Datasets:
CohleM
/
Classification

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
Unnamed: 0
int64
0
12.9k
Unnamed: 0.1
int64
0
12.9k
text
stringlengths
58
21.7k
labels
stringclasses
16 values
is_valid
bool
1 class
input_ids
list
attention_mask
list
10,300
10,300
 (समाचार टिप्पणी) १२ असोज, काठमाडौं । भारत र पाकिस्तानवीच अहिले तनाव बढेको छ । इस्लामावादमा हुने सार्क शिखर सम्मेलनसमेत यही तनावका कारण स्थगन हुने निश्चित भइसकेको छ । अब दक्षिण एशियाका दुई आणविक राष्ट्रवीचको तनावले युद्धको रुप लिन्छ वा यत्तिकै सेलाउँछ भन्ने प्रश्न सतहमा आएको छ । अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के छ भने यो तनावले नेपाल र नेपालीलाई जरुर असर गर्नेछ । यो तनाव अझ चर्कियो भने यसले सिंगै दक्षिण एशियालाई असर गर्नेछ र लामो समय शान्त रहेको दक्षिण एशिया मध्यपूर्व जस्तै अन्त्यहीन द्वन्द्वमा फस्नेछ । यसले चीन र भारतको प्रगतिलाई त डिस्टर्ब गर्छ नै, नेपाल र बंगलादेशजस्ता साना देशहरुको भविश्यसमेत धरापमा पारिदिनेछ । भारत-पाकिस्तान तनावका कारणहरुबारे चर्चा गर्दा पठानकोट र उरी आक्रमणका घटनालाई तात्कालीक कारण मान्न सकिन्छ । कास्मिर विवाद र पछिल्लो समय बलुचिस्तान मुद्दालाई दुई देशको विवादको अर्को कारकतत्व मान्न सकिन्छ । त्यस्तै चिनियाँ ड्रागनलाई उसैको सीमानामा रोकिराख्ने र बलुचिस्तान हुँदै अरब सागरको बाटोमा प्रवेश नदिने भारत-अमेरिकी रणनीतिलाई पनि भारत-पाक तनावको अर्को कारकतत्व मान्न सकिन्छ । पाकिस्तान र आतंकवाद जब-जब भारतमा आतंकवादी हमला हुन्छन्, भारतीय पक्षले सिधै आरोप लगाउँछ कि यो पाकिस्तानले भारतमाथि गरेको आक्रमण हो । मुम्बई आक्रमण, गतसालको पठानकोट आक्रमण र यसैसाता भएको उरी आक्रमण सबैलाई भारतीय पक्षले पाकिस्तानले गरेको आक्रमण बताउने गरेको छ । ती आक्रमणहरु पाकिस्तानी संस्थापन पक्षले गरेको नभई त्यहाँ आश्रति आतंकवादीहरुले गरेका हुन् भन्ने मान्न भारत तयार छैन । पाकिस्तानले तालिवानी आतंकवादीलाई आश्रय दिएर पालिरहेको भारतको आरोप छ । पाकिस्तान एउटा त्यस्तो देश हो जो, अफगानिस्तानबाट खुल्ला सीमानामार्फत छिरेका आतंकवादीहरुको आक्रमणको शिकार बन्ने गरेको छ । ओसामा विन लादेन आफैं यसको प्रमाण हुन् । पाकिस्तानीहरु भन्ने गर्छन् कि उनीहरु नै सबैभन्दा धेरै आतंवादीसँग जुधिरहेका छन् । तैपनि भारतले एकोहोरो आरोप लगाउने गरेको छ कि पाकिस्तान आतंकवादीहरुको देश हो । विगतमा अमेरिकारले इराकमाथि यस्तै आरोप लगाएको थियो । इराकमा रसायनिक हतियार रहेको अमेरिकाको दाबी थियो । खुफिया त्यही पाएको भन्दै अमेरिकाले इराकमाथि युद्ध गर्‍यो । र, अहिले त्यसैको परिणामस्वरुप विश्वले सिरिया द्वन्द्वको सामना गर्नुपरिरहेको छ । बेलायतका टोनी ब्लेयरले गल्ती स्वीकारिसकेका छन् । अमेरिकाका जर्ज बुसमाथि प्रश्न उठिसकेको छ कि इराकमाथि जे आरोपमा आक्रमण भयो, त्यसको ‘जस्टिफिकेसन’ अझैसम्म हुन सकेन । यसको विपरीत इराक आक्रमणले आइएसलाई जन्मायो । अहिले पाकिस्तानका बारेमा विश्लेषण गर्ने बेलामा पनि भारतीय पक्षले वस्तुसम्मत नभई आवेगात्मक काम गरिरहेको देखिन्छ । भारतमाथि जति पनि आतंकवादी हमलाहरु भइरहेका छन्, त्यसमा पाकिस्तान सरकारकै हात छ कि पाकिस्तानमा रहेका सशस्त्र विद्रोहीहरुको मात्रै हात छ ? पाकिस्तानको संस्थापन पक्ष भारतसँग सम्बन्ध सुधार्न चाहन्छ कि युद्ध चाहन्छ ? यसको वस्तुसम्मत विश्लेषण जरुरी छ । अमेरिकी संसदले यसैसाता पाकिस्तानका बारेमा जुन प्रस्ताव पारित गर्न खोज्यो, त्यसले दक्षिण एशियालाई मध्यपूर्व बनाउने कसरत भइरहेको बुझ्न सकिन्छ । निश्चय पनि पाकिस्तान, नेपालजस्ता छिमेकी देशमा हुने अशान्ति र अस्थिरताले भारतीय सुरक्षामा सकारात्मक हैन, नकारात्मक प्रभाव पार्ने र पारिरहेको छ आतंकवाद र अतिवादसँग लडिरहेको पाकिस्तानलाई यदि आवेगमा आएर आतंकवादीको टोकरीमा हालियो भने यसले दक्षिण एशियामा शान्ति होइन, आतंकवादलाई निम्तो दिनेछ । र, सिंगै दक्षिण एशिया मध्यपूर्वी देशहरु जस्तै अन्त्यहीन द्वन्द्वमा फस्नेछ । त्यसपछि भारतमा झन् ठूला आक्रमण र हिंसाका घटना बढ्न थाल्नेछन् । आइएसले समेत यही अस्थिरताबाट भारतमा प्रवेश गर्नेछ । त्यसैले पनि यो महत्वपूर्ण प्रश्नको वस्तुसम्मत जवाफ खोजिनैपर्छ कि पाकिस्तान आतंकवादसँग जुधिरहेको देश हो या आतंकवादलाई पालनपोषण गरिरहेको देश हो ? भारतमा हुने आतंकवादी हमलालाई पाकिस्तान सरकारसँग सहकार्य गरेर कम गराउन सकिन्छ या उसको देशमा अस्थिरता भित्र्याएर, सिंगै पाकिस्तानलाई आतंकवादी करार गरेर भारतलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ ? निश्चय पनि पाकिस्तान, नेपालजस्ता छिमेकी देशमा हुने अशान्ति र अस्थिरताले भारतीय सुरक्षामा सकारात्मक हैन, नकारात्मक प्रभाव पार्ने र पारिरहेको छ । काश्मिर मामिला नसल्टिँदा अनि काश्मिरमा हिंसा बढ्दा भारतमा आक्रमणका घटना बढ्ने गरेका छन् । अब यसैगरी बलुचिस्तान असुरक्षित भयो भने भारतमा अरु हिंसाका घटना बढ्नेछन् । बलुचिस्तानमा आगो बालेर भारतलाई कुनै फाइदा छैन, जसरी श्रीलंकामा आगो बालेर उसलाई फाइदा भएन । नेपालको तराईमा आगो बालेर, नाकाबन्दी गरेर उसलाई फाइदा भएन । भारतले यो कुरा बुझ्न जरुरी छ । काश्मिर मुद्दाः पुस्तौनी विवाद भारतीय टेलिभिजन आज तकलाई दिएको अन्तरवार्तामा पाकिस्तानी पूवराष्ट्रपति परवेज मुसर्रफले भनेका छन् कि काश्मिर समस्या समाधान हुनासाथ भारतमाथिका यस्ता हमलाहरु एकाएक समाप्त हुनेछन् । मुसर्रफले उरी, पठानकोट जस्ता घटनाको कारक खोज्नुपर्ने र त्यसको स्रोत काश्मिर नै भएको दाबी गरेका छन् । परवेजको भनाइ यहाँ पढ्नुहोस्- मोदीलाई मुशुर्रफको चेतावनी- पाकिस्तानलाई नेपाल र भुटान जस्तो नठानियोस् काश्मिरको समस्या कसरी समाधान गर्ने ? ५८ वर्षदेखि यहाँको विवाद हल भएको छैन । पाकिस्तान यहाँ जनमत संग्रह हुनुपर्ने र त्यहाँका जनताले नै उनीहरुको भाग्यको फैसला गर्न पाउनुपर्ने पक्षमा छ । र, संयुक्त राष्ट्र संघको रेजुलेसनले पनि काश्मिरमा जनमत संग्रहलाई मान्यता दिएको पाकिस्तानको तर्क छ । भारतले राष्ट्र संघलाई नमानेको उनीहरुको गुनासो छ । भारतले ‘रअ’को डिजाइनअन्तरगत यतिबेला पाकिस्तानलाई कमजोर बनाउन र बंगलादेशजस्तै गरी फुटाउन बलुचिस्तानको कार्ड खेलेको पाकिस्तानी नेताहरुको आरोप छ भारतचाँहि काश्मिरमा राष्ट्र संघलाई निम्तो गर्ने पक्षमा छैन । विगतको सहमतिबाट पनि ऊ पछि हटेको देखिन्छ । भारत न त बल प्रयोग गरेर काश्मिरमाथि पूरै नियन्त्रण गर्न सक्छ, न विगतको स्वतन्त्र देश काश्मिरमा आफ्नो दाबी नै छाड्न सक्छ । यो परिस्थितिमा काश्मिर मुद्दा अझै केही पुस्तासम्म चलिरहने देखिन्छ । र, जबसम्म यो मुद्दा थाती रहन्छ, तबसम्म भारतको शान्ति र प्रगतिमा यसले चुनौती दिइरहने निश्चित छ । काश्मिरबारे थप यहाँ पढ्नुहोस्- भारतले सिक्किम निल्यो, कश्मिर किन अड्कियो ? कास्मिरको नालीबेलीः जनमत संग्रह उत्तम विकल्प बलुचिस्तान कार्ड भारतले ‘रअ’को डिजाइनअन्तरगत यतिबेला पाकिस्तानलाई कमजोर बनाउन र बंगलादेशजस्तै गरी फुटाउन बलुचिस्तानको कार्ड खेलेको पाकिस्तानी नेताहरुको आरोप छ । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सार्वजनिक भाषणमै ‘बलुचिस्तानका जनताको आन्दोलन’लाई समर्थन जनाएपछि त्यहाँ भारतीय हस्तक्षेपको उत्कट इच्छा प्रकट भएको देखिन्छ । बलुचिस्तान पाकिस्तानको दक्षिण-पश्चिममा अवस्थित भूगोल हो, जहाँ राज्यको संस्थापन पक्षसँगको असन्तुष्टि धेरै पहिलेदेखि रहँदै आएको छ । बलुचिस्तानमा यसअघि पनि पटक-पटक राष्ट्रवादी एवं स्वतन्त्र राष्ट्रको माग गर्दै आन्दोलन हुँदै आएको हुनाले भारतलाई यसमा खेल्न सहज भएको हो । जहाँ कमजोरी हुन्छ, त्यहीँ विपक्षीले खेल्ने गर्छन् । बलुचिस्तान पाकिस्तानको ‘लुप होल’ हो, चीनका लागि तिब्बत भएजस्तै । र, नेपालका लागि मधेसजस्तै । ( हुनत मधेस नेपालबाट कहिल्यै अलग छैन । तर, यहाँ भारतले खेल्ने प्रयास गर्दै आएको छ ।) बलुचिस्तान पृथकतावादी आन्दोलनका नेता २००६ मा मारिए । जिउँदाहरु अहिले निर्वासनमा छन् । त्यहाँको सशस्त्र संघर्षलाई दबाउन पाकिस्तानी सरकारले बल प्रयोग गर्दा कैयौं मारिएका छन् । यसैलाई आधार बनाएर मोदीले बलुचिस्तानमा मानवअधिकारको कुरा उठाएका हुन् । बलुचिस्तान खनिज, तेल र सुनखानीका लागि प्रशिद्ध छ । समग्र पाकिस्तानको ४० प्रतिशत भूमि यसले ओगटे पनि जनसंख्याको हिसाबले भने ४ प्रतिशतको हाराहारीमा मात्रै छ । यहाँको साधन र स्रोत पाकिस्तान सरकारले दोहन गरेको आरोप लगाउँदै पश्चिमा शक्ति र भारतीयहरुले बलोच जनतालाई विद्रोहका भड्काउने गरेका छन् । यसरी भड्किएको विद्रोहले पाकिस्तानलाई बंगलादेशजस्तै विभाजित गरोस् र कमजोर बनाओस् भन्ने उनीहरुको डिजाइन रहेको पाकिस्तानको आरोप छ । यद्यपि पाकिस्तानी पूर्वराष्ट्रपति परवेज मुसर्ररफको विचारमा बलुचिस्तानमा सानो संख्यामा देखिएको असन्तुष्टिले खासै असर गर्ने देखिन्न । र, यसलाई भारतीय मिडिया र रअले मात्रै उछालिरहेको हो, खासै ठूलो समस्या होइन यो । चीनलाई छेक्ने रणनीति बलुचिस्तानमा रहेको बन्दरगाह गतसाल चीनले ४३ वर्षका लागि लिजमा लिइसकेको छ । चीनले काश्मिरको लद्दाख आसापासबाट इलामावाद हुँदै बलुचिस्तानसम्म सिल्क रोड विस्तार गर्ने र यही बाटोबाट अरब मुलुकसँग व्यापार गर्ने योजना अन्तरगत पाकिस्तानसँग आर्थिक साझेदारी अगाडि बढाएको छ । यसले गर्दा बलुचिस्तानको भूमिसँग अब चीनसमेत जोडिएको छ । बलुचिस्तानको गदर बन्दरगाह । यसले चीनलाई अरब मुलुकसँग जोड्छ । भारतले अरब मुलुकमा चीनको व्यापार सहज ढंगबाट नहोस् भन्नका लागि दुईतिरबाट ‘डिस्टर्ब’ गर्ने नीति लिएको देखिन्छः एउटा- भियतनामतर्फको चाइना सागरमा किचलो उठाउने र अर्को, पाकिस्तानतर्फको बलुचिस्तानस्थित बन्दरगाहमा चीनलाई डिस्टर्ब गर्ने । चीनलाई समुद्रको बाटोबाट अरब छिर्न नदिने वा डिस्टर्ब गर्ने रणनीतिमा भारत एक्लै लागेको भन्न मिल्दैन । मध्यपूर्वी एशियामा चीनलाई डिस्टर्ब गर्ने रणनीति अख्तियार गर्दै आएको अमेरिकाले अब दक्षिण एशियामा पनि भारतसँग मिलेर चीनलाई पिरोल्ने नीति लिएको देखिन्छ । यसैको प्रकट रुप अहिले बलुचिस्तानमा देखिँदैछ । पाकिस्तानको आन्तरिक भू-भागबारे मोदीले सार्वजनिकरुपमै जसरी वक्तव्य दिए, यसले कूटनीतिक मर्यादालाई समेत धज्जी उढाएको छ । तर, आर्थिक हिसाबले सुपर पावर बन्न लागिरहेको चीनका लागि बलुचिस्तानबाट खुट्टा झिक्नु भनेको ठूलो धक्का व्यहोर्नु हो । सन् २००४ को हिंसामा केही चिनियाँ इञ्जिनियरहरु मारिँदा पनि चीन बलुचिस्तानबाट पछि हटेन र सन् २०१५ मा आइपुग्दा पाकिस्तान-चीन आर्थिक साझेदारीमा हस्ताक्षरसमेत भइसकेको छ । र, ४३ वर्षका लागि चीनले बन्दरगाह लिजमा लिइसकेको छ । अब यसले प्रष्ट गर्दछ कि बलुचिस्तान प्रकरण भारत, पाकिस्तान वा बलोच जनताको मात्रै होइन, चीनको पनि सरोकारको स्थल हो । पाकिस्तान कमजोर हुँदा भारतलाई के फाइदा ? बलुचिस्तानलाई फुटाएर वा त्यहाँ हिंसा बढाएर भारतलाई के फाइदा छ ? यो पनि बहसको विषय हो । नेपालजस्तो सानो देशमा अशान्ति हुँदा भारतलाई फाइदा नहुने निश्कर्ष निकाल्ने गरिएको छ । काश्मिरमा अशान्ति हुँदा भारतले रुनु परिरहेको छ । यस्तो बेलामा पाकिस्तानमा शान्ति र राजनीतिक स्थिरता भयो भने मात्रै भारतको सम्वृद्धि सम्भव छ । अहिलेको आवश्यकता हो, दक्षिण एशियाली देशहरुवीच एकता, सहकार्य र मेलमिलाप । दक्षिण एशियाको यो शान्तिभूमिमा युद्धलाई कसैले पनि निम्तो दिनुहुँदैन भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी तिनै नेता हुन्, जसले आफ्नो सपथग्रहणमा पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री नवाज सरिफलाई बोलाएका थिए । र, मोदी उनै नेता हुन्, जसले नवाजकी आमालाई साडी उपहार दिएका थिए । भारतीय देशभक्तले विरोध गर्दा गर्दै उनी लाहोरमा नवाजलाई ह्प्पी बर्थ डे भन्न पुगेका थिए । पाकिस्तानप्रति मोदीको पुरानै नीति ठीक थियो । केही आतंकवादीले हमला गर्दैमा मोदीले उत्तेजित भएर बलुचिस्तानतिर हेर्छन् भने यसलाई मोदीको अदुरदर्शिता शिवाय केही मान्न सकिँदैन । नेपालका प्रधानमन्त्री प्रचण्ड दिल्लीमै रहेका बेला आफ्नो ६६ औं जन्मदिन मनाएका मोदी अबको केही दशकमा यो संसारबाट विदा होलान् । तर, अघिल्लो पुस्ताले झोसेर गएको काश्मिरको आगो निभाउनुको साटो बलुचिस्तानको तेलखानीमा मोदीले अर्को आगो सल्काएर गए भने दक्षिण एशियाली सभ्यतामा भावी पुस्ताका लागि यो एउटा कलंक हुनेछ । अहिलेको आवश्यकता हो, दक्षिण एशियाली देशहरुवीच एकता, सहकार्य र मेलमिलाप । दक्षिण एशियाको यो शान्तिभूमिमा युद्धलाई कसैले पनि निम्तो दिनुहुँदैन । नेपालको भूमिका अहिले भारतले पाकिस्तानका सम्बन्धमा जस्तो नीति लिन खोजिरहेको छ, त्यसलाई नेपालले साथ दिन सक्दैन । नेपाल जहिले पनि दक्षिण एशियामा स्वतन्त्र र स्वाभिमान देशमात्रै होइन, तटस्थ देश पनि हो । हामीले पाकिस्तानलाई भारतीय आँखाले हेर्न सक्दैनौं । विभिन्न मुस्लिम देशहरुमा हजारौं नेपालीले काम गरिरहे&#2
Opinion
false
[ 0, 77, 16089, 2856, 52, 333, 777, 7, 106, 5, 397, 9, 2221, 9058, 114, 2244, 663, 13, 5, 8251, 33, 1237, 8, 40, 5112, 2419, 997, 345, 430, 2244, 12, 95, 13789, 40, 1394, 942, 13, 5, 169, 420, 5026, 12, 89, 10571, 357, 9058, 6, 2244, 11, 896, 6, 1979, 9046, 50, 11426, 96, 3918, 3320, 53, 609, 3430, 8, 123, 13, 5, 258, 624, 1012, 105, 13, 29, 21, 2244, 11, 36, 9, 7792, 14527, 1222, 2842, 5, 21, 2244, 1015, 8171, 855, 29, 438, 11606, 69, 420, 5026, 14, 1222, 2842, 9, 402, 137, 3791, 35, 420, 5026, 14002, 487, 919, 4355, 1736, 8, 14128, 9082, 5, 438, 486, 9, 479, 1601, 14, 60, 959, 1460, 6859, 578, 37, 7, 36, 9, 2149, 1110, 1203, 10051, 6, 15552, 345, 13372, 8, 4385, 3233, 178, 5, 397, 70, 19308, 2244, 12, 95, 55, 273, 913, 150, 14253, 23, 1383, 9, 580, 327, 1510, 12, 573, 14, 60, 4852, 7192, 44, 95, 4201, 363, 5, 183, 337, 5702, 989, 9, 532, 137, 889, 97, 384, 11920, 739, 14, 89, 817, 989, 6, 258, 9090, 84, 1690, 4201, 363, 5, 617, 1169, 5312, 14871, 14, 6552, 6, 6691, 8, 2181, 91, 7896, 30, 9, 889, 97, 384, 11920, 309, 2719, 3407, 6, 3211, 587, 3527, 397, 70, 17334, 3283, 14, 15, 397, 70, 781, 44, 2244, 6, 258, 9090, 84, 1690, 4201, 363, 5, 2221, 9, 17329, 745, 70, 11082, 1218, 17329, 34, 4977, 7766, 261, 4288, 10, 2408, 728, 14497, 146, 21, 2221, 11, 397, 312, 28, 1510, 20, 5, 6734, 1510, 7, 338, 8437, 6, 14253, 23, 1383, 1510, 9, 563, 627, 138, 16, 580, 327, 1510, 1637, 261, 4288, 2221, 11, 28, 1510, 8064, 28, 13, 5, 271, 1510, 55, 8140, 11255, 4288, 28, 1699, 621, 326, 7482, 650, 17329, 34, 259, 48, 112, 53, 4201, 397, 376, 104, 5, 2221, 11, 18417, 34, 17329, 34, 14, 12676, 1322, 3290, 1973, 479, 728, 13, 5, 2221, 102, 1028, 207, 20, 400, 7, 5023, 17, 2610, 6691, 748, 7712, 12, 17329, 34, 199, 1510, 6, 4461, 1014, 28, 13, 5, 832, 627, 8, 10794, 1105, 7989, 2916, 195, 1660, 112, 5, 8140, 55, 53, 890, 146, 1368, 37, 282, 85, 326, 84, 141, 884, 63, 1748, 763, 3063, 27, 5, 10, 7551, 2177, 16726, 728, 1162, 28, 13, 146, 2221, 17329, 34, 199, 207, 20, 5, 3526, 718, 18, 11, 9053, 312, 726, 728, 1852, 38, 5, 9053, 8, 9, 18943, 2759, 35, 1358, 1157, 38, 5, 2165, 716, 635, 516, 976, 192, 4502, 9053, 312, 896, 906, 21, 5, 9, 7, 114, 861, 6, 1658, 8657, 237, 11, 7527, 1736, 6, 3297, 160, 3902, 2838, 13, 5, 2341, 12, 4076, 408, 7530, 6091, 11, 3552, 1697, 4740, 27, 5, 6269, 9412, 1268, 68, 312, 609, 2932, 4615, 13, 146, 9053, 312, 750, 3405, 1510, 2806, 467, 8207, 1460, 20521, 45, 544, 116, 67, 1999, 5, 195, 4829, 9053, 1510, 11, 5932, 68, 14, 406, 33, 382, 5, 114, 2221, 12, 403, 1129, 25, 2499, 15, 261, 4288, 1397, 116, 84, 1699, 19380, 1329, 46, 699, 589, 5, 397, 312, 812, 15, 17329, 34, 4977, 55, 3108, 1556, 1288, 2221, 196, 96, 536, 13, 146, 2221, 8, 133, 1405, 7210, 199, 295, 536, 13, 121, 7009, 11255, 1012, 5902, 463, 11425, 5815, 146, 896, 5815, 121, 195, 1397, 116, 84, 1129, 1172, 13, 5, 529, 2102, 11, 563, 627, 138, 2221, 12, 403, 253, 694, 1406, 24, 1542, 9408, 1938, 420, 5026, 14, 14002, 356, 11777, 417, 1647, 363, 5, 10111, 15, 2221, 7, 36, 1110, 1655, 838, 40, 17500, 9, 8596, 11, 261, 418, 8, 1606, 7528, 3852, 854, 1436, 9, 18291, 6, 13, 17329, 9, 1248, 1237, 63, 18640, 6, 2221, 14, 548, 19380, 8, 1440, 17329, 34, 6, 12113, 327, 8, 340, 855, 29, 438, 420, 5026, 8, 658, 1074, 17329, 14, 8792, 11747, 5, 9, 7, 11606, 69, 420, 5026, 14002, 34, 10051, 487, 919, 4355, 1736, 8, 14128, 9082, 5, 543, 1218, 2896, 991, 1510, 9, 2020, 12, 573, 1952, 13423, 956, 5, 5932, 7123, 103, 430, 8596, 17, 1218, 587, 2842, 5, 383, 15, 21, 624, 609, 6, 1397, 116, 84, 1587, 8958, 23, 9992, 146, 2221, 17329, 63, 1748, 763, 1973, 207, 20, 526, 17329, 14, 20444, 699, 207, 20, 121, 1218, 40, 17329, 34, 4977, 14, 2221, 4816, 1954, 109, 216, 931, 363, 526, 1224, 838, 8596, 11558, 18, 7, 11606, 69, 2221, 14, 17329, 34, 4932, 109, 8386, 1326, 742, 363, 121, 10111, 15, 2221, 7, 36, 1110, 1655, 838, 40, 17500, 9, 8596, 11, 261, 418, 8, 1606, 7528, 3852, 854, 1436, 9, 18291, 6, 13, 5, 21188, 2714, 5604, 4802, 4794, 276, 21188, 8, 2020, 13687, 1218, 1510, 12, 573, 1892, 48, 27, 5, 169, 2269, 889, 97, 384, 11920, 10036, 163, 29, 1218, 677, 2020, 12, 573, 1892, 956, 5, 889, 97, 384, 11920, 8, 1810, 13775, 8386, 75, 1461, 2424, 2366, 3753, 8, 1810, 13775, 2407, 1461, 1452, 5, 124, 8403, 1810, 13775, 7, 3511, 109, 2407, 1461, 1452, 5, 2177, 21, 83, 1647, 1172, 13, 5, 21188, 739, 358, 17464, 452, 408, 989, 261, 2329, 136, 60, 44, 14, 245, 9964, 8, 8140, 16534, 6181, 2517, 1036, 1903, 167, 918, 68, 520, 18, 716, 11, 1788, 27, 146, 21188, 200, 925, 13796, 397, 312, 12, 515, 4977, 55, 6244, 2552, 4325, 5, 918, 68, 520, 18, 716, 11, 580, 8856, 14253, 23, 1383, 519, 3495, 9090, 3927, 1272, 9, 467, 1123, 21188, 37, 16, 1157, 48, 27, 5, 1036, 1903, 167, 6, 765, 242, 1396, 70, 1176, 14, 918, 4180, 520, 18, 716, 6, 3461, 70, 2221, 14, 36, 9, 3828, 401, 10, 23, 1991, 23, 15671, 21188, 6, 200, 497, 925, 25, 121, 5429, 1537, 2128, 989, 2093, 16, 104, 5, 2221, 242, 4913, 3507, 1259, 9, 4666, 1581, 37, 1848, 5525, 6, 2205, 24, 9430, 1216, 13, 5, 9, 7, 511, 357, 2309, 1512, 1635, 11, 1341, 11, 15, 21188, 8, 4913, 3507, 14, 844, 245, 7009, 2142, 13, 5, 2177, 357, 696, 14, 10059, 6, 1848, 1447, 13, 5, 2177, 62, 18, 877, 45, 6, 3148, 15790, 859, 3158, 2221, 14, 1239, 285, 9, 2149, 1597, 57, 4395, 785, 889, 97, 384, 11920, 6, 3189, 4245, 8140, 2447, 6, 728, 13, 397, 1577, 161, 2042, 21188, 8, 357, 696, 14, 8792, 25, 1216, 104, 5, 11256, 688, 17, 15, 1517, 186, 7727, 6, 589, 5, 397, 10, 23, 60, 889, 151, 109, 21188, 312, 4117, 1053, 24, 7688, 10, 23, 11256, 999, 207, 21188, 8, 54, 1157, 37, 9135, 542, 5, 21, 9898, 21188, 739, 544, 72, 2911, 116, 1100, 8760, 589, 5, 9, 7, 745, 116, 21, 739, 4122, 667, 3326, 7, 10, 19591, 479, 658, 9, 1601, 8, 438, 1711, 3486, 7000, 1394, 13, 5, 21188, 273, 298, 242, 1396, 70, 2177, 4335, 8783, 9408, 10, 44, 2050, 5702, 350, 15495, 855, 121, 183, 337, 5702, 6, 21801, 358, 4913, 3507, 3886, 1836, 889, 97, 384, 11920, 3189, 2177, 62, 18, 877, 45, 6, 3148, 15790, 859, 3158, 2221, 14, 1239, 285, 9, 2149, 1597, 57, 4395, 785, 889, 97, 384, 11920, 6, 3189, 4245, 8140, 2447, 6, 728, 13, 5, 261, 156, 3603, 1176, 11, 176, 3987, 191, 4952, 2224, 384, 11920, 12, 779, 868, 45, 14, 2013, 4000, 135, 621, 261, 3444, 6, 5212, 44, 166, 2278, 2807, 16, 589, 5, 889, 97, 384, 11920, 7009, 420, 70, 4593, 8, 602, 5809, 649, 1061, 1244, 11255, 1012, 2133, 5591, 85, 8887, 5206, 123, 13, 5, 889, 97, 384, 11920, 8, 870, 15, 17196, 9177, 331, 999, 4251, 263, 71, 868, 309, 123, 1594, 8386, 695, 2437, 727, 16, 20, 5, 1061, 3559, 1738, 5903, 3907, 11, 2034, 890, 5, 889, 97, 384, 11920, 7009, 62, 2224, 131, 20, 59, 45, 649, 4930, 19, 3084, 99, 1597, 5, 9, 7, 547, 19, 2253, 1597, 5, 77, 67, 84, 2253, 5091, 1536, 2134, 104, 5, 274, 242, 2177, 2034, 654, 71, 123, 13, 5, 52, 889, 97, 384, 11920, 8434, 138, 884, 6176, 244, 10638, 43, 11954, 5, 1183, 15633, 55, 114, 19950, 8, 27, 5, 4779, 1405, 1896, 14, 17945, 8140, 142, 889, 151, 150, 8694, 8373, 27, 5, 563, 14, 747, 879, 1176, 11, 889, 97, 384, 11920, 8, 3450, 6, 83, 9144, 112, 5, 889, 97, 384, 11920, 11076, 7, 2209, 9, 689, 10705, 12, 19, 14837, 13, 5, 2272, 7009, 1095, 235, 2249, 438, 11089, 30, 15, 1442, 6, 1762, 29, 247, 235, 6, 6854, 295, 13, 5, 2128, 1000, 9, 1123, 2221, 142, 13732, 28, 728, 6574, 9501, 498, 9, 261, 259, 889, 65, 384, 2078, 4412, 12, 11852, 623, 48, 27, 5, 564, 11852, 593, 4412, 11, 2221, 14, 2149, 1597, 5246, 13513, 9, 1239, 10309, 7143, 53, 1848, 3148, 35, 7009, 728, 13, 5, 3228, 8140, 233, 6181, 2517, 1036, 1903, 167, 918, 68, 520, 18, 18, 716, 6, 679, 8, 889, 97, 384, 11920, 8, 816, 3328, 631, 5591, 11, 2809, 1222, 25, 14465, 5, 9, 7, 432, 261, 1437, 9, 9, 877, 11, 295, 580, 178, 1799, 1973, 649, 2809, 218, 200, 386, 21, 5, 486, 14, 18662, 30, 3283, 889, 97, 384, 11920, 8, 35, 6833, 338, 8437, 3188, 5415, 3845, 19, 1181, 167, 8, 14272, 6, 13, 5, 3188, 21188, 6, 10, 59, 10882, 552, 326, 627, 5602, 17, 1723, 33, 1237, 309, 889, 97, 384, 11920, 116, 11224, 44, 4112, 782, 25, 9, 430, 612, 17, 2719, 647, 63, 783, 25, 289, 3885, 2221, 63, 171, 3597, 320, 2908, 13, 5, 438, 150, 889, 97, 384, 11920, 6, 2249, 63, 169, 486, 345, 1807, 13, 5, 889, 97, 384, 11920, 6, 473, 2556, 6833, 5, 438, 486, 14, 2719, 647, 63, 808, 108, 178, 5, 2177, 2719, 1509, 486, 6, 783, 727, 10, 15356, 6950, 853, 12, 19, 89, 523, 17, 62, 280, 4366, 6859, 45, 25, 427, 656, 589, 358, 102, 70, 10242, 373, 6, 9318, 3407, 8, 20196, 3835, 9, 258, 7, 2221, 373, 6, 889, 97, 384, 11920, 339, 6833, 8, 486, 14, 959, 1460, 6859, 25, 5, 486, 14, 3637, 6, 612, 17, 2719, 15523, 3527, 50, 959, 1460, 6859, 25, 3283, 8, 397, 3759, 288, 853, 5261, 5, 14002, 34, 5026, 8, 486, 14, 959, 1460, 6859, 25, 3283, 2870, 71, 123, 4502, 169, 420, 5026, 8, 15, 5902, 1543, 486, 14, 13105, 6898, 427, 656, 589, 5, 563, 6, 2807, 1979, 114, 889, 97, 384, 11920, 8, 153, 13246, 5, 7009, 1099, 6097, 273, 1176, 11, 176, 14023, 2366, 7847, 425, 7, 438, 6671, 5247, 14, 103, 1281, 7198, 34, 580, 2359, 2946, 13, 5, 274, 171, 1762, 4258, 4859, 756, 7332, 4930, 19, 889, 97, 384, 11920, 17, 3163, 15123, 97, 639, 218, 9211, 15543, 20, 5, 154, 11980, 10, 6, 2020, 8, 72, 1169, 16139, 55, 7152, 3906, 15, 486, 889, 97, 384, 11920, 17, 186, 7727, 23, 9, 154, 4901, 43, 7519, 2221, 70, 7852, 171, 3597, 8, 2062, 345, 942, 13, 5, 9, 7, 5415, 3845, 19, 3188, 6833, 1181, 167, 8, 14272, 6, 13, 5, 169, 438, 3369, 787, 146, 889, 97, 384, 11920, 6029, 6175, 2221, 50, 889, 65, 384, 779, 295, 1074, 486, 6, 15, 3217, 6, 1924, 20, 5, 2221, 1239, 342, 8386, 105, 1461, 121, 889, 97, 384, 11920, 14, 4395, 1356, 50, 621, 2020, 7615, 8386, 105, 1461, 13, 121, 21, 15, 1983, 6, 372, 20, 5, 36, 1093, 816, 838, 17500, 342, 8386, 1461, 715, 16554, 6556, 51, 13, 5, 21188, 8, 17500, 342, 2177, 347, 864, 8266, 13, 5, 223, 2499, 2221, 8, 658, 9, 214, 7580, 163, 29, 295, 479, 2500, 9757, 1839, 13, 5, 2135, 857, 649, 420, 8191, 10051, 9058, 850, 7, 1954, 9, 5462, 5, 420, 5026, 6, 21, 658, 7254, 8, 896, 14, 938, 15, 8792, 1068, 11599, 261, 156, 3603, 1176, 2963, 244, 6760, 671, 54, 8182, 5153, 480, 8, 8140, 156, 19611, 1457, 5644, 14, 12233, 12, 66, 5, 9, 7, 1176, 4022, 244, 6760, 671, 19611, 98, 8061, 1126, 628, 3426, 514, 66, 5, 261, 12727, 11, 1055, 150, 71, 126, 20236, 8, 19611, 14, 10, 7381, 3593, 34, 416, 2858, 1602, 853, 963, 66, 5, 2221, 475, 1176, 6, 6144, 427, 2412, 38, 5, 72, 17329, 34, 11, 4977, 71, 8, 1176, 11, 16791, 266, 889, 97, 384, 11920, 523, 14054, 310, 29, 432, 1176, 6, 148, 6771, 8426, 2778, 4459, 13634, 72, 4201, 6057, 5, 547, 156, 1774, 2101, 191, 133, 260, 54, 7668, 733, 7144, 13361, 1176, 169, 6, 72, 1310, 8, 21, 2521, 17, 4627, 5046, 5, 274, 1881, 12647, 9733, 4733, 251, 21188, 6, 1810, 11519, 97, 6, 8859, 889, 97, 384, 11920, 6, 2209, 10705, 8, 1176, 11, 258, 1810, 16712, 1356, 1533, 29, 420, 8191, 3665, 8, 7397, 11243, 19, 21, 102, 2376, 2831, 447, 5, 2135, 857, 649, 420, 8191, 10051, 9058, 850, 7, 1954, 9, 5462, 5, 420, 5026, 6, 21, 658, 7254, 8, 896, 14, 938, 15, 8792, 1068, 11599, 5, 124, 634, 114, 2177, 2221, 12, 895, 401, 427, 423, 15881, 379, 1050, 643, 246, 56, 1916, 5, 36, 7840, 15, 420, 5026, 8, 999, 9, 7329, 207, 3731, 1074, 16259, 207, 15, 20, 5, 334, 2221, 14, 261, 1261, 11, 766, 15943, 5, 107, 4111, 11782, 3944, 39, 11, 46, 11686, 10125, 17218, 2783, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,301
10,301
[ " 8424" " "102"] अजय कुमार झा[/ सामान्यतया पोसाक भन्नाले लुगा (पहिरन) भन्ने बुझिन्छ । कुनै पनि पेसाकर्मीको पहिचान गर्न उसको पोसाकबाट सहज हुन्छ । अर्थात हरेक पेसाकर्मीको ड्रेसकोड हुनु उचित मात्र होईन, जरुरी पनि छ । डाक्टर, स्वास्थ्यकर्मी, नर्सले सेतो एप्रोन लगाउने चलन विश्वव्यापी नै छ । प्रहरी र सेनाको आ–आफ्नै युनिफर्म अर्थात ड्रेसकोड हुन्छ । ठीक त्यसैगरी नेपाल सरकारले निजामती कर्मचारीका लागि समेत ड्रेसकोड तोकेको छ । यद्यपि निजामती कर्मचारीले स्वास्थ्यकर्मी, प्रहरी, सेनाको जस्तो ड्रेसकोडको पालना गरेको देखिँदैन, तर यहाँ निजामती कर्मचारीहरूलाई पनि तोकिएको ड्रेसकोडमा भिन्नता देखिनु उपयुक्त हुन्छ भन्ने ठानेर यो पंक्ति कोरिएको हो । लोकसेवा आयोग ऐन, २०६६ को दफा २(च) ले निजामती कर्मचारीको परिभाषा गरेको छ, जस अनुसार “निजामती सेवा वा पद” भन्नाले सैनिक अधिकृत वा जवान र सशस्त्र प्रहरी वा प्रहरी कर्मचारीको सेवा वा पद तथा निजामती सेवा वा पद होइन भनी ऐन द्वारा तोकिएको अन्य सेवा वा पद बाहेक नेपाल सरकारका अरु सबै सेवा वा पद सम्झनु पर्छ । २०७२ आश्विन ३ गते जारी भएको नेपालको संविधान, २०७२ को धारा २४३(१) को “स्पष्टीकरण”  मा “निजामती सेवाको पद” भन्नाले सैनिक वा नेपाल प्रहरी वा सशस्त्र प्रहरी बल, नेपालको कर्मचारीको सेवाको पद तथा निजामती सेवाको पद होइन भनी ऐन बमोजिम तोकिएको अन्य सेवाको पद बाहेक नेपाल सरकारका अरु सबै सेवाको पद सम्झनु पर्छ भनेर यस्तै परिभाषा गरिएको पाइन्छ । निजामती सेवा भन्नाले नेपाल प्रशासन सेवा, नेपाल न्याय सेवा, नेपाल वन सेवा, नेपाल कृृषि सेवा, नेपाल शिक्षा सेवा, नेपाल परराष्ट्र सेवा, नेपाल ईन्जिनियरिङ्ग सेवा, नेपाल लेखा परीक्षण सेवा, नेपाल आर्थिक योजना तथा तथ्यांक सेवा, नेपाल विविध सेवाका कर्मचारीलाई बुझिन्छ । निजामती कर्मचारीको आचरण सम्बन्धी नियमावली, २०६५ को नियम २ (क) अनुसार ‘निजामती कर्मचारी’ भन्नाले निजामती सेवा ऐन, २०४९ बमोजिम निजामती सेवामा कार्यरत कर्मचारी सम्झनु पर्छ र सो शब्दले स्वास्थ्य सेवा ऐन, २०५३ बमोजिमको स्वास्थ्य सेवामा कार्यरत कर्मचारी समेतलाई सम्झनु पर्छ भनी व्यापक परिभाषा गरेको पाइन्छ । समग्रमा निजामती कर्मचारी भन्नाले निजामती सेवाको पदमा बहाल रहेको व्यक्ति सम्झनु पर्छ । सरकारले २०६८ साउन १ गते देखि प्रत्येक निजामती कर्मचारी कार्यालयमा उपस्थित हुँदा ड्रेसकोडको अनिवार्य पालना गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । साताको एक दिन शुक्रबार कर्मचारीले आफूखुसी पोसाक लगाउन सक्छन् । सरकारले निजामती कर्मचारीलाई पोसाक भत्ता दिने गरेको छ र यो रकम प्रत्येक वर्ष चैत महिनाको तलबसँगै भुक्तानी दिने गरेको छ । ड्रेसकोड निर्धारणबाट मुख्य सचिवदेखि कार्यालय सहयोगीसम्ममा एकरूपता देखिएको छ । आफू खुसी पोसाकमा कार्यालय आउने परम्परा सकिएको छ । ड्रेसकोडकै कारणबाट सेवाग्राहीले निजामती कर्मचारीलाई सजिलै चिन्न सक्ने भएको छ । सेवाग्राहीको भीडभाड हुने कार्यालयमा कर्मचारीले तोकिएको पोसाक लगाएर आउँदा बिचौलिया र कर्मचारीको पहिचान हुन सजिलो हुन्छ । सरकारले निजामती कर्मचारीलाई तोकेको ड्रेसकोड अनुसार पुरुषले गाढा निलो पैन्ट, सेतो सर्ट, गाढा निलो कोट तथा कालो जुत्ता लगाउनु पर्छ । तर तराईको जिल्लाहरूमा गाढा निलोकोट अनिवार्य छैन । हिमाली क्षेत्रमा गाढा निलो कोटको सट्टा गाढा निलो रंगको ज्याकेट तथा स्पोटर््स जुत्ता प्रयोग गर्न सकिने र जाडो समयमा कोट वा ज्याकेटभित्र स्वेटर प्रयोग गर्न सकिने व्यवस्था छ । त्यस्तै महिला निजामती कर्मचारीले गाढा निलो पैन्ट, सेतो सर्ट, गाढा निलो कोट, कालो जुत्ता, स्याण्डल वा आकासे गाढा निलो सारी, गाढा बैजनी रंगको सारीको पारी, पारी अनुसारको ब्लाउज वा आकासे गाढा निलो कुर्ता तथा गाढा बैजनी सादा सलवार र सल लगाउनु पर्दछ । हुनत ड्रेसकोड पालनामा अरुचीहरू देखिएपछि सरकारले ड्रेसकोड पालना नगर्ने कर्मचारीलाई निजामती सेवा नियमावली, २०५० को आचरण महल अनुसार कार्यबाही गरिने परिपत्र गरेको पाइन्छ । सरकारले नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेनाका लागि पृथक पृथक पोसाक तथा युनिफर्म तोकेको छ । युनिफर्मबाटै सर्वसाधारणले अमुक व्यक्ति जनपद प्रहरी, अमुक व्यक्ति सशस्त्र प्रहरी, अमुक व्यक्ति नेपाली सेनाको हो भनी सजिलै छुट्याउन सक्छन् । तर एउटै रंगको पोसाक, युनिफर्म तीनवटै सुरक्षाकर्मीले लगाउने हो भने चिन्न गाह्रो हुन्छ कि को प्रहरी, को सशस्त्र प्रहरी वा को सेना ? स्थापित भएको तथ्य, अस्तित्व एवं पहिचान गुम्न गई बराबर हुन पुग्छ । त्यसैले पृथक पहिचान कायम राख्न पनि अरु भन्दा फरक किसिमको पोसाक चाहिन्छ । निजामती कर्मचारीलाई तोकिएकै ड्रेसकोड नेपाल राष्ट्र बैंक, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, नेपाल बैंक लिमिटेड, कृषि विकास बैंक, नेपाल खानेपानी संस्थान, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, नेपाल टेलिकमका कमर्चारीका लागि पनि तोकिएकोे छ । एउटै ड्रेसकोड निजामती र गैर निजामती (संस्थान, प्राधिकरण आदि) सबै कर्मचारीले धारण गर्ने हुनाले निजामती कर्मचारीको सेवा वा समूहगत पहिचानमा समस्या भएको छ । कुन कर्मचारी कुन निकाय वा सेवाको भनी छुट्याउन गाह्रो भएको छ । निजामती कर्मचारीको हालको पोसाक अरु निकायको कर्मचारीका पोसाकसँग हुबहु मिल्ने भएकाले अरुको अस्तित्व एवं पहिचान गुम्ने भएकोे छ । निजामती कर्मचारीको गैर निजामती भन्दा बेग्लै पहिचान हुनु जरुरी छ । किन कि यो राज्यको स्थायी सरकार हो । निजामती कर्मचारीको पोसाक अरुको भन्दा फरक हुन जरुरी छ । यसर्थ निजामती कर्मचारीको पोसाकको रंग परिर्वतन गरी गैर निजामतीसँग नमिल्ने फरक रंगको पोसाक तोक्नु पर्ने देखिन्छ । अनि मात्र निजामती कर्मचारीको आफ्नै पहिचान कायम हुनेछ । नेपालको संविधान, २०७२ को धारा १८ मा भएको समानताको हक बमोजिम निजामती कर्मचारीलाई तोकिए अनुसारको पोसाक जस्तै निजामती सेवाका अस्थायी वा करारतर्फका कर्मचारीहरूका लागि पनि पोसाकको व्यवस्था गर्नु पर्ने देखिन्छ । (लेखक निजामती कर्मचारीहरूको आधिकारिक ट्र«ेड युनियन, सप्तरीका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)
Opinion
false
[ 0, 3184, 374, 10, 14116, 3982, 399, 374, 374, 3452, 2783, 399, 2982, 8988, 1481, 2862, 6079, 182, 4407, 14330, 3815, 4704, 77, 131, 7276, 23, 52, 53, 8614, 5, 75, 15, 5053, 2913, 6, 754, 24, 1224, 14330, 17, 727, 78, 5, 1659, 317, 5053, 2913, 6, 8728, 6, 280, 411, 1808, 90, 6118, 7, 1172, 15, 13, 5, 1612, 7, 6500, 7, 7275, 11, 2925, 352, 9357, 23, 1162, 1328, 5520, 37, 13, 5, 149, 9, 2866, 10, 20308, 15491, 16414, 1659, 8728, 6, 280, 78, 5, 2412, 2131, 36, 142, 5066, 678, 12, 19, 103, 8728, 6, 280, 4570, 13, 5, 3228, 5066, 5118, 6500, 7, 149, 7, 2866, 401, 8728, 6, 280, 6, 2863, 28, 5470, 7, 47, 242, 5066, 8997, 14, 15, 2567, 8728, 6, 280, 8, 5277, 14016, 1645, 78, 53, 12332, 21, 8993, 18884, 6, 20, 5, 11170, 1490, 3824, 13141, 10, 6, 2972, 143, 1087, 384, 52, 10, 11, 5066, 2587, 4623, 28, 379, 1657, 92, 213, 708, 719, 5610, 162, 50, 908, 332, 3815, 1617, 720, 50, 5639, 9, 1405, 149, 50, 149, 2587, 162, 50, 908, 22, 5066, 162, 50, 908, 386, 1020, 803, 10, 215, 2567, 152, 162, 50, 908, 1472, 36, 2067, 677, 82, 162, 50, 908, 8634, 97, 664, 5, 2100, 8326, 175, 130, 355, 16, 124, 324, 7, 2100, 10, 6, 1767, 947, 2215, 1087, 1882, 52, 10, 6, 213, 337, 131, 1664, 1709, 332, 43, 213, 708, 719, 5610, 5858, 908, 332, 3815, 1617, 50, 36, 149, 50, 1405, 149, 889, 7, 124, 2587, 5858, 908, 22, 5066, 5858, 908, 386, 1020, 803, 1609, 2567, 152, 5858, 908, 1472, 36, 2067, 677, 82, 5858, 908, 8634, 97, 664, 185, 726, 4623, 51, 847, 5, 5066, 162, 3815, 36, 786, 1877, 36, 1045, 1877, 36, 525, 1877, 36, 8252, 1600, 9301, 1877, 36, 307, 1877, 36, 3436, 1877, 36, 15363, 2195, 1877, 36, 3579, 1487, 1877, 36, 171, 289, 22, 2887, 1877, 36, 2141, 4580, 4885, 8614, 5, 5066, 2587, 8365, 471, 3401, 7, 7476, 10, 6, 830, 143, 15083, 92, 62, 708, 719, 5610, 678, 45, 3815, 5066, 162, 3824, 7820, 1609, 5066, 3538, 1260, 678, 8634, 97, 664, 9, 194, 761, 11, 231, 162, 3824, 8242, 1609, 6, 231, 3538, 1260, 678, 103, 14, 8634, 97, 664, 1020, 2227, 4623, 28, 847, 5, 7702, 5066, 678, 3815, 5066, 5858, 1170, 10984, 35, 530, 8634, 97, 664, 5, 142, 7376, 701, 127, 130, 153, 774, 5066, 678, 1829, 1888, 342, 8728, 6, 280, 6, 1867, 2863, 528, 179, 28, 13, 5, 1293, 6, 26, 56, 951, 5118, 592, 13411, 14330, 1540, 2122, 5, 142, 5066, 4885, 14330, 2938, 189, 28, 13, 9, 21, 335, 774, 80, 1670, 2335, 2659, 241, 2609, 189, 28, 13, 5, 8728, 6, 280, 1695, 17, 283, 806, 132, 239, 2585, 116, 8, 18684, 631, 13, 5, 592, 1423, 14330, 8, 239, 329, 1173, 2854, 13, 5, 8728, 6, 280, 96, 95, 17, 3768, 11, 5066, 4885, 2600, 9936, 395, 16, 13, 5, 3768, 6, 19494, 40, 1829, 5118, 2567, 14330, 1686, 3007, 11247, 9, 2587, 754, 67, 1982, 78, 5, 142, 5066, 4885, 4570, 8728, 6, 280, 92, 9902, 13704, 15350, 5007, 2319, 7, 2925, 8926, 7, 13704, 15350, 4929, 22, 1613, 6461, 5928, 664, 5, 47, 1629, 6, 7652, 8, 13704, 15350, 1383, 1867, 104, 5, 2323, 144, 13704, 15350, 4929, 6, 4860, 13704, 15350, 2231, 6, 16340, 22, 4559, 2367, 520, 495, 6461, 151, 24, 823, 9, 3202, 278, 4929, 50, 16340, 527, 1311, 8322, 151, 24, 823, 179, 13, 5, 617, 188, 5066, 5118, 13704, 15350, 5007, 2319, 7, 2925, 8926, 7, 13704, 15350, 4929, 7, 1613, 6461, 7, 3263, 1076, 59, 50, 13430, 30, 13704, 15350, 2336, 1964, 13704, 3060, 1085, 34, 2231, 6, 2336, 34, 6, 4099, 7, 4099, 92, 6, 7530, 1233, 167, 50, 13430, 30, 13704, 15350, 5933, 138, 22, 13704, 3060, 1085, 34, 14921, 10446, 1884, 9, 10446, 5928, 1379, 5, 67, 84, 8728, 6, 280, 2863, 8, 677, 3395, 49, 2814, 135, 142, 8728, 6, 280, 2863, 1891, 4885, 5066, 162, 3401, 7, 11437, 10, 6, 8365, 7370, 92, 210, 5109, 34, 421, 9067, 28, 847, 5, 142, 36, 149, 7, 1405, 149, 7, 39, 7039, 19, 8434, 8434, 14330, 22, 15491, 16414, 4570, 13, 5, 15491, 16414, 1024, 7794, 6419, 3355, 530, 662, 5220, 149, 7, 6419, 3355, 530, 1405, 149, 7, 6419, 3355, 530, 39, 2866, 20, 1020, 2600, 9377, 2122, 5, 47, 1148, 2231, 6, 14330, 7, 15491, 16414, 11918, 4736, 11, 1162, 20, 29, 9936, 2751, 78, 146, 10, 6, 149, 7, 10, 6, 1405, 149, 50, 10, 6, 1446, 121, 686, 16, 1595, 7, 3840, 331, 754, 10310, 23, 2601, 4223, 67, 3884, 5, 383, 8434, 754, 659, 742, 15, 677, 158, 611, 2516, 14330, 2880, 5, 5066, 4885, 10, 21340, 8728, 6, 280, 36, 357, 645, 7, 111, 1483, 645, 7, 36, 645, 2502, 7, 419, 76, 645, 7, 36, 2302, 3199, 7, 36, 1591, 3417, 7, 36, 3339, 12, 216, 520, 9688, 12, 19, 15, 2567, 30, 13, 5, 1148, 8728, 6, 280, 5066, 9, 1826, 5066, 77, 9544, 23, 7, 3417, 378, 52, 82, 5118, 6341, 25, 1594, 5066, 2587, 162, 50, 388, 859, 754, 8, 200, 16, 13, 5, 978, 678, 978, 1221, 50, 5858, 1020, 9377, 2751, 16, 13, 5, 5066, 2587, 5405, 14330, 677, 4738, 678, 12, 14330, 63, 18525, 97, 2860, 422, 9592, 3840, 331, 754, 6756, 461, 16, 30, 13, 5, 5066, 2587, 1826, 5066, 158, 7414, 754, 411, 1172, 13, 5, 350, 146, 21, 1244, 1793, 196, 20, 5, 5066, 2587, 14330, 9592, 158, 611, 67, 1172, 13, 5, 10959, 5066, 2587, 14330, 6, 2231, 16422, 57, 1826, 5066, 63, 6927, 611, 2231, 6, 14330, 9314, 97, 177, 589, 5, 276, 90, 5066, 2587, 509, 754, 659, 447, 5, 124, 324, 7, 2100, 10, 6, 1767, 672, 43, 16, 4504, 6, 1392, 1609, 5066, 4885, 16457, 92, 6, 14330, 487, 5066, 4580, 3750, 50, 4932, 373, 12, 8997, 12, 19, 15, 14330, 6, 179, 160, 177, 589, 5, 77, 7510, 44, 5066, 8997, 6, 1139, 4029, 8914, 2480, 3181, 7, 3090, 12, 117, 1334, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,302
10,302
बिहानै मेसेन्जर बज्यो । तीन वर्षको छोराले भ्वाइस म्यासेज गर्‍यो, ‘ड्याडी के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ म काठमाडौंमा छु, श्रीमती र छोराछोरी पनि काठमाडौं नै छन् । मलाई एकछिन सोच्न बाध्य बनायो । आफू विदेश हुँदाका क्षण सम्झेँ । छोरा त्यसै गरेर म्यासेज गर्थ्यो । तर, अहिले म काठमाडौंमै छु । कुरा हो नेपाल एयरलाइन्सको । असोज १० गते सामान्य केक काटेर छोराको जन्मदिन मनाइयो । भोलिपल्ट राति ११:३० बजेको नेपाल एयरलाइन्सको टिकट काटेर म करिब आठ बजे एयरपोर्ट छिरेँ । जानुपर्ने थियो अबुधाबी । तर, एकपटक आफ्नै देशको ध्वजावाहक जहाज चढूँ भनेर मैले दुबईको लागि टिकट काटेको थिएँ । केही पहिले त्यही एयरबस ३२० लाई धेरै नेपालीले गर्वको रुपमा लिएका थिए । क्याप्टेन विजय लामासँग सेल्फी लिएर पोष्टिएको देख्दा म आफैंलाई जलन हुन्थ्यो । हुन पनि हो, थाई र कतार एयरवेजसँगै आफ्नो उडान सेवा सञ्चालन गर्दागर्दै पनि धरासायी बनेको नेपाल एयरलाइन्स अहिले साँच्चिकै बौरिएको हो त ? दुई वटा न्यारो बडीको एयरबस मगाएपछि के साँच्चिकै हाम्रो आफ्नै ध्वजावाहक विमानको स्तर सुध्रिएकै हो त ? हो भने त्योभन्दा गर्वको विषय अरु के हुन सक्ला र ! हुन त एतिहादको टिकट काटेको भए पनि हुन्थ्यो, फ्लाई दुबई पनि थियो, एयर अरेबिया र ओमान एयर पनि लाइनमै थियो । नेपाल एयरलाइन्सको विमानको कहिले टायर पड्किने र कहिले बाह्र हजार फिटको उँचाइमा धुँवा देखियो भन्ने समाचार बारबार पढ्न परेको भए पनि मनमा प्रश्न थियो, कहीँ त्यस्ता समाचार नेपाल एयरलाइन्सलाई धरासायी बनाउने कसैको प्रायोजन त होइन ? नमरी स्वर्ग देखिन्न, म पनि एकपटक ध्वजावाहकको सेवाग्राही बन्छु भनेर टिकट काटेँ । सामान्य प्रक्रियापछि म बोर्डिङ लिने कक्षमा प्रवेश गरेँ करिब ९ बजे । साढे आठ बजे नै बोर्डिङ खुल्ने सूचना आए पनि नौ बजेसम्म कुनै पनि स्क्रिनमा नेपाल एयरलाइन्सको लोगो देखिएन । दश बजेसम्म पनि त्यसको कुनै छाँटकाट थिएन । सामान्यतया फ्लाइट उड्नुभन्दा एक घन्टा अगाडि नै बोर्डिङ बन्द गर्नुपर्ने हो । मेरो मनमा शंका पस्यो, फ्लाइट यदि बाह्र बजेभित्र उडेन भने त्यसपछि त्रिभुवन विमानस्थल सञ्चालनमा आउने छैन । दश बजे सुरु भएको बोर्डिङमा लगेजको सामान्य प्रक्रिया पूरा गरेपछि सुरक्षा चेक गराएर हामी वेटिङ हलमा गर्‍यौं । हामीलाई त्यतिबेलै फ्लाइट एक घण्टा ढिलो हुने जानकारी दिइयो । ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ गरिरहेका नेपाल एयरलाइन्सका कर्मचारीहरुको हाउभाउ सामान्य देखिएन । मैले बारबार छुट्टाछुट्टै कर्मचारीहरुलाई फ्लाइट डिले हुने कारण सोधेँ । प्राय: सबैले बताउन चाहेनन् । कुरा मेरो मात्र थिएन, म जस्ता पचपन्न जना वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरुको पनि थियो । तीन जना कर्मचारीहरु एउटा मोबाइल फोनमा झुन्डिएको देखियो, करिब १२ बजेतिर । म पनि त्यतै गएँ, अलि परैबाट हेरें । त्यहाँ एउटा नक्सा थियो, सायद त्यो फ्लाइटको बारेमा सबै जानकारी दिने सफ्टवेयर थियो, “फ्लाइटराडार” भन्ने । एउटा जहाज जुन नेपाल एयरलाइन्सकै थियो, त्यो वीरगन्जको आकाशमा करिब तीन फन्को लगाइरहेको मैले मोबाइलमै प्रष्ट देखेँ । अब के हुन्छ ? ‘सायद लखनउतिर डाइभर्ट हुन लाग्यो होला,’ एउटाले जवाफ दियो । अर्कोले भन्यो, ‘त्यहाँबाट काठमाडौं आउँदा बीचमा पहाड पर्छ, रातमा पाइलट सबै डराउँछन, त्यही भएर उतै घुमाएको होला ।’ म अवाक् भएँ । ‘अनि टावरसँग सम्पर्क छैन ?’ मैले सोधेँ । ‘छ, तर हामीले सबै सूचना दिन मिल्दैन,’ अर्कोले लेघ्रो तानेर जवाफ दियो । त्यत्तिकैमा मोबाइलमा त्यो जहाज गायब भयो । एउटा सन्नाटा छायो । म चुप रहेँ, तर मनमा नानाथरी कुरा खेले । अर्को हान्निँदै आयो, ‘नेट नभएर हो, डाटा अन गरेर हेर, प्लेन घुमिरहेको छ ।’ मैले सन्तोषको सास फेरेँ । वाइफाइले एकछिन काम गर्न छोडेको रहेछ । ‘दुई बजेसम्म हामी जसरी पनि उड्छौं,’ हामीलाई सान्त्वना दिने एक-दुई जना कर्मचारी भेटिए । फोन हेर्दाहेर्दै त्यो प्लेन रातको साढे एक बजे काठमाडौंको रनवेमा ल्यान्ड भयो । त्यसको करिब आधा घन्टापछि एउटा मधेसी मूलको ग्राउन्ड ह्यान्डलरले हामीलाई सूचना दियो, ‘फ्लाइट क्यान्सिल भयो, वि आर सरी, लेट्स गेट इन्टु आवर होटेल ।’ मैले सोधें, ‘क्यान्सिल हुनुको कारण के रहेछन् ?’ उसले भन्यो, ‘टावर कन्ट्रोलले उड्न दिएन ।’ एक सय ७० जना अटाउने जहाजमा हामी ५५ जना मात्र थियौं । त्यसैले उड्न नमानेको होला भन्ने मैले लख काटेँ । रातको तीन बजे हामीलाई तिलगंगाको एउटा होटेलमा ल्याएर हुलियो । पास क्लियर भइसकेर भित्र गएको आफ्नो झोला फेरि फिर्ता समात्दा मेरो मन कटक्क खाएको थियो । फोन गरेर घरमा जानकारी दिएँ । बाह्र बजे बन्द हुने एयरपोर्टका कर्मचारीहरु ओभरटाइम गर्नुपरेकोले होला, रक्सीले फिटान भएका जस्ता देखिन्थे । हामीलाई एउटा गाडी आएर पिक अप गर्‍यो । अरुसँगै म पनि आफ्नो लगेज काँधमा हालेर होटेल छिरेँ । हाम्रो पासपोर्ट होटेलले राख्यो, त्यतिबेला मलाई कुनै दलालले फँसाएर होटेलमा राखेको जस्तो अनुभूति भयो । बिहानको करिब पाँच बजे हामीलाई खाना दिइयो । हामीले त्यो पनि मन कटक्क काटीकाटी खायौं । हामीलाई रनवेको समस्या देखाइएको थियो । तर, पाँच बजे खाना खाएर सुत्ने बेलामा जहाजहरु ल्यान्ड र टेकअफ गरेको आवाजले सुत्न पाइएन । दोस्रो दिनको १२ बजेतिर हामीले होटेलको प्रशासनमा सम्पर्क गर्‍यौं । हामीलाई बेलुकाको ६ वा ११ बजे फ्लाइट हुन सक्ने जानकारी दिँदै कतै पनि नजान भनियो । काठमाडौंमै घर भएका यात्रुहरु यताउता हिँड्न डराए । म पनि नियतिलाई दोष दिएर बसिरहेँ । हिजो रातभरि सर भन्ने होटेलका कर्मचारीहरुले यात्रुहरुलाई दाइ-भाइ भन्न थालिसकेका थिए । हरेक कर्मचारीले हामीलाई निर्देशन दिन थाले- यो गर, उ गर या यो नगर भनेर । बुझ्न खोज्दा आफूलाई कुनै नयाँ सूचना नआएको भनेर पन्छिए सबै । हामीमध्ये चार जना महिला र एक जना बच्चा बढी हतोत्साही देखिन्थे । खाना राम्रो थिएन । सम्भवत: हामीलाई उपेक्षा गर्दै बनाइएको थियो, बिरामी या बच्चाबच्ची मैत्री बिलकुलै थिएन । हाम्रो दोस्रो दिन तनावमै बित्यो । त्यस बीचमा मैले जम्मा एकपटक घरमा फोन गरेर सकुशल रहेको जानकारी गराएँ । फेसबुकमा स्टाटस पोष्ट गर्दा सामान्य तरिकाले अरु नै विषयवस्तुमा आधारित रहेर लेखेँ, ता कि हामीले भोगेको नियतिको बारेमा कोही नचुकचुकाओस् । बेलुका भयो । दिनभरिमा सयौं अरु प्लेन आए-गए, आवाज सुनेर बसिरहेँ । गोजीमा नेपाली पैसा नभएकाहरुले घरबाट या आफन्तबाट पैसा मगाउन थाले । आखिर यो युगमा बस्न र खान मात्र दिएर कुनै पनि मान्छेको मौद्रिक स्वतन्त्रता हनन गर्न सकिँदैन । सबै परिस्थितिको दास थिए । एउटा बच्चा रोइरहेको थियो, बाँकी अरुहरु मनमा अशान्ति र पीर बोकेर यता-उता दौडिरहेका थिए । बेलुकाको खाना खाएर चौथो तलाको एउटा कोठामा गएर पल्टिए पनि निद्रा लागेन । जुन कोठामा दुई वटा बिस्तरा भए पनि चार जनालाई सुत्न लगाइएको थियो । साथीहरुले पीडा भुलाउन एक बुक तास ल्याएका रहेछन् । सँगै केही समय खेलियो । १२ बजे सुत्न खोजे पनि प्लेनको आवाजले निद्रा खाइदियो । बिहान आठ बजे चर्को स्वरमा हेल्लो र हाई गर्दै होटेलका कर्मचारीहरु उठाउन आए । उठ्नेबित्तिकै मैले सोधेँ, ‘केही नयाँ जानकारी छ ?’ एक कर्मचारीले भन्यो “ब्रेकफास्ट रेडी छ, नयाँ इन्फर्मेसन त्यत्ति हो ।” आँखा मिच्दै तल झरेँ । चियाको चुस्की लिएसँगै नेपाल एयरलाइन्सको कार्यालयमै जाने सोच आयो । तर, त्यो भन्दा पहिले किन एक पटक फोन नगर्ने ? होटेलको डेस्कमा सोध्दा नम्बर छैन भनियो । मैले गुगल गरेँ । पछि सोच आएको थियो, टिकटमा पनि त फोन नम्बर हुन्छ । तर, झोला चार तलामाथि भएकोले जान गाह्रो लाग्यो । पहिला वायुसेवा निगमको सम्पर्क कार्यालयमा फोन गरेँ – ०१-४२२०७५७ । एक जना सेक्युरिटी गार्डले उठायो । केही थाहा नभएको जानकारी गराउँदै उसले अर्को नम्बर दियो ०१-४४७०९८१ । त्यसमा एउटी महिलाले फोन उठाइन् । ‘हु इज दिस ?’ मैले सोधेको प्रश्नमा उनी अनकनाउँदै उल्टै मलाई नेपालीमा सोधिन्, ‘कसलाई खोजेको ?’ मैले कुनै घरको ल्यान्डलाइनमा परेछ कि भन्ने सोचेँ । ‘एयरलाइन्समा कन्ट्याक्ट गर्न खोजेको, तपाईलाई रङ नम्बर परेछ, सरी !” यति भन्दा नभन्दै उनले भनिन्, यो एयरलाइन्स नै हो । उनले पनि अर्को नम्बर दिइन् ०१-४११३२७९ । टुटेफुटेको अङ्ग्रेजी बोल्न जान्ने एक जनाले फोन उठाएछ । सोधेँ, ‘इज दिस नेपाल एयरलाइन्स इन्क्वाइरी नम्बर ?’ उसले ‘यस सर’ भन्यो । मैले हाम्रो स्थितिको बारेमा उसलाई जानकारी गराएँ । ‘आइ डन्ट नो मच अबाउट दिस, प्लिज कन्ट्याक्ट एनोदर नम्बर । नोट इट डाउन प्लिज, ०१-४४३२११ । फोन गरेका कुनैमा पनि टेलिफोन एटिकेट देखिएन । सबैले हेल्लो हेल्लो मात्र भन्थे । मैले फेरि उसले दिएको नम्बरमा फोन हानेँ । ‘वी आर नोन टु दिस म्याटर मोर देन यु, वी विल कन्ट्याक्ट होटेल अफिसियल्स, एज सुन एज वी आर रेडि टु फ्लाई,’ यति एक सासमा भनिसकेपछि फोन ट्याँ ट्याँ गर्‍यो । पुर्पुरोमा हात लगाएँ । कम्तीमा नेपाल एयरलाइन्सको कुनै एक कर्मचारी होटेलमा आएर पनि ब्रिफिङ गर्न सकेन । या त हाम्रै हैसियत पुगेन, हामी त वैदेशिक रोजगारीमा जान लागेको मान्छे न परियो ! उनीहरु नेपाल एयरलाइन्सका ठूला अफिसरहरु परे । जिन्दगीमा पहिलो पटक कुनै कर्मचारीबाट यस्तो तरिकाले हेपिएको यो पहिलो पटक थियो । फ्लाइट क्यान्सिल भएको ३६ घन्टाभन्दा बढी भइसकेको थियो । यति लेख्दासम्म हामी सबै कुहिरोको काग नै छौं । उस्तै गरेर चर्को आवाजमा प्लेन रनवेमा ठोक्किएको सुनिरहेका छौं । तर, हाम्रो प्लेनको बारेमा हामीलाई कुनै जानकारी छैन । एक-दुई जना हाम्रो टिमका साथीहरु बेलुका दोहोरीतिर गएर समातिए र पुलिसले केरकार गरेर छोडेको नमीठो खबर सुन्न पाइयो । श्रीमानलाई भेट्न हिँडेकी एक महिला दुई वर्षे बच्चालाई ज्वरो आएपछि आत्तिइरहेकी छिन् । अझसम्म हामीलाई कुनै जानकारी आएको छैन । थाहा छैन, अझै कति दिन यस्तै गरेर बस्नुपर्ने हो । थाहा छैन, राष्ट्रिय गौरव बोकेको ध्वजावाहक विमानहरु कति संख्यामा भएमा नेपाली यात्रुले गर्व गर्न सक्लान् !
Opinion
false
[ 0, 3917, 1030, 7149, 16489, 16799, 5, 173, 619, 717, 11, 10826, 11630, 906, 21, 7, 62, 280, 1407, 628, 105, 71, 1334, 3219, 74, 1627, 5769, 1420, 9, 4277, 15, 106, 37, 27, 5, 377, 10811, 6835, 1782, 4908, 5, 592, 970, 342, 12, 5144, 14189, 161, 5, 717, 861, 109, 11630, 15596, 5, 274, 114, 74, 106, 191, 682, 5, 83, 20, 36, 6846, 6, 5, 777, 217, 130, 485, 105, 44, 6224, 6951, 7144, 15846, 5, 5185, 1304, 348, 14833, 7480, 36, 6846, 6, 2615, 6224, 74, 499, 1060, 814, 10425, 7712, 161, 5, 7566, 38, 169, 97, 2921, 962, 5, 274, 2889, 509, 817, 16429, 8508, 2206, 4491, 10334, 185, 257, 7136, 6, 19, 2615, 8379, 6, 1678, 5, 72, 466, 516, 2444, 5291, 175, 3282, 10, 14, 85, 39, 11, 6240, 6, 88, 1885, 66, 5, 13026, 1558, 1425, 63, 12561, 351, 4118, 593, 4554, 74, 2916, 14, 1313, 23, 1815, 5, 67, 15, 649, 15773, 9, 2961, 19863, 241, 54, 2239, 162, 292, 14371, 15, 4495, 33, 627, 4427, 385, 36, 6846, 114, 10, 14571, 11706, 18, 593, 20, 60, 121, 89, 224, 10, 23, 13973, 7487, 6, 2444, 5291, 74, 1257, 5523, 105, 10, 14571, 212, 509, 16429, 8508, 1706, 6, 3193, 18363, 474, 96, 20, 60, 121, 20, 29, 115, 168, 6240, 6, 372, 677, 105, 67, 12024, 9, 264, 67, 60, 352, 650, 702, 270, 6, 2615, 8379, 6, 99, 15, 1815, 7, 8830, 14, 7136, 15, 1449, 2444, 10299, 9, 13051, 2444, 15, 2835, 191, 38, 5, 36, 6846, 6, 1706, 6, 883, 14520, 11504, 574, 9, 883, 3954, 93, 4136, 6, 16413, 818, 8, 18774, 3437, 53, 290, 3143, 2357, 2024, 346, 99, 15, 2864, 609, 1449, 9276, 1834, 290, 36, 6846, 14, 4495, 33, 627, 4427, 356, 2904, 9110, 60, 386, 121, 3957, 327, 4482, 14465, 7, 74, 15, 2889, 16429, 8508, 6, 3768, 4608, 97, 185, 2615, 8379, 161, 5, 485, 651, 135, 74, 15889, 705, 12792, 587, 6239, 499, 404, 814, 5, 2375, 1060, 814, 37, 15889, 6791, 165, 1063, 15, 1309, 4571, 75, 15, 10773, 8, 36, 6846, 6, 14630, 8816, 5, 1856, 4571, 15, 467, 75, 18368, 12, 166, 924, 5, 4407, 19710, 15956, 97, 168, 26, 3558, 320, 37, 15889, 538, 528, 20, 5, 229, 2864, 4442, 6635, 9408, 19710, 548, 3954, 814, 527, 13016, 23, 29, 543, 1500, 1792, 1590, 329, 104, 5, 1856, 814, 206, 16, 15889, 8, 7789, 167, 6, 485, 651, 364, 741, 418, 4090, 5260, 155, 2536, 6826, 5438, 906, 12878, 5, 928, 10, 20496, 19710, 26, 1051, 4739, 40, 125, 6623, 5, 19466, 3979, 1995, 4279, 882, 36, 6846, 12, 6549, 6, 20152, 485, 8816, 5, 257, 3143, 2357, 10109, 6549, 14, 19710, 959, 11, 40, 95, 4540, 161, 5, 3810, 1641, 12956, 2878, 1930, 5, 83, 229, 90, 9546, 74, 519, 9295, 8345, 174, 1550, 6878, 341, 199, 15, 38, 5, 173, 174, 6549, 102, 1479, 11016, 13357, 593, 3437, 7, 499, 333, 9895, 5, 74, 15, 17224, 13382, 7, 2036, 1036, 69, 17, 4522, 141, 5, 621, 102, 4206, 1449, 2385, 115, 19710, 6, 403, 82, 125, 189, 4671, 1449, 213, 4722, 12095, 18, 33, 591, 18, 332, 53, 5, 102, 2206, 253, 36, 6846, 96, 1449, 115, 6198, 6, 8585, 499, 173, 1049, 310, 6, 18824, 6, 257, 1479, 191, 3369, 13741, 5, 169, 105, 78, 121, 11762, 119, 270, 17350, 523, 8214, 16396, 67, 1547, 6979, 45, 102, 11, 1587, 3223, 5, 258, 11, 13066, 62, 18645, 17, 106, 3007, 1946, 1907, 664, 7, 11487, 8353, 82, 1951, 3320, 23, 7, 516, 266, 11546, 17031, 6, 668, 300, 74, 1633, 33, 1858, 7260, 5, 3186, 708, 6296, 63, 987, 104, 3219, 257, 4540, 161, 5, 62, 8090, 47, 334, 82, 165, 56, 5261, 1419, 258, 11, 10, 11, 15355, 65, 13247, 18, 1587, 3223, 5, 8427, 8, 1479, 8, 115, 2206, 16935, 163, 5, 102, 154, 252, 797, 13, 33, 382, 5, 74, 11041, 1905, 5547, 47, 2864, 946, 1082, 327, 83, 9283, 5, 258, 11387, 3456, 1324, 7, 62, 7095, 2154, 649, 4728, 1971, 109, 2847, 7, 7508, 23, 18491, 6, 13, 300, 257, 3733, 6, 6813, 8658, 30, 161, 5, 7073, 8916, 11, 10811, 46, 24, 5658, 6, 1175, 5, 62, 5891, 4571, 155, 2366, 15, 4664, 9385, 1419, 928, 16062, 189, 17519, 174, 678, 6509, 5, 968, 1438, 8974, 458, 115, 7508, 23, 2320, 6, 2375, 26, 814, 1155, 1592, 1903, 8, 10, 6367, 163, 5, 467, 499, 1402, 3558, 135, 102, 2942, 975, 6, 19466, 3979, 1995, 59, 18, 11, 928, 165, 3223, 7, 62, 4722, 12095, 2172, 310, 6310, 2806, 441, 2150, 14399, 7, 10, 11, 7174, 5777, 4138, 3142, 1821, 18, 8258, 300, 257, 4540, 8262, 62, 11575, 108, 6310, 10328, 95, 105, 4108, 3219, 1062, 13066, 62, 166, 6745, 15325, 11, 15956, 425, 23, 300, 26, 140, 2200, 174, 7442, 623, 2206, 8, 155, 3415, 174, 90, 4945, 5, 383, 15956, 10059, 6, 668, 53, 257, 15040, 8379, 161, 5, 2320, 6, 173, 814, 928, 6744, 7090, 6, 102, 8258, 8, 3132, 10926, 855, 5, 1915, 16542, 12722, 18, 477, 251, 54, 5686, 704, 1226, 190, 8, 84, 685, 229, 221, 3012, 2387, 7791, 38, 5, 968, 109, 553, 125, 425, 161, 5, 3954, 814, 538, 40, 10425, 12, 6549, 2958, 16895, 10619, 11, 6979, 5016, 11, 4136, 33, 23, 73, 519, 6254, 5, 928, 102, 923, 1440, 11237, 2718, 906, 21, 5, 677, 241, 74, 15, 54, 7789, 167, 9935, 6540, 8258, 7712, 161, 5, 212, 9337, 8258, 11, 14186, 7, 2983, 377, 75, 4645, 11, 19040, 1356, 8258, 8, 1351, 401, 4030, 163, 5, 637, 6, 499, 311, 814, 928, 1238, 6623, 5, 334, 115, 15, 221, 3012, 2387, 183, 681, 12, 681, 665, 13264, 5, 928, 1592, 1903, 6, 200, 9677, 38, 5, 274, 311, 814, 1238, 4691, 11330, 2499, 2206, 55, 10, 6367, 9, 6395, 14475, 28, 1386, 11, 10907, 7781, 23, 5, 308, 3152, 333, 9895, 334, 8258, 6, 786, 8, 987, 906, 12878, 5, 928, 4831, 6, 232, 50, 348, 814, 19710, 67, 395, 125, 1622, 1366, 15, 11337, 10146, 5, 106, 191, 159, 73, 11779, 20063, 5510, 16439, 5, 74, 15, 15640, 14, 4455, 1322, 12081, 5995, 161, 5, 1941, 17751, 1457, 53, 8258, 12, 6549, 11, 11779, 14, 5214, 70, 7479, 853, 10521, 12, 66, 5, 317, 5118, 928, 730, 56, 1393, 70, 21, 1174, 7, 580, 1174, 526, 21, 513, 185, 5, 1647, 5666, 1035, 75, 94, 165, 9224, 185, 9831, 2028, 82, 5, 155, 562, 304, 174, 188, 9, 26, 174, 1625, 118, 20278, 34, 6254, 5, 1238, 269, 924, 5, 16168, 184, 928, 12965, 71, 1722, 1449, 1307, 526, 1625, 220, 2608, 34, 7780, 4200, 3615, 69, 924, 5, 212, 308, 56, 2244, 191, 13594, 5, 291, 1946, 257, 948, 2889, 553, 968, 109, 190, 13564, 35, 125, 3865, 161, 5, 6586, 14014, 4118, 150, 485, 2686, 677, 37, 5489, 8, 1355, 1894, 3166, 5547, 2220, 146, 334, 13457, 15640, 6, 403, 1128, 7242, 3355, 3572, 12, 7143, 5, 4831, 163, 5, 12597, 8, 4866, 677, 7508, 23, 1063, 70, 294, 474, 7, 1386, 4788, 12081, 5995, 161, 5, 1262, 535, 8, 39, 549, 2802, 259, 5303, 526, 2399, 17, 549, 7829, 785, 1393, 5, 4460, 21, 5740, 1364, 9, 837, 90, 1322, 75, 15, 6414, 10, 6546, 2702, 18030, 24, 6057, 5, 82, 2937, 6, 4263, 66, 5, 102, 1625, 17284, 1449, 805, 677, 55, 2864, 17500, 9, 14317, 2452, 1831, 70, 615, 138, 3191, 3063, 66, 5, 4831, 6, 1238, 4691, 1949, 7606, 6, 102, 4333, 1029, 17181, 15, 8593, 7626, 5, 253, 4333, 89, 224, 453, 5503, 33, 99, 15, 304, 2280, 10907, 3871, 38, 5, 3567, 11, 2391, 8432, 785, 26, 6339, 12877, 4492, 4108, 5, 10, 241, 72, 137, 238, 855, 5, 333, 814, 10907, 5712, 15, 7508, 23, 6, 1386, 11, 8593, 665, 15058, 5, 637, 1060, 814, 4787, 4496, 1391, 5501, 9, 6617, 71, 8258, 12, 6549, 3859, 1063, 5, 8223, 7261, 257, 4540, 5547, 62, 10887, 94, 125, 13, 3219, 26, 5118, 5076, 213, 16416, 2107, 1460, 4894, 34, 379, 94, 14118, 4260, 2616, 15804, 20, 995, 1261, 8330, 458, 1006, 9239, 161, 5, 2003, 6, 1806, 7623, 2805, 241, 36, 6846, 6, 239, 191, 341, 972, 1324, 5, 274, 115, 158, 466, 350, 26, 249, 968, 1891, 121, 8258, 6, 16141, 8, 15513, 534, 104, 10146, 5, 257, 3866, 6239, 5, 186, 972, 123, 1449, 2615, 8, 15, 60, 968, 534, 78, 5, 274, 5686, 304, 7606, 312, 2261, 481, 2751, 1547, 5, 1418, 4556, 1578, 6, 987, 1829, 968, 6239, 325, 8821, 70, 11133, 6907, 3201, 5, 26, 174, 15277, 12500, 11, 2932, 33, 382, 5, 72, 433, 590, 125, 6219, 1062, 258, 534, 3223, 8821, 13035, 11585, 7377, 13823, 5, 1288, 8470, 3195, 968, 15290, 310, 5, 62, 2672, 12084, 1662, 68, 3219, 257, 4540, 6, 609, 8, 126, 1971, 44, 23, 1960, 10, 9791, 377, 39, 8, 17638, 7, 3701, 68, 14, 3317, 3219, 257, 75, 3489, 10, 6367, 6740, 8, 1777, 178, 146, 53, 5272, 161, 5, 7036, 119, 18, 737, 1759, 8, 3834, 7927, 6454, 24, 3317, 7, 4402, 5635, 534, 1777, 8090, 14399, 264, 332, 943, 158, 5000, 23, 458, 58, 3774, 21, 6846, 37, 20, 5, 58, 15, 258, 534, 8629, 8821, 13035, 4838, 9828, 13487, 5, 9830, 30, 10938, 30, 6, 3816, 3640, 10207, 26, 3321, 968, 12124, 178, 5, 4540, 5547, 62, 10731, 1662, 68, 36, 6846, 4138, 12578, 435, 327, 534, 3219, 1062, 6350, 1457, 45, 5076, 5, 257, 212, 1395, 6, 403, 2407, 125, 3865, 161, 5, 62, 4021, 1241, 2319, 3833, 74, 384, 169, 1233, 166, 1662, 68, 7, 10, 5331, 2463, 3834, 7927, 6454, 1704, 65, 2556, 534, 5, 2757, 10, 6922, 1241, 785, 10, 5331, 2463, 7, 8821, 70, 10057, 9828, 4838, 5, 968, 48, 75, 8, 15, 5478, 352, 1522, 5922, 8816, 5, 1641, 1391, 5501, 1391, 5501, 90, 7150, 5, 257, 704, 1062, 245, 7775, 968, 9816, 161, 5, 62, 1887, 2150, 3833, 23, 1832, 1662, 68, 74, 7901, 18, 7599, 10, 7989, 1615, 7, 7602, 9954, 3834, 7927, 6454, 8258, 6977, 495, 7, 352, 167, 689, 352, 167, 7602, 2150, 4894, 91, 1832, 8830, 14, 1419, 943, 26, 6813, 8, 2607, 12000, 968, 5673, 161, 5673, 161, 906, 21, 5, 869, 517, 65, 8, 536, 4055, 161, 5, 2031, 36, 6846, 6, 75, 26, 678, 8258, 8, 1440, 15, 20933, 24, 1999, 5, 526, 60, 9038, 5377, 1485, 23, 7, 155, 60, 1550, 6878, 481, 288, 916, 10, 23, 1502, 382, 264, 1368, 36, 6846, 12, 991, 14797, 55, 1777, 5, 3619, 8, 113, 249, 75, 678, 17, 223, 2686, 1391, 131, 593, 21, 113, 249, 38, 5, 19710, 2172, 310, 6310, 16, 3946, 3558, 168, 118, 942, 38, 5, 943, 14337, 116, 155, 82, 867, 14095, 6, 4780, 37, 922, 5, 4215, 109, 4787, 9728, 7508, 23, 1592, 1903, 8, 18159, 6, 689, 3063, 922, 5, 274, 212, 7508, 23, 6, 403, 928, 75, 125, 104, 5, 17519, 174, 212, 905, 12, 3567, 4831, 7723, 523, 1029, 15800, 474, 9, 4067, 11, 105, 18, 12, 18, 109, 5658, 6, 3957, 34, 6896, 740, 2155, 8726, 5, 2746, 14, 3103, 11577, 98, 26, 188, 89, 3459, 7030, 6869, 2456, 16311, 16256, 1316, 5, 1015, 116, 928, 75, 125, 123, 104, 5, 433, 2424, 544, 465, 56, 726, 109, 12178, 20, 5, 433, 2424, 111, 3521, 3284, 16429, 8508, 1706, 55, 465, 3328, 2355, 39, 1958, 11, 6240, 24, 12024, 310, 264, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,303
10,303
समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारको माग गर्दै नवौ अनसन सुरु गरेका डा. गोविन्द केसीको एउटा टिप्पणीले आश्चर्यमा पारेको छ । अनशन स्थलबाटै उनले भनिदिए- चरिकोट अस्पतालमा भएको घटनामा नीजि अस्पतालको संलग्नता छ । डा. केसीको यो टिप्पणीलाई म धेरै उछाल्न चाहन्न, चरिकोट अस्पतालमा भएको घट्नाको इति बृतान्त नबुझि आएको डा. केसीको टिप्पणीले उनको स्तरलाई कसरी मापन गर्ने भन्ने संकट भने म जस्ता उनका हजारौं सर्मथकलाई परेको छ । हाम्रो देशमा अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाको पहुँच र दादागिरी कुन हदसम्म छ भन्ने कुरा त भूकम्प पछि पुनर्निर्माणका लागि सरकारले एकमुष्ट २ लाख रुपैयाँ दिन चाहेको भएपनि दाताको दादागिरीकै कारण त्यो सम्भव नभएको दृष्टान्तबाटै प्रष्ट हुन्छ । त्यसको पछिल्लो परिणाम हो चरिकोट अस्पतालमा भएको ताण्डव, जसले ‘कहि नभएको जात्रा हाडिगाउँमा’ भने जस्तो ठूला-ठूला आन्दोलनमा समेत बन्द नगरिने स्वास्थ्य सेवा ठप्प पारेर जनताको स्वास्थ्यमा खेलवाड गर्ने हिम्मत जुटाइदियो नेपाल चिकित्सक संघलाई । अमेरीकी सहयोगमा सञ्चालित न्याय हेल्थ नेपाल नामक संस्थाले व्यवस्थापकीय जिम्मेवारी लिएको प्रस्तावित चरिकोट अस्पतालमा केहि दिन अघि बालकको मृत्यु भएको घटनाले विवाद उत्पन्न गरिदियो । सोहि क्रममा स्वास्थ्यकर्मीहरु माथि दुर्व्यवहार भएको भन्दै नेपाल चिकित्सक संघले स्वास्थ्य संस्थालाई बन्द गर्ने जुनखालको घृणीत काम गरेको छ त्यसले समग्र स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई कसरी बुझ्ने भन्ने संकट समेत थपिदिएको छ । प्रस्तावित चरिकोट अस्पतालमा उपचार नै नपाएर बालकको मृत्यु भएको घटना जति दुःखदायी छ सोहि विषयलाई लिएर स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई सार्वजनिक रुपमा माफी माग्न लगाउने र त्यो दृष्यलाई सामाजिक सञ्जाल मार्फत सार्वजनिक गर्ने काम पनि स्वास्थ्यकर्मीहरुको लागि निक्कै पीडादायी छ । तर घटनाले त्यस्तो अवस्था निम्ताउन को जिम्मेवार छन् त भन्ने विषयको मूल्यांकन नै नगरी अस्पतालको सम्पूर्ण सेवा बन्द गरी संविधानले प्रदान गरेको नागरिकको अधिकार हनन् गर्ने र सिंगो दोलखा र दोलखालीकै बदनाम गर्ने नेपाल चिकित्सक संघको दुर्नियत दण्डनीय बन्नुपर्छ । दोलखा सदरमुकाम चरिकोटमा रहेको प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रलाई १५ बेडको अस्पताल बनाउने पहलमा दोलखाका सांसदहरु, सबै दलका नेता, पूर्वस्वास्थ्यमन्त्री गिरीराजमणी पोखरेल लगायतले प्रयत्न गरिरहनु भएको थियो । भूकम्पपछि न्याय हेल्थ नेपाल नामको अमेरीकी सहयोगमा सञ्चालित संस्थाले स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग २०७२ माघ ५ गते आफू अनुकुल सम्झौता गरी प्रस्तावित चरिकोट अस्पतालको रुपमा सञ्चालन गर्न व्यवस्थापकीय जिम्मेवारी लियो । सुरुका दिनमा दोलखाली जनता निःशुल्क रुपमा गुणस्तरीय सेवा पाउने कुरामा आशावादी थिए । तर जब अस्पतालले आफ्नो सेवा अगाडि बढायो विवाद सुरु भयो बिभिन्न कोणबाट । नागरिकको स्वास्थ्य अधिकारमा गम्भीर खेलवाड गर्ने अभियुक्तहरुलाई अन्तराष्ट्रिय फोरमहरुमा उभ्याउनु जरुरी भएको छ अस्पतालमा कार्यरत सरकारी स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई सरकारी लेटरप्याडको दुरुपयोग गर्दै कार्बाही गर्ने, विरामीलाई अनुहारमात्र हेरेर दुखाई कम हुने औषधि दिएर पठाउने, निःशुल्क सेवाको नाममा औषधि बाहिर मेडिकलमा किन्न लगाउने जस्ता गतिविधिहरु सुरु भए । यस्ता गुनासोको बारेमा जिल्लास्थित नागरिक समाज, पत्रकार, अधिकारकर्मीले पटक-पटक सुझाव दिँदा समेत त्यसको सुनवाई हुन सकेन । २०७३ असोज ७ गते उपचारका लागि अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा राखिएको एक बालकको उपचार नै नपाएर मृत्यु भएपछि न्याय हेल्थ नेपालको व्यवस्थापकीय कमजोरी थप उजागर भएको छ । बालकको मृत्यु हुनुमा आफूहरुको कमजोरी रहेको अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मी तथा व्यवस्थापकले स्वीकार गरिसकेका थिए । यस्तो अवस्थामा न्याय हेल्थ नेपालका व्यवस्थापकले स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई भीडमा लगेर माफी माग्न लगाएर जुनखालको तमासा देखायो त्यसको बचाओट गर्ने र विगतमा भएको गल्ति कम्जोरी ढाकछोप गर्न नेपाल चिकित्सक संघलाई प्रयोग गर्दै थप ताण्डव देखाइरहेको छ । आफ्नो गल्ती ढाकछोप गर्न अस्पतालको सम्पूर्ण सेवा बन्द गर्ने र दोलखाली जनता तथा स्थानीय प्रशासनलाई आरोपीत गर्ने नेपाल चिकित्सक संघ, न्याय हेल्थ नेपाल लगाएतको गतिविधिले समस्या निम्ताउने काम गरेको छ । साथै सदरमुकाममा रहेको सरकारी अस्पतालको सम्पूर्ण सेवा तीन दिनदेखि ठप्प हुँदा समेत बेवास्ता गर्ने सरकारको निरिहता समेत निन्दनीय छ । नागरिकको स्वास्थ्य अधिकारमा गम्भीर खेलवाड गर्ने अभियुक्तहरुलाई अन्तराष्ट्रिय फोरमहरुमा उभ्याउनु जरुरी भएको छ । जोसुकैले सञ्चालन गरुन्, अस्पताल विना अवरोध चल्नुपर्छ । निस्वार्थ ढंगले सेवा दिने हरेक स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई सुरक्षा दिने काम दोलखाली नागरिकले गर्नेछन् चरिकोट अस्पतालमा भएको घटनाको छानविनका लागि सबै पक्षको सहमतिमा समिति बनेको छ । विगतमा न्याय हेल्थ नेपालले गरेका बिभिन्न गतिविधिविरुद्ध पनि कानुन कार्यान्वयन निकायमा उजुरी परिसकेको छ । साथै स्वास्थ्यकर्मीहरु माथि भएको दुर्व्यवहारको सम्बन्धमा मृतक बालकको परिवारले समेत दुःख व्यक्त गर्दै आफूहरुले स्वास्थ्यकर्मीलाई अपमानित नगरेको र त्यस्तो नियत समेत नरहेको बताइसकेका छन् । उनीहरुले छानविनलाई प्रभावित पार्न अहिले गरिएका सबैखाले गतिविधि रोक्न र निष्पक्ष छानविन गर्न स्थानीय प्रशासनलाई आग्रह गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा दोलखा र दोलखाली नागरिकलाई बदनाम गर्ने तथा स्थानीय प्रशासनलाई कमजोर बनाउने हरेक खेलको विरुद्ध नागरिक संघ संस्थाले डटेर मुकाविला गर्ने कुराको सबैले हेक्का राख्नै पर्छ । अन्यथा परिस्थित थप भयावह हुन सक्छ । भीडको भर हुँदैन, त्यस्तै भीडमा स्वास्थ्यकर्मीलाई उभ्याउने अस्पतालको व्यवस्थापक टिमले सहजै उन्मुक्ति पाउनु हुँदैन । गल्ती गर्ने गैरसरकारी संस्थाले चाहि उन्मुक्ति पाउने, आफ्नो नाबालक बच्चा गुमाएर पनि धैर्य नगुमाई छानविन समितिलाई स्वीकार गर्ने मृतक बालकको परिवारका सदस्यहरु चाहि दोषि हुने ? यो न्यायोचित कुरा हैन । दोलखाको नागरिक समाजको खबरदारी यहि हो की जोसुकैले सञ्चालन गरुन्, अस्पताल विना अवरोध चल्नुपर्छ । निस्वार्थ ढंगले सेवा दिने हरेक स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई सुरक्षा दिने काम दोलखाली नागरिकले गर्नेछन् ।
Opinion
false
[ 0, 2272, 231, 641, 655, 6, 263, 71, 1981, 452, 7388, 206, 48, 454, 2486, 1116, 6, 102, 2856, 11, 6278, 8, 1859, 13, 5, 3647, 1924, 1024, 58, 2607, 3490, 70, 16474, 1357, 16, 3378, 12698, 4231, 5161, 13, 5, 454, 1116, 6, 21, 2856, 14, 74, 85, 580, 178, 14003, 17453, 7, 16474, 1357, 16, 12277, 6, 505, 650, 6553, 138, 2051, 13331, 91, 123, 454, 1116, 6, 2856, 11, 145, 3193, 14, 497, 6270, 25, 53, 2665, 29, 74, 519, 539, 3944, 4387, 61, 445, 44, 14, 346, 13, 5, 212, 838, 2729, 5192, 1900, 1966, 9, 18622, 978, 6994, 13, 53, 83, 60, 1118, 186, 3055, 12, 19, 142, 26, 15605, 143, 129, 322, 56, 4444, 1560, 8046, 6, 18622, 96, 95, 115, 1839, 590, 14488, 1024, 3369, 78, 5, 467, 532, 1658, 20, 16474, 1357, 16, 2220, 1076, 181, 7, 671, 3701, 2042, 590, 3006, 10390, 91, 12230, 45, 29, 401, 991, 70, 7613, 3310, 103, 538, 513, 574, 231, 162, 8394, 2438, 779, 6258, 238, 462, 280, 25, 9561, 5736, 15058, 36, 2056, 696, 14, 5, 6419, 5381, 98, 2661, 2549, 1045, 9704, 36, 1380, 2286, 17120, 891, 656, 4669, 16474, 1357, 826, 56, 234, 2053, 6, 296, 16, 9520, 989, 1955, 11824, 5, 6874, 268, 6500, 55, 633, 10611, 16, 192, 36, 2056, 4119, 231, 6306, 538, 25, 253, 6436, 6, 20549, 2210, 46, 28, 13, 1938, 2272, 6500, 344, 497, 4406, 53, 2665, 103, 298, 11209, 13, 5, 4669, 16474, 1357, 616, 37, 9929, 2053, 6, 296, 16, 573, 812, 1715, 14087, 13, 6874, 3580, 351, 6500, 344, 176, 88, 8321, 7657, 1162, 9, 115, 11024, 14, 243, 2109, 902, 176, 25, 46, 15, 6500, 199, 19, 7281, 19535, 13, 5, 47, 9520, 1028, 265, 14282, 3715, 10, 6, 3596, 27, 60, 53, 5413, 5449, 37, 1757, 4231, 629, 162, 538, 57, 4186, 359, 28, 3453, 365, 444, 1930, 25, 9, 7361, 3182, 9, 3182, 281, 96, 11248, 25, 36, 2056, 2309, 7462, 23, 12464, 6050, 6831, 15305, 5, 3182, 1040, 16474, 8, 35, 2910, 231, 361, 14, 299, 9890, 6, 571, 356, 6210, 3182, 12, 7795, 7, 82, 2019, 244, 7, 233, 18075, 2222, 431, 11900, 2747, 692, 11, 3894, 11474, 16, 38, 5, 7909, 1045, 9704, 36, 157, 6, 6419, 5381, 98, 2661, 2549, 2286, 231, 1285, 63, 2100, 1058, 198, 130, 592, 10068, 560, 57, 4669, 16474, 4231, 88, 292, 24, 17120, 891, 5860, 5, 206, 12, 1161, 3182, 281, 736, 2644, 88, 3938, 162, 537, 1495, 13151, 66, 5, 47, 745, 5024, 54, 162, 320, 13511, 382, 989, 206, 163, 1851, 10, 18296, 5, 3453, 231, 365, 8, 1204, 238, 462, 280, 25, 5199, 344, 2729, 2021, 608, 5385, 13606, 1172, 16, 13, 1357, 1260, 414, 6500, 344, 414, 10, 11, 166, 18, 10933, 280, 6, 2917, 71, 21335, 1803, 6132, 14, 3125, 1249, 3447, 16143, 216, 40, 1164, 1322, 3042, 7, 2644, 5858, 846, 1164, 488, 1857, 8, 4289, 1162, 519, 15577, 206, 99, 5, 515, 1447, 6, 403, 79, 339, 412, 518, 7, 482, 7, 9632, 11, 17196, 1138, 5418, 103, 467, 689, 6253, 67, 1999, 5, 2033, 777, 301, 130, 2720, 19, 4231, 6732, 12792, 1064, 26, 2053, 6, 616, 37, 9929, 296, 407, 1045, 9704, 124, 17120, 3559, 298, 7194, 16, 13, 5, 2053, 6, 296, 411, 8, 3406, 6, 3559, 35, 4605, 6500, 22, 11054, 11, 1697, 3609, 66, 5, 223, 313, 1045, 9704, 547, 11054, 11, 6500, 344, 3905, 8, 10, 5395, 8321, 7657, 1686, 253, 6436, 6, 60, 8, 627, 16781, 467, 6484, 33, 892, 166, 25, 9, 3526, 16, 17177, 20295, 34, 18764, 24, 36, 2056, 696, 14, 151, 71, 298, 2220, 1076, 181, 2159, 9740, 13, 5, 54, 3552, 18764, 24, 4231, 629, 162, 538, 25, 9, 3182, 281, 736, 22, 122, 786, 14, 728, 2210, 25, 36, 2056, 9788, 1045, 9704, 36, 10397, 6, 2277, 11, 200, 14282, 4297, 46, 28, 13, 5, 230, 1040, 8, 35, 414, 4231, 629, 162, 173, 3315, 8394, 342, 103, 6645, 25, 501, 4247, 91, 303, 138, 103, 330, 3056, 6831, 13, 5, 3453, 231, 365, 8, 1204, 238, 462, 280, 25, 5199, 344, 2729, 2021, 608, 5385, 13606, 1172, 16, 13, 5, 19469, 11, 292, 18341, 7, 571, 4348, 3416, 1100, 6164, 5, 20231, 2758, 162, 189, 317, 6500, 344, 418, 189, 46, 3182, 281, 5563, 5079, 16474, 1357, 16, 3495, 6023, 12, 19, 82, 4139, 9478, 250, 385, 13, 5, 3526, 1045, 9704, 643, 48, 1851, 2277, 1327, 15, 424, 794, 5959, 2440, 1502, 3144, 13, 5, 230, 6500, 55, 633, 16, 10611, 6, 895, 3722, 2053, 6, 3702, 103, 1715, 759, 71, 3406, 11, 6500, 14, 5991, 225, 3104, 9, 1028, 7097, 103, 3515, 14051, 4020, 27, 5, 1823, 6023, 14, 1111, 1370, 114, 1142, 10, 13737, 2277, 2242, 9, 5126, 6023, 24, 122, 786, 14, 710, 48, 27, 5, 223, 313, 3182, 9, 3182, 281, 4458, 11248, 25, 22, 122, 786, 14, 1239, 356, 317, 3086, 1475, 412, 696, 2286, 1241, 5917, 918, 12, 657, 219, 25, 3664, 1641, 14709, 742, 69, 664, 5, 6576, 1502, 339, 298, 15899, 67, 542, 5, 3905, 6, 1669, 6678, 617, 3905, 8, 6500, 14, 5385, 3050, 4231, 11054, 5504, 727, 69, 13502, 3600, 849, 5, 3552, 25, 5192, 2286, 8599, 13502, 537, 7, 54, 16131, 1625, 6680, 18, 15, 10738, 8757, 97, 5208, 6023, 250, 14, 1697, 25, 3722, 2053, 6, 2733, 3530, 8599, 4455, 91, 40, 121, 21, 16101, 83, 2176, 5, 3182, 6, 412, 2683, 14580, 2513, 20, 2570, 19469, 11, 292, 18341, 7, 571, 4348, 3416, 1100, 6164, 5, 20231, 2758, 162, 189, 317, 6500, 344, 418, 189, 46, 3182, 281, 5563, 5079, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,304
10,304
अब हेर्दाहेर्दै दशैं आयो । दशैँमा थुप्रै दिन बिदा हुन्छ, कसैलाई त घटस्थापनादेखि तिहारसम्मै एक एक महिना । बिदाको समय दशैंको नित्य कर्म पूजापाठ र टीकाबाहेकका समय ब्यतित गर्न गाह्रो हुन सक्छ । यहाँ समयलाई दिक्क नलाग्ने गरी कसरी बिताउने भन्ने बिषयमा छलफल गरिन्छ । सबैजानाले एउटै कुरा वा एकै जनाले उल्लेखित सबैकुरा गर्नुपर्छ भन्ने छैन, एकजनाले कम्तिमा कुनै एक कुरा गरे काफी हुन्छ । दशैं तिहार हिन्दूहरुको सबैभन्दा ठूलो पर्व एवं चाडबाड हो । यो समयमा जुवातासको ठुलै प्रचलन पनि देखिँदै आएको छ । तासलाई जुवा बनाएर खेल्नुभन्दा मनोरम खेलका रुपमा परिवार सँगै बसेर खेलिनुपर्छ । जबखालमा गएर जुवाको रुपमा तास खेलिन्छ, तब यसले नसाको रुप लिन सक्छ । पैसा हार्‍यो भने साउँ उठाउन खेलुँ खेलुँ लाग्छ । जित्यो भने अझै बढी जित्न खेलिन्छ । लङुरबुर्जा पनि एउटा जुवा हो । जुवाले तत्काल केही फाइदा जस्तो देखिएता पनि अन्तत्वोगत्वा नाश गरेरै छाड्छ । जुवाको अन्तिम सत्य लत र हार हो,  जुन दुबै मानिसका लागि घातक हुन् । खुशीको समयलाई अझ बढी हषिर्त तुल्याउन जाँड रक्सी अनी ड्रग्स पनि सेवन गर्ने प्रचलन युवा पुष्तामा हावी हुँदै गएको पाइन्छ । यो पर्व सामाजिक र पारिवारिक सुख र सफलता साटासाट गर्ने पर्व हो, जाँड रक्सी खाएर उच्श्रिङ्खल कृयाकलाप गर्ने र समाजमा तमाशा झिक्ने पर्व हैन । धेरै मानिसहरु यस्तै पर्वमा आनन्दको खोजीमा मातिने पेय पदार्थ खाएर इज्जत दुर्नाम गर्ने अनि अनियन्त्रित रुपमा सवारी साधन चलाएर दुर्घटनाको जोखिमलाई पनि बढाउने गरेको उदाहरण पाइन्छ । नराम्रा संस्कारलाई हामीले जरैदेखि उखलेर नयाँ सोचका साथ पर्वहरुलाई मनाउनुपर्छ । हामीले दशैं मनाउँदा ख्याल गर्नुहोस्, कुनै क्रिस्चियन वा शिख धर्म समुदायका मान्छेलाई हेप्ने वा आफ्नो आनन्दमा चुर्लुम्म डुबेर उनीहरुको समेत व्यक्तिगत जीवनलाई असर पार्ने काम गर्नुहुँदैन । नेपालको धार्मिक सहिष्णुता प्रदर्शन गर्ने अचुक अवसरको रुपमा दशैं तिहार जस्ता पर्वलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ । एक दिन बोलाउनुहोस् क्रिश्चियन परिवारलाई अनि खाना खुवानुहोस् । आफ्नो संस्किृतिको बारेमा पनि बताउनुहोस् अनि आफु पनि उनीहरुको संस्कृतिसँग घुलमिल गर्न सक्ने इच्छाशक्ति प्रकट गर्नुहोस् । अथवा कुनै दिन विविध धर्ममा विश्वास राख्ने सबैको जमघटको आयोजना गर्नुहोस् । हामीले खुशीयाली मनाइरहँदा कुनै अर्को धर्म मान्ने व्यक्तिको पल्लो घरमा टुकी बत्ती पनि नबलेको देख्दा जरुर हामीले उनीहरुको एकाङ्गीपनलाई चिर्न सक्नुपर्छ र उत्सवको बातावरणमा आमन्त्रित गर्न सक्नु पर्दछ । यही त हो छिमेकी हुनुको मर्म । यस्तै त हुनुपर्दछ उन्नतिशील समाजको आचरण । धेरै भोलिहरु हामीसँगै हाँसखेल गर्नुछ भने आˆनो खुशीको दिनमा किन उनिहरुलाई नबोलाउने ? कुनै यस्तो चिज वा कार्यको कल्पना गर्नुहोस् जुन तपाईंलाई धेरै अघिदेखि गर्न मन लागेको थियो, तर कार्यव्यस्तताले गर्दा गर्न पाउनु भएको छैन । हो त्यो चिज गर्न तदारुकता देखाउने समय पनि यही हो भन्ने गरिन्छ खाली दिमाग शैतानको कार्यशाला हो । दिमागलाई खाली नबनाउँ । कृयाशील हौ, बिदाको समयमा पनि के काम गर्ने भनेर निच मार्नु हुँदैन । टीभी हेर्ने र पत्रपत्रिका हेर्ने त सधैं गरेकै हो, त्यो बाहेक अरु केही नयाँ गर्न सकिन्छ । कुनै यस्तो चिज वा कार्यको कल्पना गर्नुहोस् जुन तपाईंलाई धेरै अघिदेखि गर्न मन लागेको थियो, तर कार्यव्यस्तताले गर्दा गर्न पाउनु भएको छैन । हो त्यो चिज गर्न तदारुकता देखाउने समय पनि यही हो । तपाईंलाई चिकेन बिर्यानी आफ्नै हातले बनाउने इच्छा थियो त्यो अब पुर्याउने बेला भएको  छ । अनि तपाईंमध्ये कोहीलाई लाँकुरी भञ्ज्याङ, पाथिभरा वा भेडेटार हिँडेर जाने चाहना थियो, बोलाउनुहोस् अरु दुई साथीलाई अनि हिँड्नुहोस् एकदिन प्रकृतिसँग सयर गर्न । आज नहिँडेको हाइकिङ भोलि कहिल्यै पनि हिँडिन्न । आजको काम आजै तय हुनु पथ्र्याे । आजै हिँडिनुपथ्र्याे । जानका लागि धेरै सुनेको र नगएको ठाउँ भन्दा कहिल्यै नसुनेको र नगएको ठाउँ बढी उत्साहवर्द्धक हुन्छ, किनकि यस्तो ठाउँमा आज नगए कहिल्यै गइने छैन । नाताले अलि पर पर्ने एउटा आफन्तजनले विगत केही महिनादेखि बोलाको बोलायै हुनुहुन्थ्यो, के केही समय उहाँकोमा गएर भलाकुसारी गर्न सकिन्न ? किनमेल त भन्नै पर्दैन दशैंमा । तर, नयाँ नयाँ परिकार बनाउने सोचले हल्का फरक किनमेल पनि गर्नुहोस् । खुशी यस्तो भाइरस हो कि यो बाँडे दुगुना चौगुना हुँदै जान्छ, नबाँडे जस्ताको तस्तै बस्छ । सकेसम्म बढी खुशी बाँड्नुहोस् । यो दशैंमा साँच्चै निराश केही मान्छेहरुको अनुहारमा दुई मिनेट खुशी ल्याउन सक्नुभयो भने सम्झिनुहोस् तपाईंको यो पालिको दशैं सार्थक रह्यो । बृद्धाश्रममा आँसुसँग भात खाइरहेकी कसैकी बृद्धा आमालाई एकजोर कपडा लिएर जानुहोस् । समीपमा कोही नहुनेहरुलाई सबैभन्दा दुःख लाग्ने पर्व यही दशैं अनि तिहार हो, एकपटक  तपाईं उनीहरुको कोही भएर गैदिनुहोस् । उनीहरुको खुशीले तपाईंलाई कति गुणा बढी खुशी दिनेछ, यो अनुभव गरेरै थाहा पाउनुहोस् । अथवा अनाथाश्रमका एक जोडी बच्चाबच्चीलाई एक दिन पार्कमा घुमाउन वा मुभी हेराउन लैजानुहोस् । फर्किँदा यस पालिको जाडो टर्ने लुगा किनिदिनुहोस् । अधिकारी रबिन्द्र नयाँ ठाउँमा जाने वा नयाँ साथीहरुसँग चिनाजानी गर्ने पनि एउटा राम्रो उपाय हो । नयाँ क्लब जानुहोस्, नयाँ साथी बनाउनुहोस् । दशैंको अष्टमी वा नवमी पारेर साथीभाई मिली नाटक, नृत्य अथवा सांस्कृतिक प्रदर्शनी आयोजना गर्न सकिन्छ । यसबाट उठेको रकम कुनै टुहुरी बच्चीलाई छात्रवृत्ति दिनुहोस् । योबेला धेरै मान्छेहरु आˆनो ठाउँ फर्किने गर्दछन् । कोही बिदेशबाट त कोही स्वदेशका कुनै अरु ठाउँबाट । सामाजिक स्थलमा यस्तै कुनै कार्यक्रम आयोजना गरी उनीहरुको प्रेरणादायी अनुभव सुन्ने र सुनाउने अवसर हो दशैं । दृष्टिकोण साटासाट गरी नयाँ ढंगले अगाडि बड्ने सुरुवाती क्षण पनि यही पालिको दशैं हुन सक्छ । कुनै तपाईंको साथी आफन्त वा अरु कोहीसँग विविध कारणले तपाईं बोल्न वा व्यवहार गर्न छोड्नुभएको छ ? छ भने यो दशैंलाई त्यो व्यक्तिसँग भाइचारा र मित्रताको गाँठो पुनः जोड्ने चाडको रुपमा लिनुहोस् । उसको ठेगानामा एउटा ताजा फुलको बुके पठाउनुहोस् । मेरो नादानीलाई माफ गर्दिनुहोस् र म निम्न समय, बार र ठाउँमा भेट्न चाहन्छु भनेर निमन्त्रणा पठाउनुहोस् । विश्वका ७ अर्ब ४० करोड मानिसमध्ये केही हजारलाई मात्रै तपाईंले व्यक्तिगतरुपमा चिन्नुभएको छ । नयाँ साथी बनाउन भन्दा पहिल्यै चिनाजानी भैसकेको मान्छेलाई पुनः साथीको लिस्टमा थप्न समय र शक्ति दुबै बचत हुन्छ । पुरै जिन्दगी जिउन गाह्रै छ, हामीलाई ज्ञात-अज्ञात सबैको साथ र सहयोग चाहिन्छ । पुरानो सम्बन्धलाई दरिलो बनाउने चाड दशैंजस्तो अरु छैन । फेरि याद गर्नुहोस्ा् जति धेरै सीपहरु तपाईंसँग छ, त्यति धेरै जीवन जिउन सहज् हुन्छ अनि अवसरहरु पनि अरुका लागि भन्दा तपाईंका लागि बढी कुरिरहेका हुन्छन् । यो बिदाको समय कम्तिमा एउटा सीप बढाउनुहोस् । तबला वा हार्मोनियम सिक्नुहोस्, गाडी सिक्नुहोस्, चङ्गा उडाउन सिक्नुहोस् पौडी सिक्नुहोस्, चित्र बनाउने कला सिक्नुहोस् । कुनै दिन पार्टीमा नाच्न नआएर लज्जा बेहोर्नुपरेको दिन सम्झनुहोस् र युट्युब खोली सिक्नुहोस् चाहेको नाच, आफ्नै कोठामा रियाज गर्दै । कुनैकुनै यस्ता कामहरु छन् जुन जीवनमा दैनिकजस्तो गर्नु पर्दछ, तर तपाईं अरु कोही माथि सदैब निर्भर रहनु पर्दछ । सीप भनेको नसिकेसम्म कसैलाई आउँदैन । जो आˆनो फिल्डमा एक्स्पर्ट छन् सीप सिक्नु अघि तपाईंजस्तै नजान्ने थिए । आइस हक्की वा गल्फ नै सिक्नुपर्छ भन्ने छैन अब कपडा पट्टयाउन, टाई लगाउन, कपडा आइरन गर्न, भ्याकुम लगाउन आफैं जान्नुहोस् । आˆनो किचेनको कुना काप्चा सफा गर्नुहोस्, करेसाबारीमा फूल रोप्नुहोस्, ग्यारेज सफा गर्नुहोस् अथवा बाथ्ारुमको बिगि्रएको सिन्क वा धारा बनाउनुहोस् । बेलुकाको केही समय एउटा खगोलीय दुर्बिन किनेर ल्याएर आकाशका ताराहरु पहिचान गर्न सक्ने कला आँफैमा मनमोहक छ । यसलाई पनि खेल मानेर कुनै साथीसँग खेल्नुहोस् र हात तथा दिमागको नयाँ क्षमतालाई तिखार्दै लैजानुहोस् । समयको केही अंश कुनै इच्छा लागेको किताब वा उपन्यास पनि पढ्न सकिन्छ । त्यो भन्दा बढी चाख्लाग्दो नयाँ भाषा सिक्नुहोस्, आफ्नो अंग्रेेजी कमजोर भए बलियो बनाउनुहोस्, अंग्रेजी भाषामा एउटा निबन्ध लेख्नुहोस् । हिन्दी भाषामा एउटा रमाइलो कविता लेख्नुहोस् , दशैंको टीका दिन सबै सामु पढेर सुनाउनुहोस् । कम्प्युटरको एउटा सीप थप्नुहोस् । एक्सेल, ग्राफिक्स डिजाइनिङ, फोटोसप, अटोक्याड, वा वेप पेज डिजाइनिङ मध्य कुनै चाख लागेको सीप विकास गर्नुहोस् ।  अथवा प्रिती फन्टमा टाइप गर्न जान्नुहोस् । तपाईंको मोटोपनले तपाईंलाई हैरानी गरेको त छैन, हो अब यसपालिको दशैं तिहार बिदा म तौल घटाउने अठोट गर्नुहोस् । जीम जानुहोस् वा घरमै अभ्यास गर्ने केही इकुइप्मेन्ट किनेर ल्याउनुहोस् अनि दैनिक बिहान बेलुका मीठो संगीतसँगै पसीना बगाउनुहोस् । सबैथोक गर्दागर्दा पनि प्रत्येक दिन २५ मिनेट मात्र भए पनि मेडिटेसन गरी दिमागलाई आराम गराउनुहोस् । धेरै अध्ययनहरुबाट सिद्ध भैसकेको छ मेडिटेसनले मान्छेको तनाब कम गर्न, दिमाग केन्दि्रत गर्ने क्षमता बढाउन र कल्पनाशीलतामा निख्खार ल्याउन ठुलै मद्दत गर्दछ । एकपटक गौर गर्नुहोस्, तपाईं यो हरफहरु पढिरहेको अवस्थासम्म आइपुग्दा तपाईंले कति कपी र किताबहरु प्रयोग गर्नुभयो । त्यसले वातावरणलाई कति परिवर्तन गर्‍यो होला ? तपाईंले लेखेर यहाँ एउटा कपी सकेर मिल्काउँदा तराईमा वा इन्डोनेशियामा अर्को नयाँ रुख काटिँदै गर्दथ्यो । हो, तपाईंले पढेका किताब वा लेखेका कपी कुनै न कुनै वृक्षको अंशबाट बनेका हुन् र तपाईंको माग अनुसार कुनै ठाउँमा बाँस फडानी भैरहेको हुन्छ । हो अब आफु शिक्षित हुने दौरानमा अञ्जान प्रकृतिप्रति गरेको अत्याचारलाई प्रायश्चित गर्ने अवसर दशैँलाई मान्नुहोस् । खोल्साखोल्सी वा नजिकैको नर्सरीबाट केही रुखका बिरुवाहरु लिएर उजाड डाँडामा गएर रोप्नुहोस् । ढुङगे देवतालाई खुशी पार्न भन्दै घन्टाैं मन्दिरमा लाइन किन बस्नुहुन्छ ? मानव आत्मा नै भगवान हो, असली भगवान स्वयम् हात फैलाई फैलाई मन्दिर प्राङगणमा तपाईं सँगै केही माग्दै हुनुहुन्थ्यो प्रत्येक दिन प्रभातकालीन शैरमा जाँदा पानी पनि लिएर गएर हालिदिनुहोस् । अन्य संस्थाहरुको अभियानमा सरिक भै वृक्षारोपण त गर्नु भयो होला, अब वृक्षारोपणलाई आˆनै व्यक्तिगत अभियान बनाउनुहोस् । याद गर्नुहोस्, तपाईंले एउटा रुख हुर्काउँदा विश्वको अनेक सङ्कट केही सेकेन्डका लागि पर सरिरहेको हुन्छ । ढुङगे देवतालाई खुशी पार्न भन्दै घन्टाैं मन्दिरमा लाइन किन बस्नुहुन्छ ? मानव आत्मा नै भगवान हो, असली भगवान स्वयम् हात फैलाई फैलाई मन्दिर प्राङगणमा तपाईं सँगै केही माग्दै हुनुहुन्थ्यो । तपाईंको मानवताको परीक्षण लिँदै हुनुहुन्थ्यो, काल्पनिक भगवानको नसाले तपाईंले वास्तविक भगवानलाई बाटैमा छोडी हिँड्नु भो । मानव छालामा तपाईंको अगाडि टुसुक्क बसेर तपाईंसँग हात फैलाई फैलाई एक मुठ्ठी चामल माग्दै गरेको भगवानको भोको पेटलाई तपाईंले ख्यालै नगरी कति पटक हिँड्नुभयो ? ती भगवानका मानवीय स्वरुपहरुलाई हामी माग्ने माग्ने भन्छौं तर असली माग्ने हामी हौं । हामी कुनै स्वार्थ लिएर, इच्छापूर्तिको लागि भगवानसँग केही माग्न भनेरै लाइन लागेर मन्दिर छिर्छौं । अब फर्किनुहोस् यस दशैंमा वास्तविक भगवानको सेवा गर्न त्यही मन्दिर परिसरतिर । आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न बसिरहेका ती आत्माहरुलाई भात वा रोटीले तृप्त गरिदिनुहोस् । भगवानले मानव चोलालाई यति सुसज्जित र सम्पन्न बनाई पठाउनुभएको छ, अझै पनि किन हामी केही माग्न भनेर मन्दिर धाउँछौ ? मानिसले  सकल जात प्रजातका जीव जीवान्तरलाई केही दिने हो, कसैसँग केही माग्ने हैन । यो लगायतका धेरैधेरै विधिहरु छन्, जुन आफैं सोचेर गर्न सकिन्छ र मान्छेका परिवेश र रुचिअनुसार गर्ने कृयाकलाप पनि फरक पर्दछन् । @
Opinion
false
[ 0, 169, 1438, 8974, 458, 2057, 1324, 5, 4344, 8, 1421, 56, 2767, 1738, 2461, 60, 13729, 132, 1575, 116, 69, 26, 26, 429, 5, 2767, 6, 137, 2057, 6, 9411, 2179, 17091, 9, 1910, 2193, 12, 137, 5437, 84, 225, 24, 2751, 67, 542, 5, 242, 137, 14, 9681, 7231, 57, 497, 14825, 53, 4938, 508, 490, 5, 82, 719, 7976, 1148, 83, 50, 1127, 3321, 10, 8532, 82, 5813, 1192, 53, 2424, 1824, 11, 4990, 75, 26, 83, 120, 183, 6392, 78, 5, 2057, 1575, 1448, 199, 282, 218, 771, 331, 12651, 20, 5, 21, 278, 19839, 6, 11328, 69, 2270, 15, 153, 2846, 123, 13, 5, 12877, 14, 7826, 879, 15534, 168, 9619, 238, 12, 88, 831, 10, 241, 1399, 238, 483, 1359, 5, 745, 6436, 8, 1029, 7826, 6, 88, 12877, 238, 1646, 7, 2698, 438, 11488, 6, 1979, 423, 542, 5, 549, 12323, 21, 29, 190, 6513, 3859, 238, 4323, 238, 4323, 1033, 5, 14567, 29, 544, 118, 3265, 238, 1646, 5, 18437, 97, 18, 2061, 18, 4419, 15, 102, 7826, 20, 5, 7826, 11, 1178, 72, 1461, 401, 2814, 138, 15, 3549, 1690, 65, 859, 2345, 10392, 109, 69, 21023, 5, 7826, 6, 457, 1258, 8835, 9, 2711, 649, 253, 1714, 1069, 12, 19, 11835, 112, 5, 2044, 6, 137, 14, 1015, 118, 444, 9301, 3514, 11917, 15563, 5016, 5329, 5312, 294, 495, 15, 2267, 25, 2270, 391, 10988, 2756, 8, 11036, 309, 251, 847, 5, 21, 771, 243, 9, 3680, 1947, 9, 1360, 16058, 25, 771, 649, 15563, 5016, 4691, 580, 384, 108, 7482, 12778, 6625, 17021, 25, 9, 1189, 60, 8, 1761, 15123, 30, 771, 2176, 5, 85, 1843, 726, 4925, 2140, 6, 7415, 43, 84, 574, 13297, 1666, 4691, 10403, 7462, 3458, 25, 276, 12814, 88, 825, 1000, 11839, 1137, 6, 2136, 14, 15, 1932, 28, 1295, 847, 5, 11832, 1813, 14, 334, 680, 18, 69, 132, 580, 552, 11, 18, 94, 972, 12, 246, 771, 344, 3137, 1359, 5, 334, 2057, 221, 2629, 5982, 1333, 7, 75, 20097, 50, 18529, 640, 3368, 6200, 1391, 131, 461, 50, 54, 2140, 8, 1806, 18, 8583, 3784, 7502, 18, 1848, 103, 1827, 368, 14, 1222, 1436, 46, 160, 11599, 5, 124, 788, 16583, 911, 25, 148, 3572, 44, 714, 6, 88, 2057, 1575, 519, 771, 14, 151, 24, 363, 5, 26, 56, 11056, 2676, 15002, 3345, 276, 1238, 2165, 2207, 2676, 5, 54, 713, 337, 1034, 11571, 6, 403, 15, 3112, 8201, 276, 2268, 15, 1848, 1010, 63, 17869, 24, 395, 16250, 2807, 1333, 5, 735, 75, 56, 2141, 640, 8, 468, 810, 1410, 11890, 6, 205, 1333, 5, 334, 2044, 459, 281, 221, 818, 8810, 75, 258, 640, 3287, 1988, 17129, 553, 1832, 98, 4179, 15, 6980, 11, 6, 4554, 14527, 334, 1848, 26, 5266, 34, 1696, 14, 18969, 8642, 9, 4091, 6, 18507, 8, 18351, 24, 3691, 1379, 5, 430, 60, 20, 1655, 10328, 5886, 5, 726, 60, 10460, 7864, 2885, 2683, 8365, 5, 85, 2638, 55, 155, 241, 6420, 4259, 160, 178, 29, 10, 18576, 65, 2044, 6, 1161, 350, 4982, 14, 10886, 623, 121, 75, 223, 5727, 50, 6248, 3185, 1333, 253, 2410, 85, 8492, 24, 221, 288, 1449, 47, 210, 3602, 1918, 8338, 150, 24, 3600, 16, 104, 5, 20, 115, 5727, 24, 19878, 4521, 137, 15, 430, 20, 53, 490, 3161, 7162, 7386, 7308, 6, 12439, 20, 5, 7162, 14, 3161, 6719, 6513, 5, 10, 18910, 2885, 6323, 7, 2767, 6, 278, 15, 105, 46, 25, 185, 330, 384, 6196, 97, 849, 5, 9600, 1846, 9, 7211, 1846, 60, 2219, 9523, 649, 115, 1472, 677, 72, 94, 24, 363, 5, 75, 223, 5727, 50, 6248, 3185, 1333, 253, 2410, 85, 8492, 24, 221, 288, 1449, 47, 210, 3602, 1918, 8338, 150, 24, 3600, 16, 104, 5, 20, 115, 5727, 24, 19878, 4521, 137, 15, 430, 20, 5, 2410, 11161, 30, 23, 7592, 7459, 34, 509, 536, 11, 356, 2278, 38, 115, 169, 5434, 260, 16, 13, 5, 276, 687, 562, 1128, 14, 1105, 161, 16741, 13126, 7, 21178, 50, 19241, 16013, 341, 2622, 1449, 11056, 2676, 677, 89, 1346, 14, 276, 5510, 2676, 7411, 2792, 63, 140, 18, 24, 5, 136, 10, 23, 11457, 1778, 6, 4888, 8247, 2638, 1536, 15, 6863, 1516, 23, 5, 1091, 46, 5253, 1716, 411, 306, 6822, 1407, 30, 5, 5253, 6863, 2789, 131, 6822, 1407, 30, 5, 481, 12, 19, 85, 7947, 9, 12595, 6, 927, 158, 1536, 13004, 30, 6, 9, 12595, 6, 927, 118, 3988, 181, 520, 2482, 44, 1738, 3244, 223, 491, 136, 12595, 1536, 8098, 297, 104, 5, 10674, 2036, 1036, 177, 102, 2399, 1085, 11, 1548, 72, 6666, 2903, 33, 6, 1700, 9887, 69, 5877, 7, 105, 72, 137, 1539, 8, 1029, 20915, 24, 6233, 121, 13292, 60, 853, 69, 2543, 2057, 8, 5, 274, 94, 94, 5168, 356, 972, 11, 5578, 611, 13292, 15, 1333, 5, 2044, 223, 7582, 20, 146, 21, 13270, 1912, 2315, 252, 3275, 2315, 252, 309, 1937, 7, 6980, 2527, 1778, 519, 6, 13878, 12247, 5, 5389, 118, 2044, 15301, 2676, 5, 21, 2057, 8, 5660, 6681, 72, 8369, 6, 7507, 89, 2012, 2044, 1144, 3031, 9723, 29, 12265, 2676, 1480, 21, 13445, 6, 2057, 7612, 3232, 5, 7295, 14251, 8, 8264, 63, 5901, 18786, 98, 5056, 98, 7295, 33, 8061, 26, 9963, 2162, 351, 17713, 5, 967, 34, 131, 8, 1128, 715, 344, 282, 1715, 770, 771, 430, 2057, 276, 1575, 649, 2889, 687, 1848, 1128, 266, 9096, 1335, 2676, 5, 1848, 2044, 11, 2410, 465, 5696, 118, 2044, 11747, 7, 21, 841, 109, 69, 433, 1141, 2676, 5, 735, 12494, 14251, 12, 26, 2348, 1625, 220, 2608, 34, 14, 26, 56, 2905, 8, 4418, 785, 50, 918, 2271, 2847, 785, 4317, 2676, 5, 2648, 4794, 42, 13445, 6, 3202, 8245, 297, 4704, 350, 91, 1335, 2676, 5, 768, 18332, 94, 491, 341, 50, 94, 3567, 63, 21510, 25, 15, 102, 269, 2285, 20, 5, 94, 899, 17713, 7, 94, 1346, 285, 2676, 5, 2057, 6, 15412, 50, 15739, 2438, 16941, 2504, 34, 1893, 7, 2701, 735, 1231, 4689, 205, 24, 363, 5, 42, 17, 5444, 335, 75, 1832, 10880, 34, 6484, 14106, 14, 6547, 7586, 5, 21, 3622, 85, 8369, 10, 18576, 65, 927, 8509, 1724, 5, 1128, 6223, 17, 60, 1128, 3046, 12, 75, 677, 5656, 5, 243, 8761, 726, 75, 128, 205, 57, 1848, 19295, 841, 5119, 9, 13235, 714, 20, 2057, 5, 3088, 16058, 57, 94, 2758, 320, 6430, 461, 13425, 5144, 15, 430, 13445, 6, 2057, 67, 542, 5, 75, 1480, 1346, 2399, 50, 677, 1128, 63, 2141, 1089, 687, 3640, 50, 1524, 24, 9056, 2125, 13, 121, 13, 29, 21, 2057, 14, 115, 530, 63, 1772, 2294, 33, 9, 7146, 6, 18631, 1298, 2888, 2526, 6, 88, 423, 2676, 5, 1224, 5354, 8, 102, 4092, 2918, 6, 6339, 30, 2825, 2676, 5, 229, 946, 14686, 14, 43, 716, 12133, 2676, 9, 74, 2457, 137, 7, 3143, 9, 491, 3103, 4110, 185, 8476, 2825, 2676, 5, 2373, 301, 557, 1095, 236, 1069, 562, 72, 93, 14, 295, 2401, 1827, 1926, 9936, 2125, 13, 5, 94, 1346, 285, 158, 10739, 21510, 6034, 6200, 1298, 1346, 6, 1181, 1460, 8, 8388, 137, 9, 498, 1714, 2771, 78, 5, 3574, 3619, 12776, 1453, 9281, 69, 379, 928, 15568, 3669, 9621, 84, 1410, 246, 9, 202, 2880, 5, 1078, 463, 14, 18002, 356, 2526, 2057, 1093, 677, 104, 5, 704, 4756, 1333, 33, 108, 812, 85, 3123, 55, 687, 63, 379, 1047, 85, 368, 12776, 727, 108, 78, 276, 714, 55, 15, 677, 12, 19, 158, 687, 12, 19, 118, 21393, 12, 583, 5, 21, 2767, 6, 137, 4990, 102, 3123, 1552, 2676, 5, 2698, 219, 50, 15931, 1917, 5771, 2676, 7, 923, 5771, 2676, 7, 10999, 18306, 5771, 2676, 12003, 5771, 2676, 7, 1927, 356, 1025, 5771, 2676, 5, 75, 56, 5805, 15446, 7962, 18, 17648, 14781, 4774, 6, 56, 8634, 2676, 9, 9789, 4592, 34, 5771, 2676, 4444, 2218, 7, 509, 4333, 9, 635, 167, 71, 5, 75, 9579, 515, 8414, 27, 253, 2059, 489, 1093, 160, 1379, 7, 47, 687, 677, 1128, 633, 190, 1150, 220, 5108, 3499, 1379, 5, 3123, 639, 5604, 370, 30, 116, 2461, 8139, 5, 400, 10, 18576, 65, 8759, 8, 26, 10389, 131, 3441, 27, 3123, 5771, 97, 234, 687, 1597, 11337, 461, 66, 5, 12378, 1392, 5801, 50, 16775, 37, 5771, 1359, 53, 104, 169, 2162, 10, 15565, 119, 785, 7, 11761, 1540, 7, 2162, 17145, 24, 7, 9465, 14319, 1540, 2916, 4058, 2676, 5, 10, 18576, 65, 146, 2989, 23, 6, 10985, 183, 131, 8473, 1989, 1333, 7, 272, 30, 627, 3167, 8, 1318, 16346, 2676, 7, 3943, 9433, 1989, 1333, 735, 14839, 108, 33, 13710, 6, 7466, 8972, 1801, 10758, 44, 50, 1767, 285, 2676, 5, 4831, 6, 72, 137, 102, 13774, 439, 7462, 5994, 8468, 3132, 3334, 12, 2167, 55, 754, 24, 395, 1025, 13478, 8, 13090, 13, 5, 432, 15, 238, 4096, 75, 1346, 63, 238, 14022, 9, 536, 22, 7162, 6, 94, 839, 14, 1974, 1385, 7140, 4317, 2676, 5, 4587, 72, 3494, 75, 2278, 288, 2780, 50, 1862, 15, 2024, 363, 5, 115, 158, 118, 9459, 108, 7725, 94, 440, 5771, 2676, 7, 54, 2148, 4875, 30, 535, 1239, 99, 1541, 285, 2676, 7, 2955, 1428, 102, 4933, 12672, 108, 5, 3196, 1428, 102, 2844, 1075, 12672, 108, 10, 7, 2057, 6, 1910, 56, 82, 5651, 6265, 10908, 2676, 5, 2786, 6, 102, 3123, 298, 14022, 5, 4214, 2964, 7, 10, 19004, 495, 3148, 559, 7, 1523, 68, 131, 7, 6768, 9790, 280, 7, 50, 2536, 131, 5084, 3148, 559, 792, 75, 9459, 288, 3123, 76, 1333, 5, 735, 8189, 667, 17834, 8, 11295, 24, 4058, 2676, 5, 1480, 12780, 11, 2410, 9370, 34, 28, 60, 2424, 20, 169, 5107, 6, 2057, 1575, 2767, 74, 4127, 7320, 11386, 1333, 5, 2369, 61, 17713, 50, 5327, 1563, 25, 72, 505, 1225, 435, 3492, 3069, 8468, 1144, 2676, 276, 489, 637, 4831, 9049, 1187, 241, 6635, 11753, 3757, 785, 2676, 5, 13435, 150, 15202, 15, 774, 56, 464, 2012, 90, 99, 15, 1030, 1390, 166, 2616, 57, 7162, 14, 5753, 931, 2676, 5, 85, 392, 5237, 4363, 6034, 13, 1030, 1390, 166, 2616, 11, 6414, 18843, 216, 24, 7, 7162, 105, 3056, 8972, 84, 25, 839, 1552, 9, 3185, 2885, 3749, 330, 13761, 33, 18, 1144, 11328, 69, 2282, 787, 5, 2889, 7432, 1333, 7, 687, 21, 16597, 55, 18183, 6, 265, 116, 7519, 2401, 465, 1604, 34, 9, 2780, 55, 151, 1196, 5, 1938, 790, 14, 465, 470, 906, 21, 668, 121, 2401, 6954, 242, 102, 1604, 34, 7147, 16817, 2629, 8403, 50, 20637, 8, 258, 94, 2621, 4705, 3456, 12216, 5, 649, 2401, 8677, 2780, 50, 3608, 1604, 34, 75, 10, 23, 75, 10336, 6, 3494, 17, 1265, 112, 9, 1480, 263, 92, 75, 491, 7251, 1049, 591, 408, 4452, 78, 5, 20, 169, 2268, 9407, 40, 12065, 8, 20573, 2792, 475, 28, 11627, 14, 2996, 6947, 225, 25, 714, 4344, 14, 4201, 2676, 5, 13360, 627, 4543, 3766, 34, 50, 9680, 13267, 17, 72, 2621, 12, 4239, 55, 351, 11465, 6208, 3836, 8, 1029, 16346, 2676, 5, 6432, 7595, 30, 2943, 14, 2044, 1370, 192, 3558, 4081, 2202, 2835, 350, 1364, 3366, 121, 604, 3566, 37, 1195, 649, 4045, 34, 1195, 6688, 536, 14636, 14, 14636, 14, 630, 1730, 442, 5340, 8, 687, 10, 241, 72, 13015, 5877, 774, 56, 14987, 3349, 7386, 18, 8, 1201, 387, 15, 351, 1029, 340, 91, 1335, 2676, 5, 152, 11664, 2906, 10405, 1976, 20474, 60, 160, 163, 6979, 169, 20474, 14, 10, 18576, 69, 1827, 644, 285, 2676, 5, 4756, 1333, 7, 2401, 102, 2621, 7672, 2629, 3454, 1853, 9041, 72, 8853, 12, 19, 1036, 1457, 1973, 78, 5, 6432, 7595, 30, 2943, 14, 2044, 1370, 192, 3558, 4081, 2202, 2835, 350, 1364, 3366, 121, 604, 3566, 37, 1195, 649, 4045, 34, 1195, 6688, 536, 14636, 14, 14636, 14, 630, 1730, 442, 5340, 8, 687, 10, 241, 72, 13015, 5877, 5, 1480, 13928, 6, 1487, 7125, 5877, 7, 13893, 1195, 6, 11488, 11, 2401, 2781, 1195, 14, 10, 1024, 8, 4225, 34, 5510, 97, 1873, 5, 604, 2924, 8, 1480, 320, 10, 166, 17213, 1399, 687, 63, 536, 14636, 14, 14636, 14, 26, 918, 15831, 34, 3322, 13015, 28, 1195, 6, 1873, 6, 3033, 14, 2401, 5982, 69, 1757, 465, 249, 5510, 2520, 121, 271, 1195, 12, 2483, 3301, 344, 155, 7977, 7977, 17501, 47, 4045, 34, 7977, 155, 4957, 5, 155, 75, 2784, 351, 7, 2278, 16258, 6, 19, 1195, 63, 72, 7657, 185, 69, 2835, 3298, 630, 9604, 9385, 5, 169, 7649, 2676, 42, 2057, 8, 2781, 1195, 6, 162, 24, 516, 630, 4101, 523, 5, 2445, 857, 364, 24, 11858, 271, 3566, 344, 5901, 50, 10043, 11, 19892, 7104, 2676, 5, 1195, 11, 604, 4154, 219, 14, 943, 19450, 9, 203, 2025, 2825, 2125, 379, 544, 15, 350, 155, 72, 7657, 185, 630, 1281, 3320, 452, 121, 3022, 3031, 59, 2566, 9129, 84, 12, 3620, 3620, 7168, 14, 72, 189, 649, 7879, 72, 7977, 2176, 5, 21, 873, 85, 10669, 1476, 55, 1556, 253, 2916, 14175, 24, 363, 9, 916, 12, 8178, 9, 3098, 496, 25, 17021, 15, 611, 7552, 5, 12286, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,305
10,305
कुनैबेला बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री थिए । देशको राजनैतिक एजेण्डा अब आर्थिक सम्मृद्धि हुन्छ भन्ने पार्टीको निर्णयसँगै विदेशी लगानी वढाउन पर्ने निष्कर्षमा पुगियो । त्यसका लागि विदेशी लगानीको संरक्षण गर्न अनिवार्य जस्तै हुन्थ्यो र अन्तराष्ट्रिय फम्र्याट जस्तै अरु देशमा गरे जस्तै भारतसँग पनि बिप्पा सम्झौता भयो । सो बिप्पा सम्झौता पहिला पार्टीको स्थायी समितिले पास गर्‍यो त्यसपछि स्थायी समितिको वहुमत सदस्य मन्त्री रहेको मन्त्रीपरिषदले पनि पारित गर्‍यो । वाणिज्य मन्त्री अनिल झाले सो बिप्पामा हस्ताक्षरमात्रै के गरेका थिए, प्रधानमन्त्री र्फकन नपाउँदै कालो झण्डा र पुत्ला दहन शुरु भयो । सो उपक्रमको नेतृत्वकर्ता हुनुहुन्थ्यो वादल वैद्य प्रचण्डको दरो साथ र समर्थनमा । वैद्य वादल र प्रचण्ड पार्टीका हरेक वैठकमा वावुरामलाई राष्ट्रघाती विप्पा सम्झौता गरेको भनेर खेद्नसम्म खेद्ने गर्थे । तर, आज तिनै प्रचण्डले त्यही विप्पा दृढतापूर्वक कार्यान्वयन गर्ने भनेर हस्ताक्षर गरेर आए । बादलले हिजो बाबुरामले गरेको हुनाले सो काममा देखेको राष्ट्रघात आज प्रचण्डले गरेका कारणले भयंकर राष्ट्रवादमा फेरिएको ठाने । अन्तराष्ट्रिय मामलामा नेपाल भारतसँगको समन्वयमा भारत जे भन्छ, त्यही कुरामा ल्याप्चे लगाउन तयार रहेको व्यहोरामा हस्ताक्षर गरेर आए । तर, बादल चुपचाप मात्रै हैन, प्रचण्डको राष्ट्रवादी कदमका रुपमा अथ्र्याउँदै बालुवाटारको हृवीस्कीको चुस्कीमा मस्त छन् । उता वैद्यको वण्डामा परेका सीपी गजुरेल सो संयुक्त विज्ञप्तिलाई डराई डराई मन्द भाषामा विरोध गरेर एउटा लेख लेखेर आफनो धर्म निर्वाह गर्दैछन् । कुनैबेला संयुक्त राष्ट्रसंघको कुनै सामान्य निकायको निर्वाचनमा सरकारले भारतले उठाएको उम्मेदवारलाई मतदान गर्ने निर्णयका वावजुद पनि चिनियाँ उम्मेदवारलाई भोट हालेर भयंकर राष्ट्रवादी देखिने कमरेड प्रकाश भारतले कुनै दिन उम्मेदवार उठाएमा उसैलाई भोट हाल्ने वाचा गरेर हस्ताक्षर गर्दा पनि उहाँको मौनता तोडिएको छैन । नेपाल सरकारको स्तर भारतीय दुतावासको अधिकृतका स्तरमा झार्दासम्म पनि कुनै प्रतिकृया आएको छैन सत्ता आखिर दृष्टिहीन जो हुन्छ, उसैवाट पुष्टि हुने भएको छ । व्यापार विविधिकरणको खाँचो सबैले महशुस गरेकै हो । भारतसँग मात्रै भर पर्दा कुनै पनिबेला जे पनि हुन सक्ने त छँदैछ, भारतसँगको व्यापार असन्तुलन अत्यधिक बढ्दै जाने र भारतीय एकाधिकारका बलमा नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्र हो कि भारत अधीनस्त कुनै भुभाग भन्नेसम्म भान पर्ने अवस्थामा रहेका वखत रक्सौल अमलेखगन्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन वारेको समझदारी पत्र अघि वढाउने भनेर भारतीय आयलको थप १५ वर्ष एकाधिकार स्वीकार्ने सम्झौता भएको छ । ओली सरकारका पालाको चीनसँग गरेको कम्तिमा एक तिहाइ पेट्रोलियम पदार्थ चीनवाट खरिद गर्ने गरी भएको सम्झौता उक्त सम्झौता कार्यान्वयन हुन्छ भनेर गरिएको वाचा र ओली सरकारका पालामा भारतका विरुद्ध र चीनका पक्षमा गरेको वकालतको के अर्थ लाग्दो होला ? उनै पुराना फुटेज खोलेर हेर्दा सुन्दा र पढ्दा के भन्दा हुन् स्वयं प्रचण्ड ? दुनियाँलाई अनौठो लाग्ने गरेको छ । बादल चुपचाप मात्रै हैन, प्रचण्डको राष्ट्रवादी कदमका रुपमा अर्थ्याउँदै बालुवाटारको हृवीस्कीको चुस्कीमा मस्त छन् अनौठो पनि कस्तो अनौठो, आफै सरकारमा रहेका बखत तयार गरेको बजेट पास गरे आश्रति विधेयक फेल गरेर ओली सरकारको अन्त गर्ने कामलाई निष्कर्षमा पुर्‍याए । आखिर आश्रित विधेयक त पारित गर्नु नै थियो, कुनै फेरबदल गरे एमालेले बसी खान नदिने जस्ताको तस्तै पास गर्दा आफनो साख गिर्ने किंकर्तव्यविमुढमा परेका प्रचण्ड आखिर साख गिरे पनि कुर्सी जो छँदैछ, भन्ने मान्यतामा एमालेलाई फकाउनकै लागि भए पनि नियम निलम्वन गरेरै भए पनि आश्रित बजेट जस्ताको तस्तै पारित गरेर दशैँ मनाउने भएका छन् । ३३ दलको नेतृत्व गर्दा आफनो मधेसीसँग लभ परेको र आफूले कुनै हालतमा धोका नदिने वरु मधेसविरोधी केपी ओली पागल भए सरकार उपचार गर्न लैजाउ भनेर वक्तव्य दिएका प्रचण्ड दुई महिना पछि उनै पागल घोषित ओलीलाई प्रधानमन्त्री वनाउने प्रस्ताव गरेर नौ महिना सत्ता स्वादमा रमाए । ओलीको साथमा छउञ्जेल मधेस भारतवाट सञ्चालित, मधेसका माग पूरा गरे देश टुक्रिने, ९० प्रतिशतले पास गरेको संविधान संसारकै उत्कृष्ट भएको र आफु कुनै हालतमा घुडा नटेक्ने बताएर दुनियाँलाई चकित पारे । एकाएक ओलीसँग मनमुटाव भयो वा कतै गोटी चल्यो, प्रचण्ड ओलीका विरुद्ध खनिन तयार भए भने मधेसीसँग म अब माइत आए भन्नसमेत भ्याए । ओलीको भारत विरुद्धको अडानमा दरो साथ दिएका प्रचण्ड तुरुन्तै यति पानीको लौरो जस्ता भए कि भारत जे भन्छ त्यही मान्न तयार भए प्रधानमन्त्री बनाइदिएको ऋण तिर्न र अरु बढी महिना टिकाइदिन जे पनि गर्न तयार भए । यो कहिले उत्तरको अति र कहिले दक्षिणको अतिको वाहिर आएका केही प्रतिनिधिमुलक र संक्षिप्त दृष्टान्त मात्रै हो । कामरेड प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा भारतीय पक्षसँग २५ बुदे संयुक्त विज्ञप्तिमा हस्ताक्षर गर्दै प्रचण्डले नेपालको स्तर भारतीय दूतावासको वरिष्ठ अधिकृत स्तरमा झारेर भारतीय सहयोगमा सञ्चालित परियोजनाहरुको अनुगमन गर्ने संयन्त्र निर्माण गर्ने बाचा गरेर आए । भयंकर राष्ट्रवादीहरु चुपचाप छन् । नेपाल स्वतन्त्र र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न मुलुक हुदा हुदै पनि भारतीय परियोजनाको अनुगमनमा आफूलाई भारतीय दूतावासका अधिकृत सरह बस्न मञ्जुर गरेर आयो । मधेस र चुनाव सत्तामा चढ्ने, सत्तामा टिकिरहने र सत्ता बाहिर रहेकाहरुका लागि सत्ता ढाल्ने र आफू सत्तारोहण गर्ने अजिवको साधनका रुपमा विकास भएको छ । यो मामला सबैका लागि साझा मुद्दा बन्न पुगेको छ । केपी ओली नेतृत्वको एमाले माओवादीको सरकार बन्दाका बखतको ९ बुँदे सहमति होस् वा सोही सरकार विरुद्ध माओवादी कांग्रेसले अविश्वास प्रस्ताव पेश गर्दा होस्, दुबै पटक पहिलो बुँदा नै मधेस र थारुका माग सम्वोधन गर्ने भन्ने थियो । कांग्रेस माओवादीको सरकार बनाउँदाको ७ बुँदेमा पनि महत्वपूर्ण बुँदा त्यही थियो । मधेसी मोर्चाले सरकारलाई समर्थन दिँदा पनि यही बुँदालाई प्राथमिकताका साथ राखेको थियो । सरकार बनाउँदा पनि ढाल्दा पनि र अर्को सरकार वनाउदा पनि वुदा त्यही मुद्दा त्यही तर अभिनय गर्ने पात्र पनि त्यही, तर कहिले ढाल्न कहिले बनाउन भुमिका मात्रै फरक । यतिको नाटक पनि छिटो छिटो मञ्चन नेपाली राजनीतिमा भएकै छ । तर, सो बुँदाको संवोधन आजका मितिसम्म भएको छैन । छिटै हुने पनि देखिन्न । राष्ट्रियता, स्वाधीनता र सम्मृद्धिका लागि अस्थिरता बाधक हो भने नेतृत्वमा रहेको अस्थिर चरित्र बाधक हो भन्ने निष्कर्ष निकालौं यसैगरी चुनाव अर्को मुद्दा बनेको छ । जो सरकारमा जान्छ, उ चुनावका कुरा गर्छ । जो बाहिर जान्छ, बिर्सन्छ । दोस्रो संविधानसभाको चुनावको परिणाम आएलगत्तै कांग्रेस एमाले गठवन्धनको सरकार बन्यो । त्यो सरकारको पहिलो निर्णय चुनाव हुने भन्ने थियो । तर, एक वर्षसम्म चुनाव गर्न चाहिने कानुन बनाउनै चाहेन वा सकेन र चुनाव भएन । त्यसपछिका हरेक सरकारको बिक्ने नारा यही बनेको छ । कार्यान्वयनको तहमा विश्वास गनेर्ं कुनै आधार छैन । सत्तामा रहँदा सत्ताको दुरुपयोग गर्न सकिन्छ र चुनाव जितिन्छ भन्ने मनोविज्ञान त छँदैछ, तर त्यतिकै अलोकपि्रय भइन्छ भन्ने पनि अनुभवले पुष्टि गरेको छ । तर, यसतर्फ त्यति ध्यान जान सकेको छैन । जे होस् आफु सत्तामा भएकै बेला चुनाव गर्नुपर्छ भन्ने मनोविज्ञान यतिबेला हावी भएको छ । दलहरु आफुलाई फाइदा हुने तर्क र पक्षमा तुरुन्तै बदलिन सक्ने क्षमता राख्छन् यही अस्थिरतालाई नेपाली राजनीतिमा गतिशील भन्ने गरिन्छ । यही गतिशील भनिने अस्थिर नेतृत्वको शिकार कम्तिमा विगत एक दशक बित्यो भन्न सकिन्छ । अब त्यसो नहोस् भन्ने पनि कामना छ । अन्तमा, नेपाली राजनीतिक नेतृत्वमा देखा पर्ने स्थायी प्रकृतिको जस्तै लाग्ने उपरोक्त अस्थिरता नेपाली समाजको चरित्र बनेको छ । शासन प्रणालीको अस्थिरता अब कसैका लागि पनि स्वीकार्य छैन त्यसैले स्थिर शासन प्रणाली प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी राष्ट्रपतिको चर्चा आउन थालेको छ, त्यसले जनमत पनि बढाउँदैछ । तर, नेतृत्वको स्थिरताका बारेमा बहस उठेकै छैन । मेरो विचारमा नेतृत्वमा रहेको अस्थिरताको नियन्त्रण नभएसम्म अर्थात नेतृत्वको स्थिरताको ग्यारेण्टी नगरेसम्म शासन प्रणालीमा मात्रै अवलम्वन गरिने स्थिरताले धेरै काम गर्छ जस्तो लाग्दैन । राष्ट्रियता, स्वाधीनता र सम्मृद्धिका लागि अस्थिरता बाधक हो भने नेतृत्वमा रहेको अस्थिर चरित्र बाधक हो भन्ने निष्कर्ष निकालौं । नेतृत्वको विचार राजनीति र कार्यशैलीमा स्थिरतासँगै राजनैतिक प्रणालीको स्थिरता खोजौं । सम्मृद्धि सम्भव छ हाम्रै पालामा भन्ने नाराको प्रत्याभूति पनि स्थिर नेतृत्व र प्रणालीमा मात्रै सम्भव छ ।
Opinion
false
[ 0, 75, 3622, 3129, 1800, 156, 66, 5, 817, 3706, 5880, 169, 171, 267, 1600, 7831, 78, 53, 1043, 227, 241, 819, 396, 8351, 785, 177, 7488, 3520, 855, 5, 2161, 19, 819, 7202, 723, 24, 1867, 487, 1815, 9, 2729, 1049, 746, 18, 7901, 487, 677, 838, 120, 487, 5902, 15, 453, 10675, 560, 163, 5, 194, 453, 10675, 560, 1418, 1043, 1793, 1103, 1915, 906, 21, 543, 1793, 955, 12802, 5671, 240, 248, 35, 15229, 11, 15, 1406, 906, 21, 5, 1483, 248, 6429, 11393, 194, 453, 10675, 8, 2062, 3731, 105, 48, 1677, 156, 17400, 23, 12678, 1613, 5496, 9, 20869, 5963, 23, 540, 163, 5, 194, 1177, 4166, 6, 541, 1631, 5877, 50, 4051, 5909, 9447, 917, 65, 246, 9, 2013, 8, 5, 5909, 50, 4051, 9, 1774, 1462, 317, 5551, 8, 50, 6229, 1130, 14, 20140, 441, 10675, 560, 28, 185, 13705, 450, 116, 13705, 461, 3540, 5, 274, 136, 2963, 3576, 516, 441, 10675, 15225, 2618, 794, 25, 185, 2062, 109, 1063, 5, 3881, 11, 1941, 3129, 11, 28, 1594, 194, 1713, 6251, 357, 5105, 136, 3576, 48, 1089, 3560, 10786, 6133, 8, 10371, 6, 8246, 5, 2729, 11528, 8, 36, 5902, 6, 958, 8, 397, 750, 4254, 7, 516, 1495, 6469, 131, 7307, 1540, 376, 35, 12916, 8, 2062, 109, 1063, 5, 274, 3881, 14235, 295, 7528, 9447, 9177, 2668, 12, 88, 148, 6822, 7294, 9416, 6, 10, 12666, 1887, 7623, 6, 1806, 7623, 8, 11234, 27, 5, 3367, 5909, 6, 504, 5273, 8, 584, 3123, 34, 12922, 194, 511, 6166, 14, 1951, 597, 1951, 597, 10509, 1428, 1055, 109, 102, 446, 6954, 10, 5398, 640, 2152, 8975, 5, 75, 3622, 511, 8605, 6, 75, 485, 4738, 1289, 142, 2177, 7406, 986, 14, 1636, 25, 227, 12, 50, 181, 1635, 270, 15, 1169, 986, 14, 2550, 6540, 3560, 10786, 9177, 1925, 6778, 1287, 2177, 75, 56, 986, 12124, 8, 6552, 14, 2550, 8950, 9148, 109, 2062, 150, 15, 1539, 5482, 138, 6116, 593, 104, 5, 36, 501, 3193, 261, 13816, 6, 720, 12, 4183, 5397, 685, 116, 15, 75, 13531, 123, 104, 1756, 4460, 4053, 4355, 400, 1738, 6552, 1650, 2796, 40, 16, 13, 5, 783, 2141, 3621, 6, 7884, 1641, 6231, 68, 9523, 20, 5, 5902, 295, 1669, 2694, 75, 15, 3622, 750, 15, 67, 395, 60, 13, 13246, 7, 5902, 6, 783, 18469, 3268, 1229, 341, 9, 261, 5393, 12, 5952, 36, 999, 357, 20, 146, 397, 11911, 1918, 75, 18521, 53, 116, 7849, 177, 313, 133, 504, 552, 84, 13064, 6419, 7510, 15424, 5359, 14364, 12800, 6, 4278, 894, 234, 8351, 623, 185, 261, 7243, 6, 298, 299, 80, 5393, 1697, 461, 560, 16, 13, 5, 851, 2067, 11057, 6, 6873, 28, 4990, 26, 7810, 5359, 1666, 486, 1650, 863, 25, 57, 16, 560, 170, 560, 794, 78, 185, 51, 9148, 9, 851, 2067, 6327, 2010, 1475, 9, 4930, 1216, 28, 8973, 6, 105, 469, 10962, 668, 121, 4022, 2080, 9734, 167, 7967, 1438, 5013, 9, 7632, 105, 158, 112, 2692, 1774, 121, 6067, 14, 5729, 770, 28, 13, 5, 3881, 14235, 295, 7528, 9447, 9177, 2668, 12, 88, 469, 7294, 9416, 6, 10, 12666, 1887, 7623, 6, 1806, 7623, 8, 11234, 27, 5729, 15, 1184, 5729, 7, 1953, 3502, 133, 5517, 376, 28, 522, 1915, 120, 326, 7482, 650, 1108, 7258, 109, 851, 501, 3549, 25, 46, 14, 7488, 869, 13509, 5, 4460, 12483, 1108, 60, 1406, 160, 37, 1449, 75, 14514, 120, 4048, 7924, 837, 3527, 519, 6, 13878, 1915, 150, 10, 5398, 15436, 9288, 461, 146, 2831, 3514, 3602, 657, 1520, 2359, 8, 584, 1774, 4460, 15436, 9288, 30, 15, 8170, 400, 13, 13246, 7, 53, 844, 8, 684, 14, 20029, 96, 19, 99, 15, 830, 330, 14160, 23, 109, 69, 99, 15, 12483, 522, 519, 6, 13878, 1406, 109, 4344, 2257, 73, 27, 5, 2637, 2284, 541, 150, 10, 5398, 2942, 63, 7921, 346, 9, 1245, 75, 5641, 8, 10836, 3527, 504, 1073, 2253, 8301, 1090, 851, 9421, 99, 196, 616, 24, 9350, 167, 1233, 185, 7847, 514, 1774, 89, 429, 186, 4022, 9421, 4098, 851, 14, 156, 525, 623, 694, 109, 1309, 429, 1756, 5570, 8, 9, 8, 474, 5, 3778, 2684, 13, 615, 16010, 2253, 397, 1650, 2549, 7, 2253, 12, 263, 364, 120, 207, 10289, 574, 7, 2773, 4004, 1915, 28, 324, 10, 13646, 915, 16, 9, 2268, 75, 5641, 8, 6216, 591, 8910, 30, 9700, 197, 18, 6067, 14, 9109, 3586, 5, 6244, 851, 63, 18858, 163, 50, 1366, 1262, 681, 9311, 7, 1774, 851, 12, 1475, 7656, 483, 376, 99, 29, 2942, 63, 74, 169, 14944, 1063, 853, 345, 10203, 5, 3778, 397, 1475, 6, 4379, 8, 917, 65, 246, 514, 1774, 7058, 943, 2922, 19739, 519, 99, 146, 397, 750, 4254, 516, 4201, 376, 99, 156, 10459, 6, 950, 5231, 9, 677, 118, 429, 10, 4647, 10700, 750, 15, 24, 376, 99, 5, 21, 883, 451, 6, 1248, 9, 883, 420, 6, 1248, 6, 50, 7276, 254, 72, 1081, 7489, 9, 9230, 14488, 295, 20, 5, 14953, 3738, 9698, 261, 1012, 63, 464, 1268, 2528, 511, 6672, 2062, 71, 3576, 124, 3193, 261, 3197, 6, 1337, 720, 4183, 2862, 4433, 261, 2661, 2549, 1784, 199, 1046, 25, 3180, 101, 25, 15090, 109, 1063, 5, 3560, 10786, 9177, 55, 14235, 27, 5, 36, 999, 9, 14084, 203, 647, 3411, 2414, 15, 261, 1784, 6, 1046, 8, 1035, 261, 3197, 12, 720, 3945, 1364, 5436, 18, 109, 1324, 5, 2253, 9, 731, 6294, 10149, 7, 6294, 10, 4647, 8760, 9, 1756, 488, 133, 2213, 19, 1756, 18190, 30, 9, 592, 1756, 5020, 480, 25, 148, 7802, 6, 1000, 12, 88, 76, 16, 13, 5, 21, 11528, 8646, 19, 1163, 739, 756, 493, 13, 5, 1090, 851, 1861, 684, 6483, 196, 10957, 12, 5517, 6, 404, 6531, 688, 1417, 50, 885, 196, 1475, 494, 2953, 8356, 694, 1749, 150, 5972, 1714, 249, 113, 8087, 37, 2253, 9, 3522, 12, 263, 16128, 25, 53, 38, 5, 724, 6483, 196, 6851, 6, 301, 6531, 8, 15, 624, 8087, 516, 38, 5, 2942, 9345, 1632, 2013, 5418, 15, 430, 8087, 14, 1583, 12, 246, 1351, 38, 5, 196, 6851, 15, 14075, 685, 15, 9, 258, 196, 525, 10585, 15, 4584, 581, 516, 739, 516, 47, 1263, 25, 2454, 15, 516, 7, 47, 883, 18190, 883, 285, 5080, 295, 611, 5, 943, 6, 1893, 15, 2370, 2370, 11299, 39, 2030, 4229, 13, 5, 274, 194, 8087, 6, 20136, 7593, 661, 116, 16, 104, 5, 8890, 69, 40, 15, 14465, 5, 7304, 15029, 9, 267, 1600, 7831, 12, 19, 8596, 10716, 20, 29, 1671, 35, 15064, 2869, 10716, 20, 53, 4405, 5160, 848, 2269, 731, 258, 739, 385, 13, 5, 400, 3502, 1937, 7, 580, 731, 12, 83, 578, 5, 400, 488, 1937, 7, 9087, 1553, 5, 308, 2595, 6, 731, 6, 1658, 1063, 5043, 724, 684, 18729, 6, 196, 3462, 5, 115, 501, 113, 227, 731, 40, 53, 38, 5, 274, 26, 2388, 731, 24, 4161, 424, 285, 69, 2878, 23, 50, 1999, 9, 731, 1452, 5, 543, 12, 317, 501, 4747, 461, 1751, 430, 385, 13, 5, 7543, 1019, 468, 16165, 520, 141, 75, 747, 104, 5, 6294, 4302, 9204, 2917, 24, 363, 9, 731, 1106, 1646, 53, 8934, 60, 13, 13246, 7, 47, 1047, 96, 148, 3390, 1210, 1084, 119, 6128, 178, 53, 15, 841, 11, 2796, 28, 13, 5, 274, 42, 373, 1047, 648, 481, 760, 104, 5, 750, 1417, 2268, 6294, 4229, 260, 731, 1192, 53, 8934, 3158, 11036, 16, 13, 5, 3487, 4204, 1461, 40, 2142, 9, 1216, 7058, 12407, 23, 395, 839, 10461, 430, 8596, 14, 39, 2030, 10332, 53, 490, 5, 430, 10332, 3356, 15064, 1861, 4461, 4990, 1548, 26, 1310, 13594, 853, 363, 5, 169, 2047, 6950, 53, 15, 3529, 13, 5, 7416, 7, 39, 214, 1671, 2159, 177, 1793, 6201, 487, 770, 16828, 8596, 39, 2683, 2869, 385, 13, 5, 977, 5691, 8596, 169, 5056, 12, 19, 15, 9731, 104, 383, 5485, 977, 901, 1186, 886, 1344, 7675, 913, 865, 833, 379, 1938, 4913, 15, 9981, 178, 5, 274, 1861, 7580, 12, 403, 1983, 13495, 96, 104, 5, 229, 679, 8, 1671, 35, 8596, 6, 1053, 7771, 1659, 1861, 7580, 6, 21544, 4411, 116, 977, 4508, 295, 20135, 421, 7580, 11, 85, 46, 578, 401, 4732, 5, 7304, 15029, 9, 267, 1600, 7831, 12, 19, 8596, 10716, 20, 29, 1671, 35, 15064, 2869, 10716, 20, 53, 4405, 5160, 848, 5, 1861, 679, 921, 9, 10493, 8, 7580, 241, 3706, 5691, 7580, 1542, 848, 5, 267, 1600, 7831, 1839, 13, 9038, 6327, 53, 1751, 6, 11703, 15, 5485, 541, 9, 4508, 295, 1839, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,306
10,306
हिजो यो बहादुरलाई मालिकले इमेल गर्‍यो । अर्को सूचना प्रकाशित नहुन्जेलसम्म कम्पनीले तत्कालका लागि छुट्टी रोकेको छ । म मालिकले खरिदेको ‘वस्तु’ बनाएर यहाँ ल्याइएको छु । यो दशैँमा घर जाने मेरो उत्कट इच्छा र रहरको हत्या गरिदियो मालिकले । छुट्टी रोक्दियो । मौसम तातो छ, तर मालिकहरु चिसा छन् । समात्दा चिप्लो र उचाल्दा गह्रौँ छ, यहाँको श्रम कानुन । एउटै घाम उदाउँछ यहाँ पनि । तर, चिलाउने डाँडाबाट फुत्त माथि उक्लिने घाम र यहाँको घाम नितान्त फरक छ । यहाँ घामसँग आगो पोखिन्छ । र, घाम बैंशालु हुनै नपाई बिहानैबाट चसक्क पोल्न थाल्छ । घामले मात्र हैन, कामले पोल्छ । जमीन मात्र हैन, शरीर पोल्छ । मन पोल्छ । मस्तिष्क पोल्छ । यो तापले जिन्दगी डढाउँदै छ । म नियमित सेकिँदैछु । यसरी सेकिनुपूर्व मेरो जीन्दगी अभावहरुले थिल्थिलो भइसकेको थियो । कतै मिलिरहेको थिएन । मर्मत गर्ने ध्याउन्नमा या बिग्रिएको जिन्दगी बोकेर भौँतारिएको ३० महिना पूरा भयो । अझै बन्दैन, बन्छ कि भन्ने आशमा मेरो जीवन एउटा ‘वस्तुमा’ रुपान्तरित बनिसकेको छ । म जिन्दगी बनाउन हिँडेपछि भूकम्पले घर ध्वस्त बनायो । घरसँगै मेरो ठेगाना पनि । भग्नावशेषमा पित्तलको अम्खरा खोज्दै गरेका बा आमाको फोटो मेरो वालपेपरमा हल्लिरहन्न्छ । तेही ठेगानामा रुमल्लिएको मेरो बालापनको स्मृतिले फनफनी घुमाइरहन्छ मलाई । आफ्नो ओछ्यानमा साङ्लो दौडँदा बिउँझिएर सुत्नै सक्दैनथेँ । छिसिक्क आवाज कानमा पर्‍यो भने छ्याङ्ग भैहाल्ने बानी थियो । छेउछाउमा कोही सुतेर गाढा स्वास लिँदा पनि ‘डिस्टर्ब’ हुने । झन घुर्ने कोही परे भने म रातभर शिवजीका नाममा जाग्राम । एकदम अल्टर थिएँ । यो बानीबाट आजित भएर बहुत रिसाउथेँ आफैसँग । ओछ्याननेरको भित्तो चिथोरेर वा मुड्किले हानेर अर्कै आकृतिमा ढालिदिएको कयौँ उदाहरण छन । चिलाउने डाँडाबाट दशमान्छे जति माथि घाम पुग्दा फुल्पिङकोट पुरै झलमल्ल भएर रातभरि जम्मा भएका शीतहरु ओभानो बनिसक्थे । आमाले घरधन्दा सकेर एक भारी घाँस गोठमा फालेको सुनेसी झन, सिरकले आफुलाई बेरेर लुक्दा कल्लेरी गाँउ सुनसान भएझै गरी म निदाइदिन्थेँ । आमा कान्छा Û उठ् भन्नुहुन्थ्यो । उठ् ढिलो भैसक्यो भन्दा लोरी सुनेझैँ लोलाउथेँ, झन निदले च्याप्थ्यो । बिहानीको त्यो मिठास नीदमा ओड्ने छोड्न तीन भारी स्याउला एकै खेप बोकेको भन्दा गह्रौँ हुन्थ्यो मलाई । बाआमाले मलाई अभाव कहिल्यै देखाउनुभएन । लुकाउनुभो । सन्तानलाई राम्रो मात्र देखाएर पीडा लुकाउन कहाँबाट सिके बाआमाले मैले बुझिँन उनताका । खेतीबाट ६ महिनालाई पनि पुग्ने अन्न उब्जन्नथ्यो । खेती गर्दा आमाको नंग्र्रासँगै जिन्दगी खिएको छ । पैताला फुटेर कयौं रेसाहरुका खाल्डा बनेका छन् । ऐले बुझ्दैछु, दुखका प्रमाणपत्रहरु यिनै फुटेका पैताला र अर्धबैंशमै चाउरिएका गाला रहेछन् । हरेक वर्षजसो बा ज्यामी काम गर्न शहर जानुहुन्थ्यो । र्फकदाँ बासँगै मिठाई फर्किन्थ्यो मेरा लागि । केही थान कपडा पनि फर्किन्थ्यो । घरका लागि चामल र दाल पनि । तर, बासँगै गएको च्यातिएको स्टकोट नयाँ भएर फर्किएको कहिल्यै पनि देखिनँ मैले । आमाको नयाँ चोलो र फरियाको आश पनि अर्काे चोटिको आश बनेरै फर्किन्थ्यो । यसरी हर दशैँमा बिँडी खाँदा आगोलकोंडा फिलिङ्गो उछिट्टएिर प्वाल परेको आमाको फरिया सधंै धोएपछि नयाँ भैरहृयो । सनपाटले चुटेर पखालेपछि बाको ज्यानमा त्यै स्टकोट चम्रिहृयो । घरमा चाडबाड र आफन्त आउँदा बाहेक मीठो मसिनो तुल्याउन हम्मे थियो । मौसम अनुसारको तिहुन तयार हुन्थे । बर्खामा तामा, हिउँदमा गुन्द्रक । नत्र मोहीको सोल्लर । कयौँ पटक काँक्राको चिरा टोकेर ढिँडो निलिन्थ्यो । हुन त यी परिकारवाला खाना कहिल्यै मन परेन मलाई । जब घरमा काम गर्नुपर्ने हुन्थ्यो, तब मेरो एउटै सार्वभौम तरिका थियो । म किताब बोकेर घोत्लिन्थेँ । कपीमा ‘सायरी’ लेख्न थाल्थेँ । उसै केर्दा अचम्मको चित्र बन्थ्यो । कल्पना भन्दा धेरै परको बिम्ब उत्रन्थ्यो । अक्षर त आखाँमा बिझाउथे । मन अन्तै उड्थ्यो । जे जे गर्थेँ ती सबै पढन्तेको नाटक रचना हुन्थ्यो । चोर आँखा फाल्दा, काम अह्राउन आएका बा-आमा रित्तै फर्किसकेका हुन्थे । मैले यसरी आफुलाई जिताएकोमा अट्टहास मुस्कान छोडेँ उ बेला । मुठ्ठी कसेर माथि उचाल्दै ‘यस’ हुंकार गरेँ । समय बदलियो । समयसँगै मेरो ‘म’ पनि बदलिएको छ । जिन्दगी घडीको सुई रहेछ । म बाल्य र किशोर कालमा घुम्दा यै रेखामा घुमिदिन्थेँ । त्यसरी समय मसँग घुम्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो । तर, अहिले जिन्दगीको घडीमा अर्कै सुई भएको छु म । आफ्नु तरिकाले घुम्न सक्दिँन । मलाई अरुले घुमाउँछन् । अरुको समय-चक्रमा घुम्दै छु । जति बजाउँछन् उति बजिदिन पर्छ मैले । यसर्थ कि यो घडी उसले खरिद गरेको छ । यसको हरेक सुईहरुमा उसको स्वामित्व सुरक्षित छ । ‘दम’ उसैको नियन्त्रणमा छ । मनलाग्दी बटार्छ । मनलाग्दी बजाउँछ । म यसरी चुपचाप बजिरहेको छु । टियुमा भर्खर भर्ना भएको एउटा बिद्यार्थी । काठमान्डौंले एक किसिमको वितृष्णा मन मस्तिष्कमा हुँडलिरहेको थियो । अव्यवस्थाको चरम उदाहरण थियो काठमान्डौ । देशको मात्र हैन, भ्रष्टाचार, बेथिती, स्वार्थ र अझ फोहोरहरुको पनि काठमाण्डौ राजधानी हो । म यी ‘बहुमुखी बिम्बहरुको’ राजधानीमा थिएँ । एउटै उद्देश्य थियो ‘टियुको डिग्री सर्टिफिकेट’ आफ्नो नाममा लेखाउनु । तर, भर्ना भएपछि एक दिन पनि क्लास लिन परेन मलाई । कारण, एउटा साथी थियो, भर्खर ‘खाडीबाट’ नेपाल आएको । एकदिन उसले चिया गफमा तीतो व्यंग्य पेल्यो मलाई । नेपालमा बसेर पढ्नेले सर्टिफिकेट आफ्नो नाममा पार्छन्, अरब जानेले शहरमा जग्गाको लालपूर्जा । उसले तँ सर्टिफिकेट रोजेर गलत गर्दैछस् भन्ने ‘निचोड’ निकाल्यो । यो भन्नुको पछाडि, अरब भासिएको दुई बर्षमा उसले भर्खरैको छुट्टीमा नेपाल आउँदा काठमाडांैमा ‘घडेरी’ किनेर देखाएको प्रगति थियो । यैबेला मेरो मस्तिष्कमा, पढेर पनि जागिर नपाई छटपटिएका म जस्तै बेरोजगार युवाहरुको बिम्ब अनेकौँ ढाँचामा नाच्दै थिए । त्यस रात उसका कुरालो म निदाउन सकिनँ । उसका शब्दहरु कानबाट छिरेर सिधै मनलाई क्षतबिक्षत बनाउँदै थिए । यो पीडाले दुख्दा मभित्रको ‘अहम’ जाग्यो । एक किसिमको ‘रहर’ रोपिदियो उसले । रहर मात्र रोपेन, पानी सिँचेर गयो । एकै रातमा रहर फूल्ने गरी गोडेर गएछ उ त हलक्कै बढ्ने गरी । उसको नाडीमा टल्की रहेको ब्रान्डेड घडी, आइफोन फाइभ मोडलको मोबाइल । र, रेवनको सनग्लासले मलाई गिज्याइरहेको थियो रातभर । म झुस्स थिएँ । केही थिएन । मेरो सम्पत्ति भन्नुनै मेरो शरीर मात्र थियो । मेरो अन्तष्करणमा यी ग्याजेटहरुले पटक-पटक प्रहार गरिरहन्थें । म पटक-पटक घाइते बनिरहन्थें । अनायसै घर विम्वाकृत हुन्थ्यो । विगतको अभाव बेस्मारी झम्टिन्थ्यो । आमाको फाटेको फरियाले बेर्थ्यो मलाई । बाको च्यात्तिएको स्टकोटको धुजाले आँखा टाल्न खोज्थ्यो । म निसासिन्थें। म फ्ल्यास ब्याकमा हराउँछु रातभर । मेरो परिवारको विगत आम गरीब परिवारसँग मेल खान्छ । हाम्रो जग्गा साह्रै कम थियो । २० पाथीजति धान फल्ने खेत । रैकर बारीमा अन्न कम र घाँस ज्यादा फल्ने । दुई तीन वस्तुभाउको परिवार पालिने घाँस फल्ने बारीमा हाम्रो एक परिवार पालिने अन्न फल्दैन्थ्यो । दशैँ, तिहार र श्राद्धको दिन बाहेक हामीले भात पेटभरि कहिल्यै खाएनौं । दिदीले सानैबाट अरुको घरमा काम गर्न जान पर्‍यो । जेनतेन पढन पाउने भाग्यमानी मै थिएँ । बाले जीवनको औषत उमेर अरुकै भारी खेप्न पर्‍यो । विगतले नराम्ररी चिमट्यो त्यो रात । वर्तमानले झम्टिरहृयो । भविश्यको नाममा आउने दिनहरु बत्ति निभेर निश्पट अँध्यारो भएको मेरो कोठा जस्तै लाग्न थाल्यो । सम्भवतः हामीलाई गरिबीले, समस्याले, पीडाले, तनावले र अभावहरुले बेरिरहृयो । सोचेँ, यो चक्रीय बेराइबाट उम्काउनुपर्ने पालो मेरो थियो । यसकारण कि म हुर्किएको छोरो थिएँ । यो अभावले दबाव दिएर ठेल्यो मलाई रातभर । निदाउन दिएन । यी चिज सोचेर ऐंठनमा परेँ त्यो रात । हतपत फेसबुकमा आफुलाई भुलाउन खोजेँ, उसैले पोयट गरेका फोटोहरुमा नयन विचरण हुन्थे । उ बरालिएको समुन्ऽ हेर्थेँ । चिल्ला सडकहरु छेउका गगनचुम्बी महलमुनि उसलाई नियाल्थेँ । उद्यानमा हात फैलाएर आकाश अंगालेको फोटोले मोहित हुन्थेँ । उ, हर फोटोहरुमा मस्त हाँसेको हुन्थ्यो । म हर नजरहरुमा उसलाई ईष्र्याले नियालिरहेको हुन्थेँ । पक्कै पनि हाँस्नु नै खुसी हुनुको कारण हो । खुसी हुन सन्तुष्ट हुन पर्छ । सन्तुष्ट हुन दाम कमाउन पर्छ । यो भन्ठान्नु उसलाई हेरिसकेपछिको मेरो अनुभूति थियो । यसर्थ मेरो मष्तिष्कमा ‘विदेश’ खुसी हुने, दाम कमाएर हाम्रो परिवारीक तमाम अभावहरुको परिपूर्तिका साथै मेरो बिगि्रएको जिन्दगी बनाउने ठाउँ हो भन्ने कुराले डेरा जमायो । भोलिपल्ट बिहानै उसलाई फोन गरेर रुममा बोलएँ । म पनि बिदेश जान्छु यार, रातभरिको अनिँदोको ‘सारांश’ यत्ति थियो । ऊ मुसुक्क हाँस्यो । हाँस्दा उसका अगाडिपट्टि थोरै उछिट्टएिका दुईटा दाँत सुन्दर देखेँ मैले । उसले ठेगाना दियो । पहिले नै बताइए अनुसार, म्यानपावरमा सर्टिफिकेटसहित पुगेँ म । मान्छेहरुको भीड थियो । केशर महलअगाडिको पासपोर्ट शाखामा हुने भिड दिउँसो म्यानपावरमा बाँडिन्थ्यो । म पनि त्यसरी बाँडिएको थिएँ । मेजर अंग्रेजीमा मास्टर सकेर बोर्डिङ स्कुल पढाउँदै गरेको चिनेको एउटा साथी त्यै हुलमा थियो । म पनि मिसिएँ । इन्टरभ्यु सकेर र्फकँदा बाटैमा फोन आयो । रामजी बधाई, तपाई पास हुनुभएको छ, भोलि अपिसमा ५० हजारसहित पासपोर्ट लिएर आनुहोला । मैले ‘धन्यवाद’ भन्न नपाउँदै उसले फोन राख्यो । सायद म जस्ता धेरैलाई यो रेडिमेड शब्द सुनाउने जागिर हो उसको । एक महिनामै भिसा झर्‍यो । मैले आफूलाई टोटल ३ लाख ५० हजारमा ‘एसएमआर’ नामक म्यानपावरमा बेचेँ पहिलोपटक । बेचिँदा उसले मलाई ७० हजारको तिरेको रसिद र केही थान झुठ विवरण कण्ठस्थ घोकाएको थियो । यसरी आफैंलाई बेचेर सेक्युरिटी गार्डमा युएईको आबुधाबी आएँ म । तीस महिनाउता सात घाम बराबरको ताप चाख्दैछु म निरन्तर । तातो मात्र हैन, मैले सोचेको विदेश चाख्दै छु । आमाले पकाएको तिहुन धेरै मिठो म बुझ्दै छु । यो बुझ्न मलाई जिन्दगीको आधी उमेर कुर्न पर्‍यो । अल्छी गरेर बिहानभरि सुतेको स्वाद मेरो जिन्दगीबाट अलप भैसकेको छ अचेल । म बिहानै ४ बजे मोबाइल आर्लामको सहाराले ब्युँझन्छु । आलार्मको एकै झड्कामा उठ्नु मेरो दैनिकी हो । नत्र मेरो डिउटी छुट्छ । डिउटी छुट्दा अर्काे एकदिनको पारिश्रमिक छुट्छ । यो चिन्ताले मलाई ठीक समयमै उठ्न मद्दत गर्छ । मैले बासी खाना र खबुज (रोटी) खाएको ठ्याक्कै ३० महिना पूरा भएछ । र, दुई छाक नपकाएको पनि । रुममा डबल बिस्तरा छ । होस्टेल बेड, तलमाथि । साङ्लो दौडँदा ब्युँझने म अचेल अर्कै भएँ । पालैसित डिउटी जान उठ्नेहरुले अलार्म बजाउँछन् । १० बजे । १२ बजे । २ बजे । म कसैको सुन्दिँन प्रायः । किनकि मलाई ४ बजे उठ्नुछ । अरुको अलार्ममा बहकिन्न म । डिउटी १२ घन्टाको छ । र, डिउटी जान रुमबाट डेढ घन्टा लाग्छ । त्यो अगाडि तयार हुन आधा र एक घन्टा । सबैलाई छोड्दै, टिप्दै गर्छ गाडीले । आउन उही बराबर समय । तयार हुन र फ्रेस हुन सेम टाइम । खानाका लागि दुई घन्टा । यसरी दैनिक १८ घन्टा डिउटी र यसकै तयारीका लागिसक्छु म । म नित्य १८ घन्टा बिजी भैरहन्छु । दैनिक ५ र ६ घण्टा सुत्छु । बाँच्नलाई डिउटी गरिरहनु र २४ घन्टा स्वास फेरिरहनु मेरो नियमित कर्म हो । साथीभाइ, ईष्टमित्रसँग कुरा गर्न केही समय छुट्याउन नपाउँदा फलानो ठूलो पल्टियो भन्ने हल्ला सुन्छु आफ्नाहरुबाट । साथीहरुबाट । म फिस्स हाँस्छु । यसरी हाँसेर पचाउनु सिवाय मसँग अर्काे विकल्प रहन्न । म प्राकृतिक छटाहरुको नेपाल सम्झन्छु । र, यो खाडीसँग दाँज्न पुग्छु । प्रकृतिले ‘खाडीलाई’ ग्यास दियो । तेल दियो । हाम्रा पाखा पखेराहरुमा जस्तो यहाँ हेर्न लायक केही देख्दिनँ म । मैले घरको झ्यालबाट चिहाउने जुगल छैन यहाँ । बिहानीको झुल्के किरणमा चाँदनी पोतिने हिँउ फल्ने पहाडहरु छैनन् । बादलको लुकामारीसँगै छ्याङ्ग उघ्रने स्यालतापको डाँडो छैन । न काफलका बोट छन् । न गुँराशका थुम्का छन् । न केही हरियाली । न छरेखोला र पातले छांगा जस्तै पहाडबाट पानीको फाहोरा खस्छ यहाँ । मिनी नायगरा फल्सको झल्को मैले छहरेखोलाले मेटेथेँ, यहाँ त्यो पनि छैन । दुबईको जुमरेहा वीचमा पैसाले पानी नचाउँछ, अक्सर मन बहलाउन म हेर्न पुग्छु । हुन त यहाँ पैसा रोपेर ‘बागहरु’ बन्छन् । पैसा रोपेर सुन्दरता उम्रेको हुन्छ । त्यही हेर्ने भीडहरुको लाम देख्छु बरु । तर, यो भीडमा मेरो गाँउका काकीहरु हुन्नन्, बजैहरु हुन्नन्, भाँडाकुटी खेल्ने भुराहरु हुन्नन् । यहाँ हुने भीड भन्दा मलाई असनको भीड मन पर्छ । त्यो भीडमा एउटा सुगन्ध छ । नेपाली बास्ना छ । तर, यहाँ फगत महंगा अत्तरहरु छर्केर आउनेहरुको गन्धमा म बाको काखीबाट निस्कने पसीनाको गन्ध भेटि्दनँ । बिना परिश्रमको गन्ध मलाई नपच्ने भएको छ अचेल । चाइनिज दुबो र भुँईफूलहरुले सडकका छेउछाउ सिंगारिएका छन् । डबल रोड लाइनको बीचमा खजुरका बोटहरु बांगिएला कि भनेर ठिंग्रिङ् उभिएका छन् । तर, हावाको वहावमा ती पातहरु हाम्रो धुस्कोट मुनि वनतिर सल्ला सुसाएजसरी कहिल्यै सुसाउन्नन् । सल्ला सुसाएको त्यो मीठो सुसेली धूनको न्यास्रो मेट्न म खजुरको बोटमुनि टोलाउँछु । तर, मेरो तृष्णा व्यर्थ हुन्छ । नागीचौर मुनिदेखि स्याल्तापको पुरै वनभरि फूल्ने लाल&#2
Opinion
false
[ 0, 1941, 21, 1252, 14, 4391, 11, 4078, 906, 21, 5, 258, 165, 502, 18809, 116, 1117, 1178, 12, 19, 14735, 6660, 6, 13, 5, 74, 4391, 11, 863, 30, 6, 62, 9970, 45, 879, 242, 3977, 682, 5, 21, 4344, 8, 159, 341, 229, 5212, 44, 166, 2278, 9, 4224, 6, 449, 11824, 4391, 11, 5, 14735, 2181, 108, 12389, 5, 2605, 6664, 379, 47, 4391, 55, 1718, 627, 27, 5, 190, 8, 84, 685, 14262, 6262, 9, 12873, 685, 473, 9281, 1235, 379, 2128, 1409, 424, 5, 1148, 3914, 5497, 3320, 242, 15, 5, 274, 17932, 3836, 17, 3234, 2787, 633, 20114, 30, 3914, 9, 2128, 3914, 11398, 611, 13, 5, 242, 3914, 63, 1810, 7291, 1646, 5, 9, 7, 3914, 3060, 5142, 6938, 8354, 14561, 3917, 17, 697, 68, 2387, 5039, 450, 6499, 5, 3914, 11, 90, 7528, 46, 11, 5039, 108, 178, 5, 4804, 90, 7528, 1377, 5039, 108, 178, 5, 221, 5039, 108, 178, 5, 4766, 5039, 108, 178, 5, 21, 7230, 11, 3619, 1241, 2359, 1960, 13, 5, 74, 1277, 12334, 3456, 2697, 5, 564, 12334, 2789, 2901, 229, 21546, 1240, 259, 3719, 59, 6266, 3503, 942, 38, 5, 1366, 2504, 1973, 924, 5, 3105, 25, 1281, 4202, 450, 8, 526, 10983, 6, 3619, 2452, 789, 1235, 5166, 593, 607, 429, 364, 163, 5, 544, 1921, 23, 7, 4608, 146, 53, 5316, 8, 229, 368, 102, 62, 9970, 8, 45, 18848, 225, 10718, 13, 5, 74, 3619, 285, 11577, 135, 6030, 159, 7753, 4908, 5, 159, 241, 229, 5354, 15, 5, 15960, 8, 16509, 59, 6, 13424, 3372, 33, 5424, 48, 753, 3563, 1523, 229, 5524, 131, 30, 131, 18, 8, 9713, 11993, 108, 1553, 5, 3910, 1363, 5354, 8, 347, 12609, 593, 229, 10263, 1696, 6, 3058, 11, 1049, 23, 716, 408, 4418, 818, 11301, 377, 5, 54, 14917, 8, 14634, 743, 3191, 3906, 11960, 13518, 2063, 10907, 69, 1916, 3849, 161, 5, 13, 91, 1104, 2387, 1386, 3795, 8, 1750, 21, 29, 13, 1407, 914, 1976, 13489, 3831, 38, 5, 13160, 8, 1128, 10969, 18, 13704, 3614, 68, 11701, 15, 62, 280, 4366, 6859, 45, 40, 5, 4777, 6216, 4050, 1128, 1777, 29, 74, 11511, 12300, 12, 846, 17232, 5, 7404, 2252, 7891, 1678, 5, 21, 3831, 17, 136, 225, 266, 3071, 84, 3255, 1233, 3849, 161, 1953, 63, 5, 14917, 6060, 6, 2448, 2787, 65, 1718, 11090, 30, 18, 50, 9146, 108, 1034, 11, 13736, 6446, 9077, 8, 14075, 11209, 18887, 161, 1295, 683, 5, 17932, 3836, 17, 1856, 14565, 812, 633, 3914, 4027, 2918, 108, 9669, 1383, 3574, 2442, 59, 12609, 266, 17751, 948, 73, 9448, 55, 832, 437, 7342, 6390, 11293, 3849, 5, 4196, 159, 2404, 685, 7147, 26, 4209, 6455, 5965, 8, 9776, 6, 6836, 398, 4777, 7, 5957, 44, 11, 4204, 1250, 4433, 5674, 685, 11125, 11, 327, 2083, 14659, 99, 8588, 57, 74, 330, 270, 10700, 12773, 5, 835, 6492, 10, 22363, 2932, 108, 853, 7880, 5, 2932, 108, 4739, 1976, 12315, 158, 2426, 327, 6836, 7621, 2426, 59, 1233, 3849, 5547, 4777, 330, 270, 11, 14888, 4621, 5, 11352, 6, 115, 15133, 68, 10, 408, 270, 8, 832, 10050, 9056, 173, 4209, 4837, 219, 1127, 6160, 131, 3284, 158, 473, 9281, 1235, 1815, 377, 5, 753, 7662, 11, 377, 1240, 1536, 3382, 10105, 5, 8071, 97, 4266, 5, 1638, 14, 269, 90, 6622, 2391, 8071, 1194, 17, 5841, 753, 7662, 11, 257, 11971, 161, 23, 5232, 2685, 5, 1122, 17, 232, 429, 14, 15, 990, 4240, 9023, 4172, 3547, 5, 1122, 150, 3563, 799, 4839, 1588, 241, 3619, 665, 593, 13, 5, 20818, 9734, 18, 9769, 6884, 33, 2213, 18093, 1265, 27, 5, 3807, 11, 13746, 2697, 7, 3048, 12, 1998, 55, 3968, 9734, 12, 20818, 9, 5829, 8752, 5142, 191, 697, 1233, 18, 1376, 14246, 4108, 5, 317, 80, 4234, 753, 6755, 1124, 46, 24, 957, 481, 7880, 5, 17400, 12115, 753, 241, 11633, 2648, 7006, 1652, 19, 5, 72, 3379, 2162, 15, 2648, 7006, 5, 10695, 19, 3322, 9, 8516, 15, 5, 274, 753, 241, 251, 18288, 6, 5422, 1383, 94, 266, 5279, 6, 1536, 15, 3126, 161, 257, 5, 3563, 94, 4154, 743, 9, 3145, 635, 6, 5316, 15, 7105, 10, 12199, 6, 5316, 3683, 69, 2648, 7006, 5, 564, 2118, 4344, 8, 453, 9786, 7572, 1810, 59, 6, 10047, 2534, 11652, 65, 21608, 474, 91, 18, 12010, 346, 3563, 3145, 635, 190, 763, 141, 69, 5378, 5523, 94, 1976, 18, 12666, 382, 5, 1773, 10633, 11, 1806, 5917, 306, 6436, 2936, 753, 6, 1023, 8, 17066, 5422, 1383, 697, 61, 4093, 12666, 382, 5, 553, 12651, 9, 2399, 3007, 1472, 9049, 7762, 11917, 16245, 38, 5, 2605, 92, 6, 1974, 4547, 376, 5338, 5, 13676, 8, 6535, 7, 13088, 1797, 3491, 44, 5, 6228, 4125, 34, 6, 194, 4298, 18, 5, 18887, 161, 249, 4676, 6190, 6, 14280, 14740, 18, 6410, 4814, 65, 8783, 7006, 5, 67, 60, 208, 5168, 2709, 1238, 1536, 221, 9497, 377, 5, 745, 553, 46, 528, 1815, 7, 2698, 229, 1148, 11339, 2853, 38, 5, 74, 2780, 2452, 5306, 84, 13154, 12773, 5, 1604, 34, 8, 2772, 6905, 6558, 2794, 5198, 12773, 5, 6552, 105, 18, 685, 4230, 6, 1927, 416, 7015, 5, 3185, 158, 85, 1036, 6, 13836, 7241, 7015, 5, 3966, 60, 10061, 161, 8, 453, 1166, 1233, 3849, 5, 221, 14250, 4664, 4621, 5, 750, 750, 3540, 161, 271, 82, 2874, 12467, 6, 1893, 2147, 1815, 5, 5516, 1261, 11573, 685, 7, 46, 148, 9281, 785, 254, 753, 10010, 8, 1616, 6415, 21306, 12, 5338, 5, 257, 564, 4204, 18342, 6, 8, 148, 5966, 702, 68, 12938, 5658, 161, 580, 260, 5, 918, 15831, 34, 19511, 633, 12873, 458, 6350, 45, 1830, 141, 12, 18, 6239, 5, 137, 5744, 855, 5, 137, 241, 229, 1753, 45, 15, 5744, 593, 13, 5, 3619, 6363, 6, 381, 255, 1175, 5, 74, 929, 744, 9, 3302, 5124, 4418, 685, 10, 119, 69, 3114, 8, 4418, 91, 1335, 12773, 5, 3654, 137, 9280, 4418, 4621, 401, 6819, 5, 274, 114, 3619, 6, 6363, 8, 6446, 381, 255, 16, 682, 74, 5, 18026, 2686, 5186, 10, 11293, 1607, 161, 23, 5, 377, 677, 11, 4418, 4197, 5, 9592, 137, 70, 9985, 8, 4418, 458, 682, 5, 812, 5593, 4197, 6512, 5593, 91, 1335, 664, 257, 5, 10959, 146, 21, 6363, 1062, 863, 28, 13, 5, 195, 317, 381, 255, 608, 1224, 4942, 1326, 13, 5, 5838, 61, 45, 6552, 6, 2017, 13, 5, 21362, 416, 797, 12260, 5, 21362, 5593, 3320, 5, 74, 564, 14235, 5593, 1973, 682, 5, 2117, 1643, 8, 6844, 1674, 16, 102, 9578, 5, 17666, 141, 11, 26, 2516, 19823, 221, 4766, 8, 1273, 280, 59, 1973, 38, 5, 148, 9771, 6, 4967, 1295, 38, 17666, 5, 817, 90, 7528, 2229, 7, 21299, 7, 2784, 9, 1015, 2974, 199, 15, 2432, 595, 20, 5, 74, 208, 4952, 2672, 4163, 13836, 199, 45, 4188, 1678, 5, 1148, 1463, 38, 62, 1522, 1643, 6, 3606, 13857, 45, 54, 846, 446, 2317, 5, 274, 1674, 407, 26, 56, 15, 14285, 423, 9497, 377, 5, 95, 7, 102, 1346, 1449, 6844, 62, 1385, 628, 17, 45, 36, 123, 5, 7411, 1062, 2003, 4434, 8, 17388, 15810, 2090, 59, 926, 377, 5, 211, 1399, 3139, 11, 13857, 54, 846, 1521, 11637, 2719, 341, 11, 4530, 796, 6, 2752, 17962, 5, 1062, 10708, 13857, 9909, 18, 1361, 7197, 337, 53, 62, 708, 3802, 280, 45, 5160, 926, 5, 21, 2173, 6, 2324, 7, 2719, 16860, 6, 89, 6232, 1062, 3724, 6, 14735, 8, 36, 3007, 20477, 8, 62, 1315, 8428, 6558, 8468, 2744, 1601, 38, 5, 10, 119, 69, 3622, 229, 4766, 8, 7, 6265, 15, 2715, 14561, 13, 11411, 1376, 74, 487, 8621, 3746, 6, 13836, 1853, 1235, 4339, 8, 2218, 458, 66, 5, 291, 2320, 6073, 83, 743, 74, 16408, 16362, 5, 6073, 13287, 3795, 17, 7712, 18, 10, 2408, 221, 14, 7401, 84, 749, 1432, 84, 4678, 66, 5, 21, 2391, 11, 3048, 685, 74, 7364, 3186, 303, 61, 45, 8953, 926, 5, 26, 2516, 62, 18, 2882, 45, 9362, 12450, 1062, 5, 4224, 90, 10724, 23, 7, 387, 409, 161, 13662, 2300, 5, 1127, 11487, 4224, 1318, 461, 57, 1262, 8428, 1533, 178, 580, 60, 2093, 9218, 1892, 57, 5, 1224, 16979, 8, 18205, 34, 35, 6340, 2480, 6363, 7, 6687, 19708, 2393, 6, 1479, 5, 9, 7, 1512, 2151, 6, 1773, 13436, 7123, 377, 4285, 9057, 5779, 38, 11511, 5, 74, 4168, 11008, 1678, 5, 72, 924, 5, 229, 1413, 2173, 979, 229, 1377, 90, 38, 5, 229, 3549, 2877, 2890, 8, 208, 3943, 2466, 166, 259, 17196, 1787, 15272, 23, 15026, 5, 74, 17196, 1056, 2166, 11993, 15026, 5, 9136, 3474, 69, 159, 441, 61, 2345, 3192, 1815, 5, 11256, 1240, 1250, 337, 8, 327, 20523, 7006, 5, 3563, 14019, 30, 6, 3145, 635, 11, 5174, 4621, 377, 5, 753, 6, 6557, 2787, 593, 5422, 1383, 6, 4651, 719, 11, 1261, 10, 166, 14003, 1542, 4621, 5, 74, 330, 14071, 12338, 141, 31, 74, 6140, 11146, 9995, 8, 2118, 12149, 11511, 5, 229, 3245, 1548, 1008, 6532, 13783, 5553, 13883, 5, 212, 796, 7800, 216, 38, 5, 323, 900, 2978, 5463, 1444, 16081, 3652, 5, 9, 69, 44, 18, 13950, 4240, 216, 9, 6455, 9302, 16081, 5, 89, 173, 1397, 437, 1233, 6, 831, 3290, 574, 6455, 16081, 13950, 212, 26, 831, 3290, 574, 4240, 1378, 458, 7015, 5, 4344, 7, 1575, 9, 5899, 6, 56, 1472, 334, 5901, 3033, 3493, 1536, 5935, 7400, 5, 3374, 11, 5320, 17, 9592, 553, 46, 24, 481, 1750, 21, 5, 7614, 15228, 2874, 23, 537, 13571, 1639, 1678, 5, 10642, 2704, 13666, 936, 677, 96, 4209, 12434, 1750, 21, 5, 1548, 11, 17255, 327, 1718, 61, 166, 926, 115, 2320, 5, 1168, 11, 20523, 91, 18, 12666, 382, 5, 15552, 6, 846, 329, 56, 55, 12798, 330, 5788, 18, 330, 2050, 5958, 10788, 16, 229, 2919, 487, 2279, 3316, 5, 12724, 928, 4103, 11, 7, 200, 11, 7, 2391, 11, 7, 2244, 11, 9, 1240, 259, 5174, 91, 18, 12666, 382, 5, 5272, 5547, 21, 3794, 439, 5174, 818, 17, 6742, 12, 3715, 1272, 9475, 229, 38, 5, 7323, 146, 74, 15498, 6, 6796, 1678, 5, 21, 11638, 12142, 1322, 6545, 59, 926, 377, 11511, 5, 16408, 425, 23, 5, 208, 5727, 14175, 3807, 141, 780, 23, 8, 1777, 161, 115, 2320, 5, 444, 84, 7680, 6586, 4204, 8432, 785, 5712, 5547, 6552, 11, 941, 119, 166, 48, 1523, 608, 10, 12623, 441, 10512, 5338, 5, 580, 3070, 593, 967, 9679, 10930, 2847, 12773, 5, 18395, 226, 55, 5937, 12, 6292, 3572, 2541, 34, 7370, 3577, 2407, 330, 6068, 12773, 5, 12529, 8, 536, 17621, 18, 3334, 2148, 1154, 6, 1523, 11, 17332, 5338, 161, 5, 580, 7, 2118, 1523, 608, 11234, 15632, 6, 1815, 5, 74, 2118, 5601, 608, 2407, 21895, 11, 21432, 6, 5338, 161, 5, 4340, 15, 6420, 1018, 37, 1423, 10328, 95, 20, 5, 1423, 67, 8174, 67, 664, 5, 8174, 67, 8625, 6782, 664, 5, 21, 19279, 1018, 2407, 2847, 10241, 6, 229, 4030, 38, 5, 10959, 229, 21487, 8, 62, 11281, 45, 1423, 40, 7, 8625, 216, 1356, 212, 831, 2403, 13920, 1240, 199, 19423, 12, 230, 229, 7466, 8972, 1801, 3619, 356, 927, 20, 53, 83, 11, 5290, 680, 8, 382, 5, 5185, 3917, 2407, 968, 109, 9743, 8, 2903, 474, 161, 5, 74, 15, 6223, 10492, 526, 18, 7, 17751, 6, 276, 7074, 6, 2772, 3523, 5142, 45, 11426, 38, 5, 1517, 74, 17213, 10729, 65, 5, 6420, 685, 6073, 320, 6162, 2204, 21608, 474, 1765, 89, 797, 5695, 1179, 13741, 257, 5, 1062, 5354, 3223, 5, 466, 37, 18490, 8649, 9083, 8, 13857, 354, 1485, 161, 74, 5, 8369, 6, 3905, 38, 5, 13068, 7370, 9269, 6, 9337, 524, 8, 40, 4448, 2235, 9083, 8, 9175, 7006, 5, 74, 15, 3654, 18135, 1678, 5, 16729, 2955, 8, 10128, 7147, 15889, 1781, 2874, 1960, 28, 9044, 6, 102, 1346, 17066, 10926, 8, 38, 5, 74, 15, 11581, 161, 5, 7525, 437, 1618, 7147, 17400, 3906, 10, 1024, 8, 968, 1324, 5, 588, 535, 5925, 7, 1742, 1915, 3413, 379, 2638, 14592, 68, 8, 555, 93, 354, 9337, 351, 326, 23, 6918, 5, 257, 62, 2404, 744, 1237, 45, 853, 12678, 1062, 968, 14186, 5, 2385, 74, 519, 11085, 21, 4894, 1640, 2480, 761, 13235, 2715, 20, 1224, 5, 26, 429, 191, 4311, 12197, 21, 5, 257, 1035, 4076, 5018, 175, 129, 555, 93, 8, 62, 2297, 18343, 45, 1380, 9083, 8, 5187, 30, 161, 3253, 5, 5187, 4794, 1062, 377, 2200, 93, 6, 7619, 6, 16459, 9, 72, 3379, 4168, 780, 561, 10, 11424, 4360, 5306, 12, 1801, 38, 5, 564, 2916, 14, 8610, 15277, 12500, 8, 4024, 6, 20982, 1063, 161, 74, 5, 12328, 429, 615, 138, 603, 3914, 2243, 7230, 9459, 458, 2697, 74, 1098, 5, 6664, 90, 7528, 257, 5272, 6, 970, 9459, 458, 682, 5, 4196, 18493, 6, 1974, 4547, 85, 8560, 74, 13746, 682, 5, 21, 1647, 377, 3619, 6, 326, 3274, 936, 5933, 23, 1750, 21, 5, 16190, 109, 637, 3493, 10969, 6, 5570, 229, 3619, 17, 2252, 131, 6034, 13, 8666, 5, 74, 3917, 247, 814, 1479, 6637, 7697, 6, 4662, 11, 20999, 23, 3694, 5, 326, 219, 4260, 6, 1127, 2442, 2900, 12, 8, 6592, 97, 229, 10755, 20, 5, 6228, 229, 959, 615, 681, 1608, 108, 178, 5, 959, 615, 681, 1608, 685, 7105, 7411, 6, 3985, 1608, 108, 178, 5, 21, 1967, 11, 377, 2412, 3075, 6592, 2282, 578, 5, 257, 10, 3351, 1238, 9, 665, 2061, 167, 77, 18, 65, 681, 52, 7791, 10, 9393, 607, 429, 364, 11075, 5, 9, 7, 89, 14380, 7421, 12, 1801, 15, 5, 9743, 8, 9254, 453, 5503, 33, 13, 5, 18428, 9890, 7, 14038, 5, 14634, 743, 3191, 3906, 20999, 297, 74, 8666, 6446, 7260, 5, 3290, 69, 1202, 959, 615, 681, 481, 8223, 259, 148, 219, 4260, 5593, 4197, 5, 217, 814, 5, 333, 814, 5, 143, 814, 5, 74, 2904, 689, 108, 1607, 161, 23, 3206, 5, 3244, 377, 247, 814, 6592, 97, 178, 5, 9592, 148, 219, 4260, 8, 6135, 1034, 4172, 74, 5, 959, 615, 681, 333, 3558, 6, 13, 5, 9, 7, 959, 615, 681, 481, 9743, 17, 2611, 3558, 1033, 5, 115, 320, 376, 67, 1402, 9, 26, 3558, 5, 1637, 4225, 458, 7, 8895, 458, 578, 923, 11, 5, 865, 6346, 4223, 137, 5, 376, 67, 9, 1049, 7237, 67, 1276, 61, 7498, 5, 1238, 12, 19, 89, 3558, 5, 564, 489, 672, 3558, 959, 615, 681, 9, 42, 96, 478, 12, 19, 6256, 97, 74, 5, 74, 9411, 672, 3558, 453, 535, 1976, 11301, 97, 5, 489, 198, 9, 232, 1051, 7942, 3694, 5, 5341, 14, 959, 615, 681, 11474, 9, 947, 3558, 3614, 68, 704, 11381, 229, 1277, 2179, 20, 5, 9321, 7, 10, 255, 1664, 14472, 63, 83, 24, 72, 137, 9377, 11796, 17654, 218, 3955, 855, 53, 4273, 689, 3694, 369, 5237, 5, 3567, 17, 5, 74, 2534, 11008, 6420, 3694, 5, 564, 15632, 18, 16310, 97, 409, 13634, 9280, 7105, 1836, 1574, 450, 5, 74, 1113, 13, 797, 199, 36, 8634, 3694, 5, 9, 7, 21, 4253, 63, 10, 12115, 167, 450, 3884, 97, 5, 2792, 11, 62, 1385, 628, 14, 45, 3045, 3223, 5, 2209, 3223, 5, 1041, 7765, 306, 8659, 33, 608, 401, 242, 766, 11300, 72, 21369, 161, 74, 5, 257, 3489, 6986, 17, 1718, 303, 623, 1748, 5652, 104, 242, 5, 11352, 6, 13882, 108, 626, 3720, 8, 15836, 941, 84, 574, 10, 11457, 615, 16081, 1907, 55, 1017, 5, 3881, 6, 1876, 12, 8, 327, 241, 13, 1407, 914, 580, 15355, 297, 3263, 59, 138, 131, 6, 11829, 2742, 104, 5, 10, 23, 183, 4115, 12, 3893, 27, 5, 10, 23, 1797, 161, 18, 33, 367, 12, 8206, 7080, 27, 5, 10, 23, 72, 10234, 5, 10, 23, 13, 18, 30, 3133, 9, 2411, 11, 13, 33, 3798, 487, 1907, 17, 2922, 2766, 1451, 18, 33, 665, 337, 178, 242, 5, 10577, 946, 119, 2703, 33, 1378, 495, 6, 12131, 65, 257, 13, 2882, 30, 3133, 11, 7848, 30, 3849, 5547, 242, 115, 15, 104, 5, 7136, 6, 1748, 61, 18, 30, 702, 12366, 8, 549, 11, 387, 7242, 3320, 7, 14325, 221, 6135, 59, 785, 74, 766, 3884, 97, 5, 67, 60, 242, 549, 10724, 18, 62, 954, 294, 55, 45, 16466, 5, 549, 10724, 18, 6214, 6742, 8155, 78, 5, 516, 1846, 3905, 199, 5979, 9860, 2572, 5, 274, 21, 3905, 8, 229, 2083, 12, 183, 98, 55, 112, 1930, 7, 5593, 69, 55, 112, 1930, 7, 8415, 11045, 2034, 789, 3898, 55, 112, 1930, 5, 242, 40, 3905, 158, 377, 3703, 23, 6, 3905, 221, 664, 5, 115, 3905, 8, 102, 13957, 13, 5, 39, 753, 12468, 13, 5, 274, 242, 1049, 859, 1870, 3798, 148, 8704, 55, 13, 8638, 18, 329, 199, 11531, 8, 74, 753, 6, 183, 6841, 17, 6046, 6635, 11753, 6, 11531, 1234, 91, 6974, 23, 161, 5, 1675, 8793, 6, 11531, 377, 7421, 384, 461, 16, 13, 8666, 5, 17844, 12621, 65, 9, 2130, 161, 255, 14717, 259, 226, 12, 13160, 18163, 1376, 27, 5, 9254, 4112, 2835, 6, 1946, 665, 1635, 18, 12, 3893, 55, 753, 836, 2028, 219, 146, 185, 12330, 141, 8015, 1165, 13955, 27, 5, 274, 3212, 6, 11333, 181, 8, 271, 2411, 55, 212, 4651, 337, 1383, 5374, 525, 523, 16515, 381, 627, 474, 16736, 1536, 381, 12235, 450, 310, 5, 16515, 381, 68, 2946, 115, 9049, 381, 68, 2356, 12175, 23, 6, 10, 8734, 2630, 10113, 74, 665, 1635, 18, 6, 3893, 3577, 3682, 12149, 5, 274, 229, 19780, 18427, 78, 5, 3847, 34, 3500, 5374, 132, 3263, 1312, 138, 131, 6, 3574, 525, 3493, 1318, 461, 2752, 10125, 17218, 2783, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,307
10,307
अखबार पढ्छु, ‘जनजाति महासंघको टोलीद्वारा पहिचान माग्दै प्रचण्डलाई ज्ञापनपत्र ।’ दैनिकजसो अखबारमा आउने समाचार हेर्दा लाग्छ, सबैका दाता प्रचण्ड हुन् । माओवादी पहिलो पार्टी हुँदा होस् वा तेस्रो हुँदा, सबैले केही माग्न पर्‍यो कि प्रचण्ड दैलोमा धाउँछन् । संघीयता, पहिचान, समावेशिता, महिला अधिकार, स्वशासन, आत्मनिर्णयको अधिकार, विशेष अधिकार, राष्ट्रिय स्वाभिमान, आर्थिक विकास सबै-सबै कुरा माग्न प्रचण्ड दैलोमा बिहानदेखि साँझसम्म लाइन लाग्छ । अखबार र प्रचण्ड दैलोको भीड देख्दा लाग्छ, प्रचण्डले चाहे भने सबै कुरा दिन सक्छन्, लिनेले मनग्गे लिन सक्छन् । प्रचण्डकोमा माग्नेको भीड लाग्नेमा माओवादीभन्दा गैरमाओवादी नै बढ्ता छन् । कसैले पहिचान सहितको थारुवान राज्य हुनैपर्छ भन्छन्, कसैले महिलाको प्रतिनिधित्व कम्तिमा ३३ प्रतिशत हुनैपर्ने माग्छन् । कसैले देश बचाउन नेतृत्व लिइदिन आग्रह गर्छन् । प्रचण्ड जब सार्वजनिक समारोहमा सहभागी हुन्छन्, कांग्रेस, एमाले, मधेसी राप्रपाका नेताहरु भन्छन्, सबैको समस्या बुझ्ने नेता प्रचण्डजी नै हो । हाम्रो आशा तपाईसँगै छ । तपाईजस्तो डाइनामिक, गतिशील र परिवर्तनको चेतना भएको नेता नेपालमा छैन । कुरा जायजै लाग्छ । तर, कांग्रेस-एमालेको स्थायी समिति, पोलिट्ब्यूरो र केन्द्रीय समितिमा बसेर प्रचण्डलाई डाइनामिक नेता मान्ने ती नेता कस्ता होलान् ? मनमनै विचार गर्छु, ‘पार्टी कांग्रेस, नेता प्रचण्ड !’ पहिलो संविधान सभामा माओवादी पहिलो शक्ति थियो । पहिचान र अधिकारसहितको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नारा माओवादीको प्रमुख एजेण्डा थियो । २०६९ जेठ २ गते प्रमुख दलहरुबीच मिश्रति निर्वाचन प्रणाली, ११ संघीय प्रदेश, राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको अधिकार बिन्याससहितको शासकीय प्रणाली, संवैधानिक अदालतको प्रावधान रहेको न्याय प्रणालीमा सहमति भयो । तर, माओवादीभित्रको वैद्य समूह र संविधान सभाभित्र रहेको जनजाति सभासदहरुको समूह (ककस)ले त्यसको विरोध गर्‍यो र सहमतिमा हस्ताक्षर भएन । १४ जेठ २०६९ मा संविधान निर्माण नगरी संविधान सभा भंग हुनु त्यसैको परिणाम थियो । जब, संविधान सभा भंग भयो, जनजाति सभासद र नेताहरु फुत्किएको माछो ठूलो देख्न थाले । जनजाति नेताहरु कतिले प्रचण्डले संविधान सभा भंग गराएको कूप्रचारतिर लागे, कति प्रचण्ड ब्राह्मणवादी सोंच भएको नेता भन्न थाले । कतिलाई पहिचानभन्दा आफ्नै पार्टीको एकात्मक र हुकुमी फेरो प्रिय थियो । जब, संविधान सभाको दोस्रो निर्वाचन घोषणा भयो, जनजाति नेताहरु आ-आफ्नै डम्फु बजाउन थाले । तमुवान, मगराँत, किराँत जिन्दावाद भन्ने जनजाति नेताहरुका कफन फेरिए, नारा फेरिए, बोली फेरिए । उनीहरु भन्न थाले, ‘भोट केमा सूर्यमा, अरु सबै बाइबाई, एमाले हाईहाई ।’ कतिले रुखको गुणगानमा जुत्ताको तलुवा घोटे, कतिले सूर्य छेक्न छाताको छहारी लिए । सार्वजनिक सभा हुन्थ्यो, केपी ओली कुर्लन्थे, ‘जातीय बितण्डता रोक्न एमालेलाई भोट दिनुस्…। केको पहिचान ? अशोक राईको पहिचान एमालेको उपाध्यक्ष कि राईको छोरो ?’ पहिचानको वकालत गर्ने माओवादी तेस्रो दलमा खुम्चियो । पहिचानको विरोध गर्ने कांग्रेस र एमाले क्रमशः पहिलो र दोस्रो पार्टी बने नजिकै बसेका जनजाति नेता त्वमशरणम् गर्थे । सुशील कोइरालाको बोलीमा पनि त्यस्तै गन्ध आउँथ्यो । तर, जनजाति नेताहरुले नारा लगाई रहे, ‘भोट केमा सूर्यमा, नेपाली कांग्रेस जिन्दावाद ।’ चुनावपूर्व माओवादीले प्रस्ताव राख्यो, पहिचान र उत्पीडितहरुको अधिकारका पक्षमा लड्नेहरु मिलेर चुनाव लडौं । तर, मान्ने कसले ? रुख, सूर्य, गाई र हलोमा भोट हालेर पहिचान खोज्नेहरुले मान्ने कुरा थिएन । उनीहरुले माओवादी प्रस्ताव अस्वीकार गरे । अरु त अरु नै भए । तर, पहिचानको वकालत गर्ने संघीय समाजवादी पनि एक्लै चुनावमा होमियो । उसले अरुको भोट काट्नै कुरै थिएन, काट्थ्यो त माओवादीकै जनजाति मत काट्थ्यो । अन्ततः ‘न रह्यो बाँस, न बज्यो बाँसुरी’ भनेजस्तै भयो । पहिचानको वकालत गर्ने माओवादी तेस्रो दलमा खुम्चियो । पहिचानको विरोध गर्ने कांग्रेस र एमाले क्रमशः पहिलो र दोस्रो पार्टी बने । चुनावको खेल खत्तम भयो । तर, जनजाति नेताहरुको बिन्तीपत्रको चाङ घटेन । न उनीहरुले आफ्नो कर्मप्रति समीक्षा गरे, न भविश्यप्रतिको दुरगामी चिन्ता नै । बरु, ज्ञापनपत्रका फाइल बोकेर फेरि लाजिम्पाट धाउन थाले र भने, ‘प्रचण्डजी, हाम्रो नेता तपाई नै हो, हामीलाई पहिचान सहितको संघीयता चाहियो ।’ उनीहरुको माग यत्तिमै सीमित थिएन । उनीहरु भन्थे, ‘खबरदार ! पहिचानसहितको संघीय संविधान भएन भने मान्दैनौं । तपाईंहरु खस नेताले मनपरि गर्न पाउनुहुन्न ।’ उनीहरुको कुरा सुन्दा मनमनै हाँसो लाग्छ, रिस पनि उठ्छ । चुनावको दिनसम्म राजा त्रिभुवन र महेन्द्रका अनुयायी जस्ता देखिने नेताहरुको ज्युहजुरी गर्नेहरुले प्रचण्डलाई खसवादी भन्दा लोक कति हाँस्दो हो ? मनमनै सोच्छु- यिनको बुद्धि कहिले आउला ? प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएदेखि फेरि पहिचानवादीको बालुवाटारमा लाइन लागेको छ । उनीहरु भन्छन्, ‘नयाँ संविधानले हामीलाई पहिचान दिएन, अधिकार दिएन । हामी मान्दैनौं, यो कालो संविधान हो ।’ नयाँ संविधान प्रगतिशील चरित्रकै छ । तर, पहिचान, समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषिक, सांस्कृतिक अधिकार लगायतका धेरै कुरा संविधानमा छुटेका छन् । संविधान संशोधन हुनुपर्छ, पहिचान र अधिकार स्थापित हुनैपर्छ, यो आजको अनिवार्य आवश्यकता हो । तर, म ती जनजाति नेताहरुलाई सोध्न चाहन्छु, ‘पहिचानसहितको संघीयता नभएको माओवादी र प्रचण्डका कारणले हो ? होइन भने तिम्रो दवाव केपी ओली, शेरबहादुर देउवा, कमल थापाहरु विरुद्ध हुनु पर्दैन ?’ प्रचण्डलाई भन्न चाहन्छु, तपाईंको दैलोमा पहिचान र स्वाभिमान खोज्न आउने जनजाति नेताहरुलाई भनिदिनोस्, रुख र सूर्यमा भोट हालेर पहिचान खिर्राको रुखमा अनार फलाउने सपनाजस्तै हो एकातिर सिस्नोको घारी छ, अर्कोतिर स्याउको रुख । कांग्रेस, एमाले, राप्रपा र संघीय समाजवादीका जनजाति नेताहरु सिस्नोको घारीमा मल हाल्छन्, सिंचाई गर्छन् र भन्छन्, ‘स्याउको बोट सुकेकोमा ज्यादै चिन्तित छौं ।’ उनीहरु थप्छन्, ‘यो बोटमा जसरी नि स्याउ फल्नैपर्छ ।’ तर, नेतागण ! सिस्नोमा मलजल गरेर स्याउ नफलेको चिन्ता गर्न मिल्छ ? पहिचान, अधिकार, आन्तरिक राष्ट्रियता, भाषिक, सांस्कृतिक बहुलता र विविधताको बिरोध गर्नेहरुको झण्डा समातेर, उनीहरुलाई बलियो बनाएर पहिचान स्थापित हुन सक्छ ? ‘काँसी जानु कुतिको बाटो’ भन्ने उखान जनजाति नेताहरुकै लागि बनेको त होइन ? आफूले आत्मसमीक्षा गर्नु पर्दैन ? जनजाति नेताहरु, तपाईंहरु पहिचान, संघीयता, समावेशिताका लागि प्रचण्ड र माओवादीलाई दवाव दिनै पर्दैन, घेरा हाल्नै पर्दैन, खबरदार भन्नै पर्दैन । बरु, उत्पीडित जातिलाई नन्दी भिरिङ्गी, अराष्ट्रिय तत्व, पृथकतावादी, देशद्रोही भन्नेहरुलाई दवाव दिनुस् । शेरबहादुर देउवा र केपी ओलीलाई दवाव दिनुस् । बहुलता भएको देशलाई गाईको खुरले कुल्चन खोज्ने कमल थापालाई दवाव दिनुस् । उनीहरुको दैलोमा देउसी खेल्नुस्, जुलुस गर्नुस् र भन्नुस्, ‘खबरदार ! हाम्रो पहिचान चाहिन्छ, स्वाभिमान चाहिन्छ, नेपालभित्रै बराबरीको अधिकार चाहिन्छ ।’ के तपाईहरुसँग हिम्मत छ ? ओली, देउवा र रामचन्द्रसँग रुझेको बिरालोझैं लुसुक्क परेर, भोट केमा, रुखमा, नेकपा एमाले जिन्दावाद भनेर पहिचान पाइन्छ भन्ने भ्रमजालमा नपर्नुस्, हामीलाई पनि नपार्नुस् । अन्तिममा, प्रचण्डलाई भन्न चाहन्छु, तपाईंको दैलोमा पहिचान र स्वाभिमान खोज्न आउने जनजाति नेताहरुलाई भनिदिनोस्, रुख र सूर्यमा भोट हालेर पहिचान खिर्राको रुखमा अनार फलाउने सपनाजस्तै हो । कि तपाईंहरु आफ्नो पार्टी छोडेर आउनुस्, कि तपाईंका पार्टीका नेताहरुलाई पहिचान र स्वाभिमानको पक्षमा सहमत गराएर आउनुस् । अनि, जनजाति दाजुभाइ दिदीबहिनी हामी पहिला हाम्रै नेताहरुलाई भनौं, ‘एमाले कांग्रेसमा बसेर पहिचानको आशा राख्नु बालुवामा पानी हाल्नुजस्तै हो ।’ जनजाति अगुवाहरु, अब त चेत । कि फेरि पनि पहिचानका नाममा रुख, सूर्य र हलोमा भोट माग्ने विचार छ ? (लेखक थापामगर जनजाति युवा महासंघको केन्द्रीय उपाध्यक्ष हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 10005, 19746, 4638, 62, 1085, 8138, 8398, 871, 215, 754, 13015, 10919, 9235, 300, 489, 4234, 10005, 8, 329, 290, 1438, 6129, 8646, 8046, 1774, 112, 5, 494, 113, 201, 342, 1417, 50, 725, 342, 7, 1641, 72, 7657, 1750, 21, 146, 1774, 13671, 8, 1281, 4197, 5, 2875, 7, 754, 7, 18136, 7, 188, 10192, 1311, 13581, 7, 2519, 16181, 6, 10192, 302, 10192, 111, 7329, 7, 171, 76, 82, 70, 9967, 83, 7657, 1774, 13671, 8, 637, 132, 1253, 116, 2835, 1033, 5, 10005, 9, 1774, 13671, 6, 3905, 4554, 6129, 3576, 2878, 29, 82, 83, 56, 2122, 7, 705, 11, 17488, 30, 423, 2122, 5, 9447, 8, 7977, 6, 3905, 770, 8, 494, 168, 1826, 8957, 37, 10, 21392, 27, 5, 938, 754, 3626, 3522, 2207, 343, 17015, 1551, 938, 1933, 1957, 4990, 2637, 235, 67, 7883, 263, 3065, 5, 938, 207, 4381, 541, 6581, 1335, 710, 890, 5, 1774, 745, 176, 3135, 546, 7766, 724, 7, 684, 7, 2942, 3545, 12, 2447, 1551, 1410, 200, 4406, 244, 1774, 535, 37, 20, 5, 212, 1445, 1742, 241, 13, 5, 1742, 1093, 8214, 3458, 370, 7, 10332, 9, 7352, 3089, 16, 244, 211, 104, 5, 83, 10690, 69, 1033, 5, 274, 724, 70, 10134, 6, 1793, 10338, 8889, 3111, 12573, 18, 65, 9, 565, 3709, 1399, 10919, 8214, 3458, 370, 244, 3287, 271, 244, 7718, 5046, 121, 15940, 69, 679, 2785, 7, 62, 9922, 724, 7, 244, 1774, 264, 45, 113, 324, 3986, 494, 113, 498, 38, 5, 754, 9, 365, 2926, 778, 1561, 9925, 1751, 6483, 110, 5880, 38, 5, 6928, 965, 143, 130, 110, 3487, 428, 3525, 650, 228, 901, 7, 348, 778, 147, 7, 426, 9, 3738, 365, 453, 8734, 2926, 9526, 901, 7, 2738, 1057, 6, 2525, 35, 1045, 4508, 688, 163, 5, 274, 494, 7364, 5909, 388, 9, 324, 693, 527, 35, 2072, 5989, 199, 388, 77, 44, 44, 68, 52, 11, 467, 1055, 906, 21, 9, 9478, 2062, 1452, 5, 620, 965, 6928, 43, 324, 101, 1757, 324, 693, 9181, 411, 861, 6, 1658, 38, 5, 745, 7, 324, 693, 9181, 2806, 2072, 5989, 9, 2447, 19684, 593, 43, 178, 65, 218, 1760, 1393, 5, 2072, 2447, 465, 11, 3576, 324, 693, 9181, 2121, 12011, 834, 2294, 523, 2469, 7, 465, 1774, 3068, 884, 16576, 16, 244, 853, 1393, 5, 465, 14, 754, 168, 509, 1043, 26, 1329, 9, 18094, 34, 8658, 65, 3780, 38, 5, 745, 7, 324, 4826, 308, 228, 362, 2806, 2072, 2447, 6044, 69, 1241, 746, 4912, 15089, 1393, 5, 4151, 2207, 7, 1496, 2527, 84, 7, 7383, 1183, 4563, 1237, 53, 2072, 2447, 12, 10, 44, 716, 23, 10371, 7, 1751, 10371, 7, 5036, 10371, 5, 1368, 853, 1393, 7, 10891, 2367, 105, 8, 1630, 8, 7, 677, 82, 12060, 220, 597, 7, 684, 6617, 12185, 300, 465, 11, 2621, 6, 2627, 8024, 8, 6461, 6, 1006, 1159, 5306, 1980, 7, 465, 11, 1630, 18662, 9331, 6, 13, 9323, 2805, 5, 176, 693, 1815, 7, 1090, 851, 5933, 59, 23, 3198, 7, 62, 17305, 4226, 1076, 138, 2242, 684, 14, 2550, 1068, 337, 32, 31, 105, 6, 754, 121, 3481, 5229, 754, 4296, 1374, 146, 5229, 6796, 3219, 754, 6, 8973, 25, 494, 725, 596, 8, 12419, 855, 5, 754, 6, 1055, 25, 724, 9, 684, 3470, 113, 9, 308, 201, 2822, 2507, 1901, 2072, 244, 10, 1690, 61, 16627, 746, 3540, 5, 4310, 5967, 5036, 8, 15, 617, 11531, 16247, 5, 274, 2072, 4616, 1751, 4390, 1905, 7, 10891, 2367, 105, 8, 1630, 8, 7, 39, 724, 1183, 4563, 1237, 300, 731, 2901, 4307, 694, 14186, 7, 754, 9, 13284, 199, 365, 12, 1216, 9396, 55, 1543, 731, 4900, 848, 5, 274, 3287, 4147, 121, 2621, 7, 1630, 7, 1494, 9, 12137, 8, 2550, 6540, 754, 3258, 259, 3287, 83, 924, 5, 1823, 494, 694, 4782, 120, 5, 677, 60, 677, 37, 99, 5, 274, 754, 6, 8973, 25, 778, 2544, 15, 3759, 2655, 4319, 855, 5, 1062, 9592, 2550, 7038, 69, 6978, 9546, 4705, 4621, 60, 494, 96, 2072, 674, 4705, 4621, 5, 5196, 5110, 3232, 7251, 7, 10, 23, 16799, 19502, 45, 29, 1597, 163, 5, 754, 6, 8973, 25, 494, 725, 596, 8, 12419, 855, 5, 754, 6, 1055, 25, 724, 9, 684, 3470, 113, 9, 308, 201, 2822, 5, 731, 6, 238, 665, 2787, 61, 163, 5, 274, 2072, 2447, 6, 453, 7862, 1422, 6, 17101, 4624, 23, 5, 10, 23, 1823, 54, 2179, 475, 3700, 6604, 10, 23, 15552, 4052, 8927, 6901, 1967, 37, 5, 2572, 7, 9235, 12, 6026, 2452, 704, 17867, 1281, 785, 1393, 9, 405, 62, 16353, 535, 7, 212, 244, 1742, 37, 649, 928, 754, 3626, 2875, 12253, 300, 1848, 263, 11426, 191, 2197, 924, 5, 1368, 7150, 7, 62, 10569, 1838, 264, 754, 2926, 778, 324, 1452, 29, 5451, 7400, 5, 13120, 2212, 4618, 221, 3902, 24, 1141, 10359, 300, 1848, 83, 5013, 15940, 69, 11232, 6129, 3255, 15, 13819, 5, 731, 6, 2907, 318, 1500, 9, 1990, 12, 10843, 519, 1925, 2447, 6, 10119, 17418, 34, 25, 259, 10919, 2212, 884, 158, 875, 465, 6420, 6088, 20, 121, 15940, 69, 972, 3694, 70, 4752, 3295, 883, 8563, 121, 1774, 156, 99, 132, 704, 754, 884, 6, 10199, 2835, 288, 13, 5, 1368, 1551, 16529, 4186, 928, 754, 425, 23, 7, 365, 425, 23, 5, 155, 5451, 7400, 7, 21, 1613, 324, 20, 300, 94, 324, 9507, 2869, 96, 13, 5, 274, 754, 7, 18136, 7, 3468, 1957, 7, 9062, 7, 1231, 365, 873, 85, 83, 5164, 14708, 27, 5, 324, 1003, 1320, 7, 754, 9, 365, 686, 17015, 7, 21, 1091, 1867, 857, 20, 5, 274, 74, 271, 2072, 2447, 14, 9783, 4110, 7, 62, 19078, 2926, 2875, 590, 494, 9, 1774, 12, 1089, 20, 121, 386, 29, 2545, 8123, 1090, 851, 7, 2736, 1776, 7, 2041, 772, 55, 1475, 411, 2543, 3219, 10919, 853, 4110, 7, 1480, 13671, 8, 754, 9, 7329, 3927, 329, 2072, 2447, 14, 2607, 1335, 3304, 7, 2621, 9, 1630, 8, 2550, 6540, 754, 4809, 18, 1588, 6, 2621, 8, 9136, 18, 1378, 623, 1114, 1597, 20, 5236, 19890, 6, 10, 13684, 379, 7447, 4837, 6, 2621, 5, 724, 7, 684, 7, 3545, 9, 778, 2544, 12, 2072, 2447, 19890, 6, 10, 13684, 8, 2068, 340, 11637, 10235, 890, 9, 1551, 62, 4960, 1233, 6, 3893, 9381, 6, 8, 10, 5394, 6655, 922, 300, 1368, 298, 11637, 5048, 3893, 8, 2366, 330, 4837, 1378, 450, 9992, 300, 274, 244, 5340, 264, 19890, 8, 2068, 4813, 109, 4837, 15890, 11, 6, 1967, 24, 5943, 121, 754, 7, 10192, 1099, 7304, 9062, 7, 1231, 11755, 138, 9, 2930, 6, 5810, 25, 199, 5496, 10066, 7, 2975, 1541, 879, 754, 686, 67, 542, 121, 62, 12, 161, 398, 2124, 867, 650, 6, 612, 45, 53, 7877, 2072, 2447, 96, 19, 385, 60, 386, 121, 1245, 2519, 68, 1124, 3260, 160, 2543, 121, 2072, 2447, 7, 13120, 754, 7, 2875, 7, 18136, 12, 19, 1774, 9, 494, 14, 8123, 56, 69, 2543, 7, 9402, 9013, 69, 2543, 7, 740, 1838, 853, 69, 2543, 5, 2572, 7, 13284, 1506, 14, 4792, 34, 7542, 2195, 1964, 148, 9464, 4153, 7, 8434, 138, 884, 7, 20649, 34, 53, 344, 8123, 1068, 337, 5, 2736, 1776, 9, 1090, 851, 14, 8123, 1068, 337, 5, 11755, 138, 16, 207, 14, 1494, 6, 2165, 18, 11, 20117, 23, 3258, 2041, 5508, 8123, 1068, 337, 5, 1848, 13671, 8, 3989, 15534, 337, 7, 11604, 10966, 9, 2173, 337, 7, 62, 10569, 1838, 264, 212, 754, 2880, 7, 7329, 2880, 7, 36, 3141, 5255, 6, 365, 2880, 300, 105, 7212, 63, 9561, 13, 121, 851, 7, 1776, 9, 3604, 63, 347, 1166, 30, 6, 11250, 6152, 10, 59, 17213, 4305, 7, 2550, 105, 8, 7, 2621, 8, 7, 533, 684, 1183, 4563, 1237, 185, 754, 847, 53, 3901, 719, 6457, 11972, 1018, 337, 7, 928, 15, 6364, 2559, 6220, 5, 457, 8, 7, 10919, 853, 4110, 7, 1480, 13671, 8, 754, 9, 7329, 3927, 329, 2072, 2447, 14, 2607, 1335, 3304, 7, 2621, 9, 1630, 8, 2550, 6540, 754, 4809, 18, 1588, 6, 2621, 8, 9136, 18, 1378, 623, 1114, 1597, 20, 5, 146, 13120, 54, 201, 3257, 2631, 337, 7, 146, 687, 12, 1462, 2447, 14, 754, 9, 7329, 6, 1216, 2586, 5260, 2631, 337, 5, 276, 7, 2072, 4439, 4423, 155, 1418, 9038, 2447, 14, 14414, 7, 62, 10134, 724, 8, 1399, 754, 6, 1445, 3264, 4272, 8, 387, 340, 1018, 1597, 20, 300, 2072, 3981, 6142, 169, 60, 11049, 5, 146, 704, 15, 754, 12, 846, 2621, 7, 1630, 9, 12137, 8, 2550, 7977, 679, 13, 121, 77, 7510, 44, 16403, 2072, 391, 8398, 565, 1374, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,308
10,308
एक सय साठी वर्ष अघिदेखि चलिरहेको मुुलुकी ऐन हाल प्रतिस्थापनको संघारमा छ । व्यवस्थापिका संसदमा हाल मुलुकी ऐनलाई प्रतिस्थापन गर्न पाँचवटा विधेयकहरु प्रस्तुत भई सम्वन्धित समितिमा छलफलको क्रमका छन् । यो स्तम्भकारसमेत सम्मिलित नेपाल बारको केन्द्रीय कार्य समिति र  संसदको  विधायन समितिवीच भएको सहमतिबमोजिम मुलुकका सबै पुनरावेदन बार इकाइहरुसँग यससम्वन्धी अन्तरक्रिया सम्पन्न भई अहिले यो विधेयक परिमार्जनको क्रममा छ । टीकाराम भट्टराई कानून व्यवशायी पृष्ठभूमिका सांसदहरु राधेश्याम अधिकारी, रेवतीरमण भण्डारी र लक्ष्मणलाल कर्णलगायतका सांसद सदस्यहरुको मिहेनत यो प्रसगंमा सह्रानीय देखिएको छ । तर, यो विषयमा जनस्तरमा जति छलफल हुनु पर्ने थियो, त्यो हुन सकेको छैन । यसै सन्दर्भमा मुलुकी ऐनमाथि हुन लागिरहेको फेरबदलबारे जनस्तरमा छलफल होस् भन्ने उद्देश्यले यो आलेख तयार गरिएको हो । मुलुकी ऐनको पृष्ठभूमि “शास्त्रबाट मात्र कालका प्रभावले सवै व्यवहार चल्न नसक्ने हुँदा छोटा बडा सबैलाई कसुर अनुसार एकै सजायँ होस्, घटीबढी नपरोस् भन्ना निमित्त हाम्रा महान पूर्वज तत्कालीन श्री ५ बाट उस बखतका प्राइमिनिष्टरलाई हुकुम बक्सँदा बनी तयार भई सम्वत १९१० साल पौष वदि ७ रोजका दिनदेखि चली आएको मुलुकी ऐनमा देशकाल परिस्थितिअनुसार बेला बेलामा थपघट हुँदै आएको सबै एकीकृत गरी मिलाई ……विभिन्न वर्ग, जात जाति र क्षेत्रका जनताको सु सम्वन्ध बनाइराख्ने महान उद्देश्यले हामी श्री ५ महाराजधिराज महेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट यो ऐन जारी गरी बक्सेका छौं” । माथि उधृत वाक्यांश हाल चालु रहेको मुलुकी ऐनको प्रस्तावनाबाट लिइएको हो । तत्कालीन श्री ५ सुरेन्द्र वीरविक्रम र प्रधानमन्त्री जंगवहादुर राणा भएको बखतमा विक्रम सम्वत १९१० मा  जारी भएको यो ऐन २०२० साल भाद्र १ गते राजा महेन्द्रले  व्यापक संसोधन र क्रान्तिकारी सुधारसहित पुनः जारी गरेका  थिए । यो ऐनको प्रस्तावनामा अभिव्यक्त माथि उधृत गरिएको अंश कालजयी छ । विश्व प्रसिद्ध बेलायती  विधिशास्त्री  एभी डायसीले कानूनको शासनको अवधारणा ल्याउँदा भनेका थिए “तिमी जतिसुकै माथि होऊ, तर याद गर, तिमीभन्दा माथि जहिले पनि कानून हुन्छ ।” त्यसबखतका शासकहरुले गरेको योगदान आजसम्मका कुनै शासकहरुले गर्न सकेका छैनन् ।  नामले नै मुलुकी ऐन अर्थात मुलुकभर सबैतिर लागु हुने कानून भन्ने स्पष्ट बुझिने यो कानून  संसारका  संहितावद्ध कानूनहरुमध्ये जेठो कानूनको सुचिमा पर्दछ अठारौं शताब्दिको डायसीको  यो अवधारणा मुलुकी ऐनको यो प्रस्थावनामा यसरी राखिएको छ “छोटाबडा सबैलाई कसुर अनुसार एकै सजायँ होस्, घटीबढी नपरोस भन्ना निमित्त”  अर्थात मुलुकी ऐन बनाउनुको मूल कारण सबै कसुरदारलाई कसुर अनुसार बरावर सजायँ होस वा हैसियत वा पहुँचका आधारमा कसैलाई पनि विभेद नहोस् भन्ने पवित्र भावना रहेछ । भलै व्यवहारमा यो भावना हुबहु अभिव्यक्त भएको थिएन । तर, अदालतले फैसला गर्दा यो भावनाको कदर अधिकतम मात्रामा गरेकै थियो र आज पर्यन्त पनि गरेको छ  । क्रान्तिकारी सुधार दाबाका साथ भन्न सकिन्छ, मुलुकमा कुनै एकतावद्ध कानून  नभएको, साक्षरहरुको जनसंख्या सम्भवतः १० प्रतिशतको हाराहारीमा भएको, राणाको बोली नै कानून र सामन्तहरुको व्यवहार नै नजिर भएको त्यो अन्धकारमय युगमा प्रारम्भ भएको यो मुलुकी ऐन त्यसबखतकै दुनियाँको आधुनिक कानूनभन्दा कम थिएन । आजभन्दा १६० वर्षअघिको त्यो कालजयी कानून आज पनि हाम्रो व्यवहार र प्रचलनको मूल कानून हो । अनि अदालती प्रयोगको दृष्टिकोणले हेर्दा अदालती प्रयोगको करिव ८० प्रतिशत हिस्सा यही कानूनले थेगेको छ । यस्तो कानुनका द्रष्टा त्यसबखतका राणा शासकहरु थिए । तर, विडम्वना त्यो अद्वीतीय जागरण ल्याउने र त्यत्रो क्रान्तिकारी सुधारसहितको कानून बनाउने अर्को कुनै महान व्यक्ति आजसम्म मुलुकले पाउन सकेको छैन । यसर्थ कानूनको शासनको परिप्रेक्ष्यमा त्यसबखतका शासकहरुले गरेको योगदान आजसम्मका कुनै शासकहरुले गर्न सकेका छैनन् ।  नामले नै मुलुकी ऐन अर्थात मुलुकभर सबैतिर लागु हुने कानून भन्ने स्पष्ट बुझिने यो कानून  संसारका  संहितावद्ध कानूनहरुमध्ये जेठो कानूनको सुचिमा पर्दछ । टाढाको इतिहास केलाउनुपर्दैन, २०२० साल भाद्र १ गते आधुनिक रुपमा जारी भएको यो मुलुकी ऐनले मुलुकमा प्रथमपटक जातीय छुवाछुतलाई दण्डनीय बनाएको थियो । यो कदम पनि कम क्रान्तिकारी थिएन । भलै अन्तर्यमा राणा शासन र पञ्चायती शासन टिकाउने उद्देश्यका साथ त्यसबखतका शासकहरुले जनआक्रोश कम गर्न यस्तो कानून जारी गरेका थिए । तथापि त्यसबखतको आर्थिक-सामाजिक संरचना र त्यो संरचनाले उत्पादन गरेको सामाजिक  चेतनास्तरको तुलनामा ती कानूनहरु आमरुपमा क्रान्तीकारी नै थिए । र, त्यो मुलुकी ऐन नै हालसम्मको नेपालको प्रमुख कानून हो र निरन्तर १६० वर्ष अघिदेखि प्रयोग र प्रचलनमा आइरहेको छ । बेखबर जनता यसरी गौरवमय इतिहास बोकेको र समाजमा व्यापक प्रभाव पारेको यो मुलुकी ऐन आमूल परिवर्तनसहित संसदमा नयाँ कानूनको स्वरुपमा सुशील कोइराला सरकारको पालामा तत्कालीन कानूनमन्त्री नरहरी आचार्यका तर्फबाट विधेयकका रुपमा पेश भई हाल विचाराधीन अवस्थामा रहेको छ । करिव एक दशक अघिदेखि भएका अनेकन छलफल र अन्तरक्रिया अनि श्रृखंलावद्ध विदेश भ्रमणका अनुभव समेतका आधारमा  वर्तमान संविधान जारी हुनुअघिको ०६३ सालको अन्तरिम संविधान बमोजिम पेश भएको यो विधेयकले मुलुकको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र  समाजशास्त्रीय विधामा साँच्चिकै आमूल परिवर्तन मात्र होइन, क्रान्तिकारी हस्तक्षेपको परिकल्पना गरेको छ । प्रस्तावित यो कानूनले एक युगको अन्त्य र अर्को युगको शुरुवातको लक्ष्य राखेको छ ।  साँच्चै भन्ने हो भने नयाँ संविधानले मुलुकमा पारिरहेको र अब पार्ने प्रभावभन्दा कयौं गुना धेरै प्रभाव पार्ने गरी यो कानून आँउदैछ । तर, यत्रो हस्तक्षेपकारी कानून बनिरहेको सम्वन्धमा मुलुकका जनता करिव-करिव बेखबर छन् । मुलुकी ऐनमा हुन लागेको यो संशोधन वकिल, न्यायाधीश वा मुद्दाका पक्षहरुको मात्र सरोकारको विषय विल्कुल होइन । यो विषय आम जनतासँग प्रत्यक्ष सरोकार र प्रभाव पार्ने विषय हो । कहिले अंश पाउने वा नपाउने ? कुन कसुरमा कति सजायँ किन हुने वा नहुने ? विवाह, करार, लेनदेन, धर्मपुत्र, जस्ता घर-घरका मात्र नभएर जन- जनका विषयहरु समावेश भएको यो ऐनको संशोधनमा न्यायिक जगत मात्रै नभएर वौद्धिक क्षेत्रका अन्य व्यवसायिक संघ संस्थाहरुको पनि त्यति नै चासो र सरोकार रहनु आवश्यक छ । नेपाल बारजस्तै अन्य व्यवसायिक  एवम् कानून कार्यान्वयन गर्ने  संस्थाहरु नेपाल प्रहरी, सरकारी वकिल,  प्राध्यापक संघ, इन्जिनियरिङ एशोसिएशन, शिक्षक युनियन, निर्माण व्यवसायी संघजस्ता संस्थाहरुको पनि यो ऐन संशोधनमा सुझाव र सहयोग आवश्यक देखिन्छ । तर, मलाई लाग्छ यी सबै क्षेत्रका संघ संस्था र व्यक्तित्वहरु यो बारेमा या त बेखबर छन् या तिनले यसको  महत्व वुझेका छैनन् । यो ऐन पास भएमा ऐनले तोकेको निश्चित अवधिपछि आफ्नो सम्पति आफ्ना छोराछोरीलाई मात्र होइन, जुनसुकै व्यक्तिलाई दिन सक्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ आमूल सुधारका केही प्रस्तावहरु प्रस्ताविक विधेयकले हाल चली आएका सामाजिक व्यवहार र कानूनमा  आमूल सुधारको प्रस्ताव गरेको  छ ।  प्रस्तावित ऐनले  पैतृक सम्पतिमा  अंशवण्डा गर्नुपर्ने हालको व्यवस्थालाई  आमूल परिवर्तन गर्दै इच्छापत्रमा (विल सिस्टम )  रुपान्तरण गर्दैछ । यो ऐन पास भएमा ऐनले तोकेको निश्चित अवधिपछि आफ्नो सम्पति आफ्ना छोराछोरीलाई मात्र होइन, जुनसुकै व्यक्तिलाई दिन सक्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ । अठार वर्ष उमेर पूरा भएको सम्पतिको स्वामीले आफ्नो पैतृक वा निजी सम्पति आफ्नो शेषपछि जोसुकैलाई हस्तान्तरण गर्न सक्छ । यो प्रस्तावित व्यवस्थाले हाम्रो सामाजिक संरचनामा कस्तो असर पार्दछ ? यसबारेमा व्यापक जनस्तरमा छलफल गर्नुपर्दछ । यो नयाँ व्यवस्थाको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेको बाबुआमाको कमाइमा  छोराछोरीको  निर्भरता यसले हटाउनेछ र आफ्ना लागि आफै कमाइ गर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्थाको सिर्जना गरिदिन्छ ।  तर, बाबुआमाको सम्पतिको लोभ नभएपछि वृद्ध अवस्थामा तिनै बाबुआमा झन परनिर्भर बन्नुपर्ने अवस्था आउँछ कि ? वा १८ वर्षकै उमेरमा  अर्को व्यक्तिलाई सम्पति लेखेर दिन ऊ सक्षम भइसकेको हुन्छ  कि हुँदैन ? यस्ता प्रश्नहरुमा व्यापाक सामाजिक विमर्शको खाँचो देखिएको छ । त्यस्तै  जेष्ठ नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षाको भरपुर ग्यारेन्टी नगरी वा सरकारले जेष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य उपचार र विमाको जिम्मा नलिइकन यो व्यवस्था उचित छ वा छैन भन्ने अहम सवालहरुमा वृहत्तर छलफलको आवश्यकता छ । प्रस्तावित विधेयकले अंशवण्डा गर्दा गर्भमा बच्चा रहेछ भने त्यो गर्भको बच्चालाई पनि अंश छुट्याउनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । त्यस्तै कुनै पनि अठार वर्ष पूरा भएको व्यक्तिले आफ्नो  कुनै पनि अंग परिवर्तन गर्न सक्ने, जीवित  छँदै आफ्नो मृत्यु संस्कार र  सदगत  विधि आफैं निर्धारण गर्न सक्ने र उसको मृत्युपश्चात उसका हकवालाले सोहीबमोजिम गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । निरन्तर १२ वर्षदेखि वेपत्ता व्यक्ति अन्यथा प्रमाण नभेटिएसम्म मृत्यु भएको मानिने, विवाहिता महिलाले आफ्नो माइतीको थर लेख्न पाउने, कसुर निर्धारण र सजायँ निर्धारणसम्वन्धी अलग-अलग सुुनुवाइ हुने, सजायँ निर्धारण गर्दा अपराधीको पृष्ठभूमि पनि हेरिने र कैद सजायँ भएको व्यक्तिलाई कैदमा नराखी सामाजिक सेवा, सामुदायिक सेवा वा लोककल्याणकारी काममा लगाउन सकिने  प्रावधानहरु राखिएका छन् । त्यस्तै एक वर्षसम्मको कैद सजायँ भएको व्यक्तिलाई हप्तामा दुई दिन मात्रै कैदमा राखेर कैद कट्टा गर्दै लैजाने, सर्वश्व गर्ने व्यवस्था हटाइने भएको छ । जन्मकैदका लागि हाल २० वर्ष तोकिएकोमा अब ३० वर्ष तोक्ने प्रस्ताव छ । केही मुद्दाहरुमा पक्राउ गर्नुपूर्व अदालतको सहमति लिनुपर्ने र सरकारले केही निश्चित प्रकृतिका मुद्दाहरु फिर्ता लिन नसक्ने प्रावधान छ । अपराधबाट पीडितहरुका लागि पीडित राहत कोषको व्यवस्था गर्नेजस्ता नितान्त नयाँ र केही आधुनिक व्यवस्थाहरु पनि प्रस्तावित कानूनमा समावेश गरिएका छन् । यी समग्र व्यवस्थाहरु हाम्रो सामाजिक संरचना र चेतनास्तर अनुकुल छन कि छैनन् ? अहिल्यै नै हामी कथित उत्तरआधुनिक युगमा प्रवेश गरेर लिङ्ग परिवर्तनसम्मको कार्यलाई वैधता दिनसक्षम छौं कि छैनौं । र, यसले समाजमा पार्ने असर के-के हुन सक्छन भनेर विहङ्गम विर्मशको खाँचो छ । तर, यी विषयमा सम्भवतः सम्वन्धित समितिका सांसदहरुबाहेक अरु सांसदहरुलाई पत्तै छैन । त्यसवाहेक यी विषयहरुमा पूरै समाज मौन बसेको छ । मानौं यी सबै कुरा समाजका लागि कुनै महत्वका होइनन् । राजनीतिक दलहरुले पनि यस्ता दुरगामी विषयहरुलाई जनस्तरमा छलफलको विषय बनाउनुपर्नेमा उनीहरुलाई पनि सत्ता परिवर्तन वाहेक अन्य सामाजिक विषयमा कुनै चासो र सरोकार देखिँदैन । मुलुकी ऐन र रहस्यम चाल हाल प्रयोग भइरहेको मुलुकी ऐन आफैमा एक संहितावद्ध कानून हो । संसारका संहितावद्ध अन्य कानूनहरुको तुलनामा यो कानून जेठो कानूनको सुचिमै पर्दछ । मुलुकी ऐन भन्ने नेपाली मौलिकपनलाई छाड्नका लागि युरोपियन युनियन आवद्ध केही देश र यो कानूनको तर्जुमामा हालसम्म सहयोग जुटाइरहेको दाताको ठूलो स्वार्थ रहेको कुरा सुन्न्ामा आएको छ त्यसैगरी नामकै आधारमा यो मुलुकभर लागु हुने एकीकृत कानून भन्ने पनि प्रष्टै छ । यसमा नेपाली मौलिकपन र संस्कार तथा संस्कृति अनि प्रवृति प्रचुरमात्रामा अभिव्यक्त भएको छ । तर, संसदमा दर्ता भएको विधेयकमा प्ा्रस्तावित ऐनलाई मुलुकी ऐन नभनेर देवानी संहिता र फौजदारी संहिता भनिएको छ । अनि हालको एकीकृत ऐनलाई पाँचवटा ऐनको रुपमा विभक्त गरिएको छ । यसरी विभक्त गर्ने र मुलुकी ऐन भन्ने नेपाली मौलिकपनलाई छाड्नका लागि युरोपियन युनियन आवद्ध केही देश र यो कानूनको तर्जुमामा हालसम्म सहयोग जुटाइरहेको दाताको ठूलो स्वार्थ रहेको कुरा सुन्नमा आएको छ । नेपालबार एशोसिएशनले समेत प्रस्तावित ऐनलाई मुुलुकी ऐन नै भन्नुपर्ने र एकीकृत कानूनकैरुपमा रहनुपर्ने प्रस्ताव पारित गरिसकेको छ । तथापि नेपालको मौलिकपन रहेको नाम र यसको एकीकृत बनौटलाई जसरी पनि समाप्त गर्ने योजना मुताविक सांसदहरुसमक्ष समेत व्यापक लविङ गरिएको कुरा सर्वत्र रुपमा सार्वजनिक भएको छ । त्यसैले यतातर्फ चनाखो हुँदै हाम्रो मौलिक नाम र एकीकृत स्वरुपलाई यथावत राख्दै अनि समुदायस्तरमा समेत व्यापक छलफल गरेर यसलाई जतिसक्दो चाँडो संसदबाट पास गरेर हामी आधुनिक युग तर्फको यात्रामा अघी वढ्नु जरुरी छ । तर, यत्रो क्रान्तिकारी कानून तर्जुमा हुन गइरहेको विषयमा जनता वेखवर हुने कुरा स्वीकार्य हुन सक्दैन । कानूनको स्वीकार्यता सामाजिक स्वामित्वमा निर्भर रहन्छ । अन्यथा यसले अराजकता निम्त्याउँछ । (संविधानविद भट्टराई नेपाल बार एशोसिएसनका पूर्वउपाध्यक्ष हुन्)
Opinion
false
[ 0, 26, 140, 1126, 4328, 80, 8492, 3448, 21385, 34, 803, 340, 10515, 6, 19035, 8, 13, 5, 5607, 3765, 340, 4799, 803, 14, 10515, 24, 12268, 1108, 55, 599, 568, 13166, 3709, 508, 6, 1544, 12, 27, 5, 21, 5797, 12, 18, 345, 10, 7583, 36, 3143, 6, 565, 210, 250, 9, 5305, 3618, 119, 23, 250, 9058, 16, 688, 4776, 4376, 82, 11050, 3143, 9627, 5222, 42, 20406, 5099, 203, 568, 114, 21, 1108, 5569, 6, 268, 13, 5, 1910, 1130, 1800, 1371, 11512, 13784, 34, 7155, 12, 7795, 19545, 7315, 1512, 6173, 18, 7182, 2006, 9, 5139, 1694, 4687, 1504, 985, 3530, 6, 20898, 21, 7129, 7431, 8, 1434, 1588, 6831, 631, 13, 5, 274, 21, 371, 13011, 8, 812, 508, 411, 177, 1449, 115, 67, 760, 104, 5, 563, 1531, 4799, 803, 312, 67, 7332, 14514, 273, 13011, 8, 508, 1417, 53, 2258, 21, 14883, 376, 51, 20, 5, 4799, 803, 6, 7155, 213, 5347, 17, 90, 2296, 12, 854, 11, 2325, 1524, 5406, 1389, 342, 14668, 4861, 1637, 7160, 92, 1127, 1902, 161, 5972, 3912, 34, 16547, 13578, 853, 33, 3980, 1041, 2491, 233, 167, 712, 577, 198, 10, 17, 4541, 5517, 12, 14081, 483, 3976, 18, 14, 18094, 5546, 3906, 2166, 34, 376, 568, 11925, 476, 4069, 586, 7928, 504, 1607, 301, 4590, 12, 3315, 1100, 34, 123, 4799, 9165, 1190, 59, 2937, 496, 260, 2499, 298, 10038, 309, 123, 82, 2597, 57, 2554, 14, 10, 32, 32, 18285, 767, 7, 2566, 1506, 9, 880, 779, 381, 10063, 4702, 7896, 30, 2491, 2258, 155, 577, 198, 6382, 2350, 431, 1990, 2417, 1919, 821, 1564, 17, 21, 803, 355, 57, 5546, 30, 12, 922, 332, 5, 633, 580, 763, 7010, 19835, 340, 3504, 35, 4799, 803, 6, 694, 252, 17, 4494, 20, 5, 712, 577, 198, 5319, 2417, 5659, 9, 156, 13535, 9174, 1466, 16, 5517, 8, 1919, 11925, 476, 4069, 43, 355, 16, 21, 803, 3277, 586, 3399, 127, 130, 318, 11979, 2227, 13447, 9, 3827, 655, 354, 1298, 355, 48, 66, 5, 21, 803, 6, 694, 8302, 15062, 633, 580, 763, 7010, 51, 3494, 2296, 9145, 34, 13, 5, 237, 1247, 4252, 1476, 12684, 352, 2271, 8809, 398, 11, 1371, 6, 977, 6, 2254, 12275, 1788, 66, 213, 14299, 10, 6444, 633, 20, 4220, 7, 47, 4756, 1174, 7, 2512, 168, 633, 7840, 15, 1371, 78, 995, 291, 18698, 12, 3164, 259, 28, 937, 6450, 12, 75, 3164, 259, 24, 2909, 1017, 5, 3028, 37, 4799, 803, 1659, 9505, 9124, 1747, 40, 1371, 53, 893, 3591, 574, 21, 1371, 7232, 4068, 8744, 1371, 11620, 11463, 1371, 6, 12691, 8, 1379, 12562, 848, 14190, 6, 8809, 398, 6, 21, 2254, 4799, 803, 6, 21, 550, 5322, 181, 8302, 564, 1064, 13, 213, 178, 65, 797, 220, 591, 1637, 7160, 92, 1127, 1902, 161, 5972, 3912, 34, 16547, 19910, 853, 33, 3980, 332, 1659, 4799, 803, 2371, 6, 975, 95, 82, 7160, 1838, 14, 7160, 92, 3306, 6745, 1902, 161, 5121, 50, 5377, 50, 1966, 12, 393, 2461, 15, 2970, 6950, 53, 2760, 1644, 1175, 5, 8882, 69, 4599, 21, 1644, 18525, 97, 15062, 16, 924, 5, 274, 2453, 2205, 150, 21, 1644, 6, 8110, 4126, 2084, 9523, 38, 9, 136, 10, 17557, 15, 28, 13, 5, 3827, 655, 2689, 954, 12, 246, 853, 363, 7, 1509, 75, 850, 8744, 1371, 590, 7, 13386, 199, 1442, 12724, 217, 235, 6, 6854, 16, 7, 1466, 6, 5036, 37, 1371, 9, 15117, 199, 1524, 37, 10, 23, 12685, 16, 115, 10275, 61, 119, 5740, 2190, 16, 21, 4799, 803, 291, 18698, 96, 6067, 6, 1306, 1371, 168, 216, 924, 5, 136, 168, 709, 722, 1942, 6, 115, 2296, 9145, 34, 1371, 136, 15, 212, 1524, 9, 2270, 6, 975, 1371, 20, 5, 276, 1057, 34, 151, 6, 6970, 1438, 1057, 34, 151, 6, 4124, 2186, 235, 4617, 430, 1371, 11, 18890, 30, 6, 13, 5, 223, 424, 12, 9576, 6112, 291, 18698, 12, 1466, 3164, 55, 66, 5, 274, 441, 280, 6404, 252, 115, 6260, 13153, 12928, 7283, 1427, 9, 15892, 65, 3827, 655, 2926, 1371, 356, 258, 75, 2491, 530, 6450, 647, 11, 1141, 760, 104, 5, 10959, 1371, 6, 977, 6, 18563, 291, 18698, 12, 3164, 259, 28, 937, 6450, 12, 75, 3164, 259, 24, 2909, 1017, 5, 3028, 37, 4799, 803, 1659, 9505, 9124, 1747, 40, 1371, 53, 893, 3591, 574, 21, 1371, 7232, 4068, 8744, 1371, 11620, 11463, 1371, 6, 12691, 8, 1379, 5, 2087, 6, 802, 18344, 97, 10656, 7, 3277, 586, 3399, 127, 130, 1306, 88, 355, 16, 21, 4799, 803, 11, 1509, 804, 3913, 2496, 15994, 14, 6050, 6831, 856, 38, 5, 21, 2668, 15, 216, 3827, 924, 5, 8882, 69, 6418, 119, 8, 1466, 977, 9, 9198, 977, 3599, 4297, 9774, 246, 291, 18698, 12, 3164, 259, 662, 1066, 11168, 367, 216, 24, 223, 1371, 355, 48, 66, 5, 7013, 291, 18698, 6, 171, 70, 8450, 940, 9, 115, 940, 11, 315, 28, 243, 3089, 9161, 2191, 271, 1371, 55, 1008, 1926, 10, 16040, 34, 1943, 37, 66, 5, 9, 7, 115, 4799, 803, 37, 1610, 6, 124, 110, 1371, 20, 9, 1098, 709, 722, 80, 8492, 151, 9, 10131, 3899, 13, 5, 1250, 10569, 736, 564, 3521, 61, 119, 802, 3284, 9, 1189, 2227, 854, 1859, 21, 4799, 803, 326, 9273, 470, 354, 3765, 94, 1371, 6, 3301, 8, 4310, 1769, 501, 6327, 712, 1371, 1579, 15196, 327, 2075, 12, 1180, 1108, 12, 88, 1749, 568, 340, 10, 16530, 313, 35, 13, 5, 4124, 26, 1310, 8492, 73, 1853, 23, 508, 9, 5099, 276, 10990, 552, 141, 219, 8744, 970, 4663, 841, 103, 12, 393, 1168, 324, 355, 9951, 6, 20374, 1501, 5038, 324, 1609, 1749, 16, 21, 1108, 11, 1598, 6494, 5894, 1231, 9, 13125, 439, 8527, 10, 14571, 326, 9273, 470, 90, 1074, 3827, 3444, 6, 5073, 28, 13, 5, 4669, 21, 1371, 11, 26, 2460, 6, 919, 9, 258, 2460, 6, 4726, 6, 706, 1351, 13, 5, 5660, 53, 20, 29, 94, 4186, 1509, 18291, 6, 9, 169, 1436, 854, 168, 9769, 1797, 252, 85, 854, 1436, 57, 21, 1371, 9162, 10292, 178, 5, 274, 13134, 3444, 1943, 1371, 12568, 8515, 4376, 736, 4124, 70, 44, 18, 8180, 1250, 10569, 27, 5, 4799, 9165, 67, 288, 21, 1003, 7787, 7, 2405, 50, 739, 12, 15224, 6, 90, 3217, 6, 372, 504, 14158, 386, 5, 21, 372, 1008, 12673, 1186, 3217, 9, 854, 1436, 372, 20, 5, 883, 3494, 537, 50, 3867, 121, 978, 7160, 8, 465, 1902, 161, 350, 40, 50, 715, 121, 820, 7, 4932, 7, 12920, 7, 640, 6934, 7, 519, 159, 70, 2340, 12, 90, 2154, 662, 70, 662, 12, 372, 55, 1703, 16, 21, 803, 6, 1003, 8, 5759, 4176, 295, 2154, 19887, 370, 880, 152, 4074, 696, 11664, 15, 1047, 37, 1623, 9, 3217, 3499, 287, 13, 5, 36, 3143, 1597, 152, 4074, 1707, 1371, 794, 25, 6031, 36, 149, 7, 414, 7787, 7, 2420, 9788, 6169, 18588, 7, 1135, 3181, 7, 101, 784, 696, 1110, 11664, 15, 21, 803, 1003, 8, 1138, 9, 202, 287, 589, 5, 274, 377, 1033, 208, 82, 880, 696, 570, 9, 2867, 55, 21, 403, 526, 60, 1250, 10569, 27, 526, 6355, 195, 1255, 4584, 1166, 30, 12, 1017, 5, 21, 803, 1915, 2355, 803, 11, 4570, 1394, 2303, 135, 54, 7774, 369, 14006, 90, 1074, 2801, 1874, 56, 395, 179, 694, 28, 13, 326, 9273, 7284, 72, 694, 55, 694, 370, 1108, 11, 340, 1100, 34, 254, 243, 1524, 9, 1371, 8, 326, 9273, 655, 6, 694, 28, 13, 5, 4669, 803, 11, 5007, 6633, 44, 7774, 8, 3494, 181, 5273, 528, 5405, 179, 14, 326, 9273, 470, 71, 2278, 10824, 77, 657, 59, 4796, 10, 52, 6788, 7197, 5, 21, 803, 1915, 2355, 803, 11, 4570, 1394, 2303, 135, 54, 7774, 369, 14006, 90, 1074, 2801, 1874, 56, 395, 179, 694, 28, 13, 5, 12562, 80, 936, 364, 16, 7774, 6, 6099, 11, 54, 5007, 6633, 44, 50, 711, 7774, 54, 10602, 135, 19469, 14, 2273, 24, 542, 5, 21, 4669, 179, 11, 212, 243, 8632, 1184, 1222, 17665, 121, 4159, 8, 2227, 13011, 8, 508, 8717, 5, 21, 94, 179, 6, 282, 269, 1012, 639, 10934, 6, 7050, 8, 4277, 6, 5108, 138, 438, 5770, 178, 9, 369, 19, 1953, 7050, 528, 1782, 1329, 11015, 1094, 13336, 5, 274, 10934, 6, 7774, 6, 4745, 6149, 4679, 313, 2963, 10934, 4777, 1036, 6657, 1325, 756, 1272, 265, 1796, 146, 121, 50, 672, 80, 96, 2415, 258, 1874, 7774, 6954, 56, 1517, 3243, 942, 78, 146, 849, 121, 515, 609, 608, 4992, 781, 44, 243, 14984, 6, 7884, 631, 13, 5, 617, 3769, 4458, 243, 5469, 16637, 11816, 1757, 50, 142, 3769, 3453, 231, 616, 9, 441, 8, 6, 2233, 4937, 91, 15098, 21, 179, 1808, 13, 50, 104, 53, 6094, 61, 6652, 608, 11377, 14511, 508, 6, 857, 13, 5, 4669, 1108, 11, 3494, 181, 5273, 150, 3790, 8, 1625, 1175, 29, 115, 3790, 6, 7030, 15, 3494, 9377, 1272, 179, 28, 13, 5, 617, 75, 15, 12562, 80, 364, 16, 2394, 54, 75, 15, 2148, 470, 24, 395, 7, 5761, 11140, 54, 296, 1813, 9, 11746, 859, 1476, 2916, 1695, 24, 395, 9, 1224, 296, 7740, 6073, 1392, 2709, 11, 885, 4776, 528, 179, 13, 5, 1098, 333, 1537, 17642, 530, 6576, 1660, 19359, 116, 296, 16, 3689, 7, 12162, 33, 3195, 54, 9092, 6, 2532, 2794, 537, 7, 7160, 1695, 9, 1902, 161, 1695, 20406, 10, 19738, 381, 97, 864, 6157, 40, 7, 1902, 161, 1695, 150, 4468, 6, 7155, 15, 2847, 574, 9, 3409, 1902, 161, 16, 1874, 3409, 8, 12476, 34, 243, 1877, 1280, 162, 50, 21235, 1713, 1540, 823, 2525, 55, 6150, 27, 5, 617, 26, 2388, 6, 3409, 1902, 161, 16, 1874, 11305, 89, 56, 295, 3409, 8, 897, 3409, 3012, 5623, 71, 3848, 7, 3008, 4721, 25, 179, 16097, 297, 16, 13, 5, 18089, 12, 19, 340, 323, 80, 2567, 8, 169, 607, 80, 11485, 694, 13, 5, 72, 739, 608, 434, 160, 2901, 1057, 6, 688, 7824, 9, 142, 72, 1394, 8780, 739, 55, 1226, 423, 1389, 2525, 13, 5, 1291, 17, 1246, 2213, 19, 1246, 2054, 1271, 6, 179, 25, 1110, 11398, 94, 9, 72, 1306, 179, 55, 15, 4669, 1371, 8, 1703, 1142, 27, 5, 208, 2272, 179, 55, 212, 243, 940, 9, 3089, 5503, 10068, 683, 146, 1017, 121, 19082, 37, 155, 10, 8411, 451, 14050, 5740, 587, 109, 5882, 470, 2364, 7098, 13640, 138, 56, 68, 1432, 61, 922, 146, 9589, 5, 9, 7, 438, 1189, 1436, 1222, 105, 70, 626, 67, 542, 23, 185, 441, 303, 914, 61, 441, 4260, 367, 6, 7884, 13, 5, 274, 208, 371, 12724, 13166, 1199, 7795, 2193, 677, 7795, 14, 306, 6415, 104, 5, 291, 5345, 30, 44, 208, 372, 608, 4117, 518, 5482, 888, 13, 5, 43, 7400, 208, 82, 83, 3214, 19, 75, 7881, 4931, 5, 214, 3487, 11, 15, 515, 8927, 6901, 372, 344, 13011, 8, 508, 6, 372, 8017, 8, 2975, 15, 1756, 470, 13866, 152, 243, 371, 75, 1623, 9, 3217, 5470, 5, 4799, 803, 9, 5675, 61, 3578, 340, 151, 417, 4799, 803, 10834, 26, 4068, 8744, 1371, 20, 5, 7232, 4068, 8744, 152, 1371, 199, 2191, 21, 1371, 11463, 1371, 6, 12691, 191, 1379, 5, 4799, 803, 53, 39, 2096, 1696, 14, 9135, 12, 19, 7422, 3181, 6259, 72, 207, 9, 21, 1371, 6, 3990, 8, 1610, 202, 5736, 5779, 8046, 6, 218, 2784, 35, 83, 2155, 108, 33, 8, 123, 13, 2131, 157, 96, 393, 21, 9505, 1747, 40, 2597, 1371, 53, 15, 3369, 69, 13, 5, 695, 39, 2096, 1696, 9, 1813, 22, 1010, 276, 13992, 11578, 8, 7974, 8, 15062, 16, 13, 5, 274, 3765, 601, 16, 8886, 6698, 33, 1084, 3471, 181, 225, 803, 14, 4799, 803, 5000, 6060, 13343, 4068, 9, 9133, 4068, 1308, 13, 5, 276, 5405, 2597, 803, 14, 12268, 803, 6, 88, 441, 5113, 51, 13, 5, 564, 441, 5113, 25, 9, 4799, 803, 53, 39, 2096, 1696, 14, 9135, 12, 19, 7422, 3181, 6259, 72, 207, 9, 21, 1371, 6, 3990, 8, 1610, 202, 5736, 5779, 8046, 6, 218, 2784, 35, 83, 2155, 8, 123, 13, 5, 36, 2357, 18588, 11, 103, 4669, 803, 14, 21385, 34, 803, 37, 853, 1272, 9, 2597, 1371, 96, 1926, 17401, 694, 1406, 2523, 13, 5, 7013, 124, 2096, 1696, 35, 157, 9, 195, 2597, 2166, 8582, 14, 2366, 15, 2552, 25, 289, 918, 138, 6102, 7795, 4377, 103, 2227, 9564, 559, 51, 83, 9565, 88, 176, 16, 13, 5, 383, 1831, 373, 17413, 309, 212, 2096, 157, 9, 2597, 3301, 14, 9015, 2192, 276, 1193, 7113, 103, 2227, 508, 109, 432, 812, 16665, 7218, 11070, 1915, 109, 155, 1306, 2460, 1264, 6, 4658, 15902, 8351, 1018, 1172, 13, 5, 274, 13134, 3827, 1371, 3990, 67, 5205, 371, 736, 2536, 552, 181, 18, 40, 83, 9731, 67, 1916, 5, 1371, 6, 9731, 138, 243, 11215, 5108, 3326, 5, 6576, 438, 12569, 15916, 3320, 5, 77, 13323, 8039, 1800, 36, 3143, 9229, 12, 233, 20147, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,309
10,309
पूर्वीनेपालको धरानस्थित वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान भ्रमण गर्ने मौका गत असोज ११ गते मिलेको थियोे । भ्रमणको मुख्य ध्येय दशवर्षे जनयुद्धका द्वन्द्वपीडित घाइते तथा अपांगहरुका लागि सञ्चालित पुनः स्थापना केन्द्रको अवस्था बुझ्नु थियो । वीपी अस्पतालको छाताभित्र रहेको उक्त केन्द्रको उदघाटन ०७३ फागुन १ गते एमाले अध्यक्ष तथा तत्कालीन प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओलीद्वारा भएको थियोे । मुलुकको राजनीतिमा निकै कायापलट भैसक्दा पनि द्वन्द्वको घाउ भने जस्ताको तस्तै छ । घाउ अलि ओभाएको जस्तो मात्र देखियो, तर खाटा बसेको पाइएन । देशले काँचुली फेर्‍यो, अलि पर पुगेर मुहार पनि फेर्ला । तर, जसले आˆनो सुन्दर जीवन अर्पेर सहिद, बन्दी, बेपत्ता, घाइते र अपांग बने, तिनको जीवनले काँचुली फेर्न अझै सकेन । अरुको खुसीका लागि आफ्नो खुसी त्याग्ने ती महान मानिसहरुको मुहारमा चमक आउन सकेको छैन । यस्तै हो भने परिवर्तन र परिवर्तनका उत्प्रेरकहरुको हविगत विस्तारै डुंगा तार्ने माझीको जस्तै बन्नेछ, अरुलाई तारिदिएर रित्तै फर्किएजस्तै । वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको पुनःस्थापना केन्ऽमा पुग्दा जतिसुकै क्रान्तिकारी र कठोर मन पनि मानवीय संवेदनाले उछालिन्छ । भिन्नाभिन्नै पीडा र भावनात्मक संवेगले काठमाण्डौमा घोषणा भएको संघीय गणतन्त्रात्मक संविधानमाथि गर्व गर्न निकै सकस पर्‍यो । परिवर्तनकामी लडाइँका ती घाइतेहरु भन्दै थिए ‘हामीले अरु बढी केही मागेका छैनौं, राज्यले हामीलाई कमसेकम स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी र सम्मान देओस् ।’ उनीहरु भन्दै थिए ‘अचानोको पीडा खुकुरीलाई थाहा नभएजस्तै राज्यले हाम्रो पीडा बुझेन, बुझ्ने कोशिस पनि गरेन । त्यसैले हामीले लडेर ल्याएको संघीय गणतन्त्रात्मक सरकारसँग आफ्ना मागहरु राखेर उपचारत अवस्थामा संघर्ष गरिरहेका छाैं ।’ नेपाली राजनीतिक इतिहासको त्रिवेणी संयोग नै मान्नुपर्छ । १० वर्षे जनयुद्धका क्रममा घाइते तथा अपांग बनेका द्वन्द्व पीडितहरुका लागि वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा केपी ओलीले पुनः स्थापना केन्ऽको उद्घाटन गरे । इतिहासको रङ्गमञ्चमा वीपी संविधानसभाका पक्षपाती थिए । केपी कामरेड गणतन्त्र र संविधानसभालाई गोरुगाडामा अमेरिकाको असंभव यात्रा मान्दथे । आज तिनै वीपीका नाममा खोलिएको अस्पतालभित्र उनै ओलीले संविधानसभा र गणतन्त्रका लागि लडेका जनयुद्धका घाइतेको पुनस्र्थापना केन्ऽको उद्घाटन गर्नु इतिहासको निकै अनुपम र विचित्रको संयोग हो । यस परिघटनालाई हेर्दा मैले सोचें, राजनीतिक संस्कारमा निकै बदलाव आएछ । तर, आज देशको राजनीतिमा बदलाव हैन, बदलाभाव देखिन्छ । यसले युगान्तकारी परिवर्तनको मजाक भएको छ । जनताको अनवरत संघर्षबाट निर्मित संविधानको अपमान भएको छ । सहिद, बन्दी, बेपत्ता, घाइते र अपांगहरुको सपनामाथि ठूलो व्यंग्य भएको छ । आज राजनीतिक दलका नेताहरुले जवाफ दिनुपर्दछ कि यस प्रकारका समस्याहरुको निकास कहिले, कसरी सम्भव छ ? इतिहास साक्षी छ, नेपाली कांग्रेसले परिवर्तनका लागि बन्दूक उठाएको थियो । संविधानसभाका लागि सशस्त्र संघर्ष नै गरेको कांग्रेसका नेता त्यतिबेला वीपी कोइराला थिए । उनी ०१५ सालमा भएको पहिलो संसदको निर्वाचनबाट दुईतिहाई बहुमतसहित पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेका थिए । आज उनैका नाममा यो अस्पताल सञ्चालित छ । तत्कालीन झापा आन्दोलनको दौरानमा खड्गप्रसाद -के.पी) ओलीले नेतृत्व गरेको पार्टीले पनि परिर्वतनका निम्ति बन्दुक बोकेर सशस्त्र संघर्षमा भाग लिएको थियो । त्यसको बिरासतबाट खड्गप्रसाद ओली नेपालको इतिहासको ३८ औं प्रधानमन्त्री बने । ऐतिहासिक संयोग नै मान्नुपर्छ, वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिठानमा के.पी ओली प्रधानमन्त्री भएको वखत १० वर्षे जनयुद्धका द्वन्द्व पीडित घाइते तथा अपांगहरुका लागि पुनःस्थापना केन्ऽ’ सञ्चालनमा आएको छ । यो संयोग मात्र हैन, नयाँ नेपाल निर्माणका निम्ति एउटा शक्तिशाली सन्देश पनि हो । तर, विडम्बना परिवर्तनका निम्ति आˆना इच्छा र चाहनालाई तिलाञ्जली दिने ती इतिहासका निर्माताहरु आज राज्य र सरकारको चरम उपेक्षा र अपमानको भारी बोक्न विवश भएका छन् । तिनले खेपेको प्रचण्ड गर्मी, लामखुट्टेको हमला, भोक, प्यास, ८/१० दिनको उपचारको व्यग्रता, रोगको पीडा र छट्पटी देख्दा राष्ट्रका निम्ति त्याग, समर्पण र बलिदान गर्नेहरु माथिको मजाकजस्तो महसुस भयो । यो कुरा साँचो हो कि परिवर्तनको लडाइँ र यात्रा अवश्य सजिलो छैन । असंख्य पीडा र भावनाहरुको छालको जगमा मात्र परिवर्तन फुल्ने गर्छ । फुलिरहेको र झुलिरहेको परिवर्तनले पीडा र भावनाहरुमा खुसी छर्न सक्नुपर्छ । परिवर्तन ल्याउने जननीहरु आज सन्तान जन्माएपछिको प्रसव पीडा भुलेर मुस्काएकी आमाजस्तै हुनुपर्दथ्यो । तर, अस्पतालको शैय्यामा छट्पटाएका वीर वीरंगना सपुतहरुको मनोदशाले सन्तान गुमाए कि आमाको झल्को दिन्थ्यो । त्यहाँ माओवादीहरुमात्र थिएनन्ा्, तत्कालीन राज्य पक्षका घाइतेहरु पनि थिए । आज यहाँ भएकाहरुको लडाइँको मोर्चा त्यतिबेला अवश्य फरक थियो । उद्देश्य पनि फरक थियो । तर, अहिले व्यथा लगभग उस्ताको उस्तै छ । संघर्षको मोर्चा पनि अहिले एउटै भएको छ । उनीहरुको माग १० वर्षे जनयुद्धका द्वन्द्व पीडितले उपचार पाँऊ, पुनः स्थापना केन्ऽलाई बचाऊँ भन्ने थियो । उनीहरुको त्यो कोठाको माग सुन्न न कुनै जिम्मेवार निकाय आएको थियो । न त जिम्मेवार निकायलाई मागबारे कसैले जानकारी गराएको नै थियो । हिजो जसले लडेर परिवर्तन सम्भव भयो, आज तिनैलाई उपेक्षा गरेर देश अगाडि बढ्न सक्दैन । यो राज्यको कमजोरी हो । यो कसैले कसैलाई पन्छाई तेरो या मेरो दायित्व हो भनेर आस्था भाग लगाउने कुरा हैन । राज्यले द्वन्द्व पीडितहरुको सम्पूर्ण दायित्व लिनैपर्दछ । हुन त स्वास्थ्य क्षेत्रका विषयलाई लिएर डा. गोबिन्द के.सी. नवौंपटक आमरण अनसनमा बसिरहेका छन् । तर, उनको स्वास्थ्य क्षेत्रका आन्दोलनको मागमा पनि यो बुँदा अटाएन । त्यसैले निकासका निम्ति राजनीतिक नेतृत्व तिरै र्फकनुको विकल्प रहेन । नेतागणहरु हिजो तपाईहरु आफैं राजनीतिक परिवर्तनको आन्दोलनमा हुनुहुन्थ्यो । प्रायः सबै पार्टीले युवाहरुको चाहना बुझेर ढीलो चाँडो गणतन्त्र र संविधानसभा स्वीकार गर्नुभएको थियोे । युगीन आवश्यकतावोध गरेर सायद राजनीतिक परिवर्तनको आन्दोलनको अपरिहार्यता देख्नुभएको थियो । फलस्वरुप यही युगान्तकारी परिवर्तनको जगमा आज तपाईहरु जनताको नजरमा महान हुनुहुन्छ । संविधानले १० वर्षको जनयुद्ध र सशस्त्र संघर्षलाई स्वीकार गरेको छ । त्यसैको जगमा संघीयता र गणतन्त्रसहितको संविधान कार्यान्वयनको चरणमा छ । स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगार जनताको मौलिक हकका रुपमा संविधानमा लेखिएको छ । तर, विडम्वना १० वर्षका जनयुद्धका द्वन्द्वपीडितले शान्तिप्रक्रिया शुरु भएको १० औं वर्षमा उपचारका लागि अनुनय विनय र संघर्ष गर्नुपर्ने बाध्यता छ । यसबारेमा जनयुद्धकै प्रकृयाबाट आउनुभएका सम्माननीय प्रधानमन्त्री प्रचण्ड र बहालवाला स्वास्थ्यमन्त्री गगन थापा ज्युको गम्भीर ध्यानाकर्षण गराउनु सायद बढी सान्दर्भिक र उपयुक्त होला । १९ दिने जनआन्दोलनको घाइतेहरुको नाममा प्रतिशत अनुसारको सुविधा दिइएको छ । मधेस आन्दोलनको उपचार क्षतिपूर्ति व्यवस्था गरिएको छ । जसले हिजो आफू घाइते भएर देशको राजनीतिको ब्यथा निको पार्‍यो, उसको व्यथा तपाईहरुले नदेखेर कसले देख्ला ? जसको रगत पसीनाले राजतन्त्र बगायो, तिनको पीडा तपाईहरुले नसुनेर कसले सुन्ने ? अन्त्यमा आज जो पीडा र कष्टसाध्य जीवनमा संघर्ष गरिरहेका छन्, तिनले नलेडेको भए पनि त कुनै-कुनै पुस्ताले युगान्तकारी आन्दोलनमा लड्नु नै पर्दथ्यो । कसै न कसैले त घाइते र अपांग बन्नु नै पर्दथ्यो । उनीहरुलाई समाज र देशले सम्मान गर्ने वातावरण बनाइदिनुस् । राज्यबाटै सबै अस्पतालहरुमा सकेसम्मको उपचारको वातावरण मिलाइदिनुहोस् । उनीहरुलाई परिवर्तनका सेनानीको दर्जा दिलाउनुहोस् । यसले उनीहरुमा बच्चा जन्माएपछि आमाले भूलेको प्रसव पीडा जस्तै पीडा भुल्न मद्दत गर्नेछ । उनीहरुको माग ठूलो छैन । दुखेको, पोलेको, चहर्याएको घाऊमा राज्यले मल्हम् मात्र देओस् भन्ने हो । देशैभरि पुनःस्थापना केन्ऽ सञ्चालन गरेर १० वर्षे जनयुद्धका द्वन्द्वपीडित, घाइते तथा अपांगहरुलाई न्यूनतम न्याय र अधिकार दिइयोस् । अन्यथा संघीय गणतन्त्रसहितको संविधानको सार्थकता माथि नै प्रश्नचिन्ह खडा हुनेछ । प्रश्नचिन्ह खडा हुनेछ । यस विषयमा सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यू र माननीय स्वास्थ्यमन्त्री ज्यूलाई विशेष ध्यानाकर्षण गराउँदै, उहाँहरुले यथाशक्य चाँडो उपयुक्त कदमको अपेक्षा गरिरहनुभएको छ । यति हो, यो तीतो यथार्थ कथा सकिएपछिको जस्तै, सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको मालाजस्तो नहोस् । -तामाङ माओवादी केन्द्र निकट अखिल क्रान्तिकारीका वरिष्ठ उपाध्यक्ष हुन्)
Opinion
false
[ 0, 1605, 3064, 6, 1842, 339, 15842, 1769, 231, 1267, 2423, 920, 25, 2259, 338, 777, 348, 130, 5786, 38, 30, 5, 5827, 283, 15898, 1856, 4017, 30, 5173, 12, 1736, 11303, 1056, 22, 13809, 2213, 19, 2549, 1298, 305, 2428, 265, 10865, 38, 5, 15842, 4231, 9331, 527, 35, 170, 2428, 15344, 15874, 1286, 127, 130, 684, 117, 22, 712, 156, 8663, 762, 851, 215, 16, 38, 30, 5, 1598, 2030, 319, 21038, 1976, 9011, 15, 1736, 6, 7441, 29, 519, 6, 13878, 13, 5, 7441, 2036, 832, 437, 2946, 401, 90, 3437, 7, 47, 2795, 797, 888, 7781, 23, 5, 5843, 4676, 7533, 8658, 108, 21, 7, 2036, 1036, 2263, 10473, 15, 8658, 2553, 5, 274, 671, 10, 18576, 65, 1179, 368, 4213, 9762, 5794, 7, 8418, 7, 2990, 7, 1056, 9, 13809, 2822, 7, 3038, 368, 11, 4676, 7533, 9551, 544, 1999, 5, 9592, 1423, 12, 19, 54, 1423, 15041, 30, 271, 2491, 10153, 10473, 8, 10762, 865, 760, 104, 5, 726, 20, 29, 470, 9, 8959, 20989, 199, 444, 657, 859, 3649, 10897, 3551, 461, 7919, 6, 487, 10034, 7, 5089, 3551, 5055, 2063, 1616, 6415, 5279, 1597, 5, 15842, 1769, 231, 1267, 2423, 6, 13000, 105, 310, 10930, 8, 4027, 10, 6444, 3827, 9, 6784, 221, 15, 2483, 17174, 11, 580, 178, 1799, 1646, 5, 3570, 33, 12448, 69, 2391, 9, 10860, 713, 1903, 294, 11, 2432, 8, 362, 16, 778, 1576, 1329, 324, 312, 6240, 24, 319, 12096, 1750, 21, 5, 8959, 1124, 8603, 12, 271, 1056, 55, 192, 66, 2362, 11, 677, 118, 72, 14470, 9589, 7, 2927, 928, 10, 16972, 231, 7, 4445, 2418, 9, 567, 3299, 7143, 300, 1368, 192, 66, 3186, 384, 7342, 6, 2391, 9246, 14, 433, 1935, 1597, 2927, 212, 2391, 7682, 23, 7, 4406, 13538, 15, 6959, 5, 383, 334, 6090, 18, 1314, 778, 1576, 1329, 4816, 369, 263, 55, 897, 616, 84, 313, 1896, 882, 13, 12326, 300, 39, 214, 802, 6, 10126, 8244, 37, 17807, 5, 217, 3459, 5173, 12, 268, 1056, 22, 13809, 1265, 1736, 1246, 2213, 19, 15842, 1769, 231, 1267, 2423, 8, 1090, 1048, 1298, 305, 105, 310, 10930, 6, 1416, 120, 5, 802, 6, 17920, 8, 15842, 2595, 12, 1012, 10295, 66, 5, 1090, 14953, 1576, 9, 2595, 14, 6313, 6004, 33, 8, 1358, 148, 1860, 11518, 646, 2183, 12962, 5, 136, 2963, 15842, 12, 846, 12469, 571, 527, 4022, 1048, 2595, 9, 1576, 12, 19, 12884, 5173, 12, 1056, 6, 16995, 105, 310, 10930, 6, 1416, 160, 802, 6, 319, 12516, 9, 14933, 6, 8244, 20, 5, 42, 17250, 14, 1438, 257, 5272, 8262, 214, 1813, 8, 319, 9152, 181, 1063, 178, 5, 274, 136, 817, 2030, 9152, 181, 7528, 9152, 3633, 589, 5, 438, 2460, 4035, 1943, 7352, 9034, 44, 16, 13, 5, 779, 18231, 1896, 17, 4552, 2551, 5991, 16, 13, 5, 5794, 7, 8418, 7, 2990, 7, 1056, 9, 13809, 199, 1114, 312, 218, 15810, 16, 13, 5, 136, 214, 2019, 4616, 1587, 56, 6759, 146, 42, 1899, 8623, 6, 6520, 883, 7, 497, 1839, 13, 121, 802, 9614, 379, 39, 2953, 8959, 19, 538, 566, 44, 7406, 38, 5, 2595, 12, 19, 1405, 1896, 37, 28, 2633, 244, 2983, 15842, 1769, 66, 5, 126, 8821, 2351, 673, 16, 113, 5305, 228, 17, 89, 650, 12185, 2208, 354, 113, 17041, 156, 1265, 66, 5, 136, 4022, 12, 846, 21, 571, 2549, 13, 5, 712, 1332, 3556, 12065, 8, 8663, 762, 204, 626, 81, 13007, 1048, 541, 28, 2531, 15, 16422, 12, 1232, 7299, 2452, 1405, 1896, 8, 448, 656, 38, 5, 467, 9853, 68, 84, 17, 8663, 762, 851, 124, 802, 6, 4428, 733, 156, 2822, 5, 945, 8244, 37, 17807, 7, 15842, 1769, 231, 1267, 484, 1991, 23, 8, 105, 81, 998, 851, 156, 16, 504, 552, 84, 217, 3459, 5173, 12, 1736, 1246, 1056, 22, 13809, 2213, 19, 13000, 105, 310, 10930, 45, 1590, 123, 13, 5, 21, 8244, 90, 7528, 94, 36, 2170, 1232, 102, 2522, 1603, 15, 20, 5, 274, 12066, 8959, 1232, 10, 18576, 33, 2278, 9, 2622, 14, 14579, 3155, 281, 189, 271, 802, 12, 2593, 55, 136, 343, 9, 501, 4967, 12965, 9, 5991, 6, 4209, 11413, 14180, 73, 27, 5, 6355, 6160, 131, 30, 6, 1774, 3711, 7, 15485, 6, 4977, 7, 5798, 7, 15306, 7, 380, 16654, 3152, 6380, 3692, 4839, 4998, 4036, 2391, 9, 13, 3111, 131, 681, 4554, 8146, 1232, 4712, 7, 5998, 9, 9341, 25, 55, 633, 6, 9034, 44, 1093, 2182, 163, 5, 21, 83, 9134, 20, 146, 7352, 8603, 9, 646, 5734, 1982, 104, 5, 19506, 2391, 9, 1644, 199, 13, 1799, 6, 2626, 8, 90, 470, 14856, 578, 5, 2918, 1973, 9, 13882, 1973, 470, 11, 2391, 9, 1644, 608, 1423, 13, 2559, 8642, 5, 470, 1427, 662, 408, 55, 136, 1638, 10807, 135, 6, 7129, 181, 2391, 2130, 11, 18, 12074, 12, 474, 98, 835, 1597, 411, 20625, 5, 274, 4231, 11363, 8, 13, 3111, 5958, 4565, 2417, 2417, 836, 252, 190, 2065, 84, 199, 21190, 11, 1638, 6680, 146, 3563, 12131, 65, 56, 4621, 5, 621, 494, 55, 1249, 3931, 33, 108, 7, 712, 343, 9736, 1056, 55, 15, 66, 5, 136, 242, 73, 199, 8603, 6, 2612, 2983, 5734, 611, 38, 5, 1463, 15, 611, 38, 5, 274, 114, 15535, 1685, 8700, 1993, 4215, 13, 5, 1896, 6, 2612, 15, 114, 1148, 16, 13, 5, 1848, 263, 217, 3459, 5173, 12, 1736, 1246, 11, 616, 900, 161, 4220, 7, 1298, 305, 105, 310, 10930, 14, 6484, 9903, 53, 38, 5, 1848, 115, 2919, 6, 263, 2155, 10, 23, 75, 3596, 1221, 123, 38, 5, 10, 23, 60, 3596, 1221, 14, 263, 273, 938, 125, 2121, 37, 38, 5, 1941, 671, 6090, 18, 470, 1839, 2806, 136, 2963, 14, 12965, 109, 207, 320, 1952, 1916, 5, 21, 1244, 3559, 20, 5, 21, 938, 2461, 9831, 597, 14741, 526, 229, 2823, 20, 185, 3498, 448, 1162, 83, 2176, 5, 2927, 1736, 1246, 199, 629, 2823, 423, 69, 131, 18, 4784, 5, 67, 60, 231, 880, 3580, 351, 454, 15581, 12304, 11859, 3913, 1008, 1997, 7388, 8, 11858, 27, 5, 274, 145, 231, 880, 3556, 263, 8, 15, 21, 8087, 19661, 23, 5, 383, 6520, 12, 1232, 214, 541, 1302, 69, 17400, 864, 6, 1836, 7396, 5, 244, 5340, 55, 1941, 7212, 2916, 214, 7352, 3310, 5877, 5, 3206, 82, 2531, 3746, 6, 2622, 7114, 10, 4431, 743, 7218, 1576, 9, 2595, 1697, 933, 38, 30, 5, 2460, 5530, 857, 17888, 109, 2385, 214, 7352, 3556, 7597, 138, 1760, 2125, 38, 5, 15934, 430, 2460, 4035, 1943, 7352, 2626, 8, 136, 7212, 779, 12933, 2491, 1334, 5, 4186, 217, 619, 5173, 9, 1405, 1896, 14, 1697, 28, 13, 5, 861, 6, 2626, 8, 2875, 9, 1576, 2926, 324, 7543, 1214, 13, 5, 231, 7, 4445, 1684, 779, 2096, 1392, 12, 88, 5164, 2040, 13, 5, 274, 441, 280, 6404, 252, 217, 3845, 5173, 12, 1736, 11303, 11, 19831, 540, 16, 217, 733, 1125, 2720, 19, 9869, 9904, 9, 1896, 528, 3091, 13, 5, 4159, 8, 5173, 96, 5850, 17, 9765, 12, 17360, 156, 1774, 9, 17227, 10, 18075, 6292, 772, 10119, 6, 1204, 4481, 3850, 2385, 118, 11120, 9, 1645, 668, 5, 476, 189, 5459, 6, 1056, 199, 846, 235, 92, 6, 751, 1283, 13, 5, 2253, 3556, 616, 4920, 179, 51, 13, 5, 671, 1941, 592, 1056, 266, 817, 921, 6, 5437, 1584, 5114, 6324, 21, 7, 1224, 15535, 7212, 11, 13654, 18, 4147, 4396, 2553, 121, 1059, 2312, 6635, 11753, 11, 4388, 3757, 15917, 3038, 2391, 7212, 11, 13004, 30, 18, 4147, 5119, 121, 5390, 136, 400, 2391, 9, 7330, 627, 5022, 2059, 1896, 882, 1556, 6355, 10, 3573, 1778, 6, 99, 15, 60, 75, 70, 9579, 12647, 2460, 4035, 1943, 3310, 8238, 97, 37, 14284, 5, 5056, 10, 23, 938, 60, 1056, 9, 13809, 6076, 37, 14284, 5, 2975, 518, 9, 5843, 567, 25, 790, 14711, 6220, 5, 343, 1024, 82, 571, 608, 5389, 6, 6380, 790, 2504, 10700, 2676, 5, 2975, 8959, 15569, 6, 7890, 6351, 2676, 5, 438, 1368, 8, 1625, 10807, 135, 4196, 2421, 11, 6, 7129, 181, 2391, 487, 2391, 16486, 2282, 2842, 5, 1848, 263, 218, 104, 5, 10042, 7, 941, 11, 6, 7, 697, 2882, 8222, 1914, 5357, 8, 2927, 74, 1312, 303, 746, 90, 3299, 7143, 53, 20, 5, 13561, 13000, 105, 310, 10930, 292, 109, 217, 3459, 5173, 12, 1736, 11303, 7, 1056, 22, 13809, 344, 3325, 1045, 9, 365, 6623, 337, 5, 6576, 778, 1576, 2926, 2551, 15772, 633, 37, 21361, 3423, 447, 5, 21361, 3423, 447, 5, 42, 371, 17360, 156, 4221, 9, 5321, 10, 18075, 5587, 14, 302, 4481, 6219, 7, 5069, 11, 10122, 367, 9400, 7218, 1645, 2668, 6, 1727, 353, 8442, 13, 5, 943, 649, 21, 17388, 2725, 721, 7717, 6, 487, 7, 5119, 14, 6308, 3687, 7, 53, 14, 5692, 3687, 1093, 6950, 5, 204, 3749, 442, 494, 361, 3035, 4965, 3827, 12, 1337, 1374, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,310
10,310
सुनकोशी र तामाकोशीको सङ्गममा बिहान भयो । सुनकोशी उत्तरबाट प्रशस्त वेगसँग बगेर आउँथ्यो । पूर्वतिरबाट तामाकोशी धागो जस्तो पातलो धारा लिएर आउँथ्यो र सुनकोशीमा मिसिन्थ्यो । सुनकोशीलाई तर्न सक्ने कोहीकोही मात्र होलान्, तर तामाकोशीलाई दह्रो तिघ्रा भएको जसले पनि तर्न सक्थ्यो । यी दुवै नदीको किनारमा दुवैतिर हरियोपरियो केही उम्रेको थिएन । यिनको सम्मानार्थ रुखपातहरु ठाडै उभिएका जस्ता थिए । सूर्यको प्रथम किरण पर्नासाथ पृथ्वीका पाप्रा उप्केजस्तो गरेर नदीका किनारमा घुम्लुङ्ग परेर सुतेका चारपाँच जना उठे । सबैको मनमा उठ्नासाथ प्रश्न उठ्यो- पेट कसरी भर्ने ? एउटाले अर्कोको मनोभाव बुझेको जस्तो गरेर सबै मुखामुख गर्न लागे । विधवाको दृष्टि गोरेमाथि थियो । विधवाले सबैलाई सम्बोधन गरेर भनिन्- “होइन, तिमीहरु घरबाट हिँड्दा पेट भर्न के उपाय गरेर हिँडेका थियौ ? के खाउँला भनी ठानेका थियौ ?” सबैजना विधवाको कुराले विस्मित भए । भोटेले भन्यो- “मेरो त घरै छैन ।” बूढोले भन्यो- “मेरो त थियो, तर अब म पनि घरद्वार नभएको छु । तर नानी, तिम्रो भए किन यहाँ आएकी त ?” घरद्वार नभएका यी चारजना माग्ने भनूँ वा कुल्ली भनूँ, काम पाए कुल्ली नत्र माग्नेका माझमा घरद्वार भएकी विधवा कागको हुलमा हंसिनी थिइन् । तिनले अन्नपूर्ण झैं झट्ट आफ्नो पोकोबाट चिउरा झिकिन् र भाग लाउन थालिन् । सबैको चिउरामाथि थपथप चाकुका डल्ला राखिन् । सबैको आँखामा अकस्मात तेज आयो र सबैको हृदयमा विधवाप्रति महान् आदरको भाव उत्पन्न भयो । गोरेलाई आफ्नु भागबाट चिउरा थपिदिँदै भनिन्- “तिमी जवान छौ । तिमीलाई अरुभन्दा बढ्ता भोक लाग्दो हो ।” फेरि सबैलाई सम्बोधन गरेर भनिन्- “मधेसतिर हिँडेकी, पोइ छैनन् । सासूससुरा फुटेको आँखाले हेर्दैनन् । देवर रूखो, माया गर्थ्यो तर पोइ नभएको घरमा टिक्न सकिनँ ।” यो वाक्यले ती चारैजनाको हृदयमा खुब प्रभाव पार्‍यो । खान पाउने ठाउँ पोइ छैन भन्दैमा लत्याएर हिँड्नु तरतरो काम होइन । तिनीहरु ती विधवालाई झन् मान गर्न थाले । उनले सोधिन्- “तिमीहरु कहाँ हिँडेका नि ? तिमीहरुले त राति पनि केही खाएको देखिनँ, त्यसै सुत्यौ । मेरो पनि कोही साथी नभएकोले तिमीहरुनेर आएर सुतेँ । रातभरि तिमीहरुको माया लागिरहृयो ।” भोटेले बडो आश्चर्य मानी सोध्यो- “तपाईंलाई हाम्रो किन माया लाग्यो ? हामी तपाईंको पोइ होइनौं, छोरा होइनौं, बाबु होइनौं ।” गोरेले विस्मयको दृष्टिले विधवालाई हेर्‍यो । विधवाले अलिक अप्रतिभ भएर भनिन्- “के म तिम्रो लायक छैन र ? मेरो उमेर धेरै भएर के भयो त ? मैले आफ्नो शरीर जोगाएर राखेकी छु । मेरो लोग्ने मरेदेखि मलाई कसैले छुन पाएको छैन विधवाले भनिन्- “तिमीहरु मान्छे त हौ ।” हिजो दिनभरि नखाएको पेटमा चिउराका कणहरु पर्दा सबै फुर्तिला भएर उत्साहसँग कराई कुरा गर्न थाले । बूढोले भन्यो- “नानी, हामीहरु चारजनाको केही नाता छैन । कसैको घर छैन । यता काम पाइन छाड्यो । कतै काम पाइन्छ कि भनेर हिँडेको । अहिले तिम्रा कुराले मधेस जानुपर्ने जस्तो लाग्यो । के भन्छौ साथी हो, मधेस र्झने ? मधेसमा पेटभरि खान पाइन्छ । म एकचोटि भारी बोकेर मधेस गएको थिएँ ।” उत्निखेर सबैले मधेस लाग्ने निश्चय गरे र पाँचैजना, चार लोग्ने मानिस एक स्वास्नी मानिस दक्षिणको बाटो लागे । बूढो आफ्नु बितेको जीवनका घटनाहरुलाई भन्थ्यो- “उसले एकचोटि निकै पैसा कमायो, सत्र रोपनी खेती गर्थ्यो । पछि त्यसै बिग्रीबिग्री आयो । त्यसबेला त्यो जवान थियो, निधारमा नाम्लो हाली भरियाको काम गरी पेट भर्न सक्थ्यो । अब त त्यो पनि सामर्थ्य छैन । नत्र यो बूढो यसै भोकभोकै हल्लिरहन्थ्यो र ? अब मर्ने बखत पनि भयो । पेटको ज्वाला खप्न नसकेर मात्र यताउति हिँड्नुपरेको ।” विधवाले भनिन्- “मेरो त मधेसमा गएर राम्ररी घरबार गरेर बस्ने इच्छा छ । सानो खेतीबारी गर्‍यो । वहाँ खेती गर्न सजिलो छ रे । जग्गा पनि त्यसै पाइन्छ रे । यहाँ त सासू-ससुराका कचकचले अड्नै सकिएन । फेरि पोइ मरेका ठाउँमा त्यसै उच्चाट लागेर आउने ।” भोटे र धने यिनीहरुको कुरा चाख मानेर सुनिरहेका थिए । तर, आफू केही बोल्दैनथे । गोरे थाकेजस्तो भएको थियो । त्यो सबभन्दा पछि गोडा घसारी हिँडिरहेको थियो । विधवा गोरेको निम्ति पर्खिन् । उनी थामिएपछि सबै थामिए । गोरे नजिकै आएपछि विधवाले भनिन्- “के थाक्यौ, गोरे ? घाम पनि अग्घोर छ । तिम्रो टाउको तात्यो होला । लौ लेऊ, यो कपडा टाउकोमा राख ।” उनले आफ्नो टाउकोमा राखेको सेतो लुगा झिकेर गोरेको टाउकामा राखिदिइन् । फेरि सबै जना हिँड्न थाले । त्यो बूढो भन्नु मात्र थियो, त्यो सबभन्दा अघिअघि लमकलमक गरेर हिँड्थ्यो । भोटे र धने त्यसको दुवैतर्फ त्यसका कुरा सुनीसुनी हिँडिरहेका थिए । आफ्नो पछिल्लो जीवनको घटनालाई त्यसरी रूचाएर तिनीहरुले सुनेको देख्ता बूढो झन् सुरिएर भएनभएको कुरा गर्न थाल्यो । भोटे र धने पक्क परेर सुनिरहेका थिए । भित्रभित्र तिनीहरु बूढाको आदर गर्थे । विधवा र गोरे पछिपछि बिस्तारबिस्तार आइरहेका थिए । गोरेको उमेर पच्चीस वर्षको हुँदो हो, विधवाको तीस । गोरे धेरै नबोल्ने र लाज मान्ने स्वभावको थियो । त्यसको खपटे गाला धेरै दिनको परिश्रमले झन् तल भासिएको थियो, आँखा ज्योतिहीन थिए । विधवाले सोधिन्- “तिमी मधेस गएर के गर्छौ ?” गोरेले भन्यो- “कुन्नि ।” विधवाले भनिन्- “के तिमी घरबार गर्दैनौ ? खेतीबारी गरी बस्न मन छैन ?” गोरेले भन्यो- “पैसा खोइ नि ?” विधवाले भनिन्- “मधेसमा खेती गर्न त्यसै पाइन्छ । वहाँ खेत सितैं पाइन्छ । तिम्रो उमेर के भयो होला र ? घरद्वार गर । स्वास्नी पाल, छोराछोरी पाल । यस्तो उरन्ठ्याउलो भएर कति दिन बिताउँछौ ?” विधवाले फेरि एक्कासि प्रश्न गरिन्- “तिमीलाई स्वास्नीमानिस मन पर्दैनन् ?” गोरेले टाउको उठाएर विधवातिर तीव्र दृष्टिले हेर्‍यो र भन्यो- “किन मन पर्दैनन् !” विधवाले भन्न थालिन्- “म मधेस गएर खेतीबारी गर्छु । घरबार गर्छु, तर स्वास्नीमान्छेले मात्र घर बनाउन सक्तैनन्, लोग्नेमानिस पनि चाहिन्छ । मेरो मनमा त्यसै यो विचार आयो- किन हामी दुईजना मिलेर घर नचलाऔं ?” गोरेले विस्मयको दृष्टिले विधवालाई हेर्‍यो । विधवाले अलिक अप्रतिभ भएर भनिन्- “के म तिम्रो लायक छैन र ? मेरो उमेर धेरै भएर के भयो त ? मैले आफ्नो शरीर जोगाएर राखेकी छु । मेरो लोग्ने मरेदेखि मलाई कसैले छुन पाएको छैन । मेरो सन्तान पनि कोही भएन, त्यसो हुनाले शरीर बिग्रन पाएन ।” गोरेले चकित भै विधवालाई हेरिरहृयो । विधवाले भनिन्- “गोरे, मेरो धेरै दिनदेखि आफ्नो घर बनाएर बस्ने इच्छा छ । पोइ चाँडै मरिदिए । आफ्नो इच्छा मुटुमै सुकेर जाला जस्तो भयो । म के छोराछोरी पाउन सक्तिनँ र ? खोइ मेरा छोराछोरी ? खोइ मेरो आफ्नो घर । खोइ मेरो आफ्नो मान्छे ?” विधवाको मुख अकस्मात रून्चेजस्तो भयो । उनको मुख रातो भयो । मुन्टो तल गाडेर नबोली हिँड्न थालिन् । धेरैबेरसम्म उनीहरु नबोली हिँडिरहे । साँझ पर्ने बखत हुन थाल्यो । विधवाले निस्तब्धतालाई भङ्ग गरेर भनिन्- “गोरे, मसँग अलिक गहना पनि छ, रूपियाँ पनि छ, त्यसैले गएर खेती किनौंला, घरद्वार बनाउाला, तिमी मेरो भयौ भने यो सब तिम्रो हुन्छ ।” अलिक पर बूढो भोटे र धने एउटा ठूलो ढुङ्गामा बसेर तिनीहरुलाई पर्खिरहेका थिए । उनीहरुलाई आएको देखेर टाढैबाट बूढोले भन्यो- “अब बस्ने होइन ? खाने के नि ?” सबैको दृष्टि विधवामाथि पर्‍यो । उनले भनिन्- “अलिकता चिउरा बाँचेको छ, पेटभरि नभए तापनि अलिअलि त थेग्ला ।” तिनीहरु बसेर चिउरा फाँक्न थाले र आकाशलाई छानो बनाएर गुाडुल्किएर त्यहीँ बाटोको छेउमा सुते । दिनभरि हिँडेका हुनाले तिनीहरु सुत्न पनि पाएका थिएनन्, भुसुक्क निदाए । बिहान सूर्यको पहिलो किरणको साथसाथैमा बूढो उठ्यो र खोक्न थाल्यो । सबजना उठे । तर गोरेको पत्ता थिएन । विधवाले आत्तिएर सोधिन्- “गोरे खोइ ?” बूढोले शान्त भएर भन्यो- “गयो होला कतै, अब हामीले हिाडिहाल्नुपर्छ । अहिले खानलाई केही छैन । साँझसम्म त पुग्नुपर्छ । त्यहाँ केही खाने उपाय हुन सक्छ ।” विधवाको हृदय भारी भयो र उनी बूढो, भोटे र धनेको हृदयहीनता देखेर छक्क परिन् । दुर्दिनको सँगी यसरी अल्पिँदा यिनीहरुको मनमा अलिकता पनि दुःख नहुनु ? तिनी आफ्नो पोको बटुल्न थालिन् । उनको हृदय धक्क भयो । उनको गहनाको पोको छैन । सबजना हिँड्न तयार भए । तर विधवा बसेर पोकाहरु बाँधबुँध मात्र गरिरहेकी थिइन् । त्यो देखेर बूढाले सोध्यो- “के गरिरहेको ? हिँडिहालौं नत्र साँझसम्म पुगिँदैन । भोकै सुत्नुपर्ला ।” विधवाले रून्चे स्वरले भनिन्- “मेरो गहनाको पोको छैन ।” सबजना छक्क परेर विधवातिर टुलुटुलु हेर्न थाले । बूढाले भन्यो- “तिमी गहनागुरिया लिएर कहाँ हिँडेको त ? लग्यो होला, गोरेले । अब चोरिने कुरा चोरिइहाल्यो, रोएर के गर्नु ?” विधवालाई त्यसको कुरा सुनेर रिस उठ्यो । उनले चिच्याएर भनिन्- “चुप लाग, बूढा । त्यस गहनाले मैले के-के गरूँला भन्ने विचार गरेकी थिएँ, खेती किनुँला, बिहा गरूँला, घर जमाउँला, छोरा पाउँला । मेरो सारा आशा नष्ट भयो ।” यति भनेर डाँको छोडेर रून लागिन् । बूढो तिनी भएनेर गएर उनको काँधमा हात राखेर भन्न थाल्यो- “किन रोएकी, नानी ? चोरिने कुरा चोरियो । मधेसमा केही न केही उपाय भैहाल्छ । तिमीले पोइ पनि पाउँछ्यौ । तिम्रो घर पनि हुन्छ । नआत्तियौ, लौ हिँड ।” विधवा टोल्हाएर उभिइन् र बूढोको पछिपछि लागेर हिँड्न थालिन् । त्यो टाढाको टाकुरामा पुगेर बूढोले बडो उत्साहसँग दक्षिणतिरको आाखाले भ्याउन्जेलसम्मको, ठूलो विस्तीर्ण मैदानलाई देखाएर आफ्ना साथीहरुलाई भन्न थाल्यो- “ऊ त्यही हो मधेस । त्यहीँ हाम्रो उद्धार हुन्छ । त्यहीँ हामीले अघाउन्जेल खान पाउँछौं ।” भोटे र धनेको आँखामा उत्साहको आभा दगुर्‍यो । भोकले सुकेको गालामा पनि आनन्दको गुलाफी देखियो । कानसम्म मुखको कुना पुर्‍याएर मुखभरि चाउरी पारेर तिनीहरु हाँसिरहे । तर विधवामा उत्साह थिएन । आफ्नो उमेर ढलिसकेको थियो । उनले तिनै गहना र रूपियाँको आकर्षणले कुनै युवकलाई तानेर आफ्नो बनाउने इच्छा गरेकी थिइन् । आफ्नो सानै उमेरदेखिको सपनालाई (आफ्नो सानो घर, छोराछोरी) सफल बनाउने इच्छा गरेकी थिइन् । सब तासको घर झैं भताभुङ्ग भयो । उनले पनि देखासिखी गरेर उत्साहहीन दृष्टिले दक्षिणतिरको मैदानलाई हेरिन् ।
Opinion
false
[ 0, 8029, 9, 12085, 6, 9410, 61, 8, 637, 163, 5, 8029, 451, 17, 2833, 14230, 63, 12335, 18, 16247, 5, 233, 523, 17, 12085, 9645, 401, 11642, 1767, 351, 16247, 9, 8029, 8, 2052, 7006, 5, 8029, 14, 47, 450, 395, 1128, 6, 1363, 90, 5046, 7, 47, 12085, 14, 16482, 20510, 16, 671, 15, 47, 450, 13648, 5, 208, 390, 3128, 4378, 390, 523, 5136, 3902, 382, 72, 6742, 8155, 924, 5, 4752, 567, 2873, 2621, 3506, 55, 14067, 69, 13955, 519, 66, 5, 6960, 804, 3720, 1330, 6729, 2214, 12, 900, 4876, 1177, 108, 626, 1093, 109, 758, 12, 4378, 4418, 108, 14843, 4305, 10417, 304, 11545, 174, 13495, 5, 1410, 2864, 6592, 6729, 609, 16674, 70, 3033, 497, 9682, 121, 102, 11, 258, 6, 4659, 3633, 9998, 401, 109, 82, 1963, 33, 5307, 24, 2469, 5, 16558, 6, 4053, 13663, 312, 38, 5, 16558, 11, 1637, 1149, 109, 4914, 70, 213, 1451, 3863, 7, 14817, 5303, 17461, 3033, 6153, 105, 2285, 109, 11912, 12150, 121, 105, 665, 6513, 219, 1020, 8246, 12, 12150, 9763, 14738, 16558, 6, 83, 11, 11378, 5425, 99, 5, 13413, 11, 5076, 70, 213, 8802, 60, 159, 69, 104, 995, 12240, 11, 5076, 70, 213, 8802, 60, 1449, 47, 169, 74, 15, 159, 7005, 590, 682, 5, 47, 7166, 7, 2545, 99, 350, 242, 3699, 60, 9763, 159, 7005, 2802, 208, 13365, 7977, 3808, 10334, 50, 691, 5355, 3808, 10334, 7, 46, 1545, 691, 5355, 6228, 7977, 12, 12601, 159, 7005, 2358, 16558, 4780, 6, 10926, 8, 16602, 1969, 1132, 5, 6355, 2954, 5300, 14558, 54, 941, 6, 17, 16339, 4674, 44, 1516, 9, 448, 15628, 10712, 5, 1410, 16339, 312, 298, 12577, 1931, 1225, 12, 1241, 3410, 6651, 310, 5, 1410, 7892, 15051, 5012, 1324, 9, 1410, 4476, 8, 16558, 475, 5151, 10081, 6, 2749, 1955, 163, 5, 13663, 14, 18026, 448, 17, 16339, 298, 5055, 3456, 4914, 70, 213, 14299, 5639, 2935, 5, 4038, 677, 168, 10, 21392, 5798, 10962, 20, 995, 704, 1637, 1149, 109, 4914, 70, 213, 19228, 523, 11577, 98, 7, 941, 435, 1017, 5, 16668, 68, 5697, 33, 9734, 6, 1261, 11, 6647, 1930, 5, 1404, 18, 6241, 65, 7, 932, 15596, 47, 941, 435, 590, 553, 13716, 16362, 995, 21, 7448, 11, 271, 8339, 3076, 6, 4476, 8, 7022, 854, 6324, 21, 5, 837, 537, 927, 941, 435, 104, 192, 8, 8835, 6115, 5510, 97, 47, 1791, 65, 46, 386, 5, 6497, 271, 16558, 14, 2896, 2183, 24, 1393, 5, 58, 17638, 70, 213, 14299, 55, 1194, 11912, 330, 121, 14817, 11, 60, 1304, 15, 72, 7791, 3126, 5547, 861, 7942, 3438, 5, 229, 15, 1128, 1346, 590, 11, 14817, 6060, 1440, 10969, 161, 5, 17751, 14817, 6, 932, 19, 18, 12666, 382, 995, 13413, 11, 10777, 6278, 9582, 18033, 70, 213, 15973, 14, 212, 350, 932, 1547, 121, 155, 1480, 941, 435, 386, 7943, 717, 386, 7943, 1929, 386, 848, 995, 13663, 11, 11378, 61, 119, 6, 4178, 16558, 14, 2847, 108, 21, 5, 16558, 11, 3638, 148, 475, 437, 266, 4914, 70, 213, 626, 74, 2545, 11300, 104, 9, 121, 229, 936, 85, 266, 105, 163, 60, 121, 257, 54, 1377, 16889, 18, 2735, 98, 682, 5, 229, 9074, 6511, 132, 377, 938, 682, 23, 976, 104, 16558, 11, 4914, 70, 213, 14299, 55, 916, 60, 6323, 995, 1941, 12597, 18966, 6, 10753, 16339, 12, 10533, 55, 2694, 82, 11254, 650, 219, 266, 3988, 63, 272, 597, 83, 24, 1393, 5, 12240, 11, 5076, 70, 213, 252, 8630, 155, 55, 13365, 6, 72, 6733, 104, 5, 2904, 159, 104, 5, 1831, 46, 10347, 5034, 926, 5, 1366, 46, 847, 146, 185, 11114, 5, 114, 12850, 83, 11, 2253, 7566, 401, 1547, 5, 105, 4254, 452, 1346, 649, 2253, 4382, 1166, 297, 121, 2253, 8, 3033, 3493, 837, 847, 5, 74, 26, 12199, 4209, 2452, 2253, 251, 1678, 995, 5212, 708, 8659, 1641, 2253, 770, 10111, 120, 9, 311, 69, 3076, 7, 304, 9074, 1069, 26, 14216, 1069, 420, 6, 612, 2469, 5, 12240, 18026, 6852, 6, 1944, 8284, 14, 789, 7015, 70, 213, 11867, 11, 26, 12199, 319, 549, 216, 15917, 4793, 3630, 1122, 15596, 5, 186, 861, 453, 7801, 749, 7801, 1324, 5, 3642, 115, 5639, 1449, 11921, 8, 157, 6262, 340, 34, 15600, 6, 46, 57, 3033, 6153, 13648, 5, 169, 60, 115, 15, 18651, 104, 5, 6228, 21, 12240, 563, 5798, 4266, 96, 9713, 91, 17604, 9, 121, 169, 9352, 5517, 15, 163, 5, 3033, 6, 8131, 665, 131, 450, 8577, 90, 1831, 615, 650, 5510, 5751, 995, 16558, 11, 4914, 70, 213, 8802, 60, 2253, 8, 1029, 5333, 159, 2357, 109, 585, 2278, 13, 5, 816, 1122, 3167, 906, 21, 5, 4708, 1122, 24, 1982, 13, 1512, 5, 796, 15, 861, 847, 1512, 5, 242, 60, 16668, 70, 68, 5697, 33, 12, 11583, 44, 384, 11, 8595, 450, 69, 9471, 5, 704, 941, 435, 13402, 491, 861, 375, 33, 166, 3298, 329, 995, 13413, 9, 1275, 30, 7317, 6, 83, 9459, 4096, 689, 3063, 66, 5, 274, 592, 72, 3156, 23, 3849, 5, 13663, 14891, 30, 1093, 16, 38, 5, 115, 10, 3705, 186, 1262, 591, 1914, 2782, 34, 16082, 6, 38, 5, 16558, 13663, 6, 1232, 8385, 1516, 5, 126, 13092, 5367, 82, 13092, 2028, 5, 13663, 2507, 2456, 16558, 11, 4914, 70, 213, 626, 14891, 3438, 7, 13663, 121, 3914, 15, 148, 2119, 1315, 65, 18, 13, 5, 2545, 3381, 2220, 12088, 668, 5, 7454, 10, 11, 4220, 7, 21, 2162, 11880, 4753, 995, 58, 54, 11880, 1351, 2925, 4704, 11748, 18, 13663, 6, 17087, 8, 6651, 270, 12071, 5, 704, 82, 174, 5510, 1393, 5, 115, 12240, 2173, 90, 1449, 115, 10, 3705, 234, 3039, 12486, 2547, 61, 44, 109, 6863, 4621, 5, 13413, 9, 1275, 30, 467, 390, 373, 2161, 83, 689, 34, 8074, 34, 16082, 12, 66, 5, 54, 532, 2704, 573, 14, 3654, 6016, 384, 1356, 6497, 11, 7947, 4396, 2756, 12240, 2896, 4424, 2063, 1452, 7292, 83, 24, 3316, 5, 13413, 9, 1275, 30, 306, 2387, 4305, 689, 3063, 66, 5, 477, 527, 6497, 12340, 6, 10081, 3540, 5, 16558, 9, 13663, 186, 135, 5533, 749, 3471, 18, 6460, 66, 5, 13663, 6, 936, 18148, 619, 11329, 649, 16558, 6, 12328, 5, 13663, 85, 10886, 461, 9, 8194, 3287, 4023, 6, 38, 5, 467, 665, 5958, 30, 14246, 85, 3152, 8793, 11, 2896, 1006, 16860, 6, 1449, 1261, 6336, 4355, 66, 5, 16558, 11, 17638, 70, 213, 14299, 2253, 1029, 105, 9815, 9763, 13663, 11, 5076, 70, 213, 1225, 310, 708, 995, 16558, 11, 4914, 70, 213, 626, 2512, 159, 2357, 71, 7156, 121, 1122, 3167, 57, 1364, 221, 104, 9763, 13663, 11, 5076, 70, 213, 131, 69, 627, 17238, 330, 9763, 16558, 11, 4914, 70, 213, 19228, 8, 1122, 24, 861, 847, 5, 4708, 3652, 10, 1202, 4081, 847, 5, 2545, 936, 105, 163, 668, 9, 121, 159, 7005, 1174, 5, 14216, 3290, 7, 4277, 3290, 5, 223, 580, 18, 310, 780, 1407, 615, 743, 266, 465, 56, 4226, 3320, 452, 9763, 16558, 11, 704, 16305, 609, 3175, 70, 213, 14299, 14, 14216, 13608, 221, 2543, 310, 9763, 13663, 11, 3381, 7750, 16558, 523, 3408, 4178, 2847, 108, 21, 9, 5076, 70, 213, 8683, 221, 2543, 310, 264, 332, 16558, 11, 853, 10712, 70, 7413, 2253, 1029, 1122, 3167, 2785, 5, 159, 2357, 2785, 7, 47, 14216, 14565, 11, 90, 159, 285, 12548, 5650, 9074, 13608, 15, 2880, 5, 229, 2864, 861, 21, 679, 1324, 70, 350, 155, 7288, 1543, 159, 17326, 33, 2328, 9763, 13663, 11, 11378, 61, 119, 6, 4178, 16558, 14, 2847, 108, 21, 5, 16558, 11, 3638, 148, 475, 437, 266, 4914, 70, 213, 626, 74, 2545, 11300, 104, 9, 121, 229, 936, 85, 266, 105, 163, 60, 121, 257, 54, 1377, 16889, 18, 2735, 98, 682, 5, 229, 9074, 6511, 132, 377, 938, 682, 23, 976, 104, 5, 229, 1638, 15, 1128, 1452, 7, 2047, 1594, 1377, 13338, 13583, 995, 13663, 11, 9109, 1976, 16558, 14, 8613, 18, 12666, 382, 5, 16558, 11, 4914, 70, 213, 1352, 18, 30, 7, 229, 85, 3315, 54, 159, 879, 585, 2278, 13, 5, 941, 435, 2287, 7598, 3490, 5, 54, 2278, 3238, 191, 9381, 18, 1430, 219, 401, 163, 5, 74, 105, 4277, 1141, 190, 4806, 23, 161, 9, 121, 17238, 1652, 4277, 121, 17238, 229, 54, 159, 5, 17238, 229, 54, 916, 9763, 16558, 6, 1963, 15051, 9, 12408, 2989, 1093, 163, 5, 145, 1963, 2060, 163, 5, 11639, 6368, 1006, 13692, 18, 10886, 34, 5510, 10712, 5, 85, 7362, 116, 1368, 10886, 34, 16082, 5, 1253, 177, 5517, 67, 3316, 5, 16558, 11, 330, 1918, 17717, 6202, 16776, 109, 4914, 70, 213, 1352, 18, 30, 7, 9280, 3638, 6598, 15, 379, 19647, 15, 379, 383, 1029, 1122, 350, 848, 6347, 159, 7005, 10201, 6358, 7, 2512, 229, 3560, 452, 29, 21, 2837, 2545, 78, 995, 3638, 1036, 12240, 13413, 9, 1275, 30, 102, 218, 4454, 8, 1399, 6497, 14, 20770, 12, 66, 5, 2975, 123, 2474, 18122, 17, 12240, 11, 5076, 70, 213, 9180, 585, 386, 121, 1338, 105, 330, 9763, 1410, 4053, 16558, 312, 1750, 21, 5, 58, 4914, 70, 11116, 6307, 138, 16339, 8230, 6, 379, 3033, 3493, 1935, 10, 4217, 10, 14453, 60, 18890, 2553, 995, 6497, 1399, 16339, 2766, 161, 44, 450, 1393, 9, 3334, 14, 13, 7342, 879, 1797, 33, 6465, 9784, 2063, 5903, 612, 6, 5534, 10969, 5, 12597, 11912, 1594, 6497, 10907, 15, 1484, 3931, 7, 789, 17213, 15216, 5, 637, 6960, 113, 3720, 6, 8923, 8, 12240, 16674, 9, 4316, 44, 450, 3316, 5, 2837, 3076, 13495, 5, 47, 13663, 6, 2095, 924, 5, 16558, 11, 18854, 18, 17638, 70, 213, 1352, 18, 30, 17238, 9763, 12240, 11, 3791, 266, 5076, 70, 213, 294, 382, 668, 1366, 7, 169, 334, 2945, 33, 1390, 3565, 6164, 5, 114, 837, 14, 72, 104, 5, 1253, 116, 60, 1382, 1359, 5, 621, 72, 1338, 2285, 67, 542, 995, 16558, 6, 4476, 4209, 163, 9, 126, 12240, 7, 13413, 9, 1275, 30, 6, 4476, 16625, 2474, 9373, 1502, 310, 5, 7462, 1335, 6, 10, 63, 34, 564, 11766, 4794, 7317, 6, 2864, 3638, 138, 15, 1715, 4940, 121, 2451, 34, 54, 941, 6, 18151, 10712, 5, 145, 4476, 1281, 2387, 163, 5, 145, 6598, 6, 941, 6, 104, 5, 2837, 3076, 5510, 376, 99, 5, 47, 16558, 1399, 941, 12, 55, 4007, 2061, 8925, 90, 12153, 1132, 5, 115, 2474, 12340, 11, 18033, 70, 213, 626, 699, 121, 6863, 91, 3565, 848, 6228, 1253, 116, 3520, 10373, 5, 13715, 10907, 5988, 219, 995, 16558, 11, 9, 12408, 2989, 2001, 11, 4914, 70, 213, 8802, 6598, 6, 941, 6, 104, 995, 2837, 3076, 9373, 4305, 16558, 523, 10, 18434, 18434, 766, 1393, 5, 12340, 11, 5076, 70, 213, 14299, 6598, 2315, 2066, 351, 1194, 11114, 60, 121, 18040, 6979, 13663, 11, 5, 169, 5516, 574, 83, 5516, 9212, 13786, 7, 8966, 18, 105, 160, 9763, 16558, 14, 467, 83, 4788, 3255, 16674, 5, 58, 11913, 6115, 4914, 70, 213, 3572, 131, 4160, 7, 12340, 5, 291, 6598, 11, 257, 105, 70, 626, 1174, 10334, 219, 53, 679, 1009, 8836, 1122, 350, 4323, 6347, 453, 702, 1174, 10334, 6347, 159, 4815, 6513, 6347, 717, 10965, 219, 5, 229, 4232, 1445, 2682, 163, 995, 943, 185, 11829, 6, 3257, 9, 10345, 19, 310, 5, 12240, 2451, 34, 99, 6060, 1029, 145, 9935, 536, 897, 853, 3316, 70, 213, 8683, 8966, 98, 7, 7166, 121, 5516, 574, 83, 5516, 855, 5, 2253, 8, 72, 10, 23, 72, 2285, 1976, 9368, 5, 6724, 941, 435, 15, 4443, 3438, 5, 2545, 159, 15, 78, 5, 10, 23, 1066, 4832, 5170, 7, 7454, 6863, 995, 16558, 4076, 8983, 3248, 5385, 12071, 9, 12240, 6, 186, 135, 3298, 5510, 10712, 5, 115, 2087, 6, 2624, 5813, 8, 2263, 12240, 11, 10777, 3988, 63, 420, 523, 6, 326, 33, 1385, 11, 9465, 615, 9714, 2364, 7, 218, 441, 8053, 5265, 2841, 14, 6622, 369, 3567, 14, 853, 3316, 70, 213, 4220, 516, 20, 2253, 5, 5903, 212, 2248, 78, 5, 5903, 334, 148, 1315, 1233, 9714, 837, 4443, 848, 995, 13413, 9, 1275, 30, 6, 7892, 3988, 6, 326, 1621, 512, 6832, 108, 21, 5, 5798, 11, 9381, 6, 14246, 8, 15, 2140, 6, 19532, 34, 3437, 5, 3795, 116, 1963, 6, 10985, 869, 10, 14523, 1963, 3493, 697, 1233, 327, 2438, 6497, 6420, 91, 5995, 5, 47, 16558, 8, 3988, 924, 5, 54, 936, 4742, 4615, 38, 5, 58, 2963, 6598, 9, 19647, 6, 2788, 11, 75, 4464, 14, 13247, 18, 54, 356, 2278, 1009, 1132, 5, 54, 5320, 936, 132, 6, 1114, 14, 77, 9037, 816, 10082, 4277, 52, 349, 356, 2278, 1009, 1132, 5, 2837, 12877, 6, 159, 5300, 789, 138, 3803, 914, 163, 5, 58, 15, 2159, 1104, 6841, 109, 3988, 4355, 4178, 420, 523, 6, 2841, 14, 8613, 310, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,311
10,311
आँखामा सूर्यदेवको झुल्को पर्न नपाउँदै कानमा सूर्जे साहूको आवाज गुञ्जिन आइपुग्छ । निद्रा भट्टीवाल्नी कान्छी झैं हत्त न पत्त घैंटो लुकाउँदै जीउ टकटक्याउँछे, सपनाहरु पुलिसको आवाज सुनेका जुवाडेहरुझैँ कोही खाटमुनि लुक्छन्; कोही झ्यालबाट हामफाल्छन् । पिलिक्क आँखा उघार्दा मिलिक्क उही बूढो साहू महिना सुनाउन आएका बाजे झैं विपना सुनाउन भित्र पस्छ । झोकको झन्झावातमा मगज यस्तरी झन्झनाउँछ कि जुरुक्क उठेर साहूजीका चाउरीएका गालामा चडयामचडयाम हिर्काउँदै जबाफ दिऊँ-‘कौवाले समेत जलपान नगर्दै तेरा बाबुले भान्सा गर्छ लट्‌ठू !’ तर बोल्न नपाउँदै केटाकेटीनै उसलाई उल्याउन थाल्छन् । म आफ्नो झोक तकियामै बिसाएर सिरकले गुम्लुङ्ग मुख छोपी आफू नब्यूँझेको बहाना गर्छु । किनभने एकैछिनको ध्यानदृष्टिले मलाई यो तथ्य पत्ता लगाउन गाह्रो पर्दैन- साहू अहिले भान्सा भएको-नभएको सोध्न आएको किमार्थ होइन, ऊ त अघिल्लै महिना भान्सा गरेको एक मुरी चामलको उधारो उठाउने उद्देश्यले मलाई ओछयानैमा उठाउन आइपुगेको हो । त्यसैले देशको एउटै प्रश्नबाट नेताहरुले बेग्लाबेग्लै अर्थ झिकेझैँ साहूजीले एकाबिहानै सोध्न आएको ‘भान्सा गर्नुभो’ भित्र धेरैधेरै अर्थ लुकेको मैले पाएँ । पहिलो त हो- उसले कति दिन मेरा भान्सा चलाइदिएको थियो । ऊजस्तो अन्नदाता साहूकहाँ मुखै नदेखाई अचेल म कसरी भान्सा गर्छु ? न हिजोअस्ति मेरो परिवारले भान्सै गरेको छैन कि ? म एउटा जागिरजीवी अधिकृत, पसलेको उधारै नखाई महिनाभर भान्सा गर्न-गराउन सक्छु र ? उसको सोधाइको अझ सबभन्दा चुरो अर्थ के होला भने आफूले उधारो भान्सा गरेबापत उसलाई तिर्नुपर्ने रुपियाँ यतिन्जेल नतिरेकोले त्यसको पनि मैले भान्सा गरिदिएँ कि ? उधारो खाने पनि कुनै निश्चित समय र स्थान हुन्छ र ? उधारो, ऋण, घुस, कमिसन, नाफा, नजराना भन्ने कुरा कौवाको बच्चाले जलपान नगर्दै खाए पनि हुन्छ रे, लाटाकोसेराका बच्चाले न्यासध्यान नगर्दै सिध्याए पनि हुन्छ रे । यसरी रहस्य उघार्दै जाँदा उसले एकाबिहानै भान्साको प्रश्न उठाएबापत उठेको झोक नशाले छाडेपछिको आत्मज्ञानझैँ आत्मग्लानिमा परिणत हुन्छ । म सिरकभित्र दुम्सीले झैँ जीउ खुम्च्याएर दम्पच पारी आफूलाई लुकाउन खोज्छु, तर हिजो बेलुका गरेको काँचोकचिलो भान्साले भुँडीभित्रैबाट ध्वालालल्ल गरी शौचालयको निम्ता दिन्छ । साँच्चै भनूँ भने आजको जटिल त व्यस्त जीवनमा शौचालयजस्तो आनन्दी ठाउँ अर्को कुनै छैन, कारण यहाँ उधारो उठाउन आएको साहूले मात्र होइन, उधारो खान बाध्य गराउने केटाकेटीकी माउले पनि झिँजोल्न पाउन्न भान्साको कुरा गर्दागर्दै शौचालयको कुरा झिक्ता तपाईंलाई अलि बीभत्सताको गन्ध आउला, वास्तवमा यी दुईको सम्बन्ध टिप्पणी र आदेशको सम्बन्ध जस्तै घनिष्ठ छ । भान्सा एउटा टिप्पणी हो भने शौच एउटा आदेश हो । दार्शनिक भाषामा भान्सा भोगभूमि हो भने शौचालय त्यागतीर्थ हो । साँच्चै भनूँ भने आजको जटिल त व्यस्त जीवनमा शौचालयजस्तो आनन्दी ठाउँ अर्को कुनै छैन, कारण यहाँ उधारो उठाउन आएको साहूले मात्र होइन, उधारो खान बाध्य गराउने केटाकेटीकी माउले पनि झिँजोल्न पाउन्न । कमसेकम एकान्त साधना र आत्मचिन्तनको एउटा शान्त आश्रम शौचालय नै हो । त्यसैले म आश्रमभित्र पसी आत्मलीन हुँदै चिन्तन गर्न थाल्छु- मानौँ मलाई भान्सा गर्नुको अर्थबोध हुन लाग्छ । भान्सा गर्नु भनेको खानु हो । खानु भनेको कुनै पदार्थलाई मुखद्‍वारबाट प्रवेश गराई आन्द्रेमार्गद्वारा भुँडीभण्डारसम्म पुर्‍याउनु हो । तर खानुसित बढी मोह भएर हो कि खानुको समस्याले बढी सताएर हो नेपालीहरुले यसको अर्थविस्तार यस्तरी गरेका छन् कि तन्काउनु र सुर्क्याउनुलाई पनि खानु नै भनिदिन्छन् । उदाहरणको लागि हामी चुरोट पनि खान्छौं । चिया पनि खान्छौँ । पाए रम पनि खान्छौं, नपाए गम पनि खान्छौं । तर अरु खानुसित त्यति चासो हुँदैन, हाम्रो खास खानु भात खानु हो । त्यसैले साँझबिहान टुप्लुक्क कोही आइपुग्यो भने ढोगभेटपछिको दोस्रो प्रश्न हुन्छ- ‘भात खानुभो ?’ भात खानु भनेको ज्यूनार गर्नु, भोजन गर्नु, भान्सा गर्नु, हसुर्नु,घिच्नु र धोकय्राउनु पनि हो । धनधान मानसानले ज्वाज्वल्यमान मानिसहरु ज्यूनार गर्छन्, हलो जोतेर खानुपर्ने परिश्रमीहरु सायद हसुर्छन्, धोक्रो बोकेर ज्याला कमाउनेहरु सायद धोक्य्राउँछन् र साह्रै हिन्नेती ठहरिएका वा रिस उठेका मान्छेहरु घिच्छन् । कमसेकम आफूलाई सन्तोष के छ भने हिजो बेलुका पानेरोटी धोक्य्राएको भए पनि, सुक्खा रोटी टोकेको भए पनि रिसाएको साहूले कमसेकम यसरी त सोधिदिएन- ‘घिच्यो बाज्या ? धोक्य्रो साहेब ? हसुर्नुभो हजुर ?’ अर्थ उही भए पनि ज्यूनार गर्नु, भान्सा गर्नु, भात खानु र घिच्नुको ध्वनिमा ठूलो अन्तर छ । ज्यूनार भन्नेबित्तिकै चौरासी व्यञ्जनका दर्जनौँ-दर्जन रिकापीहरु वरिपरि सजाएर बडेमानको थालमा घिउ चुहिने दुई पन्यूँ मसिनाको मसलादार भुजा पस्किएर चम्चाले एकपछि अर्को रिकापी चहारेको दृश्य ध्वनित हुन्छ । भान्सा गर्नु भन्दा कमसेकम दालभात तरकारीको साथै ट्वाक्क एक थोक अचार, चार चौटा मासु या एक गिलास दुध र एक-दुई वटा फलफूलको बास्ना आउँछ । भोजन गर्नुभन्दा निम्तालु बाहुन वा जोगी वा ज्वाइँ, भानिजले निमन्त्रकको घरमा कुनै धार्मिक चाडपर्वमा दक्षोणासमेत लिई खीर, मालपुवा वा इक टपरी दहीभात बजाएको बुझिन्छ । भात खानु मात्रभन्दा सिलाबरको वा पित्ले थालमा पस्केर रातोरतो चपरी भात केही न केही एक थोक तरल तिहुनसित मुछेर गाँस हाल्नु भन्ने बुझिन्छ । अधिकांश भद्रभलादमीकहाँ भात खाँदा फलफूलको त कुरै छाडौँ दालतरकारीको पनि नियमित प्रबन्ध हुँदैन, केवल भात खाए पुग्छ । यसैले प्राय: दालतरकारी खाएनखाएतिर वास्तै नराखी हामी सोध्ने गर्छौँ- ‘भात खायौ ?’ त्यही भात पनि उसिनाको पर्‍यो वा चामलको कायममुकायम मकै, कोदो, फापर या चनाले गराउनुपर्‍यो र जिभ्रामा अड्काईअड्काई निल्नुपर्‍यो भने त्यसलाई घिचेको भन्नमा कुनै आपत्ति छैन । कति जनालाई रिस उठाएर वा कतिदेखि रिसाएर गर्नुपर्ने हामीजस्ताको पेट भर्ने क्रियालाई ‘भान्सा गर्नुभो ?’ भनी सोध्नुसट्टा ‘घिच्नुभो ?’ भनी सोधे स्वाभाविकै ठहरिएला कि भन्ने मलाई लाग्छ ।  जहानको समस्या पनि जनताको समस्याजस्तो टारेर टर्ने हो र ? न आश्वासनले टर्छ, न भाषणले, न योजना बनाएर टङ्गारिन्छ, न अभियान चलाएर त, शौचालयमा यति ज्ञान हासिल गरी जब म बाहिर निस्कन्छु,साहूजी गनगनाइरहेको सुनिन्छ- “हजुरहरुले यस्तो गरिदिएपछि हामीले के खाने ए ?” भनिदिऊँ जस्तो लाग्छ- ‘तिमीले नाफा खाने हामीले उधारो खाने’, तर त्यसो नभनी म उसलाई आश्वासन दिन्छु-“तिम्रो पैसा हामी खाँदैनौँ साहूजी ! अहिले केही दिन कम्पनीको हालत खराब भएकोले तलब आएको छैन, आउनेबित्तिकै पुर्‍याउन पठाउँला !” मेरो भद्र आश्वासनले साहूजी त आश्वस्त भएर जान्छ । तर, भान्सा विभागकी अध्यक्षा श्रीमती देवीको लम्बे टिप्पणी आदेशार्थ प्रस्तुत हुन्छ- चामल, चिनी, चना, चम्सुर, रातो माटो,मट्टीतेल, हिङ, हलेदो, हिसाबको कापी, साबुन, साबदाना, स्टोभको वासर र सल्फागुनाइडिन । अफिसको मागफारम हुँदो हो त म त्यसलाई यस्तरी फाइलमा कोचिदिन्थेँ कि एक महिनापछि खोज्दा,खोज्नै फेरि एक महिना लागोस् ! तर, माग पर्‍यो बूढीकै; सार्दाम पर्‍यो भुँडीकै । जहानको समस्या पनि जनताको समस्याजस्तो टारेर टर्ने हो र ? न आश्वासनले टर्छ, न भाषणले, न योजना बनाएर टङ्गारिन्छ, न अभियान चलाएर । मैले त तुरुन्तै आदेश मात्रै दिएर पुग्दैन, निकासा नै दिनुपर्छ नत्र एकछिनपछि ‘भात पाक्यो?’ भनी सोध्ने अधिकार पनि मेरो हुने छैन; मलाई ‘भान्सा गर्नुभो’ भनी सोध्ने कर्तव्य पनि कसैको बाँकी रहने छैन । त्यसैले गिजाबाट टुथपेस्टको गाँज निकाल्दै म सम्झन थाल्छु- यस महिनामा उधारो नलिएको परिचित पसले कुनै बाँकी छ कि ? या सापट नलिएको कुनै साथी वा सज्जन बाँकी छन् कि ? तर तुरुन्तै सम्झनामा कोही पनि चढ्दैन । बरु यसपालि बत्ती धेरै चढेछ- छोरो भन्छ । पानी धेरै चढेछ- छोरी भन्छे । म पनि निकै चढेको छु भनी टेलिफोनले घण्टी ठोक्छ- टिन्न । आधुनिक जीवनमा घण्टीको पनि घनिष्ठता छ भन्ने कुरा मान्नैपर्‍यो । प्रसूतिगृहमा आमाको गर्भबाट जब म खुत्रुक्क ओर्लेथेँ, नर्स दिदीले टिङ्‌रिङ्ग घण्टी बजाई मेरो धरावतरणको सलामी दिइथिन् रे ! त्यसैले स्कूल-कलेजदेखि घर-अफिससम्म नाना थरीको घण्टीले मलाई छाडेको छैन । बेला न कुबेलाको यो घण्टीदेखि यति झोक चल्छ कि उठाउँदै नउठाइदिऊँ ? तर कुनै भाग्यविधाताको घण्टी रहेछ भने के गर्ने ? त्यसैले उठाउँछु- भान्जीमैयाँको मधुर स्वर गुञ्जिन्छ, ‘उहाँ हजुरको मामालाई नभेटी नहुने छ रे । दिउँसो भेट हुँदैन भनेर हामी अहिले तीँ’ खाने गरी आउँदै छौँ, माइजूलाई भनिदिनुहोला- उहाँ हजुर तेलमा बनाको कुरा ज्यूनार हुन्न !’ आफैंलाई सुन्न धौधौ परेको सन्देश माइजू चाहिँलाई कसरी सुनाइदिने ? त्यसैले म रिसिभरको साथै कुरो बटारेर उतैतिर फर्काइदिन्छु- ‘होइन नानी, त्यस्तो जरुरी भए उहाँ हजुरलाई किन दु:ख ! मेरो अहिले त्यतैपट्टि आउने काम छ, माइजू पनि भेट्नु छ भन्थी, भान्सा त्यहीँ ठीक गर्नू । तिम्रो मामालाई तेलमा बनाएको मात्रै होइन, मट्टीतेलमा बनाएको पनि मिठो लाग्छ भनी बज्यैलाई सुनाइदिनू ।’ भान्जीमैयाँ खिलखिलाउँदै टेलिफोन राख्छिन् । एक जोर पाहुना हटाउनुको साथै भान्जीकहाँ एक छाक भान्सा चुलेनिम्तो माग्ने नकच्चर्‍याइँमा आफू सफल भएकोमा मलाई टीएडीएसहितको विदेशभ्रमणको निम्तो माग्न सफल भएजस्तै खुसी लाग्यो । यही खुसीमा आरामकुर्सीमा बसी म मग्नसँग कोसेली फुक्न थालेँ । एकाएक एक जना बाजे चोकमा ठिङ्ग उभिएर ङ्याउरे स्वरमा पाती पढ्न थाले- ‘आब्रह्मन् ब्राह्मणो-ब्रह्मवर्च….’ त्यसको मूल अर्थ न उनले बुझेका होलान्, न मैले बुझेको छु, तर भावार्थ भने भात खानु हो । यो हाम्रा केटाकेटी र आइमाई सबैले बुझेका छन् । त्यसैले उनीहरुले चुपचाप लागी एक मुठी भात बनाउने गेडा झोलीमा थपिदिइहाले । बाजे हिँड्न नपाउँदै अर्को अवतार चोकमा अवतरित भयो, त्यो अवतार थियो- दही दाजुको । दुई हातमा बडेबडे घैँटा झुन्डयाएको, बीचमा घ्याम्पिएको गाँठाले सकिनसकी हिँड्नुपर्ने दहीदाजु टोलभरिको परिचित विदूषकजस्तो थियो । झ्यालमुनि घैँटा बिसाउँदै मलाई नमस्कार गरेर उसले सविनय निवेदन गर्‍यो– “तीन बीस ११ बर्ष खाइहालियो, अब दुई-चार वर्ष खानलाई पर्नु हम्मे पर्‍यो हजुर !” सुनेको नसुन्यै गरी उसको खानुको समस्या र आफ्नो खानुको समस्या जोर्न थाल्छु, केटाकेटीहरु उसलाई ‘ठग बूढो, हन्डे बूढो, घ्याम्पे बूढो’ भन्दै गिज्याउँछन् । ‘दहीमा च्याउ मिलाएर ल्याउँछ’ भन्छन् । तर, ऊ यस्ता टीकाटिप्पणीको कुनै वास्ता गर्दैन; न गिज्याइको वास्ता गर्छ, न खिज्याइको । खानको लागि यस्ता उपेक्षा र अपमानहरु पहिल्यै पचाउनुपर्छ भन्ने उसको जीवनदर्शन ७० वर्षदेखिको अनुभवमा खारिएको दर्शन हो । सामान्य रुपमा ‘दही चाहिँदैन बूढाबा’ भन्यो भने एकपल्ट राम्रै भाषण गर्छ- ‘आज एकादशी, भोलि आइतबार, यो दही अघिपछिको जस्तो होइन, खावा दूधको दही, खावा दूधको ।’ धेरैजसो ऊ जित्छ हामी हार्छौँ र दही किन्छौं । थोरैजसो ऊ हार्छ- रन्कन्छ, फन्कन्छ फेरि अर्को दिन टुपलुक्क आइपुग्छ । दहीदाजुको प्रस्थानपछि दूधमैयाँ आइपुग्छे- एउटा फूलो परेको आँखो मतिर चढाएर निकै लजाएझैँ भित्र पस्छे र पहिल्यै आफ्नो महत्व गाउँछे- ‘आमालाई जाऊँ न भनेको, तँ गए मालिकहरु खुसाउँछन्,धेरै दूध किन्छन् भन्छिन् । हुन पनि क्या बज्यै, उ: त्यो टोलमा बस्ने देशीसाहेब छ नि, आमाले लगेको बेला आधा माना दूध लिन्छ, म गएको बेला दुई माना लिन्छ र दूध ल्याएको ज्याला भनेर एक सुका पैसा बढ्ता पनि दिन्छ ।’ दूधवाल्नी बूढीको भान्सा गर्ने बेलामा तरुनी छोरीको कति मद्दत रहेछ भन्ने बुझ्न मलाई गाह्रो पर्दैन । तर, चुरोट बेस्कन तान्नेसिवाय अरु केही बोल्दिनँ । दूधमैयाँ झ्यालमुनिबाट फेरि एक नजर मास्तिर चढाई लचकदार पैतला चाल्छे- म हेरिरहन्छु, हेरिरहन्छु । हेर्दाहेर्दै धूवाँको प्रवाहसित सम्झना-प्रवाह पाँज्जिन्छ- एउटा सेतो मुसो खोरमा पालेर ज्योतिष हेर्न टुँडिखेलको छेउमा बसेको पिलन्धरे युवक, बियरका थोत्रा टिन दुई-चारोटा बटुली सुकेनासले खाएको छोरालाई झुम्रे स्तन चुसाउँदै बेच्न बसेकी पसल्नी, बागेश्वरीको जलप्रसाद बाँड्न दिनहुँ अफिसअफिसमा चहार्ने बहिरा बागेश्वर पण्डित, दिनभरि होटेलको कप पखालेर साँझ चिउरा, तरकारी चोरी स्वास्नी-छोराछोरीलाई चारा लैजाने होटेलब्वाय, छेपारा बटुलेर उसिनी हरेक रोगको औषधि भन्दै दिनभर चिच्याउँदै हिँड्ने मुसहर सबै उही भान्सा भगवतीका उपासक हुन् । यस्ता प्रत्येक उपासकलाई दिनहुँ भेटेर कसले सोधिदिने- ‘भान्सा भो हजुर ?’ बरु नेपथ्यबाट आफैं फेरि सोधिन्छु- ‘भान्सा भो बाबू ?’ मुन्टो बटार्दा जुम्लुङ्ग उनै ठाहिँला बाजेका छोरा उपस्थित देखिन्छन् । म नमस्कार र प्रश्न दुवै फर्काउँदै सोध्छु- ‘तपाईंको भान्सा भयो नि ?’ पढेगुनेका नभए पनि ५२ हन्डर ५३ ठक्कर खाएका ठाहिँला बाजेका छोरा भन्छन्- ‘भान्सा गर्न सकेको भए म बिहानबिहान बाबूलाई झिँजोलेर कतै बहिदार खाली भो कि भनी किन धाइरहन्थेँ बाबू !’ अनि उनी भान्सा गर्नुको लामो कथा हाल्दै आँखाभरि आँसु पारेर भन्छन्- ‘हाम्रो मूल व्यथा नै भान्सा गर्नुको व्यथा हो बाबू ! त्यसैले जो पायो उहीसँग भान्सा गरेको-नगरेको नसोध्नु नै राम्रो बाबू, नसोध्नु नै राम्रो !’ त्यहाँदेखि मलाई पनि त्यस्तै लाग्छ- नसोध्नु नै रा&#2350
Opinion
false
[ 0, 7892, 15049, 6, 13882, 108, 6, 1330, 12678, 3795, 8, 4660, 4879, 30, 1986, 566, 6, 1386, 13709, 483, 16657, 5, 8593, 1811, 34, 3414, 8846, 8436, 5300, 444, 2787, 10, 23, 306, 2787, 1914, 4081, 1985, 5674, 1960, 11505, 11532, 9116, 15067, 30, 7, 1114, 55, 4067, 6, 1386, 6836, 12, 16997, 55, 7621, 1128, 2795, 166, 3577, 5674, 3065, 1198, 1128, 6986, 17, 9857, 2107, 59, 3065, 5, 1373, 666, 2387, 1261, 580, 2861, 18, 685, 10692, 2387, 6346, 12240, 1986, 566, 429, 10908, 254, 10148, 5300, 441, 5893, 10908, 477, 306, 337, 178, 5, 9733, 44, 6, 2896, 5961, 462, 84, 8, 7829, 167, 42, 4182, 327, 20653, 3320, 146, 680, 15827, 8715, 1986, 566, 535, 12, 697, 1233, 327, 2331, 14246, 8, 697, 280, 6758, 384, 280, 6758, 2945, 2076, 1960, 16968, 1662, 12711, 70, 3259, 44, 452, 462, 11, 103, 1313, 8099, 513, 458, 60, 4343, 1929, 11, 12549, 578, 11959, 108, 19443, 264, 45, 47, 3640, 12678, 5883, 979, 2407, 580, 59, 4202, 14814, 5, 74, 54, 9733, 44, 60, 44, 635, 191, 8106, 1356, 5957, 44, 11, 10310, 14843, 1963, 9640, 34, 592, 6980, 3400, 13518, 30, 6, 13046, 2785, 5, 2011, 17456, 6, 648, 13039, 11, 377, 21, 1595, 2095, 1540, 2751, 2543, 70, 1986, 566, 114, 12549, 16, 70, 23, 7292, 9783, 123, 5276, 2873, 1074, 1517, 60, 234, 4298, 69, 429, 12549, 28, 26, 918, 327, 3322, 6, 19789, 3835, 2258, 377, 832, 178, 4249, 69, 8, 3859, 9151, 20, 5, 383, 817, 1148, 609, 17, 4616, 17685, 18551, 469, 11748, 7621, 1986, 566, 7368, 16119, 69, 9783, 123, 10891, 7714, 33, 160, 4266, 45, 477, 85, 10669, 469, 14427, 257, 8040, 5, 113, 60, 20, 70, 1062, 465, 56, 1652, 12549, 1100, 6316, 6, 38, 5, 1517, 1093, 4240, 6352, 1986, 566, 6274, 1963, 69, 9353, 597, 8666, 74, 497, 12549, 2785, 121, 10, 23, 1941, 877, 6599, 229, 3702, 2081, 1759, 69, 28, 104, 146, 121, 74, 102, 2715, 13613, 720, 7, 6635, 11, 6, 580, 4874, 69, 7478, 597, 429, 1325, 12549, 24, 70, 2703, 785, 8211, 9, 121, 1224, 4471, 818, 6, 1015, 10, 3705, 697, 6386, 469, 105, 668, 29, 1245, 19789, 12549, 16758, 2407, 9508, 3443, 943, 9714, 6917, 10385, 6, 11, 467, 15, 257, 12549, 7081, 161, 146, 121, 19789, 1338, 15, 75, 1394, 137, 9, 598, 78, 9, 121, 19789, 7, 950, 7, 4791, 7, 9531, 7, 2425, 7, 5601, 5531, 53, 83, 5617, 462, 6, 1625, 11, 1313, 8099, 513, 458, 5935, 15, 78, 1512, 7, 1105, 797, 6, 4733, 33, 12, 1625, 11, 10, 8734, 6331, 23, 513, 458, 20786, 15, 78, 1512, 5, 564, 5675, 580, 2861, 7140, 1201, 1062, 16119, 69, 12549, 6, 609, 12124, 6205, 5444, 9733, 44, 12759, 11, 17237, 6, 2519, 6720, 7621, 2519, 13436, 708, 8, 3675, 78, 5, 74, 5957, 44, 527, 16893, 398, 11, 8236, 11505, 12419, 6115, 512, 2764, 384, 4099, 1035, 8071, 16088, 4638, 47, 1941, 4831, 28, 17150, 44, 384, 3503, 12549, 11, 2130, 9786, 3141, 17, 1281, 2345, 1694, 4298, 57, 3998, 6, 14282, 3213, 5, 5660, 3808, 10334, 29, 1091, 4441, 60, 2717, 2059, 3998, 1093, 2140, 34, 927, 258, 75, 2424, 95, 242, 19789, 3859, 123, 1986, 566, 11, 90, 1074, 19789, 837, 1782, 807, 5883, 98, 43, 615, 11, 15, 4674, 161, 3136, 1312, 23, 1141, 450, 12549, 6, 83, 14371, 3998, 6, 83, 4674, 11514, 2410, 2036, 2774, 437, 5693, 1993, 11531, 8563, 7, 3469, 208, 89, 6, 463, 2856, 9, 1197, 6, 463, 487, 1914, 15085, 13, 5, 12549, 102, 2856, 20, 29, 14543, 102, 1197, 20, 5, 9093, 1428, 12549, 4480, 7254, 20, 29, 3998, 4712, 667, 2858, 20, 5, 5660, 3808, 10334, 29, 1091, 4441, 60, 2717, 2059, 3998, 1093, 2140, 34, 927, 258, 75, 2424, 95, 242, 19789, 3859, 123, 1986, 566, 11, 90, 1074, 19789, 837, 1782, 807, 5883, 98, 43, 615, 11, 15, 4674, 161, 3136, 1312, 23, 1141, 450, 5, 10, 16972, 14107, 7568, 9, 2519, 2241, 2051, 23, 6, 102, 3791, 5732, 3998, 37, 20, 5, 383, 74, 5732, 527, 306, 398, 2519, 281, 23, 309, 4873, 24, 6499, 97, 70, 43, 12735, 377, 12549, 160, 6, 469, 5380, 67, 1033, 5, 12549, 160, 639, 6101, 20, 5, 6101, 639, 75, 1666, 14, 1963, 3077, 50, 18, 17, 587, 3800, 326, 3491, 30, 4142, 215, 2130, 9786, 19309, 116, 869, 4675, 97, 20, 5, 47, 6101, 1202, 118, 4125, 266, 20, 146, 6101, 6, 200, 11, 118, 18856, 18, 20, 10255, 195, 469, 14890, 42, 4182, 327, 48, 27, 146, 16517, 2317, 9, 381, 2076, 13606, 14, 15, 6101, 37, 2607, 270, 5519, 5, 1295, 6, 19, 155, 7501, 15, 837, 9385, 5, 2003, 15, 837, 13639, 5, 1545, 9, 61, 15, 13883, 7943, 7246, 473, 61, 15, 837, 9385, 5, 47, 677, 6101, 1202, 1047, 1623, 6678, 212, 1812, 6101, 5901, 6101, 20, 5, 383, 1253, 17506, 1832, 5331, 13668, 1128, 17770, 29, 12057, 294, 11644, 135, 6, 308, 609, 78, 70, 62, 1621, 84, 6101, 4266, 3219, 5901, 6101, 639, 5587, 252, 18, 160, 7, 4573, 160, 7, 12549, 160, 7, 444, 5697, 1018, 7, 1315, 4129, 1018, 9, 5378, 44, 119, 1084, 2317, 15, 20, 5, 1275, 4783, 2183, 8320, 11, 680, 2345, 167, 3571, 7363, 1296, 1843, 5587, 252, 18, 11218, 12137, 400, 9570, 837, 1272, 8793, 34, 55, 2385, 444, 5697, 11637, 5378, 11168, 2452, 6597, 6237, 55, 2385, 5378, 9400, 1084, 4197, 9, 7800, 10, 5603, 461, 667, 16317, 12, 50, 3255, 11957, 8369, 1914, 4129, 3065, 5, 10, 16972, 1035, 3733, 105, 13, 29, 1941, 4831, 11221, 6475, 681, 5378, 9400, 1588, 1801, 99, 15, 7, 14406, 10043, 14740, 6, 99, 15, 15841, 6, 1986, 566, 11, 10, 16972, 564, 60, 4471, 5055, 10387, 70, 62, 1315, 4129, 926, 753, 11202, 121, 5378, 9400, 2630, 10, 17832, 121, 444, 5697, 1018, 4266, 3758, 3219, 469, 6346, 99, 15, 5587, 252, 18, 160, 7, 12549, 160, 7, 5901, 6101, 9, 1914, 4129, 1018, 6, 9359, 8, 218, 1693, 13, 5, 5587, 252, 18, 53, 7261, 6452, 33, 398, 3692, 8049, 12, 15176, 70, 270, 6929, 9, 1765, 998, 55, 3818, 17105, 18, 6430, 30, 1296, 6, 5198, 8, 12376, 1806, 303, 574, 89, 306, 14458, 161, 17817, 6, 8504, 1838, 2130, 719, 306, 3403, 2063, 13506, 11, 26, 135, 258, 9, 1765, 998, 697, 2849, 30, 6, 2281, 9359, 84, 78, 5, 12549, 160, 158, 10, 16972, 8516, 1621, 84, 1654, 6, 230, 10, 166, 2345, 2387, 26, 10808, 14481, 7, 304, 3275, 797, 2307, 526, 26, 15725, 4528, 9, 17519, 224, 4100, 6, 753, 12468, 1796, 5, 4573, 13034, 14282, 2224, 5649, 50, 9251, 50, 10, 17925, 7, 7849, 2463, 11, 330, 9824, 44, 6, 553, 75, 788, 3704, 8, 5059, 65, 480, 33, 345, 3346, 665, 34, 18, 7, 4672, 131, 1159, 50, 505, 44, 6805, 327, 9413, 1621, 84, 9356, 6, 8614, 5, 5901, 6101, 90, 168, 6447, 16983, 6, 50, 1373, 1348, 11, 5198, 8, 306, 3403, 30, 18, 2060, 18, 84, 65, 697, 9836, 5901, 72, 10, 23, 72, 26, 10808, 47, 59, 1974, 4547, 1202, 918, 178, 30, 18, 8754, 340, 1018, 53, 8614, 5, 1001, 9209, 437, 219, 270, 1124, 6274, 5901, 7572, 4100, 6, 60, 6978, 5034, 1235, 8516, 1791, 1943, 6, 15, 1277, 5133, 6678, 1939, 5901, 5935, 3884, 5, 6314, 3810, 8516, 1791, 1943, 5935, 23, 1385, 474, 523, 50, 13473, 12476, 34, 155, 14970, 17013, 70, 62, 1621, 84, 2795, 5170, 3219, 516, 5901, 15, 4541, 3210, 6, 1750, 21, 50, 3322, 6, 21177, 5637, 7, 9737, 7, 13341, 526, 697, 7976, 931, 5988, 21, 9, 1183, 6639, 33, 8, 15495, 597, 877, 2900, 12, 255, 8783, 450, 5988, 21, 29, 1050, 1914, 4129, 30, 6, 853, 8, 75, 7244, 104, 5, 465, 2280, 3255, 7750, 50, 465, 132, 15841, 18, 528, 155, 1110, 6, 3033, 9682, 6725, 14, 10891, 7714, 33, 160, 4266, 3219, 1020, 9783, 4430, 3929, 62, 1315, 4129, 1018, 4266, 3219, 1020, 4540, 2973, 69, 16317, 219, 146, 53, 377, 1033, 5, 9573, 23, 6, 200, 15, 779, 200, 1093, 2624, 4433, 8245, 297, 20, 9, 121, 10, 23, 6973, 11, 8245, 8090, 10, 23, 3987, 11, 7, 10, 23, 289, 879, 15118, 5471, 1646, 7, 10, 23, 644, 11839, 60, 7, 3998, 8, 943, 944, 1305, 57, 745, 74, 488, 13748, 4638, 627, 9279, 535, 6273, 294, 23, 5779, 12158, 70, 213, 17418, 259, 223, 7081, 135, 334, 105, 1338, 352, 9763, 2607, 1607, 12711, 401, 1033, 70, 17292, 11, 2425, 1338, 334, 19789, 1338, 2416, 47, 2047, 10, 19563, 74, 2407, 6973, 11023, 70, 1493, 16510, 549, 155, 11967, 12735, 1986, 566, 535, 264, 114, 72, 56, 1972, 5641, 3718, 2261, 2659, 123, 2424, 329, 7261, 869, 4675, 17096, 161, 219, 264, 332, 229, 9209, 6973, 11, 1986, 566, 535, 60, 16991, 266, 1937, 5, 274, 12549, 1200, 98, 117, 33, 1420, 1532, 6, 8903, 30, 2856, 1197, 2873, 599, 78, 70, 3322, 7, 4216, 7, 10, 9016, 7, 697, 746, 5697, 7, 2060, 2187, 7, 61, 10838, 13635, 7, 444, 559, 7, 444, 11, 2255, 7, 7477, 6, 183, 998, 7, 14332, 7, 1126, 220, 3117, 33, 7, 10, 8282, 437, 6, 11610, 18, 9, 10507, 2107, 12324, 7560, 483, 5, 4997, 6, 263, 2107, 18, 61, 11329, 20, 60, 74, 1050, 42, 4182, 327, 6026, 8, 10, 6, 2241, 1335, 12773, 146, 26, 6753, 5666, 7, 4543, 5363, 979, 704, 26, 429, 4160, 3304, 264, 274, 263, 1750, 21, 15402, 96, 1198, 2336, 685, 61, 1750, 21, 2130, 9786, 96, 5, 9573, 23, 6, 200, 15, 779, 200, 1093, 2624, 4433, 8245, 297, 20, 9, 121, 10, 23, 6973, 11, 8245, 8090, 10, 23, 3987, 11, 7, 10, 23, 289, 879, 15118, 5471, 1646, 7, 10, 23, 644, 11839, 5, 257, 60, 7058, 1197, 295, 1322, 11902, 7, 10472, 37, 5315, 6228, 10811, 135, 62, 1621, 84, 12923, 926, 675, 45, 1020, 14970, 365, 15, 229, 40, 104, 1198, 377, 10891, 7714, 33, 160, 4266, 45, 1020, 14970, 3025, 15, 2904, 805, 791, 104, 5, 383, 4285, 719, 17, 1832, 12577, 6849, 6, 18226, 12972, 74, 8634, 6499, 97, 70, 42, 1763, 19789, 12164, 6, 3016, 6635, 11, 75, 805, 13, 146, 121, 526, 1126, 5958, 12164, 6, 75, 1346, 50, 19475, 805, 27, 146, 121, 47, 7058, 4190, 1128, 15, 4491, 5269, 5, 2572, 5107, 4179, 85, 3696, 178, 70, 6796, 4254, 5, 387, 85, 3696, 178, 70, 829, 4254, 30, 5, 74, 15, 319, 3696, 6, 682, 1020, 5478, 11, 15958, 34, 7736, 108, 178, 70, 8775, 450, 5, 1306, 2059, 15958, 34, 6, 15, 1914, 15085, 138, 13, 53, 83, 4201, 69, 3745, 21, 5, 13550, 6948, 8, 3563, 3790, 17, 745, 74, 2165, 1498, 13668, 12367, 30, 3849, 5547, 7275, 3374, 11, 2117, 1165, 9, 2195, 15958, 34, 5593, 597, 229, 4495, 6904, 1997, 6, 13188, 34, 3486, 445, 1516, 1512, 264, 383, 3096, 70, 44, 11, 167, 132, 159, 3669, 16238, 116, 946, 252, 9399, 6, 15958, 34, 11, 377, 9525, 104, 5, 260, 10, 23, 867, 3622, 6, 21, 15958, 34, 132, 943, 9733, 44, 8869, 146, 11273, 10980, 780, 818, 1607, 12711, 121, 47, 75, 5525, 8458, 33, 1993, 15958, 34, 1175, 29, 105, 25, 121, 383, 2932, 12149, 70, 7849, 9913, 191, 5245, 6, 14318, 2001, 13709, 1646, 7, 62, 13519, 3758, 6, 43, 8, 14, 15979, 34, 715, 13, 1512, 5, 2235, 1234, 849, 185, 155, 114, 271, 161, 45, 1338, 57, 5539, 12611, 5993, 8044, 14, 2607, 1335, 6918, 70, 1131, 3758, 2209, 8, 10309, 6, 83, 5587, 252, 18, 4515, 264, 45, 2916, 14, 2155, 12059, 763, 452, 346, 1603, 5993, 8044, 2422, 14, 497, 689, 13037, 121, 383, 74, 3255, 91, 1325, 6, 230, 3903, 416, 797, 4433, 11546, 523, 2648, 15137, 97, 70, 62, 1451, 3863, 7166, 7, 1028, 1172, 99, 1131, 3758, 14, 350, 3829, 264, 229, 114, 17224, 6162, 329, 46, 379, 5993, 8044, 15, 3103, 97, 13, 6159, 2978, 7, 12549, 5903, 2412, 24, 566, 5, 2545, 43, 8, 14, 2209, 8, 856, 295, 1074, 20691, 8, 856, 15, 8560, 1033, 1020, 10, 20603, 14, 689, 10700, 566, 300, 7849, 9913, 191, 5245, 4809, 59, 8771, 59, 1960, 5478, 6562, 1516, 5, 26, 9972, 7093, 3121, 97, 6, 230, 7849, 9913, 6274, 26, 14380, 12549, 1806, 11, 708, 746, 84, 65, 7977, 10, 23, 44, 2608, 520, 13868, 161, 8, 592, 349, 16, 8, 377, 5561, 474, 628, 474, 2926, 970, 6639, 7182, 6, 8792, 7657, 349, 99, 1597, 1423, 1547, 5, 430, 1423, 8, 5753, 7757, 8746, 8, 7924, 74, 74, 7052, 63, 18569, 17244, 23, 1393, 161, 5, 6244, 26, 174, 10148, 8130, 12330, 914, 11619, 10, 1165, 459, 14231, 4496, 10, 10295, 2024, 1393, 70, 5512, 18756, 310, 3068, 65, 70, 18756, 181, 7265, 9221, 45, 467, 975, 469, 10, 23, 58, 6575, 5046, 7, 10, 23, 257, 9998, 5769, 47, 2749, 2873, 29, 5901, 6101, 20, 5, 21, 1041, 5883, 9, 1185, 5208, 1641, 6575, 27, 5, 383, 1823, 14235, 840, 26, 918, 4328, 5901, 356, 4650, 591, 14578, 34, 8, 298, 5055, 9212, 702, 11, 5, 10148, 5510, 12678, 258, 6357, 8130, 1633, 1791, 225, 2806, 115, 6357, 38, 70, 9413, 3959, 6, 5, 89, 2581, 6430, 30, 220, 1778, 1914, 69, 161, 797, 13357, 119, 2946, 7, 1946, 1914, 12251, 593, 10, 14529, 1154, 6620, 68, 98, 5510, 1272, 9413, 581, 1635, 3682, 3493, 6, 3016, 441, 12503, 969, 44, 1093, 38, 5, 6986, 3577, 1914, 69, 161, 797, 8106, 1960, 377, 13032, 109, 1062, 190, 7875, 2826, 906, 21, 86, 213, 8417, 8902, 348, 618, 11342, 3565, 10725, 169, 89, 70, 2294, 80, 837, 14, 6735, 16245, 1750, 21, 3758, 264, 332, 7947, 13004, 744, 69, 57, 1224, 6101, 6, 200, 9, 54, 6101, 6, 200, 400, 2559, 6499, 4638, 5883, 55, 2407, 62, 780, 294, 12240, 7, 444, 13354, 12240, 7, 1914, 12251, 30, 12240, 45, 192, 4285, 9057, 4197, 5, 5838, 1363, 8, 8931, 4568, 11272, 45, 2022, 5, 274, 1517, 515, 1910, 1522, 3593, 5077, 6, 75, 10231, 4167, 1198, 10, 23, 4285, 167, 6676, 6, 10231, 10247, 10, 23, 4809, 167, 6676, 6, 5, 837, 6, 19, 515, 12965, 9, 5991, 55, 10739, 16310, 1359, 53, 1224, 368, 7631, 2200, 1537, 6, 841, 8, 13099, 593, 1350, 20, 5, 485, 88, 5838, 1363, 2422, 5541, 12340, 954, 45, 5076, 29, 7793, 4731, 3987, 578, 70, 62, 6180, 2132, 7, 2638, 903, 7, 21, 9413, 234, 135, 6, 401, 1074, 2795, 462, 2443, 6, 9413, 7, 2795, 462, 2443, 6, 300, 4544, 1517, 1106, 108, 178, 155, 2711, 13639, 9, 9413, 350, 9385, 5, 2204, 4234, 1517, 12323, 178, 70, 9, 310, 44, 1553, 7, 1049, 310, 44, 1553, 704, 258, 56, 1832, 6188, 13668, 16657, 5, 9413, 581, 1635, 6, 5878, 135, 2443, 191, 5245, 16657, 30, 70, 102, 1318, 65, 346, 14664, 65, 74, 523, 11042, 18, 319, 9897, 33, 474, 7621, 477, 6635, 13520, 9, 10739, 54, 1255, 286, 178, 30, 70, 5512, 8, 14, 18605, 161, 10, 23, 639, 7, 10708, 1533, 4391, 55, 2165, 68, 4197, 7, 10669, 2443, 350, 3065, 12949, 5, 67, 15, 2172, 10, 20603, 7, 580, 184, 115, 3682, 8, 585, 207, 34, 17832, 13, 330, 7, 4196, 8001, 260, 1402, 43, 252, 2443, 9046, 7, 74, 251, 260, 89, 43, 252, 9046, 9, 2443, 1314, 6597, 185, 26, 381, 12, 549, 10, 21392, 15, 3213, 300, 2443, 3414, 8846, 15402, 6, 12549, 25, 2499, 47, 97, 408, 5762, 465, 2282, 1175, 53, 1647, 377, 2751, 2543, 5, 274, 7501, 1250, 3403, 23, 13095, 1104, 13634, 677, 72, 2903, 15171, 5, 2443, 191, 5245, 6986, 3577, 17, 704, 26, 5601, 43, 6599, 18, 17394, 10, 59, 5930, 1838, 5007, 13031, 3578, 13520, 70, 74, 2847, 7965, 4638, 2847, 7965, 97, 5, 1438, 8974, 458, 12175, 11587, 6, 2211, 1202, 4102, 70, 14163, 900, 161, 7198, 1646, 70, 102, 2925, 918, 1529, 10350, 8, 900, 11, 18, 5216, 766, 16329, 6, 5534, 888, 1373, 59, 5945, 18, 30, 4464, 7, 12312, 12, 9243, 7974, 8775, 89, 70, 2294, 65, 797, 7357, 97, 281, 9381, 6650, 11, 7791, 9071, 4168, 61, 4875, 7229, 1806, 68, 1960, 5653, 12166, 2115, 8846, 7, 19768, 6, 1313, 762, 15301, 8312, 4997, 877, 16238, 8, 697, 2849, 461, 14464, 33, 8743, 1403, 5318, 7, 12597, 8258, 6, 1604, 306, 1385, 11, 18, 1253, 16339, 7, 1654, 2817, 14216, 70, 13767, 12994, 14, 304, 33, 3848, 8258, 5990, 13634, 7, 13, 30, 7925, 33, 13452, 18, 4541, 1969, 317, 4036, 1164, 192, 6899, 11913, 7294, 9130, 17027, 82, 6346, 12549, 3939, 12, 9536, 68, 44, 112, 5, 515, 774, 9536, 68, 44, 14, 8312, 9045, 4147, 194, 2350, 3233, 70, 10891, 7714, 33, 1873, 3758, 3219, 2572, 18987, 17, 2916, 704, 17638, 2697, 70, 10891, 7714, 33, 1873, 753, 11656, 3219, 11639, 6368, 416, 2475, 685, 1748, 746, 14843, 4022, 10, 1991, 11457, 219, 10148, 12, 717, 1888, 5003, 5, 74, 13032, 9, 609, 390, 2648, 1960, 4471, 3694, 70, 62, 15973, 6, 12549, 163, 330, 3219, 6889, 12324, 30, 12, 1935, 15, 4851, 444, 10620, 6238, 4844, 5935, 12, 10, 1991, 11457, 219, 10148, 12, 717, 2022, 70, 10891, 7714, 33, 24, 760, 99, 74, 637, 17506, 753, 11656, 14, 4674, 161, 3136, 11, 18, 1366, 6135, 6211, 18, 3161, 1873, 146, 1020, 350, 1281, 818, 9794, 12773, 753, 11656, 264, 45, 276, 126, 12549, 160, 6, 402, 721, 340, 458, 1261, 3493, 8264, 2438, 2022, 70, 13274, 975, 15535, 37, 12549, 160, 6, 15535, 20, 753, 11656, 264, 383, 400, 5974, 6346, 63, 12549, 28, 70, 23, 15335, 20787, 1018, 37, 269, 753, 11656, 7, 20787, 1018, 37, 269, 264, 45, 621, 132, 377, 15, 617, 1033, 70, 20787, 1018, 37, 9, 33, 10125, 17218, 4256, 6459, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,312
10,312
परालको टौवामुनि नाम्लोको पिङ हालेर मच्चिनुको मज्जा म आधुनिक युगको लिङ्गे र रोटे पिङ्गमा पाउन सक्दिनँ । दशैं आएपछि घरमै खसी काटेर मासुमा झोल हालेर खाएको स्वाद म अहिलेको दैनिक सहज हुने मटनमा पाउन सक्दिनँ । गाउँघरमा कोइलीको कुहु कुहुमा रमाउने यो मन अहिले भेन्टीलेटरको टुटुमा बानी परेको छ । दशैं आएपछि उतिबेला छुट्टै रौनक हुन्थ्यो गाउँ घरमा । दाइ काठमाण्डौंमा बस्नुहुन्थ्यो, लाग्थ्यो दशैंमा दाइ घर आउँदा कस्तो लुगा ल्याइदिनु हुन्छ ? दाइ आउने दिन गन्दाको मज्जा नै बेग्लै हुन्थ्यो त्यसबेला । बाबा ममीका आँखा छलेर गाउँ भरिका साथीहरु भेला भई घर पछाडि लगाएको पिङ्ग खेल्दा रात परेको पत्तो नै हुँदैनथ्यो । उता पल्लो घरमा खसी काटेर रक्ति खान बोलाउँदा खुसीले मन प्रफुल्ल हुन्थ्यो । दशै आएसँगै गाउँ र घर वरपरको सरसफाइ एवं बाटोघाटो मर्मत गर्ने, रातो र सेतो कमेरोले घर लिप्ने जस्ता काम हुने हुँदा त्यस समयमा सबैजना व्यस्त हुन्थ्यौं । दशैंका बेलामा छरछिमेकमा प्रतिस्पर्धा नै चल्थ्यो, कसको घर राम्रो र सुन्दर बनाउने भनेर । साँझमा गाउँ घर डुल्ने त ममात्रै हुदैनथें । साझँ परेपछि पानी लिन जाँदा गल्ली छेउमा रुखको हाँगामा डोरीले बाँधेर हालेको पिङ्गमा घण्टौं हराएका क्षणहरु मानसपटलमा अहिले पनि ताजै छन् । अझ विजयादशमीको दिन आफन्तका घरघरमा टीका थाप्न जादाँ काटेका एक-एक टुक्रा केरा र मेवा खाँदै घर आएर पैसा गन्दाको मजा Û र, त्यो आनन्द अहिले मासिक थापिने तलबबाट कदापि पाउन सकिँदैन । उसबेला टीका थापेर लिइने आशिर्वादको खासै महत्व थाहा थिएन । आर्शिवाद भन्दा पनि नयाँ लुगा, र टीकापछि पाइने दक्षिणा अनि विद्यालयले दिने छुट्टी बढी नै प्राथमिकतामा पर्थे । टीका लगाएर सबैले दक्षिणा दिन्छन् । र माइजूले बनाएको खसीको सुकुटी मीठो हुन्छ भनेर रमाउँदै थकानको महसुससम्म नगरी घण्टौं हिँडेर मामाघर गइन्थ्यो । चाहे घर होस् या मामाघर, सानालाई दिने दक्षिणा सबैको भन्दा कम नै हुन्थ्यो । अरु आर्शिवादका लागि जाने गर्थे, तर आफु सानै भएर पनि होला, बढी दक्षिणाकै चासो र चिन्ता हुन्थ्यो । त्यति हुदाँ हुदै पनि सबैभन्दा थोरै दक्षिणा पाउदाँ मन सारै भारी भएर आउँथ्यो अनि लाग्थ्यो, कहिले ठुली भएर धेरै दक्षिणा लिनु ?  आजकाल पनि दशैं नआउने हैन । तर, आजकालको दशैंमा त्यो खुसी भेट्टाउन सक्दिनँ म । अहिलेको दशैं, त्यो दशैंभन्दा बिल्कुल फरक लाग्छ । समय, उमेर र साथीहरु उही रहेनन् आहा ! त्यो बालापनको दशैं ! त्यो गाउँ घरको दशैं ! अनि त्यति नै रमाइलो दशै ! हुन त आजकाल पनि दशैं नआउने हैन । तर, आजकालको दशैंमा त्यो खुसी भेट्टाउन सक्दिनँ म । अहिलेको दशैं, त्यो दशैंभन्दा बिल्कुल फरक लाग्छ । समय, उमेर र साथीहरु उही रहेनन् । यससँगै आफ्ना खुसीहरु पनि उही रहन सकेनन् अब । सायद यो परिवर्तन मेरो मात्रै अवश्य नै हैन । पक्कै पनि यहाँहरुको दशैंमा पनि केही न केही परिवर्तन आएको हुनुपर्छ । मेरो अनुभवमा यो शहरको दशैं गाउँको दशैंभन्दा विल्कुल फरक छ । दशैं आयो भन्नासाथ अस्पतालका ईन्चार्जहरुमा नर्सहरुको काम गर्ने समय तालिका बनाउने विषय फलामको च्युुरा चपाउनुजस्तै हुन्छ । यता अस्पतालमा कार्यरत हामीजस्ता नर्सहरुलाई छुट्टी पाइएला कि नपाइएला भन्ने ठूलो चिन्ता हुन्छ । गाउँ जाने टिकट पाउनै सास्ती, पाए पनि सुरक्षितरुपमा घर पुगिएला या नपुगिएला भन्ने ठूलो चिन्ता । यो चिन्तै चिन्ताको दशैं भन्दा त त्यो वालापनको निश्चिन्त दशैं कयाैं गुणा वेश । तर, के गर्नु ? बगेको खोला फर्कँदैन । र, गएको उमेर पनि फर्कँदैन । समयले जहाँ पुर्‍यायो, त्यही पुग्नुपर्ने वाध्यता त मेरो मात्रै नभई सबैको उस्तै होला । त्यसैले जहाँ, जो जसरी रहे पनि त्यही परिवेशअनुसार खुसीका साथ दशैं मनाउनुस् । सबैलाई शुभकामना ! (सर्वदा कान्ति बाल अस्पतालकी स्टाफ नर्स हुन्)
Opinion
false
[ 0, 16719, 6, 10, 166, 452, 462, 3577, 157, 6262, 6, 10, 9669, 6540, 74, 2608, 2789, 6, 8710, 74, 1306, 2460, 6, 5882, 30, 9, 9, 2367, 30, 306, 2195, 8, 1141, 15949, 5, 2057, 2456, 5327, 9480, 6224, 2307, 8, 14578, 6540, 7791, 5570, 74, 2135, 489, 727, 40, 74, 4144, 8, 1141, 15949, 5, 12709, 10, 6, 435, 6730, 867, 2672, 867, 2672, 8, 13146, 21, 221, 114, 4397, 13157, 11, 166, 18, 6, 9830, 97, 8, 3831, 346, 13, 5, 2057, 2456, 6512, 3622, 2185, 10910, 1815, 286, 553, 5, 5214, 6139, 8, 1364, 7880, 7, 6819, 2057, 8, 5214, 159, 3007, 1184, 4704, 5804, 7743, 78, 121, 5214, 329, 56, 473, 4563, 6, 8710, 37, 7414, 1815, 3642, 5, 3773, 74, 1124, 12, 1261, 13, 11, 18, 286, 5962, 12, 3567, 2064, 568, 159, 2324, 1852, 306, 2195, 11942, 2320, 346, 14707, 37, 17206, 5, 3367, 17129, 553, 9480, 6224, 9, 4806, 837, 2903, 2629, 1423, 11, 221, 19373, 1815, 5, 5193, 1063, 241, 286, 9, 159, 3940, 6, 5767, 331, 20160, 3105, 1803, 2060, 9, 2925, 216, 6475, 11, 159, 1181, 131, 461, 519, 46, 40, 342, 291, 278, 14738, 2717, 67, 16892, 5, 2057, 12, 2499, 18328, 8, 1653, 37, 1100, 4621, 7, 3340, 6, 159, 269, 9, 1179, 356, 185, 5, 1253, 8, 286, 159, 16174, 461, 60, 74, 3731, 4961, 3849, 141, 5, 14359, 161, 6009, 387, 423, 1201, 10368, 5534, 2621, 6, 12744, 8, 10768, 11, 9395, 9752, 6, 306, 2195, 8, 18721, 141, 8268, 5144, 55, 20776, 8, 114, 15, 10187, 69, 27, 5, 1015, 15720, 6, 56, 2399, 12, 8168, 8, 1910, 13690, 12351, 161, 8379, 12, 26, 70, 3484, 5887, 4529, 9, 14508, 11967, 159, 1440, 549, 473, 4563, 6, 9034, 10, 22363, 9, 7, 115, 2140, 114, 2564, 11230, 574, 2659, 17, 13713, 1210, 1141, 6057, 5, 4541, 3622, 1910, 13017, 18, 11582, 18505, 6, 2809, 1255, 433, 924, 5, 6637, 2400, 1237, 158, 15, 94, 4704, 7, 9, 1910, 135, 1151, 12451, 276, 5983, 189, 14735, 118, 37, 3676, 1036, 3198, 5, 1910, 1686, 1641, 12451, 6413, 5, 9, 5993, 8044, 11, 856, 9480, 6, 381, 11045, 9049, 78, 185, 9, 8, 8183, 14195, 6, 2182, 116, 1757, 18721, 141, 16013, 17748, 8098, 7015, 5, 2878, 159, 1417, 526, 17748, 7, 1203, 14, 189, 12451, 1410, 158, 216, 37, 1815, 5, 677, 6637, 2400, 1237, 12, 19, 341, 3540, 7, 47, 2268, 5320, 266, 15, 6979, 118, 12451, 96, 1623, 9, 1967, 1815, 5, 1047, 12195, 2414, 15, 282, 2204, 12451, 5564, 12115, 221, 2336, 69, 4209, 266, 16247, 276, 6819, 7, 883, 11328, 34, 266, 85, 12451, 3690, 121, 16292, 15, 2057, 11271, 2176, 5, 274, 16292, 6, 2057, 8, 115, 1423, 19771, 15949, 74, 5, 2135, 2057, 7, 115, 2057, 168, 416, 14158, 611, 1033, 5, 137, 7, 936, 9, 3567, 6346, 7396, 310, 15770, 264, 115, 10263, 1696, 6, 2057, 264, 115, 286, 3489, 2057, 264, 276, 1047, 37, 2844, 5193, 264, 67, 60, 16292, 15, 2057, 11271, 2176, 5, 274, 16292, 6, 2057, 8, 115, 1423, 19771, 15949, 74, 5, 2135, 2057, 7, 115, 2057, 168, 416, 14158, 611, 1033, 5, 137, 7, 936, 9, 3567, 6346, 7396, 310, 5, 42, 241, 369, 1423, 55, 15, 6346, 1574, 4964, 169, 5, 2385, 21, 470, 229, 295, 5734, 37, 2176, 5, 4340, 15, 242, 199, 2057, 8, 15, 72, 10, 23, 72, 470, 123, 1320, 5, 229, 841, 8, 21, 957, 6, 2057, 286, 6, 2057, 168, 504, 14158, 611, 13, 5, 2057, 1324, 18098, 4605, 6783, 14461, 608, 7275, 199, 46, 25, 137, 5526, 356, 372, 5289, 6, 697, 1618, 3898, 697, 131, 2317, 1597, 78, 5, 1831, 1357, 1260, 155, 1110, 7275, 344, 14735, 7781, 219, 146, 19996, 219, 53, 218, 1967, 78, 5, 286, 341, 2615, 1141, 69, 7945, 7, 1545, 15, 1326, 1926, 159, 8080, 2251, 33, 526, 10546, 2028, 219, 53, 218, 1967, 5, 21, 1718, 2051, 69, 1967, 6, 2057, 158, 60, 115, 10209, 1696, 6, 330, 6947, 1516, 84, 2057, 10, 44, 459, 4081, 5696, 10, 6000, 5, 274, 105, 160, 121, 11750, 1844, 2648, 11456, 5, 9, 7, 251, 936, 15, 2648, 11456, 5, 137, 11, 1061, 869, 526, 382, 7, 516, 1382, 1272, 11264, 138, 60, 229, 295, 1699, 1410, 4215, 668, 5, 383, 1061, 7, 400, 2366, 1905, 15, 516, 8178, 496, 1423, 12, 246, 2057, 3137, 6220, 5, 1637, 1984, 264, 77, 11298, 581, 9745, 929, 571, 98, 15025, 7275, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,313
10,313
‘डाक्टर सा’ब, म त रक्सी खान्नँ, कहिलेकाहीँ बियर मात्रै हो ।’ ‘डाक्टर सा’ब, दिनहुँ अलिअलि रक्सी मुटुको लागि राम्रो हो भन्छन्, त्यस्तै हो ? ‘डाक्टरसा’ब, म त पिउने भनेको विदेशी मात्रै हो, नेपाली र लोकल त छुँदा’नि छुन्नँ ।’ मदिराको विषयमा बिरामीहरुपिच्छे थरिथरि कुरा सुन्न पाइन्छ । मदिराको कुरामा हामी डाक्टरहरुको पनि दुईथरि भनाइ हुन्छ । एकथरी खाँदै नखान सल्लाह दिन्छन् भने अर्काथरी केही मात्रामा दिनहुँ खाने गरेमा फाइदा नै गर्छ भन्ने गर्छन् । बिरामीहरू पनि त्यस्तै हुन्छन्, अलिअलि खाँदा राम्रै गर्छ भन्ने सल्लाहकै पछि लाग्छन् । तर, त्यो अलिअलि कति हो, कमैलाई थाहा हुन्छ । मैले दैनिक चेकजाँच गर्ने सिलसिलामा करिब पाँच प्रतिशत बिरामी मात्र आफूलाई नियन्त्रणमा राखेर पिउने बानी भएको भेटेको छु । सुरुमा दुई पेग मात्रै हो भनेर थाल्ने अनि अलिकति अलिकति भन्दै बढाउँदै जाने प्रवृत्ति पनि धेरै जनाको हुन्छ । त्यसैले कुनै डाक्टरले पिउने सल्लाह दिन्छन् भने कति पिउनु उचित हो, मात्रा पनि सोध्न जरुरी छ । साथै, आफूलाई अनुशासनमा पनि राख्न जरुरी छ । हामी सबैलाई थाहा छ, मदिराले स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने भएकोले यसको सेवन गर्नु हुंदैन । तर, हानि गर्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि खानैपर्ने मान्छेको बानी हुन्छ । कहिले थकाइको बहानामा, कहिले टेन्सनको बहानामा, कहिले कुनै सफलताको बहानामा, कहिले अरुको मन राख्न र कहिले चाडबाड परेर मदिरा पिउनेहरू छन् । मदिरा पिउने बानी पनि फरक-फरक हुन्छ । केही बिहानैदेखि सुरु गर्छन्, कोही साँझ परेपछि अलिकति पिउनैपर्ने हुन्छन्, कोही गुड फ्राइडे मात्र मनाउँछन् भने कोही साथीभाइ भेटेपछि पिउनैपर्ने खालका हुन्छन् । मदिरा पिउने बानी भएकाहरु अधिकांश मांसाहारी नै हुन्छन् । रक्सी नखाई बियर र वाइन खाए हुन्न र ? हि्वस्कि खानुस्, वाइन खानुस्, बियर खानुस्, भोड्का, लोकल, रम, जीन जे खाए पनि सबैमा अल्कोहलको मात्रा हुन्छ । कुरा प्रतिशतको मात्रै हो र त्यो कुनैमा बढी त कुनैमा कम उल्लेख भएको हुन्छ । हि्वस्किमा अल्कोहलको मात्रा झण्डै ४० प्रतिशतको हाराहारीमा हुन्छ भने वाइनमा १२ त बियरमा ५ प्रतिशत । हरेक कुराको केही न केही राम्रा-नराम्रा पक्ष भए झैं यस्ता अल्कोहलयुक्त पेय -हार्ड डि्रंक्स) का पनि केही राम्रा-नराम्रा पक्ष छन् । अहिलेसम्म भएका अध्ययन अनुसार वाइन पिउनु स्वास्थ्यको लागि राम्रो मानिन्छ । तर, यसको फाइदा यसमा रहेको अल्कोहलको कारणले भन्दा पनि यसमा प्रयोग हुने अंगुर तथा अन्य फलफूलको रसले गर्दा हो । यस्ता फलफूलको रसमा पाइने विभिन्न था रुले शरीरमा फाइदा गरिरहेको हुन्छ, जुन कुरा फलफूल खानाले पनि प्राप्त हुन्छ । यसको मात्रा भोड्का तथा हि्वस्कि जातिमा कम हुन्छ भने बियरमा वाइन जत्तिकै हुन्छ । अल्कोहलले मुटुमा पार्ने राम्रो असर भनेको यसले रगतमा हुने कोलेष्ट्रोलहरुमध्ये राम्रो कोलेष्ट्रोल  को मात्रा बढाइदिन्छ । तर, यसको मतलब बढाउन रक्सी खानैपर्ने भन्ने होइन । दिनहुँ व्यायाम गरेमा पनि यसको मात्रा बढ्छ । रक्तचापलाई कम गर्ने तथा रक्तनलीमा रगत जम्न नदिने यसका अन्य राम्रा पक्ष हुन् भने सिफारिश गरिएभन्दा बढी सेवनले रक्तचाप बढाउने, कलेजो खराब गर्ने, मोटोपना बढाउने, दिमागको पक्षघात गराउने तथा सुगरको समस्या बढाउने गर्छ । मुटुको चालको गडबडी तथा मुटुको मांशपेशीको रोग कार्डियोमायोप्याथी पनि रक्सीको अत्यधिक सेवनले गराउंन सक्छ, जसको कारण मानिसको मृत्यु पनि हुन सक्छ । कति हो त स्टान्डर्ड डि्रंक्स् ? नेशनल इन्ष्टिच्यूट अफ अल्कोहल अब्यूज एण्ड अल्कोहोलिज्मका अनुसार, कुनै पनि पेय पदार्थ जसमा १४ ग्राम अल्कोहोल रहेको हुन्छ, त्यसलाइ स्टान्डर्ड डि्रंक्स् भनिन्छ । अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन तथा अमेरिकन डाइबिटिज एशोसिएसनका अनुसार हि्वस्कि, स्पिरिट सेवन गर्ने हो भने ४५ मिलि, बियर हो भने ३४० मिलि, तथा वाइन, साइडर हो भने १४० मिलिलाई स्टान्डर्ड एक डि्रंक्स मानिन्छ । ४५ वर्षमाथिका स्वस्थ शरीर भएका महिलाहरुले दैनिक एक तथा पुरुषहरुले दिनको दुई डि्रंक्ससम्म पिउन सकिने सल्लाह दिइएको छ । यस्तै, मदिराको सेवन गर्नेलाई अनुशासनमा बसेर सेवन गर्ने र अहिलेसम्म खाँदै नखाएकालाई सुरु नै नगर्ने सुझाव दिइएको छ । मदिरा र मुटुरोग अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनको वेबसाइटमा उल्लेख गरिएको अध्ययन अनुसार माथि उल्लिखित स्टान्डर्ड डि्रंक्स गर्ने मानिसहरुभन्दा अल्कोहल सेवन नगर्ने मानिसको मृत्यु मुटुरोगको कारण बढी भएको पाइयो । अध्ययनमा के पनि देखाएको थियो भने दिनमा दुईभन्दा बढी पटक अल्कोहल सेवन गर्ने मानिसको मृत्यु नपिउने मानिसहरुभन्दा बढी पाइयो । तर, मुटुरोग भएका बिरामीहरुले मदिरा सेवन गर्दा मुटुको चाल गडबडी हुने, रक्तचाप अनियन्त्रित हुने, मुटुको काम गर्ने क्षमता कमजोर हुने आदि समस्या हुने गरेकोले मदिराबाट टाढा रहन नै सल्लाह दिइन्छ । मदिरा र डाइबिटिज सुगरका बिरामीले मदिरा सेवन गर्नुपूर्व धेरै कुरा विचार गर्नुपर्छ । अमेरिकन डाइबिटिज एशोसियसनले रगतमा सुगर अनियन्त्रित छ भने मदिरा वर्जित गरेको छ । एक-दुई डिं्रक्सले सुगरका बिरामीको रगतमा सुगरको मात्रा बढाइदिन्छ भने धेरै पिएमा घातक नै हुने गरी सुगरको मात्रा धेरै कम पनि गराइदिन सक्छ । मदिरा सेवन गरेपछिको २४ घण्टासम्म पनि यसले रगतमा सुगरको मात्रा कम गराउन सक्छ । रगतमा सुगरको मात्रा चाहिनेभन्दा कम भएमा मानिसको मृत्यु समेत हुन्छ । त्यसैले मदिरा पिउने नै हो भने मदिरा सेवन गर्नुपूर्व सुगरको अवस्था कस्तो छ भन्ने हेर्नुपर्छ । मदिरा सेवन गरेको बेला रगतमा सुगरको मात्रा १०० देखि १४० भित्रै राख्नुपर्ने अमेरिकन डाइबिटिज एशोसियसनको सल्लाह छ । त्यसैले सुगरको बिरामीले मदिरा सेवन गर्नुपरेमा खाली पेटमा कहिल्यै पनि नपिउन र खानासँगै पिउन सल्लाह दिइन्छ । साथै, कुनै पनि मदिरा सेवन गर्दा विस्तारै र डाइट सोडा वा पानीसँग मिसाएर मात्र पिउनुपर्छ । मासु, मदिरा र दशैं दशैंमा मासुसँगै मदिरा अनि चिल्लो, पिरो मसालेदार खाना धेरै खानाले स्वस्थ मानिस पनि बिरामी परी अस्पताल दौडिनुपरेको देखिन्छ । त्यसैले खानेकुराबारे बढी नै सचेत हुन जरुरी छ । खानेकुरा खाँदा थोरै-थोरै मात्रामा धेरै पटक खानु राम्रो हुन्छ भने सागपात र फलफूलसहितको सन्तुलित खाना उपयुक्त हुन्छ । अत्यधिक चिल्लो, मसालेदार बोसोयुक्त खानाले ग्याष्ट्रिक बढाउने, अपच गराउने गर्छ भने बासी खाना, काँचो मासु खाँदा फुड प्वाइजन हुन सक्छ । मसलाको अधिक प्रयोग गर्नु हुँदैन । रातो मासु अनि मदिराको अत्यधिक सेवनले रगतमा कोलेष्ट्रोल तथा यूरिक एसिड बढाउने गर्ने हुनाले मासु खाँदा चारखुट्टे जनावरको भन्दा कुखुुरा, हाँसको मासु तथा माछा खानु राम्रो हुन्छ । सफ्ट डिं्रक्समा हुने अत्यधिक गुलियोपनले पनि ग्याष्ट्रिक गराउने, मोटोपन बढाउने, तथा रगतमा ट्राइग्लिसेराइड जस्ता कोलेष्ट्रोलको मात्रा बढाइदिने भएकोले यस्ता पेय पदार्थभन्दा सादा पानी पिउनु नै उत्तम हुन्छ । सकभर मदिरा सेवन नै नगरौं । सेवन गर्नैपरेमा माथि उल्लिखित मात्राको विचार गरौं । धूमपान र मदिरापान रहितको बडादशैंको शुभकामना ! (श्रेष्ठ ग्राण्डी अन्तर्राष्ट्रिय अस्पतालका मुटुरोग विशेषज्ञ हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 15690, 1126, 45, 220, 7, 74, 60, 5016, 20494, 7, 7116, 12312, 295, 20, 300, 15690, 1126, 45, 220, 7, 8312, 10, 14453, 5016, 8938, 19, 269, 20, 1551, 617, 20, 121, 15690, 627, 45, 220, 7, 74, 60, 8758, 639, 819, 295, 649, 39, 9, 875, 59, 60, 682, 3906, 45, 708, 682, 4172, 161, 300, 3671, 6, 371, 1307, 55, 1210, 13269, 10, 15386, 15386, 83, 2155, 847, 5, 3671, 6, 1495, 155, 17371, 6, 15, 89, 15386, 765, 78, 5, 26, 7747, 11967, 10, 23, 11401, 1719, 6413, 29, 1459, 7747, 72, 2084, 8312, 1338, 4158, 1461, 37, 578, 53, 890, 5, 1307, 49, 15, 617, 7766, 10, 14453, 7572, 4731, 578, 53, 1719, 96, 186, 14336, 5, 274, 115, 10, 14453, 465, 649, 8753, 14, 433, 78, 5, 257, 489, 15809, 25, 5226, 499, 311, 235, 1307, 90, 1035, 2017, 897, 8758, 3831, 16, 5479, 6, 682, 5, 4895, 89, 2090, 294, 295, 20, 185, 13423, 276, 5814, 5814, 192, 9981, 341, 2091, 15, 85, 1143, 78, 5, 383, 75, 9889, 8758, 1719, 6413, 29, 465, 9249, 97, 1808, 649, 3119, 15, 9783, 1172, 13, 5, 9167, 1035, 5703, 8, 15, 742, 1172, 13, 5, 155, 1637, 433, 379, 3671, 11, 231, 14, 7608, 25, 2261, 195, 2267, 160, 14960, 23, 5, 274, 7608, 578, 53, 481, 685, 7060, 458, 15, 837, 7883, 6414, 3831, 78, 5, 883, 18106, 818, 6, 8399, 7, 883, 10, 13982, 6, 8399, 7, 883, 75, 1360, 6, 8399, 7, 883, 9592, 221, 742, 9, 883, 12651, 4305, 3671, 8758, 49, 27, 5, 3671, 8758, 3831, 15, 611, 70, 6993, 78, 5, 72, 10, 15016, 206, 11218, 1128, 1253, 6009, 5814, 9249, 7883, 7766, 1128, 6984, 6787, 7560, 30, 90, 221, 4197, 29, 1128, 9321, 5479, 135, 9249, 7883, 2981, 583, 5, 3671, 8758, 3831, 73, 55, 1001, 21530, 37, 583, 5, 5016, 7478, 597, 12312, 9, 7073, 23, 5935, 4515, 9, 121, 2945, 3571, 337, 1034, 6101, 337, 7, 7073, 23, 6101, 337, 7, 12312, 6101, 337, 7, 1873, 2900, 12, 7, 875, 59, 7, 9, 61, 7, 2369, 23, 750, 5935, 15, 82, 8, 20545, 6, 3119, 78, 5, 83, 235, 6, 295, 20, 9, 115, 75, 8, 118, 60, 75, 8, 216, 336, 16, 78, 5, 2945, 3571, 3403, 4466, 20545, 6, 3119, 2048, 1095, 235, 6, 6854, 78, 29, 7073, 23, 8, 333, 60, 12312, 8, 198, 235, 5, 317, 3664, 72, 10, 23, 72, 3040, 70, 23, 1130, 1588, 1012, 99, 5300, 515, 20545, 1809, 13297, 204, 702, 2283, 959, 1084, 141, 1872, 52, 183, 15, 72, 3040, 70, 23, 1130, 1588, 1012, 27, 5, 1191, 73, 392, 92, 7073, 23, 9249, 97, 231, 6, 19, 269, 1251, 5, 274, 195, 1461, 695, 35, 20545, 6, 1089, 158, 15, 695, 151, 40, 2148, 97, 18, 22, 152, 4100, 6, 9, 7123, 150, 20, 5, 515, 4100, 6, 7019, 8, 1151, 107, 4122, 347, 11, 3176, 1461, 699, 1738, 253, 83, 4100, 1238, 11, 15, 193, 78, 5, 195, 3119, 1873, 2900, 12, 22, 2945, 3571, 337, 1034, 1506, 8, 216, 78, 29, 12312, 8, 7073, 23, 10, 16832, 78, 5, 20545, 11, 3238, 8, 1436, 269, 1222, 639, 438, 2312, 8, 40, 4637, 8036, 2630, 59, 11620, 269, 4637, 8036, 2630, 59, 10, 6, 3119, 2804, 15137, 5, 274, 195, 9106, 1552, 5016, 837, 7883, 53, 386, 5, 8312, 10424, 4158, 15, 195, 3119, 4947, 5, 7798, 14, 216, 25, 22, 20574, 8, 2312, 4815, 450, 3527, 653, 152, 3040, 1012, 112, 29, 3788, 2468, 168, 118, 2267, 11, 7798, 1932, 7, 10525, 3718, 1803, 12780, 33, 1932, 7, 7162, 6, 1012, 5105, 807, 22, 13593, 6, 200, 1932, 578, 5, 8938, 3578, 6, 14052, 22, 8938, 21829, 6, 652, 3189, 855, 8, 382, 10933, 2978, 15, 5016, 6, 3268, 2267, 11, 1174, 1233, 141, 23, 7688, 1059, 95, 2318, 296, 15, 67, 542, 5, 465, 20, 60, 10, 6037, 1995, 2283, 959, 1084, 2831, 10389, 121, 8406, 4138, 5938, 384, 3400, 166, 610, 20545, 169, 3400, 167, 2726, 5116, 6, 1451, 59, 13629, 12, 8649, 75, 15, 13297, 1666, 1223, 620, 4014, 5116, 6, 1451, 59, 35, 1738, 291, 737, 10, 6037, 1995, 2283, 959, 1084, 2831, 10389, 982, 5, 3587, 12323, 166, 8303, 22, 3587, 8214, 749, 1522, 167, 9229, 12, 92, 2945, 3571, 337, 1034, 7, 4559, 10542, 166, 2267, 25, 20, 29, 2293, 10692, 7, 12312, 20, 29, 175, 6983, 10692, 7, 22, 7073, 23, 7, 10820, 18, 20, 29, 620, 722, 10692, 14, 10, 6037, 1995, 2283, 26, 959, 1084, 141, 1872, 1251, 5, 2293, 80, 312, 12, 3858, 1377, 73, 3439, 11, 489, 26, 22, 500, 259, 3152, 89, 959, 1084, 141, 1872, 116, 9249, 823, 1719, 1283, 13, 5, 5888, 3671, 6, 2267, 25, 14, 5703, 8, 1399, 2267, 25, 9, 1191, 11967, 18966, 12, 14, 206, 37, 1891, 1138, 1283, 13, 5, 3671, 9, 14018, 3587, 12323, 166, 8303, 6, 9267, 336, 51, 392, 92, 633, 10540, 10, 6037, 1995, 2283, 959, 1084, 141, 1872, 25, 1843, 168, 20545, 2267, 1891, 2318, 296, 14018, 6, 95, 118, 16, 8726, 5, 392, 8, 105, 15, 2744, 38, 29, 1161, 89, 168, 118, 249, 20545, 2267, 25, 2318, 296, 7421, 91, 4297, 1843, 168, 118, 8726, 5, 274, 14018, 73, 1307, 259, 3671, 2267, 150, 8938, 3578, 14052, 40, 7, 7798, 12814, 40, 7, 8938, 46, 25, 839, 1239, 40, 378, 200, 40, 28, 11, 3671, 17, 2087, 1574, 37, 1719, 9420, 5, 3671, 9, 8214, 749, 1522, 167, 13593, 12, 1307, 11, 3671, 2267, 160, 2901, 85, 83, 679, 1192, 5, 3587, 8214, 749, 1522, 167, 21523, 11, 2312, 8, 13593, 12814, 13, 29, 3671, 504, 11201, 28, 13, 5, 17519, 959, 141, 1084, 1872, 11, 13593, 12, 4467, 2312, 8, 13593, 6, 3119, 2804, 15137, 29, 85, 13697, 8, 11835, 37, 40, 57, 13593, 6, 3119, 85, 216, 15, 6603, 1335, 542, 5, 3671, 2267, 741, 6, 947, 15463, 15, 438, 2312, 8, 13593, 6, 3119, 216, 931, 542, 5, 2312, 8, 13593, 6, 3119, 4161, 168, 216, 2355, 2318, 296, 103, 78, 5, 383, 3671, 8758, 37, 20, 29, 3671, 2267, 160, 2901, 13593, 6, 265, 1184, 13, 53, 766, 1359, 5, 3671, 2267, 28, 260, 2312, 8, 13593, 6, 3119, 3595, 153, 620, 722, 6174, 8911, 3587, 8214, 749, 1522, 167, 21523, 6, 1719, 13, 5, 383, 13593, 6, 1307, 11, 3671, 2267, 160, 4774, 8, 3161, 10753, 1536, 15, 7421, 91, 3715, 9, 1238, 241, 9249, 1719, 9420, 5, 9167, 75, 15, 3671, 2267, 150, 3649, 9, 8214, 166, 194, 591, 50, 387, 63, 10635, 90, 9249, 1359, 5, 2307, 7, 3671, 9, 2057, 2057, 8, 2307, 241, 3671, 276, 9854, 7, 13105, 74, 627, 11, 1838, 1238, 85, 1238, 11, 3858, 1069, 15, 1307, 2557, 571, 3191, 483, 5751, 589, 5, 383, 4352, 273, 118, 37, 2769, 67, 1172, 13, 5, 4352, 7572, 2204, 70, 11090, 69, 2084, 85, 249, 6101, 269, 78, 29, 6694, 3506, 9, 4100, 2926, 8554, 1238, 1645, 78, 5, 3268, 9854, 7, 74, 627, 11, 1838, 11481, 1809, 1238, 11, 15339, 1932, 7, 2718, 384, 807, 578, 29, 10, 3351, 1238, 7, 17150, 2307, 7572, 12369, 6698, 6157, 1085, 67, 542, 5, 8504, 6, 1424, 151, 160, 849, 5, 2060, 2307, 276, 3671, 6, 3268, 2267, 11, 2312, 8, 4637, 8036, 2630, 59, 22, 3094, 4267, 7250, 1932, 25, 1594, 2307, 7572, 304, 19361, 4031, 6, 158, 867, 2690, 3898, 7, 6420, 6, 2307, 22, 2198, 6101, 269, 78, 5, 190, 5414, 959, 141, 1084, 1872, 8, 40, 3268, 15284, 1696, 11, 15, 15339, 807, 7, 12780, 1932, 7, 22, 2312, 8, 4029, 818, 7164, 12910, 18, 7560, 519, 4637, 8036, 2630, 59, 6, 3119, 2804, 13037, 2261, 515, 13297, 1666, 168, 14921, 387, 9249, 97, 37, 3886, 78, 5, 3031, 1325, 3671, 2267, 37, 513, 848, 5, 2267, 7117, 4774, 8, 633, 10540, 3119, 6, 679, 3376, 5, 19457, 9, 3671, 8099, 13155, 6, 4861, 5101, 4081, 6, 1984, 264, 77, 20707, 17384, 34, 316, 4605, 14018, 3187, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,314
10,314
एउटा भनाइ छ, मानिसहरु पहिलो नजरमै प्रेममा पर्ने गर्छन् र उनीहरुको माया अनन्तकालसम्म रहिरहन्छ । यद्यपि यो मायाले न त घर बनाउन मिल्छ, न भविश्य नै बनाउन सकिन्छ । वा भनौं, कसैलाई रोगबाट नै फर्काउन सकिन्छ । मेरो विचार यी महिला हुन् जसले सम्बन्ध बनाउँछन् । तपाईहरुलाई थाहा छ, म पुरुषहरुलाई किन परामर्श दिन्न ? किनकि ती पुरुषहरुले जहिल्यै मलाई महिला गलत हुन्छन् भन्ने प्रमाणित गर्ने कोशिश गर्छन् । उनीहरुले एउटा मनोचिकित्सकबाट अपेक्षा गर्ने पनि त्यति नै हो । मेरो विचारमा पुरुषहरु महिलामाथि प्रतिक्रिया मात्र जनाउँछन् । उनीहरुले त्यही किसिमको प्रतिक्रिया मनोचिकित्सकसित भने देखाउँदैनन् । त्यसैले, मैले महिलाहरुसित काम गर्नुको एउटैमात्र कारण के हो भने म धैर्यतापूर्वक विश्वास गर्छु कि जब महिलाहरु परिवर्तन हुन्छन्, त्यतिबेला पुरुषसितको उनीसितको सम्बन्ध पनि परिवर्तन हुन्छ । यो लेखमा तपाईहरुले महिलाका सात साधारण त्रुटीहरु थाहा पाउन सक्नुहुन्छ, जुन मैले सामना गर्दै आएकी छु । १. तपाई भाषण धेरै दिनुहुन्छ सम्बन्ध बनाउने क्रममा हुने मुख्य गल्ती भनेको महिलाहरुले गर्ने वादविवाद नै हो । यसको मतलव मैले नचाहिँदो गफ भन्न खोजेको हैन । बरु म किन निराश छु भन्नुको साटो त्यसलाई तन्काएर म भन्छु, यो कसरी गर्ने ? मलाई थाहा छ । तिमीलाई थाहा छैन, तिमी केवल……’ भन्न थाल्छे र त्यही कुरामा भाषण दिन सुरु हुन्छ । उदाहरणका लागि तपाई कतै गइरहनु भएको छ र यात्रा अवधिभर तपाईका श्रीमान् उक्त कारबाट बाहिर निस्कन नसक्ने अवस्थामा हुनुहन्छ । त्यतिबेला तपाई यत्ति सानो सानो कुरामा वहस गरेर उनलाई तनाव दिइरहनुभएको हुन्छ, जुन आवश्यक नहुन पनि सक्छ । त्यसपछि तपाईहरु घर र्फकनुहुन्छ, खाना खानुहुन्छ, सुत्नुहुन्छ र भोलि विहान फेरि सोही प्रकृया क्रमशः दोहोरिन्छ । २. तपाई एउटाबाट अर्को चरम अवस्थामा पुर्‍याइनुहुन्छ महिलाहरु अर्को गल्ती गर्छन् । उनीहरु ‘म सधैंका उपलब्ध छु’ भन्ने अवस्थाबाट ‘विल्कुलै उपलब्ध छैन’ भन्ने अवस्थाको बीच जहिलेपनि झुलिरहेका हुन्छन् । यसमा जान्नुपर्ने मुख्य दुई कुरा छन् । ती हुन्ः · जब एउटी महिला आफ्नो पुरुषसितको घनिष्टताका लागि उपलब्ध हुन्छिन्, त्यतिबेला पुरुषले उनीसित जस्तोसुकै व्यवहार गरेको होस्, त्यसको समेत वास्ता नगरी उनले त्यसको मूल्य आफ्नै नजरमा तथा ती पुरुषको नजरमा गुमाइरहेकी हुन्छिन् । · जब एउटी महिलाले परिवारमा कडा स्वभाव भएकी महिला अथवा ‘आमा’को भूमिका निर्वाह गर्छिन्, त्यतिबेला उनले शारीरिक आर्कषण तथा सौन्दर्यता गुमाउन पुग्छिन् । त्यो किन हुन्छ भने एउटा पुरुषको दिमागमा ‘आमा’ र ‘सेक्स’ दुई अलग कुरा हुन् । एउटी केटी र आमाको संयोजनबाट नै महिलाको उत्पत्ति हुन्छ । यी दुई तत्व मिलेर नै शान्त र सदभावयुक्त महिलाको निर्माण हुन्छ, जसलाई ‘लचिलो’ कसरी हुने भनेर राम्ररी थाहा छ । यस अर्थमा ‘आमा’ लचिलो हुनै सक्दिनन् । किनकि उनी सधै नै चिन्तित मुद्रामा हुन्छिन् र उनलाई जहिलेपनि आफु सही नै हुनैपर्छ । अर्कोतर्फ एउटी केटी लचिलो हुन सक्दछिन् किनकि उनी मूर्ख हुन्छिन् । जब एउटी महिलाले आफ्नो भावना बुझ्न थाल्छिन्, तब उनले शान्त हुनुको आनन्द महसुस गर्छिन् र त्यो अवस्थामा कसरी पुग्ने भन्नेबारे थाहा पाउँछिन् । महिलाहरु सँगै हिँड्न, केही गर्न तथा विभिन्न कुरालाई सही बनाउन पुरुषकै प्रतिक्षा गर्छन् । तर, त्यसले मात्रै सबै कुरा ठीक हुँदैन । किनभने माया पाउनु आफैंमा आधारभूत आवश्यकता हो । हामीले यो कुरा स्वतन्त्ररुपमा मात्र अनुभूति गर्न सक्छौं । यदि महिलाले आˆनो आवश्यकता स्वतन्त्ररुपमा परिपूर्ति गर्न सक्तैनांै भने निराशा बढेर मात्र जान्छ । यो कुरा उसले गरेको काम सही छ भन्ने महसुस गर्दागर्दै र पत्रिमा भनेजस्तै पुरुषले व्यवहार देखाउँदा देखाउँदै पनि लाग्न सक्छ । त्यतिबेला उसले केही महसुस गर्न नसक्दा यसले सम्बन्धलाई अन्त्यमा पुर्‍याउँछ । ३. तपाई बाघलाई चप्पलले हिर्काउनुहुन्छ प्रायः महिलाको एउटै गुनासो हुन्छ, पुरुषलाई उनीहरुको आशामा खरो उत्रन सकेनन् । त्यसैले उनीहरु प्राय ः एउटै कुरा दोहोर्‍याउने गर्छन्, ‘पुरुषहरु अल्छी हुन्छन्, उनीहरुको अल्छीपना कहिले सकिएला ?’ ‘तिमी कहिल्यै पैसा कमाउन सक्तैनौ’ । ‘तिमी कहिले उचित निर्णय लिन्छौ ?’, इत्यादि इत्यादि । यस्ता व्यवहार देखाएर उनीसामु जाँदा उसले तपाईको श्रीमानलाई पर बनाउने काम मात्रै गर्छ, जो झुक्किएर पनि तपाईले देखाएको मार्गमा हिँड्न चाहँदैन । यसैसित मिल्ने एउटा भनाइ पनि छ । एउटा बाघलाई तपाई हरेक दिन चप्पलले हिर्काउएर हेर्नोस् । अनि हामी उसलाई ऊ बाघ हैन र उसले केही गर्न सक्दैन भनी हेरौं । त्यतिबेला उक्त बाघले कस्तो प्रतिकृया जनाउला ? म महिलाहरुलाई यस्ता वाक्यांश प्रयोग गर्न सुझाव दिन्छु ‘तिमीलाई थाहा छ म कत्तिको दुःखी महसुस गर्छु ? अथवा म दुःखी छु किनभने मैले सोचेकी थिएँ, जब मैले तिमीलाई भनें कि यो कुरा मेरा लागि कति महत्वपूर्ण छ, मैले सोचें, तिमीले कुरा बुझ्नेछौ ।’ यति गर्नाले एउटी महिलाले आˆनो भावना पुरुषसित बाँडिरहेकी हुन्छिन् । यो धेरै जरुरी छ । किनकि महिलाहरुले जहिले पनि पुरुष जिम्मेवार होस् भन्ने अपेक्षा राखेका हुन्छन् । यद्यपि पुरुषहरु आरामपि्रय प्राणी हुन्, जो व्यक्तिगत रुपमा उत्तरायी हुन कदापि चाहँदैनन् । भविश्यमा महिलाहरुको निराशाको कारण बन्नु भन्दा अहिले नै महिलाहरुलाई सुरक्षित महसुस गराउनु उनीहरुका लागि सजिलो पनि छ । ४. खुशीको पहिचान गर्न सक्नुहुन्न मैले यस क्षेत्रमा काम गरेको झण्डै १५ वर्ष भयो र पनि लामो समयदेखि मैले बुझन् नसकेको कुरा भनेको उमेर, लिङ्ग, जाति, ओहदा, परिपक्वता लगायतका विभिन्न कुरामा महिलाहरु जति भिन्न भए पनि उनीहरुले एकै किसमको गल्ती गरिरहेका हुन्छन् । बरु मैले के बुझें भने अभिभावक बढी जिम्मेवार हुने गरेका छन् । उनीहरुले आˆना सन्तानलाई खुशीको अनुभव गर्न सिकाउनुपर्छ ता कि भविश्यमा उनीहरुले आफूलाई चिन्न सकुन् । मलाई कसरी कसरी खुशी हुने भनेर कसैले सिकाएको हैन । जब एउटी महिला जीवनमा अघि बढ्छिन्, त्यतिबेलासम्म उसलाई खुशी के हो भन्ने नै महसुुस हुँदैन । बरु उसलाई पुरस्कृत हुदाँ, राम्रो अंक ल्याउँदा र सबैसित राम्रो व्यवहार गर्दा थोरै थोरै रुपमा खुशी महसुस भइरहेको हुन्छ । त्यही क्रममा उसको भेट एउटा पुरुषसित हुन्छ र उसले ‘म नै खुशी छु’ भन्ना साथ ती पुरुषलाई उनी घरसम्म लग्छिन् । त्यसपछि २/३ वर्ष वित्छ र पनि उसले खुशीको अनभव गर्दिनन् । त्यसैले, प्रत्येक अभिभावकको पहिलो काम भनेकै आˆना सन्तानलाई खुशी के हो भनेर बुझाउनु हो । महिलाले आफूभित्र शान्त प्रकृतिको आनन्दको अनुभूति गर्न सकेमात्रै पनि उसले एउटा पत्थरले दुईवटा चराको शिकार एकैपटक गर्न सक्दछे । ५. आफ्नो सन्तानलाई माया गर्नुहुँदैन तीन वर्षकी छोरीलाई लिएर मेरो एउटा अनुभव छ । जब मेरी छोरी आफ्नो पितासमक्ष हुन्छिन्, त्यतिबेला उनले आˆनो माया देखाइरहेकी हुन्छिन् । यो गुण प्रकृतिले नै छोरीहरुलाई प्रदान गरेको छ । यदि यही व्यवहार एउटा पुरुषलाई वयश्क महिलाले देखाउने हो भने उनीहरुबीच कुनै भिन्नता रहँदैन । तर, यही व्यवहार हामी वृद्धावस्थामा पुगेर देखाए के होला ? यो किन हुन्छ भने एउटी महिलाले नयाँ सम्बन्धको सुरुवात गर्दा उसले उक्त व्यक्तिप्रति प्रतिक्रिया जनाउनुपूर्व धेरै समय खर्चिनुपर्छ ? त्यही महिला सानो हुँदा उसले सबै कुरा प्र्राकृतिकरुपमा गरेकी हुन्छिन् । फेरि उनले त्यही कुरा किन सिक्नुपर्‍यो ? कारण एउटै छ, खतरा । अघिल्लो सम्बन्धको अनुभवका कारण । जब एउटी महिला तीनपटकसम्म तिरस्कृत हुन्छिन् , तब उनी सोच्न थाल्छिन्,’ शायद उसलाई यो मन नपर्न सक्छ ? शायद उसले मलाई छोडेर जान्छ ?’ जब म उसलाई बेस्सरी समाउँछु, र मीठो कुरा गर्छु तब ऊ मलाई नहेरी जानै सक्तैन । यही कुरा बालबालिकामा पनि लागु हुन्छ । यहाँ सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको उनीहरुको भावनालाई कदर गर्नु कत्तिको जरुरी छ ? यदि तपाईकी छोरी रोइरहेकी छिन् भने पनि हामीले उनलाई नचाहिँदो कुरामा रोइरहेको भनेर कहिल्यै पनि भन्नुहुँदैन । बरु त्यो ठाउँमा तपाई हुनुभएको भए तपाई पनि रुनुहुन्थ्यो भन्नु उपयुक्त हुन्छ । सहानुभूति जगाउन आवश्यक हुन्छ । यति गर्नु भनेको उनीहरुले गरेको काम गलत हैन भनेर बताउनु पनि हो । यतिबेला जे जस्तो परिस्थिति आएपनि तिम्रो लागि म छु भन्ने कुरा उसलाई बताउनु निकै आवश्यक हुन्छ । त्यस्तै, यतिबेला भाषण दिनबाट आफुलाई नियन्त्रित गर्न पनि सक्नुपर्छ । धेरै मानिसले भनिरहेका हुन्छन्, ‘जे भए पनि म तिम्रो साथमा छु, तर सुन, म जब तिमीजत्रो थिएँ……’ र फेरि सुरु हुन्छ उही कुरा……..। ६. तपाई उसलाई बोल्नै दिनुहुन्न पुरुषहरुले बोल्न सिक्नैपर्छ । जब उनीहरु बोल्दैनन् तब महिलाले अनावश्यक महसुस गर्न थाल्छन् । यहाँ समस्या के हो भने पुरुष एक्लै योजना बनाउँछन् र त्यसबारे महिलासित छलफल गर्दैनन् । यदि उसले ‘म आज काम गर्न गइरहेको छु ता कि अबको तीन वर्षमा हामीले घर किन्न सक्छौं ‘ भन्यो भने महिलाले पनि उसलाई खुशी भएर साथ दिन्छिन् । एउटा पुरुषको नजर, यदि ऊ महिलासित बस्छ, उसले बनाएको सुप पिउँछ भने त्यसको अर्थ हो उसले ती महिलालाई माया गर्छ । तर, महिलाले यो कुरा बुझ्दैनन् । उनीहरु प्रश्न गर्छन्, एउटा पुरुषले मलाई हेर्दैन, घर ढिला आउँछ, अर्कै कोठामा गएर सुत्छ भने उसको त्यो व्यवहार देखेर मैले के बुझ्ने ?’ जब म यही प्रश्न पुरुषमाझ राख्छु, तब उनीहरु भन्ने गर्छन्, ‘म उसकै साथमा त छुुु, छैन र ?’ आ-आˆनो ठाउँमा सबैको कुरा सही छ । कुरा यत्ति हो कि तपाईले महिलासित कुरा गर्नुपर्‍यो । तपाईले भन्नुपर्‍यो,’म थकित छु । तिमी मेरा लागि यो यो खानेकुरा तयार पारिदिन सक्छौ ?’ त्यसपछि हेर्नोस् , यति कुराले मात्रै पनि उनको मुहारमा कत्ति खुशी ल्याउँछ । तपाई आफ्नो श्रीमान्लाई आफुसित बोल्न जरुरी छ भनेर कसरी बताउनुहुन्छ ? यहाँ कुरा के हो भने महिलाहरु जे कुरा पनि सुक्ष्म तरिकाले नियाल्न गर्छन् । त्यसैका आधारमा उनीहरुले धारणा बनाउने गर्छन् । जब कि पुरुषहरुले भने त्यस्ता सानो कुरामा ध्यान नदिई ठूलो परिवर्तनलाई मात्र याद गर्छन् । जब एउटी महिलाले केहीे गर्छिन् र पुरुषलाई ‘कस्तो लाग्यो ?’ भनेर सोध्छिन् । तब उसको दिमागमा बिस्फोट सुरु हुन्छ । ऊ सोच्न थाल्छ, यदि उसले सही कुरा भनेन भने त्यहाँ अर्को विवाद सुरु हुन्छ । यो समस्या हल गर्ने मसित राम्रो उपाय छ । जब तपाईका श्रीमानले सर्टमा आइरन लगाउन भन्नुहुन्छ वा चिया बनाउन अर्‍हाउनुहुन्छ, त्यतिबेला तपाई यतिमात्र भन्नुहोस् ,’मलाई तीन शब्दको यस्तो कुरा भन, जुन मेरा लागि खास होस्, अनि बल्ल म तिम्रो सर्ट कहाँ छ भन्छु’, अथवा ‘मलाई पहिले पाँच अक्षरको एउटा मीठो वाक्य भन, अनि म तिमीलाई संसारकै मिठो चिया पिलाउनेछु’ । आफ्ना श्रीमान्लाई यसरी बोल्न बाध्य बनाउन तपाईले पनि केही समय त खर्चिनै पर्छ र त्यसका लागि केही कुरा सिक्नैपर्छ । त्यसपछि हेर्नोस्, तपाईले यत्ति भनेको केही क्षण पश्चात्त नै तपाईका श्रीमान् आˆनै हिसाबले काम गर्न थाल्नुहुनेछ । ७. तपाई आफैंमा भएको सुन्दरताको पहिचान गर्न सक्नुहुन्न किन एउटी महिला बाहिर जानुु अगाडि घण्टौंसम्म ऐना अगाडि बस्ने गर्छिन् ? ता कि बाहिर हिँड्ने सर्वसाधारणको अगाडि उनी थोरै भए पनि सुन्दर देखिउन् । जबकि उनलाई आफ्नै घरमा श्रीमानको अगाडि सुन्दर देखिने फुर्सद हँुदैन ? यस्तो अक्सर हुन्छ । किनकि महिलाहरु अधिकांश महिला सर्वसाधारणको प्रतिक्रियालाई लिएर चिन्तित हुने गर्छन् । उनका श्रीमान् पहिले नै उनका साथमा छन् । तैपनि उनी आˆनो पतिबाट प्रशंसा पाउनमा भन्दा अरुले उनको श्रीमान्लाई ‘तपाईको श्रीमती’ राम्री छ’ भनेर प्रशंशा गरोस् भन्ने कुरामा अधिक समय व्यतीत गर्छन् । यो व्यवहार कुनै पनि हालतमा उचित छैन र यसलाई जरैदेखि हटाउनुपर्छ । मेरो विचारमा कुनै पनि महिला सुन्दर हुनु भनेको उसले दिनको अन्त्यसम्म गर्ने काम नै हो । उसको उमेर कति भयो भन्ने कुराले कतै महत्व राख्दैन । उसको कामको प्रकृति के हो भन्ने कुरा जान्न पनि आवश्यक छैन । यति भन्दैमा तपाईलाई यतिकै जान दिने भन्ने कुरा पनि आउँदैन र त्यस्तो बहाना गर्नु पनि उचित मानिँदैन । सुखी र खुशी रहने सरल उपायः · सोच, ‘आज म आफुले आफैलाई के खुशी दिन सक्छु ?’ । · दैनिक झण्डै चार किलोमिटर पैदल हिँड्ने गर्नोस् । त्यतिबेला तपाई यो नसोच्नुस् कि म अहिले यति हिँड्छु र पछि त्यति हिँड्छु । तपाईले यो यात्रा एकैपटकमा पूरा गर्नुपर्छ । · प्रशस्त मात्रामा पानी पिउनुस् । आफुभित्र रहेको सम्पूर्ण निराशालाई पखाल्नुहोस् । · सोच्नुस्, म जतिसक्दो धेरै आफुले आफैंलाई अनुमोदन गर्छु । · विहानीमा तपाईलाई मन लागेको कुरा मात्र गर्नुस् । त्यसले दिनको सुरुवात राम्रो हुन्छ । · यहाँ तपाईकाहरुका लागि अर्को एउटा राम्रो सुझाव छ, हप्तामा एक दिन केही नगर्नुस् । यसको मतलब केही पनि हैन, ओछ्यान मिलाउने पनि हैन । बरु दहीको सेवन गर्ने र जीम जाने । जीवनमा खुशी रहन पनि यस्ता कुराले धेरै महत्व राख्दछ । अरु मानिसजस्तै, म पनि खुशीबारे बुझ्न तिब्बत पुगेकी थिएँ । त्यहाँ मैले खुशी त पाइँन । बरु त्यहाँ चिसो धेरै थियो, र म भोकै भएर डराएकी पनि थिएँ । म त्यहाँ तीन साताका लागि गएकी थिएँ । एक साता मैल&#
Opinion
false
[ 0, 102, 765, 379, 1843, 113, 5601, 191, 9616, 177, 890, 9, 1848, 932, 8093, 12, 59, 116, 4140, 7965, 5, 3228, 21, 932, 11, 10, 23, 60, 159, 285, 5943, 7, 10, 23, 15552, 37, 285, 363, 5, 50, 14414, 7, 2461, 652, 17, 37, 8305, 363, 5, 229, 679, 208, 188, 112, 671, 463, 17475, 5, 7212, 14, 433, 379, 74, 500, 344, 350, 3289, 56, 450, 121, 3244, 271, 500, 259, 19136, 377, 188, 1361, 583, 53, 2956, 25, 16109, 890, 5, 1823, 102, 15191, 17, 1727, 25, 15, 1047, 37, 20, 5, 229, 679, 8, 500, 55, 14331, 1585, 90, 662, 4197, 5, 1823, 516, 2516, 1585, 15191, 1202, 29, 8270, 1930, 5, 383, 7, 257, 3439, 1202, 46, 160, 6, 1148, 1249, 95, 105, 20, 29, 74, 10738, 6066, 468, 2785, 146, 745, 3439, 470, 7766, 2983, 500, 1202, 6, 126, 1202, 6, 463, 15, 470, 78, 5, 21, 446, 8, 7212, 11, 9236, 603, 1554, 15453, 55, 433, 1141, 1816, 7, 253, 257, 3297, 71, 3699, 682, 5, 5096, 1742, 3987, 85, 56, 3366, 463, 356, 268, 40, 283, 3552, 639, 3439, 11, 25, 20129, 37, 20, 5, 195, 10, 18438, 257, 9365, 14766, 4434, 853, 3317, 2176, 5, 2572, 74, 350, 6681, 682, 2173, 6, 8859, 1050, 16517, 1356, 74, 8727, 7, 21, 497, 25, 121, 377, 433, 13, 5, 4038, 433, 2424, 2512, 1939, 32, 32, 45, 853, 6499, 30, 9, 516, 1495, 3987, 56, 206, 78, 5, 1295, 12, 19, 1742, 1366, 8098, 11381, 16, 13, 9, 646, 15113, 1742, 12, 4551, 170, 2007, 17, 488, 8750, 1389, 313, 411, 303, 1553, 5, 2983, 1742, 11426, 816, 816, 1495, 15784, 109, 389, 2244, 3486, 8442, 1738, 253, 287, 6015, 15, 542, 5, 543, 7212, 159, 17400, 23, 3366, 7, 1238, 837, 3366, 7, 10907, 3366, 9, 2638, 2915, 704, 885, 5850, 3470, 7609, 1646, 5, 6127, 1742, 102, 17, 258, 4967, 313, 869, 13868, 23, 3366, 3439, 258, 3552, 890, 5, 1368, 1753, 2219, 12, 460, 682, 45, 53, 265, 17, 62, 181, 14158, 69, 460, 104, 45, 53, 11015, 994, 7840, 575, 13882, 3063, 583, 5, 695, 481, 3488, 283, 89, 83, 27, 5, 271, 112, 358, 2108, 745, 8470, 188, 54, 500, 1202, 6, 19159, 2685, 19, 460, 78, 1516, 7, 2983, 9902, 126, 1202, 13393, 1524, 28, 5972, 467, 103, 10231, 1757, 58, 467, 594, 509, 12933, 22, 271, 500, 6, 12933, 1797, 8, 16256, 78, 1516, 5, 2108, 745, 8470, 3195, 3846, 1720, 4023, 2358, 188, 735, 5512, 8, 45, 6, 634, 2152, 10186, 7, 2983, 58, 2699, 15166, 480, 22, 4347, 138, 14183, 3884, 1516, 5, 115, 350, 78, 29, 102, 500, 6, 10423, 5512, 8, 45, 9, 2772, 7991, 45, 89, 2134, 83, 112, 5, 8470, 3875, 9, 3563, 4043, 17, 37, 1933, 5241, 78, 5, 208, 89, 4153, 1543, 37, 3791, 9, 15197, 1809, 1933, 101, 1738, 1642, 62, 59, 384, 3503, 45, 497, 40, 185, 5333, 433, 13, 5, 42, 4749, 5512, 8, 45, 18864, 8354, 11729, 310, 5, 3244, 126, 4268, 37, 6655, 3165, 8, 78, 1516, 9, 389, 7840, 575, 2268, 1819, 37, 17015, 5, 10080, 8470, 3875, 18864, 67, 8569, 1516, 3244, 126, 5796, 520, 552, 78, 1516, 5, 745, 8470, 3195, 54, 1644, 1647, 6499, 1516, 7, 2698, 58, 3791, 10328, 2140, 2182, 10186, 9, 115, 313, 497, 990, 6847, 433, 4443, 1516, 5, 3439, 10, 241, 5510, 7, 72, 24, 22, 107, 3869, 1819, 285, 500, 96, 9620, 890, 5, 274, 1938, 295, 82, 83, 2412, 849, 5, 2011, 932, 3600, 12331, 2445, 857, 20, 5, 334, 21, 83, 999, 1926, 90, 4030, 24, 8019, 5, 548, 3195, 10, 18576, 65, 857, 999, 1926, 19423, 24, 12548, 11099, 29, 1802, 3743, 90, 1937, 5, 21, 83, 1062, 28, 46, 1819, 13, 53, 2182, 14371, 9, 894, 4466, 29, 1597, 9902, 1524, 4396, 2629, 8270, 15, 2279, 542, 5, 2983, 1062, 72, 2182, 24, 3475, 438, 463, 14, 5390, 869, 15656, 5, 8066, 1742, 3613, 14, 18059, 11, 2945, 2076, 785, 3366, 3206, 1933, 1148, 1447, 1738, 500, 14, 1848, 3473, 3307, 65, 7241, 23, 4964, 5, 383, 1368, 2996, 10, 358, 1148, 83, 12646, 3911, 11218, 62, 8943, 55, 16190, 7766, 1848, 16190, 5893, 883, 5548, 219, 3219, 17292, 1536, 549, 6782, 12548, 452, 45, 5, 17292, 883, 1808, 227, 9046, 452, 3219, 7, 8452, 8452, 5, 515, 1524, 6622, 126, 7970, 1201, 1062, 3095, 2746, 14, 1036, 356, 46, 295, 10247, 400, 4168, 2387, 2063, 15, 4141, 2744, 10362, 5510, 19484, 5, 563, 1202, 2860, 102, 765, 15, 13, 5, 102, 3613, 14, 1742, 317, 56, 18059, 11, 2945, 2076, 1233, 3248, 766, 3304, 5, 276, 155, 2407, 1517, 3613, 2176, 9, 1062, 72, 24, 1916, 1020, 16017, 5, 2983, 170, 3613, 11, 1184, 13531, 174, 615, 219, 121, 74, 3439, 14, 515, 19835, 151, 24, 1138, 11023, 17292, 14, 433, 13, 74, 6608, 6, 14178, 2182, 2785, 121, 735, 74, 14178, 682, 2011, 257, 5272, 98, 8836, 745, 257, 4038, 10544, 146, 21, 83, 1652, 19, 465, 624, 379, 257, 5272, 8262, 6724, 83, 4406, 8348, 300, 943, 24, 1154, 8470, 3195, 10, 18576, 65, 1644, 500, 1202, 9175, 11977, 78, 1516, 5, 21, 85, 1172, 13, 5, 3244, 3439, 11, 7840, 15, 500, 3596, 1417, 53, 1727, 2288, 583, 5, 3228, 500, 55, 5753, 1210, 1084, 119, 5571, 6760, 400, 1827, 88, 451, 33, 4427, 67, 13713, 1210, 18886, 5, 15552, 8, 9469, 1802, 6, 95, 6076, 158, 114, 37, 3439, 14, 1326, 2182, 3850, 10798, 19, 1982, 15, 13, 5, 10030, 2044, 6, 754, 24, 12983, 10359, 257, 42, 144, 46, 28, 2048, 299, 80, 163, 9, 15, 402, 2571, 257, 3591, 310, 1411, 83, 639, 936, 7, 5882, 7, 1506, 7, 20138, 7, 5828, 138, 873, 107, 1495, 3439, 812, 3570, 99, 15, 1823, 1127, 146, 5225, 6, 3552, 882, 583, 5, 2572, 257, 105, 7682, 141, 29, 2462, 118, 3596, 40, 48, 27, 5, 1823, 10, 18576, 33, 1638, 14, 2044, 6, 841, 24, 11296, 1359, 2220, 146, 15552, 8, 1823, 1035, 9936, 3031, 9679, 5, 377, 497, 497, 2044, 40, 185, 938, 10154, 6, 2176, 5, 745, 8470, 188, 2059, 234, 4947, 1516, 7, 2983, 116, 2407, 2044, 105, 20, 53, 37, 1870, 1188, 4430, 849, 5, 2572, 2407, 7033, 12195, 7, 269, 1950, 12275, 9, 82, 1202, 269, 1524, 150, 2204, 2204, 88, 2044, 2182, 417, 78, 5, 516, 268, 1224, 1234, 102, 500, 1202, 78, 9, 1062, 1753, 37, 2044, 682, 45, 853, 33, 246, 271, 500, 14, 126, 159, 116, 3659, 10001, 5, 543, 10, 20576, 80, 441, 1348, 178, 9, 15, 1062, 2044, 6, 1971, 11518, 12133, 310, 5, 383, 7, 774, 2462, 6, 113, 46, 7301, 10, 18576, 33, 1638, 14, 2044, 105, 20, 185, 13349, 20, 5, 3195, 592, 527, 3791, 6201, 2140, 6, 4030, 24, 2129, 3731, 15, 1062, 102, 8503, 11, 3061, 2330, 6, 4461, 9190, 24, 8569, 30, 5, 10640, 54, 1638, 14, 932, 160, 11599, 173, 80, 98, 8447, 351, 229, 102, 841, 13, 5, 745, 5004, 829, 54, 2458, 4377, 78, 1516, 7, 2983, 58, 10, 18576, 65, 932, 2159, 16256, 78, 1516, 5, 21, 2627, 2792, 11, 37, 829, 344, 359, 28, 13, 5, 548, 430, 1524, 102, 500, 14, 504, 119, 2050, 44, 3195, 4521, 20, 29, 1368, 428, 75, 5277, 13585, 5, 274, 430, 1524, 155, 4679, 11749, 8, 2263, 7387, 105, 668, 121, 21, 350, 78, 29, 8470, 3195, 94, 463, 6, 2381, 150, 1062, 170, 530, 475, 1585, 662, 2317, 2901, 85, 137, 415, 483, 1359, 121, 516, 188, 816, 342, 1062, 82, 83, 550, 1588, 7044, 44, 1926, 1009, 78, 1516, 5, 704, 58, 516, 83, 350, 5771, 5988, 21, 121, 95, 1148, 379, 2472, 5, 1881, 463, 6, 841, 12, 95, 5, 745, 8470, 188, 173, 3913, 116, 1302, 8285, 78, 1516, 10, 7, 2698, 126, 6835, 6499, 1516, 1419, 7067, 2407, 21, 221, 11972, 450, 542, 121, 7067, 1062, 377, 3257, 1937, 3219, 745, 74, 2407, 19213, 967, 12149, 7, 9, 9049, 83, 2785, 2698, 1517, 377, 14939, 34, 481, 69, 12548, 5, 430, 83, 1519, 8, 15, 1747, 78, 5, 242, 282, 118, 648, 2821, 83, 639, 1848, 1644, 14, 8110, 160, 6608, 6, 1172, 13, 121, 548, 1742, 98, 829, 9, 65, 16256, 1316, 29, 15, 334, 389, 9365, 14766, 1495, 17284, 185, 1536, 15, 2173, 11599, 5, 2572, 115, 491, 1742, 3413, 99, 1742, 15, 347, 23, 7880, 2173, 1645, 78, 5, 16939, 17241, 287, 78, 5, 943, 160, 639, 1823, 28, 46, 1361, 2176, 185, 3112, 15, 20, 5, 3158, 750, 401, 2937, 10, 16014, 2545, 19, 74, 682, 53, 83, 2407, 3112, 319, 287, 78, 5, 3960, 3158, 3987, 56, 17, 4204, 13815, 24, 15, 8642, 5, 85, 3022, 18833, 12, 7766, 62, 2466, 99, 15, 74, 2545, 2684, 5769, 47, 689, 7, 74, 745, 2512, 167, 12615, 1678, 32, 32, 45, 9, 704, 206, 78, 6346, 83, 32, 3936, 31, 12757, 1742, 2407, 3640, 69, 56, 10359, 500, 259, 3640, 5771, 9992, 5, 745, 1368, 3156, 1930, 2698, 3195, 5565, 2182, 24, 14814, 5, 242, 200, 105, 20, 29, 500, 3759, 289, 17475, 9, 12783, 188, 1202, 508, 9313, 5, 548, 1062, 1753, 136, 46, 24, 5205, 682, 2220, 146, 169, 6, 173, 1125, 334, 159, 4289, 8019, 62, 5076, 29, 3195, 15, 2407, 2044, 266, 246, 56, 10001, 5, 102, 500, 6, 5601, 7, 548, 1517, 188, 1202, 12247, 7, 1062, 856, 381, 131, 16943, 178, 29, 467, 469, 20, 1062, 271, 3221, 932, 578, 5, 274, 3195, 21, 83, 13746, 1930, 5, 1368, 609, 11218, 102, 9902, 377, 6647, 23, 7, 159, 8487, 1796, 7, 6446, 4333, 1029, 381, 1348, 178, 29, 1224, 115, 1524, 2474, 257, 105, 4406, 3219, 745, 74, 430, 609, 500, 5562, 6562, 4638, 2698, 1368, 53, 11218, 1753, 4541, 96, 2684, 60, 682, 97, 4638, 104, 9, 3219, 326, 70, 18576, 65, 491, 1410, 83, 1819, 13, 5, 83, 11426, 20, 146, 4141, 188, 1202, 83, 11121, 21, 5, 4141, 853, 5988, 21, 1419, 61, 18106, 225, 682, 5, 2512, 1652, 19, 21, 21, 4352, 376, 4385, 1335, 14811, 3219, 543, 766, 3304, 10, 7, 943, 83, 11, 295, 15, 145, 10473, 8, 6608, 2044, 11272, 5, 1742, 54, 4551, 14, 2268, 1202, 3640, 1172, 13, 185, 497, 5724, 121, 242, 83, 105, 20, 29, 3439, 750, 83, 15, 18742, 2686, 17901, 890, 5, 861, 12, 393, 1823, 1435, 356, 890, 5, 745, 146, 500, 259, 29, 1834, 816, 1495, 648, 11668, 218, 470, 14, 90, 4756, 890, 5, 745, 8470, 3195, 72, 30, 10186, 9, 500, 14, 3701, 8126, 1547, 3219, 185, 4471, 10001, 5, 2698, 1224, 10423, 17610, 206, 78, 5, 1517, 6835, 6499, 7, 548, 1062, 1819, 83, 29, 23, 29, 621, 258, 989, 206, 78, 5, 21, 200, 2093, 25, 74, 1202, 269, 2285, 13, 5, 745, 1742, 12, 2746, 11, 8926, 8, 17145, 1540, 8460, 50, 2003, 285, 4213, 444, 785, 3366, 7, 2983, 1742, 943, 1249, 853, 2676, 10, 1419, 61, 14, 173, 4369, 223, 83, 3808, 7, 253, 1652, 19, 1812, 5972, 276, 4109, 74, 2545, 8926, 1194, 13, 8727, 2416, 735, 1753, 14, 466, 311, 3966, 6, 102, 9049, 7448, 3808, 7, 276, 74, 4038, 10, 13646, 8560, 2003, 1373, 59, 623, 2697, 45, 5, 369, 4551, 14, 564, 3640, 1782, 285, 4141, 15, 72, 137, 60, 415, 483, 69, 664, 9, 2161, 19, 72, 83, 5771, 9992, 5, 543, 766, 3304, 7, 4141, 11426, 639, 72, 5144, 8451, 84, 37, 1742, 12, 4551, 10, 18576, 69, 1762, 46, 24, 15849, 13293, 5, 301, 81, 1742, 12331, 16, 6214, 6, 754, 24, 12983, 10359, 350, 8470, 188, 488, 2124, 97, 320, 18721, 141, 116, 803, 33, 320, 585, 10186, 121, 2220, 146, 488, 9130, 7622, 320, 126, 2204, 99, 15, 1179, 153, 11810, 5, 10, 6786, 389, 509, 553, 2746, 6, 320, 1179, 1925, 7449, 10647, 121, 223, 14325, 78, 5, 3244, 3439, 1001, 188, 7622, 1585, 14, 351, 6655, 40, 890, 5, 539, 4551, 466, 37, 539, 2684, 27, 5, 10, 7551, 126, 10, 18576, 65, 3147, 17, 4357, 1141, 8, 158, 677, 11, 145, 4551, 14, 62, 14992, 6, 1420, 45, 17835, 13, 45, 185, 8279, 5142, 33, 13513, 53, 1495, 1424, 137, 3692, 667, 84, 890, 5, 21, 1524, 75, 15, 5641, 8, 1808, 104, 9, 432, 680, 18, 69, 132, 3121, 1359, 5, 229, 679, 8, 75, 15, 188, 1179, 411, 639, 1062, 3152, 919, 116, 25, 46, 37, 20, 5, 1224, 936, 465, 163, 53, 83, 11, 1366, 1255, 2192, 23, 5, 1224, 46, 6, 2792, 105, 20, 53, 83, 4058, 15, 287, 104, 5, 943, 192, 8, 4402, 943, 96, 481, 189, 53, 83, 15, 8139, 9, 1028, 13046, 160, 15, 1808, 2183, 10373, 5, 6708, 9, 2044, 791, 3371, 2285, 358, 2108, 972, 7, 62, 6180, 74, 3806, 8985, 105, 2044, 56, 8211, 3219, 5, 2108, 489, 2048, 304, 1136, 4898, 9130, 24, 3304, 5, 2983, 1742, 21, 19252, 1018, 337, 146, 74, 114, 943, 6863, 3694, 9, 186, 1047, 6863, 3694, 5, 4141, 21, 646, 9190, 8, 364, 1192, 5, 2108, 2833, 2084, 387, 9249, 6220, 5, 2268, 527, 35, 629, 1802, 14, 20202, 2676, 5, 2108, 13718, 337, 7, 74, 812, 16665, 85, 3806, 2916, 14, 5401, 2785, 5, 2108, 2915, 34, 8, 4402, 221, 288, 83, 90, 10966, 5, 1938, 3152, 2381, 269, 78, 5, 2108, 242, 1742, 12, 2213, 19, 258, 102, 269, 1138, 379, 11305, 26, 56, 72, 8908, 337, 5, 195, 9106, 72, 15, 7528, 14917, 7910, 15, 2176, 5, 2572, 9413, 6, 2267, 25, 9, 2369, 61, 341, 5, 2059, 2044, 1574, 15, 515, 83, 11, 85, 1255, 11124, 5, 677, 1069, 1597, 7, 74, 15, 2044, 273, 1647, 3084, 10, 13977, 1678, 5, 621, 257, 2044, 60, 6332, 161, 23, 5, 2572, 621, 2669, 85, 1449, 9, 74, 13715, 266, 16439, 98, 15, 1678, 5, 74, 621, 173, 1293, 12, 19, 9711, 1678, 5, 26, 1293, 1639, 59, 10125, 17218, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,315
10,315
प्रधानमन्त्री प्रचण्डले दशैंमा टीका नलगाइदिएका कारण एमालेहरु निकै खुसी छन् । कुनै पनि कुराको प्रचार गर्नु या त निकै खुसी भएर नै हो, वा रीस उठेर । हुन त, एमाले अहिले झापा बिद्रोहकालको शुद्ध एमाले भने होइन । यसमा पूर्वपञ्च, कांग्रेस, विभिन्न पार्टीको भल छोपेर धान रोप्ने मोहीहरुको बाहुल्य छ । सबैतिरका अनुभवी, मौसमी भल छोपेर रोपाइँ गर्न जानेका, भकारीमा सबै खेतबारीको अन्न थुपारेर खाने खुबी भएकाहरुको जमघट छ एमालेमा । ज्ञानेन्द्रदेखि कांग्रेस, माओवादीसम्मको खेतमा धान लगाएर कुन्यु ठड्याउन सक्ने एमालेजस्तो पौरखी हातहरु अरु पार्टीमा छैनन् । विभिन्न तल्सीनका धानखेतमा बाली उब्जाएर बालबच्चालाई मीठो मसिनो ख्वाउन एमाले अब्बल छ । नेताहरु हलो चलाउँछन्, कार्यकर्ताहरु गीत गाउंदै रोप्छन् र पाकेपछि मिलेरै भकारी भर्छन् । यस्तो एकता अरु पार्टीमा देखिन्न । माओवादीभित्र नेताले जोत्ने र कार्यकर्ताले रोपाइँ उखेल्दै हिँड्ने प्रवृत्ति छ । कांग्रेसभित्र ०७ सालको मोही खुवाएर कार्यकर्ता बचाइराख्ने प्रवृत्ति छ । यस अर्थमा हरेकका धानखेतको फसल भित्र्याएर जुँगा मुसार्दै अरुलाई चोख्याउँदै खाने एमालेको शैली अरु पाखामा बसेर हेर्नेहरुका लागि समेत प्रेरणाको श्रोत हुनुपर्ने हो । प्रचण्डले विगत ४० वर्षदेखि दशैंमा टीका नलगाएको कुरा अहिले आएर थाहा पाइयो । पहिल्यैदेखि एमालेको राजनीतिमा सुख्खा लागेको र अहिले सत्ता बाहिर रहेर टुलुटुलु हेरिरहनुपरेको अवस्थामा यही कामचलाउन नारा भेटृाएपछि एमाले साथीहरुलाई बधाई दिन कन्जुस्याइँ गर्नुपर्ने अवस्था आएन । फेरि यही दशैंमा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले प्रजाहरुलाई टीका लगाइदिएको भीडमा आफुहरु मिसिन नपाएकोमा एमालेजनको इष्र्या पनि प्रचण्डको टीकामा आएर ठोक्किएको बुझ्न सकिन्छ । र, यो स्वाभाविक पनि हो । सोच्दा हुन्, यो बयलगाडा गणतन्त्र नआइदिएको भए हामीले पनि मुख देखाएरै शीर झुकाउँंदै राजाका हातबाट टीका र आशिर्वाद ग्रहण गर्न पाइने थियो । अरुलाई देखाउनका लागि नै भए पनि ११ वर्षअघि मायां मानीमानी, आंशु झारीझारी छोडपत्र गरेको श्रीमानको दैलो पोत्न अहिल्यै कसरी जाउँ ? यही सकसका बीचमा टीका नलगाइदिने प्रचण्डलाई टिपेर दही मोथ्न पाउनु पनि उनीहरुको लागि निकै ठूलो बिषय बन्यो । कुनै अर्थपूर्ण नारा नभेट्टाएपछि यही नारा मरुभूमिमा पानीको कुवा भेटेजस्तै भयो । यस अर्थमा उनीहरुलाई बधाइ दिनुपर्दछ । प्रचण्डले प्रधानमन्त्रीको हैसियतले निकै लामो दशैंको शुभकामना दिए । यो शुभकामनालाई हिन्दूवादी मानसिकतासँग जोडेर त्यही भीडले विरोध गर्‍यो । चार दिनपछि दशैंमा टीका नलगाएको भन्दै उनलाई हिन्दूविरोधी भन्दै त्यही समूह सामाजिक सञ्जालमा उत्रियो । आफुले टीको लगाएको फोटो पोष्ट गर्न भ्यायो र बाबुराम भटृराईले बाबुका हातबाट टीका लगाउँदा पनि त्यही समूह फेरि सत्तोसरापमा उत्रियो । पहिलोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा प्रचण्ड सरकारले पशुपतिनाथमा नेपाली पूजारी राख्न खोज्दा त्यही समूह राकेश सुदको फेरो समाउँंदै जुलुसमा हिँड्यो । भारतीय पूजारीलाई पुनस्र्थापित गर्दा त्यही समूह नेपाली पूजारी हटायो भन्दै राष्ट्रवादी बन्यो । यसरी बिहान भारतवादी, दिउँसो राष्ट्रवादी र रात परेपछि बिहान नब्युंझेसम्म कम्युनिष्ट भैदिने एमालेको पुरुषार्थले धेरैलाई थकथकी लाग्ने गरेको छ । टीको प्रकरणमा धुपबत्ती बालेर मन्त्रोच्चारण गर्ने एमालेका पोखरेलदेखि शंख फुक्ने अधिकारी र उनीहरुसँगै घण्टा बजाउँदै धुपवत्ती बाल्ने घोषित अघोषित एमालेहरुलाई दूर्गामाताले खुसी भएर आशिर्वाद दिएकी होलिन् । किनकि, नेपालको प्रतिगमनका हरेक पाइलाहरु एमालेको सिँढीमा चढेरै गर्ने गरिएको छ । र, अहिलेका प्राप्त उपलब्धीहरु सिध्याउन चाहने सबैको साझा चौतारीको रुपमा फेरि एमाले नै रोजिने निश्चित नै छ । हिजो राजतन्त्रको खेत मलिलो छउञ्जेल उसले नारायणहिटीमै हलो चलायो । त्यहाँ बाँझो फोर्न नसकेपछि बाध्य भई हलो फुकाएर रत्नपार्क फर्किएर फेरि गणतन्त्रको हलो चलायो । मार्क्र्स, माओ र दुर्गामातालाई एकैपटकमा जप्ने र मनाउने एमाले शैलीबाट ज्युँदा मान्छेहरु चकित छन् । चकित हुनुपर्ने मार्क्र्स, माओ र दुर्गामाता प्रत्यक्ष बोल्न नआउने भएपछि चकित हुने त हामी नै हो । यसर्थ प्रचण्डको टीकाको रंगमा होली खेल्दै नागार्जुनदेखि दिल्लीसम्म एकैपटक सन्देश पुर्‍याउन सक्ने एमालेको क्षमताको जति प्रशंशा गरे पनि कमै हुन्छ । सत्ताबाट हट्नुको पीडाले एमालेजनलाई नराम्रोसँग पोलेको छ । अब माओवादीले उसको कुनै नेतालाई प्रधानमन्त्री नबनाइदिएसम्म यो घाउ निको हुने देखिन्न । हुन पनि एमाले कसैलाई दिन होइन, लिन मात्रै जान्दछ सत्ताबाट हट्नुको पीडाले एमालेजनलाई नराम्रोसँग पोलेको छ । अब माओवादीले उसको कुनै नेतालाई प्रधानमन्त्री नबनाइदिएसम्म यो घाउ निको हुने देखिन्न । हुन पनि एमाले कसैलाई दिन होइन, लिन मात्रै जान्दछ । गाउँभरि पण्डित्याइँ गरेर सिदा उठाउने पण्डितले आफैं सिदादान गर्नुपर्दा जति पीडा हुन्छ, एमालेलाई पनि अरुलाई दिनुपर्दा त्यस्तै पीडा हुन्छ । फेरि, दाताप्रति उ कहिल्यै कृतज्ञ हुन जान्दैन, बरु जति दिए पनि निधार खुम्च्याएर सराप्दै बाटो लाग्छ । देवेन्द्र कोइराला सबैले एमालेलाई पाल्कीमा बोकेर गद्दीमा चढाइदिनुपर्ने र अरुलाई चढाउनुपर्ने बेला डोली नै फालेर फन्किँदै आफ्नो बाटो लाग्ने उसको पुरानै बानी हो ।  पूर्वराजादेखि कांग्रेस, माओवादी सबैले उसको यो विशिष्टता भोगेर आएकै हुन् । संविधान सबैको साझा दस्तावेज हो । तर, संविधान संशोधन गर्नासाथ नेपाल सिक्किम हुने हौवा फिजाउन एमालेहरु काँध फुटाएर लागेका छन् । यो अवश्य हो कि नेपालका ६०१ सांसद, सबै राजनीतिक दल एकजुट भएर लागे पनि नेपाली जनताले नेपाललाई सिक्किम हुन दिने छैनन् । अर्को कुरा, यो पनि हो कि सिक्किम हुने अवस्था आएमा त्यहाँको पहिलो मुख्यमन्त्रीमा एमालेकै दाबी रहनेछ र उसले अरुलाई मनोनयन दर्ता गर्नसमेत दिने छैन । आफू केही नगर्ने र सुतीसुती नक्कली राष्ट्रवादको माला जप्दै नेपाली जनता र शक्तिलाई राष्ट्रवादी र राष्ट्रघाती कित्तामा विभाजन गरेर धमिलो पानीका माछा पोली खाने दाउ अब काम लाग्दैन । किनकि अहिलेसम्म नेपालको परिवर्तन एमालेको चाहनाले भएको होइन, उ स्वयं अहिलेसम्मका परिवर्तनमा फट्के किनाराको विवश र निरीह साक्षी मात्रै हो ।
Opinion
false
[ 0, 156, 3576, 2057, 8, 1910, 11115, 6316, 12, 95, 684, 55, 319, 1423, 27, 5, 75, 15, 3664, 1956, 160, 526, 60, 319, 1423, 266, 37, 649, 50, 9, 34, 68, 8715, 5, 67, 60, 7, 684, 114, 1332, 12937, 12, 59, 6, 4503, 684, 29, 386, 5, 695, 233, 8494, 7, 724, 7, 107, 1043, 8882, 13576, 1444, 15682, 4125, 34, 199, 15124, 13, 5, 9124, 12, 12202, 7, 12289, 8882, 13576, 11021, 24, 341, 12, 7, 789, 1943, 8, 82, 13897, 6, 4240, 20455, 18, 1338, 7022, 34, 73, 199, 11890, 13, 684, 8, 5, 3422, 132, 724, 7, 494, 2364, 3652, 8, 1444, 1686, 978, 1618, 12612, 4202, 395, 684, 1093, 19794, 34, 536, 55, 677, 5805, 1017, 5, 107, 1006, 8746, 23, 12, 1444, 10194, 8, 3513, 9023, 1356, 15341, 14, 9049, 7762, 8707, 3715, 684, 9272, 13, 5, 2447, 12137, 18366, 7, 8829, 279, 473, 17184, 9362, 3065, 9, 12485, 135, 1543, 69, 789, 1943, 1669, 3065, 5, 223, 850, 677, 5805, 14465, 5, 494, 527, 4618, 17972, 30, 9, 10637, 11021, 580, 4259, 458, 9130, 2091, 13, 5, 13953, 10, 4526, 1501, 4125, 34, 10878, 18, 2180, 6484, 818, 7896, 30, 2091, 13, 5, 42, 4749, 317, 12, 1444, 10194, 6, 6490, 59, 11558, 18, 1748, 6403, 8249, 7140, 5089, 4154, 552, 7294, 1338, 4296, 3215, 677, 7765, 8, 1399, 1846, 2213, 19, 103, 5812, 6, 3793, 1259, 20, 5, 3576, 1548, 1095, 1537, 2057, 8, 1910, 20680, 6, 83, 114, 1440, 433, 8726, 5, 10739, 132, 4296, 2030, 8297, 288, 9, 114, 1756, 488, 1894, 10, 18434, 18434, 2847, 11993, 5751, 313, 430, 46, 5467, 785, 1751, 1234, 1600, 33, 5523, 684, 3567, 14, 5925, 56, 20735, 14725, 528, 265, 9978, 5, 704, 430, 2057, 8, 6935, 3422, 11, 9129, 344, 1910, 12402, 6, 3905, 8, 9257, 2052, 483, 5624, 8, 684, 1085, 6, 505, 2877, 18, 1407, 15, 9447, 1910, 8, 1440, 18159, 6, 1647, 363, 5, 9, 7, 21, 2973, 15, 20, 5, 972, 685, 6760, 21, 416, 119, 59, 6004, 33, 1576, 10, 23, 4021, 3490, 6, 99, 334, 15, 1963, 6622, 69, 14055, 7424, 6513, 8812, 318, 12, 536, 17, 1910, 9, 18505, 2409, 24, 1151, 38, 5, 5089, 3382, 12, 19, 37, 99, 15, 348, 1942, 932, 141, 9582, 8, 8630, 7685, 4180, 5397, 34, 5961, 327, 4225, 1422, 28, 2746, 6, 13671, 941, 1348, 23, 19082, 497, 16837, 121, 430, 12096, 12, 1946, 1910, 11115, 13037, 10919, 15590, 9413, 1948, 445, 450, 3600, 15, 1848, 19, 319, 218, 4120, 3462, 5, 75, 16595, 1751, 15979, 5623, 5523, 430, 1751, 16244, 8, 2922, 15945, 5479, 1597, 163, 5, 42, 4749, 2975, 15479, 818, 56, 6759, 5, 3576, 3738, 13321, 319, 402, 2057, 6, 1984, 425, 5, 21, 1984, 14, 1448, 884, 6712, 63, 4690, 516, 3905, 11, 1055, 906, 21, 5, 304, 6191, 2057, 8, 1910, 20680, 6, 192, 389, 1448, 8301, 192, 516, 388, 243, 4500, 7241, 855, 5, 3806, 5561, 6, 1852, 1523, 4118, 24, 9465, 382, 9, 3129, 13657, 1600, 4410, 11, 1929, 12, 536, 17, 1910, 9123, 15, 516, 388, 704, 190, 2787, 65, 68, 17946, 8, 7241, 855, 5, 3253, 156, 342, 1774, 142, 5189, 8, 39, 14069, 742, 5666, 516, 388, 12763, 381, 270, 6, 8658, 65, 967, 6513, 8812, 11604, 8, 6863, 926, 5, 261, 14069, 14, 21668, 225, 150, 516, 388, 39, 14069, 3660, 33, 382, 192, 9177, 3462, 5, 564, 637, 397, 884, 7, 2235, 9177, 9, 2320, 6009, 637, 6980, 1618, 141, 1166, 30, 116, 1119, 1976, 3233, 4296, 500, 2873, 11, 11085, 18106, 445, 98, 770, 28, 13, 5, 5561, 6, 7474, 4651, 131, 220, 7450, 13775, 3247, 65, 11149, 1997, 25, 3281, 2747, 132, 11629, 17244, 297, 768, 9, 1368, 241, 1051, 17352, 4651, 131, 181, 7450, 929, 461, 4098, 10, 16397, 684, 344, 10185, 14724, 8, 8338, 1423, 266, 18505, 7312, 20, 59, 1516, 5, 3244, 7, 124, 484, 9866, 12, 317, 5916, 55, 4296, 20761, 8, 4491, 13129, 25, 51, 13, 5, 9, 7, 114, 12, 193, 11290, 55, 19065, 3645, 1410, 1163, 8113, 6, 88, 704, 684, 37, 4590, 574, 1394, 37, 13, 5, 1941, 4388, 6, 3652, 2068, 3503, 13, 615, 16010, 1062, 9451, 191, 12137, 1100, 33, 382, 5, 621, 13074, 11323, 450, 7398, 1782, 568, 12137, 3234, 12, 3248, 14142, 5279, 18, 704, 9925, 12137, 1100, 33, 382, 5, 10960, 108, 1167, 7, 9548, 9, 2576, 8, 6202, 9190, 8, 9807, 461, 9, 2257, 684, 3215, 17, 10119, 3906, 8369, 9109, 27, 5, 9109, 1259, 10960, 108, 1167, 7, 9548, 9, 2576, 8, 138, 1186, 3640, 11271, 407, 9109, 40, 60, 155, 37, 20, 5, 10959, 9447, 1910, 6, 2231, 8, 9687, 4843, 17614, 132, 2101, 116, 9190, 1603, 869, 4675, 395, 4296, 5227, 812, 8279, 5142, 33, 120, 15, 8753, 78, 5, 1756, 17, 3660, 1018, 6, 2391, 11, 684, 1085, 14, 4113, 63, 941, 11, 6, 13, 5, 169, 4307, 1224, 75, 244, 14, 156, 6719, 6316, 116, 21, 7441, 5114, 40, 14465, 5, 67, 15, 684, 2461, 56, 1074, 423, 295, 481, 4784, 1756, 17, 3660, 1018, 6, 2391, 11, 684, 1085, 14, 4113, 63, 941, 11, 6, 13, 5, 169, 4307, 1224, 75, 244, 14, 156, 6719, 6316, 116, 21, 7441, 5114, 40, 14465, 5, 67, 15, 684, 2461, 56, 1074, 423, 295, 481, 4784, 5, 286, 3493, 5318, 14725, 109, 409, 581, 3835, 12694, 2916, 409, 581, 3117, 160, 12284, 812, 2391, 1738, 684, 14, 15, 5089, 1068, 12284, 617, 2391, 78, 5, 704, 7, 8046, 475, 580, 1536, 10, 3192, 4313, 67, 481, 5269, 7, 2572, 812, 425, 15, 11921, 12419, 6115, 18081, 458, 612, 1033, 5, 13970, 1769, 1641, 684, 14, 3290, 5801, 8, 2452, 16525, 8, 4491, 10700, 1272, 9, 5089, 15415, 1272, 260, 3150, 281, 37, 9776, 18, 1049, 310, 44, 3456, 54, 612, 770, 1224, 6144, 3831, 20, 5, 6935, 132, 724, 7, 494, 1641, 1224, 21, 2619, 138, 4480, 30, 18, 1063, 96, 112, 5, 324, 1410, 1163, 7287, 20, 5, 274, 324, 1003, 24, 6729, 36, 4335, 40, 6323, 462, 2534, 167, 785, 684, 55, 183, 8925, 4395, 1356, 1489, 27, 5, 21, 5734, 20, 146, 547, 1347, 1882, 985, 7, 82, 214, 596, 11564, 266, 2469, 15, 39, 1581, 2450, 4335, 67, 189, 1017, 5, 258, 83, 7, 21, 15, 20, 146, 4335, 40, 265, 1063, 8, 4779, 113, 1133, 8, 684, 96, 1157, 4926, 9, 1062, 5089, 6083, 601, 24, 345, 189, 104, 5, 592, 72, 1891, 9, 381, 667, 1188, 667, 3646, 6133, 6, 3687, 9807, 458, 39, 736, 9, 498, 14, 9177, 9, 20140, 3879, 8, 2295, 109, 15696, 387, 12, 2198, 5039, 34, 1338, 10524, 169, 46, 4732, 5, 3244, 1191, 124, 470, 4296, 2622, 11, 16, 1074, 580, 2692, 1191, 12, 470, 8, 1049, 3111, 626, 8879, 6, 14180, 9, 11399, 9614, 295, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,316
10,316
मान्यवर प्रधानमन्त्रीज्यू, सर्वप्रथम विजया दशमी २०७३ को हार्दिक शुभकामना । देशको प्रधानमन्त्री तपाई टीका बहिष्कार गरेर बालुवाटारमै बस्नु भो भन्ने समाचारहरु आएका छन् । तसर्थ, प्रधानमन्त्रीका रुपमा तपाईसँग टीका थाप्न चाहनेहरु कि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीसँग शीतलनिवास गए, कि त पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको निर्मलनिवासमा पुगे । पूर्वराजासँग टीका थाप्न पंक्तिबद्ध भएकाहरुको ठूलै लर्को देखिन्थ्यो । तपाईले अधिकांश नेपालीहरुले मानी आएको धार्मिक एवम् सांस्कृतिक पर्वलाई गरेको बेवास्ताले आगामी निर्वाचनमा तपाईका मतदाता बढ्लान् कि घट्लान् ? यसको हिसाब आगामी निर्वाचनहरुले प्रष्ट्याउने नै छन् । दशैंका अवसरमा तपाईले दिएको सन्देशमा ‘बडादशैं २०७३ लाई आपसी सद्भाव, भाइचारा र मित्रवत् सम्बन्ध विकास गर्ने अवसरका रुपमा मनाउन म सम्पूर्ण नेपालीहरुमा विशेष अनुरोध गर्दछु’ भन्ने वाक्य उल्लेख थियो । त्यसैगरी उक्त विज्ञप्तिमा “विविधतायुक्त विशेषताहरु बीचको एकता हाम्रो मौलिक आयाम हो र सबै जाति, भाषा, संस्कृति र सभ्यताहरुको संरक्षण र विकास गर्नु हाम्रो दायित्व पनि हो” भन्ने सन्दर्भ पनि समेटिएको थियो । अर्थात् तपाईको सन्देशले दशैंको टीका बहिष्कार गर्नुपर्ने कुनै कारणतर्फ इंगित गर्दैन । नेपाल धर्म निरपेक्ष राष्ट्र भएकाले कुनै धर्म वा संस्कृति मान्ने वा नमान्ने स्वतन्त्रता तपाईलाई छ । यो स्वाभाविक कुरा हो । यदि त्यसो हो भने दशैं लगायतका पर्वमा बेलाबेलामा आइरहने प्रधानमन्त्रीको सन्देश जरुरी छ ? के यस्ता सन्देशहरु दुनियाँलाई अल्मल्याउन मात्रै हुन् ? तपाईले दुनियाँलाई अल्मल्याउन एकथोक भन्नुभयो र आफूले अर्कैथोक गर्नुभयो । अर्थात् विजया दशमीका लागि वक्तव्यमार्फत् तपाइँले जे सन्देश दिन खोज्नुभयो, तपाईको टीका वहिष्करणले त्यसलाई उल्ट्याइदिएको छ । देशको प्रधानमन्त्रीले जब एउटा कुरा भन्छ र अर्कै कुरा गर्छ भने प्रधानमन्त्रीका आश्वासनलाई जनताले पत्याउँछन् ? यदि नयाँ नेपालमा गणतान्त्रिक अभ्यासअनुसार टीका नलगाउनु उत्तम हो भने सोझै भनिदिएको भए हुन्थ्यो । धर्म निरपेक्ष राष्ट्र भएकाले कुनै पनि चाडपर्वमा प्रधानमन्त्रीले कुनै पनि किसिमको सहभागिता जनाउँदैन भनेर भन्न सक्नुहुन्छ ? तपाईले त दशैंको शुभकामना सन्देशमा राजनीतिक सन्देशहरु समेत घुसाउन भ्याउनुभएको छ -“राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तन प्राप्तिका लागि हामीले जुन बलिदानी र एकताको प्रदर्शन गर्यौँ, आन्तरिक राष्ट्रियता बलियो पार्दै संविधान कार्यान्वयन गर्न त्यस्तै एकता र सहकार्य हाम्रा लागि अनिवार्य भएको छ ।” चाडपर्वमा दिइने शुभकामनाहरु राजनीतिक अभिष्टका लागि मात्रै हुन् ? तपाईको टीका वहिष्करणले धेरै नेपालीहरुले एकता बलियो भएको सम्झे कि खण्डित भएको सम्झे होलान् ? हेक्का रहोस्, तपाईले भनेको कुरा पत्याउनेहरु घटिरहेका छन् । तपाईले सांस्कृतिक पोशाक दौरासुरुवाल नलगाएर कहिले टाइ बिनाको सर्ट पाइन्ट लगाएर औपचारिक समारोहहरुमा हिंडेको कुरा पनि बेलाबेलामा सार्वजनिक चासो र टिप्पणीका विषय हुने गर्दछन् । अर्थात् तपाई बेलाबेला चिया गफ वा सामाजिक सञ्जालमा ठट्यौलीको पात्र बन्नुहुन्छ । दौरा सुरुवाल त के नेपालीहरुले लगाउने कुनै पनि सांस्कृतिक पोसाक लगाउनुस्, त्यसमा नेपालीपन झल्किन्छ । सांस्कृतिक पोसाकमा कुनै पनि धर्मको लेबल लागेको हुँदैन । तपाईप्रति नेपालीहरुको सद्भाव बढ्छ, घट्दैन । नेपालीहरुले पुस्तौंपुस्तादेखि लगाई आएका पोसाकलाई तपाईले अस्वीकार गर्नुभयो । तपाई फूलैफूलका मालाहरुले लपेटिएर हिँडेको, पूरै अनुहारमा लत्पतिने गरी अवीरले रंगीन भएर हिँडेको दुनियाँले बारम्बार देखेका छन् । यस्तो मानिसले विजया दशमीको टीकामा सरिक भइदिएको भए नेपालीले लगाउने मौलिक पोश्ााक लगाइदिएको भए तपाईको कथित क्रान्तिकारी ‘छवि’ बिग्रन्थ्यो र ? अवश्य बिग्रने थिएन । बरु, नेपालीहरुसँग सांस्कृतिक सद्भाव र सामीप्यता अझै बढ्ने थियो । उदाहरणका लागि कुनै बेलाका तपाईकै राजनीतिक सहकर्मी डा. बाबुराम भट्टराई दशैंमा मान्यजनबाट टीका लगाइरहनुभएको देखिन्छ । त्यो उहाँमा धार्मिक आस्था भएर होजस्तो लाग्दैन, बरु सांस्कृतिक ऐक्यवद्धताका लागि उहाँले त्यसो गरिरहनुभएको छ । तपाई यस मामिलामा चुक्नुभएको छ । नेपालका सबैजसो कम्युनिष्ट नेता कार्यकताहरुले चाडपर्व मानेका छन्, टीका लगाएका छन् । यसको अर्थ उनीहरु कम र तपाई बढी कम्युनिस्ट भन्ने हुँदैन । सांस्कृतिक सहभागिता भनेको जनताको भावनाको आदर हो । राजनीतिक नेतृत्व सम्हालेकाहरुले त जनसम्पर्कका लागि सांकेतिक रुपमा सबै कुराको नेतृत्व लिनुपर्ने हुन्छ । यस मामिलामा तपाई खरो उत्रन सक्नुभएन । वर्तमान अमेरिकी राजदूत एलाइना बी. टेप्लिजले दशैंको टीका जमरा लगाएर नेपालीहरुको सांस्कृतिक पर्वप्रति सद्भावना प्रकट गरिन् । उनी धर्मले क्रिस्चियन हुन् । यहाँलाई थाहै होला, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका नेता मोहम्मद मोहसिन दशैंको टीका थाप्न बर्षेनी राजदरबार जान्थे । उनी जन्मजात मुस्लिम थिए । तर, उनको टीकाग्रहण धर्मान्तरण थिएन, बहुसंख्यक नेपालीहरुप्रति उनले दर्शाएको सद्भाव थियो । किनभने उनका धेरै मतदाता हिन्दु थिए । उनी सांस्कृतिकरुपमा सबैसँग जोडिन चाहन्थे । वर्तमान अमेरिकी राजदूत एलाइना बी. टेप्लिजले दशैंको टीका जमरा लगाएर नेपालीहरुको सांस्कृतिक पर्वप्रति सद्भावना प्रकट गरिन् । उनी धर्मले क्रिस्चियन हुन् । तर, उनी बहुसंख्यक नेपालीहरुले खुसी साटेका बेलामा त्यसमा सरिक हुन चाहिन् । उनी हिन्दु भएकी होइनन् । हुन त चिसिँदो सम्बन्ध भएकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको हातबाट तपाईलाई टीका लगाउन मन थिएन होला । तर, लगाएकै भए अझ राम्रो हुन्थ्यो । किनभने उनी पनि कम्युनिस्ट नै हुन् । भेटघाटले सम्बन्ध सुमधुर बन्थ्यो । सांस्कृतिक सहभागिताले तपाईको आस्था बदल्ने थिएन, बरु तपाईका शुभेच्छुकहरु अझै बढ्ने थिए । तपाईलाई थाहै होला, पूर्वउपराष्ट्रपति परमानन्द झाले संविधान संशोधन गराएर हिन्दीमा सपथ लिएर के जिते ? जितेनन्, हारे मात्र । हुन त उनले नेपालीमा पनि सपथ लिए, तर उनले मातृभाषा मैथिलीलाई बेवास्ता गरेर दक्षिणी छिमेकी रिझाउन जे-जस्तो हर्कत गरे, त्यसलाई इतिहासले सदासर्वदा धिक्कार्ने छ । हुन त उपराष्ट्रपति भएपछि उनले दौरासुरुवाल लगाए, नेपालीमा बोले, नेपाली सांस्कृतिक पर्वहरुमा भाग लिए । तर, बहुसंख्यक नेपालीहरुका मनभित्र उनले कोरेको दाग मेटाउन सकेका छैनन् । अमेरिकी राष्ट्रपति, बेलायत र क्यानडाका प्रधानमन्त्रीले दिवाली (दिपावली) पर्व मनाएर हिन्दु धर्मावलम्बीहरुको मन जितिरहेका छन् । गत वर्षको होली महोत्सवमा क्यानडाका प्रधानमन्त्री जस्टिन ट्रुडो हिन्दुधर्मावलम्बीहरुसँग धुमधाम होली खेलेका थिए । राजनीतिक नेताहरुले सांस्कृतिक कार्यमा सहभागी हुनु भनेको चुनावमा भोट बढाउनु पनि हो । तपाईले १२ वर्षमा मनाइने पचली भैरवको जात्रामा जान अस्वीकार गरेका कारणले पूर्वराजा ज्ञानेन्ऽलाई १० दिनअघि स्थानीयवासीले राजाकै हैसियतमा बोलाए । यसले तपाईको कद होचिँदै गएको अनुभव गर्न सकिन्छ । अझ स्पष्ट भन्नु पर्दा तपाईको हेलचेक्र्याइँले राजतन्त्रवादीहरुलाई अझ बल पुग्यो । यति सामान्य गणित पनि तपाईले बुझ्नुभएन । प्रधानमन्त्रीज्यू, दशैंको सन्देशमा तपाईले भन्नुभएको छ – राजनीतिक परिवर्तनसँगै परम्परागत मूल्य, मान्यता, संस्कार र पर्वहरुलाई पनि पुनर्परिभाषित र पुनसर्ंस्कार गर्न जरुरी छ । तर, तपाईलाई थाहै होला, पहिलो पटक प्रधानमन्त्री हुँदा तपाईले पशुपतिका भट्ट पुजारीहरुलाई हठात् हटाएर नेपाली पुजारी राख्न खोज्दा सांस्कृति पर्व र जात्राहरुको बजेट कटौती गर्दा तपाईको “क्रान्तिकारी सत्ता” डग्मगाएको थियो । जनभावनालाई कदर गर्न सक्नुभएन भने तपाईको जीवनकालमै माओवादी केन्ऽमा दुई चारजना आसेपासे बाहेक कोही नरहने अवस्था आउन सक्छ । सांस्कृतिक विखण्डनले निकै दूरगामी असर पारेका अनेक घटनाहरु इतिहासमा दर्ता भएका छन् । प्रधानमन्त्रीको टेबलमा सजाइएका तीन थान डिक्सनरीहरु मात्रै पल्टाएर नबस्नुस्, झिनामसिना ठानिएका व्यवहारिक कुराले अझै महत्वपूर्ण र रणनीतिक भूमिका खेल्छ । तपाईको चेत खुलोस् । तपाई अझै धेरैको साझा प्रधानमन्त्री बन्न सक्नुहोस् । नवदुर्गा भवानीले तपाईलाई यो चेतना प्रदान गरुन् । शुभेच्छुकभानुभक्त आचार्य
Opinion
false
[ 0, 16370, 156, 4221, 7, 6330, 1558, 33, 9775, 2033, 10, 6, 3113, 1984, 5, 817, 156, 1742, 1910, 11205, 109, 9416, 191, 4889, 1873, 53, 10488, 254, 27, 5, 3740, 7, 156, 12, 88, 1742, 63, 1910, 13690, 3645, 55, 146, 426, 5735, 2006, 63, 20807, 1533, 7, 146, 60, 6935, 3422, 5063, 7835, 708, 2120, 8, 1485, 5, 6935, 63, 1910, 13690, 8993, 4039, 73, 199, 10, 7934, 17806, 6, 11153, 5, 4141, 1001, 10255, 9582, 123, 788, 1707, 1231, 771, 14, 28, 6645, 11, 642, 1289, 1742, 12, 2346, 2804, 11354, 146, 3912, 11354, 121, 195, 7477, 642, 228, 259, 3369, 3050, 37, 27, 5, 2057, 12, 822, 4141, 245, 1603, 8, 4952, 591, 5101, 4081, 2033, 10, 14, 5011, 5662, 7, 1772, 2294, 33, 9, 2834, 10103, 463, 76, 25, 714, 12, 88, 3137, 74, 629, 39, 608, 302, 1559, 6781, 45, 53, 7448, 336, 38, 5, 2131, 170, 6672, 213, 657, 8458, 138, 1809, 3286, 55, 994, 6, 850, 212, 2096, 1934, 20, 9, 82, 1506, 7, 5446, 1010, 9, 16011, 6, 723, 9, 76, 160, 212, 2823, 15, 20, 332, 53, 5204, 15, 7124, 38, 5, 971, 3095, 1603, 11, 2057, 6, 1910, 11205, 528, 75, 95, 373, 505, 836, 225, 4167, 5, 36, 640, 12258, 357, 422, 75, 640, 50, 1010, 3287, 50, 12457, 2702, 4402, 13, 5, 21, 2973, 83, 20, 5, 548, 2047, 20, 29, 2057, 873, 4925, 9431, 8, 1185, 7000, 3738, 1603, 1172, 13, 121, 105, 515, 1603, 55, 6067, 14, 18971, 4202, 295, 112, 121, 4141, 6067, 14, 18971, 4202, 26, 10841, 2199, 9, 1245, 6446, 10841, 1196, 5, 971, 1558, 33, 9775, 12, 19, 7847, 4758, 4429, 11, 750, 1603, 56, 3927, 2520, 7, 3095, 1910, 504, 2042, 2877, 2890, 11, 1050, 10553, 744, 6316, 6, 13, 5, 817, 2840, 745, 102, 83, 4254, 9, 6446, 83, 578, 29, 156, 12, 6973, 14, 1581, 306, 2368, 4197, 121, 548, 94, 211, 15258, 1563, 496, 1910, 11115, 2317, 3886, 20, 29, 7262, 69, 3808, 11209, 99, 1815, 5, 640, 12258, 357, 422, 75, 15, 3704, 8, 2840, 75, 15, 2516, 1120, 6839, 23, 185, 853, 1816, 121, 4141, 60, 2057, 6, 1984, 1603, 8, 214, 1603, 55, 103, 4791, 785, 789, 4202, 2125, 13, 204, 1493, 11347, 9, 243, 470, 12843, 19, 334, 253, 9341, 34, 9, 5907, 911, 17160, 5547, 1099, 5738, 1541, 4399, 324, 794, 24, 617, 850, 9, 1954, 1041, 19, 1867, 16, 13, 995, 3704, 8, 4619, 1984, 55, 214, 2813, 1664, 12, 19, 295, 112, 121, 3095, 1910, 504, 2042, 2877, 2890, 11, 85, 10255, 850, 1541, 16, 14189, 146, 3019, 225, 16, 14189, 5046, 121, 14709, 9, 8201, 7, 4141, 639, 83, 14946, 30, 55, 12477, 12, 27, 5, 4141, 1231, 9417, 15734, 13001, 3414, 20680, 18, 883, 14104, 1675, 6, 8926, 10239, 166, 1686, 2039, 3364, 608, 13197, 6, 83, 15, 9431, 8, 176, 1623, 9, 2856, 12, 372, 40, 1724, 5, 971, 1742, 9431, 2003, 4434, 50, 243, 4500, 10, 780, 166, 3438, 6730, 2454, 756, 3366, 5, 15734, 206, 3414, 60, 105, 10255, 1162, 75, 15, 1231, 14330, 5928, 337, 7, 1288, 39, 1696, 12131, 1646, 5, 1231, 14330, 8, 75, 15, 4646, 10, 11, 2139, 288, 849, 5, 1742, 475, 3729, 5662, 4947, 7, 9646, 23, 5, 10255, 17464, 848, 2065, 3471, 132, 4390, 254, 14330, 14, 4141, 4782, 1196, 5, 1742, 19599, 12, 3687, 259, 10, 59, 11997, 2063, 11114, 7, 4117, 7507, 8835, 108, 2517, 297, 57, 148, 4071, 11, 12768, 266, 11114, 6067, 11, 5448, 8995, 27, 5, 223, 3022, 1558, 33, 9775, 6, 1910, 8, 10405, 1841, 3490, 6, 99, 39, 11, 1162, 2096, 941, 2050, 33, 33, 44, 12402, 6, 99, 3095, 10, 8411, 3827, 62, 178, 657, 45, 13338, 4621, 9, 121, 5734, 13338, 30, 924, 5, 2572, 7, 39, 5222, 1231, 5662, 9, 21570, 138, 544, 1892, 38, 5, 1295, 12, 19, 75, 260, 12, 1742, 96, 214, 9296, 454, 3129, 1800, 2057, 8, 16773, 17, 1910, 6375, 8442, 589, 5, 115, 1131, 8, 788, 3498, 266, 20, 1093, 4732, 7, 2572, 1231, 21860, 12, 19, 436, 2047, 353, 8442, 13, 5, 1742, 42, 8065, 15380, 23, 2125, 13, 5, 547, 9966, 1119, 244, 210, 6398, 259, 3704, 11988, 1556, 1910, 2343, 27, 5, 195, 469, 1368, 216, 9, 1742, 118, 1515, 53, 849, 5, 1231, 1120, 639, 779, 1644, 6, 10081, 20, 5, 214, 541, 13833, 259, 60, 10064, 12, 19, 10, 17894, 88, 82, 3664, 541, 7824, 78, 5, 42, 8065, 1742, 3307, 65, 7241, 23, 12983, 10105, 5, 1168, 529, 1794, 352, 737, 252, 2774, 81, 15594, 8085, 167, 11, 2057, 6, 1910, 8366, 1686, 3729, 1231, 771, 475, 14635, 2807, 3175, 5, 126, 640, 11, 20097, 112, 5, 242, 14, 6069, 69, 6979, 111, 2680, 1462, 244, 7255, 4125, 5230, 2057, 6, 1910, 13690, 618, 7072, 17449, 16052, 5, 126, 17707, 4111, 66, 5, 274, 145, 1910, 5153, 480, 640, 7168, 480, 9546, 16958, 6612, 475, 58, 21519, 6, 5662, 38, 5, 2011, 539, 85, 2346, 1692, 66, 5, 126, 1231, 1926, 82, 63, 3342, 11891, 5, 1168, 529, 1794, 352, 737, 252, 2774, 81, 15594, 8085, 167, 11, 2057, 6, 1910, 8366, 1686, 3729, 1231, 771, 475, 14635, 2807, 3175, 5, 126, 640, 11, 20097, 112, 5, 274, 126, 16958, 10255, 1423, 14904, 30, 12, 2499, 1288, 10405, 67, 8599, 310, 5, 126, 1692, 2358, 4931, 5, 67, 60, 1718, 68, 14766, 463, 2358, 426, 5735, 6701, 536, 17, 4402, 1910, 1540, 221, 924, 668, 5, 274, 4055, 96, 99, 1015, 269, 1815, 5, 2011, 126, 15, 1515, 37, 112, 5, 3262, 11, 463, 7003, 416, 7015, 5, 1231, 1120, 11, 3095, 3498, 10361, 30, 9546, 2572, 1742, 12, 17375, 55, 544, 1892, 66, 5, 4402, 6069, 69, 6979, 233, 4094, 6181, 2517, 18875, 11393, 324, 1003, 5260, 3196, 8, 8182, 351, 105, 4655, 121, 4655, 1930, 7, 7187, 90, 5, 67, 60, 58, 39, 8, 15, 8182, 2805, 7, 47, 58, 6291, 10072, 14, 6645, 109, 3992, 1655, 20677, 750, 70, 1093, 15494, 6604, 1050, 802, 11, 5332, 11298, 581, 21134, 461, 13, 5, 67, 60, 6964, 407, 58, 15734, 13001, 3414, 4055, 7, 39, 8, 5411, 7, 39, 1231, 771, 608, 448, 2805, 5, 274, 16958, 6612, 12, 221, 527, 58, 18888, 6, 10536, 4072, 2909, 1017, 5, 529, 426, 7, 2341, 9, 6677, 12, 2840, 13565, 281, 77, 14468, 7153, 52, 771, 221, 1356, 1692, 4995, 199, 221, 1106, 3063, 27, 5, 338, 619, 9687, 1525, 8, 6677, 12, 156, 1657, 13040, 4029, 97, 2742, 1692, 21249, 962, 5222, 10951, 9687, 5664, 66, 5, 214, 4616, 1231, 2898, 546, 411, 639, 2655, 2550, 9855, 15, 20, 5, 4141, 333, 1125, 4545, 9295, 281, 5618, 6, 3006, 8, 481, 4782, 48, 1089, 6935, 944, 30, 310, 10930, 14, 217, 6629, 4134, 11, 318, 96, 9698, 12233, 5, 438, 3095, 17959, 20, 384, 3456, 251, 841, 24, 363, 5, 1015, 893, 2173, 2694, 3095, 19977, 18, 14725, 11, 4388, 884, 344, 1015, 889, 2113, 5, 943, 485, 6707, 15, 4141, 1647, 10105, 5, 156, 4221, 7, 2057, 6, 1603, 8, 4141, 10318, 13, 325, 214, 470, 241, 2240, 594, 7, 844, 7, 1813, 9, 771, 344, 15, 4665, 3902, 12163, 225, 9, 1443, 68, 520, 141, 7313, 24, 1172, 13, 5, 274, 4402, 6069, 69, 6979, 113, 249, 156, 342, 4141, 3249, 12, 1811, 10592, 344, 444, 1991, 1348, 8648, 39, 10592, 742, 5666, 17768, 7044, 771, 9, 3006, 199, 522, 7225, 150, 3095, 213, 15821, 1756, 332, 1241, 2119, 61, 294, 2946, 38, 5, 662, 12303, 14, 8110, 24, 12983, 10105, 29, 3095, 1944, 59, 191, 494, 105, 310, 10930, 8, 89, 13365, 21508, 1472, 1128, 10899, 265, 865, 542, 5, 1231, 16102, 11, 319, 6136, 6901, 1222, 4629, 1853, 8284, 3373, 601, 73, 27, 5, 3738, 10248, 8, 20440, 12, 173, 3379, 959, 5778, 327, 55, 295, 3955, 1356, 6980, 68, 1018, 337, 7, 10, 21882, 16260, 12, 10600, 83, 11, 544, 624, 9, 8493, 634, 17805, 5, 3095, 11049, 8893, 3304, 5, 1742, 544, 85, 6, 1163, 156, 756, 3691, 8201, 5, 15001, 6967, 11, 4402, 21, 3089, 359, 18341, 5, 17375, 1621, 864, 5113, 2075, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,317
10,317
एमाले अध्यक्ष केपी ओलीबाट दशैं टीका थाप्दै अनेरास्ववियु अध्यक्ष नविना लामा । तस्वीर: नविनाको फेसबुक यसपटक दशैंमा अनेरास्ववियुकी अध्यक्ष नविना लामाले टीका लगाएको विषयलाई लिएर उनलाई गोरेबहादुर खपांगी र मोहम्मद मोहसिन बनाउन खोजिएपछि त्यसको प्रतिवाद गर्न मन लाग्यो । दशैंमा टीका लगाउनु नविनाको अधिकार हो र धर्म निरपेक्ष राज्यको एक जिम्मेवार नेताले समधर्म समभाव देखाउनु कर्तव्य पनि हो । तर केही जनजाति अभियन्ताहरुले यसलाई धर्म परिवर्तनको रुपमा अपव्याख्या गरेर आदिवासी आन्दोलन कसरी पतन हुदैछ भन्ने सन्देश दिएका छन् । नविनाले कुनै ठाउँको कार्यक्रममा भाग लिन जाँदा आयोजकले लगाइदिएको ढाका ओढ्दा खादा बिरोधी भनेर प्रहार भयो । पछिल्लो समय दशैंमा टीका लगाउँदा अनावश्यक ढंगले आक्रमण भइरहेको छ । सामाजिक सन्जालबाट नविनामाथि आक्रमण गर्नेहरुको अनुहार हेर्दा उनीहरु नियोजित रुपमा नविनाको राजनीति सिध्याउन भएभरको बल लगाइरहेका छन् । यो अभियानको अग्रभागमा विवादस्पद जनजाति नेता आङकाजी शेर्पा देखिन्छन् । यसबाटै प्रष्ट हुन्छ नविना विरुद्ध कस्तो मनोवृत्ति भएका व्यक्तिहरु लागिरहेका छन् भन्ने कुरा । जनजातिको चेलीले एमाले नेताबाट किन टीका थापिन् भनेर प्रश्न गर्नेहरु नविनामाथि कारवाहीको माग गरिरहेका छन् । टीका लगाउन नविनाको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता विरुद्ध बोल्ने र कारवाहीको माग गर्नेहरु आदिवासी जनजातिको आवरण भिरेका तालिवान र आइएसहरु हुन् । आङकाजी काकालाई हेक्का होस,नविना लामा जनजाति हुन् तर उनी जनजातिको मात्र नेता होइनन् तपाई जस्तो । तपाइहरु जस्ता एक जात,एक धमर्कको नाममा राजनीति गर्नेहरुले बुझ्न जरुरी छ कि, नविना लामा सबै जाजजाति,सबै धर्म र सम्प्रदायको नेता हुन् । आङकाजी प्रवृति विरुद्ध निरन्तर विजय गर्दै अघि बढेकी नविना लामाको उचाइमा पुग्न तपाईहरुलाई वर्षौं लाग्न सक्छ र त्यो धैर्य नभएकै कारण तपाईहरु साम्प्रदायिक राजनीतिमा सीमित हुनुभएको छ । नवीना लामा जनजाति हुन् । उनको प्रगतिमा जनजातिको सहयोग छ । तर, उनका पछाडि आम जनता छन् । हरेक समुदायका जनताको संस्कृतिको सम्मान गर्नु नविनाको दायित्व हो । त्यसो गर्न नसक्नेहरुले आङकाजीहरुको बाटो रोज्छन् । नविनाले आफूलाई जनजातिमा मात्र सीमित गरेको भए आज उनलाई अन्य समुदायले बहिस्कार गर्दैनथे ? समतेन लामा नविनाले म हिन्दू होइन भनेर टीका बहिस्कार गरेको भए नविना र आङकाजीमा के फरक हुन्छ ? नविना कसरी राष्ट्रको नेता बन्छिन् ? सार्वजनिक कार्यक्रममा कसैले सम्मानले दिएको ढाकाको गलबन्दी नओढेको भए उनले त्यो समुदायप्रति अपमान गरेको हुँदैन ? उनले भनेकी छन्-म भोलि यो देशको प्रधानमन्त्री हुन्छु । उनी त्यो हैसियत राख्छिन् र त्यो सम्भव पनि छ । त्यसका लागि नविनाले सबै समुदायको नेता बन्नका लागि जे गर्नुपर्ने हो त्यो गरिरहेकी छन् । नविनाको प्रगतिमा डाह गर्नेहरुले उनलाई विभिन्न नाममा लान्छित गर्नुले पनि नविना सही छन् भन्ने बुझ्न सकिन्छ । धर्म निरपेक्ष देशमा सबै धर्मप्रति समभाव राखेर नविनाले के अपराध गरिन् ? नविनाले ठूलाबडा र आफूले सम्मान गर्नुपर्ने व्यक्तिबाट दशैंको टीका थापेर जुन उदारता देखाएकी छन् त्यसबाट नेपालका आदिवासी जनजातिका अभियन्ताहरुले पाठ सिक्न जरुरी छ । त्यसैले म फेरि पनि भन्छु, उनले जे गरिन सही गरिन् । सामाजिक सञ्जालमा आङकाजी शेर्पाज्यूहरुबाट तामाङ चेलीलाई एमाले नेताहरुले धर्म परिर्वतन गराउन दशैंका टिका लगाइदिए भनेर जुन ढंगले भद्दा मजाक गरियो यसको मूल्य नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनले महँगो ढंगले चुकाउनुपर्ने निश्चित छ । म जस्ता दुई दशक उमेर पुस्ताका जनजाति आदिवासी युवाले समेत नपत्याउने कुरा समाजमा फैलाएर आङकाजीहरुले आफ्नो अवसानको सन्देश फैलाएका छन् । के तामाङ चेलीलाई जबर्जस्ती समातेर टीका लगाइएको हो ? हो भने प्रमाण पेश गर्नुपर्छ । यहाँ कसले धर्म परिवर्तन गराउने खोज्यो ? स्वयं नविना लामाको कुरा नबुझी अनावश्यक तरिकाले अपव्याख्या गरियो । यो नविना लामाको मानहानीको विषय समेत हो । पछिल्लो समय नविना लामामाथि आदिवासी जनजाति आन्दोलनका अगुवा मध्येका केही व्यक्तिबाट नियोजित रुपमा निरन्तर आक्रमण भइरहेको छ । विशेष गरी राजनीतिकरुपमा नविनाको निरन्तर प्रगतिबाट आत्तिकाहरु उनको चरित्रहत्या गर्न उद्यत छन् । तर नविनाको पक्षबाट त्यसको प्रतिवाद गर्न कोही डराइरहेको छ वा ती आरोप र आक्रमणहरुलाई बेवास्ता गर्न खोजिएको हो ? यो प्रश्नले पटक-पटक घोच्न थालेपछि केही तथ्य प्रष्ट पार्न आवश्यक देखियो । तामाङ समुदाय नेपालका आदिवासी जनजातिमध्ये सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या ओगट्ने तर, सबैभन्दा पछि पारिएको जाति हो । यो जातिबाट देशको सबैभन्दा ठूलो विद्यार्थी संगठन अनेरास्ववियुको अध्यक्षजस्तो शक्तिसाली पदमा बाहुन पुरुषसँग प्रतिस्पर्धा गरेर श्रेष्ठता हासिल गर्ने पहिलो महिला हुन् नविना लामा । नेपालका कुनै पनि विद्यार्थी संगठन वा पार्टीका भातृ संगठनहरुमा महिला प्रमुख भएका छैनन् । विश्व खोज अनुसन्धानमा व्यस्त छ । हामी भने जात, धर्म र पहिचानका नाममा अल्झिरहेका छौं । ब्रम्हाण्डका दुई जात स्त्री र पुरुष हुन् । त्यसमा मानिसहरुले लिंग परिवर्तन गरेर आफू खुसी बााच्न सक्ने भइसकेका छन् नविनाले तामाङ भएर कुनै आरक्षणमा होइन पटक-पटक पुरुषसँग प्रतिस्पर्धा गरेर पद प्राप्त गरेकी हुन् । चाहे बानेश्वर क्याम्पसको स्ववियु सभापति जित्दा होस, अखिलको उपाध्यक्ष हुँदै अध्यक्ष जित्दा किन नहोस् । उनले जनजाति महिला भएर होइन सक्षम नेता भएर जितेकी हुन् । आदिवासी जनजातिको नाम भजाएर खान पल्केकाहरु नविनासँग यहि कारण डराएका हुन् । विश्व खोज अनुसन्धानमा व्यस्त छ । हामी भने जात, धर्म र पहिचानका नाममा अल्झिरहेका छौं । ब्रम्हाण्डका दुई जात स्त्री र पुरुष हुन् । त्यसमा मानिसहरुले लिंग परिवर्तन गरेर आफू खुसी बाँच्न सक्ने भइसकेका छन् भने हामी चाहिँ कुण्ठाका भारी बोकेर जातको इतिहास खोतल्दै एक अर्कालाई सराप्त व्यस्त छौं । हामी कहिलेसम्म यो प्रकारले अधिकार खोज्दै हिँड्ने ? मैले कुनै धर्म वा जातको वकालत गरेको छैन । हामी विविधतायुक्त समाजका मानिस हौं । जनजातिको बाहुन क्षेत्री कहाँको ? विदेशको भनेर खुलेआम नारा लगाउँदै हिँड्नु कति जायज छ ? यसबाट हामीले कस्तो पहिचान पाउँछौं ? नेपालको संविधानमा मौलिक हक अन्तर्गत स्वतन्त्रताको हक राखिएको छ । अझ धार्मिक स्वतन्त्रताको हक पनि स्पष्ट र सुरक्षित छ । कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो इच्छाअनुसारको धर्म अनुशरण गर्न पाउछन् । तर जबर्जस्ती धर्म परिवर्तन गर्ने गाउने कार्य दण्डनीय मानिन्छ । इतिहास पल्टाउने हो भने नेपालको एकीकरणपछि नेपालमा दशैंलाई राष्ट्रिय चाडको रुपमा मानिएको देखिन्छ । विभिन्न समयमा र रुपमा दशैंको बिरोध पनि भएको पाइन्छ । राज्यको सम्पूर्ण शक्ति लगाए सबै जनताले दशैं मान्नैपर्ने उर्दी दिएको र त्यही उर्दीको विरुद्ध विक्रम सम्बतः१९४२ सालमा रामलिहाङ र रिदमाले धनकुटामा वदशैं बहिस्कार गर्दा दुवैको हत्या भएको भनाइ छ । सम्भवतः यो पहिलो दशैं बहिस्कारको आन्दोलन थियो । त्यो हत्याको एक सय तीन वर्षमा फाटफुट रुपमा विरोध भए पनि २०४६ सालमा बहुदलीय व्यवस्था स्थापनापछि आदिवासी जनजातिले विभिन्न संघ संस्था बनाई दशैं परित्याग गर्न थाले । नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनका अगुवाहरु पतनको दिशामा छन् र नयाँ ढंगले आदिवासी जनजाति आन्दोलन संगठित हुन जरुरी देखिएको कुरा प्रष्ट हुन्छ । त्यसो नहुँदासम्म यो आङकाजी प्रवृतिले नविना लामाहरुप्रति कुण्ठा पालेर निरन्तर आक्रमण गर्नु सामान्य कुरा हो गोरबहादुरहरुले दशैं हिन्दूको मात्र चाड हो भनेर अभियान चलाए । दशैंको रातो टीका जनजातिको रगत हो भन्दै बहिस्कारका कुरा पनि सुनिए । हामी आादिवासीले पनि उनीहरुकै लहलहैमा लागेर केही जनजातिले टीका लगाउन छाडे । केहीले सेतो टीका लगाए । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले आफ्नो सरकारमा गोरेबहादुरलाई मन्त्री बनाएपछि दशैं बहिस्कार गर्नुपर्छ भन्नेहरु खुरु-खुरु राजाको हातको टीका थाप्न गए । अझै पनि कतिपय जनजाति नेताहरु यही जातीय र धार्मिक पक्षलाई लिएर राजनीति पनि गर्दैछन् । नेपाल बहुजातीय बहुभाषिक देश हो । जहाँ १२५ जात र १२३ भाषाका मानिस बस्छन् । वर्गीय रुपमा हेर्ने हो भने हुनेखाने, हुँदा खाने र गरीखान खोजेर पनि नसकेकाहरु धेरै छन् । लेनिनले भनेका छन्- बहुजाति भएको मुलुकको पहिलो समस्या वर्गीय भन्दा पनि जातीय हुन्छ भनेर उठाइन्छ । ठीक नेपालमा पनि वर्गीय उत्थान गर्ने भिजन बोकेकाहरु कालान्तरमा जातीय समस्याको भारी बोक्दैछन् । जसमा अधिकांश आदिवासी जनजाति नेता छन् । वर्तमान समयमा नेपालमा जातजातीको नाममा प्रान्त, जिल्ला, प्रदेश हरेक क्षेत्रमा हदैसम्मका माग राख्ने नयाँ चलन आएको छ । हुँदा हुँदा पछिल्लो समय कुनै आदिवासी जनजाति कोही कसैको राष्ट्रियताको सवालमा जाति र धर्मभन्दा माथि उठेर बोल्यो भने त्यसलाई सिधै धर्म बिरोधी, जनजाति बिरोधी, फलानो पार्टीको झोले वा हनुमान आदिको उपमा भिराउने प्रवृत्ति देखिएको छ । यसले नेपालको आदिवासी जनजाति आन्दोलनका अगुवाहरु पतनको दिशामा छन् र नयाँ ढंगले आदिवासी जनजाति आन्दोलन संगठित हुन जरुरी देखिएको कुरा प्रष्ट हुन्छ । त्यसो नहुँदासम्म यो आङकाजी प्रवृतिले नविना लामाहरुप्रति कुण्ठा पालेर निरन्तर आक्रमण गर्नु सामान्य कुरा हो ।
Opinion
false
[ 0, 684, 117, 1090, 851, 17, 2057, 1910, 11230, 458, 14978, 117, 12606, 33, 1425, 5, 4218, 184, 12606, 33, 6, 1468, 3617, 2057, 8, 14978, 98, 117, 12606, 33, 5278, 1910, 1852, 3580, 351, 389, 13663, 576, 665, 781, 7451, 9, 7255, 4125, 5230, 285, 1542, 5367, 467, 11614, 24, 221, 1547, 5, 2057, 8, 1910, 5928, 12606, 33, 6, 365, 20, 9, 640, 12258, 1244, 26, 3596, 4618, 967, 4975, 967, 3633, 13673, 3025, 15, 20, 5, 47, 72, 2072, 6881, 259, 432, 640, 7352, 88, 2718, 3602, 33, 6577, 109, 2106, 868, 497, 8219, 2414, 178, 53, 1603, 514, 27, 5, 12606, 1154, 75, 6297, 314, 448, 423, 1201, 1301, 11, 12402, 6, 3391, 10095, 685, 12176, 5810, 34, 185, 1787, 163, 5, 532, 137, 2057, 8, 1910, 9123, 5565, 2758, 1510, 417, 13, 5, 243, 15406, 17, 12606, 33, 312, 1510, 25, 199, 3125, 1438, 1368, 10069, 3178, 88, 12606, 33, 6, 921, 19065, 99, 1325, 6, 889, 18824, 12, 27, 5, 21, 4770, 6944, 5931, 8, 989, 16713, 2072, 244, 7439, 8708, 1527, 5003, 5, 42, 1024, 3369, 78, 12606, 33, 1475, 1184, 19501, 73, 2892, 19, 3598, 27, 53, 83, 5, 2072, 6, 6372, 11, 684, 244, 17, 350, 1910, 11230, 1516, 185, 609, 25, 55, 12606, 33, 312, 2625, 6, 263, 882, 27, 5, 1910, 1540, 12606, 33, 6, 1827, 2702, 1475, 3581, 9, 2625, 6, 263, 25, 55, 2106, 2072, 6, 12638, 2448, 11896, 18417, 9, 5932, 68, 55, 112, 5, 7439, 8708, 183, 12, 14, 14709, 5121, 7, 23, 5632, 1425, 2072, 112, 47, 126, 2072, 6, 90, 244, 4931, 1742, 401, 5, 3812, 55, 519, 26, 2566, 7, 3484, 11646, 2076, 6, 846, 921, 25, 259, 1647, 1172, 13, 146, 7, 12606, 33, 1425, 82, 1430, 167, 8138, 7, 9967, 640, 9, 6797, 6, 244, 112, 5, 7439, 8708, 13992, 1475, 1098, 1558, 71, 234, 6521, 98, 12606, 33, 1425, 6, 6379, 1382, 7212, 14, 13152, 2279, 542, 9, 115, 10738, 1935, 96, 95, 7212, 10, 18268, 2030, 2197, 3413, 13, 5, 6840, 33, 1425, 2072, 112, 5, 145, 1601, 8, 2072, 6, 202, 13, 5, 274, 539, 2324, 1008, 736, 27, 5, 317, 3368, 779, 4716, 567, 160, 12606, 33, 6, 2823, 20, 5, 2047, 24, 1389, 259, 7439, 8708, 199, 612, 4590, 3065, 5, 12606, 1154, 1035, 2072, 8, 90, 2197, 28, 99, 136, 389, 152, 5117, 17892, 4167, 3849, 121, 967, 15228, 1425, 12606, 1154, 74, 1448, 386, 185, 1910, 17892, 28, 99, 12606, 33, 9, 7439, 8708, 8, 105, 611, 78, 121, 12606, 33, 497, 4251, 244, 4608, 1516, 121, 176, 314, 938, 567, 11, 245, 3391, 6, 7012, 7886, 10, 23, 892, 7726, 6, 99, 58, 115, 1193, 475, 5991, 28, 849, 121, 58, 29, 98, 11035, 61, 2638, 21, 817, 156, 78, 97, 5, 126, 115, 5377, 6562, 1516, 9, 115, 1839, 15, 13, 5, 2161, 19, 12606, 1154, 82, 2481, 244, 756, 12, 19, 750, 528, 20, 115, 12153, 27, 5, 12606, 33, 6, 1601, 8, 801, 303, 25, 259, 389, 107, 846, 1105, 1553, 225, 160, 11, 15, 12606, 33, 1819, 27, 53, 1647, 363, 5, 640, 12258, 838, 82, 640, 475, 967, 3633, 897, 12606, 1154, 105, 1291, 3175, 121, 12606, 1154, 20517, 9, 1245, 567, 528, 530, 17, 2057, 6, 1910, 13017, 18, 253, 5975, 138, 7387, 98, 27, 4857, 547, 2106, 2072, 12, 6881, 259, 2137, 5771, 1172, 13, 5, 383, 74, 704, 15, 8727, 7, 58, 750, 5498, 1819, 3175, 5, 243, 4500, 7439, 8708, 1527, 4221, 5237, 1477, 6372, 14, 684, 4616, 640, 16422, 931, 2057, 12, 3599, 12402, 185, 253, 2758, 789, 10882, 9034, 44, 1400, 195, 594, 124, 2106, 2072, 868, 11, 5078, 2758, 20249, 1272, 1394, 13, 5, 74, 519, 89, 1310, 936, 11243, 2072, 2106, 391, 11, 103, 20379, 4297, 83, 1189, 17621, 18, 7439, 8708, 259, 54, 1633, 8320, 6, 1603, 17621, 12, 27, 5, 105, 1477, 6372, 14, 7944, 10066, 1910, 3871, 20, 121, 20, 29, 1660, 1749, 1192, 5, 242, 4147, 640, 470, 807, 1542, 926, 121, 2692, 12606, 33, 1425, 6, 83, 14991, 5565, 2686, 2718, 3602, 33, 6577, 1400, 5, 21, 12606, 33, 1425, 6, 2183, 14785, 6, 372, 103, 20, 5, 532, 137, 12606, 33, 1425, 312, 2106, 2072, 6176, 3981, 755, 12, 72, 530, 17, 10069, 3178, 88, 1098, 1510, 417, 13, 5, 302, 57, 214, 1926, 12606, 33, 6, 1098, 1601, 17, 16311, 12, 55, 145, 2869, 12801, 24, 16467, 84, 27, 5, 47, 12606, 33, 6, 10014, 467, 11614, 24, 1128, 1951, 5779, 13, 50, 271, 728, 9, 1510, 344, 6645, 24, 7854, 20, 121, 21, 609, 11, 17196, 17837, 450, 2449, 72, 1595, 3369, 1370, 287, 3437, 5, 1477, 1193, 547, 2106, 2072, 562, 282, 218, 1442, 11089, 461, 274, 282, 186, 4896, 1506, 20, 5, 21, 1506, 17, 817, 282, 218, 775, 1546, 14978, 6, 117, 1093, 498, 627, 281, 1170, 5649, 500, 63, 1653, 109, 1070, 138, 1305, 25, 113, 188, 112, 12606, 33, 1425, 5, 547, 75, 15, 775, 1546, 50, 1462, 8387, 15500, 8, 188, 110, 73, 1017, 5, 237, 1542, 5491, 2717, 13, 5, 155, 29, 2566, 7, 640, 9, 754, 12, 846, 12114, 3063, 922, 5, 10848, 33, 1076, 12, 89, 2566, 4819, 9, 500, 112, 5, 1288, 1843, 11, 4994, 470, 109, 592, 1423, 753, 33, 384, 450, 395, 4269, 27, 12606, 1154, 1477, 266, 75, 5784, 8, 386, 17196, 500, 63, 1653, 109, 908, 193, 1009, 112, 5, 2878, 9033, 1534, 6, 19601, 1092, 1106, 685, 5121, 7, 4965, 6, 1374, 309, 117, 1106, 685, 350, 6950, 5, 58, 2072, 188, 266, 386, 3243, 244, 266, 4655, 98, 112, 5, 2106, 2072, 6, 157, 789, 167, 1356, 837, 14078, 626, 12, 55, 12606, 33, 63, 2513, 95, 16439, 12, 112, 5, 237, 1542, 5491, 2717, 13, 5, 155, 29, 2566, 7, 640, 9, 754, 12, 846, 12114, 3063, 922, 5, 10848, 33, 1076, 12, 89, 2566, 4819, 9, 500, 112, 5, 1288, 1843, 11, 4994, 470, 109, 592, 1423, 5341, 395, 4269, 27, 29, 155, 2422, 5352, 12, 4209, 2452, 2566, 6, 802, 21431, 69, 26, 1459, 14, 18081, 4182, 2717, 922, 5, 155, 883, 116, 21, 8941, 365, 5424, 9130, 121, 257, 75, 640, 50, 2566, 6, 8973, 28, 104, 5, 155, 2930, 1809, 3214, 1069, 4957, 5, 2072, 6, 5649, 3300, 1194, 6, 121, 970, 6, 185, 19028, 1751, 6574, 5510, 97, 465, 10690, 13, 121, 42, 17, 334, 1184, 754, 4443, 848, 121, 124, 5164, 2096, 1392, 636, 9398, 1392, 1064, 13, 5, 1015, 788, 9398, 1392, 15, 893, 9, 1326, 13, 5, 75, 15, 2394, 54, 2278, 496, 6, 640, 2492, 16627, 24, 5564, 956, 5, 47, 7944, 640, 470, 25, 8271, 210, 6050, 6831, 1251, 5, 802, 3955, 623, 20, 29, 124, 2568, 135, 211, 2057, 14, 111, 2526, 6, 88, 3246, 589, 5, 107, 278, 9, 88, 2057, 6, 5810, 15, 16, 847, 5, 1244, 629, 498, 4055, 82, 1581, 2057, 4201, 7883, 18544, 245, 9, 516, 18544, 6, 1475, 1919, 4686, 358, 4973, 11133, 673, 588, 666, 5421, 9, 9, 5055, 8, 11, 2797, 8, 504, 5101, 4081, 17892, 150, 390, 6, 449, 16, 765, 13, 5, 12724, 21, 113, 2057, 17892, 6, 868, 38, 5, 115, 449, 6, 26, 140, 173, 1125, 14019, 10938, 88, 1055, 99, 15, 6527, 673, 8528, 179, 305, 135, 2106, 2072, 11, 107, 696, 570, 2025, 2057, 12999, 24, 1393, 5, 124, 2106, 2072, 6176, 3981, 55, 8219, 6, 5457, 27, 9, 94, 2758, 2106, 2072, 868, 3734, 67, 1172, 631, 83, 3369, 78, 5, 2047, 2163, 116, 21, 7439, 8708, 13992, 11, 12606, 33, 1425, 55, 475, 5352, 900, 11, 18, 1098, 1510, 160, 485, 83, 20, 1262, 18, 576, 259, 2057, 1448, 6, 90, 2526, 20, 185, 644, 9237, 5, 2057, 6, 2060, 1910, 2072, 6, 2312, 20, 192, 17892, 12, 83, 15, 16814, 5, 155, 326, 6963, 11690, 15, 1368, 96, 10, 59, 6217, 303, 69, 8, 3298, 72, 2072, 11, 1910, 1540, 9768, 5, 72, 11, 2925, 1910, 4055, 5, 712, 318, 3422, 11, 54, 3502, 13663, 576, 14, 248, 15097, 2057, 17892, 1192, 53, 55, 2165, 1073, 70, 2690, 1073, 4953, 536, 6, 1910, 13690, 1533, 5, 544, 15, 824, 2072, 2447, 430, 2496, 9, 788, 5758, 351, 921, 15, 8975, 5, 36, 3071, 17305, 20077, 207, 20, 5, 1061, 127, 4032, 2566, 9, 333, 2215, 440, 12, 1069, 10229, 5, 10970, 88, 1846, 20, 29, 40, 10745, 7, 342, 1338, 9, 57, 11401, 12038, 15, 6668, 55, 85, 27, 5, 5927, 11, 1788, 11035, 3071, 8138, 16, 1598, 113, 200, 10970, 158, 15, 2496, 78, 185, 2932, 7199, 5, 2412, 211, 15, 10970, 9050, 25, 12306, 6785, 55, 10, 12400, 2496, 6209, 4209, 15181, 1150, 956, 5, 1223, 1001, 2106, 2072, 244, 27, 5, 1168, 278, 211, 2566, 719, 667, 6, 846, 4626, 7, 79, 7, 147, 317, 144, 444, 1150, 5968, 263, 810, 94, 1328, 123, 13, 5, 342, 342, 532, 137, 75, 2106, 2072, 1128, 2904, 5738, 6, 5456, 1506, 9, 640, 168, 633, 8715, 2903, 926, 29, 1050, 10, 2408, 640, 5810, 1964, 2072, 5810, 1964, 17654, 1043, 9733, 11, 50, 5088, 378, 6, 1177, 8, 7542, 623, 2091, 631, 13, 5, 438, 124, 2106, 2072, 6176, 3981, 55, 8219, 6, 5457, 27, 9, 94, 2758, 2106, 2072, 868, 3734, 67, 1172, 631, 83, 3369, 78, 5, 2047, 2163, 116, 21, 7439, 8708, 13992, 11, 12606, 33, 1425, 55, 475, 5352, 900, 11, 18, 1098, 1510, 160, 485, 83, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,318
10,318
आदिवासी जनजाति आन्दोलनमा जुनबेलादेखि लागें, त्यसयता अहिलेसम्म अक्सर मलाई सोधिने प्रश्न हुन्- ‘तपाईहरुको आन्दोलन कहिलेसम्म ?’ जागरण अयिभानमा गयो, समुदायले यस्तै प्रश्न गर्छन् । अन्तर्वार्तामा पत्रकारले पनि सोध्ने प्रश्न यस्तै हुन्छ । सत्तालाई बाउको बिर्ता ठान्ने बिरोधीले त झन् ‘गोरु ब्याउँदैन’ ‘गोलेले सपनामा घीउ खाए’ जस्ता कुतर्क गरेर हैरान बनाएका छन् । दिक्क लागेपछि कतिपय ठाउँमा म भन्ने गर्छु- ‘यो लडाइँ मेरो जुनिमा नजिते मेरो छोराछोरीले लड्छ, छोराछोरीले पनि नजिते मेरो नाति, नातिनी अनि पनाति, खनाती सम्मले लड्नेछ’ । यो त भयो आन्दोलनलाई निरन्तरता दिने आदर्शवादी कुरा तर नेपालको यथार्थता र नेपाली जनताको पछिल्लो विकसित चेतनालाई नजिकबाट मूल्याङ्कन गर्ने हो भने त्यति लामो समय लाग्ने देखिदैन । किनकि समयक्रमले बिरोधीले फैलाएको भ्रम छाँस्दै लगेको छ । जसरी २०४६ सालको परिवर्तनपछि काङ्गे्रसले एमालेलाई सिध्याउन ‘कम्युनिष्टले ६० बर्ष पुगेपछि गोली ठोकेर मार्छ’, ‘बुढाबुढी सँगै बस्न दिँदैन’ जस्ता हल्ला फैलाएका थिए । त्यो भ्रम धेरै समय टिकेन । त्यसरी नै अहिले कुतर्क गर्नेको समूह खिइँदै गएको छ र पहिचानको जनमत बलियो बन्दै गएको देखिन्छ । यसको लागि दिनप्रतिदिन वस्तुगत परिस्थिति निर्माण हुँदै गएपनि हाम्रै आत्मगत पक्ष कमजोर हुँदा यसको गति केही ढिलाई भएको भने पक्कै हो । उत्पीडित जनताको नेतृत्व गर्ने नेताहरुमा देखिएको सत्तामोह र विभाजित मानसिकता यसका सहयोगी प्रवृति हुन् । नेपालमा मात्र नभएर विश्वमै हेर्ने हो भने कुनैपनि मुद्दा उठाउने बितिकै स्थापित भएको कहीँ पनि उदाहरण भेटिदैन । जनताको चेतना र मुद्दाको प्रकृति अनुसार यसले धेरथोर समय लिने गरेको पाईन्छ । नेपालमा राणा शासन फ्याक्न १०४ बर्ष लाग्यो, पञ्चायत फ्याक्न ३० बर्ष लाग्यो । त्यतिबेला हाम्रै मान्छेहरु राणा र पञ्चको पक्षमा थिए । पञ्चायती राष्ट्रवादले लगाएको ‘सबै नेपाली पञ्च र सबै पञ्च नेपाली’ को नाराले केहीलाई भ्रममा पारेको थियो । अहिलेपनि जो पहिचान दिन चाहदैनन्, उनले ‘बहुपहिचान’ को नारा लगाएर केहीलाई लट्याएका छन् । सारमा पञ्चायतको ‘सबै पञ्च नेपाली’ र अहिलेका शासकहरुको ‘बहुपहिचान’ को नाराले त्यही पितृवादी, पहाडे नश्लीय राष्ट्रवादलाई दाम्लो चुँडिने गरि बोकेको छ । तर हामीले यो बुझ्नुपर्छ कि संसारमा सबै मान्छे एकैचोटि उर्लिएर क्रान्ति सम्पन्न भएको कहिँ छैन । केही भ्रममा पर्छन, लट्टिन् छन् तर बहुसङ्ख्यक जनताले मुद्दालाई समर्थन गरिसकेपछि थोरै मान्छेहरु त्यसै आन्दोलनमा होमिन बाध्य पनि हुन्छन् । जस्तोः २०६२/६३ को जनआन्दोलन निष्कर्षतिर पुग्न लाग्दा केही राजावादी, मण्डलेहरु समेत आन्दोलनमा सरिक हुन आएका थिए । कतिपय ठाउँमा त त्यस्ता मान्छेहरुलाई जुत्ताको माला लगाएर सहर घुमाएको पनि देखियो । अहिले देखिएको सत्तावाल किर्तन मण्डलीको पनि ढिलोचाँडो सोही हाल हुने निश्चित छ । त्यसैले क्रान्तिले जनताको भावना जितिसकेपछि २, ४ जना लुतेहरु भाग्दैमा केही फरक पर्दैन । भाले नबास्दैमा उज्यालो हुँदैन भन्ने छैन, समय आएपछि उज्यालो भएरै छाड्छ । २०४६ सालको जनआन्दोलनपछिको पहिलो परिवर्तन अपुरो थियो भन्ने वातावरण तय हुन २०५२ सम्म करिब ५ बर्ष लाग्यो । माओवादीले करिब १० बर्ष जनयुद्ध गरेर जनतालाई बुझाउनु पर्‍यो । राजा ज्ञानेन्द्रको ‘कू’ गलत छ भन्ने बुझाएर त्यसका बिरुद्ध जनतालाई संगठित रुपमा सडकमा उतार्न २०५८ देखि २०६३ सम्म करिब ५ बर्ष नै लाग्यो । यसलाई हेर्दा नेपालमा ५ बर्षभन्दा छोटो अवधिमा कुनैपनि परिवर्तन सम्भव भएको छैन । यदि प्रचण्ड, बाबुराम अनि मोहन बैद्यले त्यो हिम्मत नगरेको भए, जोखिम नमोलेको भए सम्भवतः मोहनविक्रम सिंहले नेतृत्व गरेको कम्युनिष्ट पार्टीको भन्दा माओवादीको भिन्न हविगत हुने थिएन होला । त्यसैले हामीले बुझ्नुपर्छ कि शक्ति गाउँमा छ, इमान्दारिता गाउँमा छ । शहरसँग त फट्याई, छलकपट र दलालीपन मात्र छ जनतालाई नबुझाईकन जवर्जस्त ल्याइएको परिवर्तन टिकाउ पनि हुँदैन । त्यसैले नेपालमा पनि पहिचानको लडाइँ कम्तिमा ५ बर्ष र बढीमा १५ बर्ष लड्नैपर्छ । अहिले प्राविधिक रुपले हेर्दा संविधान जारी भएको मितिबाट पहिचानको लडाइँ लडेको एकबर्ष मात्र पुरा भएको छ । बच्चा जन्माउन पनि आमाले ९ महिनासम्म गर्भमा बोक्नुपर्छ । त्यस अगावै जन्मियो भने त्यो तुहिनसक्छ या त पूर्ण शरीरको जन्माउँदैन । त्यसैले मुद्दालाई जन्माउन पनि बच्चालाई आमाले गर्भमा राखेर पूर्ण शरीरको बनाए जस्तै क्रान्तिले मजवुत बनाउनु जरुरी छ । म त भन्छु- पहिचानको मुद्दालाई ५ बर्ष अघि घोषणा गरिनु पनि हुन्न । किनकि अहिले हामीले यसको बिरुद्ध उठाएका भ्रमहरु चिरि सकेका छैनौ । बहुसङ्ख्यक आदिवासी जनजातिले पहिचान सबैखाले उत्पीडन र मुक्तिको आधार बिन्दू हो भन्ने बुझेका छैनन् । आम समुदायमा पहिचान जातीय राज्य हो भन्ने गलत बुझाई छ । त्यसैले यतिबेलै घोषणा गरियो भने आफ्नै समुदायबाट प्रतिक्रान्ति हुनसक्ने खतरा छ । छिमेकीले मेरै घरमा कालो झण्डा गाडेर बिरोध जनाउन सक्छन् । मानौ, अहिले नै ताम्सालिङ प्रदेश बनाइए भोली ताम्सालिङकै तामाङ जनताले विरोधीको इशारामा नारा, जुलुस गर्न सक्छन् । यो सवाललाई मधेशी समुदायले छिटो पचायो किनकि उसको समुदायको चेतना स्तर आदिवासीको तुलनामा ज्यादै अगाडि थियो । त्यही समुदायको आन्दोलनले अन्तरिम संविधानमा सङ्घीयता लेखायो । यो प्रक्रियामा आदिवासी आन्दोलनको भूमिका सहायक मात्रै थियो । लेख्न त लेखायो तर अब कार्यान्वयनको चरणमा यो मुद्दालाई स्थापित गराउन मधेशी समुदाय मात्रै उठेर सम्भव छैन । सबै पक्ष तयार हुनुपर्‍यो । अहिले आदिवासी उठेकै छैन भन्दा पनि हुन्छ । दलित समुदायमा शासकीय भ्रमले नै बढी काम गरेको छ, हाम्रो भावनाले त्यहाँ काम गरेको छैन । जतिसुकै दलित, जनजाति मिलेर आन्दोलन गरौ भनेपनि तत्काल अहिले मिल्ने अवस्था म देख्दिँन किनकि उनीहरु एउटै नश्लका हुन् । त्यस्तै एकात्मक सत्ताबाट सधैँ टाढिएको कर्णालीमा त्यतिकै भ्रम छ । त्यो भ्रम चिरेर उनीहरुलाई उठाउनु जरुरी छ । अन्तमा सबैखाले उत्पीडित शक्तिहरु एकठाउँमा नआएसम्म, पहिचान विरोधीलाई एक्लो नपारेसम्म पहिचानको मुद्दा किनारा लाग्दैन । यसको विकास हुन निश्चित समय चाहिन्छ, कसैको हतारले हुँदैन । तर, यो बीचमा बुझाउने काम जुन ढङ्गले हुनु पर्ने हो, त्यो भइरहेको छैन । शासकलाई माग्ने, धम्क्याउने दुवै काम गरियो तर यो आन्दोलनमा जनतालाई सचेत गराउने र संगठित गरेर बिद्रोहमा उतार्ने पक्ष कमजोर भयो । त्यही पक्ष कमजोर देखेपछि सत्ताधारीहरु टसको मस भएको छैन । जसले गर्दा उनीहरुले भने जस्तै यो कार्यकर्ताको मात्रै लडाइँ जस्तो भइरहेको छ । बिगतको राणा, राजा या पञ्चायत बिरुद्धको बिद्रोहमा नेताहरु गाउँमा हुन्थे, अहिले हाम्रा नेताहरु शहर पि्रय भएका छन् । उनीहरुलाई गाउँ पस्नु टाउको दुखाइको बिषय बन्छ । घटनाक्रमले सत्तामा जान आतुर हुनेहरु शहर पि्रय भएको देखाउँछ । गाउँ पस्दा जनता संगठित हुन्छन् तर शहरको उर्दीले कोही उठ्ने वाला छैन । तत्कालीन माओवादी १० बर्ष दर्शनको ब्याख्या गरेर काठमाडौमै मात्र बसेको भए त्यो जनयुद्ध सञ्चालन गर्ने शक्ति निर्माण हुँदैनथ्यो । अझ उसले पहिचान सहितको सङ्घीय मोडेललाई अघि नसारेको भए माओवादीलाई सत्तामा होइन, यतिबेला इतिहासमा मात्रै पढ्न पाइन्थ्यो । यदि प्रचण्ड, बाबुराम अनि मोहन बैद्यले त्यो हिम्मत नगरेको भए, जोखिम नमोलेको भए सम्भवतः मोहनविक्रम सिंहले नेतृत्व गरेको कम्युनिष्ट पार्टीको भन्दा माओवादीको भिन्न हविगत हुने थिएन होला । त्यसैले हामीले बुझ्नुपर्छ कि शक्ति गाउँमा छ, इमान्दारिता गाउँमा छ । शहरसँग त फट्याई, छलकपट र दलालीपन मात्र छ । जग्गा प्लटिङमा मात्रै होइन, क्रान्तिमा पनि दलालहरु हुन्छन् । त्यसबाट क्रान्तिको दियोलाई जोगाउँदै कहिल्यै ननिभ्ने राँकोको रुपमा विकास गर्नुपर्छ । यसअघि त्यस्ता दलालहरुले धेरैचोटि क्रान्तिको नाममा गाउँका जनता उठाएर बानेश्वर घेर्न लगाए, अन्तमा जाली सम्झौता गरेर आफू सत्तामा गए तर संसार बदल्ने हिम्मतका साथ सातु, सामल बोकेर काठमाडौ छिरेका जनतालाई खाली हात फर्काए । तसर्थ, गाउँकै नेतृत्वमा गाउँको जनताबाट सिंहदरवालाई अन्तिम धक्का दिने शहरी बिद्रोह अहिलेको आवश्यकता हो । सिंहदरवारसँग कुनै साइनो र सम्बन्ध नजोडिएको गाउँले जनताको चेतनाबाट उठेको बिद्रोहले मात्रै यो परिवर्तन सम्भव छ । यस्तो कठिन यात्रामा सत्तामा गइहाल्ने र सत्ताको ‘तर’ मारिहाल्ने मान्छेहरु यो अभियानको अभियन्ता हुन सक्दैनन् । ‘तातै खाउँ जलै मारुङ’ भन्नेहरु यो मुद्दामा टिक्दैनन् । दुई दिन आउँछन्, चर्का गीत गाउँछन्, अनि फेरि पुरानै घरमा र्फकन्छन् । समाज परिवर्तन गर्न चाहने क्रान्तिकारीहरुमा पहिलो गुण उसमा धैर्यता हुनु जरुरी छ । क्रान्तिकारीहरुले माछा देख्दा कुरमा हात, सर्प देख्दा बाहिर हात गर्नु हुँदैन । क्रान्तिको गतिलाई बुझ्न नसक्ने आलाकाँचाहरु सर्प देख्ने बित्तिकै सधैंका लागि भाग्छन् । त्यस्ता भगौडाहरुलाई विरोधीहरुले किन्छन् र प्रयोग गर्छन् । पद, पैसा अनि संसदको लोगो झुण्ड्याइदिएर यतिसम्म मुर्ख बनाइदिन्छन् कि कुनै दिन ती मान्छेहरु शरीरभरि बम फिट गरेर आत्मघाती बन्यो भने अन्यथा लिनु हुन्न । केही समय अघि जनजाति अगुवा डा. ओम गुरुङ बाग्लुङ जिल्लामा प्राकृतिक स्रोत/साधनमाथि आदिवासी जनजातिको अधिकार विषयक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न जाँदा आदिवासी जनजाति महासंघको एउटा जिम्मेवार ब्यक्तिले त्यहाँको स्थानीय अधिकारीलाई पत्राचार गरेर कार्यक्रम रोक्न आग्रह गरे । हामी त्यस्ता मान्छेहरुबाट एकदमै सचेत हुनुपर्छ । त्यस्ता स्वार्थीहरुको जीवन बर्तमानमा मात्रै हो, क्षणिक जीवन जिउनेहरुको भविष्य हुँदैन । हामीले हजारबर्ष पछि सम्मको इतिहासलाई स्वणिर्म बनाउने सपना देखेर अघि बढेका छौ । त्यस्ता पात्रहरुलाई इतिहासले गद्दार सावित गर्दै एकदिन दण्डित गर्नेछ तर त्यो दिन हेर्न पर्खिनु मात्र पर्छ । तसर्थ, पहिचानको लागि लड्नेहरुले आफ्नो जीवनको १० देखि १५ बर्ष खर्च गर्ने हिम्मत गरौं । म दाबीका साथ भन्छु, त्यो अवधि सम्ममा यो मुद्दा स्थापित भएरै छाड्छ । यदि स्थापित हुन सकेन भने यो मुद्दा शान्तिपूर्ण आन्दोलनको रुपमा मात्र सधैंभरि खुम्चिएर रहन सक्दैन, यसले स्वतः स्थायी युद्धको रुप लिन पुग्छ । त्यो भनेको गृहयुद्ध जस्तै हो । संसारमा आदिवासीहरुले उठाएको स्वायत्तताको मागलाई राज्यपक्षले लामो समय स्वीकार नगरेपछि यसले स्वतन्त्रतातर्फ मोडिएको दर्जनौ उदाहरणहरु छन् । आज बिरोधीहरुले हामीलाई द्वन्द्वग्रस्त मुलुकको उदाहरण दिँदै जुन हाउगुजी देखाउँछन्, यो त्यसैको परिणाम हो तर उनीहरु त्यहाँ युद्ध हुनुको कारण कहिल्यै बताउँदैनन् । त्यो मोडको सुरुवात नेपालमा पहिलोपटक मधेशी जनताले गर्न सक्ने अहिलेसम्मको अध्ययनले बताउँछ । त्यसमा अहिले बिद्रोहको चेतावनी दिइरहेका कम्युनिष्ट पार्टीहरु पनि मिल्यो भने बिस्तारै युद्धले राष्ट्रिय रुप लिन सक्छ । जुनबेला राज्यसँग नियन्त्रण गर्ने हैसियत हुँदैन, यो अवस्थामा मात्रै शासकहरुको होस खुल्छ, जुन समयमा सबै सुधारका सम्भावनाहरु समाप्त भइसकेको हुन्छ । अन्तमा, हामीले बुझ्नुपर्छ कि यो दुनियाँमा सत्ता र भूमि दुईमध्ये एक चिज पनि नहुनेको कुनै अस्तित्व हुन्न । आज आदिवासी जनजातिहरुसँग सत्ता छैन, तर इतिहासले कोरेको भिन्नाभिन्नै आवादी भूमि छ ।  आज आदिवासीले सानो आवाजमा भए पनि कराएको उसको पूर्खाले आवाद गरेको भूमिको इतिहास भएकाले हो । त्यसैले यतिबेला आदिवासीहरु भूमि रक्षा र सम्मानको कुरा उठाउँदै छन् । अहिले यो समुदायको आवाज कमजोर छ किनकि उसँग सत्ता छैन । सत्ता नहुनेले बोलेको यहाँ सुनुवाई हुँदैन । खसआर्य समुदायसँग भूमि छैन, तर सत्ता छ । त्यसैले उसको स्वरमा दम छ । उसले बोलेको राज्य कार्यान्वयन गर्न बाध्य हुन्छ । त्यसैले पहिचानको लडाइँ भूमिसँग जोडिएको विषय हुन् । यो सबैखाले उत्पीडनबाट सबै समुदाय मुक्त हुने र समतामुलक समाज निर्माणको प्रश्न पनि हो । विकासका सबै सम्भावनाका ढोकाहरु खोल्ने र राज्य निर्माणमा सबैखाले हातको समान प्रयोग पनि हो । जनजाति चरणमा गुजि्ररहेका मानव समुदाय राष्ट्रको रुपमा विकास हुँदै सत्तामा प्रवेश गर्ने यो एउटा उपयुक्त माध्यम हो । जुन लडाइँ सुरु भएको छ, तर अन्त भएको छैन । त्यसैले पहिचानको लागि लड्न चाहनेहरुले बढीमा १५ बर्ष लड्ने हिम्मतका साथ यो महान् यात्रामा लामबद्ध हुनैपर्छ । (लेखक नेपाल तामाङ घेदुङका केन्द्रीय अध्यक्ष हुन् । यो उनको व्यक्तिगत विचार हो ।)
Opinion
false
[ 0, 2106, 2072, 3310, 253, 3622, 132, 2469, 8262, 13439, 1191, 14325, 377, 4471, 574, 609, 112, 70, 62, 14992, 199, 868, 883, 116, 3219, 7283, 148, 9266, 1621, 23, 8, 2300, 7, 5117, 726, 609, 890, 5, 3958, 8, 482, 11, 15, 14970, 609, 726, 78, 5, 1756, 14, 8591, 6, 19198, 11392, 5810, 34, 11, 60, 2896, 62, 1352, 1073, 416, 7294, 9390, 62, 1352, 11, 11, 1114, 8, 1914, 34, 615, 5935, 45, 519, 867, 84, 2076, 109, 9370, 2045, 27, 5, 9681, 8122, 824, 491, 74, 53, 2785, 70, 5048, 8603, 229, 253, 4466, 6614, 225, 30, 229, 4277, 11, 4900, 12599, 4277, 11, 15, 6614, 225, 30, 229, 8167, 7, 17527, 276, 10, 5893, 650, 7, 665, 252, 667, 267, 11, 9396, 178, 45, 5, 21, 60, 163, 9458, 2620, 189, 2035, 884, 83, 47, 124, 2725, 138, 9, 39, 779, 532, 2584, 3089, 14, 12266, 6587, 25, 20, 29, 1047, 402, 137, 770, 12829, 5, 3244, 137, 4166, 11, 5810, 34, 11, 17621, 6, 3901, 13, 8445, 458, 8001, 13, 5, 2366, 6527, 1501, 11389, 21408, 11, 684, 14, 19065, 62, 21853, 11, 1347, 618, 5081, 1790, 7736, 30, 18, 43, 12260, 2416, 62, 2061, 5001, 2061, 4431, 10, 241, 1364, 12593, 45, 519, 4273, 17621, 12, 66, 5, 115, 3901, 85, 137, 15598, 23, 5, 3654, 37, 114, 867, 84, 2076, 25, 6, 388, 4809, 435, 2846, 251, 13, 9, 754, 6, 4913, 1541, 1921, 251, 589, 5, 195, 19, 18568, 16324, 2937, 101, 309, 1533, 575, 9038, 2519, 859, 1012, 1239, 342, 195, 1582, 72, 13925, 16, 29, 4340, 20, 5, 13284, 779, 541, 25, 2447, 8, 631, 1756, 15334, 9, 5246, 6712, 653, 2585, 13992, 112, 5, 211, 90, 2154, 11946, 1846, 20, 29, 75, 575, 739, 3835, 453, 650, 96, 686, 16, 9276, 15, 1295, 1234, 3819, 23, 5, 779, 3089, 9, 739, 6, 2792, 92, 438, 14210, 11090, 137, 705, 28, 5713, 5, 211, 1466, 977, 10065, 44, 450, 217, 3254, 618, 1547, 7, 4820, 10065, 44, 450, 607, 618, 1547, 5, 2983, 9038, 8369, 1466, 9, 3305, 6, 1216, 66, 5, 9198, 6133, 11, 1852, 14889, 39, 3305, 9, 82, 3305, 39, 45, 10, 6, 1751, 11, 72, 14, 3901, 8, 1859, 38, 5, 114, 575, 400, 754, 56, 7023, 5541, 5650, 58, 4952, 2672, 19078, 45, 10, 6, 1751, 1686, 72, 14, 11959, 6930, 12, 27, 5, 2336, 8, 4820, 6, 14889, 3305, 39, 45, 9, 114, 12, 3164, 199, 4952, 2672, 19078, 45, 10, 6, 1751, 11, 516, 6322, 884, 7, 1907, 30, 16965, 439, 6133, 14, 8625, 6262, 1806, 4814, 574, 353, 3284, 13, 5, 47, 334, 21, 17231, 146, 4132, 82, 916, 17187, 91, 5297, 59, 2063, 2558, 203, 16, 12001, 161, 104, 5, 72, 3901, 8, 664, 23, 7, 11959, 13040, 108, 27, 47, 21962, 1581, 739, 14, 2013, 11555, 2204, 8369, 861, 3310, 20, 4365, 1782, 15, 583, 5, 401, 358, 143, 16336, 10, 6, 5459, 4405, 523, 1382, 4248, 72, 318, 884, 7, 3362, 30, 55, 103, 3310, 10405, 67, 254, 66, 5, 824, 491, 60, 1834, 8369, 14, 6461, 6, 3687, 1686, 1431, 17031, 6, 15, 3437, 5, 114, 631, 1756, 3414, 146, 3514, 23, 14226, 6, 15, 4739, 1577, 4814, 65, 885, 340, 40, 1394, 13, 5, 383, 2558, 11, 779, 1644, 20341, 135, 6008, 247, 174, 1876, 84, 30, 55, 448, 458, 8, 72, 611, 2543, 5, 9068, 10, 23, 3153, 458, 8, 3674, 849, 53, 2424, 137, 2456, 3674, 266, 69, 21023, 5, 6527, 1501, 16761, 6, 113, 470, 2718, 6386, 38, 53, 790, 1716, 67, 12302, 267, 499, 198, 618, 1547, 5, 4307, 499, 217, 618, 5173, 109, 2078, 13349, 1750, 21, 5, 318, 3422, 6, 3701, 566, 45, 1361, 13, 53, 11689, 18, 2161, 5964, 2078, 3734, 88, 1822, 13299, 10958, 153, 8485, 267, 499, 198, 618, 37, 1547, 5, 432, 1438, 211, 198, 618, 168, 2645, 1770, 75, 575, 470, 1839, 16, 104, 5, 548, 1774, 7, 3129, 276, 2647, 18095, 11, 115, 9561, 3104, 99, 7, 2136, 3957, 65, 11, 6, 99, 12724, 2647, 5659, 815, 11, 541, 28, 1119, 1043, 158, 6483, 3570, 444, 657, 859, 40, 924, 668, 5, 383, 334, 17231, 146, 498, 1733, 379, 17348, 1733, 13, 5, 957, 63, 60, 10, 14581, 7969, 7, 13, 59, 44, 5958, 9, 4645, 34, 1696, 90, 13, 2078, 13331, 597, 44, 23, 10227, 4879, 1918, 3977, 470, 3599, 615, 15, 849, 5, 383, 211, 15, 754, 6, 8603, 4990, 198, 618, 9, 118, 8, 299, 618, 8238, 9992, 5, 114, 973, 4586, 1438, 324, 355, 16, 661, 17, 754, 6, 8603, 6090, 6, 26, 10832, 90, 866, 16, 13, 5, 1625, 406, 785, 15, 4196, 404, 5294, 3790, 8, 11413, 1359, 5, 291, 11826, 406, 855, 29, 115, 4131, 5603, 6256, 526, 60, 622, 5137, 406, 1960, 23, 5, 383, 739, 14, 406, 785, 15, 7030, 4196, 3790, 8, 897, 622, 5137, 2489, 487, 2558, 11, 7873, 6229, 84, 2371, 1172, 13, 5, 74, 60, 8727, 70, 754, 6, 739, 14, 198, 618, 234, 362, 6721, 15, 4515, 5, 3244, 114, 334, 195, 5964, 9144, 3901, 55, 6590, 91, 2909, 104, 452, 5, 21962, 2106, 2072, 11, 754, 10, 13737, 8523, 9, 2815, 6, 747, 453, 3056, 566, 20, 53, 6575, 1017, 5, 1008, 4469, 754, 2496, 343, 20, 53, 1361, 9952, 13, 5, 383, 943, 8272, 69, 362, 1400, 29, 509, 1193, 17, 484, 10224, 4060, 2472, 13, 5, 1655, 11, 11507, 553, 1613, 5496, 13692, 18, 5810, 11935, 2122, 5, 43, 7156, 7, 114, 37, 9086, 8592, 4279, 147, 16759, 5460, 9086, 8592, 4279, 96, 1477, 1581, 4203, 6, 20307, 8, 1751, 7, 11604, 24, 2122, 5, 21, 6652, 14, 3023, 5117, 2370, 9295, 33, 382, 3244, 1224, 2481, 3089, 3193, 2106, 6, 2191, 10, 5394, 320, 38, 5, 516, 2481, 868, 11, 5038, 5164, 6689, 3579, 382, 5, 21, 3736, 2106, 3556, 634, 1863, 295, 38, 5, 2794, 60, 3579, 382, 47, 169, 7543, 1214, 21, 739, 14, 686, 931, 3023, 1193, 295, 8715, 1839, 104, 5, 82, 1012, 376, 67, 5988, 21, 5, 114, 2106, 13495, 96, 104, 158, 15, 78, 5, 1455, 4469, 9526, 3901, 11, 37, 118, 46, 28, 379, 212, 1644, 11, 621, 46, 28, 104, 5, 10, 6444, 1455, 7, 2072, 1543, 868, 7897, 29, 575, 1178, 114, 2860, 265, 74, 4396, 108, 1607, 161, 23, 3244, 1368, 1148, 16965, 12, 112, 5, 617, 26, 1329, 1756, 17, 3216, 20785, 6, 1270, 8, 1047, 96, 3901, 13, 5, 115, 3901, 1718, 4433, 2975, 15501, 1172, 13, 5, 7416, 10, 13737, 13284, 498, 55, 26, 13145, 8, 7962, 116, 7, 754, 4203, 14, 8967, 7421, 8070, 116, 754, 6, 739, 8879, 4732, 5, 195, 76, 67, 1394, 137, 2880, 7, 2904, 4392, 11, 849, 5, 274, 21, 1946, 7303, 46, 253, 6602, 11, 411, 177, 649, 115, 417, 104, 5, 3164, 14, 7977, 7, 18339, 4297, 390, 46, 1400, 47, 21, 3310, 2078, 2769, 807, 9, 3734, 109, 12937, 8, 13299, 30, 1012, 1239, 163, 5, 516, 1012, 1239, 7564, 17564, 55, 8977, 6, 74, 68, 16, 104, 5, 671, 150, 1823, 29, 487, 21, 2180, 6, 295, 8603, 401, 417, 13, 5, 5594, 6, 1466, 7, 318, 526, 4820, 5964, 6, 12937, 8, 2447, 1733, 5338, 7, 114, 1041, 2447, 957, 1373, 1084, 119, 73, 27, 5, 2975, 286, 10743, 97, 3381, 12489, 6, 4120, 4608, 5, 10457, 11, 6294, 481, 16484, 40, 55, 957, 1373, 1084, 119, 16, 6561, 5, 286, 6635, 685, 736, 3734, 583, 47, 957, 6, 18544, 11, 1128, 8223, 10209, 104, 5, 712, 494, 217, 618, 1350, 6, 17345, 109, 2402, 191, 90, 888, 99, 115, 5173, 292, 25, 498, 101, 17206, 5, 1015, 1062, 754, 3626, 3308, 6850, 14, 234, 11488, 8155, 99, 494, 14, 6294, 1074, 3158, 3373, 295, 2024, 18313, 5, 548, 1774, 7, 3129, 276, 2647, 18095, 11, 115, 9561, 3104, 99, 7, 2136, 3957, 65, 11, 6, 99, 12724, 2647, 5659, 815, 11, 541, 28, 1119, 1043, 158, 6483, 3570, 444, 657, 859, 40, 924, 668, 5, 383, 334, 17231, 146, 498, 1733, 379, 17348, 1733, 13, 5, 957, 63, 60, 10, 14581, 7969, 7, 13, 59, 44, 5958, 9, 4645, 34, 1696, 90, 13, 5, 796, 19648, 8, 295, 1074, 2558, 8, 15, 4645, 55, 583, 5, 4857, 7495, 3223, 14, 5851, 1960, 1536, 15854, 437, 461, 9, 2527, 6, 6, 88, 76, 1192, 5, 870, 1834, 4645, 259, 85, 12199, 7495, 846, 4833, 736, 7750, 9033, 14302, 450, 4055, 7, 7416, 15786, 560, 109, 592, 6294, 1533, 47, 2521, 10361, 30, 9561, 12, 246, 603, 4638, 4711, 59, 2452, 2402, 7712, 12, 2078, 3161, 536, 9746, 5, 3740, 7, 286, 96, 1671, 286, 6, 736, 17, 815, 2556, 462, 14, 457, 9211, 189, 6389, 12937, 2135, 857, 20, 5, 16877, 63, 75, 13085, 65, 9, 463, 10, 23, 15146, 593, 5605, 779, 3089, 17, 5444, 12937, 11, 295, 21, 470, 1839, 13, 5, 223, 2971, 4658, 6294, 8098, 13489, 9, 9204, 7812, 45, 7152, 13489, 8369, 21, 4770, 6881, 67, 6348, 5, 62, 138, 9787, 665, 6513, 1313, 69, 43, 13806, 45, 53, 55, 21, 4238, 10, 4647, 10150, 5, 89, 56, 5589, 7, 8171, 33, 279, 286, 956, 7, 276, 704, 6144, 553, 17400, 9670, 5, 518, 470, 24, 3645, 3827, 608, 113, 2627, 4541, 8, 10738, 138, 411, 1172, 13, 5, 3827, 259, 2198, 4554, 5480, 8, 536, 7, 5270, 4554, 488, 536, 160, 849, 5, 7495, 1582, 14, 1647, 1389, 326, 219, 12, 161, 1577, 55, 5270, 6632, 7769, 2219, 12, 19, 448, 3065, 5, 1834, 789, 16854, 344, 4203, 259, 350, 3065, 9, 151, 890, 5, 908, 7, 549, 276, 5305, 14630, 7148, 744, 6316, 18, 943, 116, 7042, 552, 19485, 310, 146, 75, 56, 271, 8369, 1377, 3493, 1672, 4136, 109, 12816, 3462, 29, 6576, 3690, 4515, 5, 72, 137, 234, 2072, 3981, 454, 4718, 1230, 10787, 328, 1113, 1123, 182, 15845, 312, 2106, 2072, 6, 365, 10835, 128, 292, 24, 1201, 2106, 2072, 8398, 102, 3596, 4150, 11, 4779, 122, 9403, 7933, 109, 128, 2242, 710, 120, 5, 155, 1834, 8369, 17, 4185, 2769, 1320, 5, 1834, 2784, 34, 199, 368, 13258, 8, 295, 649, 17941, 368, 12776, 30, 199, 2753, 849, 5, 334, 93, 10832, 186, 3639, 802, 14, 1311, 5940, 4260, 356, 1114, 2474, 234, 6311, 2935, 5, 1834, 2454, 344, 802, 11, 20873, 5207, 71, 7411, 6050, 225, 2842, 47, 115, 56, 766, 8385, 2789, 90, 664, 5, 3740, 7, 754, 6, 19, 9396, 259, 54, 2704, 217, 153, 299, 618, 415, 25, 9561, 3376, 5, 74, 1157, 12, 246, 8727, 7, 115, 2303, 6713, 21, 739, 686, 266, 69, 21023, 5, 548, 686, 67, 1999, 29, 21, 739, 6495, 3556, 88, 90, 2219, 3493, 19099, 18, 1574, 1916, 7, 438, 7811, 1793, 896, 6, 1979, 423, 3884, 5, 115, 639, 12462, 487, 20, 5, 4132, 2106, 259, 7406, 9069, 1993, 263, 14, 343, 5445, 11, 402, 137, 1697, 4411, 135, 438, 2702, 373, 4569, 593, 1922, 452, 1295, 55, 27, 5, 136, 5810, 34, 259, 928, 1736, 7936, 1598, 1295, 1622, 253, 444, 1233, 2315, 535, 6561, 5650, 21, 861, 6, 1658, 20, 47, 1368, 621, 896, 10328, 95, 1536, 1731, 1930, 5, 115, 4569, 6, 2381, 211, 3253, 3023, 1581, 24, 395, 1191, 6, 9059, 10028, 5, 1288, 114, 12937, 6, 3461, 9991, 1119, 201, 55, 15, 10783, 29, 4484, 896, 11, 111, 1979, 423, 542, 5, 253, 3622, 343, 63, 1053, 25, 5377, 6678, 21, 313, 295, 3164, 199, 5121, 17208, 7, 253, 278, 82, 7284, 809, 55, 2552, 942, 78, 5, 7416, 7, 334, 17231, 146, 21, 6067, 8, 1756, 9, 2249, 89, 562, 26, 5727, 15, 715, 6, 75, 3840, 4515, 5, 136, 2106, 2072, 5222, 1756, 2424, 47, 802, 11, 18888, 6, 3570, 33, 12448, 69, 326, 884, 2249, 13, 5, 136, 2106, 11, 816, 9728, 99, 15, 272, 2946, 1224, 19010, 11, 326, 1237, 28, 2249, 6, 802, 422, 20, 5, 383, 3158, 2106, 55, 2249, 2103, 9, 567, 6, 83, 11273, 27, 5, 114, 21, 2481, 1386, 1239, 13, 3244, 580, 63, 1756, 104, 5, 1756, 715, 11, 11994, 242, 8027, 849, 5, 2212, 2741, 744, 1193, 63, 2249, 2424, 47, 1756, 13, 5, 383, 1224, 4496, 8012, 13, 5, 1062, 11994, 343, 794, 24, 1782, 78, 5, 383, 754, 6, 8603, 2249, 63, 1807, 372, 112, 5, 21, 10, 13737, 8523, 17, 82, 1193, 1977, 40, 9, 967, 138, 7489, 518, 1871, 609, 15, 20, 5, 1499, 82, 809, 12, 2743, 55, 6001, 9, 343, 2839, 10, 13737, 536, 6, 1745, 151, 15, 20, 5, 2072, 1214, 9814, 8972, 3598, 604, 1193, 4251, 88, 76, 309, 6294, 587, 25, 21, 102, 1645, 1743, 20, 5, 253, 8603, 206, 16, 379, 47, 3549, 16, 104, 5, 383, 754, 6, 19, 8238, 3645, 259, 118, 8, 299, 618, 9396, 9561, 12, 246, 21, 5151, 4658, 5979, 4039, 17015, 5, 77, 7510, 44, 36, 1477, 18591, 12, 565, 117, 112, 5, 21, 145, 1827, 679, 20, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,319
10,319
  चिनियाँ राष्ट्रपतिसँग औपचारिक वार्ता सकिएर हामी आफ्नो बस्ने होटेलमा फर्किने क्रममा केही प्राविधिक कारणले, भनेको अरु ब्रिक्स राष्ट्रपतिहरु त्यही बाटोबाट आउनुपर्ने भएको हुनाले केही समय हामीले चिनियाँ राष्ट्रपतिसँग औपचारिक वार्ता भएकै ठाउँमा, प्रतिक्षा गर्ने हलमा बस्नुपर्ने भयो । हामी त्यहीँ बसिराखेका थियौं । परराष्ट्रमन्त्रीजी लगायत अरुचाहिँ अर्को कोठामा, मचाहिँ प्रधानमन्त्रीको हैसियतले त्यो विशेष कार्यकक्ष थियो, त्यहाँ बसिराखेका बेलामा अचानक, मेरा लागि त अचानकै भयो, चीनका राष्ट्रपति मै भएको ठाउँमा आउनुभयो । मलाई समय मिलाएर वान टु वान कुरा गर्न इच्छा त थियो चीनका राष्ट्रपतिसँग पनि र भारतका प्रधानमन्त्रीसँग पनि । तर, अब त्यहाँ त ढुंगो खोज्दा देउता मिलेको जस्तो भयो । म बसिराखेको ठाउँमा चीनका राष्ट्रपति आएपछि सीधै हट टु हट कुरा भयो । सीधासीधा उहाँ नेपाल आउनुपर्छ भन्नेबारेमा, हिजो भएका सहमति सम्झौता कार्यान्वयन गर्नेबारेमा, नेपालको विकासको आवश्यकता बारेमा, शान्ति प्रक्रिया टुंग्याउने, संविधान टुंग्याउने जस्ता विषयमा २० मीनेटजति मेरो उहाँसँग खुल्ला खुल्ला, अनौपचारिक । त्यो कुनै योजनावद्ध होइन । तर, यस्तो राम्रो अवसर जुट्यो कि नेपालको हितमा उहाँसँग सीधा-सीधा कुरा गर्ने अवसर भयो त्यो । अनि त्यही वीचमा फेरि भारतीय प्रधानमन्त्री पनि त्यहीँ आइपुग्नुभयो । अनि उहाँहरुका बि्रक्सका सबै राष्ट्रप्रमुखहरु, सरकार प्रमुख त्यहाँ जुट्ने कार्यक्रम थियो । उहाँहरुको बेलुका । तर, बाटोमा आउन कोहीको प्लेन डिले भएको, कोहीको बाटोमा अप्ठ्यारो भएको कारणले ढीलो भयो । अनि प्रधानमन्त्री मोदीजी आइसकेपछि हामी अब तीनजना भइयो । त्यो पनि मेरा लागि त ठूलो अवसर भयो, नेपालका लागि । त्यो मेरो लागि होइन, वास्तवमा नेपाल राष्ट्र र नेपाली जनताका निम्ति एउटा यस्तो सुखद संयोग हुन पुग्यो त्यो । अनि फेरि वाइ द वे कस्तो मिल्यो भने प्रधानमन्त्री मोदीजी चाँहि यतापट्टकिो साइडमा, दक्षिणतिर । राष्ट्रपति सी जिनपिङ चाँहि उत्तर साइडतिर । म वीचमा भएँ । अनि ठ्याक्कै मैले त्यहीँ भनिहालें, दुईटा विशाल छिमेकीको वीचमा म, भन्नेबाटै मैले कुरा शुरु गरेको थिएँ । निकै राम्रो खुशीयालीको माहौल थियो त्यहाँ । दुबैजना राष्ट्रपति पनि, प्रधानमन्त्री पनि हाँस्नुभयो । अनि मैले त्यहीबेलामा भनें कि मैले त त्रिदेशीय साझेदारीको महत्वबारे राख्दै आएको छु । आज यस्तो राम्रो अवसर मिल्यो । चिनियाँ राष्ट्रपति र भारतीय प्रधानमन्त्रीसँगै मैले आफ्ना कुरा राख्ने अवसर पाएँ । यद्यपि नेपाल सानो छ । अब आर्थिक दृष्टिकोणले पछाडि परेको पनि छ । तर, पनि भारत, चीन र नेपालको वीचमा त्रिदेशीय साझेदारी भयो भने तपाईहरुले गर्दै गरेको आर्थिक विकासबाट हामीले फाइदा उठाउन चाहन्छौं भनेर मैले राखें । राखेपछि दुबैजना नेताले निकै सकारात्मक माहौलमा तपाई सानो देश भनेर त्यो सोच्नपर्दैन, तपाईहरुले धेरै ठूलो काम गर्नुभएको छ । र, सानो र ठूलोको कुरा होइन, यो जो धारणा तपाईले प्रस्तुत गर्नुभएको छ, यो महत्वपूर्ण छ भन्नुभयो । तर, त्यहाँ समझदारी भयो भन्ने त कुरा होइन नि । त्यहाँ सहमति गर्न बसेको पनि होइन । सहमति त्यस्तो होइन । त्यसमा समझदारी, सकारात्मक एउटा धारणा व्यक्त भयो । अनि त्यही बेलामा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीजीले के भन्नुभयो भने मेरो गाउँ गुजरातको गाउँमा पहिले चिनियाँ फिलोसोफर हाङ सु फुङ भ्रमण गर्दै जाँदा गुजरात पुगेको र भारतीय प्रधानमन्त्रीकै गाउँमा पुगेको । र त्यहाँ आफ्ना अनुभवहरु बताएको । अनि त्यो जाने मानिसचाहिँ, जो दार्शनिक हो, त्योचाँहि फेरि राष्ट्रपति सी जिनपिङको गाउँको भएको । बडो विचित्रको संयोग रैछ क्या यो । यो ऐतिहासिक संयोग मोदीजीले सुनाउनुभयो । अनि राष्ट्रपति सी जिनपिङले चाहिँ हाम्रो गाउँमा त्यो भारतको गुजरातमा गएर त्यतिबेला फिलोसोफरले गरेका कुराको रेकर्ड नै छ, लिखित दस्ताबेज नै छ भन्नुभो । र, यसरी सम्बन्ध हाम्रो धेरै ऐतिहासिक छ, भारत र नेपाल, चीनको भन्ने प्रशंग आउँदै गयो । र, त्यहीबेला पारेर मैले चाहिँ भनें, वुद्धले चीनलाई पनि, भारतलाई र नेपाललाई राम्रोसँग बुद्धिज्मले र बुद्धले जोडेको छ, त्यसैगरी जानकी या पशुपति यी यस्ताचाँहि धार्मिक ऊहरुले पनि हामीलाई जोडेका छन् भने त आधुनिक युगमा त विज्ञान प्रविधिले जोडेको छ । निकै सकारात्मक कुरा भयो । नेपालमा अहिले भइराखेको राजनीतिक प्रक्रिया, शान्ति प्रक्रिया, संविधान कार्यान्वयनको प्रक्रिया सबैमा हाम्रो फूल सपोर्ट हुन्छ भन्ने दुबैजना नेताहरुले मलाई, वीचमा बसेको छु म, असाध्यै राम्रो वातावरणमा भनेकोमा नेपालमा, नेपाली हामी सबै नेपालीको निम्ति यो त निकै ठूलो खुशीको र गौरबको कुरा हो । मैले त सोचेको थिएँ, यसरी नै नेपालमा अब यो त ठूलो कुरो प्राप्त भयो । कहिलेकाँही संयोगले साह्रै ठू्रला उपलब्धि पनि हुन्छन् । कहिले काहिँ संयोगले दुर्घटना पनि हुन्छ । यो चाहिँ यस्तो संयोग भयो, जो दुर्लभै पाउने कुरा हो । यसलाई मैले नेपाल राष्ट्र र नेपाली जनताको पक्षमा अधिकतमसदुपयोग गरेकोमा गर्वले मेरो छाती फुलेको छ वास्तवमा अहिले पनि । तर, यहाँचाहिँ मिडियामा त फेरि विचित्र विचित्रका टिप्पणी आए भन्ने आज बिहानबाट सुने मैले । बडो नमीठो लाग्या छ । कतिपय पत्रिकाले चाँहि अझ कति पनि भनेको पाइयो चैं भने अब मैले चैं चीनका राष्ट्रपतिलाई भेट्न पाँच मीनेट ढीलो गरी गैदिएँ भन्ने कुरालाई न्युज बनाएको देख्दा त मेरो चाहिँ मन नराम्रोसँग दुखेको छ । तपाई पत्रकार साथीहरुसँग यो के भयो नेपाल भन्ने मलाई चिन्ता लागेको छ । मचाहिँ एकघण्टा अघि, परराष्ट्र मन्त्री यहीँ हुनुहन्छ, हामी एक घण्टा अगाडि पर्खेर बसेका छौं, चिनियाँ राष्ट्रपतिलाई । किनभने धेरै कारणले, त्यत्रो बाहिरबाट आउनुपर्ने समयको चाप, हैन ? उता अफि्रकाको राष्ट्रपति आउनै ढीलो भयो । प्लेन नै ढीलो भयो । यस्ता यस्ता कारणले समय त्यहाँ भने अनुसार भएको थिएन । हामी ६ः१० मा राष्ट्रपतिसँग कुरा गर्ने भनेर गएर बसेका छौं, तर ७ः१० सम्म त्यहाँ वातावरण मिलेन । किनभने राष्ट्रपति सी जिनपिङ र प्रधानमन्त्री मोदीजीको कुराकानी नै ढीलो सुरु भयो । र, हामी पर्खेर बसेका छौं । हाम्रै यहाँको स्थापित पत्रिकाले प्रधानमन्त्री दाहालले सी जिनपिङलाई पाँच मीनेट कुराए भनेर लेख्दिने भनेको त, म त यो के भयो नेपाल भन्ने पर्‍या छ पत्रकार साथीहरु । यस्तो यो नकारात्मक दिमाग हाम्रो भयो । र, यसरी नै चैं नकारात्मकै कुरा भन्नमा हामीलाई आनन्द आउने भयो भने देशलाई हामीले कहिले विकास गरम्ला ? मचाँहि ठानेको छु, योपटक नेपाल र नेपालीको शीर ठाडो हुने गरी मैले अन्तरराष्ट्रिय मञ्चहरुमा चाहिँ राम्रो भूमिका हाम्रो टीमले, हाम्रो प्रतिनिधि मण्डलले खेल्यो । मैले सकेको मेहनत गरें भन्ने मलाई लागिराखेको छ र हो पनि त्यै । तपाईहरुले देख्नु भो नि । सी जिनपिङ, प्रधानमन्त्री मोदी र म बसेर कुराकानी गरेको त चित्र पनि तपाईहरुले देख्नु भो । यसलाई पनि सकारात्मक भन्न नसक्ने त्रिदेशीय साझेदारीको कुरा, शान्ति संविधानको कुरा, नेपालले गर्दै गरेको र सहयोग दुबै देशको चाहियो भनेर एकै ठाउँमा राखेर भनेको कुरालाई गर्व गर्न नसक्ने नेपाली हामी कसरी प्रगति गरौंला भन्ने मलाई चिन्ता लागेको छ र मैले अस्ति त्यो सुनेदेखि नै यहाँ तपाईहरुसँग म अलिकति त भन्छु भन्ने ठानेको हुनाले यति कुरा भनें । हामीले चाहिँ सकारात्मक कुरालाई सकारात्मक, नकारात्मकलाई नकारात्मक र कम्तिमा पनि यति त हामीले गर्न सक्नुपर्‍यो भन्ने मेरो अनुरोध छ । संविधानमा समर्थन पक्षीय वार्ताका क्रममा पनि प्रधानमन्त्री मोदीसँग हामीले हामी संविधानको कार्यान्वयनको प्रक्रियामा छौं भन्दा हाम्रो फूल सहयोग, तपाईहरुलाई शुभकामना भन्ने कुरा नै गरेको हुनाले योपटकको भ्रमणमा हामीले औपचारिक सम्मेलनमा हिजो जे विषय राख्यौं, बिमस्टेक र बि्रक्सको आउटरिच समिट जुन हो, त्यसमा पनि हामीले स्ट्रोङ्ली नेपालको पक्षमा नेपालको धारणा राखिएको छ । पत्रकार साथीहरु, त्यसमा (गोवा भ्रमणमा) हामी सबैले गर्व गर्नै पर्दछ । र, यसलाई आम नेपाली जनतालाई पनि यो सकारात्मक सन्देश हामीले दिनुपर्दछ । साह्रै नकारात्मक दिमाग नबनाऔं । (प्रधानमन्त्री प्रचण्डले सोमबार गाेवाबाट फर्केर  त्रिभुवन विमानस्थलमा पत्रकारलार्इ दिएको प्रतिक्रिया) याे पनि पढ्नुहाेस्
Opinion
false
[ 0, 1169, 426, 63, 2039, 1968, 5548, 18, 155, 54, 585, 8258, 8, 8509, 268, 72, 973, 1089, 7, 639, 677, 11616, 1872, 426, 55, 516, 612, 17, 865, 1272, 16, 1594, 72, 137, 334, 1169, 426, 63, 2039, 1968, 4229, 491, 7, 9620, 25, 5438, 12178, 163, 5, 155, 5903, 12081, 14631, 4945, 5, 10, 7351, 535, 692, 677, 4611, 258, 4333, 7, 74, 4611, 3738, 13321, 115, 302, 13573, 1449, 621, 12081, 14631, 2499, 4697, 7, 1652, 19, 60, 4697, 69, 2806, 4930, 426, 1639, 16, 491, 865, 2520, 5, 377, 137, 4568, 5443, 1832, 5443, 83, 24, 2278, 60, 38, 4930, 426, 63, 15, 9, 2010, 156, 63, 15, 5, 274, 169, 621, 60, 6432, 836, 65, 5666, 16205, 5786, 401, 163, 5, 74, 12081, 9641, 491, 4930, 426, 2456, 13150, 69, 3660, 1832, 3660, 83, 163, 5, 12587, 398, 2921, 1131, 36, 865, 1359, 6847, 8, 7, 1941, 73, 688, 560, 794, 25, 273, 8, 7, 124, 2722, 857, 403, 7, 658, 651, 16383, 30, 7, 324, 16383, 30, 519, 371, 323, 8888, 2537, 5463, 229, 1131, 63, 2610, 2610, 7, 7912, 5, 115, 75, 289, 8744, 386, 5, 274, 223, 269, 714, 5736, 926, 146, 124, 5042, 1131, 63, 12587, 70, 398, 2921, 83, 25, 714, 163, 115, 5, 276, 516, 12366, 8, 704, 261, 156, 15, 5903, 15204, 2520, 5, 276, 5069, 12, 453, 1084, 1872, 12, 82, 357, 6463, 6142, 196, 110, 621, 8645, 30, 128, 38, 5, 5069, 6, 4831, 5, 274, 3211, 865, 1128, 6, 7508, 23, 959, 11, 16, 7, 1128, 6, 3211, 6434, 16, 1089, 10, 4431, 743, 163, 5, 276, 156, 1176, 535, 18065, 155, 169, 10864, 1841, 382, 5, 115, 15, 1652, 19, 60, 218, 714, 2806, 547, 19, 5, 115, 229, 19, 1074, 3469, 36, 357, 9, 39, 4097, 1232, 102, 223, 5120, 8244, 67, 2113, 115, 5, 276, 704, 7073, 512, 2536, 1184, 10783, 29, 156, 1176, 535, 14149, 1831, 15565, 1034, 65, 10820, 8, 7, 420, 523, 5, 426, 1739, 19151, 14149, 451, 10820, 523, 5, 74, 12366, 8, 7260, 5, 276, 10, 9393, 257, 5903, 2607, 702, 11, 8262, 89, 797, 2893, 1655, 6, 12366, 8, 74, 7, 53, 1024, 257, 83, 540, 28, 1678, 5, 319, 269, 2044, 459, 6730, 19530, 38, 621, 5, 1714, 3076, 426, 15, 7, 156, 15, 6420, 9723, 5, 276, 257, 516, 3622, 8, 10544, 146, 257, 60, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 1255, 273, 2192, 123, 682, 5, 136, 223, 269, 714, 10783, 5, 1169, 426, 9, 261, 156, 241, 257, 369, 83, 810, 714, 8040, 5, 3228, 36, 816, 13, 5, 169, 171, 6970, 2324, 346, 15, 13, 5, 274, 15, 6175, 486, 9, 124, 12366, 8, 3747, 2493, 439, 3597, 163, 29, 7212, 11, 71, 28, 171, 76, 17, 334, 1461, 3859, 12622, 185, 257, 2735, 141, 5, 10, 19232, 1714, 3076, 4618, 319, 1606, 19530, 8, 1742, 816, 207, 185, 115, 6835, 10656, 7, 7212, 11, 85, 218, 46, 933, 13, 5, 9, 7, 816, 9, 218, 6, 83, 1074, 21, 400, 1435, 4141, 599, 933, 379, 21, 624, 13, 2199, 5, 274, 621, 4278, 163, 53, 60, 83, 386, 330, 5, 621, 688, 24, 888, 15, 386, 5, 688, 1028, 386, 5, 1288, 4278, 7, 1606, 102, 1435, 759, 163, 5, 276, 516, 2499, 261, 156, 3603, 1176, 7368, 105, 2199, 29, 229, 286, 9084, 6, 1733, 466, 1169, 2534, 743, 1529, 6566, 10, 5421, 381, 3234, 442, 920, 71, 1201, 9084, 493, 9, 261, 156, 96, 1733, 493, 5, 9, 621, 369, 841, 55, 3457, 5, 276, 115, 341, 1069, 4611, 7, 400, 9093, 649, 115, 1577, 161, 2042, 704, 426, 1739, 19151, 6, 286, 6, 16, 5, 10777, 14933, 6, 8244, 11965, 2172, 21, 5, 21, 945, 8244, 1176, 7368, 19161, 5, 276, 426, 1739, 19151, 11, 2422, 212, 1733, 115, 479, 9084, 8, 1029, 2983, 2534, 743, 1529, 6566, 11, 48, 3664, 2337, 37, 379, 1433, 21402, 37, 13, 2173, 4266, 5, 9, 7, 564, 463, 212, 85, 945, 379, 397, 9, 36, 7, 486, 6, 53, 8279, 836, 5539, 2300, 5, 9, 7, 516, 3622, 2438, 257, 2422, 10544, 7, 504, 10574, 11, 486, 14, 15, 7, 8386, 9, 2450, 5100, 1182, 13629, 11, 9, 1182, 11, 11259, 379, 2131, 5765, 526, 3249, 208, 515, 1577, 161, 2042, 788, 1517, 259, 15, 928, 9878, 12, 27, 29, 60, 1306, 5740, 60, 1267, 707, 11, 11259, 13, 5, 319, 1606, 83, 163, 5, 211, 114, 20709, 6, 214, 651, 7, 658, 651, 7, 324, 7543, 651, 82, 8, 212, 1318, 17939, 78, 53, 1714, 3076, 4616, 377, 7, 12366, 8, 888, 682, 74, 7, 9264, 269, 8660, 639, 8, 211, 7, 39, 155, 82, 39, 6, 1232, 21, 60, 319, 218, 2044, 6, 9, 7432, 220, 6, 83, 20, 5, 257, 60, 5272, 6, 8836, 564, 37, 211, 169, 21, 60, 218, 3903, 193, 163, 5, 16961, 8244, 11, 7800, 19443, 1084, 219, 2923, 15, 583, 5, 883, 183, 11457, 8244, 11, 1137, 15, 78, 5, 21, 2422, 223, 8244, 2806, 400, 6825, 69, 537, 83, 20, 5, 432, 257, 36, 357, 9, 39, 779, 1216, 4126, 68, 2515, 131, 3237, 28, 8, 6240, 11, 229, 5783, 12058, 6, 13, 3469, 114, 15, 5, 274, 242, 4611, 7930, 60, 704, 14933, 14933, 12, 2856, 1063, 53, 136, 637, 17, 6836, 257, 5, 10777, 3957, 34, 6896, 4160, 1407, 13, 5, 824, 600, 11, 14149, 1015, 465, 15, 639, 8726, 8594, 141, 29, 169, 257, 8594, 141, 4930, 426, 14, 3103, 311, 8888, 2537, 10, 4431, 743, 57, 9096, 3490, 161, 53, 3869, 1729, 856, 4554, 60, 229, 2422, 221, 4113, 63, 10042, 13, 5, 1742, 482, 3567, 63, 21, 105, 163, 36, 53, 377, 1967, 288, 13, 5, 74, 4611, 26, 17960, 234, 7, 3436, 248, 9979, 411, 303, 1553, 7, 155, 26, 1051, 320, 1750, 8659, 1901, 10599, 1169, 426, 14, 5, 2011, 85, 1089, 7, 15892, 65, 9527, 865, 1272, 4587, 3878, 7, 2176, 121, 3367, 610, 8972, 12, 6, 426, 865, 69, 10, 4431, 743, 163, 5, 7508, 23, 37, 10, 4431, 743, 163, 5, 515, 515, 1089, 137, 621, 29, 92, 16, 924, 5, 155, 232, 358, 4069, 43, 426, 63, 83, 25, 185, 1029, 1901, 10599, 47, 301, 358, 4069, 267, 621, 790, 10941, 23, 5, 2011, 426, 1739, 19151, 9, 156, 1176, 10358, 1668, 37, 10, 4431, 743, 206, 163, 5, 9, 7, 155, 1750, 8659, 1901, 922, 5, 9038, 2128, 686, 600, 11, 156, 757, 11, 1739, 19151, 14, 311, 8888, 2537, 83, 474, 185, 446, 108, 3233, 639, 60, 7, 74, 60, 21, 105, 163, 36, 53, 1750, 526, 13, 482, 3567, 5, 223, 21, 3852, 7162, 212, 163, 5, 9, 7, 564, 37, 8594, 141, 3852, 69, 83, 853, 8, 928, 2140, 329, 163, 29, 207, 14, 334, 883, 76, 1174, 746, 219, 121, 74, 1577, 161, 2042, 8246, 6, 5769, 21, 3913, 36, 9, 39, 6, 14055, 9115, 40, 57, 257, 6619, 2413, 608, 2422, 269, 634, 212, 6906, 11, 7, 212, 1081, 3362, 11, 238, 926, 5, 257, 760, 6247, 7776, 53, 377, 19, 9641, 13, 9, 20, 15, 17066, 5, 7212, 11, 10895, 1873, 330, 5, 1739, 19151, 7, 156, 1176, 9, 74, 1399, 1668, 28, 60, 1927, 15, 7212, 11, 10895, 1873, 5, 432, 15, 1606, 853, 1389, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 83, 7, 658, 2551, 83, 7, 643, 71, 28, 9, 202, 1714, 817, 12253, 185, 1127, 491, 897, 639, 3869, 6240, 24, 1389, 39, 155, 497, 1601, 3376, 219, 53, 377, 1967, 288, 13, 9, 257, 14277, 115, 6836, 132, 37, 242, 7212, 63, 74, 5814, 60, 8727, 53, 8246, 6, 1594, 943, 83, 10544, 5, 334, 2422, 1606, 3869, 1606, 7, 3852, 14, 3852, 9, 4990, 15, 943, 60, 334, 24, 3691, 3745, 21, 53, 229, 1559, 13, 5, 5164, 2013, 10, 7500, 1968, 12, 268, 15, 156, 1176, 63, 334, 155, 2551, 7543, 3736, 922, 158, 212, 1318, 202, 7, 7212, 14, 1984, 53, 83, 37, 28, 1594, 21, 3913, 6, 2602, 334, 2039, 2546, 1941, 750, 372, 4753, 4695, 7, 7049, 9, 453, 1084, 1872, 6, 5284, 18, 4129, 190, 10436, 253, 649, 1288, 15, 334, 5633, 7547, 5355, 124, 1216, 124, 1435, 1064, 13, 5, 482, 3567, 7, 1288, 77, 1352, 462, 2602, 52, 155, 1641, 6240, 7117, 1379, 5, 9, 7, 432, 1008, 39, 2078, 15, 21, 1606, 1603, 334, 56, 6759, 5, 7800, 3852, 7162, 6719, 33, 2328, 5, 77, 3168, 3576, 898, 1453, 9690, 17, 6394, 1500, 4398, 482, 1698, 245, 1585, 52, 7707, 15, 20840, 108, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,320
10,320
अमेरिकाको ‘एशिया पिभोट’ (एशिया धुरी) नीतिको एक उद्देश्य भनेको यस महादेशमा रहेको रुसको सामरिक मित्र चीनलाई तारो बनाउनु हो । र, त्यहाँ रहेका मुलुकहरूलाई चीनको प्रभावबाट टाढा राख्नु हो । वासिङ्गटनको यही नीतिअनुरुप अमेरिकाले रुसलाई एशियाली देशहरूमाथि सैनिक गठबन्धनहरूको माध्यमबाट आˆनो दबदबा कायम नगर्न चर्को दबाब दिँदै आएको छ । यसो हुँदै गर्दा चीन, भारत र जापानबीच भने बङ्लादेशलाई बेइजिङबाट टाढा र वासिङ्टनसँग नजिक कसले लैजाने भन्ने होड मात्र होइन, द्वन्द्व नै चलिरहेको छ । यसमा कुनै शङ्का छैन कि अमेरिकाले आˆनो उत्तर प्रशान्त सन्धि संगठनको घटक जापानलाई ढाकामा चीनले भन्दा बढी लगानी गराएर बङगलादेशलाई आˆनो प्रभाव राख्न चाहन्छ । अमेरिकाले श्रीलङ्कामा पनि तमिलहरू विरुद्ध ‘युद्ध अपराध’ को कार्ड प्रयोग गरेर चीनसँग व्यापारिक लाभ खोजिरहेको कोलम्बोलाई चीनबाट टाढै रहन र दिल्लीले भनेको सुन्न बाध्य पारेको थियो । श्रीलङ्काको राज्यसत्ता सिन्हाली यद्ध अपराधीहरूलाई बचाउन आतुर छ र उसले भारत सरकारबाट सहयोगको अपेक्षा गरेको छ । भारतको सत्तारूढ दल भने स्थानीय चुनावहरूमा हारमाथि हार खेपिरहेको छ र ऊ विदेशमा ‘सहयोगी’ भूमिकामा देखिन चाहन्छ । यसैअनुरुप हालै मात्र मोदी र श्रीलङ्काकाका राष्ट्रपति शिरिसेनाले संयुक्त रुपमा कोलम्बोमा एउटा क्रिकेट रङ्गशालाको उद्घाटन गरे । नयाँ दिल्ली अमेरिकाको नयाँ ‘रणनीतिक साझेदार’ र चीनको प्रतिद्वन्दी बनेको छ । चीनले उसलाई घेराबन्दी गर्‍यो भन्ने भारतको दाबी छ चीनले श्रीलङ्काको बन्दरगाहमा गरेको ठूलो लगानीलाई अमेरिकाले समर्थन गरेको त्यहाँको नयाँ सत्ताले पर धकेलिदिएको छ । त्यहाँका पूर्वराष्ट्रपति राजापाक्षे अघिल्लो पुसमा भएको निर्वाचनमा हारे । र, अमेरिका समर्थित शिरिसेना सत्तामा आए । उता नयाँ दिल्ली अमेरिकाको नयाँ ‘रणनीतिक साझेदार’ र चीनको प्रतिद्वन्दी बनेको छ । चीनले उसलाई घेराबन्दी गर्‍यो भन्ने भारतको दाबी छ । जापानले पनि अमेरिकाको एशियाली नीति सदर गर्दै अमेरिकाले चीनलाई उत्तेजित पार्न दक्षिण चिनियाँ सागरमा गर्ने गतिविधि र भियतनाम र फिलिपिन्सले  विवादित भूखण्डमाथि लिएका अडानको समर्थन गर्दै आएको छ । जापानका प्रधानमन्त्री आबेले बङ्गलादेशकी प्रधानमन्त्री हसिनालाई गत महिना भएको जी-७ -विश्वका सबै भन्दा विकसित मुलुकहरुको समूह) शिखर सम्मेलनमा त्यसै बोलाएका होइनन् । हसिनाको जापान भ्रमणका क्रममा आबेले बङ्लादेशलाई तीन वर्षअघि दिने भनेको ४५ अर्ब ऋणमध्ये  ४१.५ अर्ब तुरुन्तै निकाशा गरिदिने बाचा आबेले गरे । रूसको एसियाली देशहरूमा रहेको प्रभावलाई घटाइसकेपछि, अमेरिका अब चीनलाई रोक्न चाहन्छ । यसै नीति अन्तरगत नै ओबामा बङ्गलादेश र श्रीलङ्काबाट चिनियाँ लागानीमा सञ्चालित यजनाहरूबाट टाढा लग्न र भारतलाई फाइदा पुर्‍याउन सफल भए । चीनले चटगाउँमा रहेको बन्दरगाहको स्तरोन्नति गर्न ४७० करोड बराबरको सम्झौता ढाकासँग गरिसकेको छ र कर्णफुली उपत्यकामा दुई लेनको सुरूङ पनि उसैले बनाउँदैछ बंगलादेशमा चीनको ध्यान चीन अझै पनि बङ्गलादेशको सेनाको हातहतियारको प्रमुख श्रोत हो । चीन बङ्गलादेशको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार पनि हो । विगत ६ वर्षको आँकडा हेर्ने हो भने चीनले ढाकालाई पाँचवटा समुद्रमा गस्ती गर्ने जहाज, दुई कोर्भेट, ४४ ट्याङ्क,  १६ फाइटर विमान र कयौँ मिसाइलहरू उपलब्ध गराएको छ । डा. अब्दुल रुफ ढाकाले चीनसँग मिङ पण्डुब्बीहरू खरिद गर्ने सम्झौता पनि गरेको छ र ती जहाजहरू यसै वर्ष बङ्गलादेश आइपुग्दै छन् । चीनले चटगाउँमा रहेको बन्दरगाहको स्तरोन्नति गर्न ४७० करोड बराबरको सम्झौता ढाकासँग गरिसकेको छ र कर्णफुली उपत्यकामा दुई लेनको सुरूङ पनि उसैले बनाउँदैछ । चीनको अग्रसरतामा स्थापना भएको एशियाली पूर्वाधार बैङ्कले बङ्गलादेशलाई ४६ करोड ट्रान्समिसन लाइन विस्तार गर्न दिँदैछ । बङ्गलादेशमा भएको सस्तो श्रमको फाइदा उठाउन चिनियाँ लगानीकर्ता लालायित छन् । उनीहरू श्रम धेरै लाग्ने उद्योगहरू बङ्गलादेशमा सार्न चान्छन् । बङ्गलादेशमा कामदारको ज्याला चीनको एक चौथाइ र भारतको आघा मात्रै छ । अमेरिकाको एशिया नीतिको बङ्गलादेशमा प्रभाव श्रीलङ्काको हाम्बान्तोता र पाकिस्तानको गदर बन्दरगाहपछि चीनको हिन्द महासागरमा बन्दरगाहहरूमाथि नियन्त्रण जमाई अफ्रिका र पश्चिम एसियासँग हुने व्यापारलाई सुरक्षित पार्ने हेतुले प्रतिपादित ‘मोतिको माला रणनीति’ अन्तरगत बङ्गलादेशको सोनादिदामाथि बेइजिङको नजर छ । चीनको उर्जा र कच्चा पदार्थ  आयात हिन्द महासागरमा रहेका बन्दरगाहरूमाथि निकै नै निर्भर छ । त्यसैले बङ्गलादेश चीन, भारत र जापानबीचको बढ्दो टकरावको केन्ऽको रुपमा परिणत भएको छ । र, अमेरिकाले भारत र जापानलाई समर्थन गरेको छ । हालैमात्र सार्वजनिक रिपोर्टहरूका अनुसार जापानी र भारतीय कम्पनीहरूले बङ्गलादेशमा बन्दरगाह र उर्जा आयोजनाहरूमा चिनियाँ कम्पनीहरूलाई पछि पार्न थालेका छन् । मिडिया रिपोर्टहरूमा जनाइएअनुसार भारतको सरकारी कम्पनी भारत हेभी इलेक्टि्रकल्स लिमिटेडले छिट्टै नै बङ्गलादेशसँग  ४१.६ अर्ब बराबरको विद्युत स्टेशन बनाउने ठेक्का चीनको हार्बिन इलेक्टि्रक कम्पनीलाई हराउँदै हासिल गरेको छ । यसैगरी दक्षिण बङ्गलादेशको खुलनामा भारतले १,३२० मेगावाट क्षमता हुने थर्मल प्लान्ट पनि बनाउँदैछ । यो भारतीय उर्जा कम्पनीले भारत बाहिर लगानी गरेको सबैभन्दा ठूलो आयोजना हुनेछ । चीनलाई बङ्गलादेशको बन्दरगाहको ठेक्का दिइएको भारत पटक्कै हेर्न चाहँदैन । भारतलाई लाग्छ कि बङ्गालको खाडीमा चीनको सक्रियताले भारतका अण्डामान र निकोबार टापुमा समेत असर पर्नेछ गहिरो बन्दरगाहको कुरा बङ्गलादेशमा ठूला ठूला उद्योग स्थापना त हुँदैछन् । तर, उसँग गह्रुंगो कार्गो व्यवस्थापनका लागि चाहिने गहिरो बन्दरहगाह अहिलेसम्म छैन । हालैका वर्षहरूमा भारत, जापान र चीनबीच बङ्गलादेशको बन्दरगाह बनाउने ठेक्का कसले पाउने भनेर चर्को प्रतिश्पर्धा हुने गरेको छ । बङ्गलादेशमा अहिलेसम्म गहिरो बन्दरगाह नहुनुको मुख्य कारण धेरैवटा शक्तिशाली खेलाडी यसका पछि लाग्नु नै हो । चीनलाई बङ्गलादेशको बन्दरगाहको ठेक्का दिइएको भारत पटक्कै हेर्न चाहँदैन । भारतलाई लाग्छ कि बङ्गालको खाडीमा चीनको सक्रियताले भारतका अण्डामान र निकोबार टापुमा समेत असर पर्नेछ । बङ्गलादेशले भने सोनादिया बन्दरगाहको ठेक्का चीनलाई दिने सैद्धान्तिक सहमति जनाइसकेको छ । तर, हसिनाले २०१४ मै हुनुपर्ने लिखित सम्झौता आलटाल गर्दै छिन् । भारत र अमेरिकाको दबाबमा । जापानले भने सोनादियाबाट केही किमी मात्रै टाढा रहेको माटाबारी बन्दरगाह बनाउन चाहेको छ । चीनले सोनादियासँगै पेरा बन्दरगाह पनि बनाउन चाहेको थियो । तर, ढाकाले त्यसको ठेक्का नेदरल्याण्ड्सको एक कम्पनीलाई दिएको छ । अमेरिकाको एशिया नीति र भारतको त्यसमा गहिरिँदो सक्रियताका कारण ढाका बेइजिङसँग दूरी बनाइराख्न चाहन्छ । ढाकालाई वासिङ्टनबाट यसै मेसोमा ठूलै फाइदा लिन सकिन्छ कि भन्ने लागेको छ । बङ्गलादेशमा भइरहेको होडबाजीले के देखाउँछ भने अमेरिकाको चिनियाँ विरोधी गतिविधिमा बङ्गाल क्षेत्रका सबै देश सामेल हुँदैछन् निश्कर्ष अमेरिकासँग कुनैखालको समर्थन चाहने देशलाई अमेरिकाले घुँडा नटेकाई छोड्दैन । जापान र भारत अमेरिकाले जे चाहन्छ, त्यही गरिरहेका छन् । पाकिस्तानको अपमान गरेर र उसलाई अफगानिस्तानमा मुसलमानहरूको हत्या गरेको आरोप लगाएर अमेरिका आफू भारतको नजिक रहेको देखाउन चाहन्छ । बङ्गलादेशमा भइरहेको होडबाजीले के देखाउँछ भने अमेरिकाको चिनियाँ विरोधी गतिविधिमा बङ्गाल क्षेत्रका सबै देश सामेल हुँदैछन् । विश्व राजनीतिमा त्यसैले बङ्गलादेशको महत्व बढ्दो छ र यही मौकामा ढाका अमेरिकाको हितैसी बन्न चाहन्छ । तर, अमेरिकाले कुनै कुरामा त्यसै लगानी गर्दैन, उसलाई प्रतिफल चाहिन्छ । बङ्गलादेशले होस नपुर्‍याएमा पाकिस्तानजस्तै गरी उसले पनि आफ्नो सम्प्रभुता गुमाउने देखिन्छ । (डा. अब्दुल विशेष गरी मध्यपूर्वका सम्बन्धमा कलम चलाउने राजनीतिक विश्लेषक हुन् । उनको यो लेख फोरेन पोलिसी न्युज डट ओआरजीबाट शीर्षक परिवर्तनसहित नेपालीमा भावानुवाद गरिएको हो ।)
Opinion
false
[ 0, 1358, 7036, 13759, 1373, 4266, 166, 45, 7600, 13759, 10833, 52, 427, 6, 26, 1463, 639, 42, 9306, 8, 35, 3276, 6, 15970, 2834, 486, 14, 3551, 65, 2371, 20, 5, 9, 7, 621, 133, 10198, 14, 486, 6, 854, 17, 2087, 3264, 20, 5, 11610, 2195, 4144, 6, 430, 427, 11318, 4502, 3276, 14, 8191, 7306, 312, 1617, 2354, 180, 2077, 10, 18576, 65, 20450, 659, 4694, 4787, 2094, 1622, 123, 13, 5, 2488, 309, 150, 486, 7, 397, 9, 1398, 428, 29, 416, 1165, 219, 2493, 14, 6989, 17, 2087, 9, 8393, 63, 1465, 4147, 3848, 53, 20, 280, 90, 1074, 1736, 37, 3448, 13, 5, 695, 75, 11697, 104, 146, 4502, 10, 18576, 65, 451, 11306, 2852, 7807, 14368, 1398, 14, 3391, 8, 3188, 158, 118, 396, 5260, 416, 7595, 219, 2493, 14, 10, 18576, 65, 854, 742, 5815, 5, 4502, 7159, 8, 15, 16140, 49, 1475, 62, 12821, 1291, 45, 10, 6, 3189, 151, 109, 6873, 3770, 1482, 15881, 14663, 14, 486, 17, 18122, 1574, 9, 2101, 11, 639, 2155, 1782, 1859, 38, 5, 7159, 6, 11325, 10758, 3565, 34, 10, 119, 2482, 4468, 410, 4381, 16484, 13, 9, 1062, 397, 5638, 202, 6, 1727, 28, 13, 5, 479, 19184, 596, 29, 122, 731, 472, 2711, 312, 2711, 19352, 6, 13, 9, 1517, 2230, 62, 15977, 6558, 6072, 3126, 5815, 5, 563, 11318, 2171, 90, 1176, 9, 7159, 12, 12, 426, 3752, 91, 8088, 11, 511, 88, 14663, 8, 102, 813, 12105, 6, 1416, 120, 5, 94, 2101, 1358, 94, 62, 1997, 9986, 44, 7002, 45, 9, 486, 6, 20803, 385, 13, 5, 3188, 2407, 19385, 906, 21, 53, 479, 1157, 13, 3188, 7159, 6, 6833, 8, 28, 218, 396, 14, 4502, 2013, 28, 4779, 94, 1756, 11, 1036, 16562, 3490, 6, 13, 5, 4666, 233, 6181, 2517, 19757, 30, 1881, 1649, 8, 16, 1289, 7187, 5, 9, 7, 718, 967, 2858, 225, 3752, 91, 8088, 6294, 1063, 5, 3367, 94, 2101, 1358, 94, 62, 1997, 9986, 44, 7002, 45, 9, 486, 6, 20803, 385, 13, 5, 3188, 2407, 19385, 906, 21, 53, 479, 1157, 13, 5, 1398, 11, 15, 1358, 8191, 427, 10228, 71, 4502, 486, 14, 16791, 1370, 420, 1169, 3407, 8, 25, 2277, 9, 10242, 9, 10952, 11, 9347, 2421, 5868, 312, 1885, 4379, 6, 2013, 71, 123, 13, 5, 1398, 12, 156, 10208, 30, 11, 4107, 98, 156, 19761, 14, 338, 429, 16, 2369, 70, 3201, 204, 8158, 12, 82, 158, 2584, 12223, 6, 388, 52, 2419, 2546, 861, 12233, 12, 4931, 5, 19761, 6, 1398, 4663, 268, 10208, 30, 11, 416, 1165, 219, 2493, 14, 173, 1942, 189, 639, 2293, 557, 950, 562, 5442, 5494, 557, 7058, 330, 12, 1761, 8459, 15090, 10208, 30, 11, 120, 5, 7001, 6, 3446, 8685, 35, 854, 14, 3912, 818, 12000, 7, 718, 169, 486, 14, 2242, 5815, 5, 563, 427, 3885, 37, 12967, 4107, 9, 7159, 17, 1169, 4160, 3890, 8, 2549, 10, 119, 3076, 4591, 2087, 16183, 9, 8386, 1461, 869, 4675, 349, 99, 5, 3188, 12415, 12230, 35, 6833, 6, 8241, 24, 5274, 722, 236, 2243, 560, 3391, 63, 2523, 13, 9, 4687, 11682, 34, 3756, 89, 8633, 6, 3122, 442, 15, 6552, 11, 4678, 178, 2149, 8, 486, 6, 648, 486, 544, 15, 4107, 6, 2866, 12559, 6, 110, 3793, 20, 5, 486, 4107, 6, 282, 218, 3770, 7002, 15, 20, 5, 1548, 232, 619, 17729, 1846, 20, 29, 3188, 3391, 14, 12268, 3637, 8, 14611, 25, 2206, 7, 89, 10, 6, 520, 11644, 7, 3742, 12109, 7, 709, 2766, 6922, 18, 1706, 9, 18887, 161, 16772, 49, 460, 2121, 13, 5, 454, 13764, 347, 716, 3391, 11, 6873, 74, 559, 306, 1076, 97, 6941, 6476, 863, 25, 560, 15, 28, 13, 9, 271, 2206, 49, 563, 80, 4107, 17274, 458, 27, 5, 3188, 12415, 12230, 35, 6833, 6, 8241, 24, 5274, 722, 236, 2243, 560, 3391, 63, 2523, 13, 9, 4687, 11682, 34, 3756, 89, 8633, 6, 3122, 442, 15, 6552, 11, 4678, 178, 5, 486, 6, 15268, 8, 305, 16, 8191, 980, 2441, 11, 4107, 14, 5789, 236, 14309, 1987, 1341, 2835, 782, 24, 1622, 178, 5, 4107, 8, 16, 3535, 1409, 6, 1461, 3859, 1169, 4661, 20424, 27, 5, 1115, 1409, 85, 770, 492, 49, 4107, 8, 11284, 1931, 9670, 5, 4107, 8, 6343, 6597, 486, 6, 26, 3275, 445, 818, 9, 479, 326, 2861, 295, 13, 5, 1358, 5026, 427, 6, 4107, 8, 854, 7159, 6, 2127, 2541, 4035, 65, 138, 9, 7009, 473, 2556, 6833, 135, 486, 6, 13022, 9822, 8, 6833, 49, 312, 1053, 4815, 597, 3601, 9, 795, 1401, 63, 40, 783, 14, 1326, 1436, 12221, 11, 10, 20624, 1753, 65, 650, 6, 3687, 3283, 45, 3885, 4107, 6, 194, 23, 6963, 581, 312, 6989, 6, 5601, 13, 5, 486, 6, 3978, 9, 6999, 1666, 1589, 13022, 9822, 8, 133, 6833, 2899, 312, 319, 37, 5108, 13, 5, 383, 4107, 486, 7, 397, 9, 1398, 2518, 2494, 11532, 8994, 6, 105, 310, 10930, 6, 88, 3675, 16, 13, 5, 9, 7, 4502, 397, 9, 1398, 14, 2013, 28, 13, 5, 2171, 1249, 176, 2529, 1599, 92, 4607, 9, 261, 9969, 11, 4107, 8, 6833, 9, 3978, 205, 472, 1169, 9969, 14, 186, 1370, 1624, 27, 5, 1437, 2529, 472, 174, 435, 474, 496, 479, 414, 558, 397, 1391, 2271, 505, 11, 6454, 8972, 44, 3766, 2502, 11, 4725, 37, 4107, 63, 5442, 10929, 557, 2243, 2175, 7028, 356, 2009, 486, 6, 12323, 5994, 505, 11, 6454, 8972, 44, 558, 14, 6387, 1305, 28, 13, 5, 2269, 420, 4107, 6, 8893, 8302, 2177, 7213, 2215, 3282, 3085, 839, 40, 2532, 5466, 59, 11435, 15, 4678, 178, 5, 21, 261, 3978, 1117, 397, 488, 396, 28, 282, 218, 205, 447, 5, 486, 14, 4107, 6, 6833, 6, 2009, 1283, 397, 12784, 69, 766, 19484, 5, 8386, 1033, 146, 4600, 6, 4253, 8, 486, 6, 5262, 11, 2010, 7445, 1296, 9, 5114, 2357, 9455, 8, 103, 1222, 5889, 4764, 6833, 6, 83, 4107, 8, 991, 991, 492, 305, 60, 309, 956, 5, 274, 580, 63, 10594, 9014, 836, 65, 17619, 7088, 19, 4161, 4764, 538, 18, 303, 13139, 1191, 104, 5, 2171, 12, 80, 472, 6175, 1398, 9, 13782, 4107, 6, 6833, 356, 2009, 4147, 537, 185, 4787, 21558, 40, 28, 13, 5, 4107, 8, 1191, 4764, 6833, 4940, 6, 283, 95, 85, 3730, 2522, 769, 653, 186, 6168, 37, 20, 5, 486, 14, 4107, 6, 6833, 6, 2009, 1283, 397, 12784, 69, 766, 19484, 5, 8386, 1033, 146, 4600, 6, 4253, 8, 486, 6, 5262, 11, 2010, 7445, 1296, 9, 5114, 2357, 9455, 8, 103, 1222, 5889, 5, 4107, 11, 29, 194, 252, 270, 635, 6833, 6, 2009, 486, 14, 189, 4222, 688, 662, 13073, 13, 5, 274, 19761, 11, 4532, 1639, 1259, 1433, 560, 20613, 71, 1316, 5, 397, 9, 1358, 2094, 8, 5, 1398, 11, 29, 194, 252, 270, 635, 17, 72, 6417, 295, 2087, 35, 43, 797, 3167, 6833, 285, 4444, 13, 5, 3188, 194, 252, 270, 635, 241, 306, 4343, 6833, 15, 285, 4444, 38, 5, 274, 3391, 11, 467, 2009, 17970, 6, 26, 558, 14, 245, 13, 5, 1358, 5026, 427, 9, 479, 1288, 473, 7276, 14766, 5262, 12, 95, 3391, 6989, 63, 3713, 4702, 7896, 5815, 5, 3391, 14, 8393, 17, 563, 1030, 1529, 8, 10, 7934, 1461, 423, 363, 146, 53, 288, 13, 5, 4107, 8, 417, 19056, 11, 105, 6561, 29, 1358, 1169, 4203, 2277, 8, 4600, 880, 82, 207, 5407, 309, 956, 16554, 718, 63, 75, 6436, 6, 2013, 3645, 207, 14, 4502, 9672, 10, 23, 7809, 597, 4225, 5269, 5, 1398, 9, 397, 4502, 750, 5815, 7, 516, 882, 27, 5, 7009, 5991, 109, 9, 2407, 5023, 8, 7902, 180, 449, 28, 728, 1686, 718, 592, 479, 1465, 35, 3382, 5815, 5, 4107, 8, 417, 19056, 11, 105, 6561, 29, 1358, 1169, 4203, 2277, 8, 4600, 880, 82, 207, 5407, 309, 956, 5, 237, 2030, 383, 4107, 6, 1255, 2494, 13, 9, 430, 2259, 8, 3391, 1358, 2111, 69, 398, 756, 5815, 5, 274, 4502, 75, 1495, 861, 396, 4167, 7, 2407, 6376, 2880, 5, 4107, 11, 5121, 7421, 10077, 13509, 8, 2221, 1597, 57, 1062, 15, 54, 2500, 834, 3803, 138, 10037, 589, 5, 77, 591, 81, 13764, 302, 57, 14002, 12, 895, 5195, 3496, 214, 9163, 112, 5, 145, 21, 446, 5171, 6064, 8889, 398, 1729, 2073, 832, 2741, 535, 17, 3397, 470, 354, 39, 8, 2749, 6002, 1237, 51, 20, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,321
10,321
 जगतगुरु शंकराचार्य, मठाधीश, पीठाधीश, गुरुवाचार्य र यस अन्तरराष्ट्रिय विराट हिन्दु महासम्मेलनमा उपस्थित हुनुभएका ओमकार परिवारका धर्मगुरु तथा हिन्दु दर्शनका चिन्तकहरु । धार्मिक, दैविक र प्राचिन ऐतिहासिक तथ्य बोकेको नेपाल भूमिमा आई समारोहको उद्घाटन गर्ने अवसर प्रदान गर्नुहुने अन्तरराष्ट्रिय विराट हिन्दु महासम्मेलन आयोजक तथा यहां उपस्थित सबै धर्मपरायण, संघ संस्था तथा आस्थाका पात्रहरुप्रति पनि म आभार व्यक्त गर्दछु । हिन्दु धर्म एवं दर्शन विश्वकै महान र उदार छ । अध्यात्म जीवन पद्धति विश्वकै निम्ति अनुकरणीय छ । सनातन मान्यता, मौलिक विशेषता र आफ्नै प्रकारको उदार आस्था तथा आदर्श हाम्रो धर्मको सार संक्षेप हो भन्ने मलाई लाग्दछ । विश्वको यो प्राचीन ऐतिहासिक पाशुपत क्षेत्रमा विश्वकै अग्रगन्य आचार्य, गुरु, सन्त, महात्मा, पीठाधीश, मठाधीश एवं विद्धान विवेचकहरुको भेला हुनु आफैमा स्तुत्य कार्य हो । म यहां पाल्नुभएका जगतगुरु शंकराचार्य, मठाधीश, पीठाधीश, गुम्वाचार्य र विभिन्न आश्रम प्रमुख धर्माधिमहरुप्रति हार्दिक नमन गर्न चाहन्छु । राष्ट्रको समग्र परिस्थिति र वितेका केही वर्षका राजनीतिक गतिविधि समेतलाई दृष्टिगत गर्दा चरम बाह्य हस्तक्षेप, जनतामा देखिएको निराशा, गन्तव्यहिन यात्रा हाम्रा निम्ति अभिशाप सिद्ध भएका छन् धर्म जो धारण गरिन्छ, त्यसका धेरै कारण छन् । आत्म उन्नति, परमार्थ र परमपुण्य मात्र होइन, धर्मले राष्ट्र, समाज एवं सामाजिक सद्भावको आवश्यकतालाई पनि उजागर गर्दछ । राष्ट्रको आस्था, अखण्डता, एकता, सहिष्णुतालाईर् अभिवृद्धि गर्न र आन्तरिक एवं अन्तरराष्ट्रिय सद्भावको प्रवर्द्धन गर्न पनि यस्तो सम्मेलनले महत्वपूर्ण भुमिका खेल्नुपर्दछ भन्ने मेरो धारणा छ । सम्पूर्ण हिन्दु दर्शन एवं संस्कृतिमा हिमाललाई देवभूमि मानिएको छ । त्यसको मध्यमणि समान विविधताले नेपाल स्थापना गरी हिमालको शोभा र नेपालको महत्व बढाएको छ । यसै धार्मिक भावनाबाटै नेपालले देवभूमि, तपोभूमि, योगभूमि भन्ने नाम पाएको छ । हिन्दु अनुयायीका आराध्यदेव पशुपतिनाथले यसैकारण आफ्नो संरक्षणमा राख्नुभएको छ । चारै वेद, उपनिषद, अठार पुराण, भावगत् गीता, रामायण, महाभारत आदि ग्रन्थहरु र ऋषि, ऋषिका, महषिर्, सन्त, महन्त, महापुरुषहरु कैलाश पर्वतदेखि गंगाको मैदान हुँदै कन्याकुमारीसम्मका उपज हुन् । अनादिकालदेखि चल्दै आएको वैदिक सनातन हिन्दु धर्म ओमकार परिवारमा वौद्ध, किरात, प्रकृतिपूजक, जैन, शिख, आदि समष्टिहित केन्दि्रत अध्यात्मवादको उद्गम पृष्ठभूमि हो । गुरु गोरखनाथको आशिर्वाद प्राप्त यो भूमिमा हामी एकत्र भएका छौं । नेपाल हिन्दु, बौद्धहरुका लागि संधै प्रेरणाको अक्षय श्रोत हो । आज हाम्रो धर्म, संस्कृति माथि कालो बादल मडारिएको छ, तसर्थ हाम्रो परम्परागत धर्म, संस्कृति र सभ्यतालाई पुनर्जागृत र सुसंस्कृत बनाउन एकवद्ध गर्नुपर्ने खाँचो देखापरेको छ । जुनसुकै युग, देश र कालमा पनि सत्य, सत्य नै रहन्छ, त्यसैगरि असत्य, असत्य नै । यो कुरा हाम्रा ऋषि महर्षिले सिकाएका हुन् र मानव मात्रले अनुभव गरी आएको कुरा हो । आफ्नो भाषा, इतिहास, धर्म, दर्शन र संस्कृति देशका धरोहर हुन्, वैभव हुन् र प्राण हुन् । यिनको समुचित रुपमा संरक्षण, संवर्द्धन र समादर गरेर नै आफ्नो मुलुकलाई ओजस्वी, तेजस्वी बनाउन हामी सबै जागृत हुनु परेको छ । हाम्रो दर्शनलाई नयाँ बाटो चाहिएको छैन । तर, नयाँ सोच अवश्य चाहिएको छ । यस्तो सोच होस्, जसले पुरानै बाटोमा हामी अगाडि बढ्न सकौं । नयाँ दायित्व होइन, तर यस्तो शक्ति होस् जसले भइरहेकोलाई सजिलोसँग फैलाउन सकोस् । भविष्य भनेको एउटा सेतु होस्, जसमा आस्था र विकासको जरा, मानवीय अनुभव र आत्मीयताले भरिभराउ होस् । कहिल्यै पराजित नभएको नेपाल, कुनै बेला विश्व शान्ति, आध्यात्म संचेतना र सहिष्णुताको उपमा थियो भने, आज हामी कुन अवस्थामा छौं भनेर सोच्नैपर्ने बेला आएको छ । राष्ट्रको समग्र परिस्थिति र वितेका केही वर्षका राजनीतिक गतिविधि समेतलाई दृष्टिगत गर्दा चरम बाह्य हस्तक्षेप, जनतामा देखिएको निराशा, गन्तव्यहिन यात्रा हाम्रा निम्ति अभिशाप सिद्ध भएका छन् । यस्तो विषम, जटिल र क्लिष्ट परिस्थिति किन र कसरी सिर्जना भयो, यसका कारक तत्व के के हुन्, भन्ने कुरा, अब नेपाली जनताले नै प्रश्न गर्नुपर्ने बेला भएको छ । सनातन धर्म, संस्कृति र सभ्यताको प्राचीन भूमि नेपालले आफ्नो मौलिक चिनारी हजारौं वर्षको पुरानो सभ्यता, परम्परागत धर्म, संस्कृति तथा राष्ट्रियताप्रतिको संवेदनशीलतालाई हृदयंगम गरेर सबै मिली अघि बढ्ने हो भने हामी पुनः दिगो शान्ति, स्थिरता र स्वाभिमानको रक्षा गर्न सक्दछौ । राजर्षि जनकका आदर्श, वुद्धका वाणि, स्वामी विवेकानन्दका विचार तथा अन्य अनेकौं विद्धान र विदुषीहरुले देखाएको बाटो र हजारौ वर्षदेखि हाम्रा पूर्वजवाट विरासतमा प्राप्त सदगुण र सदविचार, अनुशरण गर्दै अगाडि बढ्न सके मात्र ज्ञान र विज्ञानका बीच सन्तुलन कायम गर्न सक्दछौं । गाई, गंगा, गुरु, गायत्री, वेद, उपनिषद, गीताका पूजक सनातन हिन्दु अनुयायीका रुपमा प्रश्न गर्न चाहन्छौं कि विश्व मानचित्रको हिन्दु तथा बौद्ध अग्रणि नेपाल तथा समस्त हिमवत खण्डको संरक्षण कसरी हुन सक्दछ ? दुई ठूला छिमेकीको धार्मिक, सांस्कृतिक, आध्यात्मिक सम्बन्ध सेतु हिमवत खण्ड नेपालको धर्म, संस्कृति, सभ्यता र आध्यात्मको केन्द्र जोगाउने के सामुहिक दायित्व भित्र पर्दैन ? तराईमा बसोवास गर्ने नेपालीहरु आफ्नो धार्मिक साध्य पूरा गर्न पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित मुक्तिनाथ, गोसाईकुण्ड, हलेसी र पाथीभरा जस्ता पवित्र तीर्थ स्थलसम्म पुग्छन् भने हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा वसोवास गर्ने नेपालीहरुको पवित्र धाम जनकपुर र लुम्िवनी रहेको छ । यसरी हामी नेपालीलाई धार्मिक दृष्टिले पृथक भूगोलप्रति आस्था, विश्वास र भरोसाको कडीले एउटै सुत्रमा बुनेको छ । सनातनी हिन्दुहरु जो जहाँ छन्, त्यहीँ सुसंस्कृत, सभ्य र शान्त छन् । जहाँ हिन्दु हुन्छन् त्यहाँ शान्ति र सद्भाव हुन्छ । असत्यलाई निरुत्साही गर्दै सत्य स्थापित हुँदै जान्छ भन्ने उक्तिको चरितार्थ गर्दै विश्वमा उत्पन्न तनाव, विवाद र सघर्षको स्थितिलाई न्युनीकरण गर्न आह्वान गर्दछु । हाम्रो साझा र एकतावद्ध प्रयासले मात्र विश्वको शान्ति, सभ्यता, मानवता, मानवोचित व्यवहार र समृद्धिको जगेर्ना गर्न सक्दछ । आज विश्वमा प्रकृतिले भोगेको विपन्न र असन्तुलनलाई सम्वोधन गर्ने दायित्वबाट मानवजाति पन्छिन सक्दैन । हाम्रो दर्शनले हामीलाई त्यसको संरक्षणको दायित्व सुम्िपएको छ । दर्शन बारे कोरा बहस हाम्रो लक्ष होइन र हुनु पनि हुँदैन । यस दर्शनबाट हामी कसरी निर्देशित हुने, जीवन र जगत अनि राष्ट्रप्रति हाम्रो दायित्व के हुने यी विषय आजको सन्दर्भमा अझ बढी गभ्भीर बन्न पुगेका छन् । हाम्रो दर्शनले हामीलाई सधैं अगाडि बढ्न निर्देशित गर्दछ । तर, व्यवहारमा निषेधको राजनीति आदि अगाडि बढाइन्छ भने त्यसले राष्ट्रमा असन्तुलन निम्त्याउँदछ । असन्तुलनले उपेक्षा जन्माउँदछ र उपेक्षितहरुमा विद्रोह जन्मिन सक्दछ । आजको यो स्थिति र हाम्रो दर्शनबीच हामीले आफूलाई राखेर हेर्न सक्यौं भने यथार्थलाई स्वीकार्न र परिस्थितिलाई सुधार्न सहज हुनेछ । अन्त्यमा, बहुजन हिताय, बहुजन सुखायको मूल मन्त्रलाई आत्मसाथ गर्दै अगाडि बढ्नुको हामीसँग विकल्प छैन । हामी सबै सनातनी ओमकार परिवारहरु यही साध्य प्राप्तिका लागि कर्मठ प्रयासमा जुटौं । श्री पशुपतिनाथले धर्म संस्कृतिको पुनरुत्थान गर्नमा हामी सबैलाई शक्ति प्रदान गरुन् । जय नेपाल । (पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले वनकालीमा विहीबार गरेको सम्वोधनको पूर्ण पाठ)
Opinion
false
[ 0, 4176, 8319, 12070, 7, 8153, 10252, 367, 7, 3203, 1991, 3274, 367, 7, 1965, 181, 6626, 9, 42, 6619, 7561, 1692, 939, 19958, 8, 1888, 67, 7755, 4718, 12, 18, 2733, 11894, 22, 1692, 1350, 12, 1718, 2051, 44, 55, 5, 11144, 10, 1150, 6102, 9, 7436, 945, 1595, 3284, 36, 8231, 1156, 3364, 6, 1416, 25, 714, 359, 12891, 6619, 7561, 1692, 939, 19958, 1301, 22, 16007, 1888, 82, 640, 131, 18, 12932, 7, 696, 570, 22, 3498, 12, 2454, 55, 475, 15, 74, 10026, 759, 6781, 5, 1692, 640, 331, 1350, 237, 96, 2491, 9, 5975, 13, 5, 12167, 368, 2824, 237, 96, 1232, 2492, 2890, 439, 13, 5, 6700, 844, 7, 2096, 3286, 9, 509, 1213, 5975, 3498, 22, 2035, 212, 4646, 2336, 713, 13076, 20, 53, 377, 9207, 5, 3454, 21, 1691, 945, 900, 4180, 7680, 144, 237, 96, 6944, 294, 3983, 2075, 7, 1965, 7, 5483, 7, 12128, 7, 3203, 1991, 3274, 367, 7, 8153, 10252, 367, 331, 20065, 11119, 30, 5930, 199, 2064, 411, 10834, 10, 11067, 2368, 210, 20, 5, 74, 16007, 20550, 12, 4176, 8319, 12070, 7, 8153, 10252, 367, 7, 3203, 1991, 3274, 367, 7, 10310, 181, 6626, 9, 107, 5732, 110, 640, 33, 2350, 61, 55, 475, 3113, 3957, 23, 24, 4110, 5, 4251, 2272, 2937, 9, 7358, 30, 12, 72, 3845, 214, 2277, 103, 14, 4053, 859, 150, 4967, 4642, 3444, 7, 6059, 631, 1802, 7, 1705, 5603, 646, 1041, 1232, 2813, 1761, 131, 4363, 73, 27, 640, 400, 6341, 490, 7, 2161, 85, 95, 27, 5, 2519, 7864, 7, 7978, 2873, 9, 7978, 2065, 9332, 90, 1074, 640, 11, 357, 7, 518, 331, 243, 5662, 6, 857, 14, 15, 7194, 787, 5, 4251, 3498, 7, 9195, 7, 850, 7, 16583, 14, 520, 5140, 24, 9, 1099, 331, 6619, 5662, 6, 7195, 24, 15, 223, 997, 11, 624, 5080, 2437, 6759, 53, 229, 1435, 13, 5, 629, 1692, 1350, 331, 1010, 8, 1488, 14, 1404, 7254, 3246, 13, 5, 467, 792, 5044, 1745, 2930, 11, 36, 305, 57, 1488, 6, 8011, 9, 124, 1255, 2908, 13, 5, 563, 788, 1644, 1024, 643, 1404, 7254, 7, 17921, 7, 2225, 7254, 53, 157, 976, 13, 5, 1692, 10843, 12, 20318, 5189, 11, 18433, 54, 10269, 15627, 13, 5, 8339, 2828, 7, 8968, 7, 12562, 3868, 7, 2749, 859, 108, 6658, 7, 6466, 7, 4080, 378, 2947, 55, 9, 2097, 7, 2097, 12, 7, 1870, 9301, 520, 7, 5483, 7, 1870, 2051, 7, 939, 8943, 55, 8763, 1336, 132, 3663, 6, 2841, 309, 5733, 3482, 5968, 8702, 112, 5, 1971, 6963, 12, 59, 132, 8881, 123, 3941, 6700, 1692, 640, 4718, 12, 18, 3846, 19887, 7, 2654, 7, 2792, 4966, 167, 44, 7, 12414, 7, 18529, 7, 378, 15108, 5942, 105, 3056, 8972, 84, 12167, 7833, 13256, 7155, 20, 5, 1965, 19076, 1082, 6, 18505, 193, 21, 8231, 155, 26, 1498, 73, 922, 5, 36, 1692, 7, 2226, 2213, 19, 19472, 5812, 6, 12341, 3793, 20, 5, 136, 212, 8433, 1010, 633, 1613, 3881, 21136, 1801, 379, 3740, 212, 2240, 8433, 1010, 9, 3665, 14, 4665, 21277, 9, 381, 1860, 8285, 285, 26, 8744, 528, 7884, 11798, 6, 13, 5, 2801, 2460, 7, 207, 9, 5124, 15, 1258, 7, 1258, 37, 3326, 7, 16839, 17454, 7, 17454, 37, 5, 21, 83, 1041, 2097, 8824, 11, 10154, 12, 112, 9, 604, 90, 11, 841, 57, 123, 83, 20, 5, 54, 5446, 7048, 8433, 1350, 9, 1010, 1190, 7711, 6760, 18335, 112, 9, 6298, 112, 5, 4752, 15053, 88, 723, 7, 713, 15524, 9, 190, 8, 2556, 109, 37, 54, 647, 14, 832, 167, 6761, 7, 5012, 6761, 285, 155, 82, 12704, 411, 346, 13, 5, 212, 1350, 14, 94, 612, 8719, 104, 5, 274, 94, 972, 5734, 8719, 13, 5, 223, 972, 5972, 671, 6144, 3211, 155, 320, 1952, 3031, 848, 5, 94, 2823, 1074, 47, 223, 498, 1417, 671, 417, 14, 1982, 63, 15497, 14908, 5, 2753, 639, 102, 16744, 5972, 1223, 3498, 9, 2722, 6321, 7, 2483, 841, 9, 2519, 439, 8338, 19462, 1417, 5, 1536, 1208, 590, 36, 7, 75, 260, 237, 658, 7, 21769, 713, 12090, 252, 9, 16583, 6, 1177, 8, 38, 405, 136, 155, 978, 313, 922, 185, 6835, 7883, 260, 123, 13, 5, 4251, 2272, 2937, 9, 7358, 30, 12, 72, 3845, 214, 2277, 103, 14, 4053, 859, 150, 4967, 4642, 3444, 7, 6059, 631, 1802, 7, 1705, 5603, 646, 1041, 1232, 2813, 1761, 131, 4363, 73, 27, 5, 223, 16488, 7, 4441, 9, 5648, 3976, 2937, 350, 9, 497, 1094, 2806, 653, 9090, 4153, 105, 105, 6760, 53, 83, 7, 169, 39, 1581, 37, 609, 528, 260, 16, 13, 5, 6700, 8433, 1010, 9, 3665, 6, 1691, 2249, 643, 54, 2096, 14931, 3944, 619, 1078, 3665, 7, 2240, 8433, 1010, 22, 5738, 4052, 16944, 14, 4476, 836, 61, 109, 82, 2504, 34, 234, 1892, 20, 29, 155, 1298, 3814, 658, 7, 7580, 9, 7329, 6, 2103, 24, 8569, 452, 5, 1026, 5021, 91, 6530, 12, 2035, 7, 504, 10574, 12, 50, 5940, 7, 6099, 5756, 4948, 12, 679, 22, 152, 9953, 20065, 9, 441, 2515, 969, 34, 259, 2744, 612, 9, 14133, 1537, 1041, 233, 167, 1650, 11626, 8, 193, 11746, 9833, 9, 11746, 14859, 7, 2492, 16627, 71, 320, 1952, 2129, 90, 944, 9, 1267, 12, 994, 5365, 659, 24, 8569, 848, 5, 1494, 7, 3663, 7, 1965, 7, 16992, 7, 2828, 7, 8968, 7, 6658, 12, 11837, 44, 6700, 1692, 10843, 12, 88, 609, 24, 12622, 146, 237, 16034, 6, 1692, 22, 2226, 6944, 5940, 36, 22, 7305, 4133, 181, 84, 3019, 6, 723, 497, 67, 8569, 121, 89, 991, 1655, 6, 11144, 1231, 7, 7249, 463, 16744, 4133, 181, 84, 3019, 124, 8433, 4393, 3665, 9, 21769, 6, 361, 11493, 105, 6138, 2823, 477, 2543, 121, 8403, 6578, 25, 6612, 54, 788, 18259, 364, 24, 1474, 9, 2323, 144, 602, 8105, 7, 21231, 7, 13260, 9, 15992, 519, 2760, 5135, 1924, 116, 9656, 29, 2323, 9, 1474, 144, 13643, 25, 3729, 2760, 9958, 2184, 9, 1876, 746, 8180, 408, 35, 13, 5, 564, 155, 7792, 788, 4178, 8434, 5809, 475, 3498, 7, 468, 9, 8628, 6, 16506, 34, 11, 1148, 12034, 8, 1268, 297, 6, 13, 5, 6700, 34, 1692, 55, 400, 1061, 1556, 5903, 381, 1860, 8285, 7, 5002, 9, 3791, 27, 5, 1061, 1692, 583, 621, 658, 9, 5662, 78, 5, 17454, 14, 13905, 5693, 5867, 71, 1258, 686, 309, 1937, 53, 170, 3707, 20035, 71, 2459, 1955, 2244, 7, 989, 9, 190, 1315, 5021, 6, 1395, 14, 4723, 23, 1709, 24, 2673, 6781, 5, 212, 1163, 9, 850, 8744, 654, 11, 90, 3454, 658, 7, 3665, 7, 13928, 7, 604, 65, 2721, 1524, 9, 3352, 13369, 24, 8569, 5, 136, 2459, 2792, 11, 13457, 3269, 9, 18469, 14, 16128, 25, 2823, 17, 604, 8138, 9831, 483, 1916, 5, 212, 1350, 11, 928, 467, 723, 6, 2823, 381, 746, 3641, 1801, 13, 5, 1350, 10, 273, 17424, 1983, 212, 9976, 386, 9, 411, 15, 849, 5, 42, 1350, 17, 155, 497, 6706, 40, 7, 368, 9, 4176, 276, 357, 475, 212, 2823, 105, 40, 208, 372, 1091, 1531, 1015, 118, 473, 437, 108, 2271, 18, 756, 963, 27, 5, 212, 1350, 11, 928, 2219, 320, 1952, 6706, 787, 5, 274, 4599, 6953, 6, 921, 378, 320, 2804, 7199, 29, 1938, 357, 8, 18469, 15916, 11459, 5, 18469, 11, 12965, 406, 11459, 9, 18655, 608, 4412, 406, 483, 8569, 5, 1091, 21, 1395, 9, 212, 1350, 428, 334, 1035, 897, 766, 3031, 4695, 29, 2725, 14, 1697, 450, 9, 2937, 14, 11425, 727, 447, 5, 5390, 7, 3071, 1085, 2111, 33, 119, 7, 3071, 1085, 1947, 33, 119, 6, 975, 3247, 14, 2519, 2138, 71, 320, 6837, 6, 7430, 1836, 104, 5, 155, 82, 6700, 34, 4718, 12, 18, 831, 55, 430, 18259, 12843, 19, 2179, 780, 9143, 5736, 848, 5, 577, 5189, 11, 640, 4716, 21695, 24, 8, 155, 1637, 498, 359, 18341, 5, 2158, 36, 5, 77, 2901, 7786, 3422, 11, 525, 7192, 8, 12817, 28, 16128, 6, 622, 2137, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,322
10,322
लोकमान यतिवेलाका चर्चाका पात्र बनेका छन् । उनका विरुद्ध महाअभियोग संसदमा विचाराधीन छ । सुशासन र पारदर्शिता नेपाली राजनीतिको मुख्य समस्या हो । भ्रष्टाचार महारोग हो । भ्रष्टाचार निवारण गर्ने निकाय र सो सञ्चालन गर्ने राज्य सञ्चालकहरुको समेतको नियत भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने रहेन, बरु यही मौकामा कसरी अकूत सम्पत्ति आर्जन गर्ने भन्ने नियतले प्रेरित भै पदमा पुगेकाहरुले भ्रष्टाचार गर्न पाउन्पर्छ भन्ने अभिव्यक्तिको पुष्टि गर्ने भएपछि यस्तो बहस चल्दो रहेछ । भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने संवैधानिक दायित्व वोकेको निकाय न उ आफनो दायित्वमा खरो उत्रिन सक्यो, न उसका विरोधीहरु । यस विरुद्धको प्रस्ताव भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न सकेन भन्ने आधारमा दर्ता गरेका छन् । विषय भ्रष्टाचार विरुद्धको हैन, शुसासन कायम गर्नका लागि त झन हुँदै हैन कुरा अन्तै छ । जेसुकै होस्, नेपालको संसद कुनै पनि संवैधानिक निकायका पदाधिकारीका विरुद्ध महाअभियोग लगाउन सक्षम छ । यतिवेलाको यो प्रस्ताव पनि पारित हुन पर्छ । यसले भ्रष्टाचार विरुद्धको सुशासन र पारदर्शिताको अध्याय आरम्भ हुनै पर्छ । यति मात्रै घटनाले पनि भ्रष्टाचारीहरुको चयन हैन, निद्रा हराम हुने कामको थालनी भने हुनैपर्छ । तर, यो आलेखमा यसका अन्तर्यका कथा केलाउने प्रयत्न गरेकोछु । लोकमानको पृष्ठभूमि लोकमान ज्ञानेन्द्रकालका मुख्यसचिव थिए । ०६२/६३ को जनआन्दोलन दमन गर्न राजतन्त्र जोगाउन भरमग्दुर प्रयत्न गरेका थिए । गणतन्त्र, संघीयता, धर्म निरपेक्षता र समानुपातिक समावेशिता जस्ता विषयहरुलाई रोक्न राज्य शक्तिको दुरुपयोग गर्नसम्म गरेका थिए । राज्यशक्तिको चरम दुरुपयोगका वावजुद पनि उनको केही लागेन । १२ वुँदेपछि माओवादी र सात दलवीच बनेको समझदारीले जनतालाई उत्साहित बनाएको थियो र ४९ दिनको छोटै अवधिमा सो आन्दोलन सफल भयो भनियो । केपी ओलीको संयोजकत्वमा मन्त्रिपरिषदले एक समिति बनाई उसले जनआन्दोलनका लोकमान लगायत कसैलाई पनि कारवाही नहुने गरी सफाइ दिने काम गर्‍यो । तिनै सफाइ पाएका मध्येका लोकमानपछि अख्तियारको प्रमुख बनाइए भने प्रत्यक्ष गोली हानेका भनिएका दुर्जकुमार राई अहिले सशस्त्र प्रहरी प्रमुख छन् ज्ञानेन्द्र राजाकै हैसियतमा विघटित संसद बिताउन राजी भए । बिउँताएको संसदले राजतन्त्रको अन्त नगर्ने शर्तमा सो भएको थियो भन्ने कुरा पुनस्र्थापित संसदको जेठ ४ को घोषणाले प्रष्ट पार्दछ, जसमा भनिएको थियो कि राजाका छोरा मात्रै हैन, छोरी पनि राजगद्दी उत्तराधिकारी हुन पाउनेछिन् । यसै विषयलाई लिएर तत्कालिन सात दलभित्र पनि र माओवादी भित्र पनि असन्तुष्टि फैलिएको थियो । माओवादी यो प्रकृयालाई स्वीकार गर्ने कि फेरि युद्धमै र्फकने भन्नेसम्मको द्विविधामा समेत थियो । संसदवादी दलहरुलाई गुमेको संसद पाए र राजाको निरंकुशता अन्त भए पुग्यो, आन्दोलनको मर्म नै त्यही थियो भन्नेसम्मको निष्कर्ष थियो । आन्दोलन सफल भयो भनियो । जनआन्दोलनका दोषीहरुलाई छानविन गरी कारवाही गर्न रायमाझी आयोग वन्यो । उक्त आयोगले निकै मेहनतका साथ मन्त्रिपरिषदको अध्यक्षका हैयिसतमा ज्ञानेन्द्र र मुख्य सचिवका रुपमा लोकमानसिंह कार्कीलाई मुख्य दोषी किटान गर्दै कारवाहीका लागि सिफारिस गर्‍यो । खिमलाल देवकोटा तर, माओवादी समावेश हुनुभन्दा अघिल्लो दिन मात्रै तत्कालीन मन्त्रिपरिषदका परराष्ट्र मन्त्री रहेका केपी ओलीको संयोजकत्वमा मन्त्रिपरिषदले एक समिति बनाई उसले जनआन्दोलनका लोकमान लगायत कसैलाई पनि कारवाही नहुने गरी सफाइ दिने काम गर्‍यो । तिनै सफाइ पाएका मध्येका लोकमानपछि अख्तियारको प्रमुख बनाइए भने प्रत्यक्ष गोली हानेका भनिएका दुर्जकुमार राई अहिले सशस्त्र प्रहरी प्रमुख छन् । जनआन्दोलनका दोषीलाई सफाई दिने र अख्तियार प्रमुखमा नियुक्त गर्ने काममा प्रमुख भुमिका निर्वाह गरेका केपी ओली नै यतिवेला महाअभियोगको हर्ता कर्ता बनेका छन् । यस्तो अवस्था किन सिर्जना हुन पुगेको होला ? ठीक यसै गरी राजतन्त्रका विरुद्ध लडेको सेनाको पनि सुप्रिम कमाण्डर प्रचण्ड राजतन्त्र जोगाउन हरेक हथकण्डा अपनाउन पछि नपर्ने लोकमानलाई नै अख्तियार प्रमुख वनाउन पाएकोमा मख्ख पर्ने अवस्था किन परेको होला ? यिनै लोकमान शाही आयोगको रिपोर्टका आधारमा संसदवादी दलहरुका विरुद्ध र शान्ति प्रकृयाकामा आए पछि माओवादी पार्टीका नेताहरु माओवादी लडाकु शिविरबाट र असीमित असुली धन्दावाट अकुत सम्पत्ति आर्जन गरे भन्ने विषयको अमिक शेरचन र पोष्टबहादुर बोगटी आयोगको रिपोर्टका आधारमा भटाभट मुद्दा चलाउन थालेका कारणले उनी कुनैबेला दुबैका प्यारा र साझा मान्छे बनेका थिए । यिनै घटनाक्रमले उनी दुबैका दुश्मनमा बदलिए होलान् । क्याण्टोनमेन्टको भ्रष्टाचार छानविन गर्न एकातिर वैद्य वादलको र अर्कोतिर एमाले युवासंघको छुट्टाछुट्टै उजुरीको छानविन गर्ने भो भन्ने प्रचण्डलाई पीर, अर्कोतिर सो उजुरीबमोजिम छानविन नगर्ने भो भन्ने केपी ओलीलाई पीर । दुबैको पीरले लोकमानलाई हटाउने ठाउँमा उभ्यायो होला । यो पनि अनौठो भएको छ । प्रचण्डको आशय लोकमान कमसेकम दरबारको मान्छे हो र भारतको पनि मान्छे हो, त्यसैले ऊ एमाले कांग्रेस होइन र त्यसो हुँदा ऊ सोझै एमाले कांग्रेसको डिजाइनमा चल्दैन भन्ने हुन सक्छ सवैभन्दा अनौठो त लोकमानको नियुक्तिका बारेमा थियो । ज्ञानेन्द्रको कुका बखत प्रचण्ड ज्ञानेन्द्रसँग मिलेर दलहरुलाई पेलेर शासन गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता राख्ने मानिस भएका हुनाले दरवारका विश्वासपात्र लोकमान उनको छनोटमा परे । प्रचण्डको आशय लोकमान कमसेकम दरबारको मान्छे हो र भारतको पनि मान्छे हो, त्यसैले ऊ एमाले कांग्रेस होइन र त्यसो हुँदा ऊ सोझै एमाले कांग्रेसको डिजाइनमा चल्दैन भन्ने हुन सक्छ । एमाले कांग्रेसहरुले पनि जनआन्दोलनका बेला उ दरबारको निकट विश्वासपात्र भए पनि आखिर पुरै प्रशासन यन्त्र एमाले कांग्रेस भन्दा बाहिर छैन, त्यसैले ऊ आफै पनि कांग्रेसनिकट हुने र एक्लै केही गर्दैनन् भन्ने ठानेको हुन सक्छ । त्यो भन्दा पनि प्रचण्डको छनोटका व्यक्ति भए पनि पुरै माओवादीको डिजाइनमा चल्ने सम्भावना छैन भन्ने निष्कर्षमा पुगेका कारण उनको नियुक्ति सम्भव भएको थियो । अमिक शेरचन र पोष्टबहादुर बोगटी आयोगको प्रतिवेदन र शाही आयोगको सम्पत्ति छानविन आयोगको प्रतिवेदन लोकमानका हतियार बने । आखिर तिनै हतियार सिंगो अख्तियारका पनि हतियार बने । सायद पछि नियक्त हुने आयुक्तको पनि आधार त्योभन्दा फरक नहोलान् । केही कमिवेशी गरेर तिनै होलान् । तै पनि यतिबेला दलहरु यी दुई थरी आयोगको रिपोर्ट मेटाउन लोकमानको वहिर्गमनमा लागेका छन् । जब कि यी दुई थरी रिपोर्ट दलहरु आफ्नै पकलकदमीमा तयार भएका हुन् । लोकमानको नियुक्ति खिलराजको आगमन र बाबुरामको वहिर्गमनसँग सम्वन्धित थियो । सहमति गर्न नसकेका कारणले तोकिएको अवधिमा संविधान बनेन । त्यसको परिणाम संविधानसभा सर्वोच्च अदालतको आदेशका कारणले समाप्त भयो । संविधानसभा नरहेपछि प्रधानमन्त्री बाबुराम हट्ने र हटाउने संवैधानिक बाटो थिएन । दलहरु आन्दोलनको रिहर्सलमा र राष्ट्रपति रामवरण कुको रिहर्सलमा असफल भए । बाबुरामको वहिर्गमन चाहने सबै नेताहरु खिलराजका लागि सहमत भए । एमालेलाई निर्वाचन आयोगमा नीलकण्ठ उप्रेती जसरी पनि चाहिने, प्रचण्ड र गच्छदारलाई लोकमान जसरी पनि चाहिने । यही कारण लोकमानको नियुक्ति सम्भव भयो । माओवादी प्रचण्ड पक्षधर जसरी पनि बाबुरामलाई सरकारबाट हटाउन चाहन्थ्यो । यो मौका वाहृय शक्तिले राम्रै उपयोग गर्‍यो र खिलराज फर्मूला  प्रचण्डको मुखबाट नेपाली राजनीतिमा छिर्‍यो । योसँगै लोकमान छिर्न सफल भए । बाबुरामको वहिर्गमन चाहने सबै नेताहरु खिलराजका लागि सहमत भए । एमालेलाई निर्वाचन आयोगमा नीलकण्ठ उप्रेती जसरी पनि चाहिने, प्रचण्ड र गच्छदारलाई लोकमान जसरी पनि चाहिने । यही कारण लोकमानको नियुक्ति सम्भव भयो । आज उनै पात्र, उनै प्रवृत्ति देखिने गरी अवस्थामा परिवर्तन आएको पनि छैन तर उनै पात्र लोकमानको वहिर्गमनमा लागेका छन् । संसदलाई नटेर्ने लगायतका उनका क्रियाकलापले सो जायज नै होला, तर हटाउन लागेका पात्रहरुको नियत भिन्न-भिन्न छ । एमाले क्याण्टोनमेण्टको भ्रष्टाचार अगाडि बढाउन ढीला गर्‍यो भन्ने त प्रचण्ड क्याण्टोनमेण्टको भ्रष्टाचारको मुद्दा दायर गरेर वरवाद गर्ने भो भन्ने बुझाइ फरक-फरक, गन्तव्य फरक-फरक तर सवारी र दिशा एउटै छ, यतिबेलाको नेपाली राजनीतिमा । त्यसै भनिएको हैन रहेछ, पशुतिले रक्षा गरुन् । फेरि पनि दोहोर्‍याएर भन्छु- भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरी शुसासन कायम गर्न नसक्ने लोकमान विरुद्धको प्रस्ताव पारित हुनैपर्छ । तर, भ्रष्टाचारीहरुका हर्कत ढाकछोप गर्ने प्रकरणका रुपमा यो परिघटनाको अन्त हुनुहुँदैन । भ्रष्टाचारी र व्यभिचारीहरु चयनले सुत्ने दिनको अन्त भई सुशासन आरम्भ हुने कुराको सुनिश्चितता पनि गर्नै पर्छ । सबैको जय होस् । (देवकोटा नयाँ शक्ति नेपालका प्रवक्ता हुन्)
Opinion
false
[ 0, 875, 1296, 943, 12424, 12, 913, 12, 2454, 1265, 27, 5, 539, 1475, 14403, 3765, 10, 16530, 13, 5, 2984, 9, 13048, 39, 921, 6, 283, 200, 20, 5, 2229, 939, 4488, 20, 5, 2229, 5248, 25, 1221, 9, 194, 292, 25, 343, 2326, 199, 103, 6, 7097, 2229, 1053, 25, 7396, 7, 2572, 430, 2259, 8, 497, 148, 44, 7845, 1413, 4054, 25, 53, 7097, 11, 6293, 1976, 1170, 963, 259, 2229, 24, 1141, 108, 9496, 53, 3331, 6, 2796, 25, 407, 223, 1983, 1100, 6088, 1175, 5, 2229, 1053, 25, 2738, 2823, 4634, 626, 6, 1221, 10, 23, 580, 10, 5398, 2823, 8, 3307, 65, 7241, 483, 8467, 7, 10, 23, 6073, 4203, 55, 5, 42, 1475, 6, 694, 2229, 1053, 24, 1999, 53, 393, 601, 48, 27, 5, 372, 2229, 1475, 6, 7528, 3280, 14071, 23, 659, 2194, 19, 60, 4777, 309, 2176, 83, 14250, 13, 5, 750, 1188, 96, 5972, 124, 2102, 75, 15, 2738, 6125, 1648, 12, 1475, 14403, 1540, 3243, 13, 5, 943, 12424, 6, 21, 694, 15, 1406, 67, 664, 5, 438, 2229, 1475, 6, 2984, 9, 13048, 6, 6641, 3338, 8354, 664, 5, 943, 295, 9520, 15, 2229, 34, 199, 2168, 7528, 8593, 444, 1130, 40, 46, 6, 5122, 29, 17015, 5, 274, 21, 14883, 8, 653, 6418, 119, 12, 721, 18344, 30, 3894, 28, 2697, 5, 875, 1296, 6, 7155, 875, 1296, 3422, 12, 59, 12, 17324, 66, 5, 10, 16336, 10, 6, 5459, 6319, 24, 4388, 4189, 1669, 61, 2119, 6771, 3894, 48, 66, 5, 1576, 7, 2875, 7, 640, 12258, 138, 9, 3468, 18136, 519, 372, 344, 2242, 343, 4963, 2917, 24, 116, 48, 66, 5, 343, 3799, 6, 4967, 2917, 12, 50, 181, 1635, 270, 15, 145, 72, 7626, 5, 333, 4584, 10307, 2936, 494, 9, 603, 596, 9058, 385, 4278, 11, 2078, 6923, 856, 38, 9, 5746, 3152, 13, 2367, 69, 1770, 194, 868, 349, 163, 10146, 5, 1090, 3778, 5282, 5628, 11, 26, 250, 2025, 1062, 5459, 12, 875, 1296, 692, 2461, 15, 2625, 715, 57, 8103, 189, 46, 906, 21, 5, 2963, 8103, 1484, 755, 12, 875, 1296, 135, 2870, 6, 110, 16759, 29, 1186, 1790, 9816, 12, 7986, 7462, 167, 910, 858, 114, 1405, 149, 110, 27, 3422, 318, 96, 9698, 441, 10038, 225, 2102, 9552, 13706, 99, 5, 453, 5287, 138, 1801, 2102, 11, 4388, 6, 3549, 1891, 3357, 8, 194, 16, 38, 53, 83, 21668, 225, 5305, 965, 247, 10, 6, 362, 11, 3369, 17665, 7, 1223, 1308, 38, 146, 318, 12, 717, 295, 7528, 829, 15, 19728, 14139, 67, 537, 8884, 5, 563, 3580, 351, 3029, 603, 596, 527, 15, 9, 494, 477, 15, 5591, 3171, 38, 5, 494, 21, 5850, 14, 1697, 25, 146, 704, 896, 191, 17400, 297, 53, 2364, 19552, 8, 103, 38, 5, 2102, 884, 3487, 14, 17287, 2102, 1545, 9, 4953, 12189, 138, 3549, 99, 2113, 7, 3556, 5886, 37, 516, 38, 53, 2364, 4405, 38, 5, 868, 349, 163, 10146, 5, 5459, 12, 2999, 344, 6023, 57, 2625, 24, 8664, 1490, 525, 926, 5, 170, 1828, 319, 6247, 12, 246, 5628, 6, 117, 12, 2775, 119, 1780, 84, 8, 3422, 9, 283, 806, 12, 88, 875, 14444, 2069, 14, 283, 2999, 17504, 71, 2625, 12, 19, 904, 906, 21, 5, 10, 12849, 1694, 2716, 274, 494, 1703, 13637, 1881, 56, 295, 712, 5628, 12, 3436, 248, 133, 1090, 3778, 5282, 5628, 11, 26, 250, 2025, 1062, 5459, 12, 875, 1296, 692, 2461, 15, 2625, 715, 57, 8103, 189, 46, 906, 21, 5, 2963, 8103, 1484, 755, 12, 875, 1296, 135, 2870, 6, 110, 16759, 29, 1186, 1790, 9816, 12, 7986, 7462, 167, 910, 858, 114, 1405, 149, 110, 27, 5, 5459, 12, 2999, 14, 13612, 189, 9, 2870, 110, 8, 1572, 25, 1713, 110, 5080, 2152, 48, 1090, 851, 37, 943, 12424, 14403, 6, 6412, 138, 10, 1631, 1265, 27, 5, 223, 265, 350, 1094, 67, 493, 668, 121, 2412, 563, 57, 4388, 12, 1475, 6090, 6, 2866, 15, 381, 834, 1640, 12887, 1774, 4388, 4189, 317, 444, 445, 44, 5273, 9499, 186, 4015, 875, 1296, 14, 37, 2870, 110, 525, 785, 976, 8, 74, 13761, 177, 265, 350, 346, 668, 121, 3968, 875, 1296, 2708, 2777, 2529, 12, 393, 2102, 884, 3487, 12, 1475, 9, 658, 5850, 12, 8, 1063, 186, 494, 1462, 2447, 494, 7990, 4255, 17, 9, 16048, 225, 11540, 8228, 1650, 148, 1225, 84, 1413, 4054, 120, 53, 5413, 148, 7984, 10006, 9, 4118, 576, 12214, 2777, 2529, 12, 393, 789, 797, 437, 166, 739, 2894, 1624, 1089, 126, 75, 3622, 1714, 12, 11527, 9, 1163, 916, 1265, 66, 5, 3968, 10457, 11, 126, 1714, 12, 15504, 8, 12407, 474, 5046, 5, 2172, 9018, 13999, 3069, 6, 2229, 6023, 24, 5236, 5909, 50, 4051, 6, 9, 7447, 684, 391, 6638, 6, 10109, 2440, 6, 6023, 25, 1873, 53, 10919, 14317, 7, 7447, 194, 2440, 4776, 6023, 1891, 1873, 53, 1090, 851, 14, 14317, 5, 1714, 6, 14317, 11, 875, 1296, 14, 5770, 491, 5385, 16720, 668, 5, 21, 15, 5729, 16, 13, 5, 9447, 10212, 875, 1296, 10, 16972, 2008, 6, 916, 20, 9, 479, 15, 916, 649, 383, 1517, 684, 724, 386, 9, 2047, 342, 1517, 7262, 69, 684, 3420, 3148, 8, 15847, 53, 67, 542, 2325, 168, 5729, 60, 875, 1296, 6, 2642, 12, 403, 38, 5, 3422, 6, 867, 12, 5517, 1774, 3422, 63, 1543, 3487, 14, 2090, 11, 18, 977, 24, 363, 53, 844, 810, 1069, 73, 1594, 5308, 12, 468, 13378, 875, 1296, 145, 1464, 8, 1777, 5, 9447, 10212, 875, 1296, 10, 16972, 2008, 6, 916, 20, 9, 479, 15, 916, 649, 383, 1517, 684, 724, 386, 9, 2047, 342, 1517, 7262, 69, 684, 3420, 3148, 8, 15847, 53, 67, 542, 5, 684, 724, 259, 15, 5459, 12, 260, 580, 2008, 6, 3035, 468, 13378, 99, 15, 4460, 3574, 786, 6370, 684, 724, 158, 488, 2424, 383, 1517, 1953, 15, 724, 16118, 40, 9, 3759, 72, 9313, 53, 8246, 6, 67, 542, 5, 115, 158, 15, 9447, 1464, 12, 530, 99, 15, 3574, 6483, 3148, 8, 3149, 809, 104, 53, 7488, 963, 95, 145, 2642, 1839, 16, 38, 5, 148, 7984, 10006, 9, 4118, 576, 12214, 2777, 1065, 9, 2708, 2777, 1413, 6023, 2777, 1065, 875, 1296, 12, 2759, 2822, 5, 4460, 2963, 2759, 7361, 2870, 12, 15, 2759, 2822, 5, 2385, 186, 330, 9387, 40, 5500, 6, 15, 747, 115, 168, 611, 5465, 310, 5, 72, 11110, 6000, 34, 109, 2963, 5046, 5, 8640, 15, 3158, 3487, 208, 89, 9399, 2777, 2529, 4072, 875, 1296, 6, 504, 2042, 520, 9866, 8, 1489, 27, 5, 745, 146, 208, 89, 9399, 2529, 3487, 509, 306, 2547, 44, 270, 1124, 8, 376, 73, 112, 5, 875, 1296, 6, 2642, 19528, 6, 4470, 9, 3129, 6, 504, 2042, 520, 9866, 63, 13166, 38, 5, 688, 24, 6668, 1089, 2567, 1770, 324, 2822, 23, 5, 467, 1658, 2595, 1080, 1057, 6, 1197, 12, 1089, 2552, 163, 5, 2595, 12116, 135, 156, 3129, 4699, 9, 5770, 2738, 612, 924, 5, 3487, 3556, 1616, 303, 1167, 6457, 9, 426, 16914, 867, 6, 1616, 303, 1167, 6457, 2592, 99, 5, 3129, 6, 504, 2042, 520, 9866, 3645, 82, 2447, 19528, 12, 19, 2586, 99, 5, 684, 14, 228, 8364, 19029, 4345, 2366, 15, 4161, 7, 1774, 9, 8382, 14, 875, 1296, 2366, 15, 4161, 5, 430, 95, 875, 1296, 6, 2642, 1839, 163, 5, 494, 1774, 7670, 2366, 15, 3129, 14, 5638, 3121, 7023, 7015, 5, 21, 2259, 50, 12666, 119, 498, 11, 4731, 1290, 906, 21, 9, 19528, 4560, 566, 219, 9447, 1963, 17, 39, 2030, 9604, 108, 21, 5, 21, 241, 875, 1296, 15523, 349, 99, 5, 3129, 6, 504, 2042, 520, 9866, 3645, 82, 2447, 19528, 12, 19, 2586, 99, 5, 684, 14, 228, 8364, 19029, 4345, 2366, 15, 4161, 7, 1774, 9, 8382, 14, 875, 1296, 2366, 15, 4161, 5, 430, 95, 875, 1296, 6, 2642, 1839, 163, 5, 136, 4022, 2454, 7, 4022, 2091, 1925, 57, 313, 470, 123, 15, 104, 47, 4022, 2454, 875, 1296, 6, 504, 2042, 520, 9866, 8, 1489, 27, 5, 2102, 14, 8910, 30, 4050, 873, 539, 3015, 11, 194, 10690, 37, 6979, 47, 3121, 1489, 2454, 199, 7097, 3570, 70, 12448, 13, 5, 684, 2172, 9018, 13999, 13229, 6, 2229, 320, 1552, 10, 4431, 219, 906, 21, 53, 60, 1774, 2172, 9018, 13999, 13229, 6, 10219, 739, 5681, 109, 4351, 1237, 25, 1873, 53, 5816, 611, 70, 6993, 7, 1705, 611, 70, 6993, 47, 825, 9, 4579, 1148, 379, 3158, 6, 39, 2030, 5, 861, 1308, 2176, 1175, 7, 2196, 650, 11, 2103, 18341, 5, 704, 15, 12646, 10, 14523, 8727, 70, 2229, 1053, 57, 3280, 14071, 23, 659, 24, 1389, 875, 1296, 1475, 6, 694, 1406, 17015, 5, 274, 2229, 34, 2213, 15494, 18764, 25, 6029, 12, 88, 21, 17250, 6, 3549, 411, 11599, 5, 2229, 34, 9, 21518, 34, 55, 2168, 11, 11330, 3152, 3549, 568, 2984, 3338, 40, 3664, 9556, 15, 7117, 664, 5, 1410, 2158, 1417, 5, 77, 1564, 6, 797, 94, 498, 547, 1562, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,323
10,323
नेपालमा आदिवासी-जनजाति लगायत समुदायले माग गरेको धेरै समयपछि धर्मनिरपेक्षता स्वीकार गरियो । अन्तरिम संविधान ०६३ को भाग १, धारा ४ को १ मा ‘नेपाल एक स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी र संघीय लोकतान्त्रिक राज्य हो,’ भन्ने उल्लेख छ । अन्तरिम संविधान घोषणा भएदेखि नै राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपालले नेपाल पुनः हिन्दु धर्म सापेक्ष र राजतन्त्रात्मक देश हुनु पर्ने भनी वकालत गर्दै आएको छ । विभिन्न हिन्दु धर्मालम्बीहरुको संघ-संस्था र व्यक्तिगत रुपमा केही अतिवादी हिन्दुहरुले पनि नेपाललाई पुनः हिन्दु राष्ट्र घोषणा गर्नु पर्ने माग चर्को रुपमा उठाएका छन् । नामै तोकेर भन्नु पर्दा विगतमा नेपाली कांग्रेसको एकमना सरकार र विभिन्न समयमा बनेको संयुक्त सरकारमा सँधै मालदार मन्त्रालय सम्हालेका, भ्रष्टाचारको आरोपमा जेल सजाय काटेका र पछिल्लोपटक भएको नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनमा अत्यधिक बहुमत ल्याएर केन्द्रीय सदस्य जितेका ‘प्रभावशाली नेता’ खुमबहादुर खड्का हिन्दु राज्यको पक्षमा खुलेर लविङ गरिरहेका छन् । खड्का पछाडि शेखर/शशांक कोइराला लगायत कांग्रेसको केन्द्रीय तहमा रहेका अन्य नेताहरु पनि नेपाललाई हिन्दु राज्य बनाउन कन्दनी कसेर लागेको देखिन्छ । यस मामलामा नेपाली कांग्रेस मात्र नभएर नेकपा एमाले र एमाओवादी केन्द्रभित्रका अनुदारवादी बाहुन-क्षेत्री नेताहरु पनि ‘तैँ चुप मै चुप’ छन् । त्यसैले त नेपालको संविधान २०७२ मा धर्मनिरपेक्ष भनी लेखिए तापनि व्याख्या थपियो । हिन्दु धर्मबारे फैलाइएको भ्रम त्यसो त नेपालका हिन्दु, बौद्ध र किरातहरु धार्मिक रुपमा एकै हुन्, बौद्ध र किरात धर्म मान्नेहरु पनि हिन्दु नै हुन् र उनीहरु ॐ कार परिवारभित्रका हुन् भन्नेहरु पनि कम छैनन् । यो अनौठो तर्कलाई विस्तृतमा व्याख्या गरेको भने देखिँदैन । ॐ कार परिवार के हो ? किन एकै भनिएका ॐ कार परिवारभित्रका हिन्दु धर्मालम्बीहरुले बडा दसैं मनाउने क्रममा हिन्दुहरुको शक्ति पीठ र मठ-मन्दिरमा बली दिइने असख्ंय पशु-पंक्षीको आत्माको शान्तिका लागि त्यही समयमा बौद्धधर्मालम्बीहरु पूजा-पाठ गर्छन् ? हिन्दु धर्मालम्बीहरुले माता-पिता मान्ने गरेको गाई-गोरु किरातहरुले किन भक्षण गर्छन् ? किन हिन्दु धर्मालम्बीले जसरी बौद्ध र किरातहरुले गाईलाई माता मान्दैनन् ? किन किरात बौद्धहरुले गाईलाई हिन्दुले जसरी धनको देवी/लक्ष्मी मान्दैनन् ? यस्ता प्रश्नहरुमाथि पटक्कै चर्चा गरेको पाइँदैन । हुन त ‘सत्य तीतो’ हुन्छ । नेपाल धार्मिक रुपमा हिन्दु अधिराज्य हुनुपर्छ भन्नेहरुले दिने गरेको अर्को अनौठो उदाहरण भनेको, ०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाको परिणाम पनि हो । ०६८ को जनगणनामा धार्मिक रुपमा ८१.३ प्रतिशत हिन्दुहरुको तथ्यांक आएको थियो । नेपालमा हिन्दु धर्मालम्बीहरुको जनसंख्या बढेको देखाउनु भनेको शंकास्पद हो अचम्म के छ भने, नेपालका आदिवासी जनजातिको जनसंख्या ३५ प्रतिशत र इस्लाम धर्म मान्नेहरु ४.४ प्रतिशत, क्रिश्चियन धर्म १.४ प्रतिशत, प्रकृति धर्म ०.४ प्रतिशत र अन्य धर्मालम्बीहरुलाई जोड्ने हो भने नेपालमा हिन्दु धर्म मान्नेहरुको जनसंख्या लगभग ५८/५९ प्रतिशत हुनु पर्ने हो । उता विगत लामो समयदेखि हिन्दू धर्म मान्दै आएका दलित, मधेसी, बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, सन्यासी लगायत जात समूहका व्यक्तिहरु पनि लोभ-लालचमा परेर नै किन नहोस्, ठूलो संख्यामा क्रिश्चियन धर्मतर्फ लागेको प्रष्टैसँग देखिन्छ । यथार्थ यस्तो हुँदाहुँदै पनि नेपालमा हिन्दु धर्मालम्बीहरुको जनसंख्या बढेको देखाउनु भनेको शंकास्पद नै हो । यस्तो नहोस् भनेरै विगत लामो समयदेखि आदिवासी जनजाति, दलित, मधेसी आदि समुदायले केन्द्रीय तथ्यांक विभागले राष्ट्रिय जनगणना गर्दा खपत हुने गणकमा (जनशक्ति) आफ्नै समुदायका अगुवालाई तालिम दिएर खटाइयोस् भन्ने माग राख्दै आएका छन् । तर यस विषयमा सम्बन्धित पक्षले (खासगरी उपल्लो तहका सरकारी कर्मचारी र राजनैतिक पार्टीका नेताहरुले) कहिल्यै पनि गम्भीर रुपमा सोचेनन् । किनभने उनीहरु सबै एकै जात/वर्ग/क्षेत्रबाट आएकाहरु छन् । उनीहरुलाई राम्रोसँग थाहा छ कि यो मागलाई सम्बोधन गर्ने बित्तिकै हरेक १०/१० वर्षमा गरिने राष्ट्रिय जनगणनामा जसरी नेपाली भाषीको जनसंख्या घट्दै गएको छ त्यसैगरी हिन्दु धर्म मान्नेहरुको संख्या पनि निश्चित रुपमा घट्ने छ । यसरी लादियो हिन्दु धर्म वास्तविकता के हो भने पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको भौगोलिक एकीकरण सुरु गरेपछि उनले र उनका सन्तान/दरसन्तानले ती भूगोलमा शाह वंशको विजयसँगै हिन्दु धर्म, गोर्खा भाषा (त्यो बेला न त खस भाषा नै भनिन्थ्यो न त नेपाली भाषा नै) नेपालका आदिवासी-जनजाति लगायतलाई जबरजस्ती हिन्दु संस्कृति लादे । यसरी नेपालको भगौलिक एकीकरणपछिको २४० वर्षे शासनकालमा विभिन्न भगौलिक क्षेत्रमा विभिन्न जातजातिका अगुवालाई स्थानीय स्तरको छोटेराजा/शासक नियुक्त गरियो । यसै क्रममा राई, चौधराई, सुब्बा, मुखिया, ‘देवान, थरी, कारबारी, बैदार, गुरुङ, द्वारे, तोहले, माथा, करता आदि पदहरुको सिर्जना गरियो । माथि उल्लेखित पदहरुमध्ये राई, चौधराई, सुब्बा, मुखिया, देवानलाई ‘जिम्मावाल’ पनि भन्ने गरिन्थ्यो । युगौं-युगदेखि आफ्नै प्रकारको अलग धर्म-संस्कृति मान्दै आएका नेपालका आदिवासी जनजातिमाथि भौगोलिक एकीकरणपछि हिन्दु धर्म लादिएको हो भन्ने प्रष्टैसँग देखिन्छ अझै पनि गाउँघरमा विगतमा यस्तो पद पाएका वा तिनका सन्तानलाई फलानो ‘जिम्मावाल’ वा ‘जिम्मावाल्नी’ भनी बोलाउने प्रचलन हटिसकेको छैन । जे होस्, यी जिम्मावालरुले ‘पञ्चखत’ बाहेकको सबै कानुनी कामकारबाही स्थानीय स्तरमा आफै फत्ते गर्थे । त्यसबाहेक उनीहरुको मुख्य काम भनेको हिन्दुहरुको महान चाड ‘बडा दसैं’ मा (महाअष्टमीको दिन) पद अनुसार मौलोमा राँगो र बोकोको मार हान्ने -हुन्थ्यो । सानो पद पाएकाहरुले बोकाको मार हान्ने र ठूलो पद पाएकाहरुले चाहिँ राँगोको मार हान्ने तथा मार हानेको राँगो/बोकोलाई ढुङ्गो/काठको मौलोको वरिपरि तीनफन्को घुमाएर आफ्नो दुबै हात  रगतमा चोपलेर आफ्नो घरको मूल ढोकाको दाँयातर्फ ‘पञ्जाछाप’ लगाउने गर्नु पर्दथ्यो। राई, चौधराई, सुब्बा, मुखिया, देवान आदिले हिन्दु धर्म अनुसार बडा दसैं माने कि मानेनन् ? भनेर हिउँदे याममा जोगीको भेषमा ‘जय गोरख नाथ’ भन्दै सरकारी जासुसहरु गाउँ-गाउँ घुम्थे । यसरी हेर्दा युगौं-युगदेखि आफ्नै प्रकारको अलग धर्म-संस्कृति मान्दै आएका नेपालका आदिवासी जनजातिमाथि भौगोलिक एकीकरणपछि हिन्दु धर्म लादिएको हो भन्ने प्रष्टैसँग देखिन्छ । इस्वी संवत् १८६७ मा दसैं बहिस्कार गर्दा धनकुटाका ‘राई’ रामलीहाङ र ‘राई’ रिदामालाई राज्यले हत्या गरेकोले पनि यहि पुष्टि हुन्छ (स्रोतः स्वर्गीय डाक्टर हर्क गुरुङको जनजाती सेरोफेरो नामक किताब) । स्मरणीय छ, हाल उनीहरु धनकुटाका आदिवासी आठपहरिया किरात भएको पुष्टि भएको छ । राप्रपा नेपालले चढेको घोडा दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचनमा धर्म निरपेक्षताको विरोध गर्ने राप्रपा नेपालले प्रत्यक्षमा एक सिट नजिते पनि समानुपातिकमा २५ सिट जित्यो । त्यो जित राप्रपा नेपालको आफ्नै बलबुताले भन्दा पनि नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले लगायतका अनुदारवादी पार्टीकै केन्द्रीय तहदेखि स्थानीय तहसम्मका नेताहरुको लबिङले गर्दा सम्भव भएको हो भन्नेमा कुनै शंका छैन । हुन पनि उनीहरुले खुलेरै पहाड र काठमाडौमा ‘एक भोट दाईलाई (नेपाली कांग्रेस/नेकपा एमाले)लाई एक भोट गाईलाई र मधेसमा एक भोट गाछीलाई एक भोट बाछीलाई भन्ने नारा नै लगाएका थिए । धन्न राप्रपा नेपालले संविधानसभाको बैठकमै नेपाल पुनः हिन्दु अधिराज्य हुनु पर्छ भनेर सार्वजनिक महत्वको विषय ल्याएन । यदि ल्याएको भए संभवतः नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, मधेसवादी दलहरु लगायत हिन्दुवादी राजनैतिक पार्टी र तिनका नेताहरुले टेबल ठोकेर पारित गर्ने थिए । तर, त्यसो गर्दा राप्रपा नेपालले सँधै हिन्दु धर्म र राजतन्त्रलाई भजाएर राजनीति गर्ने बाटोमा पनि विराम लाग्न सक्थ्यो । यो जोखिम उठाउनका लागि लोकेन्द्रबहादुर चन्दको भाषा सापटी लिएर भन्नु पर्दा कमल थापा जस्ता मुसो प्रवृत्ति भएका र राजनीतिमा माहिर मानिएका नेताले किन त्यसो गर्थे ? किनकि ‘एक माघले जाडो जाँदैन’ भन्ने त उखानै छ ।
Opinion
false
[ 0, 211, 2106, 70, 1085, 8138, 692, 5117, 263, 28, 85, 8564, 10780, 1697, 1400, 5, 5038, 324, 20374, 10, 6, 448, 7213, 1767, 247, 10, 6, 127, 43, 5763, 26, 999, 7, 6077, 1621, 9057, 7, 14084, 11714, 7, 19282, 7, 4505, 9, 778, 1561, 343, 7860, 53, 336, 13, 5, 5038, 324, 362, 99, 132, 37, 111, 2680, 201, 643, 36, 1298, 1692, 640, 8912, 9, 4388, 1329, 207, 411, 177, 1020, 8973, 71, 123, 13, 5, 107, 1692, 640, 33, 17253, 199, 696, 70, 9544, 9, 1827, 88, 72, 1248, 884, 1692, 259, 15, 2450, 1298, 1692, 357, 362, 160, 177, 263, 4787, 88, 9144, 27, 5, 157, 69, 9781, 18, 2173, 2694, 3526, 39, 3420, 26, 61, 252, 196, 9, 107, 278, 385, 511, 3502, 11091, 4672, 1838, 1285, 13833, 7, 10219, 3405, 1549, 1902, 8379, 12, 9, 17575, 16, 39, 3420, 12198, 3268, 2208, 3132, 565, 240, 5629, 62, 15327, 8796, 244, 45, 20598, 3116, 1692, 1244, 1216, 5450, 9564, 559, 882, 27, 5, 3116, 2324, 9260, 182, 15210, 1769, 692, 3420, 565, 1019, 133, 152, 2447, 15, 2450, 1692, 343, 285, 3834, 270, 408, 19511, 288, 589, 5, 42, 11528, 8, 39, 724, 90, 2154, 533, 684, 9, 4577, 361, 7666, 2492, 1838, 884, 5649, 70, 2791, 34, 2447, 15, 62, 9787, 161, 11041, 1639, 11041, 45, 27, 5, 383, 60, 124, 324, 2100, 43, 19282, 1020, 446, 2028, 10, 4217, 2745, 298, 855, 5, 1692, 640, 273, 4261, 4061, 3901, 2047, 60, 547, 1692, 7, 2226, 9, 2654, 55, 788, 88, 1127, 6760, 2226, 9, 2654, 640, 3287, 55, 15, 1692, 37, 112, 9, 1368, 7119, 2007, 831, 7666, 112, 53, 55, 15, 216, 1017, 5, 21, 5729, 2142, 14, 11881, 2745, 28, 29, 5470, 5, 7119, 2007, 831, 105, 20, 121, 350, 1127, 7986, 7119, 2007, 831, 7666, 1692, 640, 33, 17253, 259, 4861, 4105, 2257, 268, 1692, 199, 498, 3203, 780, 9, 8153, 70, 10681, 8, 889, 34, 4619, 3703, 552, 108, 141, 119, 2196, 70, 131, 141, 6773, 6, 3566, 6, 658, 12, 19, 516, 278, 2226, 4975, 33, 17253, 55, 579, 70, 10792, 890, 121, 1692, 640, 33, 17253, 259, 3952, 70, 1210, 138, 3287, 28, 1494, 70, 1352, 1073, 2654, 259, 350, 789, 7574, 890, 121, 350, 1692, 640, 33, 17253, 11, 2366, 2226, 9, 2654, 259, 1494, 14, 3952, 18880, 121, 350, 2654, 2226, 259, 1494, 14, 1692, 11, 2366, 1275, 6, 1532, 182, 9450, 18880, 121, 515, 609, 55, 312, 12784, 69, 913, 28, 7390, 5, 67, 60, 2772, 2368, 17388, 45, 78, 5, 36, 788, 88, 1692, 6381, 1320, 53, 259, 189, 28, 258, 5729, 1295, 639, 7, 10, 722, 10918, 10, 6, 111, 1970, 6, 1658, 15, 20, 5, 10, 722, 10918, 10, 6, 1970, 8, 788, 88, 9097, 11128, 235, 1692, 199, 2887, 123, 38, 5, 211, 1692, 640, 33, 17253, 199, 1442, 663, 13673, 639, 9920, 20, 4230, 105, 13, 405, 547, 2106, 2072, 6, 1442, 1786, 235, 9, 8251, 640, 3287, 55, 247, 10955, 235, 7, 15002, 640, 127, 10955, 235, 7, 2792, 640, 10, 722, 10955, 235, 9, 152, 640, 33, 17253, 344, 2888, 20, 29, 211, 1692, 640, 3287, 199, 1442, 1685, 5429, 182, 14247, 235, 411, 177, 20, 5, 3367, 1548, 402, 2571, 1448, 640, 5451, 254, 1455, 7, 2942, 7, 5649, 7, 3300, 7, 4549, 7, 15706, 34, 692, 2566, 5665, 2892, 15, 4745, 70, 1694, 384, 8, 4305, 37, 350, 8839, 218, 3328, 15002, 640, 373, 288, 3369, 69, 63, 589, 5, 2725, 223, 6042, 15, 211, 1692, 640, 33, 17253, 199, 1442, 663, 13673, 639, 9920, 37, 20, 5, 223, 6950, 185, 69, 1548, 402, 2571, 2106, 2072, 7, 1455, 7, 2942, 378, 5117, 565, 2887, 2429, 111, 1970, 150, 6249, 40, 5310, 44, 8, 77, 1085, 3799, 52, 509, 3368, 3981, 14, 1354, 1322, 3564, 9070, 337, 53, 263, 2192, 254, 27, 5, 47, 42, 371, 676, 4288, 77, 1385, 68, 2613, 12970, 3002, 414, 678, 9, 3706, 1462, 4616, 52, 1536, 15, 1204, 88, 5272, 1930, 5, 2011, 1368, 82, 1127, 2566, 182, 5176, 182, 2791, 17, 254, 55, 27, 5, 2975, 5100, 433, 13, 146, 21, 263, 14, 1149, 25, 7769, 317, 217, 16654, 1125, 421, 111, 1970, 8, 2366, 39, 10, 9618, 6, 1442, 9646, 251, 13, 2131, 1692, 640, 3287, 199, 669, 15, 1394, 88, 10046, 13, 5, 564, 1105, 12389, 1692, 640, 7271, 105, 20, 29, 3921, 821, 11, 124, 2816, 2568, 206, 741, 58, 9, 539, 1638, 182, 2556, 4426, 7308, 11, 271, 5809, 8, 821, 3225, 6, 1558, 241, 1692, 8433, 2372, 440, 77, 12088, 260, 10, 23, 60, 2212, 440, 37, 13825, 10, 23, 60, 39, 440, 37, 52, 547, 2106, 70, 1085, 8138, 692, 14, 8917, 1692, 1010, 1105, 2528, 5, 564, 124, 8431, 452, 6307, 2568, 135, 6, 15346, 3459, 14012, 107, 8431, 452, 6307, 144, 107, 8963, 12, 3981, 14, 122, 6374, 13, 2367, 30, 7786, 182, 1761, 68, 44, 1572, 1400, 5, 563, 268, 5050, 10486, 4410, 7, 2965, 7, 11244, 7, 62, 2528, 2207, 7, 9399, 7, 2007, 3167, 7, 3060, 1838, 7, 5364, 8082, 30, 7, 60, 65, 303, 11, 7, 43, 1584, 7, 272, 138, 378, 12718, 6, 1094, 1400, 5, 633, 10, 8532, 12718, 562, 5050, 10486, 4410, 7, 2965, 7, 11244, 7, 17904, 14, 62, 1911, 746, 8, 3414, 45, 15, 53, 8307, 5, 2460, 848, 70, 9812, 132, 509, 1213, 2134, 640, 70, 9183, 5451, 254, 547, 2106, 2072, 312, 2816, 2568, 135, 1692, 640, 1105, 3490, 6, 20, 53, 3369, 69, 63, 589, 544, 15, 12709, 3526, 223, 908, 1484, 50, 5238, 1638, 14, 17654, 62, 1911, 746, 8, 3414, 45, 50, 62, 1911, 746, 8, 3414, 8846, 45, 1020, 11200, 2270, 3660, 4615, 104, 5, 750, 5972, 208, 2233, 3414, 1073, 11, 62, 8494, 552, 84, 45, 1472, 6, 82, 1817, 16764, 122, 4183, 1953, 17040, 3540, 5, 12940, 1848, 283, 46, 639, 1692, 199, 2491, 2526, 4952, 591, 4105, 45, 43, 77, 3643, 877, 1664, 1124, 6, 56, 52, 908, 92, 8496, 743, 8, 9, 2527, 1352, 9, 1700, 6, 6, 43, 18, 14393, 204, 2672, 7015, 5, 816, 908, 1484, 259, 8031, 6, 43, 18, 14393, 9, 218, 908, 1484, 259, 2422, 9, 2527, 1352, 6, 43, 18, 14393, 22, 43, 18, 9816, 6, 9, 2527, 1352, 182, 220, 65, 6, 14, 6432, 6807, 182, 12, 780, 6, 8496, 743, 6, 3818, 173, 716, 310, 6, 17031, 18, 54, 1714, 536, 2312, 8, 4154, 131, 11, 18, 54, 3489, 975, 2743, 6, 10, 12115, 459, 373, 5869, 14024, 13501, 45, 1162, 160, 14284, 31, 5050, 10486, 4410, 7, 2965, 7, 11244, 7, 17904, 378, 11, 1692, 640, 92, 4861, 4105, 5951, 146, 5951, 1930, 121, 185, 9605, 30, 6522, 8, 9251, 6, 8533, 8, 62, 9145, 19076, 11139, 45, 192, 414, 1430, 1188, 68, 55, 286, 70, 2675, 4418, 3198, 5, 564, 1438, 2460, 848, 70, 9812, 132, 509, 1213, 2134, 640, 70, 9183, 5451, 254, 547, 2106, 2072, 312, 2816, 2568, 135, 1692, 640, 1105, 3490, 6, 20, 53, 3369, 69, 63, 589, 5, 505, 6761, 1254, 672, 9242, 43, 4105, 17892, 150, 2797, 12, 62, 4410, 45, 588, 281, 5421, 9, 62, 4410, 45, 9, 6211, 8, 14, 2927, 449, 28, 11, 15, 2513, 2796, 78, 77, 11809, 358, 8987, 1612, 13344, 5598, 12571, 10, 19516, 1380, 2780, 52, 5, 10, 13516, 379, 340, 1368, 2797, 12, 2106, 21683, 2654, 16, 2796, 16, 13, 5, 3545, 643, 3696, 6, 5977, 308, 2595, 6, 1289, 640, 12258, 1993, 1055, 25, 3545, 643, 1186, 8, 26, 2851, 6614, 225, 30, 15, 3468, 8, 464, 2851, 14567, 5, 115, 1106, 3545, 124, 509, 889, 2061, 8338, 158, 15, 39, 724, 7, 533, 684, 873, 2492, 1838, 884, 201, 96, 565, 690, 132, 122, 9153, 12, 2447, 6, 14922, 559, 11, 150, 1839, 16, 20, 53, 8, 75, 4442, 104, 5, 67, 15, 1823, 5450, 69, 1907, 9, 2402, 8, 8309, 2550, 7823, 14, 77, 7926, 724, 182, 15409, 684, 52, 14, 26, 2550, 1494, 14, 9, 2253, 8, 26, 2550, 10, 19033, 14, 26, 2550, 753, 178, 34, 14, 53, 1751, 37, 2343, 66, 5, 1275, 450, 3545, 643, 2595, 6, 613, 191, 36, 1298, 1692, 6381, 411, 664, 185, 176, 1255, 6, 372, 5275, 23, 5, 548, 1314, 99, 10589, 3079, 39, 724, 7, 533, 684, 7, 16570, 3487, 692, 1692, 884, 3706, 201, 9, 5238, 4616, 10248, 7736, 30, 18, 1406, 25, 66, 5, 274, 2047, 150, 3545, 643, 11091, 1692, 640, 9, 4388, 14, 789, 167, 1356, 921, 25, 3211, 15, 441, 1130, 2279, 13648, 5, 21, 2136, 3859, 12, 19, 15740, 576, 2569, 6, 440, 18056, 351, 2173, 2694, 2041, 772, 519, 918, 1529, 2091, 73, 9, 2030, 43, 7276, 9661, 4618, 350, 2047, 3540, 121, 3244, 8309, 1058, 11, 3202, 3335, 9390, 53, 60, 7877, 69, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,324
10,324
हुम्ला सदरमुकामको सिमिकोट विमानस्थलमा मानिसहरु लाम लागेर उभिएका थिए । पहिलो लहरमा रहेका पञ्चकन्याहरुले परम्परागत पोशाक पहिरिएर हातमा फूल लिई स्वागतका लागि तम्तयार थिए । पहिलो पटक क्याविनेट मिनिस्टर पाएको हुम्लामा मन्त्रीको आवगमनले उनीहरुलाई गाउँघर र जिल्ला हुँदै आफ्नै मान्छे मन्त्री भएकोमा खुसी र आत्मगौरवको अनुभूति गरायो होला । स्वागत, खादा फूलमालाको औपचारिकता र हार्दिकता दुबै सक्दासम्म हुम्लाको चिसोसँगै साँझ पनि छिप्पिँदै थियो । मैले हुम्लामा जिवनको असाध्धै छोटो समय बिताएँ । जति समय बिताएँ त्यति समयमा हुम्ली जनताको, राज्यको र तीनका प्रतिनिधिहरुको सामान्य व्यवहार र समाजशास्त्रलाई नियाल्ने प्रयत्न गरेँ । जसले मलाई शासक र शासित बीचको मनोविज्ञान, धनी र गरिब बीचको खाडल तथा राजा र रैती बीचको भिन्नताको बोध गरायो । गजबको कुरा के थियो भने मैले यो कुराको बोध एक्काईशौं शताब्दीको दोस्रो दशकमा आएर गर्दै थिएँ, जति बेलासम्म नेपालमा अधिकार र समानताका लागि कयौँ पटक सशस्त्र र शान्तिपूर्ण आन्दोलन भैसकेका थिए । राज्यको शासन व्यवस्थालाई कुन राजनीतिक दर्शन र सिद्धान्त अन्तरर्गत निर्देशित गर्ने भन्ने कुराको टुंगो राजनीतिक नेतृत्वले नै गर्नै गर्छ । चाहे त्यो अधिनायकवादी शासन व्यवस्था होस्, चाहे लोकतन्त्रवादी । कुनै राजनीतिक सीमाभित्र शासन गर्दै गरेको नेतृत्वले नै जनताको हैसियत र आफ्नो हैसियतको टुंगो लगाउने गर्छ कि उनीहरुको जीवन स्तर कस्तो हुने । त्यसले नै राज्यको जनता प्रतिको दृष्टिकोण र भूमिकाको निर्धारण गर्छ । जनतासँग उनीहरुका प्रतिनिधि भनिएकाहरुले कस्तो व्यवहार गर्छन् ? जनताको सानो समूहमा पनि उनीहरुप्रतिको भावना नेतृत्वमा कस्तो हुन्छ ? भन्ने कुराले शायद धेरै अर्थ राख्छ होला । मैले यही कुराको बोध हुम्ला बसाइका क्रममा गहिरो गरी गरेँ, जसको संगीत र लय दुबै कर्णप्रिय छैनन् । नरेश ज्ञवाली हुम्लाबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित नेपाली काँग्रेसका सांसद जीवनबहादुर शाही बडो मिजासिला र सरल मान्छे छन् । हुम्लाको स्थानीय विद्यालयदेखि काठमाडौंको बुढानीलकण्ठ हुँदै अमेरिका पुगेर पाइलटको कोर्ष गरेका उनी अमेरिकी समाजमा अभ्यासरत लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई नेपाली समाजमा पदार्पण गराउने सपना पाल्दै राजनीतिमा होमिए । र, २२ बर्षको उमेरमै नेपाली काँग्रेसको जिल्ला सभापति भए । राजनीतिका विभिन्न उकाली ओराली गर्दै उनै शाही आज संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन मन्त्री छन् । उता हुम्लाभन्दा सुदुरपूर्व सोलुमा जन्मिएर पर्यटकहरुको भारी बोक्ने भरिया हुँदै गोपाल खम्बु (जसलाई काठमाडौंले गोपाल किरातीका नामले चिन्छ) उनी पनि समानताको सपना देख्दै राजनीतिमा होमिए । खुम्बुवान पार्टीको अध्यक्ष तथा माओवादी पार्टीको स्थायी समिति सदस्य हुँदै दुई पटक मन्त्री भए । म दुबै जनासँग पूर्व हुँदै पश्चिमसम्मको यात्रामा सँग–सँगै गएँ । दुबै मिजासिला र गम्भिर राजनीतिक नेताको जनताप्रतिको दृष्टिकोणले मलाई बारम्बार प्रश्नको कटघरामा ल्याई खडा गरिदिएको छ– हामी कहाँ जाँदैछौ ? जेठ तेस्रो हप्ता काठमाडौंदेखि खोटाङको दिक्तेल हुँदै भोजपुरसम्म पुगेको म केही दिनअघि मात्रै हुम्लाको सिमीकोट पुगेर फर्केँ । यी दुबै राजनीतिक नेतृत्वकर्ताको अथवा भनौं संस्कृति मन्त्रीहरुको सांस्कृतिक चेतका बारेमा गम खाइरहेको छु अहिले । प्रशंग सुरु गरौँ खोटाङबाट । खोटाङ जानका लागि किरातीले टाटासुमोका दुईबटा टिकट काटेका थिएँ । हामी हिलाम्मे सडकमा टाटासुमोलाई धक्का लगाउँदै आरामसाथ खोटाङ पुग्यौँ । यतिमै रात छिप्पिइसकेको थियो । त्यहाँ कुनै माओवादी कार्यकर्ताको घरमा एक रात बास बस्ने गरी उनले मिलाएका रहेछन् । तर, संयोगले उनी त्यहाँ नभएपछि हामी अर्को कुनै पार्टी कार्याकर्ताको घरमा जाने भयौँ । रातभर उनले त्यहाँ आएका पार्टीका नेता कार्यकर्तासँग राजनीतिक विषयमा छलफल गरे । भोलिपल्ट बिहानको राजनीतिक छलफल र भेटघाट सकेपछि हामीलाई दिनभरको बाटो हिँडेर खोटाङ र भोजपुरको सीमानामा रहेको टेम्केडाँडा पुग्नु थियो । तर, किरातीको स्वास्थ्यले साथ नदिएपछि हामी बाटोमै बास बस्ने भयौँ । निर्धतम आर्थिक अवस्थामा जेनतेन घस्रिरहेको एउटा परिवार, जो माओवादी समर्थक थियो, हामीलाई स्वागत गर्दै बास दिने भयो । (त्यो परिवार दलित थियो) किरातीलाई र मलाई उनीहरुले निकै सम्मानका साथ राखे । तर, उनीहरुसँग ओड्न र ओछ्याउन पुग्ने कपडा समेत थिएन । राजनीतिक छलफल र बहस चल्दै थियो कि म निदाएँछु । अचानक राति २ बजेतिर आँखा खुल्दा बहस उत्कर्षमा पुगेको भान हुन्थ्यो । किरातीलाई गाउँका बुढापाका, तन्नेरीहरुले घेरेका थिए र कयौँ कुराहरु अझै पनि सोधिरहेका थिए । किरातीको स्वास्थ्य राम्रो नभएपछि मैले पटक–पटक उनलाई बाटोमा आफ्नो रुक्स्याट मलाई दिन आग्रह गरेको थिएँ तर उनले मानेनन् । बिहान हामीले गाउँ छोड्नु अघि नै मैले किरातीको रुकस्याट बोकेँ र अघि हिडेँ । त्यो देखेर उनले कुनै पनि हालतमा आफ्नो ब्याग अरुलाई बोक्न नदिने भन्दै आफ्नो पुरानो थेगो देहोरयाए– ‘म त भरिया हुँ नि । पहिले गोराहरुको, अहिले जनताको । ब्याग बोकाउने कुरा सामान्य भए पनि यो ठूलो सांस्कृतिक चेतको कुरा हो । म त्यो चेतना मार्न चाहन्न ।’ म अवाक् केही नबोली उनलाई रुक्स्याट दिएर आफ्नो ब्याग भिरेर हिँड्न लागें । किरातीको सांस्कृतिक चेतनाको कुरा सामन्ती संस्कारसँग जोडिएको चेतनाको कुरा थियो, जुन भत्काउन उनले लामो संघर्ष गरेका थिए । बाटामा भेटिने धेरै बटुवाले उनलाई चिन्दा रहेछन् । कति उनकै पार्टीका क्याडर समेत । त्यस्तोमा उनीहरु बसेर फेरि छलफल गर्न लाग्थे । कति प्रश्न मतर्फ पनि तेर्सिन्थे । झण्डै दुईहप्ता जतिको बसाइमा मैले उनको शैली, व्यवहार र आचरणलाई निकै मसिनो गरी नियालेँ, जुन उनले बोकेको राजनीतिक दर्शनबाट आर्जन गरेका थिए । किरातीले राज्यका प्रशासकदेखि निर्धनतम दलित र भरियासँग समेत सम्मानपूर्वक संवाद गरिरहेका थिए । यता हुम्लामा अत्यन्त सम्मान र अदबका साथ हामीलाई राज्यले स्वागत गर्दै थियो । हामीलाई स्वागत गर्नेमा राज्यको प्रमुख प्रतिनिधि प्रमुख जिल्ला अधिकारीसहित अन्य कयौँ वरिष्ट अधिकारीहरु थिए । किनभने हामीसँग स्वयंम राज्य थियो । बाहालवाला मन्त्री जीवनबहादुर शाही थिए । हामीले हरेक साँझजसो रातो र नीलोस्तरको मध्यपान गर्यौं । मन्त्री, कर्मचारी, सेना, प्रहरी र पत्रकार हुँदै कार्यकर्ताको स्तरसम्म हामी सबैले बडो सहजतापूर्वक मध्यपानलाई विस्तार गर्यौं । सबै बडो खुसी र आनन्दित थिए । सबै खुसी भएकोमा शाही परिवार पनि निकै खुसी थियो । मलाई भने बिहारका पूर्व रेलमन्त्री लालु यादवको झल्को आउँदै थियो । किनभने गाउँले र कार्यकर्ता खुसी पार्न ठूलो संख्यामा खसी र मदिराको वितरण जो गरिएको थियो । गोपाल किराती जुन संस्कारबाट हुर्किएर आएका थिए, त्यहाँ जाँड रक्सी आम थियो । तर, पनि उनलाई त्यसप्रति मोह थिएन । तर, शाही परिवार हरेक साँझ रमझममै बिताउन अभ्यस्त जस्तो लाग्थ्यो । हामीलाई पनि चिठ्ठा परेको थियो, आरामको सुताइ, मोजको बसाइ र मन लाग्ने खुवाइ । मलाई अर्को कुरा अच्चम्म लागिरहेको थियो । पश्चिमको शाही परिवारमा हुर्किएका र मन्त्री भएका जीवनबहादुर शाहीले त्यहाँ आदरार्थी शब्दको प्रयोग गर्ने मान्छेको संख्या अत्यन्त कम थियो । उनले भावुक शैलीमा भाषण गर्ने क्रममा भनेका थिए– ‘मैले आदर गर्नुपर्ने मान्छे यो गाउँमा निकै थोरै छन् । यसको अर्थ धेरै बुढापाकाहरु बितिसके र नयाँ पुस्ता आइसक्यो ।’ तर आदर सम्मान भन्ने कुरा जात, उमेर र पदवीले मात्र हुन्छ र ? यदि हुन्छ भने यो कुन राजनीतिक दर्शन र सिद्धान्तले निम्त्याएको परिणाम होला ? बुढा–बुढा मानिसहरु दुई हत्केलालाई अञ्जुली जस्तै बनाएर ढाड कुप्य्राउँदै जजो जजो भन्थे । मन्त्री भने– के छ काका, राम्रोसँग काम गरेस् भन्थे । उता मेरो मानसपटलमा किरातीले किराती शैलीमा गरेको सेवारो र अभिवादनको झल्को आउँथ्यो । शाही परिवारलाई गाउँका निर्धनहरु राजा साहब पनि भन्थे, जसले राजतन्त्रको झल्को दिन्थ्यो । राज्य र राज्यभित्र बसोबास गर्ने नागरिकहरुको उन्नतिका लागि चाहिने जुन चेत हो, त्यो चेतलाई विकास गर्न राजनीतिक नेतृत्वले आफूलाई र आफ्नो वरिपरिका समूहलाई नियाल्न जरुरी छ । किनभने हाम्रो भविष्य समेत उनीहरुकै हातमा छ पूर्वमा जहाँ हामी दलित परिवारको घरमा बडो आदर र सम्मानसाथ भित्र्याएइएका थियौं, त्यहीँ पश्चिममा एउटा राजनीतिक दलको प्रतिनिधि दलित भएकोमा कांग्रेस जिल्ला सभापतिले जिप्रकाद्धारा आयोजित मध्यपान कार्यक्रमको अधिकांश समय हल बाहिर बिताए । उनले भनेको कुरा मेरो मनमा अझै गढेको छ– ‘भाइ, एउटा सार्की, त्यसको हैसियत छ ? मन्त्रीको अगाडि आएर रक्सी खाने ? कसरी खाने हो, कसरी बस्ने हो, कसरी बोल्ने हो , केही थाहा छैन । त्यस्ता मान्छे यहाँ दलका प्रतिनिधि भएर आएका छन् । यस्ता कुराले मन पोल्छ भाइ, त्यसैले बाहिरै बसेको छु ।’ आज आएर सोच्छु- समानता र अधिकारको लडाइँ लडीदिने राजनीतिक दल नै जब समानता र अधिकारका बिरोधी हुन्छन्, तब समाज कुन दिशातर्फ जान्छ ? एउटा दलित, पिछडिएको समुदाय जसको आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक स्टाटास समाजका हैसियतवानको भन्दा कमजोर र निरीह भयो भने के त्यसो हुनुमा त्यहाँको सामाजिक र राजनीतिक व्यवस्था जिम्मेवार हुँदैन ? मलाई लाग्छ, मैले देखेको हुम्ला यी सबै कुराको जिउँदो उदाहरण हो । जनताका प्रतिनिधिहरू जनप्रतिनिधि कम र जनतामा अधिकार लाद्ने तप्काका बढी लाग्छन् । नेपालको शासन व्यवस्थाको यो प्रतिनिधि कुरा हो । हुम्लाको प्रशंग त यहाँ कोट्याइएको मात्र हो । जुन सरकारी कर्मचारी आफ्नो संगठनमा व्यवसायीकरण भन्दा धेरै राजनीतिकरण भयो भन्छ, उही आफ्नो संगठनको चुनावका लागि सरकारी बिदा दिइओस भनेर वकालत गर्छ र बडो सानका साथ कर्मचारीतन्त्रमा राजनीतिकरण नभइदेओस भन्छ । जुन प्रहरी अथवा अनुसन्धान विभागको अफिसर हाम्रो संगठन राजनीतिकरणले विग्रियो भन्छ, उ नै बडो सानका साथ खुमबहादुर दाइले मलाई भर्ति गर्नुभएको भन्छ । यही हाम्रो राज्यको चरित्र हो । यही हाम्रो चरित्र हो । यो दुबै भोगी हिँड्ने हामी ‘वाइनस डे’ फिल्ममा नसरुद्धिन शाहले भनेको लाइनसँगै मेल खान्छौँ– ‘वी आर जस्ट स्टुपिड कमन मेन ।’ राज्य र राज्यभित्र बसोबास गर्ने नागरिकहरुको उन्नतिका लागि चाहिने जुन चेत हो, त्यो चेतलाई विकास गर्न राजनीतिक नेतृत्वले आफूलाई र आफ्नो वरिपरिका समूहलाई नियाल्न जरुरी छ । किनभने हाम्रो भविष्य समेत उनीहरुकै हातमा छ ।
Opinion
false
[ 0, 3775, 1040, 6, 19268, 4398, 1843, 5979, 3298, 13955, 66, 5, 113, 5522, 8, 133, 19556, 259, 2240, 9417, 11063, 2063, 2581, 1318, 3346, 1102, 12, 19, 21712, 66, 5, 113, 249, 2172, 657, 7095, 14958, 5627, 976, 3775, 8, 248, 6, 1821, 9866, 11, 2975, 14030, 9, 79, 309, 509, 916, 248, 16, 8, 1423, 9, 2519, 294, 452, 18, 181, 6, 4030, 12364, 668, 5, 1102, 7, 12176, 15261, 6, 16042, 9, 3113, 138, 1714, 10, 9011, 116, 3775, 6, 2669, 241, 1253, 15, 20373, 2846, 38, 5, 257, 3775, 8, 4825, 6, 148, 627, 763, 108, 763, 69, 2645, 137, 16171, 5, 812, 137, 16171, 1047, 278, 1830, 746, 281, 779, 7, 1244, 9, 173, 12, 10465, 6, 485, 1524, 9, 13125, 14, 17901, 30, 3894, 6239, 5, 671, 377, 3164, 9, 16410, 994, 6, 8934, 7, 2635, 9, 3267, 994, 6, 12552, 22, 318, 9, 9, 69, 667, 994, 6, 5277, 6, 6411, 12364, 5, 16697, 6, 83, 105, 38, 29, 257, 21, 3664, 6411, 6479, 12, 255, 367, 848, 2431, 6, 308, 1310, 8, 1440, 71, 8836, 812, 260, 116, 211, 365, 9, 4504, 12, 19, 18887, 161, 249, 1405, 9, 6495, 868, 13686, 66, 5, 1244, 977, 179, 14, 978, 214, 1350, 9, 1679, 1693, 520, 859, 6706, 25, 53, 3664, 4836, 214, 8318, 37, 7117, 578, 5, 2878, 115, 9121, 34, 977, 179, 5972, 2878, 2143, 884, 5, 75, 214, 964, 527, 977, 71, 28, 8318, 37, 779, 5377, 9, 54, 5377, 6, 4836, 1162, 578, 146, 1848, 368, 3193, 1184, 40, 5, 1938, 37, 1244, 736, 484, 6, 3088, 9, 634, 6, 1695, 578, 5, 12673, 10798, 1081, 7986, 259, 1184, 1524, 890, 121, 779, 816, 5132, 15, 1368, 4052, 1644, 1671, 1184, 78, 121, 53, 83, 11, 7067, 85, 469, 6562, 668, 5, 257, 430, 3664, 6411, 3775, 8880, 12, 268, 4764, 57, 6239, 7, 1059, 1187, 9, 4703, 1714, 4687, 10440, 1017, 5, 10254, 3509, 3775, 17, 1186, 886, 39, 5419, 985, 368, 576, 2708, 10777, 2554, 719, 12974, 9, 3371, 916, 27, 5, 3775, 6, 122, 703, 132, 1155, 21966, 309, 718, 2263, 8353, 6, 16596, 48, 126, 529, 1189, 1563, 18, 84, 1561, 179, 14, 39, 1189, 21317, 807, 1114, 3290, 458, 2030, 10900, 5, 9, 7, 1004, 3658, 936, 191, 39, 1909, 6, 79, 1092, 99, 5, 921, 12, 107, 580, 7192, 7392, 5371, 71, 4022, 2708, 136, 4393, 632, 22, 412, 20919, 248, 27, 5, 3367, 3775, 168, 14048, 2901, 11357, 8, 14187, 18, 8575, 6, 4209, 10009, 15600, 309, 2959, 665, 5760, 77, 167, 68, 14, 106, 11, 2959, 7544, 12, 3028, 697, 1646, 52, 126, 15, 4504, 6, 1114, 16910, 2030, 10900, 5, 12278, 2207, 1043, 117, 22, 494, 1043, 1793, 250, 240, 309, 89, 249, 248, 99, 5, 74, 1714, 174, 63, 233, 309, 795, 2364, 4658, 10, 63, 86, 241, 13382, 5, 1714, 2554, 719, 12974, 9, 7061, 214, 7658, 736, 4052, 6970, 377, 5448, 609, 6, 3012, 2340, 33, 8, 6184, 3423, 8868, 13, 86, 155, 1194, 3335, 8348, 121, 965, 725, 1898, 106, 132, 2653, 6, 7511, 309, 2663, 116, 493, 74, 72, 6629, 295, 3775, 6, 6449, 34, 1383, 2263, 7083, 161, 5, 208, 1714, 214, 541, 1631, 6, 735, 14414, 1010, 9943, 6, 1231, 11049, 12, 403, 473, 61, 18786, 6, 682, 114, 5, 8279, 836, 206, 5920, 2653, 17, 5, 2653, 481, 12, 19, 7544, 11, 15103, 12574, 65, 12, 89, 220, 797, 2615, 8379, 12, 1678, 5, 155, 10, 19973, 1822, 15103, 12574, 65, 14, 9211, 6574, 5753, 2138, 2653, 3520, 7145, 5, 943, 191, 2320, 20373, 15764, 6, 38, 5, 621, 75, 494, 2180, 6, 553, 26, 2320, 3177, 585, 57, 58, 8991, 12, 4108, 5, 274, 8244, 11, 126, 621, 6149, 155, 258, 75, 201, 210, 33, 1631, 6, 553, 341, 3560, 1235, 5, 11511, 58, 621, 254, 1462, 244, 2180, 63, 214, 371, 508, 120, 5, 5185, 637, 6, 214, 508, 9, 3262, 12565, 928, 6899, 6, 612, 16013, 2653, 9, 2663, 6, 6691, 8, 35, 4682, 746, 626, 4145, 8217, 38, 5, 274, 7544, 6, 231, 11, 246, 7524, 135, 155, 612, 191, 3177, 585, 3560, 1235, 5, 3250, 763, 84, 61, 171, 313, 7614, 15228, 1914, 337, 18, 1973, 102, 831, 7, 400, 494, 4717, 1449, 928, 1102, 71, 3177, 189, 163, 5, 77, 12088, 831, 1455, 38, 52, 7544, 14, 9, 377, 1823, 319, 567, 12, 246, 2735, 5, 274, 1368, 63, 832, 2900, 23, 9, 19222, 3715, 990, 2162, 103, 924, 5, 214, 508, 9, 1983, 8881, 38, 146, 74, 15216, 161, 2697, 5, 4697, 1304, 143, 9895, 1261, 8893, 685, 1983, 13062, 8, 493, 7849, 1815, 5, 7544, 14, 4833, 18478, 7, 18118, 259, 16008, 12, 66, 9, 18887, 161, 3668, 544, 15, 4471, 3063, 66, 5, 7544, 6, 231, 269, 6149, 257, 7235, 389, 3211, 54, 347, 1872, 7901, 377, 56, 710, 28, 1678, 47, 58, 5951, 1930, 5, 637, 334, 286, 14144, 234, 37, 257, 7544, 6, 9, 3355, 68, 7901, 1700, 626, 161, 9, 234, 9126, 161, 5, 115, 2474, 58, 75, 15, 5641, 8, 54, 17163, 5089, 11413, 3527, 192, 54, 1078, 18890, 65, 11275, 65, 18, 459, 474, 86, 1753, 60, 15600, 1273, 330, 5, 466, 17316, 199, 7, 114, 779, 5, 17163, 8031, 4297, 83, 485, 99, 15, 21, 218, 1231, 11049, 6, 83, 20, 5, 74, 115, 3089, 6196, 17453, 300, 74, 1633, 33, 1858, 72, 10886, 34, 389, 347, 1872, 7901, 1322, 54, 17163, 2448, 4433, 5510, 2469, 141, 5, 7544, 6, 1231, 11005, 83, 11903, 1813, 63, 1807, 11005, 83, 1449, 253, 11688, 58, 402, 1896, 48, 66, 5, 10, 17, 33, 8, 15478, 85, 7357, 1159, 11, 389, 3106, 685, 4108, 5, 465, 5057, 1462, 14971, 18, 103, 5, 1028, 8, 1368, 1399, 704, 508, 24, 4160, 3198, 5, 465, 609, 74, 373, 15, 16666, 12338, 5, 2048, 89, 19707, 812, 6, 8880, 8, 257, 145, 3215, 7, 1524, 9, 8365, 14, 319, 7762, 57, 18004, 5547, 253, 58, 3284, 214, 1350, 17, 4054, 48, 66, 5, 7544, 11, 4493, 4490, 132, 3250, 2404, 84, 61, 1455, 9, 15600, 63, 103, 567, 2618, 4487, 882, 66, 5, 1831, 3775, 8, 1775, 567, 9, 6260, 220, 12, 246, 928, 2927, 1102, 71, 38, 5, 928, 1102, 25, 8, 1244, 110, 1081, 110, 79, 768, 354, 152, 18887, 161, 4351, 3976, 10091, 66, 5, 2011, 7430, 2692, 61, 343, 38, 5, 753, 3565, 2709, 248, 368, 576, 2708, 66, 5, 334, 317, 1253, 4234, 2060, 9, 13212, 9161, 792, 8099, 16919, 5, 248, 7, 678, 7, 1446, 7, 149, 9, 482, 309, 2180, 6, 3193, 116, 155, 1641, 10777, 727, 6066, 792, 8099, 14, 782, 16919, 5, 82, 10777, 1423, 9, 2140, 225, 66, 5, 82, 1423, 16, 8, 2708, 831, 15, 319, 1423, 38, 5, 377, 29, 5484, 12, 233, 1869, 1579, 2752, 97, 9208, 12131, 65, 5539, 38, 5, 2011, 5605, 9, 2180, 1423, 1370, 218, 3328, 9480, 9, 3671, 6, 572, 400, 51, 38, 5, 2959, 7544, 253, 1813, 17, 15498, 18, 254, 1677, 621, 15563, 5016, 1008, 38, 5, 274, 15, 389, 291, 475, 4125, 924, 5, 274, 2708, 831, 317, 1253, 20453, 191, 9552, 17339, 401, 6819, 5, 928, 15, 1718, 12680, 346, 1449, 5753, 6, 7942, 818, 7, 1948, 167, 6, 8880, 9, 221, 770, 17468, 5, 377, 258, 83, 148, 2608, 3784, 7332, 38, 5, 795, 6, 2708, 3846, 15498, 12, 9, 248, 73, 368, 576, 8381, 621, 10081, 12205, 4369, 151, 25, 6414, 669, 1775, 216, 38, 5, 58, 10008, 5070, 3987, 25, 268, 1788, 66, 86, 5757, 10081, 528, 916, 21, 1733, 319, 2204, 27, 5, 195, 469, 85, 18478, 55, 19306, 9, 94, 2911, 1185, 12315, 300, 47, 10081, 567, 53, 83, 2566, 7, 936, 9, 908, 1887, 11, 90, 78, 9, 121, 548, 78, 29, 21, 978, 214, 1350, 9, 1679, 11, 15019, 6, 1658, 668, 121, 3785, 86, 2061, 5001, 1843, 89, 17544, 14, 148, 10784, 281, 487, 879, 9404, 867, 131, 744, 1084, 1960, 14263, 65, 14263, 65, 7150, 5, 248, 29, 86, 105, 13, 183, 12, 7, 5100, 46, 120, 337, 7150, 5, 3367, 229, 20776, 8, 7544, 11, 7544, 5070, 28, 162, 18, 65, 9, 19026, 6, 12131, 65, 16247, 5, 2708, 3345, 4833, 3250, 2404, 55, 318, 1986, 220, 15, 7150, 7, 671, 4388, 6, 12131, 65, 56, 4621, 5, 343, 9, 343, 527, 1387, 25, 9601, 6, 7864, 12, 19, 4161, 253, 11049, 649, 115, 11049, 14, 76, 24, 214, 8318, 1035, 9, 54, 3818, 12, 388, 14, 17901, 1172, 13, 5, 2011, 212, 2753, 103, 1368, 96, 2581, 13, 3650, 1061, 155, 1455, 3245, 553, 10777, 10081, 9, 567, 2138, 11558, 435, 2331, 4945, 7, 5903, 3169, 102, 214, 2284, 1081, 1455, 16, 8, 724, 79, 1092, 11, 1183, 834, 12, 2998, 1152, 792, 8099, 1297, 1001, 137, 2093, 488, 9519, 5, 58, 639, 83, 229, 2864, 544, 13632, 30, 6, 13, 86, 62, 7479, 7, 102, 11939, 7, 467, 5377, 13, 121, 248, 6, 320, 1440, 5016, 1338, 121, 497, 1338, 649, 497, 585, 649, 497, 3581, 20, 10, 7, 72, 433, 104, 5, 1834, 916, 242, 2019, 1081, 266, 254, 27, 5, 515, 83, 11, 221, 5039, 108, 178, 1772, 7, 383, 488, 69, 888, 682, 300, 136, 1440, 972, 3694, 70, 4504, 9, 3344, 8603, 4900, 34, 3233, 214, 596, 37, 745, 4504, 9, 365, 12, 5810, 34, 7766, 2698, 518, 978, 16888, 1937, 121, 102, 1455, 7, 15721, 1193, 1059, 6494, 1096, 9, 243, 10, 6037, 797, 68, 3214, 5377, 2207, 6, 158, 1239, 9, 11399, 163, 29, 105, 2047, 411, 8, 4779, 243, 9, 214, 179, 3596, 849, 121, 377, 6129, 257, 6251, 3775, 208, 82, 3664, 10, 18497, 1295, 20, 5, 4097, 14879, 2671, 216, 9, 6059, 365, 19390, 30, 16000, 12, 118, 14336, 5, 124, 977, 179, 6, 21, 1081, 83, 20, 5, 3775, 6, 8279, 836, 60, 242, 4929, 11229, 90, 20, 5, 253, 414, 678, 54, 1546, 8, 1097, 1709, 158, 85, 214, 1997, 163, 4254, 7, 6346, 54, 7807, 731, 12, 19, 414, 2767, 3486, 892, 68, 185, 8973, 578, 9, 10777, 7610, 12, 246, 13169, 8, 214, 1997, 8425, 2528, 892, 68, 4254, 5, 253, 149, 735, 521, 1200, 6, 14797, 212, 1546, 214, 1997, 11, 441, 8015, 382, 4254, 7, 580, 37, 10777, 7610, 12, 246, 20598, 5214, 11, 377, 789, 5476, 933, 4254, 5, 430, 212, 1244, 2869, 20, 5, 430, 212, 2869, 20, 5, 21, 1714, 4480, 34, 9130, 155, 62, 6157, 23, 68, 1602, 45, 4046, 5604, 18, 10574, 483, 821, 11, 639, 2835, 241, 5553, 837, 13639, 86, 62, 1887, 2150, 4085, 166, 5422, 97, 12526, 216, 23, 10875, 300, 343, 9, 343, 527, 1387, 25, 9601, 6, 7864, 12, 19, 4161, 253, 11049, 649, 115, 11049, 14, 76, 24, 214, 8318, 1035, 9, 54, 3818, 12, 388, 14, 17901, 1172, 13, 5, 2011, 212, 2753, 103, 1368, 96, 2581, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,325
10,325
जब म जन्मिएँ, त्यो बेलादेखि स्वत: हिन्दु भएँ । किनकि म हिन्दु धर्म मान्ने परिवारमा जन्मिएको थिएँ । म मात्रै होइन, हरेकजसो नागरिक जन्मने बित्तिकै एउटा न एउटा धर्मसँग स्वत: अनुबन्धित हुन्छ । परिवारले अङ्गीकार गरेको धर्म अनुसार नवजात शिशु त्यही धर्मावलम्बी हुन पुग्छ र आफूलाई त्यही रुपमा परिचित गराउन थाल्छ । म आफू हिन्दु भएकोमा मलाई कुनै पछुतो र गुनासो छैन । तर, हिन्दु धर्म अनुसार गरिने कतिपय संस्कार र कर्मकाण्डप्रति मेरो मनमा धेरै प्रश्न उठ्छन् । जन्मने बित्तिकै एउटा धर्मको पगरी गुथ्ने भन्ने कुरा कति जायज र सान्दर्भिक छ, यसको बारेमा धेरै बहस गर्न सकिन्छ । कतिले यसलाई बाबु, आमा वा परिवारले दिएको उपहार ठान्लान् । कसैले भगवानको कृपा भन्लान् भने केहीले जबर्जस्ती धर्म लादिएको भन्ने पनि ठान्लान् । जसरी हाम्रो नाम बाबुआमाले राखिदिन्छन् र हामी त्यसलाई सगर्व स्वीकार गर्छौं, त्यस्तै धर्म पनि जन्मदेखि नै आउने कुरा हो । हुन त कानूनी रुपमा वयस्क भएपछि हामी आफ्नो नाम परिवर्तन गर्न र जुनसुकै बेला आफ्नो धर्म छान्न सक्छौं । तर, त्यो बेलासम्म निकै ढिलो भइसकेको हुन्छ । वयस्क हुँदासम्म हाम्रो आफ्नो नामले एक किसिमको पहिचान बनाइसकेको हुन्छ । त्यस्तैगरी, धर्म मार्फत हामी आफ्नो परिवार, समाज, संस्कृति र संस्कारसँग यति जोडिएका हुन्छौं, त्यो परिवर्तन गर्न निकै कठिन यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले पनि हामी कमै मात्रले आफ्नो नाम र धर्म परिवर्तन गर्नतिर लाग्छौं । म जन्मेपछि गरिएका न्वारन, अन्नप्राशन, व्रतबन्ध जस्ता जति पनि धार्मिक कर्मकाण्डहरु गरिए, ती सबै हिन्दु धर्म अनुसार भए । जब करिब सात वर्षको थिएँ, व्रतबन्ध भयो । न केही जान्नु र्ने, न त केही बुझ्नु नै पर्ने । मैले कुनै कुरा नबुझ्दै मलाई हरेक किसिमको कर्मकाण्ड गर्न लगाइयो । त्यसपछि गायत्री मन्त्र जप्न लगाइयो । जनैको त्यान्द्रो पनि मेरो काँधमा झुण्डियो । केही हप्ता त मैले गायत्री मन्त्र नियमित जपेँ र केही समय जनै पनि लगाएँ । मलाई थाहा छैन, कहिलेदेखि हरेक दिन गायत्री मन्त्र जप्न र जनै लगाउन त्याग गरेँ । सायद व्रतबन्ध गरेको अर्को सालदेखि नै हुनुपर्छ । त्यसपछि, मेरो नियमित कर्ममा जनै र गायत्री मन्त्र जोडिन पुगेका छैनन् । मेरो मात्रै हैन, मेरो विचारमा सायद अधिकांश हिन्दु धर्म मान्ने नेपालीहरुको नियति यस्तै हो । मलाई त्यो बेला न त गायत्री मन्त्रको महत्व थाहा थियो, न त जनै किन लगाउने भन्ने नै थाहा थियो । त्यो बेला मात्रै हैन, अहिलेसम्म पनि यी सब कुरा मानिसको दैनिक जीवनमा के-कसरी जोडिएका छन् र यी कुराले हाम्रो दैनिक जीवनमा के महत्व राख्छन् भन्ने कुराको मैले ठोस उत्तर पाउन सकेको छैन । हरेक मानिसको दैनिक जीवन चलाउन, सभ्य, स्वस्थ र सुन्दर जीवन बाँच्न र यो समाजमा सबैसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध गाँस्न कुन-कुन कुरा आफूले अङ्गीकार गर्ने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छन् । चाहे त्यो धर्मको कुरा होस् वा समाज, चालचलन र संस्कृतिको कुरा नै किन नहोस्, सबैको महत्व र उपयोगिता जान्नु र बुझ्नु सबैको लागि आवश्यक छ । अहिले मेरो छोरा अठार वर्षको भयो । मेरो छोराको अहिलेसम्म व्रतबन्ध भएको छैन । व्रतबन्ध गरेको तर कहिले पनि जनै नलगाउने, गायत्री मन्त्र उच्चारण नगर्ने, गाईको मासु बाहेक अरु मासु खाने म र व्रतबन्ध नगरेको मेरो छोराको बीचमा कुनै फरक होला ? मलाई मेरो हजुरबुवाले उतिबेला भन्नुभएको कुराको याद आउँछ, धार्मिक मान्यता अनुसार जनैको मान राख्ने हो भने जनै लगाउनू, हैन भने यसको कुनै अर्थ छैन । म सन् २००० तिर दुई वर्षको लागि अध्ययनको सिलसिलामा भारतको जयपुरमा बसेको थिएँ । हिन्दुहरु त्यसमाथि पनि मारवाडीहरुको निकै बाहुल्य भएको शहर हो जयपुर । मसँगै पढ्ने सबैजसो भारतीय हिन्दु साथीहरु शाकाहारी थिए, म बाहेक । उनीहरुलाई दशैंमा र अरु पर्वमा हिन्दु मन्दिरमा जनवारको बलि चढाइन्छ भन्ने जानकारी त थिएन, हिन्दु धर्म अनुसार त्यो प्रथा बेठीक हो भन्ने लाग्थ्यो । मेरो मनमा सधैं एउटा प्रश्न उठ्थ्यो, एउटा धर्ममा आस्था राख्नेहरुबीच किन यस्तो विपरीत मान्यता ? एउटा पक्ष हिंसा गरेर पशुबलि दिएर धर्म मान्ने र अर्को पक्ष त्यसको ठीक विपरीत अहिंसावादी हिन्दु । किन हिन्दु-हिन्दुका बीचमा पनि फरक-फरक चलन र मान्यता ? यो त केवल आफू अनुकूल धर्मको परिभाषा र संस्कार बसाल्ने चलन जस्तो लाग्छ मलाई । धर्म र संस्कारसँग गाँसिने कुरा कति उपयोगी, सान्दर्भिक र महत्वपूर्ण छन् भन्ने बुझेर मात्र तिनलाई अंगीकार गर्नु आजको युगको माग हो धर्म र संस्कृतिको बीचमा धेरै अन्तर छ । हामी धेरैजसो हाम्रो संस्कार र संस्कृतिलाई धर्मसँग जोडेर हेर्ने गर्छौं र आफू अनुकूल हुने गरी धेरै कुरालाई परिभाषित गर्छौ । कसैले केही कुराको लागि कुनै धार्मिक अवसरमा केही प्रचलन चलायो र त्यो कुरा अरु धेरैले पनि अनुसरण गरे भने कालान्तरमा त्यही कुरा धर्मसँग जोडिएर आउँछ । जस्तै, आजकलका महिलाहरुले एक महिना अघिदेखि नै तीजको नाममा अनेक भोज र जमघट गर्ने चलन न त धर्मसँग जोडिएको छ, न त हाम्रो संस्कृतिसँग नै । तर पनि यो प्रचलनलाई महिलाहरुले धर्मको एक अंग नै ठान्छन् । त्यति मात्रै हैन, भविष्यमा तीज मान्ने प्रचलन र तीजको संस्कार फरक किसिमको हुने कुरामा कुनै शंका छैन । मैले माथि भने जस्तै हिन्दु धर्म मान्नेहरुबीच पनि नेपाल र भारतका नारीहरुको तीज मान्ने संस्कार र मान्यता नै फरक छ । माथि उल्लिखित उदाहरण त प्रतिनिधिमूलक कुरा भए । हामीसँग धेरै त्यस्ता उदाहरण छन्, जसलाई हामी धर्मसँग जोडेर हेर्छौं । जसको उपादेयता, उपयोगिता र महत्व हामीलाई थाहा नै हुन्न । तर पनि हामी आफ्नो नाक राख्नको लागि सन्तानहरुले ती कुरा अनुकरण गरुन् भन्ने चाहान्छौं । हामी पनि केही नबुझी आँखा चिम्लेर अनुकरण गर्छौं । हरेक कुरा समय अनुसार परिवर्तित भए जस्तै हामीले हाम्रा मान्यता र प्रचलन के-कति वैज्ञानिक छन् भनेर सोचको गहिराइ बढाउनु आवश्यक छ । हाम्रो मान्यतासँगै हामीले अनुशरण गर्ने हरेक कुरा के जायज र के नाजायज भन्ने कुराको विश्लेषण गर्नुपर्छ । धर्म र संस्कारसँग गाँसिने कुरा कति उपयोगी, सान्दर्भिक र महत्वपूर्ण छन् भन्ने बुझेर मात्र तिनलाई अंगीकार गर्नु आजको युगको माग हो ।
Opinion
false
[ 0, 745, 74, 14187, 5547, 115, 260, 132, 17093, 1692, 7260, 5, 3244, 74, 1692, 640, 3287, 3846, 11841, 1678, 5, 74, 295, 1074, 317, 4234, 412, 406, 297, 7769, 102, 10, 23, 102, 640, 63, 17093, 8921, 225, 78, 5, 3702, 4329, 34, 12, 18, 28, 640, 92, 14677, 2246, 516, 4995, 67, 3884, 9, 1035, 516, 88, 3016, 931, 6499, 5, 74, 592, 1692, 16, 8, 377, 75, 20478, 9, 1447, 104, 5, 274, 1692, 640, 92, 421, 824, 1813, 9, 15382, 475, 229, 2864, 85, 609, 13819, 310, 5, 406, 297, 7769, 102, 4646, 306, 2613, 1797, 445, 461, 53, 83, 465, 10690, 9, 11120, 379, 195, 403, 85, 1983, 24, 363, 5, 465, 11, 432, 1929, 7, 835, 50, 3702, 245, 3426, 6567, 11354, 5, 938, 1195, 6, 10450, 3808, 11354, 29, 72, 11, 7944, 640, 1105, 3490, 6, 53, 15, 6567, 11354, 5, 2366, 212, 157, 10934, 11, 17403, 3065, 9, 155, 1050, 12357, 6369, 1697, 3021, 7, 617, 640, 15, 6399, 37, 329, 83, 20, 5, 67, 60, 4567, 88, 10174, 407, 155, 54, 157, 470, 24, 9, 2801, 260, 54, 640, 11241, 8019, 5, 274, 115, 260, 116, 319, 4739, 942, 78, 5, 10174, 342, 116, 212, 54, 3028, 26, 2516, 754, 15232, 6, 78, 5, 617, 2613, 7, 640, 902, 155, 54, 831, 7, 518, 7, 1010, 9, 1813, 63, 943, 4867, 78, 7943, 115, 470, 24, 319, 2971, 646, 528, 78, 5, 383, 15, 155, 8753, 90, 11, 54, 157, 9, 640, 470, 24, 523, 1033, 848, 5, 74, 406, 2936, 1142, 20695, 7, 4240, 4876, 3279, 7, 2808, 5817, 519, 812, 15, 788, 15382, 55, 2468, 7, 271, 82, 1692, 640, 92, 99, 5, 745, 499, 603, 619, 8836, 2808, 5817, 163, 5, 10, 23, 72, 481, 1018, 9, 461, 7, 10, 23, 60, 72, 10865, 37, 177, 5, 257, 75, 83, 13331, 458, 377, 317, 2516, 15382, 24, 17831, 5, 543, 16992, 3247, 9807, 450, 17831, 5, 10726, 6, 60, 1407, 3491, 65, 15, 229, 9935, 7148, 855, 5, 72, 1898, 60, 257, 16992, 3247, 1277, 9807, 30, 161, 9, 72, 137, 10726, 15, 4055, 161, 5, 377, 433, 2424, 883, 132, 317, 56, 16992, 3247, 9807, 450, 9, 10726, 1540, 4712, 6239, 5, 2385, 2808, 5817, 28, 258, 4800, 37, 1320, 5, 543, 7, 229, 1277, 2179, 8, 10726, 9, 16992, 3247, 3342, 963, 1017, 5, 229, 295, 7528, 229, 679, 8, 2385, 1001, 1692, 640, 3287, 3729, 15640, 726, 20, 5, 377, 115, 260, 10, 23, 60, 16992, 3247, 6, 1255, 433, 1449, 10, 23, 60, 10726, 350, 1162, 53, 37, 433, 38, 5, 115, 260, 295, 7528, 1191, 15, 208, 2837, 83, 2318, 489, 2059, 105, 70, 44, 7539, 4867, 27, 9, 208, 83, 11, 212, 489, 2059, 105, 1255, 10461, 53, 3664, 257, 4928, 451, 1141, 760, 104, 5, 317, 2318, 489, 368, 2894, 7, 5002, 7, 3858, 9, 1179, 368, 5341, 9, 21, 1189, 82, 63, 18950, 1032, 463, 8754, 450, 978, 70, 11269, 83, 1245, 4329, 34, 12, 18, 25, 53, 83, 624, 583, 5, 2878, 115, 4646, 83, 1417, 50, 518, 7, 19975, 9, 4716, 83, 37, 350, 8839, 1410, 1255, 9, 15296, 481, 1018, 9, 10865, 1410, 19, 287, 13, 5, 114, 229, 717, 12562, 619, 163, 5, 229, 6951, 1191, 2808, 5817, 16, 104, 5, 2808, 5817, 28, 47, 883, 15, 10726, 11115, 623, 7, 16992, 3247, 9503, 11783, 1494, 6, 2307, 1472, 677, 2307, 1338, 74, 9, 2808, 5817, 3104, 229, 6951, 1946, 75, 611, 668, 121, 377, 229, 19349, 11, 6512, 3622, 10318, 3664, 4756, 1796, 7, 788, 844, 92, 10726, 6, 2183, 810, 20, 29, 10726, 1540, 566, 7, 2176, 29, 195, 75, 469, 104, 5, 74, 154, 13620, 1302, 89, 619, 19, 392, 6, 5226, 479, 2158, 7732, 888, 1678, 5, 1692, 55, 7314, 15, 20722, 199, 319, 15124, 16, 957, 20, 2158, 517, 5, 74, 241, 3139, 9966, 261, 1692, 3567, 16933, 1677, 74, 1472, 5, 2975, 2057, 8, 9, 677, 4925, 1692, 2202, 662, 1884, 6, 4181, 4491, 7199, 53, 125, 60, 9546, 1692, 640, 92, 115, 3892, 20972, 20, 53, 6819, 5, 229, 2864, 2219, 102, 609, 2932, 4621, 7, 102, 640, 8, 3498, 810, 55, 428, 350, 223, 4829, 844, 121, 102, 1012, 2020, 109, 2196, 220, 666, 1322, 640, 3287, 9, 258, 1012, 467, 2412, 4829, 13429, 884, 1692, 5, 350, 1692, 70, 2042, 10632, 12, 1946, 15, 611, 70, 6993, 1328, 9, 844, 121, 21, 60, 1939, 592, 4436, 4646, 4623, 9, 1813, 15886, 30, 1328, 401, 1033, 377, 5, 640, 9, 1813, 63, 8754, 574, 83, 465, 4564, 7, 11120, 9, 624, 27, 53, 7114, 90, 6108, 2148, 34, 12, 18, 160, 1091, 2460, 6, 263, 20, 640, 9, 4716, 1946, 85, 1693, 13, 5, 155, 4544, 212, 1813, 9, 1010, 14, 640, 63, 4690, 1846, 3021, 9, 592, 4436, 40, 57, 85, 3869, 9047, 9815, 5, 938, 72, 3664, 19, 75, 788, 822, 72, 2270, 1100, 33, 382, 9, 115, 83, 677, 85, 11, 15, 15608, 120, 29, 10, 12400, 516, 83, 640, 63, 10, 17472, 1796, 5, 487, 7, 10466, 12, 3439, 11, 26, 429, 8492, 37, 1886, 6, 846, 1853, 5505, 9, 11890, 25, 1328, 10, 23, 60, 640, 63, 1807, 379, 10, 23, 60, 212, 1010, 63, 37, 5, 47, 15, 21, 2270, 14, 3439, 11, 4646, 26, 2148, 37, 16023, 5, 1047, 295, 7528, 5030, 1886, 3287, 2270, 9, 1886, 6, 1813, 611, 2516, 40, 1495, 75, 4442, 104, 5, 257, 633, 29, 487, 1692, 640, 3287, 55, 428, 15, 36, 9, 2010, 10967, 6, 1886, 3287, 1813, 9, 844, 37, 611, 13, 5, 633, 10540, 1295, 60, 1081, 2123, 83, 99, 5, 7430, 85, 1834, 1295, 1556, 1642, 155, 640, 63, 4690, 14054, 848, 5, 1059, 9536, 2528, 3097, 7, 15296, 9, 1255, 928, 433, 37, 4515, 5, 47, 15, 155, 54, 4767, 742, 6, 19, 1638, 259, 271, 83, 2492, 2890, 18341, 53, 18221, 848, 5, 155, 15, 72, 14991, 1261, 12015, 11, 18, 2492, 2890, 3021, 5, 317, 83, 137, 92, 11774, 99, 487, 334, 1041, 844, 9, 2270, 105, 70, 44, 650, 2023, 27, 185, 972, 6, 15031, 9855, 287, 13, 5, 212, 844, 241, 334, 2492, 16627, 25, 317, 83, 105, 10690, 9, 105, 10, 19105, 53, 3664, 1129, 1192, 5, 640, 9, 1813, 63, 8754, 574, 83, 465, 4564, 7, 11120, 9, 624, 27, 53, 7114, 90, 6108, 2148, 34, 12, 18, 160, 1091, 2460, 6, 263, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,326
10,326
चार वर्षदेखि म सरकारी कर्मचारी छु । सरकारले मलाई दिने तलब र मेरै तहका अन्य कर्मचारीलाई दिने तलब स्केल बराबर हो । सरकारी जागिरे हुनुअघि जहाँ जस्तो अवस्थामा थिएँ, त्यसयताका लगभग उस्तै अवस्थामा दैनिकी गुजार्दै छु । काठमाडौंको महँगीमा जेनतेन चलेको छ दैनिकी । तर, मेरै तहका साथीले त्यही तलब स्केल खाएर आर्थिक फड्को मारेको देख्दा अचम्म लाग्छ । उनीहरु सानको जिन्दगी बिताइरहेका छन् । सरकारले तोकेको त्यही वेतनबाट म जस्ता एकथरि कर्मचारी सस्तो तरकारी कहाँ पाइन्छ भन्दै खोज्दै हिंड्नुपर्ने अवस्थामा छौं भने त्यही तलबबाट सस्तो घरजग्गा कतातिर पाइन्छ भन्दै खोज्नेहरुको जमात पनि छ । यो अन्तर जहिलेसम्म कायम रहन्छ, त्यतिबेलासम्म भ्रष्टाचारको जालो हट्दैन । अहिले मिडियामा लोकमान कार्कीको निकै चर्चा, आलोचना र बदख्वाइँ भइरहेको छ । पछिल्लो समय  मिडियामा सर्वाधिक पढिएको, सुनिएको र हेरिएको पात्र कोही छ भने त्यो लोकमान नै हो । लोकमान बिनाको अखबार छैन, इन्टरनेटका सामाजिक सञ्जालमा स्टाटस छैन । तर, नदेखिएका लोकमानको बारेमा कहिल्यै चर्चा भएन र होला जस्तो पनि लाग्दैन । लोकमानको बारेका चर्का कुरा गर्ने माननीयहरु आफू चाहिँ कत्तिको दूधले नुहाएका छन् ? निकै ठूला र चर्का कुरा गर्ने जिम्मेवार पदमा बसेका मन्त्रीहरुको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्न मानेन रे भ्रष्टाचार गर्ने र अकुत सम्पति आर्जन गर्नेमाथि कारबाही गर्ने निकायमा बसेको व्यक्ति नै भ्रष्टाचारको नाइके भएको, मोलमोलाइमा काम गरेको, पूर्वाग्रहपूर्ण ढंगले फसाएको भन्दै लोकमानमाथि अरिंगालको गोलो खनिए जसरी सडकदेखि सदन खनिएको छ । अख्तियारको उपल्लो तहमा बसेर आफैं अख्तियारको दुरुपयोग गर्ने यी देखिएका लोकमानको चरित्र उदांगो भएपछि आज जनमानस उनी विरुद्ध कुर्लिएको छ । तर, नदेखिएका लोकमानको बारेमा कसले आवाज उठाउने ? लोकमानको बारेका चर्का कुरा गर्ने माननीयहरु आफू चाहिँ कत्तिको दूधले नुहाएका छन् ? निकै ठूला र चर्का कुरा गर्ने जिम्मेवार पदमा बसेका मन्त्रीहरुको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्न मानेन रे । जब कि सार्वजनिक ओहोदामा पुगेको व्यक्तिले सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्ने कानुनी प्रावधान छ । के कारण मन्त्रीहरुको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गरिएन ? तिनै मन्त्री र नेताहरुले लोकमानको बदनाम गरेको असुहाउँदो देखियो । नेतासँग नजिकको साइनो भएका र जहाँ पनि चलखेल गर्न सक्ने भएपछि आर्थिक हैसियत उकास्न केही चाहिने रहेनछ भन्ने प्रमाण आफ्नै सहकर्मीहरुबाट देखिन थाल्यो । पाँच वर्षअघि सरकारी जागिरमा एकसाथ प्रवेश गरेका दुई दौंतरीको केही दिनअघि अनामनगरमा जम्काभेट भयो । दुवै एक-आपसलाई दाइ-भाइको नाता लगाउँछन् । तरकारी किन्न निस्किएका दाइलाई चिल्लो कारले हर्न बजाउँदै पिछा गर्‍यो । दाइले यसो चिहाए, कारबाट ओर्लिएर के छ दाइ भन्दै भाइ हात मिलाउन आए । दाइ जिल परे । ‘तिमी कसको कारमा आएको भाइ ?’ दाइले सोधे । ‘ल दाइ पनि ! मेरै हो नि । दशैंमा दक्षिणकाली गएर पूजा गरेर ल्याएँ अनि चलाइरा’छु ।’ ‘साँच्चै तिम्रै हो ?’ दाइले पत्याएनन् । प्रसंग बदल्दै सोधे, ‘धेरैपछि भेट भो अहिले कुन पदमा कार्यरत छौ त भाइ ?’ ‘नासुमै हो दाइ, बढुवा हुन सकिएन,’ भाइ चाहिा खिन्न भए झैं सुनाए । ‘पैसा त निकै कमाएछौ नि भाइ । म जहाँको त्यहीँ छु, तिमी कहाँबाट कहाँ पुगिसक्यौ !’ ‘ठीकै छ, यतिलाई कमाएको के भन्नु दाइ ? राम्रै छ, बाँचिएकै छ…।’ यमुना अर्याल कुरैकुरामा भाइले थपे, ‘दाइ, मैले घर किनेँ सीतापाइलामा, यसो मिलाएर भाइको घर हेर्न आउनू है !’ अघि कार देखेर चकित परेका दाइ अहिले घर पनि किनेको सुन्दा झन्डै बेहोस भएनन् । एउटै पदमा एकै पटक नियुक्त भएका यी दुई जनाको हैसियतमा आकाश-पातालको फरक छ । दाइ चाहिँ नाम मात्रका नासु, भाइ चाहिँ नापी कार्यालयका दामवाला नासु । भाइले सीतापाइलामा गत वैशाखमा दुईतले घर किनेका छन् । कतै अख्तियारले समाउने हो कि भन्ने डरले सम्पत्ति भएभरको नातागोताको नाममा राखेका छन् रे भन्ने हल्ला चलेको थियो । भएका एउटा सन्तानलाई गिनेचुनेका धनीमानीले पढाउने महँगो स्कूलमा पढाएका छन् । दाइ चाहिँ महिनाभरि अफिस जान्छन्, एकदिन तलब थाप्छन् । २३ हजार ५ सय स्केलमा सञ्चय कोष, नागरिक लगानी कोष, बिमा वापतको रकम कटाएर बुझेको रकमले आठ हजार रुपैयाँ कोठा भाडा तिर्छन्, उधारो तिर्छन्, एक-दुई हजार पकेट खर्च राख्छन् । अर्को महिना मरुन्जेल कसरी पुर्‍याउने भन्ने तनाव हुन्छ । गाउाघरमा पनि तिनै नापीवालाको चर्चा हुन्छ रे । ‘फलानोले त्यही जागिर खाएर त्यत्रो कमायो, ता चाहिँ सधैं पैसा छैन भन्छस्, क्या हो पारा’, बुवाको बारम्बारको यो भनाइले दाइको मन घोच्छ । तैपनि बोल्ने ठाउँ छैन । आजका धेरै मान्छेको मनमा परेको कुरो- पैसा कमाउनका लागि कि त दुई नम्बरी गर्नुपर्ने रै’छ, कि विदेशै जानुपर्ने रै’छ । सरकारले तोकेको तलबले घरखर्च चलाउन पनि नसकिने अवस्था छ । अर्कातिर, सानको विलासी जिन्दगी बिताउने नापी कार्यालयका ती भाइलाई कुनै कुराको मतलब छैन । जे छ पैसामै छ, पैसा बाहेक उनी केही सोच्न सक्दैनन् । जागिरेको कुरा छोडौं, समाज सेवा र राष्ट्र सेवामा लागेको बताउने राजनीतिक दलका नेताहरु नै चोखा छैनन् । पैसा आउने अरु माध्यम छैन, रोजगारी छैन, उनीहरु नै पार्टीलाई लेवीबापत धेरै रकम बुझाउनुपर्छ भन्छन्, तैपनि उनीहरुकै जिन्दगी विलासी छ ! त्यो कसरी सम्भव भयो ? यो पाटो कहिले र कसले खोतल्ने ? यस्ता कर्मचारीको संख्या धेरै छ । कसले खोज्छ उनीहरुको आर्थिक पाटो ? मासिक २० हजार तलब खाने कर्मचारीले २५ हजार तिरेर छोराछोरी स्कूल पढाउने हैसियत कहाँबाट बनायो भन्ने कसले केलाउँछ ? त्यो पैसाको स्रोत के हो ? खोज्दै जाने हो भने नदेखिएका लोकमानहरु कति छन् कति । जागिरेको कुरा छोडौं, समाज सेवा र राष्ट्र सेवामा लागेको बताउने राजनीतिक दलका नेताहरु नै चोखा छैनन् । पैसा आउने अरु माध्यम छैन, रोजगारी छैन, उनीहरु नै पार्टीलाई लेवीबापत धेरै रकम बुझाउनुपर्छ भन्छन्, तैपनि उनीहरुकै जिन्दगी विलासी छ ! त्यो कसरी सम्भव भयो ? यो पाटो कहिले र कसले खोतल्ने ? सार्वजनिक पदमा पुगेपछि मन्त्रीहरुले पेश गरेको सम्पत्ति विवरण हेर्दा सुनचाँदीको ढुकुटी नै उनीहरुसागै छ कि क्या हो जस्तो भान पर्छ । ८०/९० तोला भएको देखाउने स्रोत चाहिा ससुरालीले दाइजोमा दिएका रे । ९० तोला सुन दाइजोमा दिने ससुरालीको हैसियत पनि त जाँच्नुपर्ने हो नि ! तर, यस्ता कुरामा कसको ध्यान जाने ? मन्त्री र नेताज्यूसाग ९० तोला सुन हुन्छ, सामान्य नागरिकसँग ९० रुपैयाँको लसुन समेत हुादैन हाम्रै नेपालमा ! चीनका लागि राजदूत सिफारिस हुने बेलामा पूर्व मुख्यसचिव लिलामणि पौडेललाई सरकारी जागिरमा प्रवेश गर्दादेखि मुख्यसचिव हुँदासम्मको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्न माग गरियो । हरेक सरकारी कर्मचारीले आफ्नो सुरु नियुक्तिदेखि अवकाशसम्मको सम्पत्ति विवरण यथार्थ बताउने, दलका नेताहरूले राजनीतिमा लाग्दाको हैसियत र लागिसकेपछिको हैसियत खुलस्त गर्ने हो भने भ्रष्टाचारको जरो उखेल्न बेर लाग्दैन ।
Opinion
false
[ 0, 304, 1537, 74, 414, 678, 682, 5, 142, 377, 189, 2659, 9, 11507, 3002, 152, 4885, 189, 2659, 13459, 4223, 20, 5, 414, 2715, 30, 9951, 1061, 401, 313, 8836, 13439, 12, 1685, 4215, 313, 10755, 9814, 33, 7140, 682, 5, 1155, 16966, 8, 7614, 15228, 2464, 13, 10755, 5, 274, 11507, 3002, 1346, 11, 516, 2659, 13459, 4691, 171, 7710, 10528, 4554, 4230, 1033, 5, 1368, 7610, 6, 3619, 4226, 4620, 27, 5, 142, 4570, 516, 2536, 84, 23, 17, 74, 519, 26, 15386, 678, 3535, 1654, 1194, 847, 192, 5424, 14540, 1272, 313, 922, 29, 516, 2659, 17, 3535, 9806, 4811, 523, 847, 192, 3258, 199, 10916, 15, 13, 5, 21, 1693, 7840, 116, 659, 3326, 7, 2983, 116, 10219, 8062, 65, 3660, 5269, 5, 114, 7930, 875, 1296, 10744, 319, 913, 7, 1975, 9, 6517, 552, 3571, 9054, 417, 13, 5, 532, 137, 7930, 2406, 2874, 593, 7, 16814, 6, 9, 12491, 2454, 1128, 13, 29, 115, 875, 1296, 37, 20, 5, 875, 1296, 1675, 6, 10005, 2424, 2505, 12, 243, 4500, 14014, 104, 5, 274, 10190, 12, 875, 1296, 6, 403, 1536, 913, 1452, 9, 668, 401, 15, 4732, 5, 875, 1296, 6, 10, 273, 12, 8171, 33, 83, 25, 5321, 55, 592, 2422, 6608, 6, 2443, 11, 13805, 12, 27, 121, 319, 991, 9, 8171, 33, 83, 25, 3596, 1170, 1901, 9943, 6, 1413, 561, 176, 24, 5951, 23, 1512, 2229, 25, 9, 148, 1225, 84, 7774, 4054, 25, 312, 992, 25, 5959, 888, 530, 37, 10219, 13533, 16, 7, 10, 10501, 10501, 818, 8, 46, 28, 7, 14063, 1032, 2758, 6490, 2946, 192, 875, 1296, 312, 6774, 2538, 1799, 6, 614, 65, 15383, 2366, 226, 132, 6110, 15383, 6, 13, 5, 2870, 6, 12970, 1019, 1399, 2916, 2870, 6, 2917, 25, 208, 2439, 875, 1296, 6, 2869, 5497, 7433, 65, 407, 136, 12104, 126, 1475, 5933, 10650, 6, 13, 5, 274, 10190, 12, 875, 1296, 6, 403, 4147, 1386, 3835, 121, 875, 1296, 6, 10, 273, 12, 8171, 33, 83, 25, 5321, 55, 592, 2422, 6608, 6, 2443, 11, 13805, 12, 27, 121, 319, 991, 9, 8171, 33, 83, 25, 3596, 1170, 1901, 9943, 6, 1413, 561, 176, 24, 5951, 23, 1512, 5, 745, 146, 176, 832, 1451, 581, 8, 493, 2394, 1413, 561, 176, 528, 1817, 2525, 13, 5, 105, 95, 9943, 6, 1413, 561, 176, 14264, 121, 2963, 248, 9, 4616, 875, 1296, 6, 11248, 28, 148, 1188, 303, 1233, 7074, 3437, 5, 244, 63, 8565, 13085, 65, 73, 9, 1061, 15, 6991, 24, 395, 407, 171, 5377, 15164, 72, 4161, 11597, 53, 1660, 509, 9296, 5237, 3126, 3316, 5, 311, 1942, 414, 2715, 8, 26, 2138, 587, 48, 89, 10469, 6, 72, 6629, 18561, 8, 10, 15149, 163, 5, 390, 26, 10010, 131, 68, 14, 5214, 70, 7479, 6, 6733, 15180, 5, 1654, 4289, 6080, 12, 5214, 14, 9854, 2007, 11, 6412, 23, 17352, 1373, 178, 33, 906, 21, 5, 5214, 11, 2488, 1718, 702, 474, 7, 2007, 17, 19178, 18, 105, 13, 5214, 192, 1772, 536, 4709, 1063, 5, 5214, 1183, 59, 1777, 5, 17292, 3340, 6, 2007, 8, 123, 1772, 3219, 5214, 11, 4540, 5, 62, 59, 5214, 15, 264, 11507, 20, 330, 5, 2057, 8, 8135, 1029, 579, 109, 5275, 161, 276, 1100, 33, 12537, 45, 2697, 300, 11762, 161, 2608, 69, 15042, 69, 20, 3219, 5214, 11, 10730, 6930, 1930, 5, 5235, 5744, 458, 4540, 7, 62, 10669, 135, 1234, 1873, 114, 978, 1170, 1260, 2935, 60, 1772, 3219, 62, 252, 1188, 191, 20, 5214, 7, 3336, 67, 9471, 1419, 1772, 8599, 33, 16037, 99, 5300, 3856, 5, 5869, 69, 627, 60, 319, 16421, 8348, 330, 1772, 5, 74, 1061, 6, 5903, 5769, 2512, 1194, 17, 1194, 8080, 11293, 5170, 264, 45, 62, 4328, 96, 379, 943, 14, 6204, 105, 2173, 5214, 121, 4731, 379, 8863, 2028, 96, 13, 32, 4033, 10018, 5014, 6978, 5813, 8, 1772, 11, 4287, 7, 5838, 818, 7, 257, 159, 350, 30, 161, 3590, 7417, 6828, 7, 2488, 4568, 1772, 6, 159, 766, 865, 566, 2775, 264, 45, 234, 2007, 2474, 9109, 584, 5214, 114, 159, 15, 13458, 5013, 2872, 12945, 10498, 5, 1148, 1170, 1127, 249, 1572, 73, 208, 89, 1143, 9698, 3334, 70, 781, 4336, 6, 611, 13, 5, 5214, 2422, 157, 90, 12, 9401, 4638, 1772, 2422, 10353, 2832, 8625, 2709, 946, 1188, 5, 1772, 11, 3590, 7417, 6828, 338, 11304, 89, 84, 11, 159, 350, 30, 12, 27, 5, 1366, 2870, 11, 967, 623, 20, 146, 53, 1951, 11, 1413, 99, 1325, 6, 20395, 6, 846, 2288, 27, 1512, 53, 4273, 2464, 38, 5, 73, 102, 1638, 14, 473, 574, 3572, 297, 12, 2635, 8, 408, 11, 8682, 5078, 3096, 8, 14605, 12, 27, 5, 5214, 2422, 429, 3493, 4997, 6931, 7, 7411, 2659, 11230, 3065, 5, 1016, 93, 198, 140, 13459, 8, 13060, 1271, 7, 412, 396, 1271, 7, 5396, 11655, 6, 335, 19445, 18, 9998, 335, 11, 1060, 93, 322, 2919, 3018, 1302, 11637, 19789, 1302, 11637, 17519, 93, 13337, 415, 10461, 5, 258, 429, 74, 18, 14258, 497, 869, 3911, 53, 2244, 78, 5, 4453, 33, 8933, 15, 2963, 10353, 2709, 6, 913, 78, 1512, 5, 62, 4115, 7342, 11, 516, 2715, 4691, 15892, 65, 216, 15917, 2220, 2422, 2219, 549, 104, 4254, 337, 7, 2172, 20, 7982, 2416, 3433, 6, 5448, 6, 21, 765, 11, 5214, 6, 221, 5306, 3517, 5, 10, 7551, 3581, 927, 104, 5, 7593, 85, 6414, 2864, 346, 3903, 70, 549, 6782, 12, 19, 146, 60, 89, 534, 34, 528, 9, 69, 45, 8090, 146, 970, 69, 7566, 9, 69, 45, 178, 5, 142, 4570, 2659, 11, 159, 18104, 2894, 15, 4034, 265, 13, 5, 12628, 7, 7610, 6, 441, 9667, 3619, 14825, 10353, 2832, 271, 1772, 14, 75, 3664, 9106, 104, 5, 750, 13, 549, 191, 379, 549, 1472, 126, 72, 6835, 6348, 5, 2715, 30, 6, 83, 4225, 7943, 518, 162, 9, 357, 3538, 288, 8064, 214, 2019, 2447, 37, 4154, 1385, 1017, 5, 549, 329, 677, 1743, 2424, 2418, 2424, 1368, 37, 201, 14, 10, 11, 1887, 6205, 85, 335, 6010, 1359, 1551, 10, 7551, 1368, 96, 3619, 441, 9667, 13, 264, 115, 497, 1839, 163, 121, 21, 7139, 883, 9, 4147, 20575, 30, 121, 515, 2587, 669, 85, 13, 5, 4147, 16088, 1848, 171, 7139, 121, 2564, 323, 93, 2659, 1338, 5118, 464, 93, 8703, 4277, 3096, 8682, 5377, 1194, 17, 4908, 53, 4147, 105, 59, 3320, 121, 115, 549, 6, 1123, 105, 20, 121, 5424, 341, 20, 29, 10190, 12, 875, 1296, 55, 465, 27, 465, 5, 2715, 30, 6, 83, 4225, 7943, 518, 162, 9, 357, 3538, 288, 8064, 214, 2019, 2447, 37, 4154, 1385, 1017, 5, 549, 329, 677, 1743, 2424, 2418, 2424, 1368, 37, 201, 14, 10, 11, 1887, 6205, 85, 335, 6010, 1359, 1551, 10, 7551, 1368, 96, 3619, 441, 9667, 13, 264, 115, 497, 1839, 163, 121, 21, 7139, 883, 9, 4147, 20575, 30, 121, 176, 1170, 5081, 248, 259, 1749, 28, 1413, 561, 1438, 11625, 6, 11889, 37, 1368, 12598, 69, 13, 146, 2172, 20, 401, 7849, 664, 5, 2186, 182, 15745, 12243, 16, 4521, 1123, 8599, 33, 17356, 11, 15530, 8, 514, 1512, 5, 2773, 12243, 689, 15530, 8, 189, 17356, 6, 5377, 15, 60, 2687, 3488, 20, 330, 264, 274, 515, 1495, 3340, 6, 648, 341, 121, 248, 9, 244, 4221, 12598, 2773, 12243, 689, 1738, 485, 412, 63, 2773, 322, 6, 12382, 103, 1830, 33, 5541, 9038, 211, 264, 4930, 19, 1794, 904, 40, 2499, 233, 17324, 11422, 5044, 1555, 14, 414, 2715, 8, 587, 150, 132, 17324, 342, 2364, 1413, 561, 176, 24, 263, 1400, 5, 317, 414, 5118, 54, 206, 2642, 132, 5065, 2364, 1413, 561, 2725, 8064, 7, 2019, 6665, 2030, 4248, 6, 5377, 9, 19, 12000, 6, 5377, 8893, 1918, 25, 20, 29, 10219, 18877, 580, 4259, 450, 5174, 4732, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,327
10,327
कात्तिकको चिसोमा एकाबिहानै चित्रगुप्त आफूसँग भएको सम्पूर्ण बहीखाता बोकी यमराजको क्वाटरमा पुगे । उनी पुग्दा बिहानको सात बजिसकेको थियो । तर, यमराज भने अघिल्लो दिनको ह्याङओभरले होला, त्यसबेलासम्म पनि निद्रामै मस्त थिए । चित्रगुप्त एकछिन स्वर्गको पारिजात बगैंचामा टहलिन थाले । अप्सराहरुले गरेको नुहाइधुवाई र शृङ्गारपटार हेरिरहे । केही क्षण यमलोकको मनमोहक वातावरणको विचरण गरी उनले नजिकै रहेको रसादगृहमा प्रवेश गरे, अनि टिमहर्टनको मिडियम डबल कफी अर्डर गरे । उनी कफीको चुस्की लिँदै पलमल डिलक्स चुरोटको धुवाँमा विलीन भएको केही समयपछि मात्र धर्मराजको निद्रा खुल्यो । एकाध घण्टापछि यमराज चित्रगुप्त भएको ठाउँमा आइपुगे र चकित भावमा भने, ‘के भयो चित्रगुप्त ? एकाबिहानै आइपुगेछौ त । सबै ठीकै त छ नि हैन ?’ ‘ठीकै छ महाराज, सबै ठीकै छ । हजुरले केही पीर मान्नु पर्दैन । बरु हामीसँग स्टकमा रहेका सबै तेह्रपन्ने सकियो, थप अर्डर गर्नुपर्‍यो । यसको माग अत्यन्त धेरै छ अहिले मर्त्यलोकमा ।’ चित्रगुप्तको कुरा सुनेर दङ्ग हुँदै यमराजले भने, ‘हैन चित्रगुप्त, तिमीले के भनेको यस्तो ? अलि किफायत त गर । अस्ति भर्खर सय रिमभन्दा बढी तेह्रपन्ने फोटोकपी गरेको हैन त ? अलिअलि भए पनि बाँकी हुनुपर्ने हो । जाऊ त, पहिला स्टोरमा हेर अनि मलाई दिउँसोको मिटिङमा रिपोर्टिङ गर ।’ ‘हो सरकार, हजुरबाट मर्जी भएको ठीक हो । तर, यो मर्त्यलोकको नेपाल भन्ने ठाउँबाट आउने सबै मनुक्खेहरुको रेकर्ड हेर्दा उनीहरुलाई तेह्रपन्ने भराउनैपर्ने देखियो र सोको लागि १५/२० ट्रक तेह्रपन्ने छपाए पनि नपुग्ने देखियो प्रभु ।’ चित्रगुप्तले फेरि जुक्ति सुझाए, ‘महाराज, बरु आजै इन्द्रलोकको भृङ्गी अफसेट छापाखानाबाट कोटेसन मगाउनुपर्‍यो र अर्डर दिइहाल्नुपर्‍यो । यो यमपञ्चकको पाँच दिनभित्र यति काम फत्ते गर्न सकिएन भने बडो अप्ठ्यारो पर्ला जस्तो भयो ।’ चित्रगुप्तको कुरा सुनेर यमराजले पुन: प्रश्न गरे, ‘हामीसँग पर्याप्त समय त छ नि छपाइका लागि ?’ ‘छैन सरकार । हामीसँग अत्यन्त सीमित समय छ । मुल्तबीमा रहेका हाम्रा अन्य धेरै काम गर्न पनि हामीलाई पन्ध्र दिनभन्दा बढी समय लाग्नेछ । त्यसैले सरकार, यो तेह्रपन्ने छपाइको काम जतिसक्दो चाँडो गरिहाल्नुपर्छ ।’ चित्रगुप्तले फेरि बिन्ती गरे, ‘महाराज, बाढीपहिरो, अनिकाल, भोकमरी, भूकम्प, आन्दोलन र दुर्घटनाका कारण दैनिक बथानका बथान नेपालीहरु यमलोक आइरहेका छन् । जसका कारण हामीले मर्त्यलोकको अन्य ठाउँबाट आउने मानिसहरुलाई हेर्न समेत भ्याएका छैनौं प्रभु । यो नेपाल भन्ने मुलुकले टाउको दुखाइसक्यो ।’ चित्रगुप्तको कुरा सुनेर यमराजले पुनः प्रश्न गरे, ‘चित्रगुप्त, हामीले अन्य मुलुकबाट यहाँ आउने मानिसहरुलाई तेह्रपन्ने भराएका छौं कि छैनौं ? यदि भराएका छौं भने अन्य मुलुक र नेपाल भन्ने मुलुकबाट आउने मानिसलाई भराएको तेह्रपन्नेको रेसियो कस्तो छ ?’ चित्रगुप्तले बताए ‘हे धर्मराज, हाम्रो यमलोकको स्ट्याटिस्टक ब्यूरोले हालै प्रकाशन गरेको तथ्याङ्कका आधारमा भन्ने हो भने नेपालबाट र अन्य मुलुकबाट यहाँ आउने मानिसको तेह्रपन्ने भर्ने रेसियोको बीचमा एकदमै ठूलो ग्याप छ । एउटा अचम्मको कुरा, अन्य सबै मुलुकको तेह्रपन्नेको तथ्याङ्क र नेपालको तथ्याङ्कलाई तुलना गर्ने हो भने पनि नेपालकै फाराम भर्नेको संख्या बढी हुन आउँछ ।’ ‘किन ? अन्य मुलुकमा भ्रष्टाचार भन्ने चिज नै हुँदैन रै’छ कि क्या हो ?’ ‘हैन सरकार हैन । अन्य मुलुकबाट आउने मानिसमा पनि घोटालाका घटनाहरु त छन् । तर, ‘सुडान’, ‘एलसी’, ‘क्यान्टोनमेन्ट’, ‘धमिजा’, ‘एनसेल’, ‘विद्युत्’, ‘आयल निगम, ‘मेलम्ची, ‘हाइड्रो पावर अनुमति’, ‘विमान खरिद’ जस्ता अनेक काण्ड चाहिँ नेपाल भन्ने मुलुकमा मात्रै भएको देखिन्छ । त्यहाँ त सरकार, जो शाक्तिशाली उसैको राज्य छ । यो त साह्रै अनर्थ भयो प्रभु । नेपाल भन्ने मुलुकमा त सबैभन्दा बढी उत्पादन हुने खेती भनेकै भ्रष्टाचार भएको छ हिजोआज । त्यसैले ती सबैलाई तेह्रपन्ने भराउनुपर्ने भयो सरकार । त्यसैले धेरैभन्दा धेरै तेह्रपन्ने फारामहरु भराउन पनि थप विज्ञहरु नियुक्ति गर्नुपर्‍यो ।’ चित्रगुप्तले फेरि थपे, ‘यदि नेपाल भन्ने मुलुकमा यस्तै ताल हो भने यो तेह्रपन्नेले मात्र धान्न सक्तैन जस्तो छ ।’ ‘किन र ? त्यो मुलुकमा अहिलेका युवा पुस्ता पनि भ्रष्टाचारमै लिप्त छन् र यतिका धेरै फाराम चाहियो चित्रगुप्त ?’ धर्मराजले जिज्ञासा राखे । ‘सरकार, युवाहरुको के कुरा गर्नु ? उनीहरु त लाखौंको संख्यामा बेरोजगार छन् । तिनै बेरोजगारलाई पछाडि लगाएर काटमार गर्नेहरु अहिले बडो पावरवाला भएका छन् । लाखौं युवा विदेश पलायन भएका छन् । रहलपहल युवालाई अवसरबाट ८० वर्षे युवाहरुले विस्थापित गरिदिएका छन् । महाराज, एकचोटि नेपालबाट यमलोक अएका नेपाली नेताहरुको गिदीको जाँचपड्ताल गर्नुपर्‍यो । कतै सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले गिदी भनेर अन्य वस्तु त हाल्नुभएन ? बरु एक पटक हजुरले ब्रह्माजीसँग पनि परामर्श गर्नुपर्‍यो । सरकार यी सबै अलि समय लाग्ने कुरा हुन् । अहिलेको तत्कालीन आवश्यकता भनेको चाहिँ छिटोभन्दा छिटो १५/२० ट्रक तेह्रपन्ने छपाउनु हो’, चित्रगुप्तले थप विवरण दिए । यति कुरा सुनेपछि यमराजले पनि तत्काल हेडक्वाटरको इमरजेन्सी मिटिङ बोलाउन र सोको लागि पत्र काट्न चित्रगुप्तलाई अह्राए । बैठकमा उनका चार प्रमुख विभागहरु सहचारी, अत्याचारी, व्यभिचारी र कर्मचारीबाट विभागीय प्रमुखहरुलाई उनीहरुको प्रगति प्रतिवेदन सहित मिटिङमा आउन पत्राचार गर्ने निधो भयो । उक्त मिटिङको भेन्यू ‘छापामार रोयल ब्याङ्क्वेट हल’ छनोट गरियो । यमपञ्चकको अघिल्लो दिन गरिने उक्त बैठकमा फेसिलिटेटरका रुपमा छिमेकी मित्रराष्ट्रका यमदूतलाई समेत आमन्त्रण गर्ने निर्णय भयो । यसका अतिरिक्त खाना र खाजा यमलोककै पाँचतारे होटल तथा ग्लोबल कुजिनबाट तयार पारिने तथा सहभागीहरुको स्वास्थ्यलाई ख्याल गर्दै गुणस्तरीय भारतीय नुनको प्रयोग गर्ने गरी बैठकको पूर्ण तयारी भयो । बैठकको दिन कार्यक्रम निर्धारित समयमै सुरु भयो । यमराजले बैठकको अध्यक्षता गर्दै आसन ग्रहण गरे । अध्यक्षको अनुमति लिएर चित्रगुप्तले तेह्रपन्नेको आवश्यकता र यसले मर्त्यलोकमा ल्याएको तरङ्गको बारेमा सहभागी समक्ष आफ्ना धारणा राखे । चित्रगुप्तको मन्तव्यपछि यमराजले पटाङ्गिनीभरि लहरै बसेका आफ्ना वरिष्ठ विज्ञहरुलाई निर्देशन दिए, मर्त्यलोकबाट आउने जो कोही तेह्रपन्ने भर्नबाट वञ्चित नहोऊन् । त्यसमा पनि नेपाल भन्ने मुलुकबाट आउने एक जना पनि नछुटून् । उनले यसको खाका एक साताभित्र तयार पार्न र सम्पूर्ण लागत इस्टिमेट तयार पारी तत्कालका लागि आवश्यक संख्यामा तेह्रपन्ने छपाइ गर्न कोटेशन आह्वान गर्न समेत निर्देशन दिए । सबै विज्ञले स्वीकृतिमा टाउको हल्लाए । तेह्रपन्ने भराउने र छपाइका लागि कोटेशन तथा दरभाउ आह्वान गर्ने कुरा यमराजले गरेपछि छापामार ब्याङ्क्वेट तथा ग्लोबल कुजिनका एक्जिक्युटिभ डाइरेक्टरलाई सो कुरा अलि चित्त नबुझेको जस्तो देखिन्थ्यो । कोटेशन र वित्तीय नियमका कुरा गर्दा उनलाई अलि बढी नै बाँधे जस्तो लागेछ क्यार । उनले यमराज समक्ष बिन्ती गरे, ‘महाराज, यो कोटेशन, दरभाउ र तेह्रपन्ने भन्ने कुरा हामी आफैंलाई पनि भन्न खोज्नुभएको हो हजुरले ? यदि त्यसो हो भने त मेरो पनि यसमा आपत्ति छ है । हामी त अरुलाई पो नियमन गर्ने र आदेश दिने निकाय हौं त । हामी आफैं यसमा रुमलियौं भने त मर्त्यलोकका सबैलाई कसरी भराएर भ्याउनु तेह्रपन्ने ? बरु सबैले भर्नुपर्ने हो भने अनलाइनबाटै भराउने व्यवस्था मिलाऔं महाराज । यसो गर्दा फाराम भर्न समयको बचत र सहजता हुनेथ्यो ।’ उनको कुरा सुनेर यमराज सुरुमा त दङ्ग परे । पछि उनलाई सम्झाए, ‘हेर बालक, मैले त तेह्रपन्ने भर्नबाट सर्वसाधारणहरु पो कोही पनि वञ्चित हुनु नपरोस् भनेको हुँ । हाम्रो आफ्नै सर्कल, रोयल हैसियत भएका तिमी-हामी जस्ता मानिस र हाम्रा नातागोताका लागि त फाराम भर्ने कुरै आउँदैन नि ! किन आत्तिएको ? बरु अफ्रिकी मुलुक सुडानतिर विगतमा गएको एउटा नेपाली टोलीलाई भने तथ्याङ्क अपडेट गर्नकै लागि मात्र भए पनि फाराम भराऊ है चित्रगुप्त । मैले भनिनँ भनेर पछि अत्तो थाप्ने हैन नि ।’ उनले फेरि थपे ‘त्यस्तै डाक्टरी विषय अध्ययन गर्ने नाममा भए गरेका सबैलाई यो तेह्रपन्ने भराउन नबिर्स है ।’ यति भनेर यमराजले सहभागीहरुका केही प्रश्न छन् भने चित्रगुप्तलाई प्रष्ट पार्न आदेश दिए । बैठकको सहजीकरण भने छिमेकी मित्रराष्ट्रका महामहिमज्यूले गरेका थिए । सबै सदस्यको सहमतिमा बैठकको माइन्युट तयार पारियो । बैठकले यही महिनाको अन्त्यसम्ममा यमलोकको अर्धवार्षिक प्रगति समीक्षा गर्ने तथा तत्कालका लागि कम्तीमा ३० ट्रक तेह्रपन्ने फाराम छपाइका लागि टङ्गाल राष्ट्रिय दैनिकमा कोटेशन आह्वान गर्ने निर्णय भयो । उक्त बैठक बसेको राति सुडान गएको टोली, अस्पताल सञ्चालकको समूह, रोयल ब्याङ्क्वेट हलका प्रमुख लगायत हाइ प्रोफाइल व्यक्तिलाई यमराजले दिउँसो मिटिङमा गरेको कुरा चित्त बुझेन । उनीहरुलाई उक्त कुराले कता-कता चिसो लागिरह्यो । उनीहरुले चित्रगुप्त, छिमेकी खाद्य आपूर्ति तथा नुन सप्लायर्सलाई पत्तै नदिई यमराजलाई पाता कस्ने र उनको ठाउँमा पवनपुत्र हनुमानको मूर्ति प्रतिस्थापित गर्ने योजना बनाए । आफू जस्तै हनुमानको मूर्ति यमलोकमा प्रतिस्थापन गरेपछि तेह्रपन्नेको भूतले आफूहरुलाई कहिल्यै नसताउने कुरामा उनीहरु ढुक्क देखिन्थे । यमपञ्चक अवधिभरि यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घरमा जाने भएकाले निर्णय कार्यान्वयन गर्न पनि केही समस्या नदेखिने कुरामा सम्पूर्ण सहभागीहरु निश्चिन्त थिए ।
Opinion
false
[ 0, 507, 6, 2669, 8, 16119, 69, 1927, 16318, 10096, 16, 629, 6135, 34, 1385, 138, 1700, 98, 10867, 6, 10, 12827, 8, 1485, 5, 126, 4027, 637, 6, 603, 21216, 6, 38, 5, 274, 10867, 29, 1881, 3152, 444, 3544, 892, 1325, 11, 6979, 3642, 116, 15, 8593, 191, 11234, 66, 5, 1927, 16318, 10811, 4482, 6, 8777, 10587, 8, 10, 166, 303, 4959, 1393, 5, 19473, 259, 28, 13399, 818, 15020, 255, 9, 21531, 131, 2475, 8613, 5995, 5, 72, 5144, 5866, 3390, 6, 13090, 790, 6, 441, 10512, 57, 58, 2507, 35, 9, 14181, 6948, 8, 587, 6604, 276, 905, 2882, 10211, 6, 2554, 8749, 9254, 7031, 15010, 120, 5, 126, 7031, 6, 1806, 7623, 7125, 3994, 4828, 7183, 1872, 7501, 6, 12259, 8, 9954, 5530, 16, 72, 8564, 90, 13119, 6, 8593, 12475, 5, 6780, 1051, 135, 10867, 1927, 16318, 16, 491, 11129, 9, 9109, 2749, 8, 405, 13617, 163, 1927, 16318, 121, 16119, 69, 11129, 8348, 60, 5, 82, 2412, 69, 60, 13, 330, 2176, 3219, 62, 4328, 96, 13, 6382, 7, 82, 2412, 69, 13, 5, 3758, 11, 72, 14317, 12155, 2543, 5, 2572, 7430, 5700, 8, 133, 82, 13306, 8345, 30, 5701, 7, 298, 15010, 11121, 21, 5, 195, 263, 1775, 85, 13, 114, 3716, 2368, 3390, 8, 300, 1927, 16318, 6, 83, 4788, 512, 914, 309, 10867, 11, 405, 6624, 69, 23, 1927, 16318, 7, 6724, 105, 639, 223, 121, 2036, 146, 2107, 6798, 60, 1174, 5, 14277, 6844, 140, 9, 1640, 168, 118, 13306, 8345, 30, 1523, 44, 998, 28, 2176, 60, 121, 10, 14453, 99, 15, 805, 1259, 20, 5, 18605, 60, 7, 1418, 5865, 8, 2847, 276, 377, 2235, 6, 2554, 6826, 8, 17563, 1174, 300, 62, 1451, 196, 7, 3758, 17, 74, 10796, 16, 2412, 20, 5, 274, 21, 3716, 2368, 3390, 6, 36, 53, 5656, 329, 82, 10356, 1858, 4525, 199, 2337, 1438, 2975, 13306, 8345, 30, 1669, 785, 7883, 3437, 9, 194, 6, 19, 299, 182, 3282, 4856, 13306, 8345, 30, 13, 781, 474, 15, 15936, 3437, 5052, 300, 1927, 16318, 11, 704, 15320, 9028, 7, 62, 3643, 431, 7, 2572, 5253, 3226, 3390, 6, 789, 1600, 914, 34, 610, 12668, 19272, 17, 4929, 2616, 7829, 785, 5988, 21, 9, 15010, 3486, 3565, 450, 5988, 21, 5, 21, 10489, 6, 311, 6491, 943, 46, 17040, 24, 9471, 29, 10777, 6434, 11539, 401, 163, 300, 1927, 16318, 6, 83, 4788, 10867, 11, 4135, 609, 6604, 2362, 63, 1450, 137, 60, 13, 330, 13, 7417, 12, 19, 3219, 62, 8421, 196, 5, 7430, 1775, 2197, 137, 13, 5, 2634, 4182, 962, 8, 133, 1041, 152, 85, 46, 24, 15, 928, 5379, 56, 168, 118, 137, 12183, 5, 383, 196, 7, 21, 13306, 8345, 30, 13, 7417, 6, 46, 812, 16665, 7218, 353, 3565, 6164, 300, 1927, 16318, 11, 704, 453, 7862, 6604, 62, 3643, 431, 7, 18652, 7, 276, 12, 59, 7, 19246, 7, 1118, 7, 868, 9, 1137, 12, 95, 489, 416, 6611, 12, 416, 6611, 6612, 5866, 3390, 6460, 27, 5, 3726, 95, 334, 3716, 2368, 3390, 6, 152, 5656, 329, 1843, 14, 766, 103, 10203, 12, 9589, 5052, 5, 21, 36, 53, 647, 11, 3381, 12489, 12315, 300, 1927, 16318, 6, 83, 4788, 10867, 11, 1298, 609, 6604, 62, 9613, 16318, 7, 334, 152, 12558, 242, 329, 1843, 14, 13306, 8345, 30, 1669, 4565, 922, 146, 9589, 121, 548, 1669, 4565, 922, 29, 152, 647, 9, 36, 53, 12558, 329, 4486, 1669, 2946, 13306, 8345, 30, 6, 6884, 855, 1184, 13, 3219, 1927, 16318, 11, 197, 62, 2334, 13119, 7, 212, 5866, 3390, 6, 17599, 166, 4366, 44, 8961, 11, 2171, 843, 28, 3541, 12, 393, 53, 20, 29, 5091, 9, 152, 12558, 242, 329, 2318, 13306, 8345, 30, 9682, 6884, 855, 6, 1946, 4185, 218, 3943, 131, 13, 5, 102, 4230, 6, 83, 7, 152, 82, 1598, 13306, 8345, 30, 6, 3541, 9, 124, 3541, 14, 6809, 25, 20, 29, 15, 4971, 7691, 9682, 6, 669, 118, 67, 1796, 300, 10508, 121, 152, 1509, 2229, 53, 5727, 37, 849, 9, 69, 45, 178, 146, 2172, 20, 3219, 6624, 69, 23, 196, 2176, 5, 152, 12558, 329, 11216, 15, 18923, 12, 8284, 60, 27, 5, 274, 11648, 591, 9390, 7, 62, 2251, 398, 2416, 62, 11575, 6368, 23, 3069, 2416, 62, 763, 1987, 719, 2416, 62, 2322, 6972, 2416, 62, 18494, 108, 2416, 5512, 119, 59, 1578, 7, 62, 4884, 61, 14106, 7, 6624, 7560, 2630, 4859, 1528, 2416, 10195, 1296, 863, 45, 519, 1853, 8092, 2422, 36, 53, 1509, 295, 16, 589, 5, 621, 60, 196, 7, 400, 3880, 4806, 8796, 6552, 6, 343, 13, 5, 21, 60, 7800, 1971, 2858, 163, 5052, 5, 36, 53, 1509, 60, 282, 118, 315, 40, 1122, 7301, 2229, 16, 13, 10490, 5, 383, 271, 1637, 13306, 8345, 30, 1669, 785, 1272, 163, 196, 5, 383, 85, 168, 85, 13306, 8345, 30, 7691, 55, 1669, 785, 15, 298, 9477, 2642, 11121, 21, 300, 1927, 16318, 11, 704, 4287, 7, 62, 14073, 36, 53, 1509, 726, 1779, 20, 29, 21, 13306, 8345, 30, 11, 90, 8420, 12548, 401, 13, 300, 10508, 9, 121, 115, 1509, 114, 12, 391, 2911, 15, 2229, 191, 1181, 3460, 27, 9, 943, 12, 85, 7691, 12253, 1927, 16318, 3219, 13119, 11, 5439, 2735, 5, 9715, 7, 3746, 6, 105, 83, 160, 121, 1368, 60, 6338, 6, 3328, 8621, 27, 5, 2963, 8621, 14, 2324, 1686, 4705, 8, 18, 25, 55, 114, 10777, 4859, 2709, 73, 27, 5, 6338, 391, 970, 9453, 73, 27, 5, 9, 6217, 131, 6217, 7683, 714, 17, 2186, 3459, 3746, 11, 5741, 7081, 12, 27, 5, 6382, 7, 26, 12199, 5091, 5866, 3390, 148, 2331, 39, 2447, 6, 4285, 1381, 6, 2687, 131, 2900, 4336, 11121, 21, 5, 1366, 5074, 1631, 16754, 11, 4285, 1381, 185, 152, 1397, 60, 9013, 10105, 121, 2572, 26, 249, 3758, 11, 16754, 63, 15, 3289, 11121, 21, 5, 196, 208, 82, 2036, 137, 770, 83, 112, 5, 2135, 712, 857, 639, 2422, 2370, 168, 2370, 299, 182, 3282, 4856, 13306, 8345, 30, 13, 131, 2317, 20, 2416, 1927, 16318, 11, 298, 561, 425, 5, 943, 83, 14294, 10867, 11, 15, 1178, 5790, 12827, 6, 10098, 18, 167, 10178, 2554, 6826, 11056, 9, 194, 6, 19, 894, 7038, 1927, 16318, 14, 6094, 1588, 474, 5, 1266, 539, 304, 110, 1200, 55, 1434, 9688, 7, 11627, 1964, 21518, 34, 9, 678, 17, 4987, 110, 344, 1848, 1601, 1065, 660, 2554, 6826, 8, 865, 7933, 25, 14727, 163, 5, 170, 2554, 6826, 6, 4397, 14458, 62, 13501, 33, 8, 18, 10604, 13138, 8671, 166, 2093, 45, 1464, 1400, 5, 10489, 6, 1881, 56, 421, 170, 1266, 4193, 6310, 3451, 8322, 12, 88, 1655, 16733, 12, 5866, 10094, 14, 103, 13049, 25, 227, 163, 5, 653, 1343, 1238, 9, 8332, 5866, 3390, 96, 311, 5166, 30, 1160, 22, 6230, 867, 5403, 17, 376, 1521, 574, 22, 546, 199, 231, 14, 5982, 71, 3938, 261, 5890, 6, 151, 25, 57, 8274, 622, 478, 163, 5, 8274, 56, 128, 4518, 3075, 206, 163, 5, 10867, 11, 8274, 9758, 71, 12226, 2409, 120, 5, 117, 6, 1528, 351, 1927, 16318, 11, 13306, 8345, 30, 6, 857, 9, 438, 3716, 2368, 3390, 8, 1314, 47, 914, 6, 403, 546, 6317, 369, 1435, 2735, 5, 1927, 16318, 6, 6987, 135, 10867, 11, 9309, 5266, 1969, 3493, 5522, 69, 1901, 369, 1337, 9477, 14, 730, 425, 7, 3716, 2368, 3390, 17, 329, 400, 1128, 13306, 8345, 30, 6153, 17, 9233, 3717, 65, 4220, 310, 5, 1288, 15, 36, 53, 12558, 329, 26, 174, 15, 18305, 12408, 5, 58, 195, 9514, 26, 1293, 527, 376, 1370, 9, 629, 3479, 9848, 91, 7484, 376, 4099, 1178, 12, 19, 287, 3328, 13306, 8345, 30, 13, 7417, 24, 4929, 4137, 2673, 24, 103, 730, 425, 5, 82, 3949, 11, 3151, 8, 3381, 4273, 474, 5, 13306, 8345, 30, 1669, 623, 9, 13, 7417, 12, 19, 4929, 4137, 22, 15276, 2673, 25, 83, 10867, 11, 741, 16815, 13138, 8671, 166, 22, 6230, 867, 5403, 12, 6479, 11211, 1618, 7274, 15009, 14, 194, 83, 2036, 3472, 10971, 6, 401, 11153, 5, 4929, 4137, 9, 1269, 830, 12, 83, 150, 389, 2036, 118, 37, 4007, 30, 401, 2469, 178, 11012, 5, 58, 10867, 6317, 453, 7862, 6604, 62, 3643, 431, 7, 21, 4929, 4137, 7, 15276, 9, 13306, 8345, 30, 53, 83, 155, 2916, 14, 15, 853, 3927, 2125, 20, 3758, 11, 121, 548, 2047, 20, 29, 60, 229, 15, 695, 7244, 13, 2775, 5, 155, 60, 5089, 941, 5499, 25, 9, 1197, 189, 1221, 4957, 60, 5, 155, 2916, 695, 9743, 666, 5356, 29, 60, 3716, 2368, 3390, 12, 1637, 497, 1669, 1356, 789, 13606, 13306, 8345, 30, 121, 2572, 1641, 1669, 3488, 20, 29, 949, 1024, 1669, 623, 179, 10, 9320, 2328, 6382, 5, 2488, 150, 7691, 6153, 4587, 2771, 9, 8678, 40, 3547, 300, 145, 83, 4788, 10867, 4895, 60, 512, 914, 1777, 5, 186, 389, 19172, 7, 62, 8974, 2053, 7, 257, 60, 13306, 8345, 30, 6153, 17, 3695, 55, 941, 1128, 15, 9233, 411, 13578, 639, 1273, 5, 212, 509, 19036, 7, 10604, 5377, 73, 2512, 70, 8705, 519, 1069, 9, 1041, 20395, 12, 19, 60, 7691, 9682, 6978, 8139, 330, 264, 350, 18854, 6, 121, 2572, 8360, 647, 15008, 523, 3526, 251, 102, 39, 871, 14, 29, 3541, 7427, 24, 96, 19, 90, 99, 15, 7691, 1669, 5357, 2775, 1927, 16318, 5, 257, 9622, 161, 185, 186, 148, 2787, 65, 13690, 30, 2176, 330, 300, 58, 704, 4287, 62, 1348, 17207, 1612, 34, 372, 392, 25, 846, 99, 48, 1637, 21, 13306, 8345, 30, 1669, 785, 10756, 1167, 2775, 300, 943, 185, 10867, 11, 546, 2213, 72, 609, 27, 29, 1927, 16318, 14, 3369, 1370, 1197, 425, 5, 8274, 9128, 29, 1655, 16733, 12, 15373, 4221, 11, 48, 66, 5, 82, 6006, 9478, 8274, 5993, 23, 1618, 166, 376, 1521, 855, 5, 1300, 430, 2335, 919, 116, 8, 5866, 3390, 6, 5829, 19844, 1601, 3700, 25, 22, 1178, 12, 19, 2031, 607, 4856, 13306, 8345, 30, 7691, 13, 7417, 12, 19, 15118, 11154, 111, 4657, 4929, 4137, 2673, 25, 227, 163, 5, 170, 613, 888, 1304, 15008, 251, 871, 7, 571, 2326, 6, 2029, 10604, 13138, 8671, 166, 2093, 12, 110, 692, 4888, 15454, 1874, 10867, 11, 2235, 2554, 6826, 8, 28, 83, 3472, 7682, 23, 5, 2975, 170, 83, 11, 4811, 70, 6398, 2669, 19, 16135, 5, 1823, 1927, 16318, 7, 1655, 2988, 2739, 22, 5890, 20610, 14, 306, 6415, 11668, 10867, 14, 2411, 33, 3340, 461, 9, 145, 491, 8730, 6934, 5088, 6, 2977, 484, 12280, 25, 289, 2489, 5, 592, 487, 5088, 6, 2977, 5866, 3390, 8, 10515, 741, 13306, 8345, 30, 6, 11069, 11, 3406, 14, 1536, 5604, 84, 623, 1495, 1368, 6478, 6254, 5, 10489, 15113, 91, 10867, 5209, 2793, 10018, 6, 553, 341, 422, 227, 794, 24, 15, 72, 200, 17146, 1495, 629, 546, 55, 330, 6947, 1516, 84, 66, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,328
10,328
भारत र चीनसँगको सम्बन्ध जहाँसम्म छ, राजनीतिकरुपले स्थिर र आर्थिकरुपले सम्वृद्धिको दिशातिर अगाडि बढ्न नसक्दासम्म हामीले भोगेको समस्याबाट पुरै मुक्ति पाइन्छ भन्ने मलाई लागेको छैन । मैले शान्ति प्रक्रियामा आएपछि १० वर्ष यही देखें । चीनलाई अलि बढी जोड दिएर सम्बन्ध बनाउन खोज्ने या भारतलाई अलि बढी जोड दिन खोज्ने । कहिले भारतसँग नजिकजस्तो देखिने, कहिले चीनसँग नजिकजस्तो देखिने । कोही कुनैबेला भारतसँग नजिक, अर्को चीनसँग नजिक जस्तो देखिने जो भएको छ, मैले अन्तर्यमा गएर हेर्दा यो हाम्रो राजनीतिक स्थायित्वसँग र यहाँको आर्थिक सम्वृद्धिसँग जोडिएको छ । हामी आर्थिकरुपमा सवृद्ध हुन थाल्यौं भने हाम्रो विदेश नीतिमा पनि विश्वसनीयता बढ्छ । हाम्रो हैसियत पनि बढेर जान्छ । सबैलाई नयाँ ढंगले  सन्तुलन गर्न सक्ने हैसियत पनि बन्छ । हामी गरीब भइराख्ने र राजनीतिक पार्टीवीच झगडा भइराख्ने वा राजनीतिक अस्थिरता भइराख्यो भने त्यो दुर्भाग्य हामीले व्यहोरिरहनुपर्छ । यो कुरा इतिहासदेखि नै त्यस्तै छ । जंगबहादुर आउँदा एउटासँग, अर्को आउँदा अर्कोसँग जानुपर्ने । सुघौली सन्धीदेखि हेर्‍यो भने पनि त्यो देखिन्छ । हामी गरीब भएपछि गरीबलाई त सबैले हेप्छन् । अनि सबैले उपयोग गर्न खोज्छन् । सम्वृद्ध भएपछि, स्थायित्व भएपछि आफ्नो भनाइको वजन पनि बढी हुन्छ । हामीभन्दा कैयौं गुणा गरीबहरु अहिले धनी भइसकेपछि उनीहरुलाई संसारमा, अन्तरराष्ट्रिय समीटमा पनि त्यो ठ्याक्कै देखिन्छ । गरिब देशका प्रतिनिधिहरु बोल्दाखेरि स्रोताहरुको, नेताहरुको बडी ल्याङ्वेज अर्कै हुन्छ । अलि धनी, सम्वृद्ध र स्थिर राजनीति भएका देशहरु बोल्दाखेरि चाँहि अर्कै हुन्छ । त्यसकारण हामीले राजनीतिक स्थिरता बनाउने र सम्वृद्धितिर देशलाई लैजानेसँग नै हाम्रो विदेशनीतिको पनि वजन निर्भर छ । अहिले हामी जहाँनेर छौं, संविधान बनाएका छौं । परिवर्तन घोषित छ । यसलाई कार्यान्वयनको सफलता र त्यसैसँग जोडेर सम्वृद्धितिर जाने कुराले नै छिमेकीसँगको हाम्रो सम्बन्ध पनि र अन्तरराष्ट्रिय सम्बन्ध पनि राम्रो हुन्छ । ‘मेरो विदेशनीति स्वतन्त्र छ’ मेरोचाँहि, म के भन्छु भने मैले साँच्चै नै स्वतन्त्र विदेश नीति लिएको छु भन्ने मेरो दाबी हुन्छ । मेरो कसैसँग ‘एलाइन’ भन्ने हुँदैन  । म नेपालको कतिबेलाको आवश्यकता के हो भन्नेबाट नै बढी निर्धारित हुने गरेको छु । मैले ओलीजीलाई प्रधानमन्त्री निर्वाचित गर्ने प्रस्ताव गर्दैगर्दा, हामीले नाकाबन्दीको सामना गर्दैगर्दा र संविधान घोषणा गराउने वातावरण बनाउँदै  गर्दा तपाईहरुले हेर्नुभयो भने म शायद अरुभन्दा अलि बढी ‘अफेन्सिभ’ नै थिएँ तपाईहरुले यो शान्ति प्रक्रियाको सबै चरणमा हेर्नुभयो भने मेरो निश्कर्ष, मेरो दलको अथवा लिडरको हिसाबले मैले जे आवश्यक छ भनेरसोच्छु, त्यही गर्ने गरेको छु । कहिले अलिकति चीनसित बढी फाइदा हुन्छ कि भनेजस्तो लाग्यो भने मैले त्यसै गरेको छु । भारतसँग अलि बढी डिल गरे फाइदा हुन्छ कि भनेजस्तो लाग्यो भने त्यसै गरेको छु । तर, जे गर्दा पनि नेपालको राष्ट्रिय हितभन्दा दायाँ वायाँ चाहिँ मेरो कहिल्यै पनि छैन । ‘नाकाबन्दीमा म अरुभन्दा बढी अफेन्सिभ थिएँ’ यो कुरो बढी सेन्सेटिभ छ । मैले बडो प्रष्टसँग भनेको छु । कुरा त हो, राष्ट्रवाद अथवा राष्ट्रियता भन्दाखेरि चाँहि हामीमा अब ठूलो डिबेट हुन सक्छ । पहाडको, त्यसमा पनि अपर काष्टले बुझ्ने एउटाचाहिँ नेस्नालिज्म पनि छ । जनजातिले बुझ्ने एउटा नेष्नालिज्म पनि छ । मधेसीहरुको पनि एउटा खालको चाँहि बुझाइ छ । यसमा मैले व्याख्या गरिनँ । मेरो खालि के हो भने मैले ओलीजीलाई प्रधानमन्त्री निर्वाचित गर्ने प्रस्ताव गर्दैगर्दा, हामीले नाकाबन्दीको सामना गर्दैगर्दा र संविधान घोषणा गराउने वातावरण बनाउँदै  गर्दा तपाईहरुले हेर्नुभयो भने म शायद अरुभन्दा अलि बढी ‘अफेन्सिभ’ नै थिएँ । कहीँ कसैको दबावमा नेपाल आउनुहुँदैन, हामीले यतिबेला स्वतन्त्र निर्णय गर्नैपर्छ, सरकार हामी आफैं नेपालका राजनीतिक दलका नेताहरु बसेर जे समझदारी बनाएका थियौं, त्यहीअनुसार नै सरकार बन्नुपर्छ, त्यहाँ अरु कसैको दबावमा सरकार बनाउने कुरा हुन सक्दैन । पछिल्लो चरण फेरि किन यस्तो भयो त भन्ने जहाँसम्म सवाल छ, मेरो तर्क के छ भने मैले के देखें भने देश ध्रुवीरकणतिर जाँदैछ । मधेस एकातिर र पहाड अर्कातिर जाने खतरा बढ्दै गयो । यसलाई ‘न्यारोडाउन’ गर्नेतिर भन्दा बढ्ने भयो र हाम्रो छिमेकीसँगको सम्बन्ध र अन्तरराष्ट्रिय सम्बन्धको सन्तुलन पनि बिगि्रने खतरा पैदा भयो । र, म त्यस्तो पात्रभित्र पर्छु, जसले मधेसलाई, थारुलाई, जनजातिलाई एड्रेस गर्ने । मेरो बारेमा पनि थुप्रै कन्फ्युजन त भयो । तर, म के ठान्छु भने त्यति हुँदाहुँदै पनि मसँग त्यो मोरल र पोलिटिक अथोरिटी अझै बाँकी छ । मैले जोड्नुपर्छ नेपाललाई भन्ने कुराबाट हो । यो भारतलाई फकाउनका निम्ति भन्ने सोच्नुभयो नि, त्यसो हुन्थ्यो भने अहिले, आजका मितिमा तपाईले मेरो जे स्टेप देख्नुहुन्छ, त्यो स्टेप हुँदैनथ्यो । म अरु व्याख्या गर्दिनँ । अहिले मैले धेरै व्याख्या गरें भने बिगि्रन्छ भन्ने मलाई डर छ । तर, तपाईहरुले आजको हेुर्नभयो भने नेपालको राष्ट्रिय हित प्राइम कुरा हो । यसको निम्ति दुबै छिमेकीसँग मिलाएर लैजाने र आन्तरिक राष्ट्रलाई एकतावद्ध गर्ने कुरा प्राथमिकताको कुरा हो । यो तपाई पाउनुहुनेछ । गहिरो गरी हेर्नुभयो भने योभन्दा बाहिर छैन मेरो । हैन भने त म अर्कै ठाउँमा पुगि नै सक्थें । म तपाईहरुलाई यो क्लियर गर्न चाहन्छु  । त्रिपक्षीय साझेदारीले नेपाललाई माथि पुर्‍याउँछ यो त्रिदेशीय साझेदारीको कुरा मैले धेरै पहिले चीन जाँदा र भारत जाँदा पनि उठाएको छु । यसको रणनीतिक महत्व छ भन्ने मेरो गहिरो बुझाइ छ । यो सम्भव छ र नेपाललाई माथि ल्याउने अनि नेपाल पनि केही चिज हो भन्ने बनाउन सक्नुचाहिँ रणनीतिक हुन्छ भन्ने मेरो गहिरो बुझाइ अनुसार नै मैले यो कुरा राख्दै आएको छु । चीनले यो कुरा राख्नेवित्तिकै सुरुवातबाटै धेरै राम्रो भनेर समर्थन गर्‍यो । इण्डियाले यो सोचाइ चाहिँ राम्रो हो, तर अहिले भर्खरै फिजिबल छैन, प्राक्टिकल छैन, यसलाई अझै त्यो ठाउँमा पुग्न समय लाग्छ भनेर पहिलेदेखि भनेको हो । म विपक्षी दलको नेताका रुपमा इण्डियामा जाँदाखेरि पनि इण्डियाले यसलाई टाइम आइपुगेको छैन भनेको थियो । सलमान खुर्सिद विदेशमन्त्री भएका बेला उनले पब्लिक स्टेटमेन्ट पनि दिएका थिए । यो आइडिया त ठीकै हो, तर अहिले फिजिबल छैन भन्ने खालको थियो । अहिले गोवामा दुबै देशमा प्रधानमन्त्रीसँग मेरो ४० मिनेट कुराकानी भयो । पहिलो २० मिनेट सी जिनपिङसँग, अर्को २० मिनेट तीनैजना नेताहरुवीच । यो संयोग नै हो । यसबाट मैले के महसुस गरेको छु भने त्रिदेशीय साझेदारीको कुरो जो त्यहाँ चल्यो, उहाँहरुले यसलाई त्यहाँ पोजेटिभ भन्नुभएको हो । मोदीजीले पनि त्यहाँचाँहि यसलाई पोजेटिभ नै भन्नुभएको हो ।  त्यहाँ त्रिदेशीय साझेदारीको सहमति गरेको होइन, अनौपचारिक कुराकानीमात्रै भएको हो । तर, इण्डियन मिडियामा त्यो त एकदमै व्यापकरुपमा आइदियो । नेपाल, भारत र चीनको मिटिङ भयो, त्रिदेशीय साझेदारीमा समझदारी भयो भनेर आइदियो । बाध्य भएर इण्डियन विदेश मन्त्रालयले बोल्नुपर्ने अवस्था आयो । र, दुई दिनपछि खण्डन आयो । भोलिपल्ट व्यापकरुपमा इण्डियन मिडियामा त्यो फोटो पनि आयो । फोटोसहित यसरी मिटिङ भएको भन्ने आइसकेपछि त्यसले त इण्डियामा पनि ठूलो प्रभाव पार्‍यो । इण्डियन मिडियामा छायो त्यो त । म नेपाल फर्किएपछि चीनको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताबाट पनि वक्तव्य आयो । त्यो सपोर्टमै आयो । जे होस् यो चिज महत्वपूर्ण भयो भन्ने नै कुरा हो । त्यसकारण मेरो अनुरोध के छ भने त्रिदेशीय साझेदारीको रणनीति नेपालको हितमा छ । यसलाई अलि बढी ‘ह्यामरआउट’ गर्न जरुरी छ भन्ने मलाई लाग्छ । यसले नै नेपालको स्वतन्त्रतालाई पनि सुदृढ गर्न सक्छ । आर्थिक विकासलाई पनि सुदृढ गर्न सक्छ । (वर्तमान सरकारको विदेश नीतिबारे पत्रकारहरुले सोधेको प्रश्नको जवाफ दिनेक्रममा प्रधानमन्त्री प्रचण्डद्वारा बुधबार साँझ बालुवाटारमा व्यक्त विचारको सारसंक्षेप)  
Opinion
false
[ 0, 397, 9, 6873, 6, 463, 1061, 116, 379, 214, 4148, 11, 5485, 9, 171, 4148, 11, 2500, 9757, 6, 10, 21416, 320, 1952, 3475, 116, 334, 13457, 200, 17, 3574, 2815, 847, 53, 377, 288, 104, 5, 257, 658, 3736, 2456, 217, 80, 430, 4416, 141, 5, 486, 14, 2036, 118, 808, 1322, 463, 285, 3258, 526, 8386, 2036, 118, 808, 56, 3258, 5, 883, 5902, 1465, 1093, 1925, 7, 883, 6873, 1465, 1093, 1925, 5, 1128, 75, 3622, 5902, 1465, 7, 258, 6873, 1465, 401, 1925, 400, 16, 379, 257, 6418, 119, 8, 1029, 1438, 21, 212, 214, 7107, 63, 9, 2128, 171, 2500, 9757, 63, 1807, 13, 5, 155, 171, 1926, 190, 16320, 67, 5198, 4695, 29, 212, 970, 427, 8, 15, 17154, 4947, 5, 212, 5377, 15, 3743, 1937, 5, 1637, 94, 2758, 5365, 24, 395, 5377, 15, 4608, 5, 155, 6532, 1841, 7896, 30, 9, 214, 201, 9058, 6199, 1841, 7896, 30, 50, 214, 8596, 1841, 13175, 926, 29, 115, 8723, 334, 3692, 1451, 18, 11993, 1359, 5, 21, 83, 802, 132, 37, 617, 13, 5, 7173, 3007, 102, 63, 7, 258, 3007, 258, 63, 7566, 5, 381, 1315, 4927, 12510, 132, 2847, 108, 21, 29, 15, 115, 589, 5, 155, 6532, 407, 6532, 14, 60, 1641, 1391, 131, 3065, 5, 276, 1641, 1290, 24, 18440, 5, 2500, 16320, 407, 7, 7107, 407, 54, 765, 6, 13938, 15, 118, 78, 5, 155, 168, 8694, 5696, 6532, 55, 114, 2635, 9891, 2975, 4132, 7, 6619, 967, 34, 166, 8, 15, 115, 10, 9393, 589, 5, 3267, 1190, 10465, 13975, 8659, 91, 10722, 199, 7, 2447, 6, 7487, 6469, 1165, 1903, 167, 6446, 78, 5, 2036, 2635, 7, 2500, 16320, 9, 5485, 921, 73, 10051, 13975, 8659, 91, 14149, 6446, 78, 5, 4446, 334, 214, 7580, 356, 9, 2500, 9757, 523, 207, 14, 3848, 63, 37, 212, 970, 9986, 6, 15, 13938, 5108, 13, 5, 114, 155, 1061, 6060, 10599, 324, 2045, 922, 5, 470, 4098, 13, 5, 432, 7543, 1360, 9, 861, 63, 4690, 2500, 9757, 523, 341, 83, 11, 37, 1655, 2133, 212, 463, 15, 9, 6619, 463, 15, 269, 78, 5, 12339, 970, 9986, 999, 13, 45, 229, 1577, 161, 2042, 7, 74, 105, 8727, 29, 257, 5660, 37, 999, 970, 427, 656, 682, 53, 229, 1157, 78, 5, 229, 7879, 7036, 6740, 45, 53, 849, 5, 74, 124, 12287, 6, 857, 105, 20, 53, 17, 37, 118, 4518, 40, 28, 682, 5, 257, 851, 535, 14, 156, 886, 25, 694, 71, 15202, 7, 334, 3511, 6, 3297, 71, 15202, 9, 324, 362, 807, 790, 4678, 150, 7212, 11, 766, 2520, 29, 74, 7067, 677, 168, 2036, 118, 62, 14475, 3920, 6464, 45, 37, 1678, 7212, 11, 21, 658, 651, 6, 82, 1214, 766, 2520, 29, 229, 16554, 7, 229, 2284, 735, 13688, 18, 6, 1762, 257, 750, 287, 13, 185, 1529, 3517, 4638, 516, 25, 28, 682, 5, 883, 5814, 486, 1202, 118, 1461, 78, 146, 12682, 1547, 29, 257, 861, 28, 682, 5, 5902, 2036, 118, 7183, 120, 1461, 78, 146, 12682, 1547, 29, 861, 28, 682, 5, 274, 750, 150, 15, 124, 111, 2111, 168, 8711, 50, 5245, 2422, 229, 1536, 15, 104, 5, 62, 252, 12, 7886, 8, 74, 677, 168, 118, 610, 3920, 6464, 1678, 45, 21, 3903, 118, 190, 3920, 9662, 13, 5, 257, 10777, 3369, 63, 639, 682, 5, 83, 60, 649, 6133, 735, 5738, 158, 8659, 91, 14149, 155, 8, 169, 218, 959, 17705, 67, 542, 5, 1907, 6, 7, 1288, 15, 11685, 183, 1664, 11, 4406, 102, 4611, 1321, 12468, 59, 13629, 15, 13, 5, 2072, 11, 4406, 102, 1321, 2877, 252, 59, 13629, 15, 13, 5, 2942, 199, 15, 102, 3057, 14149, 5816, 13, 5, 695, 257, 2745, 5498, 161, 5, 229, 11509, 105, 20, 29, 257, 851, 535, 14, 156, 886, 25, 694, 71, 15202, 7, 334, 3511, 6, 3297, 71, 15202, 9, 324, 362, 807, 790, 4678, 150, 7212, 11, 766, 2520, 29, 74, 7067, 677, 168, 2036, 118, 62, 14475, 3920, 6464, 45, 37, 1678, 5, 9276, 2904, 12142, 8, 36, 2631, 11599, 7, 334, 3158, 999, 227, 24, 9992, 7, 196, 155, 2916, 547, 214, 2019, 2447, 1399, 750, 4278, 2045, 4945, 7, 516, 496, 37, 196, 15305, 7, 621, 677, 2904, 12142, 8, 196, 356, 83, 67, 1916, 5, 532, 2434, 704, 350, 223, 163, 60, 53, 1061, 116, 6652, 379, 229, 2142, 105, 13, 29, 257, 105, 4416, 141, 29, 207, 5835, 34, 18, 44, 480, 523, 3335, 178, 5, 2253, 5236, 9, 1907, 12628, 341, 2472, 1229, 2300, 5, 432, 62, 11132, 9196, 785, 45, 25, 523, 158, 1892, 163, 9, 212, 1655, 2133, 463, 9, 6619, 463, 6, 5365, 15, 7466, 8972, 297, 2472, 4588, 163, 5, 9, 7, 74, 1028, 2454, 527, 664, 4638, 671, 2253, 14, 7, 3522, 14, 7, 2072, 14, 4389, 7237, 25, 5, 229, 403, 15, 1421, 15378, 1618, 1085, 60, 163, 5, 274, 74, 105, 17509, 97, 29, 1047, 6042, 15, 9280, 115, 7599, 59, 9, 8889, 4647, 148, 11090, 5904, 544, 805, 13, 5, 257, 808, 6164, 2450, 53, 83, 17, 20, 5, 21, 8386, 20029, 12, 1232, 53, 972, 9723, 330, 7, 2047, 1815, 29, 114, 7, 7593, 661, 8, 4141, 229, 750, 7238, 131, 1760, 3366, 7, 115, 7238, 131, 17206, 5, 74, 677, 2745, 12133, 161, 5, 114, 257, 85, 2745, 7776, 29, 7466, 8972, 1553, 53, 377, 1951, 13, 5, 274, 7212, 11, 1091, 1391, 97, 2559, 437, 382, 29, 124, 111, 2111, 14081, 83, 20, 5, 195, 1232, 1714, 1655, 63, 4568, 3848, 9, 1099, 357, 14, 850, 8744, 25, 83, 1583, 6, 83, 20, 5, 21, 1742, 19225, 5, 4764, 57, 766, 2520, 29, 21, 168, 488, 104, 229, 5, 2176, 29, 60, 74, 6446, 491, 8080, 37, 16363, 141, 5, 74, 7212, 14, 21, 16542, 24, 4110, 5, 19901, 439, 3597, 11, 2450, 633, 869, 15656, 21, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 83, 257, 85, 466, 486, 1201, 9, 397, 1201, 15, 7406, 682, 5, 195, 8493, 1255, 13, 53, 229, 4764, 5816, 13, 5, 21, 1839, 13, 9, 2450, 633, 1427, 276, 36, 15, 72, 5727, 20, 53, 285, 3691, 4611, 8493, 78, 53, 229, 4764, 5816, 92, 37, 257, 21, 83, 2192, 123, 682, 5, 3188, 21, 83, 810, 20976, 2381, 1024, 85, 269, 185, 2013, 906, 21, 5, 11395, 11, 21, 12904, 2422, 269, 649, 47, 114, 3724, 14768, 2139, 2424, 1730, 6454, 8898, 2424, 432, 544, 115, 491, 1382, 137, 1033, 185, 8887, 639, 20, 5, 74, 3907, 2284, 244, 12, 88, 11395, 8, 1201, 8659, 91, 15, 11395, 11, 432, 7498, 9151, 104, 639, 38, 5, 7236, 2165, 1167, 5055, 10076, 73, 260, 58, 8571, 7681, 3069, 15, 514, 66, 5, 21, 1185, 4462, 60, 2412, 69, 649, 47, 114, 14768, 2139, 104, 53, 3057, 38, 5, 114, 1262, 462, 8, 1714, 838, 156, 63, 229, 1095, 2012, 1668, 163, 5, 113, 323, 2012, 1739, 19151, 63, 7, 258, 323, 2012, 5025, 3076, 2447, 9058, 5, 21, 8244, 37, 20, 5, 42, 17, 257, 105, 2182, 28, 682, 29, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 3903, 400, 621, 9311, 7, 5069, 11, 432, 621, 941, 167, 9662, 10318, 20, 5, 1176, 7368, 15, 621, 1577, 161, 2042, 432, 941, 167, 9662, 37, 10318, 20, 5, 621, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 688, 28, 1074, 7912, 1668, 3731, 16, 20, 5, 274, 18597, 7930, 115, 60, 4185, 2227, 1926, 1185, 12389, 5, 36, 7, 397, 9, 486, 6, 2554, 6826, 2806, 3747, 2493, 439, 3597, 8, 4278, 163, 185, 1185, 12389, 5, 1782, 266, 18597, 970, 1242, 3640, 1272, 265, 1324, 5, 9, 7, 89, 6191, 14417, 1324, 5, 5185, 2227, 1926, 18597, 7930, 115, 1523, 15, 1324, 5, 1523, 354, 564, 2554, 6826, 16, 53, 18065, 1938, 60, 11395, 8, 15, 218, 854, 6324, 21, 5, 18597, 7930, 13, 33, 382, 115, 60, 5, 74, 36, 16273, 486, 6, 970, 2599, 1562, 17, 15, 7847, 1324, 5, 115, 17939, 191, 1324, 5, 750, 1417, 21, 5727, 624, 163, 53, 37, 83, 20, 5, 4446, 229, 1559, 105, 13, 29, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 3283, 124, 5042, 13, 5, 432, 2036, 118, 62, 17399, 18, 9834, 45, 24, 1172, 13, 53, 377, 1033, 5, 438, 37, 124, 2702, 14, 15, 7106, 24, 542, 5, 171, 76, 14, 15, 7106, 24, 542, 5, 77, 9983, 1296, 501, 970, 427, 273, 7366, 11, 4540, 6, 609, 6, 1587, 189, 5071, 156, 1774, 215, 845, 1253, 10199, 759, 679, 6, 2336, 1860, 13076, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,329
10,329
 मेरा लागि दशैं, तिहार र छठ सबै हिजै हो, जुन दिन मैले राष्ट्रप्रमुखलाई आफुले बनाएको बस्तीको साँचो हस्तान्तरण गरें । त्यो क्षण मलाई कति खुसी लाग्यो, शब्दमा व्याख्या गर्न गार्‍हो हुन्छ । बस्ती निर्माणमा खटिएकाहरुले निकैबेर एक-आपसमा हक गर्‍यौं । हर्षका आँशु पनि आए । भूकम्पपछि मस्तले निदाएको पनि हिजै हो । बेलुका टेलिभिजन पनि त्यति हेरिनँ । आज एउटा सपना पूरा भयो भनेर बेलैमा सुतेँ । तर, लागेको बानी के छुट्थ्यो ? बिहान तीनै बजे नै निन्द्राले छोड्यो । बस्ती निर्माण गर्दा म गिरानचौरमै बस्थेँ । पाँच सयको हाराहारीमा काम गर्ने मान्छेहरु थिए । म तीनै बजे उठ्थेँ, सबैलाई उठाउथेँ । शौचालय सीमित थियो, त्यसकारण पनि तीनै बजे उठ्नुपथ्र्यो । सबैजना एकैपटक उठे भने शौचालयको समस्या पथ्र्यो । चिया खाजा खाएर पाँच बजे त काममा जुटिसक्थ्यौं । तीन बजे उठेको बानीले छाडेन । हिजो पनि तीनै बजे ब्युझिएँ । राष्ट्रपतिले भन्नुभयो-अभियान देशब्यापी बनाउनुपर्छ राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले सबै घरहरु अवलोकन गर्नुभयो । नमूना काम गरेको भन्दै बधाइ दिनुभयो । यस्तो काम देशव्यापी गर्नुपर्ने भन्दै अभियानलाई सफल पार्न सरकारसँग सल्लाह गरेर सहयोग गर्ने कुरा गर्नुभयो । बस्ती घुम्नेक्रममै उद्योगमन्त्री नवीन्द्रराज जोशीले सोध्नुभयो- ‘तपाईलाई कसरी यस्तो महान काम गर्ने सोच आयो ?’ मैले भनेँ-भूइँचालोपछि यस किसिमको सोच आयो ।’ नेपालको विकासका लागि सामुहिक आवास अनिवार्य निर्माण गर्नैपर्छ भनेर मैले जानकारी गराएँ । उद्योगमन्त्रीले पनि आगामी दिनमा यही स्टाइलमा काम गर्ने वचन दिनुभयो । र, यसलाई बृहत बनाउने कुरा गर्नुभयो । प्रकृतिले निकै दुःख दियो नेपालको कानुन अनुसार असार, साउन र भदौमा खोलाको ढुंगा निकाल्न पाइँदैन । तर, हाम्रो पुनर्निर्माणको काम बर्षायाममै सुरु भएको थियो । त्यसकारण नजिकै खोलामा भएको ढुंगा छाडेर  निकै पर गएर ल्याउनुपर्‍यो । यो वर्ष प्रकृतिले पनि निकै सतायो । पानी अत्यधिक पर्‍यो । हामी निकै दुःख गरेर गिटी बालुवा जम्मा गथ्यौर्ं । आकाशबाट परेको पानीले हामीले जम्मा गरेको बालुवा र गिटी बगाएर लान्थ्यो । त्यो देख्दा मलाई सार्‍है नरमाइलो लाग्थ्यो । घर बनाउन सुरु गरिसकेकाले बनाउनैपर्ने हाम्रो वाध्यता थियो । तर, प्रकृतिले हाम्रो समस्या बुझ्ने कुरो भएन । हामी आफैंले प्रकृतिको समस्य बुझ्ने प्रयाश गर्दै काम गर्‍यौं । चार वृद्धलाई गुमाउनु पर्दाको पीडा बस्तीमा चारजना बृद्ध हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरु चारै जना काम गर्न सक्नु हुन्थेन । तर, सँधै मसँगै हिँड्नुहुन्थ्यो । म जता काममा जान्थें, उहाँहरु उतै जानुहुन्थ्यो । धुर्मुस र सुन्तली त हाम्रा बा-आमा हुन् भन्नुहुन्थ्यो । यस्तो घरमा बस्न पाइन्छ भनेर त हामीले सपनामा पनि देखेका थिएनौं तर, बस्न पाउने भयौं भनेर निकै खुसी हुनुभएको थियो । नयाँ घरमा बस्ने उहाँहरुको निकै ठूलो चाहना थियो । चारमध्ये दुईजना बृद्धको बस्ती निर्माण हुँदै गर्दा निधन भयो भने अरु दुईजनाको घर निर्माण भएपछि निधन भयो । उहाँहरुले हामीले बनाएको घर हेर्न त पाउनुभयो, तर बस्न पाउनुभएन ।  अहिले पनि मलाई उहाँहरुको यादले सताइरहन्छ । बस्तीमा पुग्यो कि उहाँहरुको अनुहार झल्झली याद आउँछ । उहाँहरुलाई नयाँ घरमा बसाउन पाएको भए म साँच्चै आभारी हुने थिएँ । उहाँहरुले मलाई आर्शिवाद दिनु हुने थियो । तर, मलाई आर्शिवाद दिन नभ्याउँदै उहाँहरुले संसार छाड्नुभयो । सास्ती कति भयो, क्रमशः भन्ने छु भर्खर बस्ती बनेको छ । अहिले नै मलाई यस्तो समस्या पर्‍यो भन्दा कतिलाई नपच्न सक्छ । कति दुःख भएको छ, त्यो मलाई मात्रै थाह छ । दुःखका कथा क्रमशः भन्दै जाने छु । सुरुमा स्थानीयलाई कन्भिन्स गर्न निकै गार्‍हो भएको थियो । धुर्मुसेले पैसा उठाउन आएको हो, यसले घर बनाउँदैन भनेर भन्नेहरु धेरै थिए । यो सस्तो लोकपि्रयता खोज्दै आएको पनि भने । तर, म आफ्नो योजना पूरा गर्ने सोचमा थिएँ । जब बस्ती निर्माणले गति लियो, सहयोगी हातहरुको ओइरो लाग्यो । कतिले यस्तो पनि भने ‘धुर्मुसजी तपाई सहयोग स्थगित नगर्नुस् । जति उठ्छ उठाउनुस् । यहाँ कामै नगरी खाने त छन् । तपाईले त काम गर्नुभएको छ । तपाई पनि खानुस् ।’ तर, मेरो उद्देश्य पैसा कमाउने थिएन । मैले बस्ती निर्माणलाई पुग्ने पैसा उठेपछि सहयोग बन्द गरेँ । नगरेरै देश नबनेको हो, गरे बनाउन सकिन्छ म कलाकारिता क्षेत्रको मान्छे । मलाई घर कसरी बनाउने, के गरेमा सभ्य बस्ती निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने थाहा थिएन । तर, मैले प्रयाश गरेँ । सफल भइयो । मेरो अनुभवले भन्छ- हाम्रो देश नबनेको, हामीले नगरेरै हो, गरे देश बनाउन सकिन्छ । यदि राजनीतिक दलका नेताहरुले चाहने हो भने सबै सम्भव छ । अहिले राजनीति व्यवसायजस्तो बनेको छ । त्यसकारण पनि राजनितिज्ञहरु देश बनाउने कुरामा चासो दिँदैनन् । केहीलाई राम्रो काम गर्दा रोजीरोटी गुम्ला कि भन्ने डर छ । तर, म ठोकुवा गर्छु, जनताको साथ, समर्थन र नेतृत्वको दुरदर्शिता भयो भने देश बन्छ । बन्नैपर्छ । नबनेर सुःखै छैन । (अनलाइनखबरसँगको कुराकानीमा आधारित) यो पनि पढ्नुहोस् नयाँ नेपाल बनाउन कति जोडी धुर्मुस-सुन्तली चाहिएला ?  
Opinion
false
[ 0, 1652, 19, 2057, 7, 1575, 9, 1732, 82, 12387, 69, 649, 253, 56, 257, 357, 6463, 14, 3806, 856, 1783, 6, 9134, 2273, 7776, 5, 115, 5144, 377, 465, 1423, 1547, 7, 8069, 2745, 24, 14065, 20, 78, 5, 1783, 2839, 7872, 259, 319, 7362, 26, 70, 4835, 1392, 906, 12878, 5, 10566, 12, 15839, 15, 1063, 5, 7909, 11234, 11, 15216, 6, 15, 12387, 69, 20, 5, 4831, 2329, 15, 1047, 8613, 23, 161, 5, 136, 102, 1114, 364, 163, 185, 10, 13884, 10969, 161, 5, 274, 288, 3831, 105, 1608, 4621, 121, 637, 5025, 814, 37, 14752, 11, 4225, 926, 5, 1783, 101, 150, 74, 4285, 10547, 3500, 191, 16947, 161, 5, 311, 140, 6, 6854, 46, 25, 8369, 66, 5, 74, 5025, 814, 2932, 12773, 7, 1637, 2932, 1233, 3849, 161, 5, 3998, 2197, 1449, 4446, 15, 5025, 814, 6592, 9626, 5, 14738, 9190, 13495, 29, 3998, 6, 200, 17480, 5, 2003, 8332, 4691, 311, 814, 60, 1713, 5736, 1780, 44, 16892, 5, 173, 814, 5444, 3831, 11, 9768, 23, 5, 1941, 15, 5025, 814, 10, 16690, 1166, 2028, 161, 5, 426, 11, 2199, 70, 12511, 4249, 207, 17355, 10277, 426, 5735, 3037, 82, 12841, 3062, 1196, 5, 5097, 46, 28, 192, 15479, 818, 1002, 5, 223, 46, 11217, 528, 192, 644, 14, 349, 1370, 4816, 1719, 109, 202, 25, 83, 1196, 5, 1783, 12901, 4166, 191, 492, 1579, 1981, 34, 3491, 431, 1805, 11, 9783, 2520, 70, 62, 14992, 14, 497, 223, 2491, 46, 25, 972, 1324, 3219, 257, 29, 161, 70, 7784, 435, 5847, 7440, 135, 42, 2516, 972, 1324, 300, 124, 1499, 19, 6138, 3524, 1867, 101, 24, 9992, 185, 257, 125, 3865, 161, 5, 492, 1579, 11, 15, 642, 1161, 430, 15213, 8, 46, 25, 7302, 1002, 5, 9, 7, 432, 6754, 356, 83, 1196, 5, 2792, 11, 319, 1715, 3223, 124, 424, 92, 773, 7, 701, 9, 811, 8, 7118, 4958, 3997, 7390, 5, 274, 212, 3055, 6, 46, 7084, 6758, 191, 206, 16, 38, 5, 4446, 2507, 5047, 16, 4958, 3767, 319, 1036, 1029, 1144, 5988, 21, 5, 21, 80, 2792, 11, 15, 319, 190, 138, 382, 5, 387, 3268, 1750, 21, 5, 155, 319, 1715, 109, 13149, 4272, 948, 473, 445, 3438, 520, 141, 5, 3334, 17, 346, 8906, 334, 948, 28, 4272, 9, 13149, 9841, 18, 1105, 7015, 5, 115, 4554, 377, 2336, 108, 2775, 20565, 6819, 5, 159, 285, 206, 3609, 11, 285, 7883, 212, 11264, 138, 38, 5, 274, 2792, 11, 212, 200, 4406, 3903, 1452, 5, 155, 5567, 6201, 967, 4960, 4406, 550, 459, 367, 71, 46, 906, 12878, 5, 304, 4679, 14, 11461, 2694, 6, 2391, 8313, 13365, 7295, 5877, 5, 5069, 8339, 174, 46, 24, 3691, 5338, 23, 5, 274, 11091, 74, 241, 5510, 7880, 5, 74, 12022, 1713, 16052, 8262, 5069, 11546, 481, 7880, 5, 12958, 9, 10, 20246, 60, 1041, 753, 10010, 8, 112, 853, 7880, 5, 223, 553, 1364, 847, 185, 60, 334, 1114, 8, 15, 8995, 924, 848, 274, 1364, 537, 16166, 185, 319, 1423, 3413, 38, 5, 94, 553, 585, 5069, 6, 319, 218, 2622, 38, 5, 304, 562, 7288, 7295, 6, 1783, 101, 309, 150, 1503, 163, 29, 677, 7288, 6, 159, 101, 407, 1503, 163, 5, 5069, 11, 334, 856, 159, 766, 60, 1141, 2520, 7, 47, 1364, 17798, 23, 5, 114, 15, 377, 5069, 6, 4756, 11, 5626, 818, 11301, 5, 8313, 2113, 146, 5069, 6, 3125, 2442, 1312, 1166, 281, 4756, 1796, 5, 5069, 14, 94, 553, 556, 785, 976, 99, 74, 5660, 10026, 34, 40, 1678, 5, 5069, 11, 377, 6637, 2400, 1237, 1068, 40, 38, 5, 274, 377, 6637, 2400, 1237, 56, 5000, 7294, 5069, 11, 2521, 9135, 2520, 5, 7945, 465, 2806, 3470, 53, 682, 6844, 1783, 385, 13, 5, 114, 37, 377, 223, 200, 1750, 21, 158, 465, 14, 7421, 384, 450, 542, 5, 465, 1715, 16, 379, 115, 377, 295, 6069, 13, 5, 1715, 12, 721, 3470, 192, 341, 682, 5, 4895, 122, 14, 10, 21614, 24, 319, 14065, 20, 16, 38, 5, 12958, 30, 11, 549, 3859, 123, 649, 438, 159, 4678, 23, 185, 53, 55, 85, 66, 5, 21, 3535, 20479, 138, 5424, 123, 15, 29, 5, 274, 74, 54, 289, 364, 25, 972, 8, 1678, 5, 745, 1783, 101, 11, 1582, 5860, 7, 2585, 536, 199, 15230, 65, 1547, 5, 465, 11, 223, 15, 29, 62, 4720, 4260, 4430, 535, 1742, 202, 4334, 8908, 337, 5, 812, 13819, 15501, 337, 5, 242, 46, 69, 1757, 1338, 60, 27, 5, 4141, 60, 46, 933, 13, 5, 1742, 15, 6101, 337, 300, 274, 229, 1463, 549, 6237, 924, 5, 257, 1783, 101, 14, 990, 549, 13495, 135, 202, 538, 6239, 5, 13280, 69, 207, 6719, 30, 6, 649, 120, 285, 363, 74, 12899, 641, 916, 5, 377, 159, 497, 11009, 105, 4158, 5002, 1783, 101, 24, 363, 53, 433, 924, 5, 274, 257, 550, 459, 367, 6239, 5, 349, 1841, 382, 5, 229, 841, 11, 4254, 70, 212, 207, 6719, 30, 6, 7, 334, 13280, 69, 649, 120, 207, 285, 363, 5, 548, 214, 2019, 4616, 3645, 20, 29, 82, 1839, 13, 5, 114, 921, 1097, 1093, 385, 13, 5, 4446, 15, 15639, 4313, 55, 207, 356, 1495, 1623, 1622, 1930, 5, 72, 14, 269, 46, 150, 14726, 10310, 219, 146, 53, 1951, 13, 5, 274, 74, 16589, 2785, 7, 779, 246, 7, 2013, 9, 1861, 8927, 8426, 2778, 163, 29, 207, 4608, 5, 756, 9992, 5, 6980, 6060, 381, 358, 552, 69, 104, 5, 77, 19447, 10569, 2133, 1668, 8, 1355, 52, 21, 15, 1396, 94, 36, 285, 465, 2348, 12958, 70, 20246, 16856, 219, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,330
10,330
गङ्गा नदीको किनारमा एकजना सन्त आश्रम बनाएर बसेका थिए । आदर्श आध्यात्मिक जीवनको नेतृत्व गर्नुबाहेक उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई योग, ध्यान र ज्ञानको शिक्षा पनि दिने गर्दथे । एक दिन औँसीको दिन थियो । वर पर चौपट्ट अँध्यारो थियो । सन्तले आफ्ना शिष्यमध्ये एक जनालाई बोलाएर आˆनो हातमा रहेको किताब दिँदै भने-‘बाबु, यो किताब भित्र कोठामा लगेर टेबुलमाथि राख ।’  शिष्य गुरुले दिनुभएको पुस्तक लिएर भित्र कोठामा गयो र आत्तिँदै फर्किएर आयो । ऊ डरले असिनपसिन देखिन्थ्यो । डराउँदै उसले भन्यो-‘गुरुदेव, भित्र टेबुलनजिकै त अजङ्गको सर्प छ ।’ सन्तले ‘त्यसरी आत्तिन पर्दैन बाबु’ भनेर भने । उनले पुनः निर्देशन दिँदै भने-‘जाऊ, सर्प भए पनि आत्तिनुपर्दैन । ‘ॐ नमः शिवाय’ भन्ने यो मन्त्र जप्दै जाऊ, तिमी नपुग्दै त्यो सर्प भागिसकेको हुनेछ । । चिन्ता नगर, जाऊ ।’ शिष्य ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्र उच्चारण गर्दै दोस्रो पटक कोठाभित्र छिर्‍यो । तर, आश्चर्य सर्प त्यहीँ थियो । मन्त्रले कुनै काम गरेको उसले अनुभव गरेन । भयभीत हुँदै, हस्याङ्फस्याङ गर्दै ऊ फेरि गुरुनजिक आयो र भन्यो-‘गुरुदेव, खै सर्प त गएकै छैन । जस्ताको त्यस्तै एकै ठाउँमा बसिराखेको छ ।’ ‘ठीक छ, यस पटक तिमी हातमा बत्ती लिएर जाऊ । बत्तीको उज्यालो हेर्न नसकी आत्तिएर सर्प आफैँ भागेर टाढा जानेछ ।’-गुरुले सम्झाउनुभयो । चेलो हातमा बलिरहेको बत्ती लिएर तेस्रो पटक कोठाभित्र छिर्‍यो । जसै उसले बत्तीलिएर सर्प भएको ठाउँमा गयो, त्यहाँ त उसले सर्पका ठाउँमा एउटा डोरी देख्यो । सर्पको आकारमा बटारिएर बसेको डोरीलाई पो उसले अहिलेसम्म सर्प मानिरहेको रहेछ । भ्रमवश, उसले डोरीलाई सर्प मानिरहेको रहेछ । ऊ फर्कियो र गुरुलाई सर्पका ठाउँमा डोरी रहेको कुरा बतायो । आफ्ना चेलाको प्रतिक्रियाप्रति प्रतिक्रिया जनाउँदै गुरुले गम्भीरताका साथ सम्झाउनुभयो-‘बाबु, यो समग्र संसार नै यस्तै भ्रमहरूको सञ्जाल हो । सत्य र बोधको उज्यालोमा बाहेक हामी अरु कुनै पनि तरिकाले भ्रमको सञ्जालबाट उम्कन सक्दैनौँ । ज्ञानको दीपक बालेर मात्र हामी सत्य र असत्यको निरूपण गर्न सक्दछौँ । त्यसैले, सधैँ ज्ञानको उज्यालो लिएर अज्ञानको भ्रमबाट मुक्त हुने प्रयास गर्नू ।’ आचार्य लक्ष्मण भण्डारी शिष्य भ्रमबाट बोधको यात्रा गर्नका लागि ज्ञानको दीपक अनिवार्य हुँदोरहेछ भन्ने सत्यवोध गरी तदनुसार जीवन रूपान्तरणको प्रयत्न गर्ने सङ्कल्प गर्‍यो । हामी थुप्रैथुप्रै भ्रमहरूका बीचमा बाँचिरहेका छौँ । ज्ञानको अभावमा हाम्रा अगाडि सर्प डोरी र डोरी सर्प भएर देखा पर्ने गर्दछन् । जसै, ज्ञानका बत्तीहरू बल्न थाल्छन्, हामीले सर्प देखेका डोरीहरूको भयबाट पनि हामी क्रमशः मुक्त हुँदै जान्छौँ । हाम्रो बन्धन र मुक्ति हामीभित्रको ज्ञानको प्रकाशमा निर्धारित हुनेगर्दछ । अज्ञान नै सम्पूर्ण दुःख र तनावको एक मात्र कारण हो । यही अज्ञानमा नै हामीले गर्न नहुने थुप्रै कुराहरू गरिरहेका हुन्छौँ, गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरू छुटाइरहेका हुन्छौँ । हामीलाई अपि्रय पनि पि्र्रय लाग्दछन्, प्रिय पनि अप्रिय लाग्दछन्, कुरूप विरूप देखिन्छन्, विरूप कुरूप देखिन्छन् । निर्णय क्षमता कमजोर भएर जान्छ । सत्य र असत्यको भेद गर्न नसक्दा कयौँ अपराधका भागीदार बनिरहेका पनि हुन्छौँ । अँध्यारोको यात्रा कहिल्यै सुरक्षित र सन्देहमुक्त हुँदैन । गन्तव्य कहाँ हो थाहा हुँदैन । हिँडुनुपर्ने बाटो नहिँडेर अन्तैअन्तै हिँडिरहने सम्भावना अधिक हुन्छ । अगाडि खाडल हुनसक्छ, भीर र पहराहरू हुनसक्छन् । अजङ्गका जीवजनावरका शिकार हुन पनि सकिन्छ । म ठीक बाटोमा छु कि बेठीक बाटोमा भन्ने सन्देहले कहिल्यै छोड्दैन । अँध्यारोले सबै गतिहरूलाई अवरुद्ध गरिदिन्छ । दिनभर जताततै दौडधुप गरिरहेका मानिसहरू पनि रात परेपछि विश्राम गर्दछन्, निदाउँछन् । बाहिर बाटोभरि हिँडिरहेका सबै भित्र पस्दछन् किनकि रातमा गरिएको यात्रा जोखिमपूर्ण हुन्छ । यदि रातमा कुनै काम गरि नै हालियो भने पनि बत्ती नबालीकन सम्भव छैन, उज्यालो नबनाईकन सम्भव छैन । जब सूर्योदय हुन्छ, सुतेका मानिस, पशुप्राणी सबै जाग्दछन् र आआफ्ना गन्तव्यतिर लाग्दछन् । उज्यालो भएपछि नै हामी घरबाट बाहिर निस्कन्छौँ र कर्तव्यको यात्रा आरम्भ गर्दछौँ । उज्यालोमा नै हामीले हरेकलाई चिन्न, बुझ्न, र जान्न सक्दछौँ । उज्यालोमा नै निर्णय गर्न सकिन्छ, कुनै पनि विषयको यकिन गर्न सकिन्छ, निश्चित गर्न सकिन्छ । अँध्यारोमा हामीले केवल अनुमान गर्न सक्दछौँ । हामीले अँध्यारोमा गरेको अनुमान मिल्न पनि सक्छ, नमिल्न पनि सक्छ । कतै मिलिहाल्यो भने पनि त्यो केवल संयोग मात्र भइदिन्छ । अँध्यारो त्यसैले अनिर्णय, अनिश्चय, अनुमान र अकर्मण्यताको समय हो । हामी बाहिरको अँध्यारो त बत्ती बालेपछि हराइहाल्छ, तर भित्रको अँध्यारो कसरी हटाउने होला ? यो अहम् प्रश्न हो । रोग, भोग, शोक, अभाव, चिन्ता, भय र अहङ्कारजस्ता दुर्गुणहरू छन् । प्रेम, करुणा, दया, शान्ति, अहिंसाजस्ता सद्गुणहरू पनि हामीभित्र खचाखच भरिएर रहेका छन् । तर, विवेकको दियालो नबालीकन हामी दुर्गुण र सद्गुणमा फरक छुट्याउन सक्दैनौँ । यसरी फरक  छुट्याउन नसक्दा नै हाम्रा लागि सद्गुणहरू दुर्गुण भइरहेका छन् र दुर्गुणहरू सद्गुण भइरहेका छन् । दीपावली त्यसैले, ज्ञानको पर्व हो । अँध्यारोले डम्म औँसीजस्ता रातहरू पनि बत्ती बालेपछि दिनमा बदलिन्छन् । सबैतिर बत्ती बल्दा लाग्दछ, उज्यालोका लागि दिनको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन जोभित्र विवेकको दीपक प्रज्वलित हुन्छ, उसको जीवन पनि सुन्दर, सभ्य र भव्य हुन्छ । विवेकको उज्यालोमा जब व्यक्तिले ठीक र बेठीकको पहिचान गर्न सक्छ, त्यसपछि उसले ठीकलाई अपनाउन थाल्दछ र बल्ल जीवन समुन्नत हुन्छ । हामीले थुर्पै खान नहुने कुरा खाइरहेका छौँ, बोल्न नहुने शब्द बोलिरहेका छौँ, गर्न नहुने काम गरिहेका छौँ । हामीले यसो गर्नुका पछाडि हामीभित्र ज्ञानको अभाव हुन हो, विवेकको दियालो नहुनु हो । ज्ञानको उज्यालोबिना अज्ञानको अँध्यारो कहिल्यै हट्न सक्दैन । दीपावली त्यसैले, ज्ञानको पर्व हो । अँध्यारोले डम्म औँसीजस्ता रातहरू पनि बत्ती बालेपछि दिनमा बदलिन्छन् । सबैतिर बत्ती बल्दा लाग्दछ, उज्यालोका लागि दिनको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन । दीपावलीका समयमा बालिएका बत्तीहरूका कारण मानिस दिन र रातमा फरक छुट्याउन सक्दैन । उसलाई रात नै दिनजस्तो लाग्दछ र दिन नै रातजस्तो लाग्दछ । जब ज्ञानका अनेक दीपहरूले मन उज्यालिन्छ, त्यसपछि हामीलाई दिन र रात उस्तै लाग्न थाल्दछन् । दिन र रातको विभेद पनि मेटिएर जान्छ । हरेक रातहरू दिनमा बदलिन्छन् । व्यक्ति  सदा प्रसन्न रहन्छ । तिहारका समयमा जताततै बत्ती बालेर हामीले घर, आँगन र गल्लीहरूसँगै मनलाई पनि उज्यालो बनाइरहेका हुन्छौँ । हामीभित्र अज्ञानको घना अँध्यारो छ, औँसीजस्तो रात छ । त्यसलाई ज्ञानका अनेक दीप प्रज्वलित गरी लखेट्नुछ, टाढा भगाउनुछ । बाहिर बलेका बत्तीहरूको उज्यालोले हामीभित्रको अँध्यारो हटाउन सक्दैनन् । ती त हाम्रा उत्प्रेरक मात्र हुन्, समाधान होइनन् । बाहिर बलेका दीपकहरूबाट प्रेरित भई भित्र पनि दीपावली गर्न सक्नुपर्दछ भन्नु दीपावलीको विज्ञान हो दीपावलीमा बाहिर बालिएका बत्तीहरू आन्तरिक उज्यालोका विम्बहरू हुन्, अन्तस्करणको आनन्दका प्रतीकहरू हुन् । बाहिर बलेका बत्तीहरूले बाहिरका अप्ठ्याराहरू समाप्त पारेजस्तै हामीले पनि भित्र ज्ञानको ज्योति बालेर दुःख, दारिद्रय, अभाव र अप्ठ्याराहरूलाई समाप्त पार्नु छ । बाहिर बलेका बत्तीहरूको उज्यालोले हामीभित्रको अँध्यारो हटाउन सक्दैनन् । ती त हाम्रा उत्प्रेरक मात्र हुन्, समाधान होइनन् । बाहिर बलेका दीपकहरूबाट प्रेरित भई भित्र पनि दीपावली गर्न सक्नुपर्दछ भन्नु दीपावलीको विज्ञान हो । जुन दिन हामी अन्तस्करणमा ज्ञानका अनेक दीपकहरू बाल्ने छौँ, त्यसदिन भित्र र बाहिर सबैतिर एक साथ उज्यालो हुनेछ । बाहिर बलेका दीपकहरू त निभ्न सक्छन्, तर हामीले स्वयम्भित्र बालेका ज्ञानका असङ्ख्य दीप कहिल्यै निभ्नेवाला छैनन् । ती त अखण्ड बलिरहने छन्, र हामीबाट कल्यिै नर्फकने गरी अँध्यारोलाई बिदाइ गर्नेछन् । ज्ञानी र जागृत मान्छेलाई कुनै पनि दुःख, पीडा र अप्ठ्याराहरूले त्यसैले छुन नसक्ने हुन् । त्यसैले दीपावलीमा बालेका हाम्रा बत्तीहरूको ध्यान गर्दागर्दै हामीभित्र पनि ज्ञानको उज्यालो बल्न थाल्दछ । जब अन्तस्करणमा दीपावली हुन्छ, सबै दुःखहरू सुखमा बदलिन्छन्, अशान्तिहरू शान्तिमा बदलिन्छन् र घृणाहरूले पनि प्रेमको उचाई प्राप्त गर्दछन् । दीपावली हामीभित्र प्रवेश गरेर आफूलाई हेर्ने पर्व पनि हो । बाहिर बत्ति बालेपछि जेजे छन्, ती विषयवस्तु देखिएजस्तै भित्रको बत्ती बालेपछि पनि हामीभित्रका अनेक राम्रानराम्रा विषयहरू देखिन्छन् । त्यसपछि हामी नराम्रालाई छोडेर राम्राका पछि लाग्छौँ । त्यसैले, दीपावली स्वयम् दर्शनको पर्व पनि हो । हामी दिन र रातलाई अलग अलग गरेर विश्लेषण गर्न सिपालु छौँ । हामीले दिन र रातलाई जहिलेसम्म अलग बनाइरहने छौँ, तबसम्म हामीभित्र ज्ञानको आलोक पैदा भएको छैन भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । अन्तस्करणभित्र ज्ञानको दीपक बलेका हरूका लागि दिन  र रात एउटै लाग्दछन् । हामीले दीपावली गर्नुको अर्थ दुःख र सुखको विभेद मेट्नु हो । ज्ञानको उच्चतम अवस्थामा पुगेका मनीषिका लागि दुःख र सुख, प्राप्ति र  अप्राप्ति, भाव र अभाव अनि दिन र रात उस्तै लाग्दछन्, फरक होइन । त्यसैले, दीपावली दिन र रातलाई टुक््रयाउने पर्व होइन, जोड्ने पर्व हो, दिन र रातलाई ज्ञानको उज्यालोभित्र एकैसाथ समेट्ने पर्व हो । त्यसैले, आउनुस्, गरौँ धुमधामका साथ दीपावली । मनभित्र र बाहिर चारैतिर प्रशस्त बत्ती बालेर उज्यालो बनाई भित्र पनि त्यसरी नै उज्यालिने प्रयास गरौँ । भित्र अँध्यारो लिएर बाहिर उज्यालिनुको कुनै अर्थ छैन । तपाईँसँग दुःखहरू छन् भने र छन् भने अगणित गुनासाहरू, तपाईँलाई दिन पनि रातजस्तो लाग्न थाल्छ । बाहिरको झलमलमा पनि तपाईँ अलमलमा पर्नुहुन्छ । आज यही त भएको छ । बाहिर अनेक बत्तीहरू बलिरहेर पनि मानिसभित्र अज्ञानको अँध्यारो डम्म छ । यसपटक भने साँच्चै बाहिरजस्तै भित्र पनि उज्यालिने प्रयत्न गरौँ । दीपावलीको विज्ञानलाई आत्मसात गर्ने प्रयत्न गरौँ । प्रकृति, पर्यावरण र तिहार तिहारका बेलामा हामीले कुकुर, काग, गाई, गोरु आदिको पूजा गर्दछौँ । यसको अर्थ ‘यी प्राणीहरू कुनै न कुनैरूपले हाम्रा लागि सहयोगी छन् । त्यसैले, यी घृणित होइनन्, पूजनीय छन् ।’ भन्ने हो । कुकुर, काग, गाईजस्ता पशु मनुष्यका लागि मात्र होइन, समग्र प्रकृतिकै अविभाज्य अङ्ग हुन् । पूर्ण प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्नका लागि पनि हामीले हाम्रा वरपर रहेका कीटपतङ्ग, बोटवनस्पति र पशुप्राणीको रक्षा गर्नुपर्दछ भन्नु तिहारमा यिनको पूजा गर्नुको अर्थ हो । किन यिनलाई भगवानको समकक्षमा राखेर पूजा गर्ने गरियो भन्ने प्रश्न पनि गम्भीर छ । हाम्रो मान्यता के छ भने ईश्वर सर्वत्र छन् । संसारमा यस्तो कुनै वस्तु, व्यक्ति र विषय छैन, जहाँ परमेश्वरको उपस्थिति नभएको होस् । ईश्वर यदि सर्वत्र छन् भने माटो र ढुङ्गोमा पनि छन् । यदि ईश्वर सर्वत्र छन् भने कुकुर र कागमा पनि छन् । यदि ईश्वर सर्वत्र छन् भने तुलसी र वरपीपलमा पनि छन् । यो पनि हामीले तिहारमा पशुपक्षी र जीवजनावरको पूजा गर्नुको अर्थ हो । हामी कति व्यापक रहेछौँ र हाम्रो संस्कार कति संवेदनशील एवम् करुणाप्रधान रहेछ भन्ने कुराको प्रमाण हामीले यतिखेर मनाउँदै गरेको तिहार हो । तिहारका बेलामा घरभित्र, बाहिर र वरपर गरिने दीपावली हाम्रो अर्को महत्त्वपूर्ण उत्सव हो । हामीसँग यदि ज्ञानको धिपधिपे छ भने औँसीको जस्तो दुःख, पीडा र अज्ञानको जतिसुकै सघन अँध्यारो भए पनि त्यो सजिलै हराएर जान्छ । त्यसैले, उज्यालो बालेर भित्र र बाहिरको अँध्यारो हटाउने प्रयास गरौँ भन्नु दीपावलीको विशेष अर्थ हो । तिहार हाम्रा पूर्वजले हामीलाई सिकाएर गएका यस्ता अनेकौँ संस्कारमध्ये एक हो । तिहार धेरै अर्थ र महत्त्व बोकेको पर्व हो । पर्यावरणप्रतिको संवेदशीलता व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ । हाम्रा पूर्वजहरू यति संवेदनशील थिए कि उनीहरूले ढुङ्गोजस्तो अति कठोर जडवस्तुभित्र पनि अर्थ देखे र भगवान् माने हामी मनुष्य हौँ । हामी सृष्टिका सर्वश्रेष्ठ  प्राणी । आफूसँगै प्रकृतिका प्रत्येक सिर्जनालाई श्रद्धा गर्नु हाम्रो धर्म हो । हाम्रा पूर्वजहरूभित्र प्रकृतिप्रतिको सम्मान र निष्ठा उच्च थियो । त्यसैले, उनीहरूले ढुङ्गा, माटो, बोटवनस्पति र जीवजनावर सबैलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने संस्कार हामीलाई सिकाएर गएका छन् । तिहार हाम्रा पूर्वजले हामीलाई सिकाएर गएका यस्ता अनेकौँ संस्कारमध्ये एक हो । तिहार धेरै अर्थ र महत्त्व बोकेको पर्व हो । पर्यावरणप्रतिको संवेदशीलता व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ । हाम्रा पूर्वजहरू यति संवेदनशील थिए कि उनीहरूले ढुङ्गोजस्तो अति कठोर जडवस्तुभित्र पनि अर्थ देखे र भगवान् माने । हाम्रा पूर्वजले ढुङ्गाको पनि अर्थ देखे । कीरा फट्याङ्ग्राले पनि हामीलाई कुनै न कुनैरूपले सहयोग पुर्‍याइरहेका हुनाले तिनको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने चेतना उनीहरूसँग थियो । तुलसी र वरपीपलज&#23
Opinion
false
[ 0, 5739, 3128, 4378, 1824, 5483, 5732, 879, 1901, 66, 5, 2035, 7249, 2704, 541, 160, 2193, 58, 369, 10843, 410, 2225, 7, 648, 9, 10799, 307, 15, 189, 8260, 5, 26, 56, 2623, 398, 6, 56, 38, 5, 4351, 1036, 3275, 15565, 10788, 38, 5, 5483, 11, 369, 10845, 562, 26, 2280, 6289, 10, 18576, 65, 2581, 35, 2780, 1622, 29, 70, 3259, 4916, 7, 21, 2780, 477, 4333, 10, 5395, 15528, 312, 4753, 300, 10845, 1965, 11, 4408, 1219, 351, 477, 4333, 2300, 9, 16311, 2846, 5279, 18, 1324, 5, 1517, 1951, 11, 148, 5230, 131, 5230, 11153, 5, 1951, 1960, 1062, 5076, 70, 3259, 8319, 1564, 7, 477, 15528, 16822, 60, 148, 6043, 6, 5270, 13, 300, 5483, 11, 12288, 327, 16311, 23, 2543, 1929, 45, 185, 29, 5, 58, 1298, 730, 1622, 29, 70, 3259, 167, 5357, 7, 5270, 99, 15, 16311, 864, 10656, 5, 62, 18552, 13907, 4459, 13634, 45, 53, 21, 3247, 9807, 458, 18605, 7, 2512, 14658, 115, 5270, 448, 4615, 447, 5, 5, 1967, 513, 7, 18605, 300, 10845, 62, 18552, 13907, 4459, 13634, 45, 3247, 9503, 71, 308, 249, 14159, 9604, 108, 21, 5, 274, 6278, 5270, 5903, 38, 5, 3247, 11, 75, 46, 28, 1062, 841, 6959, 5, 3560, 2271, 84, 309, 7, 444, 68, 3544, 6528, 68, 3544, 71, 1517, 704, 1965, 23, 11211, 1324, 9, 5076, 70, 3259, 8319, 1564, 7, 6421, 5270, 60, 1533, 96, 104, 5, 519, 6, 617, 1127, 491, 12081, 9641, 13, 300, 62, 4328, 44, 379, 42, 249, 2512, 2581, 4179, 351, 18605, 5, 4179, 6, 3674, 766, 14485, 18854, 18, 5270, 3173, 11665, 2087, 4999, 300, 70, 8319, 11, 15646, 2520, 5, 4841, 743, 2581, 889, 1973, 4179, 351, 725, 249, 14159, 9604, 108, 21, 5, 1657, 69, 1062, 4179, 59, 2063, 5270, 16, 491, 2300, 7, 621, 60, 1062, 5270, 12, 491, 102, 10768, 18340, 5, 5270, 6, 2997, 8, 416, 2475, 2063, 888, 10768, 14, 941, 1062, 1191, 5270, 2183, 1973, 1175, 5, 3901, 5409, 7, 1062, 10768, 14, 5270, 2183, 1973, 1175, 5, 1517, 2648, 855, 9, 1965, 14, 5270, 12, 491, 10768, 35, 83, 15392, 5, 369, 14320, 6, 1585, 475, 1585, 6839, 1965, 11, 14388, 12, 246, 15646, 2520, 70, 3259, 4916, 7, 21, 2272, 2521, 37, 726, 3901, 180, 2109, 20, 5, 1258, 9, 6411, 6, 3674, 8, 1472, 155, 677, 75, 15, 2686, 3901, 6, 2109, 17, 19504, 1916, 1235, 5, 10799, 4146, 13775, 90, 155, 1258, 9, 17454, 6, 19317, 24, 8569, 1235, 5, 383, 7, 3216, 10799, 3674, 351, 148, 6720, 6, 3901, 17, 1977, 40, 654, 24, 566, 300, 2075, 5139, 2006, 10845, 3901, 17, 6411, 6, 646, 2194, 19, 10799, 4146, 1867, 17903, 53, 1258, 17888, 57, 20867, 368, 6699, 6, 3894, 25, 17675, 906, 21, 5, 155, 1421, 9689, 834, 69, 3901, 1599, 1946, 8863, 3063, 2395, 5, 10799, 5130, 1041, 320, 5270, 10768, 9, 10768, 5270, 266, 2159, 177, 1724, 5, 1657, 69, 7, 944, 12, 4179, 49, 889, 450, 14814, 7, 334, 5270, 8995, 10768, 180, 3560, 17, 15, 155, 3470, 1977, 309, 1937, 1235, 5, 212, 8712, 9, 2815, 155, 7364, 10799, 1287, 8, 4518, 40, 2703, 4784, 5, 148, 6720, 37, 629, 1715, 9, 2244, 6, 26, 90, 95, 20, 5, 430, 148, 6720, 8, 37, 334, 24, 715, 1421, 5420, 882, 78, 1235, 7, 528, 1421, 5420, 1608, 4620, 78, 1235, 5, 928, 14592, 1084, 119, 15, 1373, 1084, 1084, 119, 9207, 5650, 3780, 15, 17907, 9207, 5650, 867, 4308, 441, 4308, 5003, 7, 441, 4308, 867, 4308, 5003, 5, 227, 839, 1239, 266, 1937, 5, 1258, 9, 17454, 6, 14415, 24, 3475, 18887, 161, 1291, 12, 448, 34, 1838, 18160, 15, 78, 1235, 5, 10788, 6, 646, 1536, 1326, 9, 154, 15487, 4174, 849, 5, 1705, 1194, 20, 433, 849, 5, 6863, 97, 8161, 612, 10, 23, 11457, 8428, 14250, 877, 2051, 69, 6863, 8760, 809, 1424, 78, 5, 320, 12552, 3347, 7, 9699, 9, 18007, 49, 3347, 310, 5, 148, 6043, 12, 3620, 1085, 6745, 12, 4461, 67, 15, 363, 5, 74, 2412, 3211, 682, 146, 20972, 3211, 53, 154, 15487, 11, 1536, 4225, 5269, 5, 10788, 11, 82, 1582, 410, 4250, 13336, 5, 6899, 9885, 19972, 882, 1683, 15, 2320, 6009, 12182, 1724, 7, 21217, 956, 5, 488, 612, 3493, 16082, 12, 82, 477, 6635, 8842, 3244, 11487, 51, 646, 13077, 78, 5, 548, 11487, 75, 46, 353, 37, 340, 855, 29, 15, 4179, 6980, 5371, 44, 23, 1839, 2424, 3674, 6719, 597, 44, 23, 1839, 104, 5, 745, 13329, 1738, 10417, 1069, 7, 2196, 4876, 5077, 82, 8953, 8842, 9, 14736, 33, 1705, 523, 9207, 310, 5, 3674, 407, 37, 155, 5303, 488, 13748, 1235, 9, 3025, 6, 646, 3338, 14682, 5, 3674, 8, 37, 334, 317, 14, 9936, 7, 1647, 7, 9, 4058, 8569, 1235, 5, 3674, 8, 37, 227, 24, 363, 7, 75, 15, 5413, 9489, 24, 363, 7, 1394, 24, 363, 5, 10788, 8, 334, 1939, 1317, 24, 8569, 1235, 5, 334, 10788, 8, 28, 1317, 9708, 15, 7688, 15657, 450, 15, 542, 5, 1366, 10692, 13786, 29, 15, 115, 1939, 8244, 90, 1841, 270, 1646, 5, 10788, 383, 148, 16181, 7, 276, 6947, 119, 7, 1317, 9, 21424, 6, 137, 20, 5, 155, 488, 6, 10788, 60, 4179, 10642, 135, 2118, 818, 9368, 7, 47, 9354, 10788, 497, 5770, 668, 121, 21, 17778, 609, 20, 5, 652, 7, 4480, 7, 6903, 7, 1240, 7, 1967, 7, 3560, 9, 6094, 1165, 12, 18, 1110, 7462, 9833, 49, 27, 5, 752, 7, 14236, 7, 7674, 7, 658, 7, 13429, 1110, 14227, 9833, 49, 15, 155, 527, 19348, 1669, 2063, 133, 27, 5, 274, 5756, 6, 14676, 6980, 5371, 44, 23, 155, 7462, 9833, 9, 14227, 9833, 8, 611, 9377, 1916, 1235, 5, 564, 611, 9377, 3475, 37, 1041, 19, 14227, 9833, 49, 7462, 9833, 3108, 27, 9, 7462, 9833, 49, 14227, 9833, 3108, 27, 5, 8478, 383, 7, 10799, 771, 20, 5, 10788, 11, 1241, 3784, 2623, 398, 1110, 2320, 49, 15, 4179, 10642, 135, 1161, 5744, 5519, 5, 9124, 4179, 889, 685, 9207, 7, 3674, 12, 19, 3152, 11631, 160, 10656, 400, 527, 5756, 6, 4146, 18699, 225, 1738, 1224, 368, 15, 1179, 7, 5002, 9, 2430, 78, 5, 5756, 6, 3674, 8, 745, 2394, 2412, 9, 20972, 6, 754, 24, 7688, 543, 1062, 2412, 14, 9499, 18755, 9, 4109, 368, 14550, 78, 5, 334, 9193, 7418, 69, 837, 715, 83, 18786, 12, 12611, 3640, 715, 761, 2903, 3063, 12611, 24, 715, 46, 353, 2334, 12, 2395, 5, 334, 2488, 7045, 2324, 155, 527, 10799, 1240, 67, 649, 5756, 6, 14676, 4940, 20, 5, 10799, 3674, 5049, 148, 6720, 6, 10788, 1536, 16387, 1916, 5, 8478, 383, 7, 10799, 771, 20, 5, 10788, 11, 1241, 3784, 2623, 398, 1110, 2320, 49, 15, 4179, 10642, 135, 1161, 5744, 5519, 5, 9124, 4179, 889, 685, 9207, 7, 3674, 12, 19, 3152, 11631, 160, 10656, 5, 8478, 12, 278, 929, 1376, 4179, 1599, 95, 1069, 56, 9, 11487, 611, 9377, 1916, 5, 2407, 2320, 37, 56, 1093, 9207, 9, 56, 37, 2320, 1093, 9207, 5, 745, 944, 12, 1853, 6772, 262, 221, 11465, 6912, 1646, 7, 543, 928, 56, 9, 2320, 4215, 2279, 18755, 310, 5, 56, 9, 2320, 6, 2970, 15, 7848, 2063, 1937, 5, 317, 2320, 49, 1161, 5744, 5519, 5, 530, 5332, 7493, 3326, 5, 1575, 12, 278, 9885, 4179, 13775, 334, 10082, 13847, 9, 10368, 49, 241, 221, 14, 15, 3674, 2166, 4620, 78, 1235, 5, 155, 527, 148, 6720, 6, 11403, 10788, 379, 2623, 398, 1093, 2320, 13, 5, 1050, 944, 12, 1853, 6772, 18699, 225, 57, 12348, 1018, 8090, 2087, 8431, 2317, 178, 5, 488, 416, 11, 12, 4179, 180, 3674, 11, 155, 7364, 10788, 3121, 6348, 5, 271, 60, 1041, 20989, 90, 6760, 925, 4931, 5, 488, 416, 11, 12, 4146, 4591, 6293, 568, 477, 15, 8478, 24, 12983, 6759, 2173, 8478, 6, 1267, 20, 8478, 8, 488, 929, 1376, 4179, 49, 1099, 3674, 12, 16951, 49, 6760, 3549, 337, 2890, 6, 2140, 12, 4271, 49, 112, 5, 488, 416, 11, 12, 4179, 262, 488, 12, 19369, 49, 2552, 3586, 1597, 334, 15, 477, 10799, 6336, 13775, 1715, 7, 512, 10580, 3754, 119, 7, 1240, 9, 19369, 410, 2552, 11123, 13, 5, 488, 416, 11, 12, 4179, 180, 3674, 11, 155, 7364, 10788, 3121, 6348, 5, 271, 60, 1041, 20989, 90, 6760, 925, 4931, 5, 488, 416, 11, 12, 4146, 4591, 6293, 568, 477, 15, 8478, 24, 12983, 6759, 2173, 8478, 6, 1267, 20, 5, 253, 56, 155, 3549, 337, 2890, 8, 944, 12, 1853, 4146, 49, 929, 461, 12611, 16419, 477, 9, 488, 9124, 26, 246, 3674, 447, 5, 488, 416, 11, 12, 4146, 49, 60, 330, 437, 450, 2122, 7, 47, 334, 6688, 527, 10642, 12, 944, 12, 3703, 1165, 11932, 6772, 1536, 330, 437, 461, 2709, 1017, 5, 271, 60, 16667, 889, 8760, 1556, 9, 155, 17, 11125, 9266, 69, 8904, 716, 44, 297, 57, 10788, 14, 15830, 5079, 5, 944, 34, 9, 12704, 6200, 75, 15, 1715, 7, 2391, 9, 19369, 262, 383, 682, 23, 1389, 112, 5, 383, 8478, 8, 10642, 12, 1041, 4179, 180, 648, 14371, 155, 527, 15, 10799, 3674, 889, 450, 18755, 5, 745, 3549, 337, 2890, 8, 8478, 1738, 82, 1715, 49, 1947, 8, 5744, 5519, 7, 17500, 49, 658, 8, 5744, 5519, 9, 9893, 262, 15, 10963, 3889, 193, 1724, 5, 8478, 155, 527, 587, 109, 1035, 1846, 771, 15, 20, 5, 488, 12798, 10642, 135, 750, 2466, 1556, 271, 5489, 2814, 1597, 9354, 4179, 10642, 135, 15, 155, 7666, 1853, 3040, 23, 1130, 1588, 11362, 5003, 5, 543, 155, 11832, 14, 3257, 3040, 12, 186, 1033, 1235, 5, 383, 7, 8478, 6688, 1350, 6, 771, 15, 20, 5, 155, 56, 9, 2320, 14, 2134, 2134, 109, 1129, 24, 19190, 2395, 5, 334, 56, 9, 2320, 14, 7840, 116, 2134, 4702, 7000, 12611, 10, 19591, 155, 527, 10799, 16378, 4588, 16, 104, 53, 83, 893, 78, 5, 3549, 337, 2890, 527, 10799, 4146, 416, 11, 12, 10, 1599, 19, 56, 9, 2320, 1148, 9207, 310, 5, 334, 8478, 160, 6, 469, 1715, 9, 1947, 6, 2970, 10113, 97, 20, 5, 10799, 12826, 313, 963, 221, 34, 9301, 12, 19, 1715, 9, 1947, 7, 4512, 9, 148, 6764, 91, 7, 2749, 9, 1240, 276, 56, 9, 2320, 4215, 9207, 5650, 611, 386, 5, 383, 7, 8478, 56, 9, 2320, 14, 1832, 1858, 1084, 119, 623, 771, 1074, 2888, 771, 649, 56, 9, 2320, 14, 10799, 3674, 527, 1127, 2138, 8474, 771, 20, 5, 383, 7, 2631, 337, 7, 5920, 10951, 12, 246, 8478, 5, 221, 527, 9, 488, 9203, 2833, 4179, 13775, 3674, 2025, 477, 15, 3654, 37, 11465, 6912, 574, 654, 5920, 5, 477, 10788, 351, 488, 11465, 6912, 2789, 6, 75, 469, 104, 5, 1456, 63, 1715, 49, 27, 29, 9, 27, 29, 148, 5340, 225, 13731, 4681, 1456, 14, 56, 15, 2320, 1093, 2279, 6499, 5, 488, 6, 2442, 59, 4828, 8, 15, 1456, 9515, 8, 1330, 3366, 5, 136, 430, 60, 16, 13, 5, 488, 1853, 4179, 49, 4181, 5995, 18, 15, 1069, 527, 148, 6720, 6, 10788, 1241, 3784, 13, 5, 3617, 29, 5660, 488, 1597, 477, 15, 11465, 6912, 574, 3894, 5920, 5, 8478, 6, 1267, 14, 5926, 25, 3894, 5920, 5, 2792, 7, 13156, 9, 1575, 1575, 12, 2499, 334, 3072, 7, 4780, 7, 1494, 7, 6313, 378, 6, 579, 14682, 5, 195, 469, 62, 4427, 5571, 49, 75, 10, 23, 75, 4308, 11, 1041, 19, 2585, 27, 5, 383, 7, 208, 20549, 225, 4931, 7, 11837, 6831, 27, 300, 53, 20, 5, 3072, 7, 4780, 7, 1494, 1110, 2196, 7297, 12, 19, 90, 1074, 2272, 2792, 96, 6077, 1621, 9057, 4329, 112, 5, 622, 1113, 5365, 659, 2194, 19, 15, 334, 1041, 3940, 133, 2570, 166, 7680, 914, 7, 3893, 2151, 337, 2517, 9, 2196, 4876, 5077, 6, 2103, 8717, 2173, 5344, 4752, 579, 160, 6, 469, 20, 5, 350, 10629, 1195, 6, 967, 44, 1432, 8, 897, 579, 25, 1400, 53, 609, 15, 1204, 13, 5, 212, 844, 105, 13, 29, 2985, 9565, 27, 5, 4132, 223, 75, 1397, 7, 530, 9, 372, 2424, 1061, 6872, 6, 2313, 590, 1417, 5, 2985, 548, 9565, 27, 29, 2187, 9, 6432, 6807, 8, 15, 27, 5, 548, 2985, 9565, 27, 29, 3072, 9, 4780, 8, 15, 27, 5, 548, 2985, 9565, 27, 29, 4824, 9, 4351, 998, 6188, 8, 15, 27, 5, 21, 15, 334, 5344, 18353, 9, 3620, 1085, 6745, 6, 579, 160, 6, 469, 20, 5, 155, 465, 2227, 1175, 1235, 9, 212, 1813, 465, 5636, 1707, 14236, 11731, 1175, 53, 3664, 1660, 334, 6956, 12540, 28, 1575, 20, 5, 1575, 12, 2499, 10251, 7, 488, 9, 3940, 421, 8478, 212, 258, 2884, 4091, 20, 5, 7430, 548, 10799, 1281, 3641, 2350, 131, 30, 13, 29, 2623, 398, 6, 401, 1715, 7, 2391, 9, 148, 6720, 6, 10, 6444, 14362, 10788, 99, 15, 115, 2600, 14526, 1937, 5, 383, 7, 3674, 13775, 477, 9, 488, 6, 10788, 5770, 654, 5920, 2173, 8478, 6, 302, 469, 20, 5, 1575, 1041, 233, 167, 11, 928, 10154, 18, 1236, 515, 1853, 1235, 1813, 562, 26, 20, 5, 1575, 85, 469, 9, 4358, 3284, 771, 20, 5, 13156, 4052, 713, 6309, 2885, 138, 759, 25, 10691, 100, 15, 42, 771, 14, 9282, 5, 1041, 233, 167, 49, 943, 5636, 66, 146, 1567, 6432, 6807, 1093, 1248, 6784, 11147, 9970, 527, 15, 469, 4416, 9, 4595, 5951, 155, 7297, 8735, 5, 155, 5074, 12, 14653, 5571, 5, 592, 241, 8780, 774, 1094, 14, 6888, 160, 212, 640, 20, 5, 1041, 233, 167, 49, 527, 2792, 4052, 567, 9, 9521, 375, 38, 5, 383, 7, 1567, 4454, 7, 2187, 7, 3893, 2151, 337, 2517, 9, 3620, 1085, 6745, 1637, 567, 1192, 53, 1813, 928, 10154, 18, 1236, 27, 5, 1575, 1041, 233, 167, 11, 928, 10154, 18, 1236, 515, 1853, 1235, 1813, 562, 26, 20, 5, 1575, 85, 469, 9, 4358, 3284, 771, 20, 5, 13156, 4052, 713, 6309, 2885, 138, 759, 25, 10691, 100, 15, 42, 771, 14, 9282, 5, 1041, 233, 167, 49, 943, 5636, 66, 146, 1567, 6432, 6807, 1093, 1248, 6784, 11147, 9970, 527, 15, 469, 4416, 9, 4595, 5951, 5, 1041, 233, 167, 11, 4454, 6, 15, 469, 4416, 5, 13763, 1049, 7927, 14651, 11, 15, 928, 75, 10, 23, 75, 4308, 11, 202, 869, 526, 13053, 1594, 3038, 2103, 1192, 53, 3089, 1115, 63, 38, 5, 4824, 9, 4351, 998, 6188, 167, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,331
10,331
तनहुँका एक सामान्य घाँसीले कुवा खनाएको प्रेरक घटनाले जन्माएका आदिकवि भानुुभक्त आचार्य अब मिथक मात्रै रहेनन् । घाँसीले गाउलेको प्यास मेटाउन कुवा खनाउन सक्थे, सोही गरे । घाँसीको प्रेरणाले वाल्मिकीको रामायणलाई नेपाली भाषीका लागि अनुवादित भयो भानुुभक्तको सत्कर्ममा । वर्ष ०७२ को विनाशकारी शक्तिशाली भूूकम्पको झोंक्कामा ढलेका नेपाली जनमन र घरहरु सरकारले बनाईदिन सकथ्यो, बनाईदिनै पर्दथ्यो । तर, सरकार भूकम्पका डेढ वर्षमा राणाकालिन सत्ताको रकमी तालुकदारझैं रमिते बनिरहँदै गर्दा सिन्धुपाल्चोकको गिरानचौरमा धुमर्ुुस-सुन्तली जोडीले बनाएको एकीकृत नयाँ बस्तीपछि भन्न लजाउनुपर्दैन, आधुनिक नेपालका घाँसी छन् कोही भने अब हुुन् धुर्मुस-सुन्तली । र, त जनमनहरु भन्न थालेका छन्, घाँसीले कुवा खनाए, भानुुभक्तले रामायणलाई नेपाली बनाए । धुमर्ुुस-सुुन्तलीले भूकम्प पीडितका लागि आवास बनाए । तर, नयाँ नेपाल बनाउने कसम खाएर सिंहदरबारमा ९/९ महिने सत्तायात्रा गर्नेहरुले के गरे त ? के गर्‍यौं त वर्तमान प्रचण्ड गठबन्धन सत्ता वा निर्वतमान ओली सत्ताले १४ जिल्लाका ५ लाख बढी भूकम्पपीडितका लागि बितेका १९ महिनामा ? राष्ट्रपति  भण्डारीले बस्तीको साँचो गिरानचौर बस्ती व्यवस्थापक रामबहादुर तामाङजस्ता सयौं हैन, हजार मात्रै हैन, लाख भूकम्प पीडितलाई हस्तान्तरण गरिसक्नुपर्ने थियो बितेका १९ महिनामा । तर, किन चुक्यो सरकार ? किन चुक्यो पुर्ननिर्माण प्राधिकरण ? विनासकारी भूकम्पपछि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले शुक्रवार धुर्मुस सुन्तली फाउण्डेशनले बनाएको एकीकृत वस्ती हस्तान्तरण गर्दा धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसनको काम सरकारका लागि चुनौति भएको स्पष्ट पारिन् । तर, सरकार कसको हो त ? किन बितेका १९ महिनामा सरकारको पुर्ननिर्माण प्रधिकरणले बनाएका घर हस्तान्तरण गर्ने अवसर जुरेन त उनलाई ? कलाकारको अगुवाइमा जनता आफैं जागेर सिन्धुपाल्चोकको गिरानचौरमा निर्मित नमूना बस्ती स्थानीयवासीलाई हस्तान्तरण गरिँदा सरकारले किन यस्ता बस्ती बनाउन सकेन ? यी यक्ष प्रश्नमा हाँमा हाँ मिलाउनु मात्रैले पूरा हुन्छ देश प्रमुखको हैसियत ? राष्ट्रपति  भण्डारीले बस्तीको साँचो गिरानचौर बस्ती व्यवस्थापक रामबहादुर तामाङजस्ता सयौं हैन, हजार मात्रै हैन, लाख भूकम्प पीडितलाई हस्तान्तरण गरिसक्नुपर्ने थियो बितेका १९ महिनामा । तर, किन चुक्यो सरकार ? किन चुक्यो पुर्ननिर्माण प्राधिकरण ? देशको प्रमुखका हैसियतले विद्यादेवी भण्डारीले हेलिकोप्टर शयरमा गएर सरकारका लागि चनौति भनिरहँदा त्यो सरकार भनेको उनी स्वयं वा उनले शपथ खुवाएर सिंहदरवारमा बिराजमान गराएका प्रधानमन्त्री हुन कि होइनन् ? राष्ट्रपति भण्डारीले गिरानचौर नमूना बस्ती निर्माण सरकारलाई चुनौति भएको बताइरहँदा यसको परोक्ष प्रश्न किन हैन र स्वयंलाई पनि ? के देश प्रमुखले यस्तो नागरिक विपत्तिको घडीमा जनताको बस्ती बसाउने धुर्मुस-सुन्तलीको जस्तो स्वयंसेवी समाजसेवा अभियानको नेतृत्व गर्न सक्दैनथिन् ? कानुनले मिल्दैनथ्यो भने प्राधिकरणको कामको अनुुगमन उनको प्रत्यक्ष निगरानीमा हुने र पीडित जनताको समस्याको सुनुुवाइ सिधै उनको सचिवालयले गर्ने गरी पुर्ननिर्माण प्राधिकरणका कानुनी व्यवस्थाहरु मिलाउन सकिँदैनथ्यो ? यदि अलिकति पनि भूकम्प पीडित जनताको पीडाको महसुस उनलाई भएको भए, एकजोडी कलाकारले बनाएका नमूना बस्ती हस्तान्तरणको प्रमुख अतिथि हुन त सरकार भन्दा नि माथिको हैसियतकी उनैलाई हीनता र लज्जावोध भएको हुनुुपर्दथ्यो । संविधानतः सेरेमोनियल देश प्रमुख भनेको संकटमा पिल्सिएका जनताको दुख दर्द टुलुुटुलुु हेर्ने र बस्ने मात्रै, मात्रै हो त हाम्रो गणतन्त्रको मानक त्यो विद्यादेवी भण्डारी आसिन पद ? सूर्य खड्का एकवर्षे कार्यकाल पूरा गरेकै मेसोमा, देशप्रमुख भण्डारीकै शव्दमा सरकार अर्थात प्रधानमन्त्री प्रचण्डका लागि चुनौति हो गिरानचौरको नमुना बस्ती । गोरखाको वारपाकमा प्रधानमन्त्री प्रचण्डले शिलान्यास गरेको पुनर्निर्माणका कामहरुमा कति प्रगति भयो ? शायद यसको हेक्कासम्म पनि छैन होला प्रधानमन्त्रीलाई । अनुुगमन गर्ने फुर्सद पनि पो होला कि नहोला ? सरकारका मान्छेले शिलान्यास गरेका पुर्ननिर्माणका कामहरु असरल्लै अलपत्र परेको वर्तमानमा सिन्धुपाल्चोकको गिरानचौरमा धुर्मुस सुन्तलीको जोडीले बनाइदिएको एकीकृत नमूना वस्ती झापड हो सरकारलाई । कानुनका ९ सिंग देखाएर भूकम्प पीडितलाई अहिलेसम्म अनुुदानको रकमै पूरा नदिने पुर्ननिर्माण प्राधिकरणलाई, त्यसको नेतृत्वलाई, सिईओलाई  । र, यो झापड मात्रै होइन, सबक पनि हो, अब त कामकाजी बन्नका लागि । तर, के यसबाट पाठ सिकेका छन् त सरकारका प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरुले अनि प्राधिकरणका जागिरे हाकिम सा’बहरुले ? अब बरु प्राधिकरणको नेतृत्व धुर्मुस-सुन्तली जोडीलाई सुम्पँदा हुन्छ भन्ने प्रष्टै छ । अलिकति पनि नैतिकता छ भने प्राधिकरणका सिईओले काम गर्न नसकेकोमा उदार भएर नैतिकताका आधारमा राजीनामा दिए हुन्छ राष्ट्रपति भण्डारीले गिरानचौर नमूना वस्ती हस्तान्तरण कार्यक्रममा धुर्मुस-सुन्तलीले राज्यले गर्न नसकेको काम गरेर राज्यलाई चुनौती दिएकोमा प्रशंसा मात्रै गर्ने कि सरकारलाई धुर्मुस-सुन्तलीले जस्तै काम गर्न सकारात्मक दबाव पनि दिने त ? आफू पदमा बसेको एक बर्षमा कति रिबन काटिन् विद्याले ? कति शिलान्यास भए उनका वरदबाहुलीबाट ? कति स्थानमा सवारी जामसहितका यात्रा भए ? शितलनिवासमै पनि दलका नेताहरुलाई निम्त्याएर धेरै बैठक र भोज हुन सक्ने, तर भूकम्पपीडितको यस्तो प्राकृत्तिक कहरको एजेण्डा शीतलनिवासको चासो र चिन्ताको सरोकार नबन्ने काइदा चाहिँ भूकम्प पीडितका लागि त्यो संस्था पनि जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको लोकोक्तिको परिचायक भएको भन्दा केही फरक भएन । यही हो वास्तविक पीडितका लागि कठोर सरकारी मजाक । सरकारले नियुक्त गरेका एक जोडी सफाइ दूत अर्थात स्वयसेवक कलाकार जोडीले तनमनले गरेको  प्रयाशले भूकम्पपीडितको मुुहारमा खुुसी फर्काउन सक्ने तर सरकार मातहतको प्राधिकरण गठनको एक वर्षसम्म राहत बाँड्न पनि असमर्थ हुुने जुन यथार्थ छ, यसबाट अब बरु प्राधिकरणको नेतृत्व धुर्मुस-सुन्तली जोडीलाई सुुम्पँदा हुन्छ भन्ने प्रष्टै छ । अलिकति पनि नैतिकता छ भने प्राधिकरणका सिईओले काम गर्न नसकेकोमा उदार भएर नैतिकताका आधारमा राजीनामा दिए हुन्छ । राजीनामा गरेर आफ्नो असफलताको पाप पखाल्ने आँट यदि प्राधिकरणका सिईओ साहेबमा छैन भने प्रधानमन्त्री प्रचण्डले उनलाई सर्वदलीय वा मुख्य चार दलको सहमतिमा राजीनामा मागे हुन्छ । यदि राजीनामा गर्दैन्न भने जर्बरजस्ती घोक्रेठ्याक लगाएर निकाले हुन्छ अब । यदि सिइओको जिम्मेवारी धुर्मुस-सुन्तली फाउण्डेसनलाई  सरकारले सुम्पने साहसिक काम गर्न सक्यो भने भूकम्प पीडित तथा जनताको समर्थन त रहन्छ, रहन्छ, अहिलेसम्म पूर्वप्रधानमन्त्री सुशील कोइराला, केपी ओली सरकार वा हालको प्रचण्ड सरकारले गर्न नसेकोको कामको पाप पनि पखालिन्छ । के त्यो पाप पखाल्ने आँट गर्ने हो त प्रधानमन्त्री प्रचण्ड, पूर्वप्रधानमन्त्री ओली, शेरबहादुर देउवा र अन्य दलका नेता महोदयहरुले ? बेला आएको छ महोदयहरुको, जनताको समस्याप्रतिको गम्भीर संवेदनशीलता पुुनःप्रकट गर्ने । जिम्मेवारी अनुसारको काम गरे नयाँ नेपालको, भूकम्पपीडितको लागि आधुनिक घाँसी बन्न सम्भव छ भन्ने उदाहरण जब धुर्मुस -सुन्तली प्रमाणित भैसके भने उनीहरुको असल कर्मको पुुरस्कार स्वरुप उनीहरुलाई पुनःनिर्माणको अवसर किन नदिने ? दलहरु आफू पनि गर्न नसक्ने, सरकार आफू पनि सिन्को भाँच्नै नसक्ने । प्राधिकरण त जागिर खाने अड्डामा मात्रै सीमित हुने हो भने के भूकम्प पीडितचाँंहि सरकारी अर्कमण्यन्यताको शिकार मात्रै भैरहनुु पर्ने हो र ? हिउँदमा शीतको छानो, बर्खामा पानीको आहाल र बिना छानो जीवन निर्वाह गर्नुपर्ने भूकम्प पीडितको वाध्यता वर्ष ७३ मा फेरि कति लम्बिने, दोहोरिने ? यही कष्टकर खतराको रोकथामकै लागि किन मौका नदिने त पौरखी धुर्मुस-सुन्तलीलाई ? भूकम्प पीडितहरुलाई छानोमुनि ल्याउनका लागि तीन थान सरकारले थुप्रै ओठे आश्वासन दिए । तर, ती सबै पानीका फोका शिवाय केही भएन्न । पुनर्निर्माण प्राधिकरण एनजीओको आउट सोर्सिङ गर्ने र कमाउ धन्दा चलाउने निकाय बनिरहेको वर्तमान नियति अन्त नगर्ने हो भने प्रधानमन्त्री प्रचण्डले भूकम्प पीडितप्रति प्रशस्त ओठे आश्वासनका बावजुद पाप मात्रै हैन, महापाप गरेको प्रमाणित हुनेछ । राज्यले दिएको पहिलो किस्ताको रकम पीडितहरुलाई प्रचण्डको सत्तारोहणको ४५ दिनभित्र प्राधिकरणले किन  दिन नसक्या ? नियत गलत भएर हो । सरकारले के नै नाप्छ र ? प्रचण्डजस्ता प्रधानमन्त्रीहरु आउँछन, जान्छन भन्ने प्राधिकरणका सिईओ र कर्मचारीको हेपाहा प्रवृत्तिका कारण हो । एउटा देशको कार्यकारी प्रमुख प्रधानमन्त्री राज्यको रकम पीडितलाई ४५ दिनसम्म पहिलो किस्ता नै दिन, दिलाउन सकेन्न  भने यो भन्दा असक्षमता र लापरवाही के हुन सक्थ्यो प्राधिकरणको ? के यतिबेला देश पुनःनिर्माणका कामले असार १५ को स्थितिमा हुुनुुपर्ने हैन ? किन भैरहेको छैन त ? यो काम नगर्ने प्राधिकरणका सिइओ एण्ड कम्पनीहरुलाई दण्ड नदिने र काम गररै प्रमाणित गरेका धुर्मुस-सुन्तलीलाई पुरस्कृत गर्न नसक्ने प्रधानमन्त्री प्रचण्डको पनि असक्षमता हो प्रधानमन्त्री प्रचण्डले औजार समातेर काममा ननिस्केकै कारण प्राधिकरणले काम गर्न नसक्या हो र ? हैन, जरुर हैन । धुर्मुस सुन्तलीजतिको ईच्छाशक्ति नै छैन प्राधिकरणका सिइओसँग । उनको जागिरे टीमसंग । उनीहरु ओली सरकारका पालामा प्राप्त जागिर पकाईरहेका छन् । शायद, प्रचण्ड सरकारले हटाए, अदालतको आडमा पदमा टिकिरहने सपना देख्दैछन् । अनि कार्यकारी सरकार प्रमुखचाहिँ तिनका असक्षमताहरुको निरीह रमिते बन्दैछन् । यो काम नगर्ने प्राधिकरणका सिइओ एण्ड कम्पनीहरुलाई दण्ड नदिने र काम गररै प्रमाणित गरेका धुर्मुस-सुन्तलीलाई पुरस्कृत गर्न नसक्ने प्रधानमन्त्री प्रचण्डको पनि असक्षमता हो । प्रधानमन्त्री ज्यू, के हिम्मत गरेर सर्वदलीय सहमतिमा नभए, मन्त्रीपरिषदको निर्णयका आधारमा खुरुक्क पुर्ननिर्माण प्राधिकरणको सिइओमा धुर्मुस-सुन्तलीलाई नियुक्त गर्नुस् न । केले छेकेको छ तपाईलाई ? तपाईं आँट गर्नुस् निर्णयको, जनताले नै बाँकी फैसला गर्नेछन् । अदालत पनि काम नगर्नेहरुको रक्षाकवच नबन्ला नै । बनेछ भने त्यसको फैसला जनताले पनि गर्ने नै छन् । खाँचो छ प्रधानमन्त्रीको प्राधिकरणको नेतृत्वमा क्रमभंग गर्ने साहसको ? के त्यो शासकीय क्षमता प्रमाणित गर्न तयार हो प्रधानमन्त्री ज्यू तपाई ? भूकम्पपीडित तथा बांकी जनताको लागि प्रधानमन्त्रीबाट अपेक्षित यो कदम किन असंभव छ र ? धुर्मुुस सुन्तलीले पुनःनिर्माण गरेको सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका ८ स्थित गिरानचौरका तामाङ समुदायको बस्ती मात्रै हैन, १४ जिल्लाको पुर्ननिर्माण गर्न अब त अति ढीलो भैसक्या छ । गत वर्षको वैशाख १२ गते आएको भूकम्पले नाक काटिदिएको राजधानी काठमाण्डु हेर्दा किन लाज लाग्दैन र प्रधानमन्त्री र उनका सदस्यहरुलाई ? दुुरदराजका गाउँका बस्तीहरुको खण्डहर दृश्य किन दुख्दैन सरकारलाई ? नियत सफा राखेर इमानपूर्वक काम गर्ने हो भने ६ महिनामा नै ठूला-ठूला बस्तीको पुनःर्निर्माणका लागि काफी समय रहेछ भनेर गिरानचौरबाट प्रमाणित भैसकेपछि अब किन उही पुरानै ढर्रामा कुँजिने त सरकार ? धुर्मुस सुन्तलीको जोडीले देश तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरुबाट संकलित रकमबाट बस्ती निर्माण सम्भव गरायो । सरकारका लागि त दाताहरुले नै रकम दिएका छन् । थप दिन पनि तयार नै छन् । तर, किन असक्षम प्राधिकरणको मौन मलामी बनेर सरकार चुप बस्ने त ? कानुनी पाटोमा समस्या छन् भने, अख्तियार प्रमुख लोकमानसिंह कार्कीलाई नै महाअभियोगको कठघरामा उभ्याइसकेको पाइनदार जनताकै संसद छ, कानुन संसोधन गर्न । राजनीतिक एकता हुँदैन भन्ने हो भने भूकम्पकै प्रहारमा काँपेका दलका नेताहरुको मन मुुटुुको उपजमा लेखिएको हो संविधान र हुुँदैछ कार्यान्वयन । जब राज्य वा सरकारसँग भूकम्पपीडित जनताको आश वा त्रास निराशामा परिणत नै हुँदै जाने हो भने त्यसको पहिलो प्रहार तिनै जनको भोट चाहिने दलका नेता र सरकारका सदस्यहरुलाई हुने हो नि हैन र ? त्यसैले सरकार नयाँ घाँसी अर्थात धुुर्मुस सुुन्तलीलाई नै देऊ, अब पुर्ननिर्माणको जिम्मा, नयाँ नेपालको निर्माणको जिम्मा । आखिर आफूले नसके पनि सक्नेलाई गर्न दिँदा पनि आधा पाप कट्टी होला । नहोला र ?  
Opinion
false
[ 0, 2934, 12, 26, 485, 6455, 34, 11, 15945, 7656, 2946, 8281, 18, 44, 9520, 10807, 12, 11102, 7832, 97, 5113, 2075, 169, 14044, 44, 295, 7396, 310, 5, 6455, 34, 11, 4453, 11, 6, 15306, 4072, 15945, 7656, 785, 16363, 7, 885, 120, 5, 6455, 34, 6, 5812, 11, 5524, 11805, 98, 6, 6466, 14, 39, 10, 9618, 12, 19, 3131, 225, 163, 7832, 97, 5113, 6, 10399, 3779, 8, 5, 80, 12981, 10, 6, 10, 10097, 2522, 2421, 566, 8597, 6, 9733, 141, 4936, 8, 13536, 12, 39, 662, 2110, 9, 12841, 142, 2025, 1335, 3031, 3547, 7, 2025, 1335, 69, 14284, 5, 274, 196, 1118, 12, 2611, 1125, 9364, 483, 9204, 335, 34, 1779, 3355, 1838, 6152, 9, 5425, 30, 6390, 18, 303, 2846, 150, 2649, 6, 4285, 10547, 3500, 8, 4651, 61, 520, 97, 4430, 70, 20246, 2348, 11, 856, 2597, 94, 1783, 135, 853, 9897, 2317, 10656, 7, 1306, 547, 6455, 34, 27, 1128, 29, 169, 16222, 108, 12958, 70, 20246, 5, 9, 7, 60, 662, 2110, 55, 853, 1624, 1556, 6455, 34, 11, 15945, 665, 252, 474, 7, 7832, 97, 5113, 11, 6466, 14, 39, 2489, 5, 4651, 61, 520, 97, 4430, 70, 1188, 97, 2051, 281, 11, 1118, 1246, 12, 19, 3524, 2489, 5, 274, 94, 36, 356, 3340, 61, 4691, 9608, 404, 182, 2723, 11444, 1756, 4539, 25, 259, 105, 120, 60, 121, 105, 906, 12878, 60, 1168, 1774, 2354, 1756, 50, 10, 20985, 851, 1756, 11, 620, 1429, 198, 129, 118, 9738, 12, 19, 6852, 12, 476, 1763, 121, 426, 3037, 1783, 6, 9134, 4285, 10547, 3500, 1783, 11054, 4923, 1477, 1110, 4866, 7528, 93, 295, 7528, 129, 1118, 1246, 14, 2273, 353, 10537, 38, 6852, 12, 476, 1763, 5, 274, 350, 15380, 382, 196, 121, 350, 15380, 382, 8756, 7181, 3417, 121, 14506, 1943, 7909, 426, 5735, 3037, 6926, 12958, 10, 20246, 11991, 11, 856, 2597, 7803, 2273, 150, 12958, 10, 20246, 10346, 6, 46, 2067, 19, 8617, 16, 893, 4385, 310, 5, 274, 196, 3340, 6, 20, 60, 121, 350, 6852, 12, 476, 1763, 501, 8756, 7181, 550, 763, 3621, 11, 2045, 159, 2273, 25, 714, 1748, 6064, 60, 389, 121, 764, 6, 3981, 435, 8, 736, 2916, 8953, 30, 18, 2649, 6, 4285, 10547, 3500, 8, 4552, 5097, 1783, 4134, 14, 2273, 353, 3906, 142, 350, 515, 1783, 285, 1999, 121, 208, 10, 119, 1432, 609, 8, 10, 9577, 8, 10, 9577, 4709, 97, 295, 11, 364, 78, 207, 110, 6, 5377, 121, 426, 3037, 1783, 6, 9134, 4285, 10547, 3500, 1783, 11054, 4923, 1477, 1110, 4866, 7528, 93, 295, 7528, 129, 1118, 1246, 14, 2273, 353, 10537, 38, 6852, 12, 476, 1763, 5, 274, 350, 15380, 382, 196, 121, 350, 15380, 382, 8756, 7181, 3417, 121, 817, 110, 12, 13321, 5735, 3037, 8784, 1535, 119, 18, 8, 1029, 2067, 19, 697, 7156, 650, 2607, 8810, 115, 196, 639, 126, 2692, 50, 58, 8619, 10878, 18, 16877, 8, 453, 431, 1296, 2737, 156, 67, 146, 4931, 121, 426, 3037, 4285, 10547, 3500, 5097, 1783, 101, 1632, 8617, 16, 14051, 8810, 195, 20368, 609, 350, 2176, 9, 2692, 14, 15, 121, 105, 207, 110, 11, 223, 412, 14628, 6, 6363, 8, 779, 1783, 556, 623, 12958, 70, 20246, 6, 401, 19680, 8742, 4770, 541, 24, 1916, 445, 1516, 121, 8380, 5261, 3547, 29, 6932, 46, 6, 2492, 97, 9866, 145, 1186, 5326, 8, 40, 9, 1246, 779, 6209, 689, 97, 1159, 435, 10, 2408, 145, 11332, 25, 57, 8756, 7181, 6856, 1817, 179, 55, 4709, 6057, 3547, 121, 548, 5814, 15, 1118, 1246, 779, 2391, 6, 2182, 389, 16, 99, 7, 26, 15146, 34, 764, 11, 2045, 5097, 1783, 2273, 6, 110, 3227, 67, 60, 196, 158, 330, 633, 6, 5377, 98, 4022, 14, 10, 16625, 9, 17648, 17888, 16, 411, 97, 20625, 5, 324, 3079, 10, 4733, 30, 10549, 8732, 207, 110, 639, 2665, 8, 1373, 3766, 1376, 779, 3048, 512, 4919, 10, 18434, 97, 18434, 97, 1846, 9, 585, 295, 7, 295, 20, 60, 212, 9925, 13803, 115, 5735, 2006, 326, 5230, 908, 121, 1630, 3116, 26, 4017, 30, 3804, 364, 9523, 1030, 1529, 8, 7, 207, 6463, 2006, 96, 10019, 8, 196, 1659, 156, 1774, 12, 19, 8617, 20, 4285, 10547, 3500, 6, 4227, 1783, 5, 2004, 6, 50, 18, 781, 44, 8, 156, 3576, 11497, 28, 3055, 12, 46, 608, 465, 1601, 163, 121, 7067, 195, 14709, 116, 15, 104, 668, 156, 14, 5, 2492, 97, 9866, 25, 7449, 15, 941, 668, 146, 5465, 121, 2067, 5646, 11497, 48, 8756, 7181, 12, 8414, 1222, 4298, 69, 4950, 346, 1168, 8, 2649, 6, 4285, 10547, 3500, 8, 12958, 10, 20246, 6, 2348, 11, 10459, 6, 2597, 5097, 7803, 17173, 20, 1632, 5, 424, 12, 404, 11606, 6622, 1118, 1246, 14, 1191, 2492, 97, 3117, 6, 335, 69, 364, 3527, 8756, 7181, 3417, 14, 7, 467, 541, 14, 7, 409, 255, 892, 14, 5, 9, 7, 21, 17173, 295, 1074, 2837, 44, 15, 649, 169, 60, 9334, 34, 756, 12, 19, 5, 274, 105, 42, 17, 2137, 5841, 12, 27, 60, 2067, 156, 9, 248, 259, 276, 6856, 2715, 30, 10628, 1126, 45, 220, 259, 121, 169, 2572, 6932, 541, 12958, 70, 20246, 2348, 14, 381, 2764, 3906, 78, 53, 3369, 69, 13, 5, 5814, 15, 7963, 13, 29, 6856, 409, 255, 892, 11, 46, 24, 1411, 8, 5975, 266, 7963, 12, 393, 2575, 425, 78, 426, 3037, 4285, 10547, 3500, 5097, 7803, 2273, 314, 12958, 70, 20246, 11, 2927, 24, 1411, 46, 109, 8283, 1711, 245, 8, 4357, 295, 25, 146, 1632, 12958, 70, 20246, 11, 487, 46, 24, 1606, 12142, 15, 189, 60, 121, 592, 1170, 888, 26, 6232, 465, 1616, 6326, 4705, 1516, 4194, 11, 121, 465, 11497, 99, 539, 4351, 270, 11526, 281, 17, 121, 465, 510, 825, 5188, 9567, 646, 99, 121, 16438, 708, 2120, 191, 15, 2019, 2447, 14, 15019, 18, 85, 613, 9, 5505, 67, 395, 7, 47, 9738, 6, 223, 1730, 3192, 5622, 44, 10306, 18, 6, 5880, 20807, 6, 1623, 9, 1967, 6, 3217, 6719, 461, 183, 435, 581, 2422, 1118, 1246, 12, 19, 115, 570, 15, 253, 9251, 1063, 15, 183, 979, 1718, 8155, 2426, 6, 4806, 6, 1502, 384, 11065, 16, 158, 72, 611, 1452, 5, 430, 20, 2781, 1246, 12, 19, 6784, 414, 9034, 44, 5, 142, 1572, 48, 26, 2348, 8103, 9103, 1659, 1311, 119, 18466, 764, 2348, 11, 60, 23, 2110, 11, 28, 550, 459, 367, 11, 9738, 6, 918, 97, 2849, 8, 2165, 97, 398, 8305, 395, 47, 196, 10023, 6, 3417, 554, 6, 26, 2388, 2054, 15301, 15, 17139, 16222, 30, 253, 2725, 379, 42, 17, 169, 2572, 6932, 541, 12958, 70, 20246, 2348, 14, 381, 97, 2764, 3906, 78, 53, 3369, 69, 13, 5, 5814, 15, 7963, 13, 29, 6856, 409, 255, 892, 11, 46, 24, 1411, 8, 5975, 266, 7963, 12, 393, 2575, 425, 78, 5, 2575, 109, 54, 9960, 6, 4086, 20202, 30, 7630, 548, 6856, 409, 255, 892, 10, 17832, 8, 104, 29, 156, 3576, 389, 16645, 50, 283, 304, 2284, 9478, 2575, 263, 30, 78, 5, 548, 2575, 71, 4172, 29, 9651, 220, 18, 13191, 5306, 3533, 30, 780, 8720, 1686, 10340, 78, 169, 5, 548, 17673, 6, 891, 12958, 70, 20246, 14925, 14, 142, 381, 2764, 297, 10763, 46, 24, 8467, 29, 1118, 1246, 22, 779, 2013, 60, 3326, 7, 3326, 7, 1191, 233, 3168, 4310, 10605, 1090, 851, 196, 50, 5405, 1774, 142, 24, 5604, 30, 6, 6, 46, 6, 4086, 15, 306, 6436, 1646, 5, 105, 115, 4086, 20202, 30, 7630, 25, 20, 60, 156, 1774, 7, 233, 3168, 851, 7, 2736, 1776, 9, 152, 2019, 244, 1870, 9328, 259, 121, 260, 123, 13, 1870, 9328, 199, 7, 779, 200, 4052, 1204, 16944, 1833, 3837, 358, 834, 44, 166, 25, 5, 891, 92, 6, 46, 120, 94, 124, 7, 9738, 6, 19, 1306, 6455, 34, 756, 1839, 13, 53, 1295, 745, 12958, 204, 20246, 2956, 15444, 29, 1848, 4045, 2179, 6, 1833, 97, 18, 7313, 3301, 2975, 5776, 6, 714, 350, 3527, 121, 3487, 592, 15, 24, 1389, 7, 196, 592, 15, 10758, 6, 9650, 450, 69, 1389, 5, 3417, 60, 2715, 1338, 8919, 8, 295, 2197, 40, 20, 29, 105, 1118, 1246, 1577, 161, 141, 2042, 414, 4213, 4326, 9332, 3983, 1993, 4461, 295, 1976, 11381, 97, 177, 20, 9, 121, 13088, 9448, 6, 13, 7342, 7, 13676, 8, 2922, 326, 3565, 9, 1675, 13, 7342, 368, 2152, 528, 1118, 1246, 6, 11264, 138, 80, 7240, 43, 704, 465, 8903, 574, 7, 7609, 574, 121, 430, 14703, 2472, 6, 8352, 96, 19, 350, 2259, 3527, 60, 19794, 34, 12958, 70, 20246, 14, 121, 1118, 1246, 344, 13, 7342, 3577, 1144, 12, 19, 173, 3379, 142, 1421, 10116, 30, 6973, 425, 5, 274, 271, 82, 387, 12, 5171, 12, 4459, 13634, 72, 99, 4172, 5, 3055, 3417, 10, 15257, 6, 5284, 194, 1167, 559, 25, 9, 216, 1233, 8228, 3496, 1221, 12568, 1168, 15640, 3549, 1891, 20, 29, 156, 3576, 1118, 1246, 475, 2833, 10116, 30, 6973, 12, 17289, 97, 270, 4086, 295, 7528, 939, 781, 131, 28, 2956, 447, 5, 2927, 245, 113, 4864, 6, 335, 1246, 344, 9447, 1756, 5020, 480, 6, 2293, 6491, 4155, 350, 56, 9325, 1407, 121, 7097, 1361, 266, 20, 5, 142, 105, 37, 6646, 108, 178, 9, 121, 1774, 1110, 156, 55, 1796, 23, 7, 1937, 23, 53, 6856, 409, 255, 892, 9, 2587, 1391, 781, 702, 2091, 12, 95, 20, 5, 102, 817, 1344, 110, 156, 1244, 335, 1246, 14, 2293, 2907, 113, 4864, 37, 56, 7, 6351, 1999, 450, 29, 21, 158, 2728, 138, 9, 14276, 105, 67, 13648, 6932, 121, 105, 3158, 207, 5776, 12, 46, 11, 773, 299, 10, 6, 5281, 16222, 97, 1272, 2176, 121, 350, 4452, 104, 60, 121, 21, 46, 1891, 6856, 17673, 2726, 7985, 14, 6050, 3527, 9, 46, 1174, 18, 69, 2956, 48, 12958, 70, 20246, 14, 7033, 24, 1389, 156, 9447, 15, 2728, 138, 20, 156, 3576, 10441, 10066, 1713, 15854, 3403, 30, 96, 95, 4155, 46, 24, 9325, 1407, 20, 9, 121, 7528, 14527, 2176, 5, 12958, 10, 20246, 5463, 6, 15211, 3799, 37, 104, 6856, 17673, 63, 5, 145, 2715, 30, 6906, 827, 5, 1368, 851, 2067, 6327, 193, 2715, 306, 44, 17465, 27, 5, 7067, 7, 1774, 142, 9446, 7, 1057, 6, 7648, 8, 1170, 10, 4647, 8760, 1114, 16910, 956, 5, 276, 1344, 196, 110, 4611, 5238, 2728, 138, 199, 11399, 9, 5425, 30, 16074, 5, 21, 46, 1891, 6856, 17673, 2726, 7985, 14, 6050, 3527, 9, 46, 1174, 18, 69, 2956, 48, 12958, 70, 20246, 14, 7033, 24, 1389, 156, 9447, 15, 2728, 138, 20, 5, 156, 5587, 7, 105, 9561, 109, 16645, 9478, 1935, 7, 15229, 6, 227, 12, 393, 665, 15827, 8756, 7181, 6932, 17673, 8, 12958, 70, 20246, 14, 1572, 10966, 10, 23, 5, 105, 11, 11987, 30, 6, 13, 4402, 121, 687, 7630, 10966, 227, 6, 7, 1581, 37, 805, 2205, 5079, 5, 1057, 15, 46, 1891, 199, 2103, 44, 181, 384, 6719, 2553, 37, 5, 2822, 178, 29, 467, 2205, 1581, 15, 25, 37, 27, 5, 7884, 13, 3738, 6932, 1671, 1544, 437, 836, 25, 8120, 6, 121, 105, 115, 9526, 839, 2956, 24, 376, 20, 156, 5587, 1742, 121, 9738, 22, 753, 141, 98, 779, 19, 156, 17, 11472, 21, 2668, 350, 148, 1860, 11518, 13, 9, 121, 4651, 4260, 97, 4430, 10, 20246, 11, 5776, 28, 2649, 6, 5486, 275, 380, 887, 4285, 10547, 3500, 12, 1477, 2481, 1783, 295, 7528, 620, 284, 8756, 7181, 24, 169, 60, 1248, 10, 4431, 743, 1976, 68, 9790, 13, 5, 338, 619, 1365, 333, 130, 123, 6030, 4767, 4705, 11209, 595, 18797, 1438, 350, 8194, 4732, 9, 156, 9, 539, 13752, 121, 1912, 97, 18, 270, 431, 12, 4833, 1783, 199, 3019, 2882, 2281, 350, 3048, 5269, 1632, 121, 7097, 1989, 897, 14537, 2618, 46, 25, 20, 29, 232, 1763, 37, 991, 70, 7613, 1783, 6, 1298, 520, 7181, 12, 19, 183, 6392, 137, 1175, 185, 4285, 10547, 3500, 17, 2956, 15444, 135, 169, 350, 6346, 6144, 6541, 18, 1588, 8, 867, 161, 167, 574, 60, 196, 121, 12958, 10, 20246, 6, 2348, 11, 207, 22, 2230, 133, 6612, 17, 10, 11365, 335, 17, 1783, 101, 1839, 12364, 5, 2067, 19, 60, 8046, 259, 37, 335, 514, 27, 5, 298, 56, 15, 376, 37, 27, 5, 274, 350, 2728, 6932, 5482, 17521, 3683, 196, 11041, 585, 60, 121, 1817, 7139, 8, 200, 27, 405, 2870, 110, 875, 14444, 2069, 14, 37, 14403, 6, 13622, 8, 5385, 744, 13073, 10347, 1838, 736, 96, 2102, 379, 424, 13447, 24, 5, 214, 850, 849, 53, 20, 29, 1118, 96, 1787, 8, 4676, 13407, 33, 2019, 2447, 6, 221, 918, 97, 3142, 97, 6, 8702, 8, 2040, 20, 324, 9, 1830, 97, 13246, 794, 5, 745, 343, 50, 4816, 9738, 779, 5316, 50, 6098, 1802, 8, 3675, 37, 309, 341, 20, 29, 467, 113, 1787, 2963, 662, 6, 2550, 4161, 2019, 244, 9, 2067, 13752, 40, 20, 330, 2176, 9, 121, 383, 196, 94, 6455, 34, 1659, 4651, 10077, 1520, 68, 381, 97, 2051, 281, 14, 37, 10, 14257, 7, 169, 8756, 7181, 6, 2233, 7, 94, 124, 1871, 2233, 5, 4460, 1245, 4870, 15, 395, 14, 24, 5418, 15, 1402, 4086, 10, 15367, 668, 5, 5465, 9, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,332
10,332
उदेकलाग्दा समाचारहरुका वीचमा अस्ति एउटा मनै प्रफुल्ल हुने समाचार सुन्न र देख्न पाइयो, जुन समाचारको प्रत्यक्ष प्रसारण हेरेपछि देश प्रेमको हुटहुटीले धेरैलाई जस्तै मलाई पनि जुरुक्क उचाल्यो । प्रसंग हो : हास्य कलाकारद्वय धुर्मुस सुन्तलीको अथक परिश्रम र तदारुकता अनि धेरै मनकारी नेपाली नागरिकहरुको सहयोगले  ढलेको गरीबहरुको बस्ती गिरानचौर एउटा नमूना बस्तीको रुपमा उभिएको, जो एउटा जीवन्त उदाहरण बन्न पुगेको छ नेपाली राजनीति र समाजसेवाका लागि । देशमा राजनीति र समाजसेवा कमाई खाने भाँडो बनिरहँदा एउटा सामान्य कलाकारको जोडीको राष्ट्रनिर्माणको अठोटले गरेको यो सुन्दर कामले सबैलाई पाठ पढाएको छ: दुनियाँमा असम्भव भन्ने केही छैन । एउटा नागरिकले पनि धेरै गर्न सक्छ । भूकम्पले देश भताभुंग पारेको खबर पाएपछि  सपनाको देश अमेरिकालाई चटक्कै छाडेर नागरिकको दायित्व पूरा गर्न नेपाल फर्केका यी कलाकार जोडीले भनेका थिए: परदेशमा छँदा देश धेरै दुख्दोरहेछ । यो पंक्तिकारको धुर्मुससँग गत बैशाखमा टेलिफोन कुराकानी हुँदा धुर्मुस सुन्तली आफ्नी काखे छोरी छाडेर गिरानचौरमा अहोरात्र श्रम गरिरहेका थिए । तर, त्यसबेलासम्म फाउन्डेशनको खातामा जम्मा एक लाख पचहत्तर हजारको हाराहारीमा मात्र रकम थियो । त्यसमाथि पुनर्निर्माणमा सरकारी मापदण्डसमेत पुर्याउनु पर्ने हुँदा लागत भने क्रमश बढिरहेको थियो । देश बिदेशबाट सहयोग त आइरहेको थियो, तर अत्यन्त सुस्त गतिमा । पाँच करोड रुपैयाँ भन्दा बढी रकम जुटाउनु चानचुने कुरा थिएन । धुर्मुस डर मिश्रित लामो सास फेरिरहेका थिए । तर, त्यससँगै उनको एउटा बलियो अठोटले भनिरहेको थियो: धुर्मुस तँ अघि बढ् तेरो लक्ष्य अवश्य पूरा हुनेछ । यो पंक्तिकारले बिभिन्न मिडियामा धुर्मुसलाई प्रोत्साहन स्वरुप खुला पत्र “धुर्मु सुन्तु तिमी हाम्रो प्यारो नेता भएर किन जन्मेनौँ”  लेखेर अनलाइन मिडियामा चर्चित भएपछि धुर्मुसले मुस्कानका साथ भनेका थिए: साँच्चै अब बस्ती बन्ने भो । अहा, मेरो सपना पूरा हुने भो… सरगम भट्टराई यो पंक्तिकारसहित धेरै परदेशी र घरदेशी नेपालीहरु र अख़बारहरुले पनि यो बस्ती बनोस भनेर कामना गरे । जात, पात, धर्म, सम्प्रदाय केही भनेनन् । समानताको प्रतिबिम्ब यो बस्ती बनाउन सबै लागि परे । आर्थिक रुपमा ब्यक्तिगत र संस्थागत गरी पाँच हजार बढी हितकारी मनहरु र लाखौँ मनहरुले भावनात्मक सहयोग गरे । हुन पनि धुर्मुस सुन्तलीको यो पवित्र कामको जताततै चर्चा भयो । सबै मिडियाहरुले खुलेर यो अभियानको प्रचार प्रसार गरे । देशभित्र बाहिर जताततैबाट सहयोगको बर्षा हुन थाल्यो । यहाँसम्म कि लक्ष्य प्राप्तिको सहयोग रकम उठेपछि तत्कालीन अवस्थामा निर्माण रकम पुगेकाले तत्कालीन कामका लागि सहयोग जम्मा गर्ने क्रम रोक्न समेत आग्रह गर्नुपर्यो । एउटा सामान्य कलाकारले गरेको यो अठोटमा होष्टेमा हैँसे गर्ने धेरै घरदेशी र परदेशीहरु निस्किए । यहाँसम्म कि युरोप अमेरिकाबाट आएका स्वयंसेवक पर्यटकहरुसम्म स्वत:स्फूर्त खटिरहँदाको त्यो अभियानमा अरु धेरै तह र तप्काका मान्छेलाई लाग्न प्रेरित गर्यो । दशैँको घटस्थापनामा बस्ती हस्तान्तरण गर्ने योजना निरन्तर बर्षा र भौगोलिक विकटताले गर्दा पूरा हुन सकेन : धुर्मुस जोडीले फेरि क्षमा मागेर अर्को उदाहरण दिए नेपाली राजनीति र समाजसेवालाई । दिन रात खटेर दशैँसमेत गिरानचौरमा मनाएका यी कर्मठ जोडीलाई माफ नगर्ने को निस्कन्थ्यो र !  बरु कागतिहारमा बस्ती हस्तान्तरण गर्न ब्यक्ति तथा संघ संस्था र राज्यका निकायहरु समेत कृयाशील भए । धुर्मुस-सुन्तली फाउन्डेसनले तयार पारेको ६६ सोलारजडित घर, एक सामुदायिक केन्द्र, चिल्ड्रेन पार्क, पार्किङ, सार्वजनिक धारा, शौचालय र फलफूल बगैंचासहितको बाल, अपांग, वातावरणमैत्री एकीकृत नमूना बस्तीका भवन भूकम्प प्रतिरोधी  सबै पूर्वाधारयुक्त सुन्दर बस्ती तयार हुने बेलासम्म त्यसको जस लिन खोज्नेहरु धेरै भइसकेका थिए । तर, धुर्मुस सुन्तलीको निष्कपट समाजसेवाको अगाडि अरुहरु अनुमोदित भएनन् । सहयोग गर्ने परदेशी र घरदेशी नेपालीहरुको एउटै चाहना थियो, यो महाअभियानको जस कसैले राजनीतिक रुपमा नलियोस, किनकि यो बस्ती बन्नुमा परदेशिएका नेपालीको ठूलो आर्थिक र भावनात्मक सहयोग थियो । बस्ती हस्तान्तरणको औपचारिक समारोहमा धुर्मुस सुन्तलीको समाजसेवाको तारिफ गर्न हिचकिचाउनेहरुका भाषणहरु अनुमोदन भएनन्, सबैका लागि प्रेरणाको श्रोत बन्न पुगेका धुर्मुस सुन्तलीलाई तारिफ र सरकारको ब्यंगात्मक आलोचना गर्दै बरिष्ठ कलाकार हरिबंश आचार्यले भनेका थिए: धुर्मुस सुन्तली पनि राज्यका अंग भएकाले यो सुन्दर बस्ती पनि राज्यले बनाएको हो, बरु उनीहरुबाट राज्यले सिके राम्रै हुन्छ । साँच्चै ! दृढ मनले सोचेर काम गरे असम्भव के नै  रहेछ र ? दुईदुई वटा वस्ती बसाएर हस्तान्तरण गर्दा पुनर्निर्माणको स्वदेशी बिदेशी बजेट डकारेर बस्नेहरुले लाजले आत्महत्या गर्नुपर्ने  हो । तर, भोलि प्रतिवेदन बनाउँदा जस आफ्नै हातमा लिएको दिन देख्न परेपनि आश्चर्य मान्नुपर्ने छैन । जे जस्तो भने पनि देश बनाउने राजनीतिले नै हो, ब्यक्तिले त यस्तै दुई चार बस्ती बनाउने हो । तर, राज्यलाई नै बाटो देखाउने यस्तै धेरै धुर्मुस र सुन्तलीजस्ता दुई चार सय जोडी भइदिएको भए  हो भने त देश बन्न कति बेर लाग्थ्यो र ? अझै पनि धेरै बस्तीहरु ढलेकै छन, धेरै मान्छेहरु त्रिपालमुनि छन् , त्यसैले सबैभन्दा पहिले हामी सबैले एउटा सचेत नागरिक बनेर पुनर्निर्माणमा लाग्नुपरेको छ । आलोचना मात्रै समस्याको समाधान होईन रहेछ, सरकारले नागरिकबाट सिक्नु भनेको नागरिकतन्त्रको सुन्दर पक्ष रहेछ । गिरानचौर र नागरिकको स्वाभिमान ठड्याउने धुर्मुस सुन्तलीको जय होस, यो महान अभियानमा एउटा एउटा ईट थप्ने सबै हितकारी मनहरुको जय होस । दुई चार सय धुर्मुस सुन्तलीहरुको पर्दार्पण होस् । एक दिन हाम्रो स्वाभिमान सगरमाथा जस्तै अटल ठडिरहोस् ।
Opinion
false
[ 0, 21839, 33, 10488, 12, 12366, 8, 14277, 102, 221, 69, 19373, 40, 290, 2155, 9, 1760, 8726, 7, 253, 290, 6, 1186, 1814, 4522, 135, 207, 10963, 21865, 11, 11085, 487, 377, 15, 680, 15827, 12873, 926, 5, 5235, 20, 209, 6473, 764, 5872, 12958, 10, 20246, 6, 16798, 8793, 9, 19878, 276, 85, 221, 1943, 39, 9601, 6, 202, 11, 13536, 6, 6532, 199, 1783, 4285, 10547, 3500, 102, 5097, 1783, 6, 88, 11478, 7, 400, 102, 10158, 1295, 756, 493, 13, 39, 921, 9, 8742, 12, 19, 5, 838, 921, 9, 8742, 9216, 1338, 16227, 2166, 10491, 102, 485, 764, 6, 2348, 6, 357, 7181, 6, 11386, 11, 28, 21, 1179, 46, 11, 1637, 2137, 14605, 6, 13, 184, 6067, 8, 9563, 53, 72, 104, 5, 102, 5563, 15, 85, 24, 542, 5, 6030, 207, 789, 138, 3803, 836, 1859, 740, 5304, 1114, 6, 207, 718, 14, 12415, 9218, 3767, 3453, 2823, 364, 24, 36, 8952, 208, 764, 2348, 11, 1788, 66, 184, 11238, 8, 7324, 207, 85, 3048, 108, 15805, 5, 21, 17285, 6, 12958, 63, 338, 2879, 8, 5478, 1668, 342, 12958, 10, 20246, 5209, 183, 4525, 829, 3767, 4285, 10547, 3500, 8, 8132, 1409, 882, 66, 5, 274, 3642, 116, 17639, 6, 7594, 948, 26, 129, 9295, 14511, 93, 6, 6854, 90, 335, 38, 5, 7314, 3055, 8, 414, 1728, 345, 14973, 177, 342, 3479, 29, 12579, 4683, 38, 5, 207, 6223, 17, 202, 60, 3899, 1449, 47, 1775, 8089, 4524, 5, 311, 236, 322, 158, 118, 335, 8362, 97, 19944, 30, 83, 924, 5, 12958, 1951, 11240, 402, 6813, 704, 3598, 66, 5, 274, 291, 241, 145, 102, 1541, 11386, 11, 18833, 6, 38, 184, 12958, 10708, 234, 2804, 108, 14741, 706, 5734, 364, 447, 5, 21, 17285, 11, 1851, 7930, 12958, 14, 4744, 3301, 1375, 894, 213, 4720, 4260, 97, 381, 11312, 2512, 212, 10661, 244, 266, 350, 7018, 12735, 332, 6954, 949, 7930, 1052, 407, 12958, 11, 12938, 12, 246, 1788, 66, 184, 5660, 169, 1783, 1014, 1873, 5, 148, 702, 7, 229, 1114, 364, 40, 1873, 32, 1457, 294, 61, 1800, 21, 17285, 354, 85, 14831, 9, 159, 2493, 34, 6612, 9, 148, 552, 5015, 2357, 259, 15, 21, 1783, 416, 18665, 185, 3529, 120, 5, 2566, 7, 2411, 7, 8433, 6797, 72, 29, 1930, 5, 4504, 6, 17051, 21, 1783, 285, 82, 19, 1777, 5, 171, 88, 13579, 9, 2763, 57, 311, 93, 118, 2111, 1943, 221, 55, 9, 10534, 221, 259, 10860, 202, 120, 5, 67, 15, 12958, 10, 20246, 6, 21, 2760, 46, 6, 9885, 913, 163, 5, 82, 1437, 259, 5450, 21, 4770, 1956, 5285, 120, 5, 12046, 488, 9885, 17, 202, 6, 7084, 67, 3316, 5, 13209, 146, 706, 4512, 6, 202, 335, 13495, 135, 712, 313, 101, 335, 963, 11, 712, 46, 12, 19, 202, 948, 25, 1544, 2242, 103, 710, 160, 8805, 5, 102, 485, 764, 11, 28, 21, 11386, 8, 20, 1664, 30, 8, 2775, 161, 1362, 25, 85, 159, 2493, 34, 9, 14831, 55, 6080, 5, 13209, 146, 3200, 11916, 254, 15724, 8575, 116, 17093, 337, 10120, 3514, 3564, 10491, 6, 115, 2906, 677, 85, 690, 9, 16000, 12, 6200, 2279, 6293, 2640, 5, 4344, 6, 13729, 8, 1783, 2273, 25, 289, 1098, 7084, 9, 2816, 6860, 8338, 150, 364, 67, 1999, 209, 12958, 2348, 11, 704, 11517, 13461, 258, 1295, 425, 39, 921, 9, 8742, 14, 5, 56, 2320, 665, 5917, 4344, 345, 4285, 10547, 3500, 8, 13361, 208, 2179, 780, 2348, 14, 43, 716, 1891, 10, 6, 4242, 7015, 9, 264, 2572, 4780, 10920, 8, 1783, 2273, 24, 4150, 22, 696, 570, 9, 4493, 10250, 103, 10, 18910, 2885, 99, 5, 12958, 70, 20246, 10346, 11, 376, 1859, 7668, 12505, 167, 280, 225, 10082, 26, 1280, 11038, 18919, 2905, 7, 8329, 7, 176, 1767, 7, 3998, 9, 4100, 10587, 2926, 929, 7, 13809, 7, 790, 4195, 2597, 5097, 1783, 12, 800, 1118, 7628, 34, 82, 980, 1809, 1179, 1783, 376, 40, 260, 116, 467, 1657, 423, 3258, 55, 85, 4269, 66, 5, 274, 12958, 10, 20246, 6, 10179, 44, 5958, 8742, 6, 320, 677, 55, 13420, 10498, 5, 202, 25, 14831, 9, 159, 2493, 34, 3729, 1148, 2622, 1449, 21, 15235, 6, 1657, 938, 214, 88, 4937, 855, 68, 7, 3244, 21, 1783, 6076, 8, 11238, 1376, 39, 6, 218, 171, 9, 10860, 202, 38, 5, 1783, 2273, 6, 2039, 3135, 12958, 10, 20246, 6, 8742, 6, 14731, 24, 21189, 4297, 2213, 3987, 55, 5401, 10498, 7, 8646, 19, 5812, 6, 3793, 756, 963, 12958, 10, 20246, 14, 14731, 9, 501, 5437, 836, 1329, 1975, 71, 6236, 764, 1469, 220, 5142, 4863, 1788, 66, 184, 12958, 10, 20246, 15, 4493, 2148, 422, 21, 1179, 1783, 15, 2927, 856, 649, 2572, 1368, 17, 2927, 5841, 4731, 78, 5, 5660, 264, 8265, 221, 11, 14175, 46, 120, 9563, 105, 37, 1175, 9, 121, 89, 5891, 224, 7803, 556, 1356, 2273, 150, 3055, 6, 5087, 8791, 522, 1241, 12, 4433, 585, 259, 8194, 11, 3678, 528, 20, 5, 274, 2638, 1065, 6851, 1657, 509, 2581, 656, 56, 1760, 1777, 575, 6278, 4201, 1272, 104, 5, 750, 401, 29, 15, 207, 356, 921, 11, 37, 649, 4150, 11, 60, 726, 89, 304, 1783, 356, 20, 5, 274, 8283, 37, 612, 4521, 726, 85, 12958, 9, 10, 20246, 1110, 89, 304, 140, 2348, 1841, 3490, 6, 99, 20, 29, 60, 207, 756, 465, 5174, 6819, 9, 121, 544, 15, 85, 1783, 55, 13536, 96, 683, 7, 85, 8369, 18524, 3577, 27, 10, 7, 383, 282, 466, 155, 1641, 102, 2769, 412, 3683, 3055, 8, 2279, 5751, 13, 5, 1975, 295, 6209, 925, 6118, 1175, 7, 142, 412, 17, 5771, 97, 639, 412, 6185, 6, 1179, 1012, 1175, 5, 4285, 10547, 3500, 9, 3453, 7329, 12612, 3050, 12958, 10, 20246, 6, 2158, 5121, 7, 21, 2491, 2906, 102, 102, 10, 255, 166, 10514, 82, 2111, 1943, 221, 199, 2158, 5121, 5, 89, 304, 140, 12958, 10, 20246, 199, 2694, 7418, 480, 1417, 5, 26, 56, 212, 7329, 2027, 487, 16634, 12612, 91, 18, 8201, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,333
10,333
बाङ्लादेश स्वतन्त्र बनाउन मुक्ति बाहिनी बनाउने भारतले बाङ्लादेशमा आफुले भनेजस्तो नभएपछि त्यहाँका पहाडी अल्पसंख्यकहरुलार्इ समातेर शान्ति बाहिनी बनाएर हिंसा मच्चाएको इतिहास छ। श्रीमती इन्दिरा गान्धीले “हामीले अन्य मुलुकको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप कहिले गरेनौ र गर्दैनौ” भनीरहँदा भारतीय खुफिया एजेन्सी “र” ले भारतका विभिन्न भागमा ३२ वटा क्याम्प खडा गरेर छिमेकी श्रीलंका सरकारसित युद्द गरिरहेका विभिन्न तामिल समूहलाई सैन्य तालिम, हात हतियार एवं आर्थिक सहयोग गरेको कुरा सत्य साबित भइसकेको छ । सिक्किमको भारतमा विलयपछि भारतीय कांग्रेस पार्टीमा विलय भएको सिक्किम नेसनल कांग्रेस पार्टीको नाममा सिक्किमे राजा बिरोधी आन्दोलनमा सामेल अधिकांक “र” द्वारा पठाइएका भाडाका भारतीय नै थिए भन्ने कुरा सदनबाट प्रजातान्त्रिक विधिसहित सिक्किम भारतमा विलय गराउने अनि भारतीय पद्मभुषण पदक थाप्ने काजी लेन्दुप दोर्जीले आफ्नो जीवनका अन्तिम एकांगी दिनहरुमा स्वीकारेका थिए । संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषदका पाँच स्थायी सदस्यसित दौत्य सम्बन्ध स्थापित नगर्ने भनेर भारतसित कबोलेको भुटानका बारेमा बोलिरहनु आवश्यक रहेन । त्यहाँ त अवस्था कस्तोसम्म रह्यो भने अघिल्लो भुटानी सरकारले आफ्नै छिमेकी चीनसित सम्बन्ध स्थापित गर्न गरेको प्रयासले तर्सिएको भारतले लगत्तै भुटानी आम निर्वाचनको मुखैमा इन्धनको सहुलियत काटिदिएर प्रो-भारतीय दललाई निर्वाचित गरायो । लगभग एक लाख भारतीय सुरक्षाकर्मी भिन्नाभिन्नै आवरणमा भुटानमा रहेको परिवेशमा वास्तवमै भुटान कति जैविक छ भन्ने छर्लङै छ। नेपालको हकमा राणाका बिरुद्ध राजा र कांग्रेस, कांग्रेसका बिरुद्द राजा र कम्युनिष्ट, राजाका बिरुद्द कांग्रेस र कम्युनिष्ट अनि अन्तत जातीयता र क्षेत्रीयता भिडाएर भारतले प्राय जितिरह्यो । अर्थात बुझिने भाषामा भन्नु पर्दा – शान्तिदेखि क्रान्तिसम्म भारत । यसमा हाम्रा बाध्यता के थिए, समीक्षा हुँदै जालान् । अझ पछिल्लो समय त भूकम्पले थिलथिलो पारेको मुलुकमाथि पनि आफ्नो स्वार्थ नाप्न भारतले  गैरराजनैतिक मात्रै होइन, अमानवीय क्रुर नाकाबन्दीसम्म गर्‍यो । त्यतिले नपुगेर पहिले “बेलायत र भारत” अनि “युरोपियन युनियन र भारत”वीचका संयुक्त वक्तव्यमा नेपाल र नेपालको आन्तरिक मामिला उल्लेख गरेर अन्तरराष्ट्रिय मन्चमा नेपालविरुद्द लबिङ पनि  गर्‍यो । यस्तो छ हाम्रो छिमेकी । भारत आफ्नो हेजीमोनी स्थापित गर्न आफूभन्दा आकारमा निक्कै साना छिमेकीमाथि जुनसुकै हदसम्म जान सक्छ। सबैभन्दा चाखलाग्दो – माथिका घटनामा सैनिक शक्तिको साटो प्रायः तिनै देशका प्रो-भारतीय शक्ति अर्थात दलालहरु प्रयोग गरिएका छन् र दलाल हुन इन्कार गर्नेहरु राजनैतिक वा भौतिकरुपमा मारिएका छन् । नेपाली राजनीतिमा अलिकति पनि चाख हुने सबैले बुझेको वास्तविकता के हो भने – दरबार हत्याकाण्डपछि नेपाली राजनीतिको केन्द्र देखिने गरी दिल्ली पुग्यो । यद्दपि नदेखिने केन्द्रहरु अरु पनि छन् । हाम्रै घर आँगनबाट ठूलो आशाले उठेका प्रायः आन्दोलनहरु अन्ततः दिल्लीमा गएर लम्पसार परे। अझ पछिल्लो समय रमाइलो के देखियो भने लेनिन, माओ र चेको सपना बोकेर निस्केका एक हुल मानिसहरु अन्ततः ४२ बुँदे स्टन्ट स्वखलन हुँदै, नितिशकुमार र बिहारलाई नेपाली बिकासको आदर्श मानेर फर्किए। कटुवालदेखि पछिल्लो महाअभियोगसम्म पुग्दा अब सुरक्षा सम्यन्त्रपछि कर्मचारीतन्त्र पनि दिल्लीकै निगाह बक्समा चल्ने नियतिमा पुगिसकेको यथार्थ जस्तो नै भइसक्यो । दरबारमार्गको जग्गा बिवादमा दिल्लीबाट निर्देशन आउने भैसकेपछि अबको अर्को बिन्दु भनेको स्थानीय निकायको वडा प्रतिनिधि नियुक्तिमा पनि दिल्लीकै छाप चाहिने अवस्था हो । हाम्रा राजनैतिक क्रान्तिहरुको कुल योग: नेपालको जग बसालिदिनेका शालिक हतार-हतार भत्काएर भारतीय स्वतन्त्रा दिवश मनाउन त्रिपुरेश्वरमा फुलका बुके किनेर लाजिम्पाटको भारतीय दुताबासमा आशिर्वाद लिन पुग्ने नै हो । हाम्रो सरकार अपवाद बाहेक छिमेकीले ‘छौंडाहरु नचाएरै’ बन्छ, ढल्छ । यो वास्तविकता लुकाउन यसलाई गुलियो पारेर, बङ्याएर, परेवा उडाएर, किताब लेखेर हनुमानी भजन बनाउन र गाउन भने सकिन्छ। गएको दशक/सवा दशक नेपालको राजनैतिक परिवर्तनमा हामीमध्ये धेरै प्रत्यक्ष अप्रतक्ष सहभागी थियौं। त्यसैले यो व्यवस्थामा हुने कृयाकलापले हाम्रो ध्यान तान्छ नै । यद्यपि  दुर्भाग्यवस हामीले गरेको राजनैतिक परिवर्तनको औचित्यमाथि नै प्रश्न गर्न सकिने अवस्था भने आएको छ । “त्यो” बाट “यो” व्यवस्थाका लागि ज्यान गुमाउने नवलपरासी झाक्रेका अनमोल, बेपत्ता हुने सुनसरीकी सम्झना चौधरी, धरानमा गणतन्त्रको नारा सार्वजनिक रुपमा पहिलोपटक लगाउने सोलुखुम्बु नेचाका रोहित बस्तोला अनि जिरीका गोकुल मैनालीलगायत कसैको पनि चाहना – पृथ्वीनारायण शाहका शालिक तोडेर, मुखर्जीको सम्मानमा सार्वजनिक बिदा दिने भन्ने थिएन होला। भारतीय सरकारले नेपालविरुद्ध लगाएको नाकाबन्दीलाई “नाकाबन्दी हो” सम्म भन्न नसक्ने अनि नेपाली जनताको करले तलब बुझेर दिल्लीको भजन गाउँनेहरूलाई पुन: भारतकै राजदुत नियुक्त गरेदेखि मुखर्जीका निम्ति सार्वजनिक बिदा दिनेसम्म आउँदा, “यो” ब्यवस्थाले नेपाली जनताको सेन्टिमेन्ट बुझ्न सकेन। यो यथार्थमा – “मर्न तयार छौं, तर भारतसित नझुक नेपाल सरकार” भन्ने नेपाली जनताको अपमान हो । अझ ठूलो बलिदानबाट आएको भनिएको राजनैतिक शक्तिबाट यस्तो निर्णयको नेतृत्व हुनु भनेको दुर्भाग्य नै हो । लगभग दुर्इ दशकमा आउँदै गरेका पाहुनाका कुरा, सम्बन्ध सुधारका कुरा, पाहुना हाम्रा भगवान हुन भन्ने कुरा, उत्तरी छिमेकी पाहुना आउँदा पनि बिदा दिने कुरा, सुरक्षाका कुरा, प्रधानमन्त्रीले प्रस्ताव गरेको कुरा, राष्ट्रपतिले प्रस्ताब गरेका कुरा, ट्राफिक समस्याका कुरा, आदि इत्यादि जायज पनि हुन सक्लान, तर  नाकाबन्दीपछिको हाम्रो “नेसनल सेन्टिमेन्ट” भन्दा बढी जायज अवश्य होइन । थुप्रै कमजोरीका बावजुद नेपाली राष्ट्रवाद, सामन्ती नै भए पनि भारतीय कथित प्रजातान्त्रिक सत्ताभन्दा धेरै प्रगतिशील थियो, छ र हुनेछ। किनभने नेपाली राष्ट्रवादले विश्व साम्राज्यवाद बिरुद्द भयानक युद्ध लडेको लिगेसी बोकेको छ यसो भनिरहँदा कतिले यो तर्कलाई “सामन्ती नेपाली राष्ट्रबाद” भनेर भन्ने गर्छन् । तर, यथार्थ के पनि हो भने हरेक मुलुकका इतिहास हुन्छन् । सबै इतिहास समयको फरक बिन्दुमा बसेर मुल्याङ्कन गर्दा न्यायोचित नहुन सक्छ । नेपाली राष्ट्रवाद सामन्ती नै भए पनि  युरोपियन नाजी राष्ट्रवाद भन्दा बिलकुलै भिन्न राष्ट्रवाद थियो, छ र हुनेछ। थुप्रै कमजोरीका बावजुद नेपाली राष्ट्रवाद, सामन्ती नै भए पनि भारतीय कथित प्रजातान्त्रिक सत्ताभन्दा धेरै प्रगतिशील थियो, छ र हुनेछ। किनभने नेपाली राष्ट्रवादले विश्व साम्राज्यवाद बिरुद्द भयानक युद्ध लडेको लिगेसी बोकेको छ । तर, भारतीय कथित प्रजातन्त्रले विश्व साम्राज्यवादको गुलामी गरेको लिगेसी बोकेको छ । भारतीय र नेपाली मानसिकतावीचको आधारभुत फरक नै यही हो । अनि प्रधान शत्रु पहिचानको खेलमा पछिल्लोपटक चुनबाङबाट नेपाली राजनीतिको कोर्ष यहीँनेर बिग्रेको हो । नेपाली राजनीतिको चेस बोर्डमा जो कोहीलाई छिर्के हान्ने भाले घोडाको हैसियत भारतलाई दिएको यो राजनैतिक कोर्षले नै मुखर्जीका निम्ति सार्वजनिक बिदा दिने निर्णय गर्ने स्तरसम्म नेपाललाई पुर्याएको हो । अर्थात, “आफ्नो पोइलाई बासी मकै, नाठे पोइलाई रोटी” । राजनैतिक कोर्ष नै गलत भएपछि ब्यक्ति या दल पुरै गौण विषय हुन जाने रहेछ । सरकारमा अहिलेको शक्ति सन्तुलनभन्दा बेग्लै शक्ति सन्तुलन हुँदा पनि, रुपमा केही फरक हुन्थ्यो होला, तर सारमा यस्तै नै केही हुन्थ्यो । जस्तै- अघिल्लो पटकका परराष्ट्रमन्त्रीले सुटुक्क ४ बुँदे प्रतिवद्दता दिल्लीलाई बुझाएकै थिए । अनि प्रजातात्न्रिक प्रतिपक्षले पनि स्वदेशी लगानीले फास्ट ट्र्याक बनाउँदा विदेशी लगानीकर्ता आकर्षित हुँदैनन् भनेकै थियो । त्यसैले त अहिले – ज्ञानेन्द्रले खोक्दा जेल हाल्छु भन्नेहरु मौन छन् । बीरगञ्जमा सीमाना पारिबाट ढुङ्गामुढा गर्ने भारतीय नेपाल प्रहरीबाट मारिँदा भारतीय बिदेश मन्त्रालयले भन्दा अगाडि उफ्रेर बक्तब्य दिने जमिन्दार बन्धुहरु मौन छन । भुतपूर्व प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंह श्रेष्ठलाई मृत्‍यु पश्चात राजकीय सम्मान दिनु हुन्न भन्नेहरु मौन छन । उत्तरतिर बाटो खोल्दा पर्यावरण बिग्रिन्छ भन्नेहरु मौन छन । तुलसी गिरीको उपचार खर्च रोकेर खुमबहादुरलाई स्वास्थ्य उपचार खर्च दिने युवा मौन छन् । यो मौनता हाम्रो ब्यवस्थापिकामा मात्रै होइन, कार्यपालिका, न्यायपालिका, सुरक्षा सम्यन्त्र अनि मिडियामा आवश्यकता अनुसार भरिएको रहेछ, जसलाई सरल अनि बुझिने भाषामा दलाली भनिन्छ। यो भनिरहँदा के पटक्कै होइन भने भारतसित सधैं पानी बराबार गर्नुपर्छ, युद्द नै गर्नु पर्छ।  छिमेकी मात्रै होइन, सबैसित सबन्ध सकेसम्म सुमधुर नै हुनुपर्छ भन्ने हो । तर, भारतका हकमा हामीले बुझ्नुपर्छ, भारत आफैमा विभाजित छ। भारतभित्र थुप्रै भारतहरु छन । त्यसमध्ये एउटा भारत छ, बेलायती जुठो चाटेर हुर्केको गुलामी नेहरु डक्ट्रिन घोकेको भारत । अरुको स्वतन्त्र अस्तित्व नस्वीकार्ने भारत, जसको प्रतिनिधित्व काठमान्डुमा भारतीय राजदुत “रे” ले गर्छन् । अनि अर्को भारत पनि छ “छिमेकीको अस्तित्व स्वीकार्ने भारत” जसको प्रतिनिधित्व काठमाडौमा भेटिँदैन। हामीहरुले बिचार गर्नैपर्छ – कुन भारतसित सम्बन्ध सुध्रिनुपर्ने थियो र अहिले हामी कुन भारतसित सम्बन्ध सुधार्दैछौं ? यो किन पनि महत्वपूर्ण छ भने हालै जारी गरिएको नेपालको संबिधानमा नेपाललाई एउटा समाजवाद उन्मुख राष्ट्र भनेर उल्लेख गरिएको छ, अनि समाजवादको मित्र अरुको स्वतन्त्र अस्तित्व नस्वीकार्ने “रे”, “मोदी” र “मुखर्जी” हुन सक्दैनन् । भारतसितको सम्बन्धमा “इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकार” सितको “सुगौली सन्धी” र नेपाली प्रधानमन्त्रीले गैरसमकक्षी भारतीय राजदुतसित बसेर हस्ताक्षर गरेको सन् १९५० को “नेपाल भारत  शान्ति तथा मैत्री सन्धी” को “गलगाँड” मिल्काएर अघि नबढ्दासम्म, भारतीय प्रभुको सम्मानमा ३६५ दिन नै सार्वजनिक बिदा दिए पनि –  न त शान्ति हुन्छ, न त मित्रता हुन्छ, न त सम्बन्ध सुधार र विकास नै हुन्छ । अहिलेको लागि भने “दिल्लीको दलाली कसरी गर्ने” भन्ने एउटा चिन्तन र “दिल्लीबाट दुर किन भइयो” भन्ने अर्को चिन्तनका माझ अगाडि बढेको “प्रभु चरण लम्पसार दलाल राजनैतिक कोर्ष” अब ढीलो नगरी सच्याउनै पर्छ ।  भारतसितको सम्बन्धमा हाम्रो आदर्शले भन्ने गरेको “अरुलाई दोष दिनुभन्दा आफ्नो थैलीको मुख बन्द गर्नु बेश” उखानको “असान्दर्भिकता” महाअभियोग सन्दर्भमा पुष्टि भैसकेको छ। दिल्लीका दलालहरुको छुट्टै दल या समुह छैन, यिनीहरु प्रत्येक दलमा, क्षेत्रमा र समाजका हरेक तह तप्कामा उडुस जसरी छरिएर लुकेका छन् । जसलाई मुख्यतया “स्कलरशीप, स्वास्थ्य उपचार र तीर्थाटन” डिप्लोमेसीले धानेको छ । पहिले बनारस अनि अहिले जेएनयुमा केन्द्र बनेको भारतसँगको सम्बन्धमा अब निरन्तरता होइन, क्रमभंगता चाहिएको छ। त्यो क्रमभङता – “प्रभु चरण लम्पसार दलाल राजनैतिक कोर्ष” को सुत्रधार मध्येका एक प्रमुख केन्द्रिय पात्र”, “नेपालमाथि गैर राजनैतिक, अमानवीय र क्रुर नाकाबन्दी गर्ने राज्यका प्रमुख” अनि “ काश्मिरमा गएको ३ महिनामा  शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गर्दै गरेका, १०० जना भन्दा धेरै प्रदर्शनकारी मार्ने गैरप्रजातान्त्रिक भारतीय राज्य प्रमुख”  मुखर्जीलाई नेपाली सर्वसाधारण जनताद्वारा कालो झन्डाले स्वागत गरेर सुरुवात किन नगर्ने ?
Opinion
false
[ 0, 10, 9427, 2553, 2493, 999, 285, 2815, 8142, 1969, 356, 2177, 10, 9427, 2553, 2493, 8, 3806, 12682, 6149, 4666, 1474, 9884, 55, 1698, 10066, 658, 8142, 1969, 879, 2020, 16302, 6, 802, 41, 1420, 7408, 4205, 11, 11156, 11, 152, 1598, 1099, 8065, 3444, 883, 120, 7156, 9, 71, 7156, 332, 1020, 8810, 261, 2165, 716, 635, 1689, 213, 18, 332, 10, 11, 2010, 107, 1673, 2338, 224, 6261, 3423, 109, 1655, 3753, 196, 1202, 17503, 882, 107, 2220, 6424, 388, 14, 3723, 1354, 7, 536, 2759, 331, 171, 202, 28, 83, 1258, 6913, 942, 13, 5, 4335, 6, 1218, 16631, 135, 261, 724, 5805, 16631, 16, 4335, 12717, 724, 1043, 846, 4335, 30, 318, 5810, 34, 3310, 5407, 1424, 8077, 213, 18, 332, 10, 215, 8052, 2331, 3018, 12, 261, 37, 66, 53, 83, 6110, 17, 3922, 1476, 354, 4335, 1218, 16631, 807, 276, 261, 6163, 3803, 5953, 2799, 13690, 30, 7091, 10, 11, 10632, 131, 3294, 10796, 11, 54, 1944, 457, 26, 33, 7451, 12777, 11884, 12, 66, 5, 511, 8605, 418, 3235, 12, 311, 1793, 240, 1202, 10, 8133, 2368, 463, 686, 1891, 185, 397, 1202, 10, 44, 7233, 30, 6, 3828, 12, 403, 2903, 15476, 287, 7396, 5, 621, 60, 265, 1184, 116, 3232, 29, 1881, 13279, 142, 509, 1655, 486, 1202, 463, 686, 24, 28, 654, 11, 47, 495, 593, 2177, 4485, 13279, 1008, 4241, 1963, 69, 8, 4489, 6, 5728, 4705, 5055, 2063, 3762, 70, 17429, 596, 14, 886, 12364, 5, 1685, 26, 129, 261, 4736, 3570, 33, 12448, 69, 12638, 8, 3828, 8, 35, 11242, 10, 17438, 3828, 465, 4882, 13, 53, 13, 520, 59, 442, 69, 41, 124, 4012, 1466, 12, 5964, 318, 9, 724, 7, 2633, 20646, 318, 9, 1119, 7, 318, 12, 20646, 724, 9, 1119, 276, 15389, 2496, 138, 9, 1086, 138, 4448, 1356, 2177, 2996, 1106, 15362, 5, 1659, 3591, 574, 1428, 2173, 2694, 325, 658, 132, 2558, 116, 397, 5, 695, 1041, 3091, 105, 1677, 3700, 309, 8062, 8622, 5, 1015, 532, 137, 60, 6030, 3719, 59, 445, 3503, 1859, 647, 312, 15, 54, 2784, 6646, 450, 2177, 1826, 431, 13904, 295, 1074, 17547, 11441, 18, 3511, 116, 906, 21, 5, 1047, 11, 9572, 18, 466, 213, 3622, 6798, 9, 397, 332, 276, 213, 1643, 7268, 2169, 3181, 9, 397, 332, 9058, 12, 511, 7847, 8, 36, 9, 124, 1099, 2714, 336, 109, 6619, 14959, 8, 36, 657, 1073, 4535, 14922, 559, 15, 906, 21, 5, 223, 13, 212, 1655, 5, 397, 54, 1391, 535, 10549, 34, 686, 24, 592, 168, 2997, 8, 7281, 1203, 1655, 312, 2801, 6994, 481, 1785, 282, 9459, 7725, 325, 633, 12, 3378, 1617, 4963, 8859, 3206, 2963, 1190, 3762, 70, 17429, 498, 1659, 4645, 55, 151, 1142, 27, 9, 4645, 67, 16899, 25, 55, 3706, 50, 993, 1926, 8373, 27, 5, 39, 2030, 5814, 15, 9459, 40, 1641, 9998, 7271, 105, 20, 29, 325, 2008, 9530, 135, 39, 921, 6, 361, 1925, 57, 2101, 2113, 5, 21213, 91, 17146, 361, 55, 677, 15, 27, 5, 9038, 159, 13847, 17, 218, 1445, 11, 11957, 3206, 868, 55, 5196, 8945, 1029, 19880, 1777, 31, 1015, 532, 137, 2844, 105, 3437, 29, 5927, 7, 9548, 9, 4841, 6, 1114, 2452, 7051, 12, 26, 10926, 1843, 5196, 4073, 6531, 5422, 2319, 1311, 6625, 23, 309, 7, 10330, 367, 910, 9, 5484, 14, 39, 2617, 6, 2035, 4096, 5279, 31, 8125, 132, 532, 14403, 116, 4027, 169, 418, 2500, 9591, 135, 13169, 15, 2101, 96, 330, 13139, 5546, 8, 3149, 15640, 8, 10651, 2725, 401, 37, 9705, 5, 18364, 6, 796, 453, 1237, 8, 2101, 17, 730, 329, 15444, 135, 169, 6, 258, 5596, 639, 122, 4738, 321, 1081, 2642, 8, 15, 2101, 96, 3550, 4161, 265, 20, 5, 1041, 3706, 2558, 199, 691, 2225, 184, 124, 2626, 556, 33, 666, 3233, 12, 9274, 4392, 70, 303, 5166, 10370, 18, 261, 999, 33, 1662, 5409, 3137, 15483, 8, 2918, 12, 6339, 30, 8468, 17867, 6, 261, 1912, 138, 3153, 8, 18505, 423, 990, 37, 20, 5, 212, 196, 12447, 1472, 1655, 11, 62, 5793, 591, 55, 7242, 1356, 69, 45, 4608, 7, 4742, 108, 178, 5, 21, 7271, 8071, 432, 15284, 2438, 7, 416, 442, 6115, 7, 16497, 14034, 18, 7, 2780, 6954, 5088, 34, 6543, 285, 9, 7004, 29, 1538, 251, 1310, 182, 68, 462, 1310, 124, 3706, 470, 8, 155, 562, 85, 1186, 14948, 84, 1432, 546, 4945, 31, 383, 21, 11709, 40, 17021, 11, 212, 648, 2220, 1553, 37, 5, 3228, 8723, 8798, 334, 28, 3706, 7352, 6481, 312, 37, 609, 24, 823, 265, 29, 123, 13, 5, 213, 12088, 332, 10, 17, 14616, 332, 179, 12, 19, 1023, 10037, 2384, 2862, 3533, 30, 12, 10365, 7, 2990, 40, 2245, 98, 4102, 2306, 7, 1842, 8, 9925, 1751, 176, 88, 3253, 1162, 5997, 1321, 1577, 12, 9490, 416, 8126, 219, 276, 15705, 12, 8154, 6891, 700, 2904, 15, 2622, 325, 3921, 821, 12, 9274, 9360, 18, 7, 16800, 6, 567, 8, 176, 2767, 189, 53, 924, 9285, 261, 142, 36, 1327, 1852, 3511, 14, 213, 252, 12, 7886, 20, 332, 267, 853, 1389, 276, 39, 779, 272, 11, 2659, 7114, 2101, 6, 6543, 286, 297, 410, 4135, 397, 96, 9418, 1572, 120, 132, 16800, 12, 1232, 176, 2767, 189, 116, 3007, 7, 14616, 332, 8050, 11, 39, 779, 6770, 91, 3069, 1647, 12005, 21, 2725, 8, 325, 7413, 2559, 376, 10599, 47, 397, 1202, 10, 23, 14379, 44, 36, 196, 332, 53, 39, 779, 5991, 20, 5, 1015, 218, 9341, 17, 123, 1308, 3706, 498, 17, 223, 227, 6, 541, 411, 639, 8723, 37, 20, 5, 1685, 7365, 1310, 8, 5539, 48, 7093, 12, 83, 7, 463, 7284, 83, 7, 7093, 1041, 1195, 67, 53, 83, 7, 2353, 1655, 7093, 3007, 15, 2767, 189, 83, 7, 7273, 83, 7, 2840, 694, 28, 83, 7, 426, 11, 18054, 48, 83, 7, 2365, 200, 12, 83, 7, 378, 8452, 10690, 15, 67, 12024, 23, 7, 47, 3511, 135, 6, 212, 213, 23, 2616, 59, 6770, 91, 3069, 332, 158, 118, 10690, 5734, 386, 5, 1421, 3559, 12, 17289, 97, 270, 39, 6133, 7, 11903, 37, 99, 15, 261, 10, 8411, 3922, 1756, 168, 85, 9507, 1449, 13, 9, 1962, 2011, 39, 6133, 11, 237, 11856, 20646, 14728, 896, 6090, 6, 1101, 10653, 3284, 13, 2488, 2607, 8810, 465, 11, 21, 2142, 14, 213, 11964, 7862, 39, 357, 3811, 332, 185, 53, 890, 5, 274, 2725, 105, 15, 20, 29, 317, 4376, 802, 583, 5, 82, 802, 4587, 611, 5596, 8, 1399, 19292, 150, 16101, 6015, 542, 5, 39, 6133, 11903, 37, 99, 15, 7422, 946, 535, 6133, 158, 4200, 3615, 69, 3570, 6133, 1449, 13, 9, 1962, 1421, 3559, 12, 17289, 97, 270, 39, 6133, 7, 11903, 37, 99, 15, 261, 10, 8411, 3922, 1756, 168, 85, 9507, 1449, 13, 9, 1962, 2011, 39, 6133, 11, 237, 11856, 20646, 14728, 896, 6090, 6, 1101, 10653, 3284, 13, 5, 274, 261, 10, 8411, 2680, 11, 237, 11856, 6, 1797, 219, 1124, 28, 1101, 10653, 3284, 13, 5, 261, 9, 39, 6712, 9058, 6, 15531, 611, 37, 430, 20, 5, 276, 1079, 4003, 754, 6, 638, 17575, 5309, 9427, 17, 39, 921, 6, 16596, 9979, 6060, 11048, 6, 20, 5, 39, 921, 6, 4841, 68, 1388, 8, 400, 1128, 14, 13, 91, 8638, 14393, 9068, 5977, 6, 5377, 8386, 245, 21, 3706, 16596, 11, 37, 16800, 12, 1232, 176, 2767, 189, 227, 25, 3193, 116, 2450, 11466, 20, 5, 1659, 7, 213, 9037, 941, 435, 14, 10, 3351, 5637, 7, 946, 7636, 941, 435, 14, 10043, 332, 5, 3706, 16596, 37, 1361, 407, 4150, 526, 596, 3574, 7554, 480, 372, 67, 341, 1175, 5, 3502, 2135, 498, 5365, 168, 7414, 498, 5365, 342, 15, 7, 88, 72, 611, 1815, 6979, 47, 2336, 8, 726, 37, 72, 1815, 5, 487, 70, 1881, 249, 12, 10, 7351, 11, 9392, 13668, 247, 6531, 484, 181, 4535, 138, 2101, 14, 11689, 96, 66, 5, 276, 9129, 138, 1348, 23, 12021, 4754, 11, 15, 5087, 396, 11, 12282, 9587, 6851, 819, 4661, 2987, 4044, 7301, 38, 5, 383, 60, 114, 325, 3422, 11, 4316, 44, 685, 1549, 340, 3694, 53, 55, 5482, 27, 5, 12637, 10982, 8, 6691, 4385, 17, 4454, 1520, 5001, 25, 261, 36, 149, 17, 7152, 3906, 261, 6223, 1242, 158, 320, 16294, 30, 18, 17008, 7075, 189, 2237, 685, 18, 6124, 4720, 55, 5482, 683, 5, 10, 13038, 2901, 156, 16148, 1296, 815, 8913, 3744, 108, 1615, 3291, 8463, 567, 1068, 4515, 53, 55, 5482, 683, 5, 451, 523, 612, 4592, 685, 13156, 11719, 1553, 53, 55, 5482, 683, 5, 4824, 2222, 6, 616, 415, 12752, 20598, 14, 231, 616, 415, 189, 391, 5482, 27, 5, 21, 5482, 138, 212, 8050, 1210, 12, 8, 295, 1074, 7555, 7, 8250, 7, 418, 2500, 9591, 276, 7930, 857, 92, 4943, 1175, 7, 1642, 3371, 276, 3591, 574, 1428, 4645, 34, 2361, 21, 2607, 8810, 105, 12784, 69, 386, 29, 397, 1202, 2219, 387, 3306, 33, 2357, 1192, 7, 17503, 37, 160, 3698, 1655, 295, 1074, 82, 1202, 190, 5817, 5389, 7003, 37, 1320, 53, 20, 5, 274, 2010, 4012, 334, 17231, 7, 397, 10834, 5246, 41, 397, 527, 1421, 397, 55, 683, 5, 9593, 102, 397, 379, 4252, 1748, 6896, 1931, 5917, 11142, 6, 1797, 219, 1124, 1321, 55, 1241, 6454, 4093, 23, 5306, 626, 6, 397, 5, 9592, 999, 3840, 10, 23, 6761, 12, 4050, 6175, 1059, 1957, 7503, 97, 8, 261, 9418, 213, 18, 30, 332, 10, 11, 890, 5, 276, 258, 397, 15, 13, 213, 20203, 34, 6, 3840, 1697, 461, 397, 332, 1059, 1957, 2402, 8, 1234, 10373, 31, 155, 259, 5785, 24, 9992, 325, 978, 397, 1202, 463, 18363, 8161, 38, 9, 114, 155, 978, 397, 1202, 463, 655, 458, 5793, 121, 21, 350, 15, 624, 13, 29, 2171, 355, 51, 124, 6524, 8, 2450, 102, 3635, 6823, 357, 185, 336, 51, 379, 276, 3635, 6, 2834, 9592, 999, 3840, 10, 23, 6761, 12, 4050, 213, 18, 30, 3651, 213, 11789, 34, 332, 9, 213, 5307, 10796, 332, 67, 6348, 5, 397, 1202, 6, 895, 213, 435, 1460, 8672, 558, 196, 332, 10, 1202, 6, 213, 1188, 294, 4927, 12510, 332, 9, 39, 2840, 1826, 5225, 44, 6773, 261, 9418, 1202, 1399, 2062, 28, 154, 12973, 10, 6, 14800, 397, 658, 22, 7780, 12510, 332, 10, 6, 213, 5652, 1257, 4814, 332, 16817, 1356, 234, 9289, 685, 116, 7, 261, 5052, 6, 567, 8, 175, 8480, 56, 37, 176, 2767, 425, 15, 325, 10, 23, 60, 658, 1738, 10, 23, 60, 7146, 1738, 10, 23, 60, 463, 655, 9, 76, 37, 78, 5, 2135, 19, 29, 213, 1607, 6221, 6, 4645, 34, 497, 25, 332, 53, 102, 4873, 9, 213, 1607, 6221, 17, 8927, 350, 1841, 382, 332, 53, 258, 4873, 12, 4123, 320, 663, 213, 834, 3803, 2434, 19880, 4645, 3706, 16596, 332, 169, 10, 4431, 743, 1757, 9643, 69, 664, 5, 397, 1202, 6, 895, 212, 2035, 11, 53, 28, 213, 17777, 14, 4455, 1068, 168, 54, 18772, 6, 1963, 538, 160, 1250, 367, 332, 7877, 6, 11116, 627, 3056, 5800, 370, 138, 332, 14403, 1531, 2796, 6034, 41, 2101, 12, 4645, 199, 2185, 596, 526, 2088, 2424, 7317, 774, 596, 8, 7, 144, 9, 3214, 317, 690, 16000, 8, 4664, 4430, 2366, 6827, 5674, 30, 12, 27, 5, 1642, 12741, 213, 3403, 59, 18, 2079, 131, 7, 231, 616, 9, 5135, 33, 4144, 332, 959, 5331, 65, 61, 10653, 11, 1444, 30, 6, 13, 5, 466, 8668, 276, 114, 750, 2322, 1643, 8, 361, 385, 5902, 6, 895, 169, 2620, 1074, 1544, 437, 836, 138, 8719, 41, 115, 1544, 437, 442, 138, 325, 213, 834, 3803, 2434, 19880, 4645, 3706, 16596, 332, 10, 6, 12034, 4874, 755, 12, 26, 110, 2074, 2454, 3651, 14800, 312, 1826, 3706, 7, 17547, 9, 11441, 18, 3511, 25, 4493, 110, 332, 276, 213, 21188, 8, 251, 175, 1763, 6495, 911, 71, 48, 7, 3595, 174, 158, 85, 15981, 4734, 1826, 19990, 261, 343, 110, 332, 16800, 14, 39, 3695, 736, 215, 1613, 13881, 11, 1102, 109, 2381, 350, 1891, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,334
10,334
 १८ कात्तिक, काठमाडौं । भारतीय राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जीको नेपाल भ्रमणको सुरुको दिनमै सोसियल मिडियाको मुख्य ‘ट्रेण्ड’ माओवादी र भारतको विरोधमा खनियो । प्रचण्ड सरकारमाथि सोसियल मिडियाले बोलेको यो पहिलो हमला होइन । र, यो अन्तिम प्रहार पनि होइन । मुखर्जी दिल्ली फर्कनासाथ प्रचण्ड थप घेराबन्दीमा पर्ने अवस्था छ । सरकार परिवर्तनदेखि दिल्ली भ्रमणसम्म केपी ओली नेतृत्वको सरकार ढाल्ने निर्णयमा पुग्नासाथ सोसियल मिडिया प्रचण्डविरुद्ध खनियो । त्यसबेला प्रचण्डलाई भारतको ‘दलाल’सम्म भन्दै सामाजिक सञ्जालमा तीब्र प्रहार भयो । यद्यपि मधेसमा प्रचण्डको विरोधको पारो अलिकति तल झर्‍यो । राष्ट्रवादी जनमत, काठमाडौंको नाकाबन्दी पीडित मानसिकता, नेताहरुसँग असन्तुष्ट मध्यम वर्ग, वौद्धिक समुदाय अनि विदेशमा बसेर देशको चिन्ता गर्ने समुदाय नियमितजसो माओवादीको विरोधमा उभिने गरेको छ । यही वीचमा कांग्रेससँग मिलेर केपी ओलीको सरकार ढाल्ने निर्णयमा प्रचण्ड पुग्नासाथ यो समुदाय माओवादीविरुद्ध थप जाइलागेको छ । प्रधानमन्त्री बनेको केही समयपछि प्रधानमन्त्री प्रचण्ड भारत भ्रमणमा निस्किए । भारत जानुअघिदेखि नै उनीविरुद्ध देशव्यापी आलोचना र दबाव सुरु भयो । यही कारण, प्रचण्डले आफ्नो भारत भ्रमणलाई एउटा चुनौतीका रुपमा लिएको बताए । प्रचण्ड भारतसँग झुकेर आउने र लम्पसार पर्ने भन्नेजस्ता आरोपहरु उनीमाथि सामाजिक सञ्जालमार्फत् खनिए । भारत भ्रमणबाट आफूले यी चुनौतीको सामना गरेर फर्केको प्रचण्डको दाबी रहँदै आएको छ । तर, सामाजिक सञ्जालको ‘भर्चुअल’ जनमत प्रचण्डको यो दाबीलाई स्वीकार्नेवाला छैन । देशभित्र एउटा जबरजस्त के मान्यता स्थापित गरिएको छ भने प्रचण्ड सरकार भारतको इशारामा बनेको हो । हुन त एक जमानामा माओवादीले माधव नेपालको सरकारलाई यसैगरी ‘कठपुतली सरकार’ भनेको थियो । अहिले प्रचण्डको सरकारलाई एमालेले ‘कठपुतली’ चाँहि भनिहालेको छैनन् । तर, त्यही दर्जामा राखेर प्रचण्ड सरकारको आलोचना भइरहेको छ । प्रचण्डको दिल्ली र गोवा भ्रमणले काठमाडौंको राष्ट्रवादी जनमतलाई खासै मथ्थर पारेको छैन, बरु थप उत्तेजित बनाइदिएको छ । मुखर्जी आउँदा थप प्रहार प्रधानमन्त्री प्रचण्ड, उनको सरकार र माओवादी पार्टीमाथि सामाजिक सञ्जालबाट भएको तेस्रो प्रहार चाँहि भारतीय राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जीको भ्रमणमा सार्वजनिक विदा दिने सरकारी निर्णय भएपछि सुरु भयो । यो प्रहारको प्रतिवाद गर्न प्रधानमन्त्री प्रचण्ड आफैंले उक्त निर्णय राष्ट्रपति विद्यादेवीको आग्रहमा गरिएको सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिए । यद्यपि त्यसको आलोचना हुन छाडेन र अझै भइरहेको छ । मुखर्जीको नेपाल भ्रमणको पहिलो दिन सार्वजनिक यातायात अवरुद्ध हुँदा उपत्यकाबासीहरु सरकारविरुद्ध थप आक्रामक एवं रुष्ट बने । माथि उल्लेख गरिएका चारवटै प्रशंगमा सोसियल मिडियाले प्रचण्ड र माओवादीविरोधी जनमतलाई थप उत्तेजनामा ल्याइदिएको छ, जसका कारण माओवादी नेताहरु मनोवैज्ञानिक हिसाबले प्रतिरक्षात्मक अवस्थामा पुगेका छन् । अब यो स्थितिमा कुनै सुधार आएन भने यसले आगामी चुनावमा समेत माओवादी केन्द्रलाई नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । अहिले नेपाली राजनीतिमा एउटा डिस्कोर्स सुरु भएको छ, के प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले आगामी चुनावमा माओवादी केन्द्रको भोट घटाइरहेको छ ? एमालेको स्कोर यो कुरा निश्चय नै हो कि सामाजिक सञ्जालमा पहुँच राख्ने मध्यम एवं शिक्षित समुदायमा नेकपा एमालेनिकट मानिसहरुको विशेष ‘होल्ड’ छ । हुन त यहाँ एमालेलाई नरुचाउने जमात पनि ठूलै छ, तर यसले माओवादीलाई समेत मन पराउँदैन । सामाजिक सञ्जालमा अर्को पनि ठूलो जमात छ, जसले एमाले, माओवादी, कांग्रेस वा कुनै पनि दललाई राम्रो नजरले हेर्दैन र यी सबै नेताहरुलाई ‘चोर’ को संज्ञा दिन्छ । विशेष गरी यी सबै क्लष्टरमा रहेका नागरिकहरु यतिबेला माओवादी नेतृत्वको सरकारको कार्यशैली देखेर दिक्क छन् । अहिले नेपाली राजनीतिमा एउटा डिस्कोर्स सुरु भएको छ, के प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले आगामी चुनावमा माओवादी केन्द्रको भोट घटाइरहेको छ ? अनि के लोकमान प्रकरणसम्म आइपुग्दा एमालेले आफ्नो स्कोर बढाइरहेको हो ? यसका साथमा अर्को पनि प्रश्न छ- ‘जनयुद्धका बेला आफूलाई अफेन्सिभ राख्न सक्ने माओवादी नेतृत्व अहिले किन डिफेन्सिभ भनेको होला ? राजनीतिक खेलमा आखिर किन घटिरहेको छ माओवादी केन्द्रको स्कोर ?’ यसका पछाडिको कारण खोज्ने हो भने सरकार प्रचण्ड एक्लैले चलाइरहेको जस्तो देखिन्छ । माओवादीका अन्य मन्त्रीहरुको परफरमेन्स शुन्यजस्तै छ । सरकारका प्रवक्ताको परफरमेन्स पनि झूर छ । प्रधानमन्त्रीका सल्लाहकारहरु अर्धभूमिगत हुन् कि जस्ता देखिन्छन् । प्रचण्ड एक्लैले सगर थाम्न खोजेजस्तो गरिरहेको प्रतीत हुन्छ । त्यसैले उनी जति अघि बढ्न खोज्छन्, सामाजिक सञ्जालमा तारो बनिहाल्छन् । प्रचण्डको प्रतिवाद गरिदिने कोही छैनन् । नेपालमा भारतविरोधी राष्ट्रवादी जनमत निकै बलियो र जब्बर रहेकाले त्यसको मार मुखर्जी र नेपाल सरकार दुबैले खाने स्थिति आएको हो । काठमाडौंको मनोविज्ञान र सोसियल मिडियाको ट्रेण्डलाई हेर्दा मुखर्जीको नेपाल भ्रमणले नेपाल-भारत सम्बन्धलाई सकारात्मक बनाउनुभन्दा बढी गिजोलेको प्रतीत हुन्छ । र, यसका पछाडि केही ऐतिहासिक सन्दर्भहरु पनि छन् । भारतले नेपालमाथि अन्यायपूर्वक नाकाबन्दी गर्नु, यहाँको संविधानलाई स्वागत गर्न अन्कनाउनु, नेपालको सरकार ढाल्न भारतीयहरु हात धोएर लागेको नेपालीलाई महसुस हुनु अनि पछिल्लो समयमा लोकमान प्रकरणमासमेत भारतीय राजदूतले लोकमानलाई बोकेर ‘माइक्रो म्यानेजमेन्ट’ गर्न खोजेको भाव नेपाली जनतामा प्रवाह हुनुले मुखर्जीको भ्रमण कोपभाजनमा परेको हो । हुन सक्छ, मुखर्जीले काठमाडौंमा आलोचनाको शिकार बनेको क्षतिपूर्ति जनकपुरको नागरिक अभिनन्दनबाट उठाउने प्रयास गर्नेछन् । तर, जसै जनकपुरमा मुखर्जीको भव्य स्वागत र अभिनन्दन हुनेछ, काठमाडौंकेन्दि्रत जनमत निकै असहिष्ण्ुातापूर्वक त्यसलाई विद्रूपीकरण गर्नतिर लाग्नेछ । पोखरामा त मुखर्जीसँग गुनासो गर्न भूपू सैनिकहरु तम्तयार भएर बसिसकेका छन् । लोकमान प्रकरणः गालीबाट जोगिने छहारी जतिबेला माओवादीका सांसद महेन्द्रबहादुर शाही प्रस्तावक बनेर अख्तियार प्रमुख लोकमानसिंह कार्कीविरुद्ध महाअभियोगको प्रस्ताव पेश भयो, सोसियल मिडियाले माओवादीलाई हमला नगरेको यही घटनामा मात्रै हो । तर, यसमा प्रचण्ड डराउने र खुट्टा कमाउने आशंका अझै गर्न छाडिएको छैनन् । केपी ओलीलाई देवत्वकरण गर्दै खेलिएको सिस्नुपानीको देउसीमा समेत ‘महेन्द्रबहादुर शाही-धन्यवाद’ भनेर भट्याइएको प्रशंग पक्कै पनि प्रधानमन्त्री प्रचण्डले सुनेकै हुनुपर्छ । प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारलाई लोकमान प्रकरणमा मात्रै मध्यम वर्गले समर्थन गरेको छ । तर, यसको हिसाब-किताब अझै भइसकेको छैन । यसवीचमा प्रचण्डले लोकमान प्रकरणमा कस्तो व्यवहार गर्छन्, त्यसैमा उनको थप अलोकप्रियता वा लोकप्रियतामा निर्भर गर्नेछ । प्रचण्डले अर्को घेराबन्दी पर्खिए हुन्छ निश्चित छ, अब कात्तिक महिनाभित्रै संविधान संशोधनको प्रस्ताव संसदमा टेवल गरेपछि प्रधानमन्त्री प्रचण्डमाथि फेसबुक र टि्वटरबाट अर्को अग्निअस्त्र प्रहार हुनेवाला छ । प्रचण्डले केही गरे पनि आक्रमण हुनेछ, नगरे पनि केही गर्न नसकेको भनेर आक्रमण हुनेछ । लोकमानका पछि लागेको सोसियल मिडिया यतिबेला मुखर्जीतिर लागेको छ । शुक्रबार उनी दिल्ली फर्किएपछि यो सुरसाको मुख प्रचण्ड सरकारतिर सोझिनेवाला छ । र, अन्त्यमा, अब शुक्रबार मुखर्जी भारत नफर्किँदासम्म सोसियल मिडियामा ‘लम्पसारवाद’ ट्रेण्ड जारी नै रहनेछ र माओवादीमाथि तीव्र प्रहार यथावतै रहनेछ । त्यतिबेलासम्म माओवादीहरु सुतुमूर्गजसरी टाउको लुकाएरै बसिरहने छन् सायद । यसरी बारम्बार भइरहेको सोसियल मिडियाको आक्रमणलाई सामना गर्ने प्रधानमन्त्री प्रचण्डसँग केही विकल्प छन्ः पहिलो- आम ट्रेण्ड विपरीत हुनेगरी वा अलोकपि्रय निर्णयहरु नगर्ने । दोस्रो- आफूलाई सहासपूर्वक एन्टी करेन्ट धारमा उभ्याउने र सामाजिक सञ्जालको आलोचनाबाट विचलित नहुने । वा, तेस्रो- सोसियल मिडियामा आफूलाई, वा आफ्नो टीमलाई समेत सक्रिय बनाउँदै अफेन्सिभ बन्ने । माओवादी नेतृत्वको सरकारविरुद्ध भइरहेको प्रहारको प्रतिवादमा आफ्नो पार्टी मेसिनरी प्रयोग गर्ने र यो ‘भर्चुअल वार’मा मैदानमा उत्रिने । माओवादी केन्द्रले अब के गर्ला ? उसले जे गरे पनि यो कुरा नभुलोस् कि सोसियल मिडियामा सक्रिय पुस्ता र समाजको यो ठूलो तत्कालाई पूरै बेवास्ता गरेर, गालीगलौच गरेर वा उसलाई चिढ्याएर मात्रै माओवादी पार्टीको राजनीति उँभो लाग्न सक्दैन । माओवादीको मात्रै होइन, कुनै पार्टीको पनि भविश्य त्यसरी बन्दैन । प्रचण्डले चित्त बुझाउने एउटा तर्क के पनि छ भने एमाले कांग्रेस समर्थित काठमाडौंको शहरिया तप्काले उनको विरोध गरे पनि मधेसी, जनजाति र मोफसलको जनमतले त उनलाई माया नै गरिरहेको छ । तर, यो तर्क पनि प्रचण्ड र माओवादी नेताहरुको भ्रममात्रै हो । किनभने, ती समुदायले माया गरेको भए माओवादी पार्टी तेस्रो स्थानमा कसरी खुम्चियो ? मुखर्जीको विरोधः कालो झण्डाको साटो ‘लम्पसारवाद’ ट्रेन्डिङ !
Opinion
false
[ 0, 672, 9256, 106, 5, 261, 426, 9178, 181, 16800, 6, 36, 5827, 206, 6, 5833, 194, 15321, 10554, 283, 62, 5588, 30, 1076, 45, 494, 9, 479, 5336, 7656, 855, 5, 1774, 196, 312, 194, 15321, 1437, 11, 11994, 21, 113, 4977, 386, 5, 9, 7, 21, 457, 1787, 15, 386, 5, 16800, 2101, 6092, 6729, 1774, 298, 19385, 8, 177, 265, 13, 5, 196, 470, 132, 2101, 920, 116, 1090, 851, 1861, 196, 18190, 30, 227, 8, 1382, 6729, 194, 15321, 1437, 1774, 1327, 7656, 855, 5, 3642, 10919, 479, 5838, 1694, 45, 116, 192, 243, 4500, 8292, 1787, 163, 5, 3228, 2253, 8, 9447, 1055, 6, 12834, 5814, 1006, 12197, 21, 5, 9177, 4913, 7, 1155, 3511, 1246, 6712, 7, 2447, 63, 6816, 2727, 767, 7, 19887, 370, 1193, 276, 2230, 1399, 817, 1967, 25, 1193, 1277, 4234, 6483, 5336, 9391, 30, 28, 13, 5, 430, 12366, 8, 724, 63, 1543, 1090, 3778, 196, 18190, 30, 227, 8, 1774, 1382, 6729, 21, 1193, 494, 1327, 298, 10, 12423, 15560, 6, 13, 5, 156, 385, 72, 8564, 156, 1774, 397, 2602, 6080, 5, 397, 481, 9066, 132, 37, 126, 1327, 11217, 1975, 9, 12142, 206, 163, 5, 430, 95, 7, 3576, 54, 397, 920, 14, 102, 1711, 12, 88, 656, 197, 5, 1774, 5902, 7424, 30, 18, 329, 9, 19880, 177, 53, 1110, 728, 55, 13012, 243, 2109, 4758, 15383, 5, 397, 920, 17, 1245, 208, 1711, 6, 3297, 109, 7083, 6, 9447, 1157, 5206, 123, 13, 5, 274, 243, 2109, 6, 10891, 7265, 12749, 45, 4913, 9447, 21, 1157, 14, 1697, 461, 2709, 104, 5, 12046, 102, 21520, 105, 844, 686, 51, 13, 29, 1774, 196, 479, 20307, 8, 385, 20, 5, 67, 60, 26, 8831, 4307, 3532, 124, 1632, 2269, 3701, 780, 2065, 84, 281, 196, 45, 639, 38, 5, 114, 9447, 1632, 4048, 3701, 780, 2065, 84, 281, 45, 14149, 2607, 702, 11, 6, 1017, 5, 274, 516, 7890, 8, 897, 1774, 501, 1975, 417, 13, 5, 9447, 2101, 9, 1262, 462, 920, 11, 1155, 9177, 4913, 14, 2809, 74, 445, 6266, 18, 1859, 2424, 2572, 298, 16791, 10459, 6, 13, 5, 16800, 3007, 298, 1787, 156, 1774, 7, 145, 196, 9, 494, 201, 312, 243, 2109, 17, 16, 725, 1787, 14149, 261, 426, 9178, 181, 16800, 6, 2602, 176, 4627, 189, 414, 227, 407, 206, 163, 5, 21, 1787, 6, 11614, 24, 156, 1774, 5567, 170, 227, 426, 5735, 6, 710, 8, 51, 176, 1585, 425, 5, 3228, 467, 1975, 67, 9768, 23, 9, 544, 417, 13, 5, 16800, 6, 36, 5827, 113, 56, 176, 981, 4250, 342, 1837, 3351, 55, 196, 1327, 298, 11694, 331, 347, 1664, 2822, 5, 633, 336, 1142, 304, 12045, 8279, 836, 8, 194, 15321, 1437, 11, 1774, 9, 494, 8301, 4913, 14, 298, 16331, 8, 18453, 6, 379, 3726, 95, 494, 2447, 10588, 1762, 14961, 4208, 313, 963, 27, 5, 169, 21, 5281, 75, 655, 9978, 29, 438, 642, 2655, 103, 494, 361, 14, 3852, 854, 1370, 542, 5, 114, 39, 2030, 102, 14460, 6, 1167, 206, 16, 379, 105, 1774, 1861, 142, 642, 2655, 494, 2428, 2550, 3912, 5779, 13, 121, 4296, 10940, 21, 83, 10111, 37, 20, 146, 243, 4500, 1966, 810, 2727, 331, 9407, 4469, 533, 684, 16118, 10153, 302, 6624, 14496, 45, 13, 5, 67, 60, 242, 684, 14, 10, 23, 1073, 384, 623, 10916, 15, 10, 7934, 379, 47, 438, 494, 14, 103, 221, 19799, 5, 243, 4500, 258, 15, 218, 10916, 379, 671, 684, 7, 494, 7, 724, 50, 75, 15, 596, 14, 269, 5601, 11, 6647, 23, 9, 208, 82, 2447, 14, 62, 3802, 18, 45, 10, 6, 9706, 3213, 5, 302, 57, 208, 82, 5648, 1664, 18, 8, 133, 9601, 3158, 494, 1861, 501, 10493, 2474, 9681, 27, 5, 114, 39, 2030, 102, 14460, 6, 1167, 206, 16, 379, 105, 1774, 1861, 142, 642, 2655, 494, 2428, 2550, 3912, 5779, 13, 121, 276, 105, 875, 1296, 6029, 116, 7519, 4048, 54, 10940, 17455, 6, 20, 121, 653, 2684, 258, 15, 609, 13, 70, 62, 1085, 12821, 12, 260, 1035, 610, 3920, 6464, 742, 395, 494, 541, 114, 350, 17516, 6464, 639, 668, 121, 214, 638, 4460, 350, 12477, 6, 13, 494, 2428, 10940, 3219, 653, 2324, 6, 95, 3258, 20, 29, 196, 1774, 3759, 11, 1100, 5779, 401, 589, 5, 8656, 152, 9943, 6, 1036, 6566, 61, 3920, 13137, 1597, 13, 5, 2067, 1562, 6, 1036, 6566, 61, 3920, 15, 2442, 566, 18, 13, 5, 156, 12, 2845, 55, 5829, 7254, 859, 112, 146, 519, 5003, 5, 1774, 3759, 11, 12357, 18, 13092, 450, 5712, 1093, 699, 10259, 84, 78, 5, 383, 126, 812, 234, 1952, 18440, 7, 243, 4500, 3551, 65, 6390, 17423, 5, 9447, 11614, 8459, 1128, 1017, 5, 211, 397, 8301, 9177, 4913, 319, 1541, 9, 745, 17620, 4211, 467, 43, 18, 16800, 9, 36, 196, 1714, 11, 1338, 1395, 123, 20, 5, 1155, 8934, 9, 194, 15321, 10554, 11769, 1076, 14, 1438, 16800, 6, 36, 920, 11, 16453, 463, 14, 1606, 2371, 168, 118, 4285, 3136, 11, 6, 10259, 84, 78, 5, 9, 7, 653, 2324, 72, 945, 5204, 55, 15, 27, 5, 2177, 36, 312, 5123, 2618, 3511, 160, 7, 2128, 324, 14, 1102, 24, 5900, 44, 23, 2317, 7, 124, 196, 18190, 261, 55, 536, 5378, 3248, 288, 7792, 2182, 411, 276, 532, 278, 875, 1296, 7474, 345, 261, 1794, 11, 875, 1296, 14, 2452, 1753, 818, 11168, 12427, 45, 24, 3317, 2749, 39, 6059, 2211, 411, 11, 16800, 6, 920, 10, 6, 131, 1621, 1085, 8, 346, 20, 5, 67, 7688, 16800, 11, 1627, 1975, 6, 4461, 385, 4920, 2184, 6, 412, 8176, 17, 3835, 654, 5079, 5, 274, 1657, 69, 11715, 16800, 6, 2430, 1102, 9, 8176, 447, 7, 106, 626, 3056, 8972, 84, 4913, 319, 3703, 2042, 9429, 108, 97, 33, 6066, 1050, 10, 3825, 4308, 1709, 24, 523, 12183, 5, 2436, 60, 16800, 63, 1447, 24, 2421, 4966, 16313, 21712, 266, 556, 4740, 27, 5, 875, 1296, 6029, 358, 3741, 17, 11712, 30, 13, 9323, 12772, 8656, 985, 1990, 576, 2708, 694, 44, 3683, 2870, 110, 875, 14444, 2069, 1327, 14403, 6, 694, 1749, 2806, 194, 15321, 1437, 11, 494, 14, 4977, 3104, 430, 3378, 295, 20, 5, 274, 695, 1774, 1951, 623, 9, 3163, 6237, 4312, 544, 24, 18758, 6, 1017, 5, 1090, 851, 14, 1404, 1690, 2890, 71, 238, 593, 10, 4574, 1018, 2596, 6, 3989, 8, 103, 1753, 303, 2712, 576, 2708, 70, 2404, 744, 1237, 45, 185, 13657, 11229, 8279, 836, 4340, 15, 156, 3576, 6836, 96, 1320, 5, 1774, 1861, 1632, 875, 1296, 7474, 295, 2727, 767, 11, 2013, 28, 13, 5, 274, 195, 7477, 70, 44, 2778, 220, 544, 942, 104, 5, 42, 9058, 8, 3576, 875, 1296, 7474, 1184, 1524, 11218, 861, 8, 145, 298, 21331, 138, 50, 8395, 8, 5108, 2842, 5, 3576, 258, 19385, 8385, 2028, 78, 1394, 379, 169, 507, 7151, 69, 324, 1003, 6, 694, 3765, 4682, 2886, 741, 156, 1774, 312, 1468, 9, 2117, 3571, 166, 18, 17, 258, 6019, 877, 8970, 1787, 40, 2709, 13, 5, 3576, 72, 120, 15, 1510, 447, 7, 4411, 15, 72, 24, 1411, 185, 1510, 447, 5, 875, 1296, 12, 186, 288, 194, 15321, 1437, 3158, 16800, 523, 288, 13, 5, 951, 126, 2101, 16273, 21, 4424, 627, 6, 1963, 1774, 196, 523, 7262, 574, 2709, 13, 5, 9, 7, 5390, 7, 169, 951, 16800, 397, 16537, 4794, 116, 194, 15321, 7930, 62, 59, 2764, 2782, 1237, 45, 11769, 1076, 355, 37, 4926, 9, 494, 312, 3408, 1787, 9015, 69, 4926, 5, 2983, 116, 494, 55, 7942, 97, 5334, 6151, 16736, 3381, 10, 16569, 69, 556, 8760, 27, 2385, 5, 564, 5448, 417, 194, 15321, 10554, 1510, 14, 3297, 25, 156, 1774, 63, 72, 1836, 27, 358, 113, 70, 1008, 11769, 1076, 4829, 8706, 50, 148, 3390, 1210, 1084, 119, 4648, 1891, 5, 308, 70, 1035, 1434, 33, 68, 2618, 16359, 14994, 4761, 8, 5385, 3050, 9, 243, 2109, 6, 1975, 17, 14573, 715, 5, 50, 7, 725, 70, 194, 15321, 7930, 1035, 7, 50, 54, 6906, 14, 103, 1228, 4678, 610, 3920, 6464, 1014, 5, 494, 1861, 196, 1327, 417, 1787, 6, 11614, 8, 54, 201, 4714, 327, 151, 25, 9, 21, 10891, 7265, 12749, 50, 18, 45, 8, 3020, 7241, 574, 5, 494, 2895, 169, 105, 15976, 121, 1062, 750, 120, 15, 21, 83, 5000, 2827, 3304, 146, 194, 15321, 7930, 1228, 2911, 9, 2683, 21, 218, 1178, 597, 4117, 6645, 109, 7, 3741, 5652, 452, 384, 109, 50, 2407, 1718, 2359, 6115, 295, 494, 1043, 921, 10, 5287, 4266, 2279, 1916, 5, 6483, 295, 1074, 75, 1043, 15, 15552, 3654, 1921, 23, 5, 3576, 3472, 7303, 102, 2142, 105, 15, 13, 29, 684, 724, 967, 2858, 225, 1155, 957, 635, 16000, 11, 145, 1055, 120, 15, 2942, 7, 2072, 9, 8992, 6, 4913, 11, 60, 389, 932, 37, 699, 13, 5, 274, 21, 2142, 15, 1774, 9, 494, 2447, 6, 3901, 3731, 20, 5, 2011, 7, 271, 5117, 932, 28, 99, 494, 201, 725, 510, 497, 12419, 855, 121, 16800, 6, 1055, 358, 1613, 5496, 6, 8859, 62, 59, 2764, 2782, 1237, 45, 17566, 559, 264, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,335
10,335
दशैंको जमघटमा छिमेकी बहिनीले आफ्नो बिलौना पोखिन्, ‘बा ले तीन वर्षदेखि बिहेको कुरा चलाएका छन्, माघमा त जसरी पनि बिहे गर्दिने रे । यतिका वर्षसम्म त ब्याचलर सकिएको छैन भन्दै टारेँ, अब त टार्ने बहाना पनि छैन । के गर्ने होला ?’ ‘अब के गर्ने नि ! टार्ने बहाना नै नभएपछि घरजम गर्ने नि,’ बहिनीको सवालमा यस्तै कुरा राखेँ । यमुना अर्याल बहिनीलाई सबैले हिरोनी भन्छन् । हुन पनि साह्रै राम्री छे । ‘ओहो, यो छोरी त कति राम्री छे, यसलाई पाउने केटा त कति भाग्यमानी होला है ? खोट लगाउने ठाउँ कतै छैन’, आफन्त सँगीसाथीले उसलाई सधैं यही भनेर फुक्र्याउँछन् । बा भने छोरी सुहाउँदो ज्वाइँ नभेटेर हैरान छन् । कति ठाउँबाट कुरा आयो, कहाँ के मिल्दैन-मल्दैन ।, लगन नजुरेरै होला । बालाई मास्टर्स डिग्री गरेको, अलि खानदानी, सम्पत्तिवाल र जागिरे केटो चाहिएको छ । त्यो सबै गुण मिलेको केटो पाइएको छैन । बाका भान्जाले फ्याट्टै भनिहाले, ‘आफ्नी छोरीसँग जागिर छैन, अहिलेको जमानामा ब्याचलर नपढ्ने कोही छैन । पहिले आत्मनिर्भर होस् अनि बिहे गर्दिन्छु भन्नु छैन, खालि छोरीको बिहे गर्ने भन्यो दुनियाँका छोरा तौलिँदै हिँडेर हुन्छ मामा ?’ भाञ्जाले अगाडि थपे, ‘अहिलेका जागिरे केटाले जागिरे केटी नै खोज्छन्, जागिर नभएकाले त्यस्तै खोज्छन् । जागिर खानेको मात्रै बिहे हुने भए बेरोजगार चाहिँ बिहे नगरी बस्ने त ? मैले जागिर खा’को छैन, मैले केटी नै पाउँदिनँ त ? जागिर नखाएसम्म बिहे नगरी बसूँ मामा म ? संघर्ष गर्दै आफ्नो खुट्टामा उभिन खोज्दै छु, ढिलोचाँडो सफल पक्कै हुन्छु होला । तर, तपाईँले जागिरे केटो छैन, कसरी स्वास्नी पाल्ने हो खै भन्ने कुरा गर्दा मैलाई पेच पर्ने गरी भन्या हो कि जस्तो पनि लाग्छ ।’ उनले केटाले मात्रै केटी पाल्नुपर्छ भन्ने छैन, जागिरे श्रीमतीले बेरोजगार श्रीमान् पालेर देखाउनुपर्ने तर्क पनि गरे । बहिनीलाई लोग्नेको कमाइमा बाँच्न सिकाउने कि आफूले श्रीमान् पाल्न सक्ने हैसियतको बनाएर बिहे गर्दिने त्यो तपाईँकै जिम्मा भन्दै उनले कुरा बिसाए । अर्को प्रसंगः जागिर, धन-सम्पत्ति भएकोलाई मात्र राम्रो भन्ने हुन् कि इमान्दार बानी व्यहोरा भएकालाई राम्रो भन्ने हो, ती बुवाको मात्रै होइन अधिकांश अभिभावकको कुरा स्पष्ट बुझ्न सकिँदैन ‘छोरीको मंसिरमा बिहे गर्ने सोच छ, कोही राम्रो केटा चिनजानमा छ नानी ?,’ सँगै पढेकी साथीका बुवाले केही दिनअघिको भेटमा कुरा निकाले । ‘तपाईँलाई कस्तो केटा चाहिएको हो ? चिनजानमा साथीहरु त छन् नि, भने जस्तो पो हुन्छन् हुँदैनन्’, बुवाको प्रश्नको जवाफ दिएँ । देख्दा खाइलाग्दो, पढेलेखेको, जागिर खाएको, भोलि काठमाडौंमा आफ्नै घरघडेरी जोड्न सक्ने आँट भएको… छोरीलाई राम्रोसँग पाल्न सक्ने… यस्तै थुप्रै योग्यताका चाङ बुवाले सुनाए । ‘छोरी चाहिँ अहिले के गर्छिन् त बुवा ?,’ अर्का एकजना साथीले कुरा कोट्याए । ‘छोरी मास्टर्स पढ्दै छे, पोहोर साल खरिदारमा नाम निकालेकी छ । अब उमेर पनि भो बिहे गर्दिने बाबु अलि राम्रो केटा भेटिए’ उनले फेरि राम्रो केटाको कुरा निकाले । राम्रो केटा मात्र भनिरहेका बुवाले कस्तो केटालाई राम्रो मानेका हुन्, त्यो चाहिँ बुझ्न सकिएन । जागिर, धन-सम्पत्ति भएकोलाई मात्र राम्रो भन्ने हुन् कि इमान्दार बानी व्यहोरा भएकालाई राम्रो भन्ने हो, ती बुवाको मात्रै होइन अधिकांश अभिभावकको कुरा स्पष्ट बुझ्न सकिँदैन । ‘मैले चिनेको एकजना साथी छ बुवा, ऊ सँग छोरीको बिहे गर्दा राम्रै होला जस्तो लाग्छ,’ मैले उनलाई त्यो साथीको बारेमा पूरै बताएँ । उनको घर नजिकै डेरामा बस्छ त्यो साथी । बुवाले ए… ल बुझौंला भने । अर्को दिन बिहानै फोन गरे उनले, ‘ए नानी, तिमीले हिजो भनेको केटा क्याम्पस पढ्ने होइन फलानो नाम गरेको ?’ ‘हो बुवा, कुरा बुझ्नुभयो त ? कस्तो लाग्यो त तपाईँलाई ? जागिरे छोरी बेरोजगारलाई दियो भनेर कत्रो बदनाम होला ? त्यो केटा जति इमानदार भए पनि मेरी छोरीको लागि हुँदैन नानी मेरो कुरा भुइँमा खस्न नपाउँदै बा कराउन थाले, ‘म गर्छु आग्राको कुरा, तिमी गर्छौ गाग्राको कुरो । मैले चाहिँ जागिरे, पढेलेखेको केटा भए खोज नानी भन्ने, तिमी चाहिँ केही नभएको डुकुलन्ठु केटालाई हेर बा भन्ने ? त्यो केटोले दुई वटा डिग्री गरेको छ रे, तर जागिर छैन । बेरोजगार केटालाई मैले छोरी दिएँ भने समाजले के भन्ला ? जागिरे छोरी बेरोजगारलाई दियो भनेर कत्रो बदनाम होला ? त्यो केटा जति इमानदार भए पनि मेरी छोरीको लागि हुँदैन नानी ।’ ‘मान्छे धेरै इमानदार हो बुवा । पढिराखेका छन्, नाम निकालिहाल्छन नि । अहिले पनि एउटा कलेजमा बिहान पढाइराखेका छन् …,’ उनको बारेमा थाहा पाएजति कुरा बताएँ । बाले ती साथीको बारेमा धेरै जनासँग बुझेछन् । ‘केटो झुलुक्क हेर्दा भलाद्मी देखिन्छ, सबैले यतिको केटो भए तेरी छोरीलाई रुखमुनि लगेर पनि पाल्छ भन्छन् । कलेज पढाउने भन्छ, हो कि होइन । जागिर नभाको केटालाई छोरी दिएर के गर्नु ? छोरी सरकारी जागिरेे छ , ज्वाईँको पेसा के हो ? कहाँ काम गर्छन भन्दा के जवाफ दिने ? अधिकृत नपाए पनि सुब्बासम्मको केटा त छानीछानी पाउँछे छोरीले । भैगो, बेरोजगार केटालाई छोरी नदिने !’ बाले कुरो टुंग्याएँ । कताकताबाट बाले बेरोजगार भनेका ती केटाले त्यो कुराको सुइँको पाएछन् । हातमा पेशा नभएकै कारण ठाउँठाउँमा बेरोजगारको बिल्ला भिराएको कुरा पनि सुनेछन् । टंगालको भाटभटेनी नजिकैको सडकमा हिडिरहेको बेलामा अचानक दुवैको भेट भो । पहिलेदेखि चिनजानमा रहेका दुवैको भलाकुसारी भयो । बाले आफूलाई होच्याएको थाहा पाएपछि उनले पनि आफूलाई सानो ठान्ने कुरा भएन । उनले ती बुवासँग फ्याट्ट सोधेछन्, ‘छोरीको बिहे गर्ने खुब कुरा चलेको थियो पोहोरदेखि, यस पटक त भोज खान पाइन्छ होला हैन बुवा ?’ ‘खै बाबु, बिहे गर्न त आँटियो तर भनेजस्तो केटा पाइएको छैन, भने जस्तो राम्रो केटा पाए त यही मंसिरमा बिहे गर्दिने सोच छ’, यति भन्दै बाले उनलाई सोधेछन्, ‘बाबुको चाहिँ बिहे गर्ने बेला भएन र ?’ जवाफमा उनले भनेछन्, ‘म पनि राम्रा केटी पाए गर्ने सोचमा छु । जस्तातस्ता केटी आफूलाई मन नपर्ने, लगन नजुरेर पनि होला, हेरौं !’ बा एकैछिन अवाक् भए । ‘आफू बेरोजगार छ, कसरी स्वास्नी पाल्ला ? अझँ भने जस्ता राम्रा केटी पाए बिहे गर्ने भन्छ ! जागिर नभएका यस्तालाई कस्ता केटीले पत्याउलान् ?’ त्यतिबेला भित्री मनमा भने यस्तै कुरा खेले होलान् । बा एकचित्त भएर सोचेकेा देखेर उनले झकझकाए, ‘बा छोरीको बिहेको लागि निकै चिन्तित हुनुहुन्छ जस्तो छ नि । म त सरकारी जागिर खाएका केटी बिहे गर्दिनँ बा । साइन्समा मास्टर्स गरेको छु, समाजशास्त्रमा पनि भर्खरै मास्टर्स सकाएँ, अलि पढ्नमा ट्यालेन्ट केटी खोजेर बिहे गर्ने अनि विदेश जाने सोचमा छु । सरकारी जागिर खाएका केटी बिहे गर्‍यो भने विदेश पनि जान नपाइने नियम बनायो रे सरकारले । विदेशको पिआर त्याग्नु भन्दा सरकारी जागिर खाएका केटी त्याग्ने सोचमा छु म त ।’ उनको यो कुराले बालाई निकै पेच परेछ । मनको तीतो पोखिहाले, ‘सरकारी जागिर खाएका केटीले पत्याउनु पनि पर्‍यो नि बाबु ? सरकारी जागिर खाएकाले त्यही लाइनको केटा खोज्छन्, अरु त जिल्लाराम !’ यी बाको कुरा सुन्दा बिहेको लागि भए पनि पेशा चाहिने रहेछ भन्ने भान पर्‍यो । त्यसो भए बेरोजगार युवाले जागिर नपाएसम्म बिहेको लागि केटी नै पाउँदैनन् त ? समाजको सोचाइ हेर्दा यो प्रश्नको जवाफ अनुत्तरित नै देखिन्छ ।
Opinion
false
[ 0, 2057, 6, 11890, 8, 1655, 2793, 11, 54, 4200, 452, 252, 7291, 1516, 7, 62, 954, 10, 11, 173, 1537, 2509, 6, 83, 10795, 1556, 1058, 8, 60, 2366, 15, 2509, 12133, 30, 1512, 5, 943, 12, 2388, 60, 4350, 5467, 18, 2854, 104, 192, 11741, 30, 5547, 169, 60, 14164, 30, 13046, 15, 104, 5, 105, 25, 668, 3219, 8254, 105, 25, 330, 264, 14164, 30, 13046, 37, 6149, 159, 167, 61, 25, 330, 1419, 2793, 6, 5456, 726, 83, 2735, 161, 5, 10018, 5014, 2793, 14, 1641, 7759, 408, 2022, 5, 67, 15, 7800, 17835, 13, 30, 5, 62, 892, 1451, 7, 21, 829, 60, 465, 17835, 13, 30, 7, 432, 537, 5243, 60, 465, 13571, 668, 2775, 121, 14584, 1162, 927, 1366, 104, 2416, 2399, 10, 63, 34, 2138, 34, 11, 2407, 2219, 430, 185, 17244, 4729, 4197, 5, 753, 29, 829, 15754, 10, 17925, 15979, 30, 18, 9370, 27, 5, 465, 5656, 83, 1324, 7, 1194, 105, 5261, 70, 4828, 5269, 5, 7, 12412, 10, 23, 14903, 18, 69, 668, 5, 753, 14, 10128, 495, 3606, 28, 7, 2036, 837, 14686, 7, 1413, 3414, 9, 2715, 30, 14212, 8719, 13, 5, 115, 82, 2627, 5786, 14212, 2089, 104, 5, 753, 12, 2081, 10437, 11, 10065, 16820, 2607, 702, 11, 7, 5512, 4722, 408, 829, 63, 2715, 2424, 2135, 8831, 4350, 5467, 18, 12617, 461, 1128, 104, 5, 466, 5620, 1417, 276, 2509, 906, 15883, 2173, 2424, 11509, 5762, 2509, 25, 5076, 6067, 12, 717, 4127, 3456, 16013, 78, 43, 8, 3219, 2081, 14024, 11, 320, 4287, 7, 8108, 12, 2715, 30, 5243, 11, 2715, 30, 3875, 37, 18440, 7, 2715, 6621, 617, 18440, 5, 2715, 1338, 6, 295, 2509, 40, 99, 8621, 2422, 2509, 1757, 585, 60, 121, 257, 2715, 2795, 45, 6, 2424, 257, 3875, 37, 10965, 1335, 161, 60, 121, 2715, 18966, 116, 2509, 1757, 556, 10334, 43, 8, 74, 121, 1896, 71, 54, 3163, 8, 9391, 5424, 5769, 4739, 1577, 4814, 65, 349, 4340, 78, 97, 668, 5, 274, 4079, 2715, 30, 14212, 2424, 497, 14216, 12062, 20, 6421, 53, 83, 150, 1639, 14, 2090, 384, 177, 57, 15012, 20, 146, 401, 15, 1033, 300, 58, 5243, 11, 295, 3875, 3290, 6164, 53, 2424, 2715, 30, 1420, 11, 8621, 4551, 900, 11, 18, 3382, 1272, 2142, 15, 120, 5, 2793, 14, 9074, 6, 7050, 8, 5341, 8865, 146, 1245, 4551, 12401, 395, 5377, 6, 879, 2509, 12133, 30, 115, 1456, 96, 2233, 192, 58, 83, 453, 627, 474, 5, 258, 5235, 358, 2715, 7, 1275, 70, 6470, 8924, 16, 14, 90, 269, 53, 112, 146, 8981, 3831, 12916, 73, 14, 269, 53, 649, 271, 3433, 6, 295, 386, 1001, 2462, 6, 83, 893, 1647, 6057, 62, 12994, 6, 907, 8, 2509, 25, 972, 379, 1128, 269, 5243, 13554, 8, 13, 7166, 121, 1419, 10, 241, 6889, 98, 1346, 12, 3433, 11, 72, 6629, 6, 8944, 83, 10340, 5, 62, 14992, 161, 14, 1184, 5243, 8719, 20, 121, 13554, 8, 3567, 60, 27, 330, 7, 29, 401, 941, 583, 4044, 2416, 3433, 6, 609, 6, 1587, 425, 161, 5, 4554, 11342, 7725, 7, 6889, 11, 4525, 6, 7, 2715, 7791, 7, 2638, 1627, 509, 159, 1315, 8428, 34, 5657, 395, 7630, 16, 32, 8447, 5100, 12401, 395, 32, 726, 1421, 5191, 12, 17101, 3433, 11, 3856, 5, 62, 12994, 2422, 114, 105, 10186, 60, 3433, 121, 1419, 1459, 1824, 1346, 11, 83, 4929, 6930, 5, 62, 12994, 10128, 495, 9615, 13, 30, 7, 19059, 586, 863, 33, 18, 8, 157, 10340, 98, 13, 5, 169, 936, 15, 1873, 2509, 12133, 30, 1929, 2036, 269, 5243, 6509, 45, 58, 704, 269, 5243, 6, 83, 10340, 5, 269, 5243, 90, 18833, 12, 3433, 11, 1184, 5243, 14, 269, 11988, 6760, 115, 2422, 1647, 9471, 5, 2715, 7, 1275, 70, 6470, 8924, 16, 14, 90, 269, 53, 112, 146, 8981, 3831, 12916, 73, 14, 269, 53, 649, 271, 3433, 6, 295, 386, 1001, 2462, 6, 83, 893, 1647, 6057, 5, 5757, 9044, 6, 1824, 1346, 13, 3433, 7, 1517, 10, 63, 5762, 2509, 150, 4731, 668, 401, 6129, 45, 257, 389, 115, 1346, 6, 403, 4117, 197, 161, 5, 145, 159, 2507, 5290, 8, 12247, 115, 1346, 5, 3433, 11, 352, 32, 10, 59, 3591, 848, 219, 29, 5, 258, 56, 3917, 968, 120, 58, 7, 7036, 7166, 7, 6724, 1941, 639, 5243, 1534, 3139, 386, 17654, 157, 28, 3219, 62, 1451, 3433, 7, 83, 1647, 2520, 60, 121, 1184, 1547, 60, 1456, 14, 121, 2715, 30, 829, 8621, 14, 3223, 185, 10, 44, 12615, 11248, 668, 121, 115, 5243, 812, 11843, 99, 15, 5004, 5762, 19, 849, 7166, 229, 83, 10303, 8, 2212, 450, 12678, 753, 272, 785, 1393, 7, 1753, 2785, 326, 5973, 6, 83, 7, 2512, 9815, 1453, 5973, 6, 3903, 5, 257, 2422, 2715, 30, 7, 6889, 11, 4525, 6, 5243, 99, 1542, 7166, 53, 7, 2512, 2422, 72, 590, 4897, 3615, 310, 780, 97, 5243, 14, 2847, 753, 53, 121, 115, 14212, 11, 89, 224, 3606, 28, 13, 1512, 7, 47, 2715, 104, 5, 8621, 5243, 14, 257, 829, 425, 161, 29, 5129, 105, 6159, 219, 121, 2715, 30, 829, 8621, 14, 3223, 185, 10, 44, 12615, 11248, 668, 121, 115, 5243, 812, 11843, 99, 15, 5004, 5762, 19, 849, 7166, 300, 62, 14565, 85, 11843, 20, 3433, 5, 2874, 91, 14631, 1556, 157, 5160, 91, 9368, 23, 330, 5, 114, 15, 102, 6716, 637, 3109, 14631, 27, 10, 32, 1419, 145, 403, 433, 1545, 5463, 83, 197, 161, 5, 10642, 271, 1346, 6, 403, 85, 174, 63, 7682, 956, 5, 13617, 1985, 13882, 13668, 1438, 789, 219, 3077, 1124, 589, 7, 1641, 943, 6, 14212, 99, 60, 5381, 8447, 2621, 3577, 10, 5395, 15, 3290, 108, 178, 2022, 5, 1140, 8682, 4254, 7, 20, 146, 386, 5, 2715, 5000, 33, 6, 5243, 14, 829, 1322, 105, 160, 121, 829, 414, 2715, 30, 30, 13, 10, 7, 10, 18575, 161, 6, 5053, 105, 20, 121, 1194, 46, 4886, 158, 105, 1587, 189, 121, 720, 7246, 15, 2965, 2364, 5243, 60, 13, 3890, 178, 3890, 4443, 30, 829, 11, 5, 1976, 1352, 7, 8621, 5243, 14, 829, 3527, 264, 45, 10642, 3903, 9214, 6930, 161, 5, 4811, 6398, 17, 10642, 8621, 1788, 271, 5243, 11, 115, 3664, 16110, 161, 6, 1545, 956, 5, 2581, 3353, 1935, 96, 95, 17489, 8, 8621, 6, 453, 3410, 7542, 2946, 83, 15, 6836, 956, 5, 10, 166, 3798, 59, 6, 20280, 9680, 1822, 21311, 6, 2499, 4697, 390, 6, 1234, 1873, 5, 8887, 13554, 8, 133, 390, 6, 20915, 163, 5, 10642, 1035, 20, 384, 8222, 433, 5304, 58, 15, 1035, 816, 11392, 83, 1452, 5, 58, 271, 3433, 63, 10065, 5966, 4540, 956, 7, 62, 12994, 6, 2509, 25, 7022, 83, 2464, 38, 19059, 132, 7, 42, 249, 60, 5505, 837, 847, 668, 2176, 3433, 3219, 62, 552, 69, 1929, 7, 2509, 24, 60, 7630, 855, 47, 12682, 5243, 2089, 2424, 29, 401, 269, 5243, 1545, 60, 430, 907, 8, 2509, 12133, 30, 972, 13, 2416, 943, 192, 10642, 389, 4540, 956, 7, 62, 4916, 6, 2422, 2509, 25, 260, 1452, 9, 3219, 1587, 8, 58, 29, 956, 7, 1753, 15, 3040, 3875, 1545, 25, 972, 8, 682, 5, 519, 84, 3471, 3875, 1035, 221, 4015, 7, 12412, 10, 23, 14903, 18, 15, 6979, 16017, 264, 45, 753, 17456, 1633, 33, 1858, 99, 5, 62, 16261, 8621, 379, 497, 14216, 900, 3410, 121, 1015, 161, 29, 519, 3040, 3875, 1545, 2509, 25, 4254, 264, 2715, 2802, 515, 14, 7718, 3875, 11, 306, 2368, 1233, 219, 310, 3219, 2983, 4121, 2864, 29, 726, 83, 9283, 5046, 5, 753, 26, 2241, 2787, 266, 5272, 626, 33, 2474, 58, 2442, 44, 1166, 12, 474, 7, 62, 954, 5762, 2509, 6, 19, 319, 6655, 1334, 401, 13, 330, 5, 74, 60, 414, 2715, 5935, 12, 3875, 2509, 12133, 161, 753, 5, 7458, 8, 10128, 495, 28, 5769, 13125, 8, 15, 3724, 10128, 495, 190, 12, 474, 5547, 2036, 2024, 8, 20234, 3875, 12038, 2509, 25, 276, 970, 341, 972, 8, 682, 5, 414, 2715, 5935, 12, 3875, 2509, 906, 21, 29, 970, 15, 481, 6933, 830, 4908, 1512, 142, 5, 970, 6, 1373, 2741, 15041, 97, 158, 414, 2715, 5935, 12, 3875, 15041, 30, 972, 8, 682, 74, 60, 300, 145, 21, 83, 11, 753, 14, 319, 2090, 384, 1777, 178, 5, 221, 6, 17388, 7291, 91, 702, 11, 7, 9715, 34, 2715, 5935, 12, 3875, 11, 14946, 97, 15, 1750, 21, 330, 1929, 121, 414, 2715, 5935, 12, 11, 516, 2835, 6, 5243, 18440, 7, 677, 60, 79, 1130, 264, 45, 208, 753, 6, 83, 5013, 2509, 6, 19, 99, 15, 3353, 4161, 1175, 53, 7849, 1750, 21, 5, 2047, 99, 8621, 391, 11, 2715, 7246, 116, 2509, 6, 19, 3875, 37, 13002, 60, 121, 2683, 12904, 1438, 21, 609, 6, 1587, 2492, 8704, 225, 37, 589, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,336
10,336
जातिवादी र नश्लवादी सोचको टक्करले आन्तरिक राष्ट्रियता बिस्फोटक अवस्थामा पुगेको सन्दर्भमा ने.क.पा. (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रावण १९ गते दोस्रोपटक प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित हुनुभयो । चुनौतिपूर्ण अवसरका रुपमा प्रचण्डले दोस्रोपटक सरकारको नेतृत्व गर्नु सामान्य परिस्थितिको असामान्य जिम्मेवारी थियो । निर्वाचित भएलगत्तै प्रधानमन्त्रीले स्वीकार्यता बढाएर संविधानको कार्यान्वयन, शान्ति प्रक्रियाको पूर्णता, भूकम्पको पूनर्निर्माण र नवनिर्माण, सुशासन एवं जनमैत्री शासन प्रणाली र आर्थिक समृद्धिलाई नयाँ सरकारका प्राथमिकताका रुपमा लिँदै रणनीतिक सोचसहित कार्यान्वयनको प्रक्रिया प्रारम्भ भयो । श्रावण २० गते सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यूले पदभार ग्रहण गरेसँगै सरकार आफ्ना प्राथमिकताका आधारमा अघि बढ्यो । श्रावण २० मा बसेको मन्त्रिपरिषद्को पहिलो बैठकले गरीबहरुका लागि आशा जगाउने निर्णय गर्‍यो । पहिलो बैठकको निर्णय युगान्तकारी र क्रान्तिकारी परिवर्तनको संकेत थिएन । तर, भगवान् भरोसा भन्दै आफ्नै भाग्यलाई सराप्ने नेपालीहरुका लागि सकारात्मक र आत्मीय सन्देश अवश्य थियो । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र जीवन निर्वाहका क्षेत्रमा गरीबीको रेखामुनि रहेका जनतालाई प्राथमिकतामा राखेर ‘गरीबका लागि सरकार’ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, कर्णालीका सबै र देशभरका दलित शिशुहरुको जन्मदर्तामा १००० रुपैयाँ प्रोत्साहन भत्ता दिने, प्राकृतिक प्रकोपबाट मृत्यु हुनेका परिवारलाई दिइने राहत रकम एक लाख पुर्‍याउने लगायतका निर्णयहरु सांकेतिक रुपमा उत्पीडित वर्ग र समुदायप्रति लक्षित थिए । तत्कालका दृष्टिले सामान्य देखिएपनि साझा संकल्प गर्दा यसको दुरगामी महत्व रहन्छ । प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञात छ, ‘सपनामा योजनाको क्षितिज हुनुपर्छ ।’ विगतमा सपनाको खेतीले सरकारप्रति नागरिकमा एक खालको सन्देह र अविश्वासको वातावरण बन्यो । गर्नै नपर्ने र तत्काल गर्न नसकिने सपनाको खेतीभन्दा तत्कालका लागि अँध्यारो छिचोल्ने प्रयासलाई प्रधानमन्त्रीले आफ्नो प्राथमिकतामा राख्नुभयो । श्रावण २३ गते प्रधानमन्त्रीले सरकारका प्राथमिकताबारे जानकारी गराउँदै नेपाल सरकारका सचिवहरुलाई सामूहिक निर्देशन दिनुभयो । प्रधानमन्त्रीको उक्त विशेष निर्देशन राजनीतिक र प्रशासनको अन्तर्द्धन्द्ध एवं अन्तर्सम्बन्धको गहिरो विश्लेषण र सरकारको दिशाबोध थियो । प्रधानमन्त्रीले जनताले तत्कालै राहतको अनुभूति गर्नसक्ने गरी तात्कालीन, मध्यकालीन र दीर्घकालीन योजना प्रस्तुत गर्न निर्देशनबमोजिम सबै मन्त्रालय कार्ययोजना कार्यान्वयनको चरणमा छन् । नब्बे दिनको अवधिमा प्रधानमन्त्रीको ध्यान सरकारले निर्धारण गरेका प्राथमिकतामा केन्द्रित रहृयो । आफ्नो पदभार ग्रहणकै क्रममा प्रधानमन्त्रीले आफ्नो कार्यकाललाई चुनौतिपूर्ण अवसरका रुपमा संश्लेषण गर्नुभएको थियो । तसर्थ, उहाँले दिन रात, भोक प्यास, थकाई नभनी सम्पूर्ण शक्ति आफ्ना प्राथमिकता कार्यान्वयनमा लगाउनुभयो । सरकार र प्रशासन संयन्त्रको एकरुप गतिशीलतामा कमि, प्रक्रियामूखी एवं बहुद्वार कार्यान्वयनको बाध्यता, संवैधानिक एवं कानुनी अपूर्णता, रचनात्मक आलोचना र सहयोगको संस्कारको कमिजस्ता अवयवहरुले परिणाम प्राप्ति र त्यसको सकारात्मक भाव प्रवाहमा कमि रहेपनि नब्बे दिनको अवधि उपलब्धिमूलक रहृयो । प्राथमिकता बमोजिम नब्बे दिनका उपलब्धिहरुलाई यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ ः १) संविधान संशोधन र कार्यान्वयन संविधान कार्यान्वयन वर्तमान सरकारको मूख्य प्राथमिकतामा छ । २०७४ माघ ७ गतेभित्र स्थानीय, प्रादेशिक र संघीय निर्वाचन सम्पन्न गरेर संविधानले परिलक्षित गरेको दिशा निर्धारण गर्नु यतिबेलाको ऐतिहासिक आवश्यकता र अनिवार्यता दुवै हो । तर, हामीकहाँ भूगोल, सीमाना र तारबारलाई मात्रै राष्ट्रियता ठान्ने सोंच एकातिर विद्यमान छ भने अर्कोतिर भूगोल, सीमाना र भौगोलिक एकत्वको भूमिकालाई कमजोर पार्ने मनोविज्ञानले पनि जबर्जस्त छ । यी दुवै अतिवादी सोंचका बीचबाट सन्तुलित र राष्ट्रिय एकता कायम गर्ने राजनीतिक सोंच अहिलेको आवश्यकता हो । संविधान संशोधनको बहस अब परिणाममूखी पाइप लाइनमा छिर्दैछ । संविधानको पूनर्लेखनको माग गर्ने शक्ति र संविधान संशोधनको कुरा सुन्नै नचाहने शक्तिमा राजनीतिक लचकता र जिम्मेवारी बोधको स्तर बढ्दै गएको छ । यसमा सरकार र मूख्यतयः प्रधानमन्त्रीको अनवरत प्रयास, सम्वाद र विश्वासयोग्य कार्यसम्पादनको पक्ष जिम्मेवार छ । यस अवधिमा एकल, संयुक्त, दुईपक्षीय र बहुपक्षीय रुपमा गरिएका भेट, सम्वाद र बार्ताहरुले विवाद र बिमतिका दायराहरु धेरै हदसम्म घटेका छन् । देश छिटै संविधान संशोधनको प्रक्रियाले पूर्णता पाउने, संविधानको स्वीकार्यता बढ्ने र देश निर्वाचनको प्रक्रियामा प्रवेश गरी संविधान कार्यान्वयन गर्ने अवसरको पूर्वसन्ध्यामा छ । यसरी सरकारको पहिलो प्राथमिकता सकारात्मक प्रगतिसहित निष्कर्षतिर जाँदैछ । २) शान्ति प्रक्रिया युद्ध र शान्ति प्रक्रिया दुवैको नेतृत्व प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित हुनुले शान्ति प्रक्रिया पूर्णताको जिम्मेवारी पनि प्रधानमन्त्रीको काँधमा छ । शान्ति प्रक्रियाको पूर्णताका सन्दर्भमा मूलतः ४ काम प्राथमिकतामा छन्, पहिलो, द्वन्द्वरत दुवै पक्षलाई आपसमा मेलमिलाप कायम गराएर समाजमा शान्ति र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्नु । दोस्रो, द्वन्द्वको नाममा भए गरेका जघन्य अपराधहरुलाई छानविन गरी कानुनी दायरामा ल्याउनु । तेस्रो, द्धन्द्धका क्रममा भएको मानवीय र भौतिक क्षतिको उचित राहत र क्षतिपूर्तिको प्रबन्ध गर्नु र चौंथो, बेपत्ता नागरिक यथाशिघ्र सार्वजनिक गरी न्यायको प्रत्याभूति गराउनु । शान्ति प्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्‍याउने सन्दर्भमा सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोग र बेपत्ता छानविन आयोग सार्वजनिक आब्हानमार्फत् उजुरीपश्चात् छानविनको प्रक्रियामा छन् । यसबीचमा सरकारले आयोगका पदाधिकारीहरुसँग गहन छलफल गरेर समयमै काम सम्पन्न गर्नका लागि अनुगमन र उत्प्रेरित गरिरहेको छ । राजनीतिक सहमति र वैधानिक मार्गमार्फत् शान्ति प्रक्रिया पूर्णतातिर जाँदैछ । ३) पुनर्निर्माण र नवनिर्माण भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त संरचनाहरुको पूनर्निर्माण र नवनिर्माण एवं पीडितलाई राहतको व्यवस्था गर्नु सरकारको तेस्रो प्राथमिकता हो । यस दिशामा प्रशस्तै प्रगति हासिल भएको छ, यद्यपि सम्पूर्ण पीडितले तत्कालै राहत दिने संकल्पमा अपेक्षित प्रगति हुन सकेको छैन । भूकम्प गएको १८ महिनासम्म जम्मा ४० हजार जति पीडितले राहत पाएको सन्दर्भमा ४५ दिनभित्र सबै पीडितहरुले पहिलो किस्ता पाउनुपर्ने प्रधानमन्त्रीको निर्देशन र नियमित अनुगमनले सय दिनसम्म करिब साढे ५ लाख पीडितले राहत रकम प्राप्त गरेका छन् । सरकारले भूकम्पपीडितलाई दिइने राहत रकममा १ लाख थप गरी तीन लाख अनुदानको व्यवस्था गरेको छ भने बिना धितो र सामूहिक जमानतमा थप ५ लाखसम्म सहुलियत ऋण दिने व्यवस्था भएको छ । त्यसैगरी भ्रमणका क्रममा एक लाख थप रकमको भार भारत सरकारले ब्यहोर्ने गरी सम्झौता भएको छ । यति मात्रै होइन, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट घोषणा गरिएको राहत रकम प्राप्तिका लागि सम्झौताको प्रक्रियाले पनि तिब्रता पाएको छ । समग्रमा पहिलोपटक भूकम्प पीडितले आफ्नै सरकार भएको महशुस गर्न थालेका छन् । केही सीमाका बाबजूद भूकम्पपीडितले राहत बितरणका दृष्टिले नब्बे दिनलाई सामान्य अर्थमा लिन मिल्दैन । ४) सुशासन र जनसेवा सुशासन र जनसेवाका क्षेत्रमा सरकारले गरेको प्रयास निकै महत्वपूर्ण छ । नागरिकले राज्य भएको महशुस हुने गरी काम गर्न प्रधानमन्त्रीले निर्देशन र अनुगमन गर्दै आउनुभएको छ । यस बीचमा सडक मर्मत, बिस्तार, कालोबजारी, महंगी, कृतिम अभावलाई मध्यनजर गरी गरिएको बजार अनुगमन, ऐनमा आवश्यक परिमार्जन गर्न गरिएको गृहकार्य, उपत्यकामा ३० साझा बस थप्ने निर्णय, दशैं तिहारलाई मध्यनजर गरी सरकारी बस सञ्चालन, गरीबका लागि सरकार कार्यक्रमको थालनी, दलित र कणर्ालीका शिशुहरुलाई प्रोत्साहन भत्ता, कणर्ालीमा जन्म र मृत्युमा चामल अनुदान, प्राकृतिक प्रकोप पीडितलाई भूकम्पपीडित सरह राहत, सुकुम्बासी समस्या समाधानबारे गरिएको गृहकार्य महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन् । त्यसैगरी उपत्यकामा यातायात कार्यालय थप गरी सेवाग्राहीलाई सहज सेवा प्रदान गर्ने व्यवस्था, देशका प्रमूख शहरहरुमा १०० ठूला सरकारी बस सञ्चालन गर्ने निर्णय, कृषि क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्न जनता पेन्सन कार्यक्रमको तयारी, प्रत्येक स्थानीय तहमा १५ शैयासम्मको सरकारी अस्पतालको गृहकार्य, सरकारी विद्यालय र उच्च तहमा थप छात्रवृत्तिको व्यवस्था, युवा स्वरोजगार कार्यक्रमको प्रभावकारी सञ्चालन, दश युवा एक उद्यम कार्यक्रमको गृहकार्य लगायतका निर्णयहरु जनताको दैनिक जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन गरिएका सार्थक पहलहरु हुन् । सुशासनका क्षेत्रमा नयाँ सरकारले गरेका प्रयास प्रचार र प्रक्रियाभन्दा परिणाममूखी छन् । सरकारका सचिवहरुलाई प्रधानमन्त्रीले दिनुभएको विशेष निर्देशनमा उल्लेखित विषयहरु त्यसका आधारस्तम्भ हुन् । सानो सचिवालय र आफ्नै कार्यालय र सचिवालयको खर्च कटौतीबाट सुशासनको सांकेतिक प्रारम्भ गर्नुभएका प्रधानमन्त्रीले सकेसम्म राज्यकोषको दुरुपयोग नहोस् भन्नेमा सचेत हुनुहुन्छ । प्रणाली स्थापित गर्नै चुनौति देखिएको बर्तमान सन्दर्भमा यी विषयहरु सामान्य लाग्न सक्छन् । तर, हामीले अभ्यास र संस्कारको रुपमा विकास गर्न सक्दा सुशासनमा दुरगामी अर्थ र महत्व राख्न सक्दछ । ५) आर्थिक समृद्धि र विकास उल्लेखित चार प्राथमिकताहरुको सफलतापूर्वक कार्यान्यवन गर्ने शर्तले मात्रै आर्थिक समृद्धि र विकासको आकांक्षालाई सम्बोधन गर्न सक्छ । समाज र राज्यका बहुआयमिक क्षेत्रको कूल योगदान नै आर्थिक समृद्धि र विकास प्रतिफलको रुपमा अभिव्यक्त हुने गर्दछ । नयाँ सरकारले उल्लेखित चार प्राथमिकता कार्यान्वयनमार्फत् आर्थिक समृद्धिको जग बसाल्ने संकल्प गरेको छ । आर्थिक समृद्धिका सन्दर्भमा प्रधानमन्त्रीको ध्यान मूख्य दुई कुरामा केन्दि्रत छ, पहिलो राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरु समयसीमाभित्रै सम्पन्न गर्ने, दोस्रो, पूँजीगत खर्चको स्तम्भलाई कम्तिमा ८० प्रतिशतसम्म पुर्‍याउने । यसका लागि राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरुको नियमित अनुगमन, निरीक्षण गर्ने कामलाई प्रधानमन्त्रीले प्राथमकितामा राख्नुभएको छ । नब्बे दिनको अवधिमा प्रधानमन्त्रीले मेलम्ची खानेपानी आयोजना, सिक्टा सिंचाई आयोजना र रानीजमरा सिंचाई आयोजनाको स्थलगत निरीक्षण र अनुगमन गर्नुभएको छ । राष्ट्रिय स्तरका बिमानस्थलको मर्मत र सञ्चालन, फास्ट ट्रयाक निर्माणका लागि विभिन्न पक्षसँग अन्तर्त्रि ा, सातै प्रदेशमा विश्वविद्यालय र मेडिकल कलेज स्थापनाको तयारी जस्ता विषयहरु आर्थिक समृद्धिकै संकल्पतिर परिलक्षित छन् । त्यसैगरी पूँजीगत खर्चको सामथ्र्य बढाउन प्रधानमन्त्रीले निरन्तर प्रशासन संयन्त्रसँग अन्तर्त्रि ा र निगरानी गरी रहनुभएको छ । समयभित्रै काम सम्पन्न गर्ने आयोजना र कर्मचारीहरुलाई पुरस्कृत गर्ने प्रधानमन्त्रीको सार्वजनिक धारणा र त्यसको तयारी विशेष स्मरणीय छ । यसले राष्ट्रिय गौरवका आयोजना समयमै सम्पन्न गर्न र पूँजीगत खर्चको सामथ्र्य बढाउन सकारात्मक योगदान गर्ने नै छ । ६) सन्तुलित विदेश नीति प्रधानमन्त्री भन्नुहुन्छ, ‘कुनै पनि देशको विदेश नीति घरेलु नीतिकै विस्तारित रुप हो ।’ देशभित्र सबै वर्ग, जाति, क्षेत्र, लिङ्ग, समुदाय, भाषा, संस्कृति र मनोविज्ञानलाई समान आँखाले हेर्न सक्छौं वा सक्दैनौं ? यसद्वारा हाम्रो विदेश नीति पनि प्रभावित हुने गर्दछ । नेपाल दुई बिशाल भूगोल, जनसंख्या र तिब्र आर्थिक प्रगति हासिल गरिरहेका छिमेकीको बीचमा छ । हामीले आफ्नो भूमिका कसरी निर्धारण गर्छाैं ? नेपालको विदेश नीति पनि त्यसैद्वारा प्रभावित हुने गर्दछ । सानो र गरीब देश भएपनि दुई बिशाल छिमेकीका बीचमा हुनुका नाताले नेपालले भारत र चीनसँग डाइनामिक ब्रिजको भूमिका खेल्नसक्ने बलिया आधारहरु छन् । तर, विगतमा हाम्रो विदेश नीति असन्तुलित हुँदा छिमेकीबाट पर्याप्त लाभ लिन नसकेको कुरा स्मरण गर्नैपर्दछ । सरकार गठन भएपश्चात् सरकारले तत्कालै भारत र चीनमा विशेष दूत पठाएर सम्बन्धमा न्यानोपन ल्याउने कोशिस भयो । लगत्तै प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध सुमधुर बनाउने प्रयास मात्रै गरेन, विगतमा हाम्रा सीमाहरु कहाँ रहे ? त्यसको दीर्घकालीन समाधान के हो ? यस्ता महत्वपूर्ण विषयमा पनि समीक्षा गरियो । यस सन्दर्भमा विगतमा भारतीय पक्षबाट लिइएका असन्तुलित नीतिबारेको आत्मसमीक्षा हाम्रा लागि महत्वपूर्ण पक्ष हो । यसलाई अवमूल्यन गर्न मिल्दैन । असोजको अन्तिम साता गोवामा सम्पन्न ब्रिक्स-बिमस्टेक आउटरिच शिखर सम्मेलनमा नेपालले खेलेको भूमिका देशको कुटनीतिक जगतमा नै रणनीतिक अर्थ बोक्ने खालको रहृयो । ब्रिक्स-बिमस्टेक बैठकमा नेपालले प्रस्तुत गरेको धारणा र उठाएका एजेण्डा हुन् वा विभिन्न देशका कार्यकारी प्रमूखसँग औपचारिक वा अनौपचारिक रुपमा गरिएका ब&#2
Opinion
false
[ 0, 1506, 884, 9, 16965, 884, 972, 6, 19465, 11, 1099, 5738, 17610, 44, 313, 493, 1531, 12602, 11649, 11176, 183, 117, 2071, 757, 9240, 4760, 476, 130, 308, 3913, 156, 8, 886, 10343, 5, 8617, 1032, 714, 12, 88, 3576, 308, 3913, 501, 541, 160, 485, 2937, 6, 14335, 891, 38, 5, 886, 99, 5043, 2840, 9731, 138, 7615, 2551, 794, 7, 658, 651, 6, 9881, 7, 1118, 6, 6862, 520, 7181, 9, 1981, 7181, 7, 2984, 331, 662, 4195, 977, 901, 9, 171, 2104, 14, 94, 2067, 1583, 12, 88, 7125, 8493, 972, 354, 7543, 651, 2190, 163, 5, 4760, 323, 130, 17360, 156, 4221, 11, 17658, 2409, 120, 241, 196, 369, 1583, 12, 393, 234, 6751, 5, 4760, 323, 43, 888, 5640, 113, 1300, 6532, 2213, 19, 1445, 13701, 227, 906, 21, 5, 113, 8274, 227, 2460, 4035, 1943, 9, 3827, 7352, 2632, 924, 5, 274, 4595, 8628, 192, 509, 5525, 14, 18081, 461, 6612, 12, 19, 1606, 9, 2519, 439, 1603, 5734, 38, 5, 4445, 231, 7, 2418, 9, 368, 2152, 12, 144, 12703, 6, 3114, 3577, 133, 2078, 3676, 897, 62, 2613, 220, 12, 19, 196, 45, 128, 292, 1803, 1270, 12, 82, 9, 2812, 12, 1455, 2246, 199, 406, 14680, 8, 217, 2810, 322, 4744, 2938, 189, 7, 1113, 4011, 17, 296, 40, 12, 3345, 4619, 2054, 335, 26, 129, 869, 3911, 873, 4648, 10, 17894, 88, 13284, 767, 9, 1193, 475, 2247, 66, 5, 1178, 12, 4178, 485, 2814, 575, 1163, 8159, 150, 195, 8927, 6901, 1255, 3326, 5, 156, 14, 15568, 379, 2772, 5893, 8, 12002, 16476, 1320, 300, 3526, 1114, 6, 1122, 11, 196, 475, 412, 8, 26, 3057, 154, 15487, 9, 8356, 6, 790, 3462, 5, 7117, 4015, 9, 1178, 24, 4034, 1114, 6, 1122, 168, 1178, 12, 19, 10788, 21804, 30, 654, 14, 2840, 54, 3676, 14988, 5, 4760, 1016, 130, 2840, 2067, 1583, 273, 125, 6219, 36, 2067, 806, 344, 2871, 730, 1002, 5, 3738, 170, 302, 730, 214, 9, 786, 6, 6418, 2482, 310, 2482, 331, 6418, 8662, 6, 4764, 1129, 9, 501, 4579, 5380, 38, 5, 2840, 1581, 6966, 2054, 6, 4030, 10144, 57, 20009, 7, 792, 3349, 9, 3628, 289, 599, 24, 730, 4776, 82, 1285, 6312, 7543, 1214, 27, 5, 19463, 3152, 1770, 3738, 648, 142, 1695, 48, 3676, 1936, 9, 12666, 382, 5, 54, 17658, 2409, 96, 268, 2840, 54, 3804, 14, 8617, 1032, 714, 12, 88, 713, 2050, 11, 5953, 933, 38, 5, 3740, 7, 436, 56, 2320, 7, 5798, 15306, 7, 18106, 597, 10, 19563, 629, 498, 369, 1583, 3052, 1540, 2520, 5, 196, 9, 786, 3180, 6, 26, 4148, 10332, 3749, 11110, 7, 651, 5334, 6841, 331, 3071, 7005, 7543, 3091, 7, 2738, 331, 1817, 11028, 4998, 7571, 1975, 9, 202, 6, 1813, 6, 11110, 1110, 19293, 259, 1658, 4512, 9, 467, 1606, 2749, 2211, 8, 11110, 10, 16735, 19463, 3152, 2303, 2923, 2123, 9, 12666, 382, 5, 1583, 1609, 19463, 56, 12, 2923, 344, 564, 336, 24, 363, 10, 358, 127, 52, 324, 1003, 9, 794, 324, 794, 1168, 501, 10812, 3676, 13, 5, 912, 1058, 301, 130, 527, 122, 7, 6082, 9, 778, 228, 203, 109, 4186, 1502, 59, 7941, 28, 4579, 1695, 160, 3158, 6, 945, 857, 9, 1867, 138, 390, 20, 5, 274, 11730, 5809, 7, 6691, 9, 3551, 2357, 14, 295, 5738, 11392, 16576, 5236, 4899, 13, 29, 7447, 5809, 7, 6691, 9, 2816, 26, 1690, 6, 634, 14, 1239, 1436, 8934, 11, 15, 20679, 13, 5, 208, 390, 1248, 884, 16576, 12, 994, 17, 8554, 9, 111, 850, 659, 25, 214, 16576, 2135, 857, 20, 5, 324, 1003, 6, 1983, 169, 1658, 5334, 6841, 6842, 8377, 9604, 458, 178, 5, 2551, 6862, 520, 13607, 6, 263, 25, 498, 9, 324, 1003, 6, 83, 2155, 69, 17708, 498, 8, 214, 20903, 9, 891, 6411, 6, 3193, 1229, 251, 13, 5, 695, 196, 9, 10812, 84, 119, 358, 3738, 18231, 654, 7, 17935, 9, 468, 5528, 7616, 6, 1012, 3596, 13, 5, 42, 1770, 2495, 7, 511, 7, 10, 20795, 9, 17592, 88, 1142, 1234, 7, 17935, 9, 11680, 138, 259, 989, 9, 453, 7531, 12, 4581, 55, 85, 6994, 4624, 12, 27, 5, 207, 8890, 69, 324, 1003, 6, 651, 11, 9881, 537, 7, 2551, 9731, 138, 1892, 9, 207, 4241, 3736, 587, 57, 324, 794, 25, 714, 6, 19018, 13, 5, 564, 501, 113, 1583, 1606, 1601, 354, 4405, 523, 3335, 178, 5, 143, 52, 658, 651, 896, 9, 658, 651, 390, 6, 541, 156, 8, 886, 411, 11, 658, 651, 9881, 6, 891, 15, 3738, 9935, 13, 5, 658, 651, 6, 9881, 12, 1531, 10, 11909, 247, 46, 3676, 1556, 113, 7, 1736, 18, 84, 390, 5758, 10, 4835, 5462, 659, 5260, 1189, 658, 9, 5662, 6, 790, 1094, 160, 5, 308, 7, 1736, 6, 846, 99, 48, 680, 14093, 1291, 344, 6023, 57, 1817, 4581, 8, 8896, 5, 725, 7, 19019, 12, 268, 16, 2483, 9, 993, 1044, 6, 1808, 2054, 9, 4920, 6, 5133, 160, 9, 18981, 7, 2990, 412, 10122, 2400, 15355, 176, 57, 1045, 6, 11703, 3850, 5, 658, 8794, 7488, 869, 3911, 1531, 1258, 16702, 22, 5462, 1490, 9, 2990, 6023, 1490, 176, 21294, 4758, 2440, 8185, 6023, 6, 3736, 27, 5, 16664, 142, 4757, 7108, 63, 5845, 508, 109, 3075, 46, 203, 2194, 19, 1046, 9, 10, 16723, 699, 13, 5, 214, 688, 9, 9498, 1651, 4758, 658, 651, 9881, 523, 3335, 178, 5, 175, 52, 3055, 9, 1981, 7181, 1118, 17, 10381, 940, 199, 6862, 520, 7181, 9, 1981, 7181, 331, 1246, 14, 2054, 6, 179, 160, 501, 725, 1583, 20, 5, 42, 5457, 2833, 69, 1601, 1305, 16, 379, 3228, 629, 1246, 11, 6966, 2054, 189, 8159, 8, 11472, 1601, 67, 760, 104, 5, 1118, 251, 672, 5294, 948, 1095, 93, 812, 1246, 11, 2054, 976, 1531, 2293, 6491, 82, 1246, 259, 113, 4864, 9430, 3738, 730, 9, 1277, 1046, 11, 140, 2907, 499, 2375, 198, 129, 1246, 11, 2054, 335, 193, 48, 27, 5, 142, 9738, 14, 4619, 2054, 335, 8, 127, 129, 298, 57, 173, 129, 1880, 6, 179, 28, 13, 29, 1675, 8644, 9, 2871, 20162, 8, 298, 198, 11735, 5728, 950, 189, 179, 16, 13, 5, 2131, 4663, 268, 26, 129, 298, 335, 6, 4274, 397, 142, 5437, 1451, 4050, 57, 560, 16, 13, 5, 943, 295, 1074, 316, 1193, 17, 362, 51, 2054, 335, 12843, 19, 560, 6, 651, 11, 15, 8965, 138, 976, 13, 5, 7702, 3253, 1118, 1246, 11, 509, 196, 16, 6231, 68, 24, 1624, 27, 5, 72, 964, 12, 753, 220, 8044, 270, 9738, 11, 2054, 9024, 12, 4178, 19463, 56, 14, 485, 4749, 423, 5261, 5, 247, 52, 2984, 9, 662, 5475, 2984, 9, 662, 5475, 12, 144, 142, 28, 654, 319, 624, 13, 5, 5563, 343, 16, 6231, 68, 40, 57, 46, 24, 2840, 730, 9, 1046, 71, 9228, 13, 5, 42, 1946, 226, 3105, 7, 5533, 7, 10932, 7, 1870, 7451, 7, 2037, 61, 1240, 14, 5969, 57, 51, 443, 1046, 7, 9165, 287, 5569, 24, 51, 7101, 7, 3756, 607, 1163, 556, 10514, 227, 7, 2057, 1575, 14, 5969, 57, 414, 556, 292, 7, 6532, 12, 19, 196, 1297, 5122, 7, 1455, 9, 10533, 520, 5371, 12, 2246, 344, 4744, 2938, 7, 10533, 520, 5371, 8, 406, 9, 296, 8, 3322, 1880, 7, 1113, 4011, 1246, 14, 9738, 3945, 2054, 7, 14110, 200, 925, 273, 51, 7101, 624, 2923, 112, 5, 2131, 3756, 981, 239, 298, 57, 3768, 14, 727, 162, 359, 25, 179, 7, 1190, 15835, 957, 608, 3595, 991, 414, 556, 292, 25, 227, 7, 419, 2299, 4744, 24, 736, 10774, 1297, 478, 7, 774, 122, 1019, 299, 7386, 459, 2364, 414, 4231, 7101, 7, 414, 703, 9, 375, 1019, 298, 6547, 6, 179, 7, 391, 10176, 1297, 1568, 292, 7, 1856, 391, 26, 9343, 1297, 7101, 873, 4648, 779, 489, 2059, 1606, 470, 1144, 1142, 7612, 1661, 55, 112, 5, 2984, 12, 144, 94, 142, 48, 654, 1956, 9, 651, 168, 1658, 5334, 6841, 27, 5, 2067, 806, 344, 2840, 4408, 302, 6717, 10, 8532, 372, 55, 2161, 747, 14311, 112, 5, 816, 3432, 9, 509, 239, 9, 3432, 6, 415, 7225, 17, 2984, 6, 10, 17894, 2190, 13655, 2840, 5389, 17470, 6, 2917, 6950, 53, 8, 2769, 1334, 5, 901, 686, 7117, 8617, 631, 13258, 1531, 208, 372, 55, 485, 2279, 2122, 5, 274, 334, 1563, 9, 1813, 6, 88, 76, 24, 10, 9011, 2984, 8, 8927, 6901, 469, 9, 1255, 742, 8569, 5, 198, 52, 171, 2104, 9, 76, 10, 8532, 304, 1583, 199, 12542, 210, 33, 3983, 2151, 25, 3357, 11, 295, 171, 2104, 9, 2722, 10736, 14, 1149, 24, 542, 5, 518, 9, 4493, 3071, 1066, 119, 7984, 641, 2951, 937, 37, 171, 2104, 9, 76, 6376, 6, 88, 15062, 40, 787, 5, 94, 142, 10, 8532, 304, 1583, 794, 4758, 171, 3352, 2626, 15886, 30, 8159, 28, 13, 5, 171, 8097, 1531, 3738, 648, 10812, 89, 1495, 105, 3056, 8972, 84, 379, 113, 111, 3521, 12, 205, 55, 16224, 3141, 203, 1803, 308, 7, 16382, 415, 6, 5797, 14, 4990, 2186, 8982, 869, 3911, 5, 653, 19, 111, 3521, 12, 205, 199, 1277, 1046, 7, 5064, 25, 46, 14, 2840, 1730, 445, 61, 1034, 3749, 15627, 13, 5, 19463, 3152, 1770, 2840, 5486, 2302, 205, 7, 11097, 797, 10235, 205, 9, 3236, 167, 61, 18, 33, 10235, 3261, 7972, 5064, 9, 1046, 933, 13, 5, 111, 7865, 19649, 6, 3105, 9, 292, 7, 12282, 7455, 2170, 19, 107, 1012, 63, 6418, 5373, 10, 33, 7, 11970, 2082, 966, 9, 1857, 1140, 305, 6, 478, 519, 372, 55, 171, 2104, 96, 8159, 523, 1502, 59, 7941, 27, 5, 2131, 16382, 415, 6, 16125, 1552, 2840, 1098, 786, 3180, 63, 6418, 5373, 10, 33, 9, 5326, 57, 10, 8442, 13, 5, 137, 3141, 46, 203, 25, 205, 9, 6549, 14, 7033, 25, 3738, 176, 1435, 9, 467, 478, 302, 10, 13516, 13, 5, 438, 111, 3521, 12, 205, 3075, 203, 24, 9, 16382, 415, 6, 16125, 1552, 1606, 937, 25, 37, 13, 5, 232, 52, 8554, 970, 427, 156, 13158, 62, 9579, 15, 817, 970, 427, 2043, 427, 96, 14001, 1979, 20, 300, 12046, 82, 767, 7, 1506, 7, 4187, 5882, 7, 1193, 7, 5446, 1010, 9, 8934, 14, 1745, 1261, 11, 766, 8019, 50, 15943, 121, 42, 215, 212, 970, 427, 15, 1111, 40, 787, 5, 36, 89, 15178, 5809, 7, 1442, 9, 8965, 171, 1601, 1305, 882, 1655, 6, 1946, 13, 5, 334, 54, 634, 497, 1695, 578, 12326, 121, 124, 970, 427, 15, 861, 215, 1111, 40, 787, 5, 816, 9, 6532, 207, 1560, 89, 15178, 1655, 12, 1946, 9310, 10674, 643, 397, 9, 6873, 8214, 3458, 370, 16760, 6, 634, 2437, 3751, 14851, 747, 55, 27, 5, 274, 3526, 212, 970, 427, 148, 18460, 342, 1655, 17, 1450, 1482, 423, 1411, 83, 3476, 7117, 131, 18, 4784, 5, 196, 554, 99, 8185, 142, 6966, 397, 9, 6285, 302, 9103, 4751, 18, 895, 8892, 1696, 1427, 13538, 163, 5, 4485, 3738, 397, 920, 11, 36, 9, 13714, 6, 463, 7003, 356, 654, 295, 6959, 7, 3526, 1041, 964, 55, 1194, 1905, 121, 467, 3628, 925, 105, 20, 121, 515, 624, 371, 15, 3700, 1400, 5, 42, 1531, 3526, 261, 10014, 6581, 2331, 148, 18460, 427, 273, 6, 2519, 68, 1124, 3260, 1041, 19, 624, 1012, 20, 5, 432, 18801, 24, 5261, 5, 777, 6, 457, 1293, 1262, 462, 8, 203, 11616, 1872, 10182, 1640, 7764, 44, 5284, 18, 4129, 2419, 2546, 643, 4245, 634, 817, 14132, 10324, 37, 8493, 469, 10009, 3057, 9, 12666, 382, 5, 11616, 1872, 10182, 1640, 7764, 44, 1266, 643, 599, 28, 1435, 9, 9144, 5880, 112, 50, 107, 1190, 1344, 15835, 63, 2039, 50, 7912, 88, 1142, 416, 10125, 17218, 2783, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,337
10,337
अधिवक्ता दिपेन्द्र झाको लेख अनलाइनखबरमा आएको थियो । उहाँको लेख पढीनसक्दा मेरा मनमा केही प्रश्नहरु आए । ट्वीटरमा जवाफ दिनुभएन, त्यसैले यो लेख लेख्दैछु । विशेष गरी झाजी का ४ तर्क छन्: अंगीकृतलार्इ नागरिक समानता: दीपेन्द्र जी, हजुरले भनेझै बरु नागरिकता नै नदिने हो कि ? अर्काको देशमा आएर बंशजसरह हकअधिकार दिए, बंशज र अंगीकृतमा फरक नै के भयो र ? के तपाईलाई भारतीयलार्इ बंशज सरह अधिकार दिए आइपर्ने समस्याको अलिकति पनि अड्कल छैन र ? यत्रो बुद्धिजीवी भएर किन यति स्वार्थी हुनुभयो ? कोही एकननाको अंगीकृत आमा प्रम बन्न पाइनन् भनेर लाखौं आमाका सन्तानलाइ प्रम बन्न नदिने ? साँचिकै हामीले सोचेझै भारतीय हस्तक्षेप भएमा देश नै कहाँ रहला र कसैको सन्तान प्रम बन्ला? देश बिग्रिनुमा बंशजको हात: झाका अनुसार आजसम्म जति पनि प्रम भए, सबै बंशज भए र यिनीहरुले नै देश बिगारे । तर, बंशजले देश बिगारे भन्दैमा अंगीकृतलार्इ अझै बिगार्न दिने ? देश सप्रिनु र बिग्रिनुमा मधेसी या अंगीकृतको कुनै हात छैन र ? मधेसीले चुनावमा भोट हालेनन् र ? तिनका प्रतिनिधि संसद मा आएनन् र ? देश चलाउन प्रम नै हुनुपर्ने हो ? अरु कसैको हात हुन्न र ? के अंगीकृतलार्इ भोट हाल्ने अधिकार थिएन र ? बंशज रत्यसमा पनि पहाडिया बंशजलार्इ मात्र दोष लाउनु कतिको उचित छ ? राष्ट्रघातीलार्इ सजायँ दिउँ: जब बंशज नै यति राष्ट्रघाती बन्छन् भने, अंगीकृत त झन पराइ मुलुकबाट आएका हुन् झाजी । सबै बंशज कामै नलाग्ने भए र अंगीकृतलार्इ प्रम बनाउन चाहनुभयो ? मधेसमै बंशज नागरिकता भएका अरु लायक व्यक्तित्वहरु छैनन् र बिहारबाट झिका-झिकाई प्रम बनाउनुपर्ने अवस्था आयो ? ‘प्रिवेंसन इज बेटर देन केयर’ भन्ने सुन्नुभा’छ होला । राष्ट्रघात भएपछि त राष्ट्र डुबिहाल्छ नि, अनि सजायँ दिँदैमा, नोक्सानीको भर्पाइ हुन्छ र ? मधेसी महिलालार्इ भेदभाव गर्छ मधेसले । यस्ता भेदभाव हटाउनतिर लाग्नुस् न ।  अंगीकृत नागरिकतामा हक अधिकार दिँदैमा हुने वाला केही छैन । यो पहल महिला अधिकारका लागि: दीपेन्द्रजीले दिनुभएको तर्कमध्ये सार्है कमजोर तर्क यो हो । संविधानले महिला र पुरुषमा भेदभाव गरेको छैन । अंगीकृतको कुरा भइरहेका बेला महिलाका कुरा कसरी आए ? कुनै स्वास्नी मान्छेले बंशजसरह हक पाउँदैन भने, उ अंगीकृत भएका नाताले पाउँदैन, न कि महिला भएकाले । त्यस्तै महिलाका बारेमा सोच्नुहुन्छ भने बिहे गरेर छोरीलाई अंगीकृत बन्न पठाइने चलन हटाउनुस् । ठूलै पद हाँक्न सक्ने महिला आफ्नो देश छोडेर अंगीकृत बन्न बिरलै आउछन् होला । यसै नि पढे लेखेको मान्छे र अलिकति सोच्न सक्ने मान्छेले अर्काको देशमा आएर मुख्य पद खान खोज्दैनन् भन्ने कुरा त सोनिया गान्धीले नै देखाइन् त । उनले आफै प्रधानमन्त्री हुन चाहिनन् भनेर तपाइँ आफै लेख्नुहुन्छ । बंशज भारतीयको भाग खोस्न चाहिनन् सायद । नेपालमा महिला पिछडिएका त छँदै छन्, अझ बढी मधेसी महिला । बंशज महिला पनि त छन् नि मधेसमा, तिनका बारेमा नि सोचौं न । तिनलाई बरु ठूला पद हाँक्न सक्षम बनाउँ न । म पनि महिला हुँ । दैनिक जीवनमा मलार्इ नियम कानुन या भनौं संविधानले भेदभाव गरेको महसुस हुँदैन । मलार्इ भेदभाव गर्छ यो समाजले । मधेसी महिलालार्इ भेदभाव गर्छ मधेसले । यस्ता भेदभाव हटाउनतिर लाग्नुस् न ।  अंगीकृत नागरिकतामा हक अधिकार दिँदैमा हुनेवाला केही छैन । अन्त्यमा, म के भन्छु भने तपार्इ यदि राष्ट्रवादी हो भने यस्ता ढीपी छोड्नुस् । आउनुस् मिलेर देश बनाउँ । समाज सुधारौं । हामीले चाहेको नयाँ नेपाल बनाउँ । नेपाल अविकसित र गरिब त छँदै थियो, अहिले असुरक्षित बनेको छ । जनताले त्यति दुःख कस्ट गरेर राजतन्त्र हटाए, लोकतन्त्र ल्याए । कति खुसी थियौं हामी, आफैले आफ्नो देशमा राज गर्ने भनेर । नेपाल अब राणा वा शाहको बिर्ता रहेन भनेर । हामीले श्री ५ को सरकार हटाएर नेपाल सरकार बनायौं। कार्यालयको नाम नयाँ, नोट नयाँ, पाठ्यक्रम नयाँ । हाम्रो परिकल्पनाको नयाँ नेपाल बनाउन सुरु त गरेका थियौं तर नालायक नेतृत्वका कारण नयाँ नेपाल असुरक्षित, भ्रष्टाचारको केन्द्र, आन्दोलनको अड्डा बन्यो । राजनीतिक पार्टी फुटे, सरकार फेरिए । न कसैले केही गर्यो, न कसैलाई केही गर्न दिइयो  । भूकम्प आयो, भूकम्पसंगै संबिधान, संबिधानसंगै नाकाबन्दी । यति धेरै दुख एकैसाथ त सायदै देखेका थिए होलान् नेपालीले  । भूकम्पका राहतका सामानमा भ्रष्टाचार भए, भूकम्प पीडितहरू सरकार पीडित बने । ज्यान त कतिले गुमाए कतिले । बाँकीले सरकारबाट विश्वास गुमाए । हाम्रो सानो सुन्दर शान्तिको प्रतीक देश नेपाल, उजाडिएको रुखजस्तै कुरूप भयो, छिमेकी देशका गुण्डाको अखडा बन्यो । हो, मधेसी हेपिएका हुन् । तर, उनलाई कानुन या नियमले हेपेको होइन, समाजले हेपेको हो । जसरी नेपाली समाजले मधेसीलार्इ हेप्यो, त्यसरी नै धनी मधेसीले गरिब मधेसीलार्इ हेपे पछिल्लो समयमा आएर हाम्रै आफ्नै मधेसी दाजुभाइ दिदीबहिनीले हामी पहाडी (खस आर्य) लार्इ बस्न खान दिएनन् । बाहुन हुनु त आहिलेको नेपालमा दुर्भाग्य नै थियो, अब पहाडी हुनु पनि कसैको आँखाको कसिंगर बन्नु झैँ भयो । हो, मधेसी हेपिएका हुन् । तर, उनलाई कानुन या नियमले हेपेको होइन, समाजले हेपेको हो । जसरी नेपाली समाजले मधेसीलार्इ हेप्यो, त्यसरी नै धनी मधेसीले गरिब मधेसीलार्इ हेपे । र, त्यही मधेसी समाजमा बढी हेपिए मधेसी महिला । नेपाल दुर्इटा शक्तिशाली देशको वीचमा रहेको एउटा कमजोर देश हो । कमजोर भए पनि जलश्रोत र प्राकृतिक सौन्दर्यको धनी हाम्रो देश यी दुइटा देशका लागि आँगनमा बनेको फुलबारी जस्तै हो । यो भारत र चाइनाको बीचमा रहेको साझा धरातल कुनै पनि बेला यीमध्ये एउटा देशको कब्जामा हुन बेर लाग्दैन । अझै भारततिर त सीमा पनि खुल्ला छ । चाहिएका बेला जसले आएर जे पनि गर्न सक्छ । भारतले नेपालका बारेमा के सोच्छ भन्ने कुरा नेपाली बच्चा बच्चालार्इ थाहा छ । बच्चा बच्चालार्इ थाहा भएको यो कुरा हाम्रा मधेसी नेताले कसरी नबुझेका ? पैसा खाएकै हुन् त ? नत्र सानो बच्चाले बुझ्ने  कुरा देशका नेता बनिसकेका मान्छेलार्इ थाहा हुन्न र ?
Opinion
false
[ 0, 5155, 11434, 2862, 6, 446, 15508, 8, 123, 38, 5, 1539, 446, 2874, 5530, 9011, 1652, 2864, 72, 609, 55, 1063, 5, 6919, 8, 1587, 56, 10105, 7, 383, 21, 446, 14123, 2697, 5, 302, 57, 2862, 535, 183, 247, 2142, 27, 184, 2148, 9217, 1698, 412, 4504, 184, 10975, 2369, 7, 3758, 11, 29, 8588, 2572, 1530, 37, 3527, 20, 146, 121, 9445, 838, 1440, 16778, 167, 9685, 1392, 12111, 425, 7, 16778, 167, 9, 2148, 9217, 8, 611, 37, 105, 163, 9, 121, 105, 4402, 261, 1698, 16778, 167, 3945, 365, 425, 19631, 30, 6209, 5814, 15, 17421, 104, 9, 121, 13134, 10846, 266, 350, 943, 2784, 34, 10343, 121, 1128, 26, 23, 252, 6, 2148, 9217, 835, 6137, 756, 10347, 310, 185, 6338, 835, 12, 1638, 737, 6137, 756, 3527, 121, 5892, 2241, 96, 334, 5272, 8588, 261, 3444, 2355, 207, 37, 1194, 4140, 219, 9, 2904, 1638, 6137, 6124, 219, 675, 207, 11719, 864, 8, 16778, 167, 6, 536, 184, 2862, 12, 92, 6450, 812, 15, 6137, 99, 7, 82, 16778, 167, 99, 9, 7317, 11, 37, 207, 18023, 5, 274, 16778, 167, 11, 207, 18023, 192, 8, 2148, 9217, 1698, 544, 7466, 33, 2559, 189, 121, 207, 190, 834, 2789, 9, 11719, 864, 8, 2942, 526, 2148, 9217, 6, 75, 536, 104, 9, 121, 2942, 11, 2655, 2550, 9752, 1930, 9, 121, 5238, 1081, 2102, 43, 1063, 1930, 9, 121, 207, 2894, 6137, 37, 1259, 20, 121, 677, 2904, 536, 4515, 9, 121, 105, 2148, 9217, 1698, 2550, 8950, 365, 924, 9, 121, 16778, 167, 9, 7169, 8, 15, 1907, 635, 16778, 167, 1698, 90, 4455, 15628, 97, 465, 6, 1808, 13, 121, 20140, 1698, 1902, 161, 10689, 184, 745, 16778, 167, 37, 943, 20140, 16466, 405, 2148, 9217, 60, 4777, 1036, 818, 12558, 254, 112, 2862, 535, 5, 82, 16778, 167, 46, 69, 7231, 99, 9, 2148, 9217, 1698, 6137, 285, 7023, 23, 2520, 121, 2253, 191, 16778, 167, 1530, 73, 677, 11300, 2867, 55, 1017, 9, 5484, 17, 4674, 12, 70, 1166, 370, 597, 6137, 8017, 265, 1324, 121, 10323, 8180, 8317, 1341, 12084, 416, 8322, 10, 7989, 14347, 45, 53, 15443, 1621, 45, 178, 668, 5, 357, 5105, 407, 60, 357, 9717, 91, 9368, 330, 7, 276, 1902, 161, 1622, 8, 7, 11135, 6, 6649, 7417, 78, 9, 121, 2942, 188, 1698, 5156, 578, 2253, 11, 5, 515, 5156, 3121, 523, 6168, 337, 10, 23, 5, 2148, 9217, 1530, 8, 1392, 365, 1622, 8, 40, 10209, 72, 104, 5, 21, 1661, 188, 365, 12, 19, 184, 10975, 7368, 4408, 2142, 562, 2336, 108, 303, 69, 1239, 2142, 21, 20, 5, 4186, 188, 9, 500, 8, 5156, 28, 104, 5, 2148, 9217, 6, 83, 3108, 260, 9236, 83, 497, 1063, 121, 75, 14216, 5646, 16778, 167, 9685, 1392, 11317, 405, 580, 2148, 9217, 73, 10674, 11317, 7, 10, 23, 146, 188, 422, 5, 617, 9236, 403, 6835, 3366, 29, 2509, 109, 8447, 2148, 9217, 756, 17928, 1328, 3121, 6220, 5, 10, 7934, 908, 11857, 450, 395, 188, 54, 207, 3257, 2148, 9217, 756, 17057, 10747, 310, 668, 5, 563, 330, 6889, 2995, 916, 9, 5814, 6835, 395, 5646, 9445, 838, 1440, 283, 908, 837, 5424, 1930, 53, 83, 60, 194, 3024, 4205, 11, 37, 8444, 310, 60, 5, 58, 1953, 156, 67, 8599, 1930, 185, 4429, 1953, 2794, 3366, 5, 16778, 167, 261, 6, 448, 18666, 8599, 1930, 2385, 5, 211, 188, 16300, 60, 11140, 1556, 1015, 118, 2942, 188, 5, 16778, 167, 188, 15, 60, 27, 330, 2253, 8, 7, 5238, 403, 330, 972, 848, 10, 23, 5, 6108, 2572, 991, 908, 11857, 450, 3243, 10201, 161, 10, 23, 5, 74, 15, 188, 1273, 5, 489, 2059, 74, 1698, 830, 424, 526, 14414, 4186, 5156, 28, 2182, 849, 5, 74, 1698, 5156, 578, 21, 5129, 5, 2942, 188, 1698, 5156, 578, 2253, 11, 5, 515, 5156, 3121, 523, 6168, 337, 10, 23, 5, 2148, 9217, 1530, 8, 1392, 365, 1622, 8, 40, 2709, 72, 104, 5, 5390, 7, 74, 105, 8727, 29, 18724, 548, 9177, 20, 29, 515, 10, 4431, 998, 14144, 337, 5, 2631, 337, 1543, 207, 10201, 161, 5, 518, 655, 848, 5, 334, 4444, 94, 36, 10201, 161, 5, 36, 20699, 9, 3267, 60, 11140, 1449, 114, 10036, 385, 13, 5, 1581, 1047, 1715, 6024, 166, 109, 4388, 9446, 7, 2143, 5275, 5, 465, 1423, 4945, 155, 7, 3465, 54, 838, 1026, 25, 185, 5, 36, 169, 1466, 50, 5063, 19198, 7396, 185, 5, 334, 577, 198, 10, 6, 196, 8648, 36, 196, 2166, 13264, 31, 2260, 157, 94, 7, 2757, 94, 7, 5157, 94, 5, 212, 5073, 6, 94, 36, 285, 206, 60, 48, 4945, 47, 7671, 119, 44, 541, 12, 95, 94, 36, 10036, 7, 10219, 11038, 3556, 8919, 3462, 5, 214, 201, 9734, 7, 196, 10371, 5, 10, 23, 938, 72, 2640, 7, 10, 23, 2461, 72, 24, 6623, 5, 1118, 1324, 7, 1118, 3712, 6524, 7, 6524, 3712, 3511, 5, 943, 85, 3048, 1127, 2138, 60, 2385, 69, 8995, 66, 5046, 39, 11, 5, 1118, 12, 2054, 12, 1458, 8, 2229, 99, 7, 1118, 1246, 49, 196, 1246, 2822, 5, 1023, 60, 465, 11, 6680, 465, 11, 5, 805, 11, 5638, 468, 6680, 5, 212, 816, 1179, 658, 6, 4271, 207, 36, 7, 11465, 6208, 593, 2621, 1597, 867, 4308, 2806, 1655, 1190, 8698, 6, 17789, 3462, 5, 649, 2942, 1391, 131, 1376, 112, 5, 274, 389, 424, 526, 830, 11, 1391, 131, 30, 6, 1074, 5129, 1391, 131, 30, 6, 20, 5, 2366, 39, 5129, 2942, 1698, 1391, 131, 9408, 3654, 37, 2635, 2942, 11, 3267, 2942, 1698, 1391, 131, 30, 532, 278, 1440, 9038, 509, 2942, 4439, 4423, 11, 155, 1474, 77, 552, 68, 7086, 52, 10, 1698, 1364, 837, 13735, 5, 5649, 411, 60, 326, 2042, 11, 6, 211, 8723, 37, 1449, 169, 1474, 411, 15, 2904, 1261, 6, 3340, 2538, 18, 6076, 8236, 163, 5, 649, 2942, 1391, 131, 1376, 112, 5, 274, 389, 424, 526, 830, 11, 1391, 131, 30, 6, 1074, 5129, 1391, 131, 30, 6, 20, 5, 2366, 39, 5129, 2942, 1698, 1391, 131, 9408, 3654, 37, 2635, 2942, 11, 3267, 2942, 1698, 1391, 131, 30, 5, 9, 7, 516, 2942, 1189, 118, 1391, 131, 2028, 2942, 188, 5, 36, 7365, 797, 2522, 817, 12366, 8, 35, 102, 1239, 207, 20, 5, 1239, 99, 15, 19162, 9, 1113, 4347, 6, 2635, 212, 207, 208, 12555, 1190, 19, 14039, 385, 2918, 3167, 487, 20, 5, 21, 397, 9, 9318, 6, 1946, 35, 1163, 9652, 75, 15, 260, 208, 562, 102, 817, 4342, 8, 67, 5174, 4732, 5, 544, 397, 523, 60, 964, 15, 2610, 13, 5, 16856, 12, 260, 671, 1440, 750, 15, 24, 542, 5, 2177, 547, 403, 105, 194, 3517, 53, 83, 39, 1625, 1625, 1698, 433, 13, 5, 1625, 1625, 1698, 433, 16, 21, 83, 1041, 2942, 4618, 497, 10971, 12, 121, 549, 5935, 96, 112, 60, 121, 6228, 816, 1625, 11, 4406, 83, 1190, 244, 2166, 4740, 916, 1698, 433, 4515, 9, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,338
10,338
म डेमोक्य्राटिक पार्टीको रजिष्टर्ड भोटर हुँ । प्रारम्भिक चरणको चुनावमा मैले सेक्रेटरी हिलारी क्लिन्टनलाई भोट हालेँ । उनी पार्टीको तर्फबाट राष्ट्रपतिको उम्मेदवार बन्न सफल भइन् । मलाई खुसी लाग्यो । झन्डै १६ वर्ष अमेरिकी सत्ता केन्द्रको वरिपरि रहेकी क्लिन्टन परीक्षण भइसकेकी राजनेता हुन् । खासमा उनको शासन ओबामा सरकारको निरन्तरता बाहेक केही फरक हुने थिएन । केही गरी निर्वाचित भएमा उनले धैरै राम्रो गर्न मुश्किल भए पनि नराम्रो चाहिँ गर्दिनन् भन्ने मलाई लागेको थियो । सबैभन्दा ठूलो कुरा, ‘उनी महिला हुन् र उनको विजयले संसारभरका महिलालाई हौसला प्रदान गर्नेछ’ भन्ने आम बुझाइसँग म पनि सहमत थिएँ । चुनाव प्रचारप्रसार जोडतोडले चल्यो । शान्त र शालीन क्लिन्टनलाई अराजक, छुचो, उग्र, दम्भी र असहिष्णु डोनाल्ड डोनाल्ड ट्रम्पले टक्कर दिए । ट्रम्पको तीतो बोली र कठोर प्रस्तुति यसअघि स्थापित सद्भावपूर्ण प्रतिष्पर्धाका सामु पटक्कै नसुहाउने खालको थियो । उनले नमीठो र क्रुद्ध तुल्याउने कुरा मात्र बोले । ट्रम्पले अमेरिका र अमेरिकीहरुको हितमा बाधा पुग्ने वा पुग्न सक्ने सबै कुरा रोक्ने एकसूत्रीय नारा लगाइरहे । यस क्रममा उनले मुस्लिमहरुलाई आतंककारी, हिस्पेनिसहरुलाई गुण्डागर्दी गर्ने, लागूऔषध कारोबारी र चिनियाँहरुलाई अमेरिकी बजारलाई प्रभावित पार्न खोज्ने तत्व जस्ता थुप्रै आरोप लगाए । उनको आरोप सही थियो वा थिएन भोलिका दिनले देखाउला । तर,उनले सबैलाई एउटै घानमा हालेर पिस्ने कुरा जो गरे, त्यो गलत थियो । जसको त्यही बेला राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय वृत्तमा व्यापक आलोचना भयो । प्रचारप्रसारको रौनक बढ्दै जाँदा हिलारी अफ्रिकन–अमेरिकन, हिस्पेनिस, इमिग्रेन्ट, महिला, अल्पसंख्यककी ज्यादा र अरुकी उम्मेदवार कम र ट्रम्प भने ती सबै बाहेक अरूका मात्र उम्मेदवारको रूपमा प्रचारित भए । अन्त्यसम्म आइपुग्दा त्यो यिनीहरूको ‘ब्राण्ड’ र प्रतिष्ठाको विषय समेत बन्यो । मेरो विचारमा, राष्ट्रपति निर्वाचनलाई ‘एग्रेसिव’ र अपत्यारिलो बनाउने तत्व यिनै थिए, जुन अमेरिकी समाजलाई हल्लाउने गरी अहिले सबैतिर बहसको तात्तात्तो विषय बनिरहेको छ । संसारभरका अमेरिकी र अमेरिकाभित्र बसोबास गर्ने मानिस जुनसुकै बेला अतिवादी आतंककारी हमलाको शिकार बन्न सक्ने विद्यमान अवस्थामा त्यसको प्रतिकार र बचाउका लागि ट्रम्पले क्लिन्टनको भन्दा प्रभावकारी कदम चाल्छन् जस्तो मलाई लाग्छ निर्वाचनको केही दिनअघि मेरो मनस्थिति परिवर्तन भयो । म जस्ता नेपाली मूलको अमेरिकी नागरिकको हित हिलारी क्लिन्टनले मात्र गर्छिन् । उनका प्रतिष्पर्धी ट्रम्पले अमेरिकी कानुनको सम्पूर्ण वैधानिकता पूरा गरेर बसेको म जस्तो नागरिकहरुलाई लखेट्छन् भन्ने भ्रमपूर्ण प्रचारबाट बाहिर निस्किएँ । अर्को कुरा, अमेरिकालाई गैरकानुनी मानिसको बसोबासस्थल बनाउँदिनँ र त्यसको रोकथामका लागि जमिनको भागमा पर्खाल लगाउँछु भन्ने ट्रम्पको राष्ट्रहितसम्बन्धी धारणालाई खिसी गर्ने काम मलाई मन परेन । बेँगाजीको दुःखद घटना हिलारीको कमजोरीको उपज हो र त्यसबाट बच्न उनले इमेल काण्ड रचेकी हुन् भन्ने कुरामा मलाई अहिलेसम्म विश्वास छ । संसारभरका अमेरिकी र अमेरिकाभित्र बसोबास गर्ने मानिस जुनसुकै बेला अतिवादी आतंककारी हमलाको शिकार बन्न सक्ने विद्यमान अवस्थामा त्यसको प्रतिकार र बचाउका लागि ट्रम्पले क्लिन्टनको भन्दा प्रभावकारी कदम चाल्छन् जस्तो मलाई लाग्छ । त्यस्तै, हाम्रो नेपाली समुदाय डेमोक्र्याटिक पार्टीलाई विशेष आफ्नो ठान्ने गर्छ । पाँच वर्षको दौरानमा मैले के पाएँ भने यो कुनै तर्क, सिद्धान्त र विचारमा आधारितभन्दा पनि ‘प्रजातन्त्र‘ भन्ने शब्द हामीलाई प्रिय लाग्ने भएकोले स्वाभाविक झुकाव हो । रिपब्लिकन पार्टीलाई चाहिँ प्रजातान्त्रिक नै हैन भन्ने जस्तो धारणा हाम्रो बनेको छ । तर, म यो धारणालाई गलत मान्छु । अमेरिकाका यी दुवै पुराना पार्टीको जग प्रजातन्त्र नै हो भन्ने मेरो ठहर छ । चुनावको अघिल्लो दिन ट्रम्पको पक्षमा फेसबुकमार्फत आफ्नो धारणा राख्दा धेरै साथीले आश्चर्य व्यक्त गर्नुभयो । केही हिस्पेनिस साथीहरू त रिसाए पनि । मलाई भने एउटा उम्मेदवारको पक्षमा मिडिया, अधिकारकर्मी, अभियन्तादेखि राष्ट्रपति,उपराष्ट्रपतिसम्म लागेर प्रचारपसार गरेको र अर्को उम्मेदवारको पक्षमा उसकी श्रीमती र उपराष्ट्रपतिको उम्मेदवारले मात्र साथ दिएको कुरा अनौठो लागिरहेको थियो । एउटाको देवत्वकरण र अर्काको दानवत्वकरणको सिलसिला तब रोकियो, जब २१८ र २७६ को अंकगणित टेलिभिजनका पर्दामा देखापर्‍यो । जनताले रुचाएपछि कसको के लाग्दो रहेछ र !
Opinion
false
[ 0, 74, 1602, 61, 65, 9400, 1588, 4647, 1043, 9, 167, 3976, 2283, 2550, 18, 1273, 5, 2750, 2565, 2655, 257, 20810, 17989, 19499, 14, 2550, 9752, 161, 5, 126, 1043, 1180, 7675, 986, 756, 349, 6128, 5, 377, 1423, 1547, 5, 2872, 709, 80, 529, 1756, 2428, 3818, 6111, 19499, 1487, 12722, 98, 14041, 112, 5, 1812, 8, 145, 977, 12967, 501, 2620, 1472, 72, 611, 40, 924, 5, 72, 57, 886, 2355, 58, 20725, 269, 24, 17609, 99, 15, 4113, 2422, 12133, 310, 53, 377, 288, 38, 5, 282, 218, 83, 7, 62, 7385, 188, 112, 9, 145, 1558, 11, 6225, 12, 3221, 9502, 359, 2842, 45, 53, 1008, 5816, 63, 74, 15, 2586, 1678, 5, 731, 6559, 808, 84, 65, 280, 11, 9311, 5, 3791, 9, 10, 8796, 23, 19499, 14, 18827, 7, 682, 3802, 7, 8624, 7, 16485, 34, 9, 21227, 4781, 4781, 4457, 19465, 425, 5, 3582, 6, 17388, 5036, 9, 6784, 3516, 870, 686, 5662, 1032, 10735, 12, 5651, 12784, 69, 5604, 97, 303, 623, 3057, 38, 5, 58, 3957, 34, 6896, 9, 11441, 2482, 11917, 30, 83, 90, 5411, 5, 4457, 718, 9, 529, 199, 5042, 4872, 990, 50, 1382, 395, 82, 83, 6081, 26, 10989, 439, 1751, 18824, 5, 42, 268, 58, 4111, 344, 14576, 7, 2945, 337, 12356, 1780, 344, 17691, 1803, 10598, 1038, 34, 9, 1169, 344, 529, 443, 14, 1111, 1370, 3258, 4153, 519, 1421, 728, 4055, 5, 145, 728, 1819, 38, 50, 924, 2638, 12, 56, 11, 2159, 615, 219, 5, 274, 8273, 1637, 1148, 7575, 23, 8, 6540, 9707, 461, 83, 400, 6604, 115, 1361, 38, 5, 1059, 516, 260, 111, 86, 17589, 6017, 8, 2227, 1975, 163, 5, 6559, 6, 10910, 1229, 1201, 17989, 18598, 9635, 5791, 370, 23, 7, 2945, 337, 12356, 1780, 7, 505, 1987, 7816, 2319, 7, 9780, 9884, 98, 9302, 9, 677, 98, 986, 216, 9, 3582, 29, 271, 82, 1472, 974, 12, 90, 986, 6, 100, 1956, 225, 99, 5, 919, 116, 7519, 115, 3510, 6, 62, 9927, 1076, 45, 9, 5615, 6, 372, 103, 3462, 5, 229, 679, 8, 7, 426, 228, 14, 7036, 10522, 8180, 45, 9, 10, 20151, 356, 4153, 3968, 1677, 253, 529, 7248, 9713, 623, 57, 114, 9124, 1983, 6, 2220, 4538, 2787, 65, 372, 12568, 13, 5, 6225, 12, 529, 9, 718, 527, 1387, 25, 1069, 2801, 260, 1248, 884, 14576, 4977, 6, 4461, 756, 395, 4899, 313, 467, 13345, 9, 10579, 12, 19, 4457, 19499, 6, 158, 1568, 2668, 3578, 3065, 401, 377, 1033, 4241, 72, 6629, 229, 13355, 470, 163, 5, 74, 519, 39, 975, 6, 529, 3453, 2111, 17989, 19499, 11, 90, 10186, 5, 539, 21484, 4457, 529, 6571, 629, 9498, 138, 364, 109, 888, 74, 401, 9601, 14, 12348, 3065, 53, 3901, 1032, 1956, 17, 488, 6080, 161, 5, 258, 83, 7, 718, 14, 6793, 2318, 1387, 2820, 10201, 161, 1335, 161, 9, 467, 8352, 12, 19, 2237, 6, 1673, 5454, 14497, 97, 53, 3582, 6, 357, 5942, 793, 1435, 14, 4809, 398, 25, 46, 377, 221, 9497, 5, 1250, 6403, 10358, 15679, 573, 17989, 6, 3559, 6, 8702, 20, 9, 4857, 7322, 58, 4078, 8092, 9, 2989, 98, 112, 53, 1495, 377, 1191, 468, 13, 5, 6225, 12, 529, 9, 718, 527, 1387, 25, 1069, 2801, 260, 1248, 884, 14576, 4977, 6, 4461, 756, 395, 4899, 313, 467, 13345, 9, 10579, 12, 19, 4457, 19499, 6, 158, 1568, 2668, 3578, 3065, 401, 377, 1033, 5, 3960, 212, 39, 1193, 17192, 370, 201, 14, 302, 54, 11392, 578, 5, 311, 619, 12065, 8, 257, 105, 8040, 29, 21, 75, 2142, 7, 1679, 9, 679, 8, 1355, 168, 15, 62, 19767, 3259, 53, 761, 928, 3780, 770, 2261, 2973, 18514, 20, 5, 10720, 201, 14, 2422, 3922, 37, 2176, 53, 401, 1435, 212, 385, 13, 5, 274, 74, 21, 1435, 14, 1361, 2183, 3694, 5, 6269, 208, 390, 2080, 1043, 2626, 2680, 37, 20, 53, 229, 3032, 13, 5, 731, 6, 1881, 56, 3582, 6, 1216, 1468, 748, 54, 1435, 7176, 85, 1346, 11, 6278, 759, 1196, 5, 72, 2945, 337, 12356, 1780, 5372, 60, 15841, 15, 5, 377, 29, 102, 986, 6, 1216, 1437, 7, 9632, 7, 6881, 132, 426, 7, 4094, 6181, 2517, 116, 3298, 1956, 131, 2782, 28, 9, 258, 986, 6, 1216, 4541, 98, 1420, 9, 6964, 6, 986, 11, 90, 246, 245, 83, 5729, 7332, 38, 5, 102, 6, 1404, 1690, 2890, 9, 9445, 11831, 1690, 2890, 6, 19775, 2698, 10683, 7, 745, 143, 4701, 9, 729, 2674, 10, 6, 1950, 5340, 225, 2329, 12, 2694, 8, 2159, 3745, 21, 5, 1581, 15407, 135, 3340, 6, 105, 10962, 1175, 9, 264, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,339
10,339
इन्टरनेटको दुनियाँमा ‘भाइरल’ भन्ने शब्द पछिल्लो समयमा खुबै चलेको छ । यो शब्दले यस्तो फोटो, भिडियो, पेज, लेख वा लिङ्कलाई जनाउँछ, जुन इमेल वा सोसल मिडिया पोर्टलबाट रातारात धेरैभन्दा धेरैले हेर्छन्, पढ्छन् वा क्लिक गर्छन् । त्यसबाट पहिले कसैले नचिनेको मान्छे वा कसैले नहेरेको फोटो, भिडियो, पेज पनि छोटो समयमै प्रसिद्धीको शिखर चुम्न सफल हुन्छ । अधिकारी रबिन्द्र भाइरल हुने प्रक्रियामा प्रमुख भूमिका खेल्ने इन्टरनेटका सामाजिक सञ्जालहरु नै हुन्, जसमा मुख्यगरी फेसबुक, टि्वटर, इन्स्टाग्राम, युट्युब पर्छन् । जसरी ‘भाइरल फिभर’ एक मानिसबाट अर्को मानिसमा शीघ्र सर्दै जान्छ, त्यसैगरी कुनै फोटो वा भिडियो सोसल साइटका एउटा प्रयोगकर्ताबाट अर्कोमा चाँडै सर्दै जाने भएकोले प्रतीकात्मक रुपले भाइरल भनिएको हो । भाइरल हुने ट्रेन्डमा प्रायः म्युजिक भिडियो र वास्तविक घटना उतारिएको भिडियोहरु पर्छन् । जस्तै सन् २०१२ मा किम्बर्ली विल्किन्सको ‘त्यसको लागि कसैसँग समय छैन’ भन्ने हास्यास्पद तर वास्तविक कथा भिडियोको रुपमा भाइरल बन्यो । उनले ‘आइ गट ब्रोन्काइटिस’ भन्ने फ्रेजलाई आफ्नै कपीराइट मानेर सो शीर्षकको गीत राखेको भनेर पछि एप्पल कम्पनीलाई मुद्दा समेत हालिन् । भाइरल भिडियोको प्रकृति रहस्यमय, रोचक, लोभलाग्दो, हास्यास्पद, प्रेरणादायी वा घृणा निम्त्याउने मध्ये कुनै एक हुने गर्छ । तर, भाइरल भनेको आकस्मात् हुने कुरा हो । यो कसैले चाहेर हुने हैन, कसैले थाहा नपाईकन पनि भएको हुन सक्छ । हो, वास्तवमा तपाईं किम कार्दसियन वा लेडी गागा हैन भने तपाईंको टि्वट भाइरल हुने सम्भावना न्यून छ । प्रायः सेलिब्रिटीहरुको पोस्ट वा कुनै नामी पत्रिकाको पोस्टहरु भाइरल हुनु नौलो मानिादैन । तर, कुनै सर्वसाधारणको पोस्ट भाइरल हुनु दुर्लभ कुरा हुन्छ । यसमा धेरै कुराले एकैसाथ काम गरेको हुनुपर्छ । भाइरल हुन फ्रेम आकर्षक हुनुपर्‍यो, विषयवस्तु मार्मिक हुनुपर्‍यो, सन्देश घतलाग्दो हुनुपर्‍यो, सरल भाषा र भावनात्मक संवेग खुशी-दुःख, माया-घृणाको बीचबाट बग्ने खालको हुनुपर्‍यो । रुपचन्द्र महर्जनको क्यामेराको फ्ल्याशबाट फिश्लिङ झोलुङ्गे पुलको छेउमा झिल्का बल्यो र कुसुम श्रेष्ठलाई रातारात सेलिब्रिटी नै बनायो । नत्र गाउँगाउँमा पहाडका कुना-कन्दराहरुमा घाँस, सेउला, पत्कर, ढोंड, मल र तरकारीका भारी र दूधका क्यानहरु बोक्ने कुसुमहरु नेपालमा गनेर साध्य छ र ? ता कि यसले बढीभन्दा बढीलाई प्रभाव छोड्न सकोस् र सेयर गर्न उत्प्रेरित गरोस् । त्यति मात्र भएर हुादैन, यो त्यस्तो बेलामा पोस्ट हुनुपर्‍यो, जुन बेला पूरै क्षेत्र वा राष्ट्रिय मूड एकै झट्कामा लपेटियोस् । सही माध्यम र सही समय अत्यावश्यक छ । यसमा संयोगको भूमिका बढी हुन्छ । सबै कुरो जान्दाजान्दै पनि म भाइरल हुन्छु भनेर कोही हुन सक्दैन । भाग्य र अवसरको झिल्काहरु पनि मौका कुरेर यत्रतत्र घुमिरहेका हुन्छन् । जस्तो कि एउटा अवसर रुपचन्द्र महर्जनको क्यामेराको फ्ल्याशबाट फिश्लिङ झोलुङ्गे पुलको छेउमा झिल्का बल्यो र कुसुम श्रेष्ठलाई रातारात सेलिब्रिटी नै बनायो । नत्र गाउँगाउँमा पहाडका कुना-कन्दराहरुमा घाँस, सेउला, पत्कर, ढोंड, मल र तरकारीका भारी र दूधका क्यानहरु बोक्ने कुसुमहरु नेपालमा गनेर साध्य छ र ? भाइरल भएर जन्मिएका व्यक्तिलाई अनलाइन सेलिब्रिटी भन्ने चलन छ । अनलाइन सेलेब्रिटी भनेका प्रायः क्षणिक चर्चाको विषय हुन्, जो पछि समयसँगै हराएर जान्छन् । किनकि भाग्य वा चमत्कारसाग गाँसिएर आएको ख्याति टिकाउ हुँदैन । आफ्नै असली खुबी छ भने क्रमिक रुपमा सफल हुँदै गएर अन्त्यमा प्रसिद्ध हुन्छ, खहरे खोला जस्तो भाइरल भएर हैन । एउटा सानो उदाहरणः प्रारम्भिक चरणमा भाइरल भएको भिडियो तथा पोस्ट गुगलमा सर्वाधिक खोजिन्छ । तर, केही समयपछि त्यो लगभग बन्द हुन्छ । सन् २०१२ तिर ‘ओप्पा गङ्नम स्टाइल’ भन्ने म्युजिक भिडियो अहिलेसम्मकै छोटो समयमा धेरै हेरिएको भिडियो हो, जुन विश्व दर्शक प्लेटफार्मको लागि गुमनाम व्यक्तिले निकालेको भिडियो हो । जुन त्यो सालभरि चल्नु चल्यो, तर अहिले त्यो न हेरिन्छ न पछ्याइन्छ । भाइरल विषयवस्तुको नियति प्रायः यस्तै हुन्छ । भाइरल हुनु छ भने भएरै छोड्छ, केहीले छेक्दैन । ‘गङ्नम स्टाइल’ गीतमा कसले के नै बुझेको थियो होला र अन्धाधुन्ध सेयर गर्न ? अब ती पार्क जे साङ् (साई) ले अर्को गीत कति ल्याइसके, उनका सीमित कोरियन फ्यानहरु बाहेक अरुलाई थाहापत्तो हुँदैन । फेरि फर्कौं नेपालकै ‘कुसुम’ घटनामा । यदि इरेजरले त्यो दिनको फोटो खिचाइको घटना मात्र मेटेर जस्ताको तस्तै फेरि घटना-परिघटना दोहोर्‍याइयो भने के होला ? अप्रत्याशित रुपमा आर्जेको ख्यातिले मान्छेलाई बादलमा सपनाको महल बनाउन मन लगाइदिन्छ मानिलिऔं, इन्टरनेटको यस्तो हङ्गामा केही भएकै छैन, कुसुम श्रेष्ठ वा रुपचन्द्र महर्जनलाई हामीले चिनेका छैनौं । कुसुम झोलुङ्गे पुल तरेर पिठ्युामा डोकोमा गोलभेंडा बोकेर आउँदै छे र रुपचन्द्रजीले वारिबाट उनको पूरै फोटो खिचे, भारी बिसाएपछि दोस्रो फोटो खिचे र एवम् प्रकारले त्यो फोटो सामाजिक सञ्जालमा अपलोड गरे भने अब त्यो भाइरल नहुने पक्का छ । किनकि त्यो समय त्यस्तै थियो, जतिखेर अपलोड हुँदा त्यो भाइरल हुनेवाला थियो, नत्र तपाईं-हाम्रा पोस्ट जस्तै बेखबर ! एवम् प्रकारले दैनिक क्रियाकलाप गरिरहेको फोटो टम, डिक र ह्यारी सबैले दिनहुँजसो अपलोड गरिरहेकै हुन्छन् । तर, ती त्यत्तिकै बिलाउँछन् । अप्रत्याशित रुपमा आर्जेको ख्यातिले मान्छेलाई बादलमा सपनाको महल बनाउन मन लगाइदिन्छ । पाकिस्तानका ‘चायवाला’ मोडल भए । यसमा कुनै सन्देह छैन, उनीमा एउटा मोडलमा हुनुपर्ने खुबी छैन भने समयको बहावसागै उनी मोडलिङ पेशाबाट बढारिनेछन् । अहिले कुसुम पनि अभिनय गर्ने भन्दै छिन् । यो नौलो हैन । सन् २०११ मा घरबारविहीन टेड विलियम्स एउटा भिडियोबाट भाइरल भएर चर्चित भए । उनले अमेरिकाको (२०१६ को) राष्ट्रपति निर्वाचनमा लड्ने घोषणा समेत गरे । आकस्मिक इन्टरनेट फेमले मान्छेलाई मनको लड्डु यसरी घिउसँग खुवाइदिन्छ । पछि उनी आफ्नो धरातलमा उत्रिए र उम्मेदवारी त्यागे । तसर्थ भन्न खोजेको के हो भने, यो फेम आउँछ र जान्छ । तर, आफ्नो लक्ष्यमा बाहिरी कुराबाट सजिलै विचलित हुने मान्छे मात्र करिअर परिवर्तन गर्ने दाउमा हुन्छ । कुसुमको कुरा पनि त्यही हो, उनको सौन्दर्य उनी एउटा मोडल भइन् भने त्यति झल्किँदैन, जति एउटा सामान्य किशोरी घरायसी काम सघाउन डोको बोकेर निश्फिक्री बजार हिँडेको बेलामा झल्कियो । पर्दाको हिरोइनभन्दा डोको बोकेर श्रम गर्ने उनी जस्ता अरु लाखौं महिला वास्तविक जीवनकै हिरोइन हुन् । पर्दाका कस्मेटिक अनुहारभन्दा ती श्रमजीवीको स्वच्छन्दता धेरै माथि छ । डोको बोक्दैमा गोलभेंडा किचिएसरि भविष्य किचिने हैन, थाप्लोमा लाएको नाम्लोले भाग्य थिचिने पनि हैन । तसर्थ, आफूले टेकेको जमिन नै बिर्सिनुभन्दा आफ्नै धरातलमा उभिएर राम्रो गर्दै गए स्वावलम्बी अरु थुप्रैका लागि प्रेरणा पो बन्न सकिन्छ कि ? ट्विटर  @
Opinion
false
[ 0, 11547, 6067, 8, 62, 7479, 18, 59, 45, 53, 761, 532, 278, 7022, 69, 2464, 13, 5, 21, 761, 11, 223, 1523, 7, 455, 7, 5084, 7, 446, 50, 8275, 14, 13933, 7, 253, 4078, 50, 12690, 1437, 842, 17, 13670, 85, 168, 85, 11, 2847, 11637, 2874, 3065, 50, 1284, 890, 5, 4857, 466, 938, 16574, 30, 6, 916, 50, 938, 14939, 30, 6, 1523, 7, 455, 7, 5084, 15, 2645, 3075, 1247, 34, 6, 2419, 17570, 349, 78, 5, 768, 18332, 4498, 40, 3736, 110, 634, 2034, 2505, 12, 243, 2109, 55, 37, 6760, 1223, 283, 2613, 1468, 7, 2117, 3571, 166, 18, 7, 16277, 7, 9789, 7177, 5, 2366, 62, 7479, 18, 59, 2534, 1325, 45, 26, 1069, 17, 258, 11216, 10790, 1457, 458, 1937, 7, 2131, 75, 1523, 50, 455, 12690, 4095, 12, 102, 3629, 17, 258, 8, 2287, 1457, 458, 341, 2261, 4271, 1329, 4586, 4498, 1308, 20, 5, 4498, 40, 17566, 8, 3206, 2378, 455, 9, 2781, 573, 11186, 593, 7992, 7177, 5, 487, 154, 7185, 43, 146, 4236, 5355, 9954, 15174, 495, 6, 12288, 6, 19, 7879, 137, 104, 45, 53, 20749, 47, 2781, 721, 455, 6, 88, 4498, 3462, 5, 58, 62, 4021, 473, 166, 8820, 310, 44, 14344, 45, 53, 6787, 1978, 14, 509, 1604, 34, 9793, 4096, 194, 3397, 6, 279, 1351, 185, 186, 6109, 558, 14, 739, 103, 340, 1516, 5, 4498, 455, 6, 2792, 8311, 7, 5572, 7, 4745, 7725, 7, 20749, 7, 19295, 50, 9893, 16716, 755, 75, 26, 40, 578, 5, 274, 4498, 639, 12079, 337, 8, 1348, 40, 83, 20, 5, 21, 938, 2878, 18, 40, 7528, 938, 433, 14561, 44, 23, 15, 16, 67, 542, 5, 649, 3469, 687, 5276, 183, 4919, 10360, 50, 10, 11, 628, 1453, 1257, 2176, 29, 1480, 2117, 3571, 166, 4498, 40, 809, 3634, 13, 5, 3206, 21580, 199, 4606, 50, 75, 157, 34, 600, 6, 4606, 55, 4498, 411, 7634, 43, 708, 33, 5541, 5, 274, 75, 7622, 4606, 4498, 411, 6825, 83, 78, 5, 695, 85, 83, 11, 1127, 2138, 46, 28, 1320, 5, 4498, 67, 17442, 3313, 67, 5988, 21, 7, 5489, 13672, 67, 5988, 21, 7, 1603, 1914, 84, 7725, 67, 5988, 21, 7, 3371, 440, 9, 10860, 713, 1903, 294, 2044, 70, 19230, 7, 932, 70, 1315, 1600, 480, 33, 6, 994, 17, 7923, 3057, 67, 5988, 21, 5, 1979, 3272, 3398, 6, 4394, 6, 6140, 1407, 367, 17, 2534, 367, 12719, 14234, 909, 6, 5534, 4674, 1312, 12, 889, 926, 9, 4727, 8913, 13670, 21580, 37, 4908, 5, 6228, 17147, 1907, 12, 10985, 70, 44, 12388, 33, 608, 6455, 7, 1276, 615, 6347, 10730, 2377, 18, 7, 12057, 4596, 7, 2068, 9, 1654, 12, 4209, 9, 2443, 12, 5670, 55, 10009, 4727, 55, 211, 16165, 18, 18259, 13, 9, 121, 2220, 146, 438, 118, 168, 118, 14, 854, 9056, 14908, 9, 1593, 24, 10, 16723, 13513, 5, 1047, 90, 266, 1830, 33, 5541, 7, 21, 1028, 2499, 4606, 67, 5988, 21, 7, 253, 260, 4117, 164, 50, 111, 5796, 280, 1127, 18126, 8, 10, 59, 11997, 15671, 5, 1819, 1743, 9, 1819, 137, 8195, 13, 5, 695, 8244, 6, 634, 118, 78, 5, 82, 3903, 481, 685, 7060, 458, 15, 74, 4498, 78, 97, 185, 1128, 67, 1916, 5, 5525, 9, 714, 6, 4674, 1312, 12, 55, 15, 2259, 10, 17871, 18315, 18491, 12, 583, 5, 401, 146, 102, 714, 1979, 3272, 3398, 6, 4394, 6, 6140, 1407, 367, 17, 2534, 367, 12719, 14234, 909, 6, 5534, 4674, 1312, 12, 889, 926, 9, 4727, 8913, 13670, 21580, 37, 4908, 5, 6228, 17147, 1907, 12, 10985, 70, 44, 12388, 33, 608, 6455, 7, 1276, 615, 6347, 10730, 2377, 18, 7, 12057, 4596, 7, 2068, 9, 1654, 12, 4209, 9, 2443, 12, 5670, 55, 10009, 4727, 55, 211, 16165, 18, 18259, 13, 9, 121, 4498, 266, 5102, 1874, 949, 21580, 53, 1328, 13, 5, 949, 1276, 11, 4979, 5904, 1788, 3206, 17941, 913, 6, 372, 6760, 400, 186, 137, 241, 14526, 6931, 5, 3244, 5525, 50, 13417, 12598, 14641, 18, 123, 14772, 3599, 615, 849, 5, 509, 4045, 34, 7022, 34, 13, 29, 13224, 88, 349, 309, 1029, 5390, 1247, 1738, 17815, 1844, 401, 4498, 266, 2176, 5, 102, 816, 1295, 358, 2750, 1214, 4498, 16, 455, 22, 4606, 3866, 8, 2406, 1542, 1646, 5, 274, 72, 8564, 115, 1685, 538, 78, 5, 154, 7185, 1302, 62, 892, 10675, 473, 1165, 23, 61, 15213, 45, 53, 2378, 455, 1191, 96, 2645, 278, 85, 12491, 455, 649, 253, 237, 1557, 8449, 2107, 4260, 6, 19, 6756, 3458, 2394, 5915, 455, 20, 5, 253, 115, 586, 3493, 5406, 97, 9311, 7, 47, 114, 115, 10, 23, 2847, 1646, 10, 23, 7513, 744, 7199, 5, 4498, 5489, 6, 15640, 3206, 726, 78, 5, 4498, 411, 13, 29, 266, 69, 4225, 12599, 72, 11, 11987, 5269, 5, 8446, 1165, 23, 61, 15213, 45, 3014, 4147, 105, 37, 9998, 38, 668, 9, 19747, 1593, 24, 121, 169, 271, 2905, 750, 14634, 77, 9467, 52, 10, 11, 258, 279, 465, 5804, 6360, 7, 539, 2197, 12524, 8545, 55, 1472, 5089, 433, 131, 2787, 65, 849, 5, 704, 2648, 848, 4971, 62, 1225, 12574, 45, 3378, 5, 548, 505, 9433, 18, 11, 115, 3152, 1523, 5707, 818, 6, 573, 90, 1030, 5917, 519, 6, 13878, 704, 573, 70, 3902, 13580, 12646, 13868, 382, 29, 105, 668, 121, 19692, 88, 6637, 2466, 6, 14772, 11, 6200, 3881, 8, 1114, 6, 7370, 285, 221, 3659, 15137, 43, 708, 666, 2328, 7, 11547, 223, 444, 5731, 8, 72, 4229, 2424, 4727, 1070, 50, 1979, 3272, 3398, 14, 334, 9044, 12, 9589, 5, 4727, 14234, 909, 60, 4433, 16314, 1618, 33, 8, 3150, 6, 8, 20748, 2452, 5539, 13, 30, 9, 1979, 3272, 7368, 50, 18, 91, 17, 145, 4117, 1523, 8519, 7, 4209, 453, 627, 5523, 308, 1523, 8519, 9, 1707, 8941, 115, 1523, 243, 4500, 8028, 120, 29, 169, 115, 4498, 715, 5839, 13, 5, 3244, 115, 137, 617, 1449, 10, 19690, 8028, 342, 115, 4498, 40, 2709, 1449, 6228, 687, 70, 10558, 1588, 4606, 487, 1250, 10569, 264, 1707, 8941, 489, 3015, 699, 1523, 10, 166, 61, 7, 959, 44, 9, 13777, 1641, 8312, 4234, 8028, 11686, 96, 583, 5, 274, 271, 8427, 4200, 4197, 5, 19692, 88, 6637, 2466, 6, 14772, 11, 6200, 3881, 8, 1114, 6, 7370, 285, 221, 3659, 15137, 5, 2221, 12, 62, 1577, 119, 2709, 45, 2393, 99, 5, 695, 75, 154, 15487, 2424, 126, 8, 102, 2393, 8, 1259, 7022, 34, 104, 29, 4587, 12036, 12598, 69, 126, 10420, 3353, 17, 13511, 18, 574, 956, 5, 114, 4727, 15, 1263, 25, 192, 1316, 5, 21, 7634, 2176, 5, 154, 6304, 43, 159, 2357, 4049, 10, 13545, 14021, 495, 102, 455, 17, 4498, 266, 1052, 99, 5, 58, 1358, 10089, 6325, 10, 6, 52, 426, 1289, 9396, 362, 103, 120, 5, 6732, 2505, 15946, 11, 6200, 221, 6, 19923, 564, 12376, 63, 2165, 181, 15137, 5, 186, 126, 54, 9652, 8, 9872, 9, 3569, 4712, 30, 5, 3740, 853, 3317, 105, 20, 405, 21, 15946, 1796, 9, 1937, 5, 274, 54, 706, 8, 5555, 83, 17, 2600, 14573, 40, 916, 90, 13788, 470, 25, 10524, 8, 78, 5, 4727, 6, 83, 15, 516, 649, 145, 4347, 126, 102, 2393, 6128, 29, 1047, 12131, 10373, 7, 812, 102, 485, 3956, 10994, 46, 15718, 3150, 6, 2452, 330, 2050, 5045, 7907, 443, 11114, 2499, 12131, 855, 5, 2694, 6, 18613, 168, 3150, 6, 2452, 1409, 25, 126, 519, 677, 6338, 188, 2781, 368, 96, 18613, 112, 5, 2694, 12, 19378, 3125, 168, 271, 13185, 6, 4949, 3056, 138, 85, 633, 13, 5, 3150, 6, 15181, 1150, 8, 20748, 146, 384, 2028, 17161, 2753, 146, 384, 574, 7528, 11230, 6262, 8, 1105, 1801, 157, 6262, 11, 5525, 3719, 384, 574, 15, 2176, 5, 3740, 7, 1245, 6395, 30, 6, 2237, 37, 9087, 2789, 168, 509, 9652, 8, 11619, 269, 71, 1533, 3614, 181, 17253, 677, 1421, 12, 19, 5812, 941, 756, 363, 146, 121, 13498, 12286, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,340
10,340
हामीले घरमा सोफा वा दराज ल्याउनुअघि सामान्यतया त्यसका लागि घरमा कोठा मिलाउने गर्छौं । तर, लोकतन्त्रको सवालमा फरक भयो । आज जबर्जस्ती लोकतन्त्र खाँदखुद पारेर अटाउन खोज्दा यसका छेउकुना भाँचिने काम भइरहेको छ । छेउकुना मात्र पनि होइन, लोकतन्त्रको ढाड नै भाँचिएको छ । त्यसो त नेपालमा लोकतन्त्रको अवस्था दीनदु:खी जोगीलाई हात्ती उपहार भएको छ । लोकमानसिंह कार्कीले ठूला तीन दललाई ठूलो रकम कोसेली दिएर अख्तियार प्रमुख भएको ‘ओपन सेक्रेट’ बनिसकेको छ । पार्टी र नेताहरु चन्दाको भाषा मात्र बुझ्ने र कर्मचारी घुस नभई जनताको फाइल नउठाउने अभ्यास मौलाइरहेका बेला परिष्कृत र सभ्य मानसिकताका नागरिकहरुबीच मात्र मौलाउने लोकतन्त्र नेपालमा जोगीलाई हात्ती उपहार हुनु अस्वाभाविक होइन । नेपाली राजनीतिको समकालीन तस्बिर हेर्दा विकृत देखिन्छ । प्रसंग लोकमानकै हो । वन तथा भूसंरक्षण मन्त्री शंकर भण्डारीले लोकमानलाई काँध हालेका छन् । कार्कीविरुद्ध संसदमा अविश्वास प्रस्ताव दर्ता भएपछि उनले यसरी काँध थाप्नु अर्थपूर्ण छ । सत्ता साझेदार दलसँग छलफल नै नगरी महाअभियोग प्रस्ताव ल्याएको जिकिर गर्दै उनले प्रस्ताव पारित गराउन कांग्रेसले सहयोग नगर्ने दावी गरे पनि उनको दावी कति पूर्ण हुनेहो, हेर्न भने बाँकी नै छ । मन्त्री भण्डारीले सरकारको नेतृत्व गरिरहेका प्रधानमन्त्री प्रचण्डले यदि सत्ता साझेदार दल कांग्रेसलाई महाअभियोग विरुद्धको प्रस्ताव दर्ता सम्बन्धमा सन्तुष्ट नगराएमा उक्त प्रस्ताव संसदमा विफल हुने चेतावनी दिए । यसका साथै कुनै पनि कार्य अघि बढाउँदा सत्तामा रहेका दलहरुसँग संवाद एवं सहकार्य आवश्यक भए पनि त्यस अनुसारको कार्य नभएकोमा आपत्ति जनाएका छन् । कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य समेत रहेका मन्त्री भण्डारीले यस प्रकारको अभिव्यक्ति दिएर लामो समयदेखि आलोचनाको केन्द्रमा रहेका व्यक्तिलाई काखमा मात्र राखेका छैनन्, सत्ता साझेदार दलहरुबीच कायम रहेको चिसोपनलाई पनि बाहिर ल्याएका छन् । सत्तामै रहेका बेला एक मन्त्रीले आफ्नै प्रधानमन्त्रीको यस प्रकारको आलोचना गर्नुलाई लोकतान्त्रिक अभ्यासको बर्खिलाफ भन्न अलमलिनुपर्दैन । सशस्त्र संघर्षबाट सत्तामा पुगेका प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएको आजको समयमा होइन । जोगीले हात्ती थेग्न नसकेको योभन्दा ठूलो अर्को उदाहरण के हुन सक्छ ? दुई ठूला छिमेकीलाई जोड्ने पुल हुने सपना देख्दादेख्दै नेपाल दुवै मुलुकको राजनीतिक क्रीडास्थल बनेको छ । त्यसैले पनि हामीमा ‘सेल्फ सेन्सरसिप’जागेको छ । हामी छिमेकी दुवै मुलुकका राष्ट्रपति आउँदा सार्वजनिक बिदा दिने भएका छौं । समानताको आधारमा रहनुपर्ने स्वतन्त्र मुलुकको परराष्ट्र सम्बन्ध छिमेकीहरुका लागि भिन्न हुनपुगेको छ । यसरी हेर्दा परराष्ट्र सम्बन्धमा नेपाल लोकतन्त्र आउनुपूर्व तुलनात्मक रुपमा सबल देखिन्छ, सशस्त्र संघर्षबाट सत्तामा पुगेका प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएको आजको समयमा होइन । जोगीले हात्ती थेग्न नसकेको योभन्दा ठूलो अर्को उदाहरण के हुन सक्छ ? अख्तियार प्रमुख कार्की यतिबेला निलम्बित स्थितिमा छन् । कुनैबेला समानान्तर सत्ता चलाएका लोकमान जनता र राजनीतिक दलका नेताबाट एक्लिएका छन् । उनलाई काँध हालेर शक्तिशालि कुर्सीमा विराजमान गराउने तीन ठूला दललाई समय आएपछि जनताले अवश्य सजाय दिनेछन् । तर, कुनै पनि कारणले कार्कीलाई सजाय दिने अवस्थामा ती दलहरु नै पुगेको र ढिलै भए पनि अलिकति पाप पखाल्न लागेका बेला केही व्यक्तिहरु उनलाई काँध हाल्न पुग्नुभने आश्चर्यपूर्ण छ । त्यसो त, अहिले लोकमान विरुद्ध दलहरु तात्नुमा दलहरुको स्वार्थ नै प्रमुख कारण रहेको छ । कार्की बाघ बनेर दलहरुप्रति आक्रमण गर्न थालेकै कारण उनलाई दलका नेताहरुले निशाना बनाएका हुन् । अनशनका कारण प्रायः चर्चामा रहने डा. गोविन्द केसीलाई लोकमानले पागल भनिदिए । डा. केसीलाई ‘पागल’ भनेर आक्रामक रुपमा विज्ञप्ति जारी गरेका कारण बाँकी रहेका केही समर्थक पनि उनले गुमाए । एमाले र गोविन्द केसीको लडाइँलाई ‘लोकमानविरुद्ध गोविन्द केसीको विरोध‘का रुपमा अगाडि बढाइयो । नेपालमा लोकतन्त्र गरिबका लागि हात्ती भएको निष्कर्षमा पुगेको छ । सम्पूर्ण पक्षमा कमजोरी भए पनि मिडियाकर्मी मात्र स्वच्छ रहे भने लोकमान र राजनीतिक नेताहरु भ्रष्ट भए पनि धेरै क्षति पुर्‍याउन सक्दैनन् केसीलाई पागल भनेर कार्कीले नागरिक समाजलाई बिच्काए जस्तै लडाकुको फाइल खोलेर माओवादी केन्द्रलाई पनि आक्रोशित बनाए । सर्वोच्च अदालतले आफ्नो मुद्दा अघि बढाएको रिस फेर्न लोकमानले प्रधानमन्त्री प्रचण्ड भारतमा रहेका बेला लडाकुको फाइल खोल्ने काम गरे । लडाकुको फाइल खोलेर अदालतलाई दबावमा राख्न खोजिए पनि त्यसको असर लोकमानका लागि प्रत्युत्पादक बन्न पुग्यो । त्यसैगरी हिन्दु धर्मका पक्षमा लविङ गरेर धर्मनिरपेक्षताका पक्षमा उभिएका नेताहरुलाई पनि उनले त्रस्त बनाए । अख्तियार प्रमुखको संवैधानिक जिम्मेवारीलाई समेत बिर्सेर हिन्दु धर्मको पक्षमा भित्री लविङमा उत्रिएका कारण उनी शंकाको घेरामा परे । त्यसैगरी सर्वोच्च अदालतले पुर्जी काट्दा संवैधानिक निकायको प्रमुखका हिसाबले उनले त्यसलाई सहज रुपमा लिएर लोकतान्त्रिक अभ्यास, कानुनको सर्वोच्चतालाई स्वीकार गर्नुपर्थ्यो । तर,म्याद नबुझ्ने र सरकारी कर्मचारी समेत प्रयोग गरेर गुण्डागर्दी गर्ने काममा लोकमानले भूमिका खेलेका कारण सबैखाले व्यक्ति लोकमानको विरुद्धमा उभिए । आफ्नै कार्यालयभित्र आयुक्तहरुलाई अपमान गर्ने उनको प्रवृत्तिले पनि उनलाई कसैले लोकतन्त्रमा मिल्ने व्यक्तिका रुपमा पहिचान गर्न सकेन । विदेशबाट फर्किएपछि एमालेका नेताहरुमाथि आक्रमण गर्ने उनको योजना पनि सफल हुन सकेन । बरु उनको यो नियतको पर्दाफास अगाडि नै भयो,अन्ततः एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर उनका विरुद्ध महाभियोग दर्ता गर्न पुगे । लोकमानका सम्बन्धमा गम्भीर पक्ष के छ भने, उनी खरो मिजासका व्यक्ति हुन् । काम गर्ने क्षमता राखे पनि उनको शैली लोकतान्त्रिक छैन । उनी जंगी शैलीका व्यक्ति हुन् । आफ्नै आयुक्तहरुलाई जानकारी दिएर काम गर्ने संस्कारसम्म उनमा छैन । उनलाई लडाकुको फाइल खोल्ने वा यस्ता गलत काममा हात हाल्न नदिने पार्टीहरु पनि ठीक होइनन् । नेताहरु अख्तियारमा त्यस्तो व्यक्ति चाहन्थे,जसले उनीहरुको भ्रष्टाचारलाई पर्दा हालिदेओस् ? सम्पूर्ण विवरणले यही सावित गर्छ । यी सबै तथ्य हेर्न पंक्तिकार यस बेला नेपालमै छ । सबैतिरको विश्लेषणले नेपालमा लोकतन्त्र गरिबका लागि हात्ती भएको निष्कर्षमा पुगेको छ । सम्पूर्ण पक्षमा कमजोरी भए पनि मिडियाकर्मी मात्र स्वच्छ रहे भने लोकमान र राजनीतिक नेताहरु भ्रष्ट भए पनि धेरै क्षति पुर्‍याउन सक्दैनन् भन्ने पंक्तिकारको विश्वास छ । (पाण्डे अमेरिकाको सन फ्रान्सिस्कोस्थित पूर्व पर्यटन दूत हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 334, 553, 194, 2107, 50, 512, 431, 1144, 9066, 4407, 2161, 19, 553, 2919, 7910, 3021, 5, 274, 5258, 5456, 611, 163, 5, 136, 7944, 2143, 9666, 270, 2690, 270, 2438, 7442, 785, 5666, 653, 5937, 15719, 9650, 574, 46, 417, 13, 5, 5937, 15719, 90, 15, 1074, 5258, 9404, 37, 16743, 6, 13, 5, 2047, 60, 211, 5258, 265, 6594, 23, 2515, 184, 6841, 9251, 14, 4380, 3426, 16, 13, 5, 875, 14444, 4164, 991, 173, 596, 14, 218, 335, 18569, 1322, 2870, 110, 16, 62, 892, 1696, 1276, 15114, 45, 10718, 13, 5, 201, 9, 2447, 8765, 6, 440, 90, 4406, 9, 678, 4791, 1699, 779, 6026, 10980, 780, 623, 1563, 14206, 13053, 260, 20191, 9, 5002, 6712, 12, 9601, 428, 90, 14206, 4297, 2143, 211, 9251, 14, 4380, 3426, 411, 8009, 386, 5, 39, 921, 6, 13313, 2223, 1438, 11948, 589, 5, 5235, 875, 1296, 96, 20, 5, 525, 22, 2421, 18399, 248, 3813, 3037, 875, 1296, 14, 183, 8925, 9752, 12, 27, 5, 2069, 1327, 3765, 8356, 694, 601, 407, 58, 564, 183, 8925, 13690, 97, 16595, 13, 5, 1756, 7002, 596, 63, 508, 37, 1757, 14403, 694, 1314, 7635, 71, 58, 694, 1406, 931, 2953, 202, 1891, 3218, 120, 15, 145, 3218, 465, 622, 40, 1451, 7, 766, 29, 805, 37, 13, 5, 248, 3037, 501, 541, 882, 156, 3576, 548, 1756, 7002, 596, 11127, 14403, 1475, 6, 694, 601, 895, 8174, 19656, 8, 170, 694, 3765, 17209, 40, 3461, 425, 5, 653, 230, 75, 15, 210, 234, 21538, 33, 6294, 133, 3487, 63, 4487, 331, 1954, 287, 99, 15, 291, 92, 6, 210, 590, 8, 7244, 2539, 27, 5, 2633, 565, 240, 103, 133, 248, 3037, 42, 1213, 3331, 1322, 402, 2571, 1975, 6, 2146, 133, 1874, 9571, 90, 2288, 11400, 1756, 7002, 3487, 428, 659, 35, 2669, 1696, 14, 15, 488, 4492, 27, 5, 1756, 191, 133, 260, 26, 248, 11, 509, 3738, 42, 1213, 1975, 160, 14, 1561, 1563, 6, 3781, 552, 4314, 716, 853, 9515, 2789, 10656, 5, 1405, 1896, 17, 6294, 963, 1774, 156, 16, 1091, 278, 386, 5, 9251, 11, 4380, 16551, 1411, 21, 168, 218, 258, 1295, 105, 67, 542, 121, 89, 991, 1655, 14, 2888, 909, 40, 1114, 4554, 2528, 552, 458, 36, 390, 1598, 214, 10, 7907, 591, 2820, 385, 13, 5, 383, 15, 155, 8, 2772, 30, 9766, 15637, 9194, 45, 719, 4635, 6, 13, 5, 155, 1655, 390, 4376, 426, 3007, 176, 2767, 189, 73, 922, 5, 4504, 6, 393, 17401, 999, 1598, 3436, 463, 1655, 2213, 19, 3570, 67, 14793, 6, 13, 5, 564, 1438, 3436, 895, 36, 2143, 2631, 2901, 8551, 88, 7111, 589, 7, 1405, 1896, 17, 6294, 963, 1774, 156, 16, 1091, 278, 386, 5, 9251, 11, 4380, 16551, 1411, 21, 168, 218, 258, 1295, 105, 67, 542, 121, 2870, 110, 2069, 3158, 17919, 5281, 27, 5, 75, 3622, 15589, 1756, 10795, 875, 1296, 736, 9, 214, 2019, 244, 17, 26, 4984, 1376, 27, 5, 389, 183, 8925, 6540, 498, 1761, 666, 8170, 8, 19245, 807, 173, 991, 596, 14, 137, 2456, 1581, 5734, 1902, 189, 956, 5, 274, 75, 15, 1089, 2069, 14, 1902, 189, 313, 271, 3487, 37, 493, 9, 6410, 59, 69, 99, 15, 5814, 4086, 20202, 1489, 260, 72, 2892, 389, 183, 8925, 9013, 8217, 7163, 6278, 1032, 13, 5, 2047, 60, 7, 114, 875, 1296, 1475, 3487, 2220, 84, 1018, 8, 3487, 6, 2784, 37, 110, 95, 35, 13, 5, 2069, 3613, 3683, 3487, 475, 1510, 24, 1393, 96, 95, 389, 2019, 4616, 14000, 2045, 112, 5, 3647, 12, 95, 3206, 3832, 791, 454, 2486, 1116, 14, 875, 1296, 11, 9421, 2607, 3490, 5, 454, 1116, 14, 62, 781, 5652, 45, 185, 11694, 88, 6166, 355, 48, 95, 805, 133, 72, 4717, 15, 58, 6680, 5, 684, 9, 2486, 1116, 6, 8603, 14, 62, 3390, 1296, 1327, 2486, 1116, 6, 1055, 3259, 12, 88, 320, 11956, 382, 5, 211, 2143, 3267, 12, 19, 4380, 16, 7488, 493, 13, 5, 629, 1216, 3559, 99, 15, 1437, 2913, 90, 4949, 1905, 29, 875, 1296, 9, 214, 2447, 7512, 99, 15, 85, 1044, 869, 4675, 6348, 1116, 14, 9421, 185, 4164, 412, 7248, 2755, 7080, 474, 487, 7990, 6, 6026, 7967, 494, 361, 14, 15, 11875, 2489, 5, 1080, 2453, 54, 739, 234, 2908, 3255, 9551, 875, 1296, 11, 156, 1774, 1218, 133, 260, 7990, 6, 6026, 6001, 46, 120, 5, 7990, 6, 6026, 7967, 1057, 14, 12142, 8, 742, 1542, 2028, 15, 467, 1222, 875, 1296, 12, 19, 22004, 756, 2113, 5, 2131, 1692, 9441, 1216, 9564, 559, 109, 10780, 12, 1216, 13955, 2447, 14, 15, 58, 10, 1498, 1918, 2489, 5, 2870, 110, 6, 2738, 891, 14, 103, 11622, 18, 1692, 4646, 1216, 4121, 9564, 10510, 9253, 95, 126, 4442, 6, 9402, 8, 1777, 5, 2131, 1080, 2453, 869, 535, 4705, 685, 2738, 4738, 110, 12, 1762, 58, 1050, 727, 88, 351, 1561, 1563, 7, 6571, 1080, 6202, 1697, 160, 11100, 5, 274, 12502, 270, 13331, 461, 9, 414, 678, 103, 151, 109, 17691, 25, 1713, 875, 1296, 11, 634, 5664, 95, 10, 13737, 530, 875, 1296, 6, 7908, 7894, 5, 509, 239, 527, 5500, 344, 5991, 25, 145, 2091, 11, 15, 389, 938, 2143, 8, 2860, 10693, 88, 754, 24, 1999, 5, 7863, 16273, 3281, 2447, 312, 1510, 25, 145, 289, 15, 349, 67, 1999, 5, 2572, 145, 21, 7097, 6, 2694, 2107, 68, 320, 37, 2806, 877, 2051, 3079, 684, 9, 494, 361, 1543, 539, 1475, 17047, 601, 24, 1485, 5, 875, 1296, 12, 895, 1204, 1012, 105, 13, 405, 126, 3307, 65, 2554, 719, 68, 12, 530, 112, 5, 46, 25, 839, 2735, 15, 145, 3215, 1561, 104, 5, 126, 13535, 34, 3215, 12, 530, 112, 5, 509, 5500, 344, 125, 1322, 46, 25, 1813, 116, 11010, 104, 5, 389, 7990, 6, 6026, 6001, 50, 515, 1361, 1713, 536, 9013, 3527, 201, 55, 15, 2412, 4931, 5, 2447, 2870, 8, 1028, 530, 11891, 7, 14784, 1848, 2229, 14, 2694, 340, 5055, 30, 7143, 121, 629, 561, 11, 430, 5207, 578, 5, 208, 82, 1595, 766, 17285, 42, 260, 5346, 13, 5, 9124, 6, 1129, 11, 211, 2143, 3267, 12, 19, 4380, 16, 7488, 493, 13, 5, 629, 1216, 3559, 99, 15, 1437, 2913, 90, 4949, 1905, 29, 875, 1296, 9, 214, 2447, 7512, 99, 15, 85, 1044, 869, 4675, 6348, 53, 17285, 6, 468, 13, 5, 77, 781, 1076, 30, 1358, 1773, 1855, 7844, 6, 339, 233, 632, 9103, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,341
10,341
अंगीकृत नागरिकलाई दश वर्षपछि संवैधानिक पदमा पहुँच हुने प्रावधानसहित सार्वजनिक भएको ६ बुँदे दस्तावेजको स्वामित्व लिने निकाय अहिलेसम्म कोही भेटिएन । त्यो खेस्राको जिम्मा न सरकारले लियो, न मोर्चाले । न त कुनै अन्य निकायले । कसैले जिम्मा नलिएपछि त्यो दस्तावेज अझै बेवारिसे छ । बेनामे छ । कसले तयार गरेको हो ? कसले पठायो ? मिडियामा कसरी ‘लिक’ भयो ? आधिकारिकता के हो ? सवाल अनेक छन् । जवाफ शून्य । यी जम्मै प्रश्नको गुत्थी रहस्यको गर्भमा कैद छ । र पनि, बेवारिसे पत्रमाथि यतिविघ्न चर्चा, फजूल बहस र अर्थहीन विवाद जारी छ । लोकमानसिंह कार्कीविरुद्धको महाअभियोग र संविधान संशोधनलाई उछिन्दै अंगीकृत नागरिकताको ताजा बहस अहिले निकै चर्चित बनेको छ । तर, कृत्रिम विवाद सिर्जना गरेर संविधान संशोधनलाई ओझेलमा नपार्ने हो भने अंगीकृत नागरिकताको नाममा बहस गर्नुको तुक छैन । मुलुक अर्थहीन विवादमा अल्झिन पुगेको छ । अथवा भनौं, संविधान संशोधनको मूल एजेन्डालाई ओझेलमा पारेर बहसको नाममा नयाँ बखेडा खडा गरिएको छ । बहस अंगीकृत नागरिकताको होइन । विदेशी नागरिकलाई नेपालीसरह अधिकार दिने बहस पनि होइन । भारतीय नागरिकलाई सर्वोच्च पदमा पुर्‍याउने बहस त झन हुँदै होइन । बहस हो, समानताको । अधिकारको । पहिचानको । नागरिक नागरिकबीच संवैधानिक ढंगले कोरिएको खाडलमाथिको बहस हो । यो लडाइँ हो विभेद विरुद्धको । पहिलो र दोस्रो दर्जाका नागरिकबीचको लडाइँ हो । संघर्ष हो आधा हिस्सेदारीको । यो आन्दोलन हो राज्यको विभेदकारी नीति विरुद्धको । फरक यत्ति हो, कोही राज्यको मतियार बनेर उभिएको छ भने कोही राज्य विरुद्ध खडा छ । अंगीकृत होइन, वैवाहिक अंगीकृत नागरिकताको प्रावधान नै हटाइदिए हुन्छ । मुलुकलाई अंगीकृत चाहिँदैन । मधेसलाई त झन चाहिँदैन । हाम्रो चासो, चिन्ता र सरोकार हो- वैवाहिक नागरिकतासँग । मधेस प्रष्ट छ, ‘ज्वाइँ राजनीति र बुहारीसँग विभेद दुबै बन्द होस् ।’ माग हो- नेपाली पुरुषले विवाह गरेकी विदेशी महिलाले वैवाहिक आधारमा नागरिकता पाउनु पर्छ, न कि अंगीकृत । कानूनीरुपले विवाह गरेर घरमा आएकी महिला परिवारको वंश हो । उसको थर फेरिन्छ । पुरुषको उपनाम महिलाको थर बन्छ । उसको पुरानो पहिचान मेटिन्छ । नयाँ पहिचान कायम हुन्छ । ऊ नेपालको नागरिक हुन्छ । परिवारको वंश भएकाले वैवाहिक वंशजको नागरिकता पाउनु उसको अधिकार हो । त्यसकारण, वैवाहिक अंगीकृतको ठाउँमा वैवाहिक वंशज कायम गरिनु पर्छ । मुलुकभित्र जति पुरुषको अधिकार छ, त्यत्ति नै महिलाको छ । पुरुषले पाएको अधिकारजस्तै महिलाले पनि समान ढंगले अधिकारको उपभोग गर्न पाउनुपर्छ । तर, यो देशको संविधानले आमा र बुहारीमाथि विभेद गरेको छ । संवैधानिक पदमा पुग्न पुरुषलाई एकदिन पनि कुर्न नपर्ने । तर, विदेशी भूमिबाट आएकी आमा वा बुहारी आजीवन त्यो पदमा पुग्न सक्दैनन् । नयाँ संविधानले नै उनीहरुलाई रोक लगाएको छ । अन्तरिम संविधानमा आमा वा बुहारीको हकमा दश वर्ष पर्खिनुपर्ने प्रावधान थियो, तर नयाँ संविधानले त्यो अधिकार पनि खोसेको छ । आमा र बुहारीमाथि लादिएको कानूनी विभेद हाम्रो मुद्दा हो । यस्ता विभेद विरुद्ध मधेस संघर्षरत छ । यसका लागि मधेशमा सयौंले ज्यानको आहुति दिइसकेका छन् । तर, आमा र बुहारीलाई समान अधिकार दिलाउने लडाइँ मधेस मात्रको होइन । यो लडाइँ पहाडी समुदायको पनि हो । आदिवासी जनजाति, थारु, खस, मुश्लिमको पनि यो साझा संघर्ष हो । भारतसँग खुला सीमाना भएको र रोटीबेटीको सम्बन्ध सदियौंदेखि कायम रहेकाले मधेसमा विदेशी भूमि त्यागेर आएकी आमा र बुहारीको संख्या अलि बढी होला । तर, अंगीकृतको विरोध गर्दै सडकमा नाङ्गो नाच गरिरहेका पहाडे समुदायको घरमा पनि विदेशी भूमिबाट आएकी आमा, बुहारी र श्रीमती छन् । यो उनीहरुको पनि अधिकारको लडाइँ हो । मधेसले उठाएको वैवाहिक नागरिकताको विरोध गर्नु भनेको तपाईहरु आफ्नै आमा र बुहारीको अधिकार खोस्दै हुनुहुन्छ । विदेशी पुरुषको चिन्ता राज्यले गरोस् नेपाली महिलासँग विवाह गर्ने विदेशी पुरुषको अधिकार हाम्रो प्राथमिकता होइन । त्यो हाम्रो चिन्ता र चासोको बिषय होइन । विदेशी पुरुषलाई नागरिकता दिने नदिने, कहिले दिने, कस्तो दिने, के अधिकार दिने, के बाट बञ्चित गर्ने, के बन्धेज लगाउने, के खुकुलो पार्ने ? यी सब हाम्रो टाउको दुखाई होइन । नेपाली महिलासँग विवाह गरेका विदेशी पुरुषको चिन्ता राज्यले नै गरोस् । मधेसले आफ्नी आमा र बुहारीमाथि लादिएको विभेद विरुद्ध संघर्ष गर्दैछ, न कि कुनै विदेशीलाई नेपाली बनाउन । ढुक्क हुनुस्, मधेसी मोर्चा वा संघीय गठबन्धन कसैले पनि अंगीकृत नागरिकताको एजेन्डा बोकेको छैन । न त उनीहरुले अंगीकृत नागरिकताको माग गरेका छन् । अंगीकृत मधेकको माग नै होइन । यो देशको माग पनि होइन । मोर्चा वा गठबन्धनको कुनै पनि दस्तावेजमा अंगीकृतको माग गरिएको छैन । अनि माग नै नगरिएको बिषयमाथि अर्थहीन विवाद किन ? माग नै नगरेको एजेन्डालाई लिएर कुनै दल, मोर्चामाथि प्रायोजित आरोप किन लगाइँदैछ ? सडक र सञ्चार माध्यममा जसरी विवाद हुँदैछ, आम जनतामा त्यो भन्दा कयौं गुणा भ्रम व्याप्त छ । अन्तरिम संविधान भर्सेज नयाँ संविधान अन्तरिम संविधानमा दिइएको अधिकार पनि नयाँ संविधानमा खोसिएको छ । जस्तै, अन्तरिम संविधान ०६३ मा धारा ८ को उपधारा (६) मा भनिएको छ,- ‘नेपाली नागरिकसँग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरेकी विदेशी महिलाले चाहेमा प्रचलित कानून बमोजिम अङ्गीकृत नेपाली नागरिकता लिन सक्नेछ ।’ तर नयाँ संविधानमा धारा ११ को उपधारा (६) मा प्रष्ट रुपले उल्लेख छ,- ‘नेपाली नागरिकसँग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरेकी विदेशी महिलाले चाहेमा संघीय कानूनबमोजिम नेपालको अंगीकृत नागरिकता लिन सक्नेछ ।’ अन्तरिम संविधानमा प्रचलित कानूनले नागरिकता दिने प्रावधान छ । तर, नयाँ संविधानमा त्यसलाई हटाएर संघीय कानूनले दिने भनिएको छ । यहाँनेर संविधान विभेदकारी छ, प्रतिगामी छ । यही विभेदलाई हटाउन मोर्चासहित संघीय गठबन्धनले माग गरेको छ,- ‘वैवाहिक नागरिकताको प्राप्ति संघीय कानूनमा नभई संविधानमा नै स्पष्ट व्यवस्था हुनुपर्छ ।’ त्यस्तै, अन्तरिम संविधानको धारा १५५ को उपधारा (२) मा लेखिएको छ,- ‘यस संविधान बमोजिम नियुक्त हुने संवैधानिक पदहरूमा वंशज वा जन्मका नाताले नेपालको नागरिक भएको व्यक्ति वा अङ्गीकृत नागरिकता प्राप्त गरी कम्तिमा दस वर्ष नेपालमा बसोवास गरेको व्यक्ति मात्र नियुक्तिका लागि योग्य मानिनेछ ।’ तर, नयाँ संविधानमा एक कदमपछि हट्दै यो प्रावधान हटाइएको छ । संविधानको धारा २८९ को उपधारा (१) मा भनिएको छ,- ‘राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, प्रधान न्यायाधीश, प्रतिनिधि सभाका सभामुख, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष, प्रदेश प्रमुख, मुख्यमन्त्री, प्रदेश सभाको सभामुख र सुरक्षा निकायका प्रमुखको पदमा निर्वाचित, मनोनित वा नियुक्ति हुन वंशजको आधारमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गरेको हुनु पर्नेछ ।’ अन्तरिम संविधानमा अंगीकृतलाई दश वर्षका लागि बन्धेज लगाइएको छ । तर, नयाँ संविधानमा अंगीकृतलाई संवैधानिक पदमा पुग्न पूर्णतः प्रतिबन्ध गरिएको छ । विभेदको क्रम यही रोकिएको छैन । २८९ को उपधारा (२) मा संवैधानिक निकायको प्रमुख बाहेकको पदमा पुग्न पनि अंगीकृत नागरिकले कम्तीमा पनि दश वर्ष कुर्नु पर्छ, र वैवाहिक अंगीकृतले पाँच वर्ष । प्राप्त अधिकारलाई निरन्तरता दिने कि दिइएको अधिकार पनि खोस्नेे ? विभेदकारी यो प्रावधानलाई सच्याउन मोर्चा र गठबन्धनको प्रष्ट माग छ,- ‘संवैधानिक पदहरुमा मनोनित वा निर्वाचित हुने प्रावधान अन्तरिम संविधानको व्यवस्था अनुरुप हुनु पर्छ ।’ अन्तरिम संविधान होस् वा नयाँ संविधान, मधेसले बनाएको होइन । न मधेसलाई सोधेर बनाइएको हो । न मधेसको सहमतिमा बनाइयो । अन्तरिम संविधान जारी गर्ने तिनै प्रमुख दल नयाँ संविधानका रचनाकार पनि हुन् । मधेसले कुनै नयाँ माग राखेकै छैन । मधेसले उठाएको माग कि अन्तरिम संविधानमा कैद छ, कि सहमति सम्झौतामा सीमित छ । तर, मोर्चाले बडो प्रष्ट ढंगले भनेको छ,- ‘अन्तरिम संविधानमा भएको प्रावधान कायम गरे पुग्छ, नयाँ केही मागिएकै होइन ।’ अनि उल्टै मधेसलाई गाली किन ? नेपाली पुरुष जस्तै वैवाहिक अंगीकृत महिलाको हकमा पनि दश वर्षको रोक लगाउनु हुन्न । मधेसले यो माग पनि उठाउनुपथ्र्यो । तर, त्यसो नगरेर अन्तरिम संविधान अनुसार १० वर्षको बन्धेज सहन मधेस तयार छ । र, पनि राज्य र त्यसका मतियारहरुको टाउको किन दुख्छ ? संविधान संशोधनको प्रमुख बाधक केपी ओली, शेरबहादुर देउवा, प्रचण्ड र तिनका मतियारहरुको रवैया मधेसको हितमा छैन । न त देशकै हितमा छ । नेपालमाथि जति हक एउटा पहाडेको छ, त्यति नै हक मधेसीको छ । नेपाललाई जति माया एउटा पहाडेलाई छ, त्योभन्दा बढी माया मधेसीलाई छ । आफ्नै देशभित्र विदेशीको आरोप खेपेर बाँच्न विवश मधेसी समुदायको माग, अधिकार र पहिचानसँग खेलाची बन्द गर्नुस् । किनकि, मूल एजेन्डा संविधान संशोधन हो । हुँदै नभएको नयाँ नयाँ बखेडा झिकेर संशोधन तुहाउने दिवास्प्न कसैले नदेखे हुन्छ । (चौरसिया, संघीय समाजवादी फोरम नेपालका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवका प्रेस संयोजक हुन्)
Opinion
false
[ 0, 2148, 9217, 4458, 1856, 3120, 2738, 1170, 1966, 40, 2525, 354, 176, 16, 232, 6531, 7287, 6, 4942, 705, 1221, 1191, 1128, 6509, 23, 5, 115, 6160, 337, 10816, 2233, 10, 23, 142, 5860, 7, 10, 23, 9345, 5, 10, 23, 60, 75, 152, 4152, 5, 938, 2233, 12164, 135, 115, 7287, 544, 19138, 13, 5, 15466, 30, 13, 5, 4147, 376, 28, 20, 121, 4147, 18044, 121, 7930, 497, 62, 6307, 45, 163, 121, 1139, 138, 105, 20, 121, 6652, 1853, 27, 5, 1587, 4633, 5, 208, 15366, 69, 609, 6, 1797, 12496, 34, 5675, 6, 3790, 8, 3409, 13, 5, 9, 15, 7, 19138, 894, 312, 943, 657, 14507, 913, 7, 1049, 8044, 59, 1983, 9, 469, 4355, 989, 355, 13, 5, 875, 14444, 2069, 7590, 14403, 9, 324, 1003, 14, 17364, 1150, 2148, 9217, 1530, 6, 4092, 1983, 114, 319, 1052, 385, 13, 5, 274, 9119, 989, 1094, 109, 324, 1003, 14, 6563, 8, 6364, 4050, 20, 29, 2148, 9217, 1530, 6, 846, 1983, 160, 6, 4131, 44, 104, 5, 647, 469, 4355, 8059, 12114, 483, 493, 13, 5, 735, 14414, 7, 324, 1003, 6, 975, 7797, 14, 6563, 8, 2438, 1983, 6, 846, 94, 416, 4525, 591, 3423, 51, 13, 5, 1983, 2148, 9217, 1530, 6, 386, 5, 819, 4458, 39, 9685, 365, 189, 1983, 15, 386, 5, 261, 4458, 1080, 1170, 869, 3911, 1983, 60, 4777, 309, 386, 5, 1983, 649, 4504, 6, 5, 3344, 5, 754, 6, 5, 412, 412, 428, 2738, 2758, 18884, 6, 12552, 7491, 1983, 20, 5, 21, 8603, 20, 2970, 1475, 6, 5, 113, 9, 308, 7890, 12, 412, 2518, 8603, 20, 5, 1896, 20, 1402, 21286, 34, 6, 5, 21, 868, 20, 1244, 2970, 1943, 427, 1475, 6, 5, 611, 11426, 649, 1128, 1244, 674, 635, 18, 3683, 11478, 13, 29, 1128, 343, 1475, 3423, 13, 5, 2148, 9217, 1074, 7391, 2148, 9217, 1530, 6, 2525, 37, 3660, 6316, 78, 5, 647, 14, 2148, 9217, 2422, 5541, 5, 2253, 14, 60, 4777, 2422, 5541, 5, 212, 1623, 7, 1967, 9, 3217, 20, 70, 7391, 1530, 63, 5, 2253, 3369, 379, 62, 17925, 921, 9, 7778, 63, 2970, 1714, 538, 1417, 300, 263, 20, 70, 39, 9902, 820, 1009, 819, 3195, 7391, 393, 1530, 3600, 664, 7, 10, 23, 146, 2148, 9217, 5, 4567, 4148, 11, 820, 109, 553, 3699, 188, 3245, 3225, 20, 5, 1224, 2532, 704, 1553, 5, 500, 6, 13228, 1933, 2532, 4608, 5, 1224, 1078, 754, 7848, 1646, 5, 94, 754, 659, 78, 5, 1517, 124, 412, 78, 5, 3245, 3225, 422, 7391, 9660, 6, 1530, 3600, 1224, 365, 20, 5, 4446, 7, 7391, 2148, 9217, 6, 491, 7391, 9660, 659, 6721, 664, 5, 647, 527, 812, 500, 6, 365, 379, 15804, 37, 1933, 13, 5, 9902, 976, 365, 1597, 3195, 15, 1745, 2758, 3344, 5213, 24, 15464, 5, 274, 21, 817, 4186, 835, 9, 7778, 312, 2970, 28, 13, 5, 2738, 1170, 1382, 500, 14, 7411, 15, 5933, 23, 4015, 5, 274, 819, 2249, 17, 3699, 835, 50, 7778, 10, 12165, 115, 1170, 1382, 6348, 5, 94, 4186, 37, 2975, 2181, 1852, 13, 5, 5038, 5164, 835, 50, 7778, 6, 4012, 1856, 80, 8385, 13980, 2525, 1449, 47, 94, 4186, 115, 365, 15, 14401, 6, 13, 5, 835, 9, 7778, 312, 1105, 3490, 6, 4567, 2970, 212, 739, 20, 5, 515, 2970, 1475, 2253, 1896, 18, 84, 13, 5, 653, 19, 12160, 4866, 11, 1023, 6, 20328, 3486, 4020, 27, 5, 274, 835, 9, 7778, 14, 1745, 365, 11066, 8603, 2253, 90, 6, 386, 5, 21, 8603, 1474, 2481, 15, 20, 5, 2106, 2072, 7, 3522, 7, 2212, 7, 918, 2050, 10402, 6, 15, 21, 1163, 1896, 20, 5, 5902, 1375, 6691, 16, 9, 10043, 17705, 34, 6, 463, 190, 16693, 141, 132, 659, 4211, 2253, 8, 819, 2249, 15905, 3699, 835, 9, 7778, 6, 669, 2036, 118, 668, 5, 274, 2148, 9217, 6, 1055, 71, 1822, 13871, 65, 2218, 882, 1907, 30, 2481, 553, 15, 819, 2249, 17, 3699, 835, 7, 7778, 9, 1420, 27, 5, 21, 1848, 15, 3344, 8603, 20, 5, 2253, 11, 7406, 7391, 1530, 6, 1055, 160, 639, 7212, 509, 835, 9, 7778, 6, 365, 14568, 458, 1334, 5, 819, 500, 6, 1967, 2927, 13513, 39, 188, 63, 820, 25, 819, 500, 6, 365, 212, 1583, 386, 5, 115, 212, 1967, 9, 1623, 6, 4120, 386, 5, 819, 500, 14, 1530, 189, 3527, 7, 883, 189, 7, 1184, 189, 7, 105, 365, 189, 7, 105, 10, 17, 10648, 1803, 105, 10, 5817, 1978, 1162, 7, 105, 16521, 1436, 121, 208, 2837, 212, 3381, 16143, 386, 5, 39, 188, 63, 820, 48, 819, 500, 6, 1967, 2927, 37, 13513, 5, 2253, 11, 5209, 835, 9, 7778, 312, 1105, 3490, 6, 2970, 1475, 1896, 7197, 7, 10, 23, 146, 75, 819, 14, 39, 285, 5, 6478, 411, 337, 7, 2942, 2612, 50, 778, 2354, 938, 15, 2148, 9217, 1530, 6, 7797, 3284, 104, 5, 10, 23, 60, 1823, 2148, 9217, 1530, 6, 263, 48, 27, 5, 2148, 9217, 74, 763, 30, 44, 6, 263, 37, 386, 5, 21, 817, 263, 15, 386, 5, 2612, 50, 10601, 75, 15, 7287, 8, 2148, 9217, 6, 263, 51, 104, 5, 276, 263, 37, 13107, 4120, 312, 469, 4355, 989, 350, 121, 263, 37, 3104, 7797, 14, 351, 75, 596, 7, 2612, 312, 21051, 728, 350, 6375, 13246, 121, 226, 9, 1171, 1743, 8, 2366, 989, 3067, 7, 1008, 6059, 115, 158, 9769, 5696, 3901, 10442, 13, 5, 5038, 324, 6649, 13213, 94, 324, 5038, 5164, 1283, 365, 15, 94, 5164, 19508, 6, 13, 5, 487, 7, 5038, 324, 20374, 43, 1767, 380, 10, 6, 12089, 77, 2674, 52, 43, 1308, 379, 70, 12620, 412, 63, 7391, 463, 659, 1009, 819, 3195, 2878, 8, 2591, 1371, 1609, 4329, 9217, 39, 1530, 423, 8156, 300, 47, 94, 5164, 1767, 348, 10, 6, 12089, 77, 2674, 52, 43, 3369, 4586, 336, 379, 70, 12620, 412, 63, 7391, 463, 659, 1009, 819, 3195, 2878, 8, 778, 1371, 4776, 124, 2148, 9217, 1530, 423, 8156, 300, 5038, 5164, 2591, 1371, 11, 1530, 189, 2525, 13, 5, 274, 94, 5164, 1050, 8648, 778, 1371, 11, 189, 1308, 13, 5, 242, 6060, 324, 2970, 1943, 379, 484, 6901, 13, 5, 430, 2970, 14, 3121, 2612, 354, 778, 2354, 11, 263, 28, 379, 70, 62, 8014, 5345, 370, 1530, 6, 4512, 778, 1371, 8, 1699, 5164, 37, 893, 179, 1320, 300, 3960, 5038, 2551, 1767, 299, 2351, 10, 6, 12089, 16611, 43, 2040, 379, 70, 6350, 324, 1609, 1572, 40, 2738, 908, 472, 9660, 50, 406, 12, 10674, 124, 412, 16, 530, 50, 4329, 9217, 1530, 193, 57, 4990, 3891, 80, 211, 6578, 28, 530, 90, 2642, 12, 19, 3830, 3689, 178, 300, 274, 94, 5164, 26, 2668, 135, 3660, 458, 21, 2525, 14172, 13, 5, 2551, 1767, 874, 2723, 10, 6, 12089, 15076, 43, 1308, 379, 70, 62, 6181, 2517, 7, 6964, 7, 156, 7, 1079, 2405, 7, 1081, 6875, 3429, 7, 111, 6875, 117, 7, 147, 110, 7, 1133, 7, 147, 4826, 3429, 9, 418, 6125, 110, 6, 1170, 886, 7, 11695, 50, 2642, 67, 9660, 6, 393, 124, 1530, 193, 28, 411, 5889, 300, 5038, 5164, 2148, 9217, 14, 1856, 3845, 19, 10, 5817, 1978, 3871, 13, 5, 274, 94, 5164, 2148, 9217, 14, 2738, 1170, 1382, 622, 3079, 3797, 51, 13, 5, 2970, 6, 1544, 430, 5201, 104, 5, 874, 2723, 10, 6, 12089, 16611, 43, 2738, 4738, 110, 1472, 6, 1170, 1382, 15, 2148, 9217, 5563, 2031, 15, 1856, 80, 5933, 864, 664, 7, 9, 7391, 2148, 9217, 11, 311, 80, 5, 193, 365, 14, 2620, 189, 146, 1283, 365, 15, 18666, 30, 30, 121, 2970, 1943, 21, 2525, 14, 9643, 2612, 9, 10601, 3369, 263, 379, 70, 62, 1860, 20824, 12718, 8, 11695, 50, 886, 40, 2525, 5038, 2551, 179, 4519, 411, 664, 300, 5038, 324, 1417, 50, 94, 324, 7, 2253, 11, 856, 386, 5, 10, 23, 2253, 14, 4540, 18, 1722, 20, 5, 10, 23, 2253, 6, 9478, 10278, 5, 5038, 324, 355, 25, 2963, 110, 596, 94, 324, 12, 18099, 15, 112, 5, 2253, 11, 75, 94, 263, 2735, 96, 104, 5, 2253, 11, 7406, 263, 146, 5038, 5164, 3409, 379, 146, 688, 8199, 2197, 13, 5, 274, 9345, 10777, 3369, 2758, 639, 379, 70, 62, 15790, 1640, 5164, 16, 2525, 659, 120, 3884, 7, 94, 72, 263, 2028, 96, 386, 300, 276, 10, 9791, 2253, 14, 3741, 350, 121, 39, 500, 487, 7391, 2148, 9217, 1933, 4012, 15, 1856, 619, 2181, 5928, 4515, 5, 2253, 11, 21, 263, 15, 3859, 9626, 5, 274, 2047, 13280, 5038, 324, 92, 217, 619, 10, 5817, 1978, 5947, 2253, 376, 13, 5, 9, 7, 15, 343, 9, 2161, 674, 635, 18, 199, 3381, 350, 18790, 121, 324, 1003, 6, 110, 10716, 1090, 851, 7, 2736, 1776, 7, 1774, 9, 5238, 674, 635, 18, 199, 19116, 2253, 6, 5042, 104, 5, 10, 23, 60, 207, 96, 5042, 13, 5, 36, 312, 812, 1392, 102, 1907, 30, 6, 379, 1047, 37, 1392, 2942, 6, 13, 5, 2450, 812, 932, 102, 1907, 30, 14, 379, 115, 168, 118, 932, 2942, 14, 13, 5, 509, 12046, 819, 6, 728, 6160, 9762, 5341, 14180, 2942, 2481, 263, 7, 365, 9, 754, 63, 238, 33, 3395, 538, 10966, 5, 3244, 7, 975, 7797, 324, 1003, 20, 5, 309, 590, 94, 94, 416, 4525, 591, 11748, 18, 1003, 4131, 303, 623, 13565, 337, 131, 450, 938, 13654, 78, 5, 77, 3500, 5035, 7, 778, 2544, 2021, 547, 117, 4465, 1764, 12, 1478, 1209, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,342
10,342
अहिले नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा रहेको माओवादी केन्द्र र त्यसको प्रमुख नेतृत्व खासगरी पार्टी अध्यक्ष एवम् प्रधानमन्त्री प्रचण्ड विरुद्ध पश्चिमा साम्राज्यवादी शक्तिहरु, त्यो शक्तिवाट भरणपोषण गरिएका एनजिओ र आइएनजिओकर्मी एवम् प्रमुख प्रतिपक्षी एमालेसहितका विरोधी शक्तिहरु अर्नगल प्रचारवाजीमा उत्रेका छन् । उनीहरुको प्रचार प्रचण्डको प्रचण्डको कद घटाएर आफू ठूलो हुन सकिन्छ भन्ने मनोदशामा आधारित देखिन्छ । फस्टाउँदै विरोधको खेती प्रचण्डको पाइला पाइलामा विरोध गर्ने जागिर धानेकाहरुले उहाँका हरेक कुरामा विरोध गर्छन । दशैंमा टिका लगाएन भनेर विरोध गरें, टिका लगाएको भए त झन विरोध गर्ने थिए । प्रचण्डले दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि दशै वा तिहारमा टिका नलगाएको कुरा दुनियालाई थाहा छ । तर विरोधीहरुले यसलाई आफ्नो विरोधको मसला बनाइरहन्छन् । आस्था केसी भारतका प्रधानमन्त्री र चिनका राष्ट्रपतिसँग भारतको गोवामा भएको भेटको प्रसंगमा पनि विरोधै गरेका छन् । त्यो भेटघाट कतिधेरै महत्वपूर्ण थियो, त्यहाँ कति धेरै रणनीतिक महत्वको विषयमा छलफल भयो भन्ने कुरालाई ओझेलमा पार्न विरोधीले प्रचण्डको विरोध गरे पनि त्यो धेरै समय टिकेन । अहिले राष्ट्रपति विधा भण्डारीको निम्तोमा भारतीय राष्ट्रपति नेपाल आउँदा पनि एमालेसहितका विरोधीले प्रचण्डकै विरोध गरे । राष्ट्रपतिको आग्रह बमोजिम सरकारले विदा दिने निर्णय गर्दा विरोध गरियो प्रचण्डकै । जे मा पनि प्रचण्ड विरुद्धको अर्नगल प्रचार र एमालेको एउटा खेमासहितको तप्काको निरन्तर विरोधको शैलीलाई हेर्दा लाग्छ, आजकाल उनीहरुको खेतिपाति नै प्रधानमन्त्री प्रचण्ड र माओवादी केन्द्रको विरोध गर्नु हो ।  उनीहरुलार्इ प्रधानमन्त्री प्रचण्डका कुनै न कुनै कुराको विरोध नगरीकन खाएको पनि नपच्ने र रातमा निन्दा नलाग्ने भएको छ । यसरी माओवादी पार्टी र प्रमुख नेतृत्व विरुद्ध विरोधीहरु सुनियोजित प्रचारवाजीमा उत्रिएकै बेला पार्टी भित्रका केही नेता तथा स्वार्थ समूह भने विरोधीको स्वरमा स्वर मिलाएरै मैदानमा उत्रेको छ । लाग्छ, यो समूह पनि विरोधीकै योजनामा परिचालित छ । कमरेड प्रचण्ड र उनको पार्टी नेतृत्वले विगतदेखि नै देशको राजनीतिलाई संकटको भुमरीमा पर्नवाट जोगाउँदै आएको हो । प्रचण्डको कुशल नेतृत्वविना आजको परिवर्तन संभव नै थिएन । अहिले जे जति उपलब्धीमा हामी गर्व गर्छौ, ती सबै प्रचण्डकै देन हुन् । कतिपय विरोधीहरुले सामाजिक सञ्जालमार्फत  प्रधानमन्त्री प्रचण्डको विरोध गरेर खोइरो खनिरहेका छन् । यस्तो कार्यले उनीहरुका विरोध केवल विरोधकै लागि गरिएका हुन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ अहिले पनि प्रचण्डले देशलाई दुर्घटनामा पर्नवाट जोगाएका छन् । संविधान कार्यान्वयनको ट्याकतिर राजनीतिलाई सोझ्याएका छन् । विगतमा केपी ओली नेतृत्वको सरकारले भारतमा नेपाली राजदूत फिर्ता बोलाउने तथा नेपालका राष्ट्रपतिको भ्रमण रद्ध गराएर जुन द्धन्द सिर्जना गर्यो, त्यसले दुई देशको सम्वन्ध विग्रदै गएको थियो । शान्ति प्रक्रियालाई निश्कर्षमा पुर्याउन पहल गर्नुको साटो माओवादी नेतामाथि धमाधम मुद्धा लगाउन पुगेको कुरा दिनको घामजत्तिकै छर्लङ्ग भएको कुरा हो । यस्तो बेला प्रचण्डले फेरि सरकारको बागडोर सम्हालेका छन र मुलुकलाई सही दिशामा लाग्न प्रयत्नशील छन् । त्रिदेशीय साझेदारीको शुरुवात पूर्व प्रधानमन्त्री एवं नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी वलीले ९ बुँदे सहमति र ३ बुँदे भद्र सहमति उल्लघन गरेपछि नयाँ कोर्षमा जानु माओवादी पार्टी र कमरेड प्रचण्डको बाध्यता थियो । यस अवस्थामा नयाँ सरकार बनेपछि प्रधानमन्त्री प्रचण्डले भारत र चीनबीचको सम्वन्धलाई सन्तुलित बनाइ सकेका छन् । भारतको गोवामा चिनिया राष्ट्रपतिसँगको भेटपछि चीनसँगको सम्वन्ध नयाँ उचाइमा उठेको छ, दुवै देशको बुझाइमा एकरुपता आएको छ । चीनका राष्टपतिको नेपाल भ्रमण केही समय पछि सरे पनि उनले नेपाल भ्रमण गर्ने कुरा सुनिश्चित नै छ । यसरी त्रिदेशीय साझेदारी र समझदारीले नेपाल र नेपाली जनताको लागि फाइदा नै हुनेछ । कतिपय विरोधीहरुले सामाजिक सञ्जालमार्फत यो कुरामा पनि प्रधानमन्त्री प्रचण्डको विरोध गरेर खोइरो खनिरहेका छन् । यस्तो कार्यले उनीहरुका विरोध केवल विरोधकै लागि गरिएका हुन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ । संविधान कार्यान्वयनको शुरुवात संविधान कार्यान्वयन सुरु भइसकेको छ । संविधान संशोधन गरेर देशभित्र आन्तरिक राष्ट्रियता कायम राख्ने र नेपाल र नेपाली जनताको विकास र प्रगतिको लागि प्रधानमन्त्री प्रचण्ड दिनरात नभनेर कहिले कुन पार्टीसँग त कहिले कुन नेतासँग छलफलमा लागिरहेको देखिएकै छ  । विहान ६ वजेदेखि साझ १० वजेसम्म देश र जनताको हितका पक्षमा प्रधानमन्त्री दिन रात खटेर काम गरिरहेका छन् । प्रधानमन्त्रीको संसदमा सम्वोधन, सरकारका मन्त्री र सचिवहरुलाई निर्देशन, क्याविनेट निर्णय, अनुगमन तथा भ्रमण सबैमा देश र जनताको सरोकारका विषय नै केन्द्रमा राखिएका छन् । यता  हाम्रो सामाजिक सञ्जाललाई भने विरोधीहरुले प्रधानमन्त्रीको उछित्तो काढ्न मै प्रयोग गरिरहेको दखिन्छ । पार्टीका कतिपय नेता प्रचण्डको तेजोबध हुँदा रमाइरहेका छन्, ताली पिटीरहेका छन् । केही गरौं भन्ने नयाँ जोश र जाँगरले भरिएको कोही नेता हामीकहाँ छन् भने ती कमरेड प्रचण्ड नै हुन् । उनीसँग जनयुद्ध देखि अहिलेसम्म आँउदा अनुभवका अथाह भण्डार छन् । नेपाललार्इ सिंगापुर जस्तै सुन्दर वनाउने सुन्दर सपना देख्ने कमरेड प्रचण्डलार्इ हामी साथ दिन सक्दैनौं भने नेपाल कहिल्यै राम्रो बन्दैन र जनतालाई दुख पाइरहने छन्। देशलार्इ समृद्ध वनाउने उनका सपना र कामलार्इ एउटा इट्टा थपेर सहयोग गर्न सक्दैनौ तर बाँदरले आफ्नो घर पनि वनाउँदैन र अरुलार्इ पनि वनाउन दिँदैन भनेजस्तै गरेर उनको आलोचना मात्र गरिरहन्छौं भने हाम्रो पनि कुनै भविष्य छैन । यो पार्टी, यो नेतृत्व र आन्दोलनमै हाम्रो भविष्य गासिएको कुरा हामीले भुल्नु हुँदैन । अहिले देश निकै संगीनमय अवस्थावाट गुज्रिरहेको छ । संघीयता कार्यान्वयन भर्खर तोते वोल्ने शिशुले वामे सर्न लागेको जस्तै अवस्थामा छ । यस्तो वेलामा विखण्डनवादी र  अवसरवादीहरु कोही देश टु्क्राउने अभिव्यक्ति दिन पनि पछि परेका छैनन् । देशलार्इ एउटै मालामा गाँसिरहनको लागि, आन्तरिक एकतालार्इ कायम राखिरहनको लागि हामीलार्इ एउटा त्यस्तो नेताको खाँचो छ जो चुनौतिको पहाड नाघेर काम गर्नसक्ने हिम्मत राखोस । यस्तो खालको क्षमता भएका नेता अहिले प्रचण्डवाहेक हामीसँग छैनन् । हामीले प्रचण्डलार्इ साथ र सहयोग गर्नु हामी सवैको जिम्मेवारी र दायित्व हो । गरिवका लागि सरकारको शुरुवात भुकम्प पीडितलाई राहत दिने काममा प्रचण्ड सरकारको गति र सक्रियता सबैले मान्नैपर्ने र सराहना गर्नुपर्ने विषय हो । त्यसैगरी  विदेशमा अलपत्र परेका नागरिकको उद्धार गर्ने कुरामा सरकारको चासो र कर्णालीका जनताको लागि सरकारले अगाडि सारेका कार्यक्रमहरु गरिवका लागि सरकार अन्तर्गतका कार्यक्रमहरु हुन् । वेरोजगार युवाहरुका लागि पनि विशेष कार्यक्रम घोषणा हुँदैछ भन्ने सुन्नमा आएको छ । अहिले राजनीतिक पहलकदमी, विकास निर्माण, कुटनीतिक सम्वन्ध, शान्ति प्रक्रियाका बाँकी काम पूरा गर्न भइरहेका पहल लगायतका सबै काम पार्टी, आन्दोलन र आफ्नो वर्गकै पक्षमा छन् । यहाँ यहाँ प्रचण्डले गलत गरे भनेर खोट लगाउने कुनै काम भएको छैन । केही कमजोरीहरु कमरेड प्रचण्डले पनि गरेका होलान । उनी कुनै भगवान त होइनन् गल्ती नै नगर्ने। उनीसँग सारा समस्याहरु एकै बचनमा हल गर्नसक्ने कुनै जादुको छडी पनि त छैन यो पार्टी र आन्दोलनको योद्धा हुनुका नाताले संकटको वेला नेतृत्वलाई साथ दिनु सबै क्रान्तिकारीहरुको दायित्व हो । हिजो आफ्नो क्याप्टेनले जहाजलार्इ कैयौं अप्ठ्यारा भंगालोहरुबाट कुशलतापूर्वक निकालेर पार लगाएको विर्सनु हुँदैन । युद्धका कठिन बिभिशिकाहरुवाट आफू पनि बच्दै र पार्टीलार्इ पनि बचाउँदै आज हाम्रो सुप्रिम कमाण्डर सिंगो देशको नेतृत्व गर्ने गरिमामय ओहोदामा पुगेको कुरामा हामी सबैले गर्व गर्न सक्नुपर्दछ । हो, केही कमजोरीहरु कमरेड प्रचण्डले पनि गरेका होलान । उनी कुनै भगवान त होइनन् गल्ती नै नगर्ने। उनीसँग सारा समस्याहरु एकै बचनमा हल गर्नसक्ने कुनै जादुको छडी पनि त छैन । अनेकखाले गुणदोषले भरिएका उनी पनि हामी जस्तै सामान्य मानिस हुन् । उनका केही कमजोरीहरुलार्इ सकारात्मक तरिकाले आलोचना गरौं । ती आलोचनाले उनका कमजोरीहरु सच्चिउन । उनलार्इ जनताको पक्षमा निर्णय लिन सजिलो होस् । तर हामी त उनलार्इ सिध्याउने हेतुले उनको आलोचनामा उत्रिएका छौं भन्ने कुरा हाम्रा टिकाटिप्पणीहरुमा देखा परेको छ । अरु प्राविधिक तथा खुद्रा मसिना कुरामा पछि बहस गर्दै गरौला तर अहिले विरोधीको प्रहार विरुद्ध एकतावद्ध प्रतिरोधमा उत्रनु अहिलेको आवश्यकता र समयको माग हो । विरोधीहरुले  प्रधानमन्त्री प्रचण्डको विरोध गर्नु उनीहरुको धर्म हो । उनीहरुले जे गर्न जानेका छन् त्यहीँ गर्छन् । हामीले पनि कागले कान लग्यो भन्दैमा कान छाम्न छोडेर कागको पछाडि दौडिनु राम्रो कुरा पक्कै होइन । आफ्नो कान छाम्नुको सट्टा कागको पछि दौंडिदा अनावश्यक दुःख मात्र पाइन्छ । त्यसैले कुनै पनि कुरालार्इ बैज्ञानिक र बस्तुवादी ढंगले समिक्षा गरौं र आत्मसाथ गरौं । प्रधानमन्त्री प्रचण्डले गरेका सबै काम देश र जनताको हितमा छन् यो कुरालार्इ व्यापक रुपमा जनताको माझमा लैजानुपर्छ । पार्टीभित्रका नेता कार्यकर्ताले त चित्त नवुझेका कुराहरु आफ्नो सम्वन्धित कमिटीमा छलफल गर्नुपर्छ तर विरोधीको पछि लागेर आफ्नो समय व्यतित गर्नु भनेको अरुको योजनामा परिचालित हुनु हो । यसमा सजग र सतर्क बन्नै पर्छ । (केसी माओवादी कार्यकर्ता हुन्)
Opinion
false
[ 0, 114, 39, 921, 6, 2146, 35, 494, 361, 9, 467, 110, 541, 3662, 201, 117, 1707, 156, 1774, 1475, 9501, 15778, 498, 6142, 115, 498, 1650, 21938, 1142, 1704, 1911, 892, 9, 5932, 23, 1911, 892, 2913, 1707, 110, 4778, 684, 9567, 4203, 498, 55, 4213, 23, 5652, 1956, 462, 535, 8, 14135, 12, 27, 5, 1848, 1956, 9447, 9447, 17959, 5824, 18, 592, 218, 67, 363, 53, 21190, 8, 1355, 589, 5, 8000, 1960, 1055, 6, 1122, 9447, 5916, 5916, 8, 1055, 25, 2715, 1444, 30, 12, 259, 4264, 317, 1495, 1055, 4886, 5, 2057, 8, 3599, 4055, 23, 185, 1055, 7776, 7, 3599, 1852, 99, 60, 4777, 1055, 25, 66, 5, 3576, 89, 1310, 168, 402, 2571, 5193, 50, 5344, 3599, 20680, 6, 83, 9847, 14, 433, 13, 5, 47, 4203, 259, 432, 54, 1055, 6, 8504, 4702, 11301, 310, 5, 3498, 1116, 2010, 156, 9, 3106, 12, 426, 63, 479, 1262, 462, 8, 16, 1234, 6, 5235, 8, 15, 1055, 69, 48, 27, 5, 115, 3262, 465, 10669, 624, 1449, 621, 465, 85, 8493, 1255, 6, 371, 508, 163, 53, 3869, 6563, 8, 1370, 4203, 11, 9447, 1055, 120, 15, 115, 85, 137, 15598, 23, 5, 114, 426, 3618, 6701, 8792, 8, 261, 426, 36, 3007, 15, 684, 9567, 4203, 11, 1774, 96, 1055, 120, 5, 7675, 710, 1609, 142, 4627, 189, 227, 150, 1055, 1400, 1774, 96, 5, 750, 43, 15, 1774, 1475, 6, 4213, 23, 5652, 1956, 9, 4296, 102, 6160, 8, 2926, 16000, 6, 1098, 1055, 6, 3215, 14, 1438, 6129, 16292, 1848, 12493, 3506, 91, 37, 156, 1774, 9, 494, 2428, 1055, 160, 20, 5, 1368, 1698, 156, 1774, 12, 75, 10, 23, 75, 3664, 1055, 1757, 44, 23, 7791, 15, 7421, 384, 461, 9, 11487, 14555, 7231, 16, 13, 5, 564, 494, 201, 9, 110, 541, 1475, 4203, 55, 190, 21806, 1956, 462, 535, 8, 9872, 96, 260, 201, 7509, 72, 244, 22, 2784, 388, 29, 4203, 6, 4496, 2001, 4568, 69, 3020, 14135, 6, 13, 5, 6129, 21, 388, 15, 4203, 96, 6908, 16614, 13, 5, 6778, 1774, 9, 145, 201, 8318, 1548, 132, 37, 817, 921, 14, 2665, 6, 19760, 8, 1330, 1650, 5851, 1960, 123, 20, 5, 9447, 5351, 541, 5632, 1091, 470, 10589, 37, 924, 5, 114, 750, 812, 11290, 8, 155, 6240, 9815, 7, 271, 82, 1774, 96, 10, 7989, 112, 5, 824, 4203, 259, 243, 2109, 748, 156, 9447, 1055, 109, 4316, 18831, 7656, 3063, 27, 5, 223, 210, 11, 10798, 1055, 1939, 1055, 96, 19, 1142, 112, 53, 893, 78, 114, 15, 3576, 207, 14, 2363, 1330, 1650, 16889, 12, 27, 5, 324, 7543, 5673, 44, 523, 921, 14, 7262, 6930, 12, 27, 5, 3526, 1090, 851, 1861, 142, 1218, 39, 1794, 1226, 11200, 22, 547, 7675, 920, 9, 2482, 5260, 253, 10, 2482, 3056, 1094, 2640, 7, 1938, 89, 817, 10063, 441, 4839, 1150, 251, 38, 5, 658, 8794, 16554, 8, 7300, 1661, 160, 6, 8859, 494, 244, 312, 6988, 5822, 1540, 493, 83, 3152, 3914, 16832, 18535, 16, 83, 20, 5, 223, 260, 3576, 704, 501, 19933, 13833, 683, 9, 647, 14, 1819, 5457, 2279, 3894, 2885, 27, 5, 3747, 2493, 439, 3597, 6, 4726, 233, 156, 331, 533, 3281, 117, 1090, 13061, 11, 404, 6531, 688, 9, 175, 6531, 9209, 688, 15043, 1315, 23, 741, 94, 16596, 8, 2124, 494, 201, 9, 6778, 9447, 3091, 38, 5, 42, 313, 94, 196, 7076, 156, 3576, 397, 9, 13782, 6, 10063, 14, 8554, 4702, 2909, 27, 5, 479, 1262, 462, 8, 11584, 426, 2133, 1234, 135, 6873, 6, 10063, 94, 6379, 5444, 379, 390, 817, 12846, 20430, 123, 13, 5, 4930, 9021, 2517, 6, 36, 920, 72, 137, 186, 6345, 15, 58, 36, 920, 25, 83, 3964, 37, 13, 5, 564, 3747, 2493, 439, 3597, 9, 4278, 11, 36, 9, 39, 779, 19, 1461, 37, 447, 5, 824, 4203, 259, 243, 2109, 748, 21, 1495, 15, 156, 9447, 1055, 109, 4316, 18831, 7656, 3063, 27, 5, 223, 210, 11, 10798, 1055, 1939, 1055, 96, 19, 1142, 112, 53, 893, 78, 5, 324, 7543, 4726, 324, 794, 206, 942, 13, 5, 324, 1003, 109, 12046, 1099, 5738, 659, 810, 9, 36, 9, 39, 779, 76, 9, 1601, 6, 19, 156, 1774, 56, 4356, 5000, 6060, 883, 978, 201, 63, 60, 883, 978, 244, 63, 5688, 7332, 2814, 96, 13, 5, 2915, 232, 12900, 132, 14359, 217, 12900, 116, 207, 9, 779, 10987, 1216, 156, 56, 2320, 665, 5917, 46, 882, 27, 5, 3738, 3765, 16128, 7, 2067, 248, 9, 806, 344, 730, 7, 2172, 657, 7095, 227, 7, 1046, 22, 920, 82, 8, 207, 9, 779, 3217, 12, 372, 37, 2146, 6150, 27, 5, 1831, 212, 243, 2109, 14, 29, 4203, 259, 3738, 580, 178, 91, 2787, 65, 183, 2359, 450, 1639, 151, 699, 512, 552, 1646, 5, 1462, 824, 244, 9447, 5012, 65, 220, 763, 342, 19590, 12, 1556, 14744, 8955, 34, 3598, 27, 5, 72, 3376, 53, 94, 15370, 9, 13371, 11, 4943, 1128, 244, 11730, 27, 29, 271, 6778, 1774, 37, 112, 5, 8549, 5173, 153, 1191, 9162, 14494, 841, 12, 16193, 5518, 27, 5, 36, 1698, 5782, 487, 1179, 525, 623, 1179, 1114, 6632, 6778, 1774, 1698, 155, 246, 56, 15943, 29, 36, 1536, 269, 1921, 23, 9, 2078, 3048, 6332, 7000, 139, 207, 1698, 2967, 525, 623, 539, 1114, 9, 46, 1698, 102, 505, 3929, 4287, 18, 202, 24, 1916, 452, 47, 7655, 11, 54, 159, 15, 525, 1960, 23, 9, 677, 1698, 15, 525, 785, 12593, 29, 1597, 109, 145, 1975, 90, 17538, 848, 29, 212, 15, 75, 2753, 104, 5, 21, 201, 7, 21, 541, 9, 868, 191, 212, 2753, 1453, 6900, 6, 83, 334, 16486, 97, 849, 5, 114, 207, 319, 1145, 5530, 61, 119, 265, 1650, 20499, 65, 13, 5, 2875, 794, 6844, 60, 65, 84, 30, 4634, 6898, 2246, 11, 3013, 30, 14165, 288, 487, 313, 13, 5, 223, 5613, 8, 16102, 884, 9, 714, 884, 55, 1128, 207, 1832, 108, 3533, 623, 3331, 56, 15, 186, 584, 1017, 5, 207, 1698, 1148, 3687, 8, 8754, 11993, 6, 19, 7, 1099, 850, 1698, 659, 4753, 11993, 6, 19, 155, 1698, 102, 1028, 7658, 7884, 13, 400, 8617, 6, 1907, 9406, 18, 46, 10144, 9561, 4753, 65, 68, 5, 223, 3057, 839, 73, 244, 114, 1774, 5345, 30, 44, 7430, 1017, 5, 334, 1774, 1698, 246, 9, 202, 160, 155, 2325, 6, 891, 9, 2823, 20, 5, 13555, 12, 19, 501, 4726, 6702, 1246, 14, 2054, 189, 1713, 1774, 501, 1582, 9, 5262, 1641, 4201, 7883, 9, 17252, 33, 528, 372, 20, 5, 2131, 2230, 4950, 584, 3453, 2248, 25, 1495, 501, 1623, 9, 1270, 12, 779, 19, 142, 320, 2336, 30, 12, 3777, 13555, 12, 19, 196, 636, 12, 3777, 112, 5, 2536, 17302, 3746, 12, 19, 15, 302, 128, 362, 3067, 53, 2155, 8, 123, 13, 5, 114, 214, 19877, 7, 76, 101, 7, 14132, 10063, 7, 658, 651, 12, 805, 46, 364, 24, 3108, 1661, 873, 82, 46, 201, 7, 868, 9, 54, 767, 96, 1216, 27, 5, 242, 242, 3576, 1361, 120, 185, 14584, 1162, 75, 46, 16, 104, 5, 72, 3559, 55, 6778, 3576, 15, 48, 668, 23, 5, 126, 75, 1195, 60, 4931, 3552, 37, 1891, 31, 8549, 4232, 8623, 1127, 9804, 8, 2093, 10144, 75, 14528, 6, 13, 628, 15, 60, 104, 21, 201, 9, 3556, 11108, 9310, 10674, 2665, 6, 5613, 541, 14, 246, 1068, 82, 3827, 199, 2823, 20, 5, 1941, 54, 13026, 11, 2206, 1698, 8694, 19369, 9181, 7440, 5237, 5351, 6066, 7796, 1521, 1852, 441, 1167, 864, 849, 5, 896, 12, 2971, 453, 1702, 2400, 12, 55, 1650, 592, 15, 6484, 458, 9, 201, 1698, 15, 6484, 1960, 136, 212, 381, 834, 1640, 12887, 7361, 817, 541, 25, 18412, 832, 1451, 581, 8, 493, 1495, 155, 1641, 6240, 24, 12983, 6759, 5, 649, 72, 3559, 55, 6778, 3576, 15, 48, 668, 23, 5, 126, 75, 1195, 60, 4931, 3552, 37, 1891, 31, 8549, 4232, 8623, 1127, 9804, 8, 2093, 10144, 75, 14528, 6, 13, 628, 15, 60, 104, 5, 1853, 1385, 11, 2627, 17322, 11, 15063, 126, 15, 155, 487, 485, 1069, 112, 5, 539, 72, 3559, 55, 1698, 1606, 2686, 1975, 3376, 5, 271, 1975, 11, 539, 3559, 55, 190, 2608, 91, 3715, 5, 5232, 1698, 779, 1216, 227, 423, 1982, 1417, 5, 47, 155, 60, 5232, 1698, 19065, 30, 12221, 11, 145, 1975, 8, 9253, 922, 53, 83, 1041, 21091, 608, 2159, 346, 13, 5, 677, 973, 22, 14220, 17817, 1495, 186, 1983, 71, 7897, 219, 47, 114, 4203, 6, 1787, 1475, 850, 8744, 7628, 8, 7241, 864, 2135, 857, 9, 4587, 263, 20, 5, 4203, 259, 156, 9447, 1055, 160, 1848, 640, 20, 5, 1823, 750, 24, 341, 12, 27, 5903, 890, 5, 334, 15, 4780, 11, 3795, 18040, 192, 8, 3795, 13, 33, 746, 23, 3257, 4780, 6, 2324, 3191, 2789, 269, 83, 4340, 386, 5, 54, 3795, 13, 33, 61, 1018, 6, 4860, 4780, 6, 186, 512, 848, 1390, 581, 5565, 1715, 90, 847, 5, 383, 75, 15, 83, 1698, 12858, 9, 4575, 884, 2758, 7980, 3376, 9, 2519, 2138, 3376, 5, 156, 3576, 48, 82, 46, 207, 9, 779, 5042, 27, 21, 83, 1698, 2227, 88, 779, 12601, 4317, 1359, 5, 7293, 12, 244, 10637, 60, 3472, 1981, 97, 1166, 30, 12, 3668, 54, 13166, 3054, 8, 508, 1192, 47, 4203, 6, 186, 3298, 54, 137, 19682, 160, 639, 9592, 6908, 16614, 411, 20, 5, 695, 10516, 9, 14943, 756, 69, 664, 5, 77, 626, 398, 494, 2180, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,343
10,343
 नेपाललगायत विश्वभर तरकारीवालीको अपार चर्चा चल्दाचल्दै अमेरिकामा राष्ट्रपतिको चुनाप भयो । जाडो मौसम शुरु भए पनि अमेरिकामा राष्ट्रपतिको चुनावले त सप्पैतिर तात्यो । नतातोस् पनि किन र ! सप्पै देशको मसिहा यही अमेरिका। संसारको दादा, डन, ठूल्दाई जे भनेनि यहि अमेरिका । हाम्रा देशका नेता दाइदेखि जेठा दाइका छोराछोरी नातापाता सप्पै यही अमेरिकामा । हाम्रा मात्रै किन हुनु सप्पै देशका गिदी भएका दार्इ दिदी सबै यही अमेरिकामा । अनि अमेरिकाकै चुनाव किन गुमनाम होस् र ! अब चुनाव न परो, नेपालमा भए अघिल्लो राति भारुदेखि दारु र चिचीदेखि पापासम्म खान पाइन्थ्यो । यहाँ त के खानु र ! जे खाए नि आफ्नै डलर खुट्याएर खाने न हो । त्यही भएर हो कि,  यहाँ त त्यति सारो हनुमान पनि देखिएनन् । फेसबुकमा लाइभ भएर बातले हानाहान गरेको यो बबुरोलाई के रमाइलो लागोस् र । झ्याम झ्याम्ती हात र लातले हानाहान गरेको देखेको मान्छेलाई । झूठ बोल्नु पाप भन्छन्: यो बबुरोले अमेरिकाको चुनाबमा हिलारी काकीलाई सहानुभूति त दिएकै हो । तर, मरिहत्ते चैँ गरेन । आफ्ना दाइदेखि ज्वाइँ सबैले ट्रम्प काकासँग टरम र धरम दुबै नमिल्ने  बताएपछि ल त ल हिलारी काकी नै ठिक भन्ने अवस्थामा पुगियो । बबुरोले भोट हाल्न पासपोर्ट नभएकाले पाउने कुरै भएन । त्यही पनि नेपालदेखि भोट कसलाई हालिस् भनेर सोध्दा कुरो तर्काउन पनि कम्ता गाह्रो भा हो र हनुमानजी ? यी अमृकानेहरुको भर चैँ हुने रैनछ । हाम्रो गहूँगोरो छालावाला देख्दा ट्रम काकालाई रेसिष्ट भन्दै, हिलारीको सपोर्ट गर्ने अनि आफू खैरे खैरे भेटे भने यी हाम्रो भाग खाने विदेशीलाई खेद्नुपर्छ भन्दा रहेछन् बा ! हनुमानजी यो, अमेरिकामा झन् भेदभाव हुँदो रहेछ । बाहिर बाहिर हिलारी भनेर मुन्टो हल्लाउने खैरैहरुले त ड्याम ड्याम्ती डोनाल्ड काकालाई भोट हालेछन् । सरगम भट्टराई मामामा ! अझ नेपालीलाई पो लाग्याथ्यो चुनापको चटारो ! कसैले डोनाल्ड काका जिताउन नेपाल पुगेर ग्रहशान्ति नै गर्न भ्याएछन, कसैले हिलारी काकी जिताउन रेली नै निकालेछन् । फेसबुकमा दुई पक्षको बातले कुटाकुट भएको पनि देखेकै हो ! ए साँच्चै नेपामा भएको भए यत्तिको चम्चागिरी गरे बापत ठूलै पद पाइन्थ्यो होला । तर, यहाँ त्यस्तो नहुने रैछ । डोनाल्ड काकाको जस्तै ग्रहशान्ति गर्ने त नेपालमा भए त मन्त्री नै बन्थे होला ! कठैबरी लै लै ! यहाँ त उही भिडियो फेसबुकमा शेयर गरेर चित्त बुझाउनी त होलान् ! आमामा ! मिडियाजतिले त हिलारी काकीलाई जुरुक जुरुक उचालेकै हुन् नि ! तर, भोट हाल्ने कुहिरे भएपछि मिडियाले के गरून् र ! अब हिलारी काकीलाई ढ्याम ढ्याम्ती बसेर जरो गाड्ने र अघि नबढ्ने देखेपछि  ट्रम्प काकाले बाटो तताइहाले, मिडिया पनि  उनकै पछिपछि लागि हाले ! जता जता बाहुन बाजे, उतै उतै स्वाहा ! मिडिया चाहिँ यताका पनि दहीचिउरे नै हुने रैछन् हनुमानजी ! यो बबुरोलाई त न हिलारीले चिनोस, न त ट्रम्प काकाले ?बधाइ पनि कसरी दिऊँ दिऊँ भाथ्यो । फेसबुकमा त सप्पैले के के न आफ्नै जिक्री दोस्तले चुनाप जितेजस्तो बधाइ बधाइ भनेर रातै बनाका पो थे ! मामामा ! चाकरी भनूम कि लाचारी भनूम ? जान्ने, नजान्ने र सिँगान फाल्न नजान्नेसम्म सप्पैले बधाइ बधाइ अरे ! कसैले के भनेर बधाइ त कसैले के भनेर बधाइ ! बबुरो त लास्ट दंग खायो नि हनुमानजी ! कसैकसैले त हिलारी काकीलाई सपोर्ट गरेको स्टाटस पनि डिलिट गरेछन् !! नसकिने भो बा ! नसकिने भो ! आज त सप्पै ट्रम्पवादी पो देख्छु बा ! ट्रम्प काका पनि झोंकी चैँ हुन् क्या ! कैले मुसलमानको खेदो खन्छन्, कैले मेक्सिकनको, कहिले रसियासँग मिल्छु भन्छन। हुँदा हुँदा अब अमेरिकालाई नयाँ बनाउने रे ! आफूले त नयाँ नेपाल हेर्ने भन्दै टाट नेपाल देखेको मान्छे । आफ्नो घर भत्काएर अरुको घरको चिन्ता गर्ने हिलारी काकीलाई खैरेहरुले धुलो चटाएको यी आँखाले देख्न परो हनुमानजी ! यी आँखाले देख्न परो ! कस्ता कस्ता विश्लेषक त चिप्लेषक भए हनुमानजी ! म बबुरो तटस्थ बसेको पनि गज्जब भो   ! आज बात चैँ लागेन ! धन्न बात लागेन । लागेको भए लात भन्दा पनि धेर दुख्थ्यो होला ! जे होस् हनुमानजी अब चैँ मिल्नु पर्छ हो ! काकाले जिते नि काकीले जिते नि प्रभु दाइ भन्नुहुन्छ, कौवालाई बेल पाको हर्ष न बिस्मात ! तर क्यार्नु ! अमेरिकाको नून खाएपछि ट्रम्प काकालाई पनि किन दुत्कार्नु र ! माने नि नमाने नि ट्रम्प काका राष्ट्रपति बन्ने नै भए ! कताकता मलाई त डर पो लाग्याछ हो ! कतै मुसलमानलाई जस्तै नेपालीलाई पनि टेँढो आँखाले हेरे भने ! आमामा ! ग्रहशान्ति गर्ने हनुमानजी पुरै भिडियोसहित ट्रम्प काकाकोमा हाज़िर हुनुपरो ! अब हाम्लाई ट्रम्पको बुरी नजर नपरोस् !  अमेरिकाभरि ट्रम्प काकाको बिरुद्दमा रेली पनि निस्क्यो रे ! अब बिरोध अरेर क्यार्नु र ! बिरोध गर्दैमा काकाले छोड्ने हैनन् क्यारे ! अब जे गर्छन् ट्रम्प काकाकै हातमा त हो नि ! संसार भरबाट तिम्रै शरणमा आएका शरणार्थीहरुलाई पाले पुण्य, फाले पाप ! संसारका बा बन्न लाग्या ट्रम्प काकालाई यो बबुरोको बधाइ र शुभकामना त कस्ले सुनाइदेला र ! हिलारी काकीलाई नि सहने शक्ति मिलोस् भन्ने प्रार्थना गर्छु ! ट्रम्प काकाकी जय हो ! अब जल्ले जल्लाई भोट हाले नि तिमी पनि ट्रम्पवादी म पनि ट्रम्पवादी ! ट्रम्प काका सप्पैका साझा !  जय हनुमानजी ! रक्षा गर ! जे जे भएनि डि.भी. बन्द नगर ! मैले नि टीभी बन्द नगरी तिम्रो थुतुनो हेरिरहन्छु नि ! बुझ्यौ त हनुमानजी ! म पनि ट्रम्पवादी !  अब सबै नेपाली ट्रम्पवादी, सबैसबै आप्रबासी ट्रम्पवादी !!
Opinion
false
[ 0, 36, 700, 3854, 1654, 7550, 6, 14967, 913, 1100, 685, 5467, 458, 2002, 7675, 5309, 33, 131, 163, 5, 3202, 2605, 540, 99, 15, 2002, 7675, 731, 11, 60, 190, 3593, 69, 523, 2220, 12088, 5, 10, 21244, 337, 15, 350, 9, 264, 190, 3593, 69, 817, 74, 9491, 33, 430, 718, 31, 5141, 2689, 581, 7, 1241, 23, 7, 19443, 59, 685, 255, 750, 29, 708, 2513, 718, 5, 1041, 1190, 244, 5214, 132, 8210, 5214, 12, 4277, 6733, 781, 138, 190, 3593, 69, 430, 2002, 5, 1041, 295, 350, 411, 190, 3593, 69, 1190, 4285, 1381, 73, 512, 6593, 3374, 82, 430, 2002, 5, 276, 718, 96, 731, 350, 6756, 3458, 1417, 9, 264, 169, 731, 10, 23, 1036, 65, 7, 211, 99, 1881, 1304, 10785, 132, 2689, 1073, 9, 11913, 34, 132, 4086, 33, 116, 837, 18313, 5, 242, 60, 105, 6101, 9, 264, 750, 5935, 330, 509, 1021, 2165, 166, 6115, 1338, 10, 23, 20, 5, 516, 266, 20, 146, 7, 242, 60, 1047, 2336, 65, 5088, 15, 8816, 310, 5, 6586, 13964, 266, 11595, 11, 20293, 28, 21, 12969, 6386, 14, 105, 2844, 4160, 3304, 9, 5, 9750, 61, 9750, 746, 667, 536, 9, 1105, 84, 11, 20293, 28, 6251, 6200, 5, 2442, 566, 780, 13542, 4086, 2022, 184, 21, 12969, 6386, 11, 1358, 13373, 8, 17989, 183, 98, 14, 16939, 60, 425, 96, 20, 5, 274, 21282, 8594, 161, 6959, 5, 369, 5214, 132, 10, 17925, 1641, 3582, 183, 12, 63, 10, 166, 18, 61, 9, 4495, 61, 1714, 6927, 197, 135, 10, 59, 60, 10, 59, 17989, 183, 98, 37, 5536, 53, 313, 3520, 855, 5, 12969, 6386, 11, 2550, 9013, 9337, 6621, 537, 6978, 1452, 5, 516, 15, 36, 132, 2550, 9637, 340, 7844, 185, 15513, 3903, 2142, 785, 15, 216, 2756, 2751, 2081, 20, 9, 5088, 535, 121, 208, 6419, 1600, 12, 297, 199, 1669, 8594, 161, 40, 9, 69, 23, 178, 5, 212, 473, 10139, 1352, 18, 65, 2924, 2709, 4554, 4029, 61, 183, 12, 14, 6884, 3976, 192, 7, 17989, 6, 17939, 25, 276, 592, 14640, 30, 14640, 30, 5479, 29, 208, 212, 448, 1338, 819, 14, 13705, 6164, 158, 4108, 753, 264, 5088, 535, 21, 7, 2002, 2896, 5156, 11329, 1175, 5, 488, 488, 17989, 185, 11639, 6368, 9713, 623, 14640, 69, 259, 60, 9693, 61, 9693, 746, 667, 4781, 183, 12, 14, 2550, 9752, 956, 5, 1457, 294, 61, 1800, 43, 8, 8, 264, 1015, 7792, 941, 4160, 1407, 3547, 5309, 33, 131, 6, 19090, 264, 938, 4781, 183, 12, 14407, 36, 2263, 3531, 13215, 37, 24, 10203, 5600, 7, 938, 17989, 183, 98, 14407, 9, 2356, 37, 10340, 956, 5, 6586, 89, 4139, 11595, 11, 16278, 16, 15, 4416, 96, 20, 264, 352, 5660, 11433, 33, 8, 16, 99, 11426, 6, 13506, 17254, 120, 10885, 10, 7934, 908, 18313, 668, 5, 274, 242, 1028, 715, 11965, 5, 4781, 183, 12, 6, 487, 3531, 13215, 25, 60, 211, 99, 60, 248, 37, 2166, 3198, 668, 264, 10257, 69, 220, 327, 9350, 9350, 264, 242, 60, 6346, 455, 6586, 1083, 109, 3472, 6010, 34, 60, 5046, 264, 835, 8, 264, 1437, 5463, 11, 60, 17989, 183, 98, 14, 1748, 1073, 44, 1748, 1073, 44, 13265, 96, 112, 330, 264, 274, 2550, 8950, 867, 7276, 30, 407, 1437, 11, 105, 1174, 12408, 9, 264, 169, 17989, 183, 98, 14, 6541, 10287, 6541, 10287, 5825, 1399, 18877, 19988, 30, 9, 234, 9289, 461, 7564, 3582, 183, 12, 11, 612, 60, 138, 435, 702, 11, 7, 1437, 15, 5057, 186, 135, 19, 9752, 264, 12022, 12022, 5649, 10148, 7, 11546, 11546, 3614, 702, 264, 1437, 2422, 1831, 12, 15, 9413, 2241, 14231, 37, 40, 11965, 310, 5088, 535, 264, 21, 12969, 6386, 14, 60, 10, 23, 17989, 11, 13408, 68, 7, 10, 23, 60, 3582, 183, 12, 11, 121, 220, 763, 818, 15, 497, 1662, 12711, 1662, 12711, 2081, 3547, 5, 6586, 60, 190, 3593, 69, 11, 105, 105, 10, 23, 509, 1183, 7907, 3294, 1918, 11, 5309, 33, 131, 4655, 1093, 15479, 818, 15479, 818, 185, 2320, 69, 10309, 12, 941, 7949, 264, 43, 8, 8, 264, 1931, 8464, 3808, 566, 61, 146, 18165, 34, 3808, 566, 61, 121, 10207, 7, 11337, 461, 9, 409, 6403, 23, 16172, 11337, 461, 116, 190, 3593, 69, 11, 15479, 818, 15479, 818, 13651, 264, 938, 105, 185, 15479, 818, 60, 938, 105, 185, 15479, 818, 264, 12969, 6386, 60, 1105, 1460, 10029, 2795, 382, 330, 5088, 535, 264, 20076, 11, 60, 17989, 183, 98, 14, 17939, 28, 14014, 15, 10, 18429, 120, 956, 6630, 4034, 1873, 753, 264, 4034, 1873, 264, 136, 60, 190, 3593, 69, 3582, 884, 941, 9860, 753, 264, 3582, 183, 12, 15, 9733, 141, 98, 8594, 161, 112, 2172, 264, 10, 96, 11, 7902, 6, 13705, 65, 7656, 11637, 10, 96, 11, 74, 7991, 370, 23, 6, 7, 883, 5857, 63, 5943, 97, 9378, 31, 342, 342, 169, 718, 14, 94, 356, 1512, 264, 1245, 60, 94, 36, 1846, 192, 2624, 166, 36, 6251, 916, 5, 54, 159, 10370, 18, 9592, 3489, 1967, 25, 17989, 183, 98, 14, 14640, 30, 259, 5685, 12415, 2946, 208, 1261, 11, 1760, 1036, 65, 5088, 535, 264, 208, 1261, 11, 1760, 1036, 65, 264, 7718, 7718, 9163, 60, 17739, 969, 44, 99, 5088, 535, 264, 74, 12969, 6386, 16259, 888, 15, 18537, 1873, 264, 136, 11595, 8594, 161, 7626, 264, 1275, 450, 11595, 7626, 5, 288, 99, 1105, 84, 158, 15, 14210, 3048, 4621, 668, 264, 750, 1417, 5088, 535, 169, 8594, 161, 9708, 97, 664, 20, 264, 183, 12, 11, 4655, 330, 183, 98, 11, 4655, 330, 5052, 5214, 13158, 5617, 462, 14, 3239, 900, 6, 10566, 10, 23, 453, 337, 8, 84, 264, 47, 11012, 1018, 264, 1358, 16655, 5935, 135, 3582, 183, 12, 14, 15, 350, 1912, 17496, 1018, 9, 264, 5951, 330, 10059, 330, 3582, 183, 12, 426, 1014, 37, 99, 264, 4811, 6398, 377, 60, 1951, 941, 4160, 1407, 178, 20, 264, 1366, 7902, 14, 487, 7792, 15, 4682, 161, 11193, 1261, 11, 4522, 29, 264, 835, 8, 264, 3531, 13215, 25, 5088, 535, 3574, 455, 354, 3582, 183, 12, 6, 8, 2127, 14786, 91, 18, 411, 131, 18, 65, 264, 169, 2127, 746, 14, 3582, 6, 1268, 327, 5601, 13578, 264, 718, 3493, 3582, 183, 12, 6, 20646, 8, 9, 2356, 15, 4242, 926, 1512, 264, 169, 5810, 13651, 18, 11012, 1018, 9, 264, 5810, 71, 8, 183, 12, 11, 12237, 2176, 310, 12470, 264, 169, 750, 890, 3582, 183, 12, 96, 2581, 60, 20, 330, 264, 2521, 1669, 17, 15042, 69, 6939, 8, 254, 5400, 344, 900, 11, 7412, 7, 9776, 4086, 264, 7232, 753, 756, 4160, 1407, 3582, 183, 12, 14, 21, 12969, 6386, 6, 15479, 818, 9, 1984, 60, 6024, 11, 689, 818, 2528, 219, 9, 264, 17989, 183, 98, 14, 330, 5947, 30, 498, 2504, 3304, 53, 8067, 2785, 264, 3582, 183, 12, 98, 2158, 20, 264, 169, 1313, 108, 11, 1313, 108, 14, 2550, 9752, 330, 2512, 15, 3582, 884, 74, 15, 3582, 884, 264, 3582, 183, 12, 190, 3593, 69, 12, 1163, 264, 2158, 5088, 535, 264, 2103, 1174, 264, 750, 750, 99, 708, 959, 81, 2271, 81, 538, 513, 264, 257, 330, 9600, 538, 1757, 2545, 9193, 3241, 23, 65, 2847, 7965, 97, 330, 264, 3591, 3438, 60, 5088, 535, 264, 74, 15, 3582, 884, 264, 169, 82, 39, 3582, 884, 7, 82, 9967, 326, 834, 3351, 3582, 884, 6630, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,344
10,344
वीपीको सपना शान्ति विकास र सुशासन, तरुण साझेदारीका लागि चौथो महाधिवेशन । भन्ने नारासहित नेपाली कांग्रेसको भातृसंस्था नेपाल तरुण दलको चौथो महाधिवेशन पोखरामा सुरु भएको छ । नेपाल तरुण दलको महाधिवेशन नभएको ९ वर्ष नाघेको अवस्थामा नयाँ शशक्त तथा जुझारु नेतृत्व चयन गर्न देशभरका तरुण कार्यकर्ताहरु निकै हौसिएका छन् । निश्चय नै यति लामो समयसम्म महाधिवेशन नहुँदा संगठनको विस्तार र नेतृत्व विकासको मार्गमा ठूलो अवरोध सिर्जना भएको छ । महाधिवेशनका लािग पटक–पटक तिथि–मिति तोक्दै फेरि विभिन्न वहानामा स्थगन गर्ने परिपाटीका कारण संगठनको विगतको गरीमा र साखमा प्रश्न चिन्ह खडा हुनु स्वभाविक नै हो । माउ पार्टी नेपाली कांग्रेसको सभापतिमा शेरबहादुर देउवा निर्वाचित भएसँगै भातृ संस्थाहरुको रोकिएको अधिवेशन हुने क्रम तीव्र भएको छ । यही परिप्रेक्ष्यमा नेपाल विद्मार्थी संघ र नेपाल महिला संघको महाधिवेशन पछि हुन लागेको नेपाल तरुण दलको बहुप्रतिक्षित महाअधिवेशनतर्फ अहिले देशभरका तरुणहरुको ध्यान आकर्षित भएको छ । साथै देशभरका तरुणहरु माझ अबको तरुण दल कस्तो हुनुपर्छ र यसले कस्तो नीति अख्तियार गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा घनिभूत बहसको आवश्यकता महशुस भएको छ । नेपालको हरेक राजनीतिक परिवर्तनमा तरुण युवाहरुको भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ । राजनीतिक परिवर्तन सँगै तरुण युवाहरुले समाज तथा सिंगो मुलुकमा सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनको अपेक्षा राखेता पनि उनीहरुको अपेक्षाको सही सम्बोधन हुन सकेको छैन । यस अर्थमा समग्र राष्ट्रिय राजनीतिप्रति नै तरुण युवाहरुमा वितृष्णा बढ्दो छ । यही वितृष्णा हटाई युवा वर्गमा राष्ट्रिय राजनीतिप्रति सकारात्मक रुची जगाउनु नै नेपाल तरुण दलको अबको नेतृत्वको मुख्य दायित्व हुनेछ । आज हाम्रा लाखौं युवा तरुणहरुले विदेशी भूमिमा अरुको देशको विकासका लागि आफ्नो रगत पसिना बगाइरहेका छन् । त्यस्ता जनशक्तिलाई स्वदेशमा नै परिचालित गर्न सक्ने गरी ठोस कार्य योजना ल्याउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो । समाज तथा सिंगो राष्ट्रलाई  समुन्नत दिशातर्फ अग्रसर गराउनका लागि तरुण युवाहरुलाई राजनीतिसँगै उद्यमशीलतातर्फ प्रेरित गर्नु नितान्त आवश्यक छ । राजनीतिलाई प्रदुषणमुक्त बनाउन उद्यशमीलता वास्तवमै अचूक अस्त्र हो । उद्यममा आबद्ध नभएकै कारण आज धेरै तरुण युवाहरुका लागि राजनीति मागीखाने भाँडो भएको छ । जसका कारण राजनीतिलाई घृणा गर्ने जमातको संख्या हाम्रो समाजमा दिन प्रतिदिन बढ्दो छ । झन्डैं दुई दशक देखि स्थानीय निकायको र्निवाचन नभएकाले धेरै राजनीतिमा आबद्द तरुणहरु जिम्मेवारी विहिन भएका छन् । समाजको विभिन्न तह तथा तप्कासँग उनीहरुको सम्बन्ध क्रमश विच्छेद हुँदै गइरहेको छ । त्यसैले स्थानीय निकायको निर्वाचन गराउन तरुणहरु एकतावद्ध हुनु आवश्यक छ । स्थानीय निकायको अभावमा सेवाग्राहीले भोग्नु परेको सास्ती र दलीय संयन्त्र माफर््त बढिरहेको भ्रष्टाचारका विषयमा पनि हामी सबै जानकार नै छौं । २१ औं शताब्दीमा तरुण युवाहरुको काम उपत्यका बन्द, नेपाल बन्द, चक्का जाम गर्ने मात्र होइन । अब तरुण युवाहरुले आफ्नो उर्जा राष्ट्र निर्माणमा लगाउनु पर्छ । युवाहरुको जोश, जाँगरको सही उपयोग भएमा देश समुन्नत हुन धेरै समय लाग्दैन । आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो । त्यसैले अब सिंगो तरुण दलले सूचना प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्दै आफ्नो संजाल राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि विस्तार गर्नु पर्दछ । पूर्वमा ताप्लेजुङदेखि पश्चिममा दार्चुलासम्म क्रियाशील रहेका तरुणहरुको सञ्जाल जनहितमा प्रयोग गर्ने हो भने लाखौं नेपालीलाई सजिलै राहत पुग्न सक्छ । भूकम्पको समयमा उद्धार–पुर्नस्थापना तथा पुर्ननिर्माणको दिशामा नेपाली तरुण युवाहरुले देखाएको अग्रसरता विश्व समुदायका लागि अनुपम उदाहरण भएको छ । देशभरका युवाहरुको यस्तै सत्प्रयासलाई अब पर्यावरण संरक्षणमा लगाउनुपर्दछ । नदीनालाको सरसफाइ, प्रदूषणका बारेमा जनचेतना सँगसँगै जनजीविकाका मुद्दासंग जोडिएका विषयहरुको उपयुक्त सम्बोधन जस्ता गतिविधिमा तरुण युवाहरुको उत्साहजनक सहभागिता अपरिहार्य छ । तरुण दलको अबको नेतृत्वले सामान्य लाग्ने यस्ता संवदेनशील विषयतर्फ विशेष ध्यान पु¥याउनु आवश्यक छ । तत्कालीन पार्टी नेतृत्वको कमी कमजोरीका कारण नेपाल तरुण दलको महाधिवेशन समयमा हुन नसकेको घाम जत्तिकै छर्लङग छ । बदलिँदो राजनीतिक घटनाक्रममा गैरवशाली इतिहास बोकेको तरुण दललाई जिम्मेवार तथा जीवन्त संगठन बनाउन अब आवधिक निर्वाचनको अर्को कुनै विकल्प छैन । पार्टी नेतृत्वले टिके प्रथालाई सदाका लागि अन्त्य गर्दै तरुणहरुको मागलाई शशक्त ढंगले सम्बोधन गर्न सक्ने नेतृत्व चयन गर्न मार्ग प्रशस्त गर्नु पर्दछ । साथै विधि सम्मत महाधिवेशन सम्पन्न गर्नका लागि देशभरका तरुणहरुले कुनै आग्रह पूर्वाग्रह विना पार्टी नेतृत्वलाई सक्दो सहयोग गर्नुपर्दछ ।
Opinion
false
[ 0, 15842, 6, 1114, 658, 76, 9, 2984, 7, 12433, 3597, 12, 19, 1949, 2656, 5, 53, 1751, 354, 39, 3420, 8387, 9544, 36, 12433, 2284, 1949, 2656, 2436, 206, 16, 13, 5, 36, 12433, 2284, 2656, 590, 404, 80, 9406, 6, 313, 94, 1535, 367, 2948, 22, 20354, 541, 2168, 24, 2812, 12, 12433, 8829, 319, 6323, 6900, 12, 27, 5, 10111, 37, 943, 402, 3464, 2656, 2163, 7807, 782, 9, 541, 2722, 10362, 218, 3416, 1094, 16, 13, 5, 2656, 12, 1105, 6496, 7235, 4706, 86, 11380, 10, 15072, 458, 704, 107, 11333, 8302, 13789, 25, 11567, 12, 95, 7807, 11256, 57, 8, 9, 15436, 8, 609, 5725, 3423, 411, 8484, 37, 20, 5, 43, 615, 201, 39, 3420, 1092, 8, 2736, 1776, 886, 4801, 8387, 11664, 5201, 3081, 40, 1544, 3408, 16, 13, 5, 430, 18563, 36, 10, 3825, 61, 12205, 696, 9, 36, 188, 2309, 2656, 186, 67, 288, 36, 12433, 2284, 19354, 225, 21940, 373, 114, 2812, 12, 12433, 199, 648, 2987, 16, 13, 5, 230, 2812, 12, 12433, 55, 4123, 169, 6, 12433, 596, 1184, 1320, 9, 438, 1184, 427, 2870, 1192, 53, 371, 1914, 708, 6303, 1983, 6, 857, 6231, 68, 16, 13, 5, 124, 317, 214, 470, 8, 12433, 3746, 6, 634, 4281, 5206, 123, 13, 5, 214, 470, 10, 241, 12433, 3746, 11, 518, 22, 7361, 1509, 243, 22, 171, 7352, 1727, 2735, 138, 15, 1848, 1727, 6, 1819, 1149, 67, 760, 104, 5, 42, 4749, 2272, 111, 921, 475, 37, 12433, 3746, 8, 19823, 2494, 13, 5, 430, 19823, 14473, 391, 11003, 111, 921, 475, 1606, 8598, 17241, 97, 37, 36, 12433, 2284, 169, 6, 1861, 283, 2823, 447, 5, 136, 1041, 6338, 391, 12433, 259, 819, 8231, 9592, 817, 1499, 19, 54, 2312, 5842, 3757, 4620, 27, 5, 1834, 2652, 14, 12543, 37, 16614, 24, 395, 57, 4928, 210, 289, 8896, 1091, 283, 857, 20, 5, 518, 22, 7361, 357, 14, 14550, 16888, 7557, 931, 12, 19, 12433, 3746, 14, 921, 241, 14864, 373, 6293, 160, 11398, 287, 13, 5, 921, 14, 14366, 4174, 285, 16467, 367, 1124, 59, 138, 10, 17438, 148, 14398, 44, 15472, 20, 5, 9343, 8, 3528, 1935, 96, 95, 136, 85, 12433, 3746, 12, 19, 921, 263, 34, 10745, 16227, 16, 13, 5, 3726, 95, 921, 14, 9893, 25, 10916, 6, 669, 212, 1189, 56, 11895, 2494, 13, 5, 2872, 141, 89, 1310, 153, 122, 4738, 4382, 708, 16208, 23, 6621, 85, 2030, 10208, 4535, 12433, 55, 891, 10, 13377, 73, 27, 5, 2683, 107, 690, 22, 16000, 63, 1848, 463, 12579, 10687, 309, 5205, 13, 5, 383, 122, 4738, 228, 931, 12433, 55, 850, 8744, 411, 287, 13, 5, 122, 4738, 5130, 3768, 11, 10297, 346, 7945, 9, 9911, 3180, 43, 716, 520, 4182, 4683, 2229, 12, 371, 15, 155, 82, 6551, 37, 922, 5, 828, 733, 7861, 12433, 3746, 6, 46, 1837, 538, 7, 36, 538, 7, 697, 4936, 5188, 25, 90, 386, 5, 169, 12433, 3746, 11, 54, 3978, 357, 2839, 5928, 664, 5, 3746, 6, 15370, 7, 13371, 6, 1819, 1290, 2355, 207, 14550, 67, 85, 137, 4732, 5, 1091, 2460, 165, 707, 6, 2460, 20, 5, 383, 169, 7361, 12433, 3787, 165, 707, 6, 4126, 151, 71, 54, 5358, 111, 22, 316, 144, 15, 782, 160, 1379, 5, 3650, 3872, 132, 3169, 3853, 116, 3311, 133, 12433, 199, 2109, 662, 5942, 8, 151, 25, 20, 29, 6338, 7792, 2600, 2054, 1382, 542, 5, 1118, 6, 278, 2248, 86, 517, 450, 14989, 22, 8756, 7181, 6, 5457, 39, 12433, 3746, 11, 2744, 15268, 237, 3368, 19, 12516, 1295, 16, 13, 5, 2812, 12, 3746, 6, 726, 10399, 19636, 14, 169, 13156, 10269, 1540, 6759, 5, 17699, 6, 5767, 7, 7741, 12, 403, 6615, 7395, 20563, 12, 739, 827, 4867, 372, 199, 1645, 1149, 519, 2277, 8, 12433, 3746, 6, 15259, 1120, 7597, 13, 5, 12433, 2284, 169, 6, 8318, 485, 770, 515, 713, 181, 7989, 2885, 372, 373, 302, 648, 6408, 97, 287, 13, 5, 712, 201, 1861, 1959, 3559, 12, 95, 36, 12433, 2284, 2656, 278, 67, 1411, 3914, 10, 16832, 13, 520, 59, 7595, 13, 5, 19845, 65, 214, 10457, 8, 1826, 181, 8796, 802, 3284, 12433, 596, 14, 3596, 22, 10158, 1546, 285, 169, 13645, 4241, 258, 75, 1836, 104, 5, 201, 8318, 15598, 3892, 14, 5332, 12, 19, 919, 71, 12433, 199, 263, 14, 1535, 367, 2948, 2758, 1149, 24, 395, 541, 2168, 24, 1651, 2833, 160, 1379, 5, 230, 1476, 267, 84, 2656, 203, 2194, 19, 2812, 12, 12433, 259, 75, 710, 14063, 4348, 201, 541, 14, 8885, 202, 8717, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,345
10,345
 अमेरिकी राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा डोनाल्ड ट्रम्पको विजयले विश्वभर फैलिएको अमेरिकी दोस्रो वा नरम शक्तिमा ठूलै सङ्कट उत्पन्न हुँदैछ । नसङ्कोच भन्न सकिन्छ, यसलाई उल्ट्याउन ट्रम्प सायदै सक्षम हुनेछन् । परम्परागतरुपमा, मुलुकहरुको विश्व राजनीतिक शक्तिलाई सैनिक शक्तिका आधारमा मूल्याँकन गरिन्थ्यो, अर्थात जोसँग शक्तिशाली सैन्यबल छ उही सर्वाधिक शक्तिसम्पन्न हो । तर त्यो तर्क यथार्थमा सदैब प्रतिबिम्बित हुन सकेन । अमेरिकाले भियतनाम युद्धमा हार व्यहोर्यो, सोभियत युनियन अफगानिस्तानमा पराजित भयो । इराकमा सुरुआती केही वर्षबाहेक फ्रेन्च कुटनीतिज्ञ ट्यालीर्यान्डको भनाइ झैं अमेरिकाले इराकमा शासन गर्न सकेन, फर्कन बाध्य भयो । अब नरम शक्तिका बारेमा विचार गरौं । यो विचारधारा अमेरिकी हार्भर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जोसेफ एस. नाईले सन् १९९० मा चर्चामा ल्याएका थिए, खासगरी अमेरिकी सैन्य शक्तिको प्रयोगको विकल्पमा । नाईले भने झैं, कुनै मुलुकको सामर्थ्य ‘आफूले चाहेजसरी अन्य मुलुक वा व्यक्तिको व्यवहारमा परिर्तन गर्ने’ क्षमतामा निर्भर हुन्छ, र यहाँ जबर्जस्ती नियन्त्रण (लाठी), पैसा लगानी (गाजर), वा आकर्षण (नरम शक्ति) को प्रयोग हुन्छ । ‘यदि तपाईं अरुलाई आकर्षित गर्न सक्षम हुनुभयो भने तपाईंले लाठी र गाजर दुवैमा गर्ने लगानीमा बचत वा किफायत गर्न सक्नुहुन्छ,’ उनी भन्छन् । नाईको तर्क छ, कुनै मुलुकको नरम शक्ति ‘त्यस मुलुकको संस्कृति (अन्यलाई आकर्षक भएमा), राजनीतिक मूल्यमान्यता, परराष्ट्र नीति’बाट निःसृत हुन्छ । तर मेरो विचारमा कुनै मुलुकप्रतिको विश्वधारणा पनि नियाल्नु पर्दछ, र यहाँ कुनै मुलुकको नामसँगै जोडिएको सम्बन्ध र प्रवृत्तिलाई केलाउनु पर्दछ । कठोर शक्ति सैन्य आडमा अभ्यास गरिन्छ, नरम शक्ति मनमस्तिष्कमा जागृत गराइन्छ । संयुक्तराज्य अमेरिका विश्वकै सर्वाधिक ठूलो अर्थतन्त्र र सदियौं पुरानो लोकतन्त्र भएको, आप्रवासीका लागि स्वर्गभूमि, र अमेरिकी सपनाको भूमि हो, अर्थात कसैले मेहनत गरे जोकोही जेसुकै बन्न सक्दछ । यो बोइङ र इन्टेल, गूगल र एप्पल, माइक्रोसफ्ट र एमटीभी, हलीउड र डिस्नेल्यान्ड, म्याक्डोनाल्ड र स्टारबक्सको मुलुक हो, अर्थात विश्वका केही सर्वाधिक मान्यताप्राप्त र प्रभावशाली ब्रान्डको देश हो । शशी थरुर यी सम्पत्तिको आकर्षण र अमेरिकी जीवनशैलीले अमेरिकाले अन्य मुलुकका नागरिकको मनमस्तिष्कमा प्रभाव सिर्जना गरेको छ, र यहाँ कसैलाई आफ्ना विचारधारा वा एजेन्डामा सहमत गराउन बाध्य बनाएको देखिन्न । यस अर्थमा, नरम शक्तिले बैकल्पिक र कठोर शक्ति दुवैको पुरकको रुपमा कार्य गरेको छ । तर कुनै पनि मुलुकमा नरम शक्तिमा पनि सीमितता हुन्छ– र त्यसमा अमेरिका पनि पर्दछ । अमेरिकामा सेप्टेम्बर ११, २००१ मा आतंकवादी आक्रमण भएपश्चात अमेरिकाप्रति सहानुभूति स्वरुप विश्वव्यापी रुपमा समर्थन ओहिरिएको थियो । त्यसपछि अमेरिकाले आतंकवादविरुद्ध युद्धको घोषणा गर्यो, र त्यसबखत अमेरिका कठोर शक्तिमाथि ज्यादै निर्भर थियो । त्यस बखत अमेरिकाले प्रयोगमा ल्याएका साधनहरु जबर्जस्त थिए – जस्तै, इराकमाथि हमला, शत्रु लडाकाहरु र अन्य शंकास्पद व्यक्तिहरुलाई ग्वान्तानामो बेमा अनिश्चितकालीन नजरबन्दी, अबु घारेब कान्ड, सीआईएका गोप्य स्थानहरुको खुलासा, अमेरिकी भाडाका सुरक्षाकर्मीद्वारा इराकी सर्वसाधारणको हत्या । यी दुःखान्त अमेरिकी कारबाहीका घटनाहरुप्रति विश्वले नै आँखा चिम्लिदिएको थियो । अमेरिकाको कठोर शक्तिको प्रयोगबाट सिर्जित कमीकमजोरीको क्षतिपूर्ति गर्न नरम शक्ति अपर्याप्त थियो । अमेरिकी संस्कृतिका अन्धभक्तहरु ग्वान्तानामोमा भएका ज्यादतीहरुलाई ध्यान दिन तयार नै थिएनन् । माइक्रोसफ्ट विन्डोज धेरैको लागि हितकारी भए पनि त्यसैको उत्पादनकर्ता मुलुक अमेरिकाले गरेका ज्यादती स्वीकार्य कसरी हुन सक्दछ ? अमेरिकाको नरम शक्ति तिब्र गतिमा ओरालो लाग्यो, र कठोर शक्तिको प्रयोग र नरम शक्तिको प्रयोगबीचको भिन्नता अनुभव हुन थाल्यो । अमेरिकी प्रभावको विदेश नीतिमा असफलता देखा पर्न थाले, र यसमा आजको विश्वको अभूतपूर्व सञ्जालले विशेष महत्व राखेको छ । आमसञ्चार माध्यमको बढ्दो प्रभावसँगै विश्वभर अनलाइन समाचार, स्मार्टफोनका भिडियो, ट्वीटर कुराकानीले विश्वमा तरङ्ग ल्याएको छ । यस्तो सूचना युगमा, नाई लेख्छन्, तीन किसिमका मुलुकहरुले नरम शक्ति आर्जन गर्न सक्दछन्स्: ‘मुलुकहरु जसको संस्कृति र विचारधारा विश्वमा हाल प्रचलित मूल्यमान्यतासँग एकाकार भएको हुन्छ (जस्तै उदारवाद, बहुलवाद, स्वायत्तता), मुलुकहरु जसको सञ्चार माध्यमका विविध च्यानलसँग सर्वाधिक पहुँच स्थापित हुन्छ, र मुलुकहरु जसको विश्वसनीयता मुलुकभित्रै र अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थितिबाट व्यापक बनेको हुन्छ ।’ अमेरिकाले माथिका तीनै मोर्चामा आफूलाई सफलसिद्ध बनाएको छ । अमेरिकाले सिर्जना गरेको नरम शक्तिलाई ज्यादै सङ्कुचित बनाएको छ । त्रासका कारण भरोसा तुषारापात भएको छ । अमेरिकी सपना विश्वमै दुःस्वप्न भएको छ हो, अमेरिकी संस्कृति र विचारधारा अन्य मुलुकका लागि पनि अनुकरणीय छ, र यसको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयता मुलुकभित्रैको व्यवस्थापनमा पनि निर्भर छ । शताब्दीयौंदेखिको दासता र जातिवादको विरासतलाई तोड्दै सन् २००८ र २०१२ मा अमेरिकाले कालाजातिलाई राष्ट्रपति चुन्यो, र यसबाट अमेरिकी समाजमा पुनर्ताजगी गर्ने क्षमता छ भन्ने पुष्टी गरेको थियो । ट्रम्पको विजयले अहिले त्यो प्रतिष्ठा चकनाचुर भएको छ । अमेरिकासँग कहिल्यै तादाम्त्य नराखेका विषयहरुले अहिले टाउको उठाएका छन्: आप्रवासीमाथि त्रास, महिलामाथि द्वेषभाव, नैराश्य र स्वार्थप्रेरित कार्यहरु । कुनै पनि नागरिकलाई आफ्ना आकांक्षाको परिपूर्तिमा समान अवसर उपलब्ध गराउने विगतको अमेरिकी प्रतिबद्धतालाई यसपटक जिम्मेवार नेतृत्वबाटै भत्र्सना र आरोपित गरिएको छ । अन्य मुलुकमाथि लोकतान्त्रिक अभ्यासका बारेमा दृढतापूर्वक परामर्श गरिरहेको अमेरिकाले चुनावी नतिजा आफ्नो पक्षमा नआए त्यसलाई अस्वीकृत गर्ने धम्की दिने नेतालाई राष्ट्रपतिमा विजयी गराएका छन् । नाईले तर्क गरेका छन्, आजको सूचनाको युगमा नरम शक्तिले मुलुकका सफलताका राम्रा कथाहरु जम्मा गर्दै जान्छ । अमेरिका ‘राम्रो कथा संगालेको भूमि’ हो । यहाँ स्वतन्त्र प्रेस र खुला समाज छ, आप्रवासी र शरणार्थीहरुलाई स्वागत गरिन्छ, र नयाँनयाँ विचार र नवीन खोजीको भोको छ । यी सबैले अमेरिकालाई विशिष्ट कथाहरु भन्ने क्षमता प्रदान गरेको छ जुन प्रतिस्पर्धीहरुको तुलनामा निकै बढी प्रेरणादायी र आकर्षक छन् । तर यस निर्वाचनमा अमेरिकी कथाले अमेरिकाले सिर्जना गरेको नरम शक्तिलाई ज्यादै सङ्कुचित बनाएको छ । त्रासका कारण भरोसा तुषारापात भएको छ । अमेरिकी सपना विश्वमै दुःस्वप्न भएको छ । साथै, सन् २०१६ मा खोलिएको पान्डोराको बाकसबाट निस्केको दानवले मुलुकको स्व–दृष्टिकोणमा स्वतन्त्र रुपमा निरन्तर विचरण गर्नेछ, र त्यसले हरेक व्यक्तिको दृष्टिकोणलाई दूषित गर्नेछ । हाम्रो दृष्टिमा, अमेरिका अब कहिल्यै विगतको झैं रहने छैन – किनकी ट्रम्पको कार्यकाल त अझै सुरु पनि भएको छैन । (शशी थरुरको यो लेख राससबाट लिइएको हो । थरुर भारतका पूर्वविदेश राज्यमन्त्री र हाल भारतीय संसदका सदस्य हुन् । उनी संयुक्त राष्ट्रसंघका पूर्व उपमहासचिव पनि हुन् । )
Opinion
false
[ 0, 529, 15173, 119, 1289, 4781, 3582, 6, 1558, 11, 3854, 3171, 529, 308, 50, 9367, 498, 8, 10, 7934, 9041, 1955, 3067, 5, 5604, 1165, 6, 384, 853, 363, 7, 432, 10553, 4202, 3582, 2385, 69, 3243, 4325, 5, 2240, 1926, 7, 12223, 6, 237, 214, 498, 14, 1617, 498, 12, 393, 21545, 8307, 7, 1659, 400, 63, 2522, 3723, 2139, 13, 6346, 2406, 498, 11714, 20, 5, 47, 115, 2142, 2725, 8, 190, 1150, 220, 17051, 225, 67, 1999, 5, 4502, 10242, 896, 8, 2711, 19903, 382, 7, 6192, 3181, 5023, 8, 1208, 163, 5, 9053, 8, 10615, 34, 72, 80, 2193, 12581, 19393, 4313, 5673, 281, 18, 1407, 1995, 6, 765, 5300, 4502, 9053, 8, 977, 24, 1999, 7, 6092, 1782, 163, 5, 169, 9367, 498, 12, 403, 679, 3376, 5, 21, 11785, 529, 12323, 437, 2283, 6051, 2420, 17791, 2085, 81, 946, 255, 11, 154, 6548, 43, 3832, 4492, 1677, 3662, 529, 3723, 4963, 151, 6, 1836, 8, 5, 946, 255, 11, 29, 5300, 7, 75, 1598, 18651, 62, 16261, 11, 2878, 16736, 152, 647, 50, 1988, 4599, 1502, 3514, 23, 25, 45, 839, 8, 5108, 1738, 9, 242, 7944, 1053, 77, 219, 4328, 1331, 549, 396, 77, 1257, 167, 18, 1331, 50, 2788, 77, 23, 18, 61, 498, 52, 10, 6, 151, 78, 5, 62, 14073, 687, 5089, 2987, 24, 3243, 10343, 29, 2401, 1105, 4328, 9, 1453, 167, 18, 390, 8, 25, 6272, 2771, 50, 146, 2107, 6798, 24, 1816, 1419, 126, 2022, 5, 946, 255, 6, 2142, 379, 75, 1598, 9367, 498, 12288, 1598, 1010, 77, 18144, 14, 3313, 2355, 1331, 214, 18270, 7, 3436, 427, 45, 17, 330, 358, 68, 7010, 78, 5, 47, 229, 679, 8, 75, 647, 4052, 237, 10377, 33, 15, 17901, 97, 1379, 7, 9, 242, 75, 1598, 157, 241, 1807, 463, 9, 2091, 14, 18344, 97, 1379, 5, 6784, 498, 3723, 7648, 8, 1563, 490, 7, 9367, 498, 221, 20793, 8, 12704, 10170, 5, 511, 4693, 718, 237, 96, 2406, 218, 2574, 9, 190, 16693, 141, 1078, 2143, 16, 7, 6533, 12, 19, 4482, 7254, 7, 9, 529, 1114, 6, 2249, 649, 1659, 938, 6247, 120, 18247, 750, 1188, 96, 756, 8569, 5, 21, 19424, 9, 4138, 6606, 7, 15032, 9, 6109, 7, 14750, 9, 1994, 681, 2271, 7, 2093, 34, 12441, 9, 14460, 297, 6367, 7, 9371, 3341, 65, 252, 3435, 9, 2658, 12976, 6, 647, 649, 1659, 2373, 72, 2406, 844, 6764, 9, 6804, 6340, 6, 207, 20, 5, 8091, 2532, 97, 18, 208, 1413, 6, 2788, 9, 529, 5910, 11, 4502, 152, 4376, 3453, 221, 20793, 8, 854, 1094, 28, 379, 9, 242, 2461, 369, 11785, 50, 7797, 8, 2586, 931, 1782, 856, 14465, 5, 42, 4749, 7, 9367, 498, 11, 14981, 9, 6784, 498, 390, 6, 5183, 44, 6, 88, 210, 28, 13, 5, 47, 75, 15, 1509, 9367, 498, 8, 15, 2197, 138, 78, 86, 9, 1288, 718, 15, 1379, 5, 2002, 2098, 348, 7, 16807, 43, 17329, 34, 1510, 99, 7740, 718, 475, 16939, 3301, 5520, 88, 2013, 832, 7276, 593, 38, 5, 543, 4502, 17329, 1327, 896, 6, 362, 2640, 7, 9, 291, 18698, 718, 6784, 498, 312, 10, 5394, 5108, 38, 5, 291, 5517, 4502, 6441, 4492, 1000, 55, 20679, 66, 325, 487, 7, 9053, 312, 4977, 7, 4003, 4900, 33, 12, 55, 9, 152, 9920, 2892, 14, 8574, 310, 138, 3458, 65, 1250, 8, 19439, 5601, 7886, 7, 169, 97, 15361, 30, 220, 183, 1995, 7, 1739, 12864, 12, 4510, 598, 199, 4968, 7, 529, 3018, 12, 4736, 215, 9053, 34, 7622, 449, 5, 208, 1715, 4035, 529, 992, 12, 8284, 475, 237, 11, 37, 1261, 12015, 59, 11209, 38, 5, 1358, 6784, 4963, 151, 17, 409, 11201, 20212, 6, 4920, 24, 9367, 498, 20128, 38, 5, 529, 1010, 12, 14097, 5113, 55, 8574, 310, 138, 3458, 65, 8, 73, 19921, 344, 648, 56, 376, 37, 3931, 5, 14750, 9837, 85, 6, 19, 2111, 1943, 99, 15, 861, 6, 315, 1631, 647, 4502, 48, 19921, 9731, 497, 67, 8569, 121, 1358, 9367, 498, 8965, 4524, 9703, 1547, 7, 9, 6784, 4963, 151, 9, 9367, 4963, 151, 2518, 5277, 841, 67, 3316, 5, 529, 854, 6, 970, 427, 8, 9960, 2159, 1330, 1393, 7, 9, 695, 1091, 3454, 15964, 2109, 11, 302, 1255, 1351, 13, 5, 13327, 1743, 6, 2494, 854, 241, 3854, 949, 1746, 5317, 12, 455, 7, 6919, 1668, 11, 2459, 47, 914, 1314, 13, 5, 223, 165, 5740, 7, 946, 255, 16358, 7, 173, 3402, 12223, 11, 9367, 498, 4054, 24, 15493, 337, 184, 62, 16575, 55, 1059, 1010, 9, 11785, 2459, 340, 2591, 18270, 63, 26, 6661, 16, 78, 77, 1597, 5975, 1237, 7, 11755, 1237, 7, 9069, 138, 1331, 12223, 1059, 1171, 1743, 12, 2141, 4685, 63, 2406, 1966, 686, 1738, 9, 12223, 1059, 17154, 647, 3141, 9, 316, 2313, 17, 2227, 385, 78, 300, 4502, 633, 12, 5025, 2612, 8, 1035, 349, 13097, 856, 13, 5, 4502, 1094, 28, 9367, 498, 14, 10, 5394, 7239, 1225, 2721, 856, 13, 5, 6098, 12, 95, 8628, 4131, 969, 3523, 3506, 16, 13, 5, 529, 1114, 11946, 1912, 358, 3685, 131, 450, 16, 13, 649, 529, 1010, 9, 11785, 152, 4376, 19, 15, 2492, 2890, 439, 379, 9, 195, 316, 17154, 647, 3141, 6, 7522, 15, 5108, 13, 5, 2431, 5356, 132, 6, 4263, 138, 9, 1506, 7833, 11626, 14, 6116, 458, 154, 7096, 9, 7185, 43, 4502, 7046, 8138, 14, 426, 5309, 9408, 9, 42, 17, 529, 1189, 4665, 138, 167, 2776, 25, 839, 13, 53, 16282, 28, 38, 5, 3582, 6, 1558, 11, 114, 115, 5615, 12840, 252, 3572, 18, 16, 13, 5, 718, 63, 1536, 2220, 581, 746, 2368, 10, 23, 14631, 372, 259, 114, 3381, 9144, 27, 184, 6533, 312, 6098, 7, 14331, 20964, 3633, 7, 37, 18, 33, 5455, 9, 2784, 8772, 7056, 9372, 5, 75, 15, 4458, 369, 10736, 6, 19423, 8, 1745, 714, 460, 807, 11256, 529, 2157, 14, 3617, 3596, 541, 1024, 21318, 9, 12444, 51, 13, 5, 152, 647, 312, 1561, 1563, 12, 403, 15225, 2618, 3289, 699, 4502, 1996, 2014, 54, 1216, 7962, 1050, 9438, 25, 6048, 189, 244, 14, 426, 8, 1656, 2737, 27, 5, 946, 255, 11, 2142, 48, 1556, 1091, 165, 6, 5740, 9367, 498, 11, 4376, 1360, 12, 3040, 721, 55, 948, 71, 1937, 5, 718, 62, 18105, 721, 1145, 1154, 6, 2249, 45, 20, 5, 242, 999, 1478, 9, 1375, 518, 379, 6533, 9, 5400, 344, 1102, 490, 7, 9, 94, 7624, 679, 9, 6840, 2201, 6, 1873, 6, 13, 5, 208, 1641, 718, 14, 2619, 721, 55, 53, 839, 359, 28, 13, 253, 6218, 199, 2191, 319, 118, 19295, 9, 3313, 27, 5, 47, 42, 1289, 529, 721, 11, 4502, 1094, 28, 9367, 498, 14, 10, 5394, 7239, 1225, 2721, 856, 13, 5, 6098, 12, 95, 8628, 4131, 969, 3523, 3506, 16, 13, 5, 529, 1114, 11946, 1912, 358, 3685, 131, 450, 16, 13, 5, 9167, 154, 3817, 43, 12469, 900, 10032, 10816, 15613, 17, 7051, 6, 11831, 11, 1598, 1311, 86, 13039, 6, 480, 8, 999, 88, 1098, 441, 10512, 2842, 7, 9, 1938, 317, 1988, 3088, 14, 10, 18641, 2842, 5, 212, 4053, 8, 7, 718, 169, 1536, 11256, 5300, 791, 104, 325, 350, 98, 3582, 6, 3804, 60, 544, 206, 15, 16, 104, 5, 77, 367, 2079, 2532, 97, 18, 6, 21, 446, 2189, 17, 4494, 20, 5, 2532, 97, 18, 2010, 233, 11281, 7102, 9, 340, 261, 2102, 12, 240, 112, 5, 126, 511, 8605, 12, 233, 20284, 15, 112, 5, 10, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,346
10,346
नेपालको संविधानको कार्यान्वयनको शिलशिलामा न्यायपालिका सबैभन्दा अग्रणी स्थानमा देखिएको छ । संविधानले व्यवस्था गरेको संवैधानिक इजलास गठन होस् अथवा सातवटै प्रदेशमा उच्च अदालत गठनको प्रक्रियामा होस् । तर, नयाँ संविधान जारी भएपछि संवैधानिक व्यवस्था बमोजिम गठन भएको उच्च अदालतमा रिक्त रहेको आवश्यक पदमा न्यायाधीश नियुक्तिका लागि न्यायपरिषदले संविधान बमोजिम न्यायाधीश हुन योग्यता पुगेका इच्छुक नेपाली नागरिकहरुले न्याय परिषद ऐन ०७३ को दफा ३ बमोजिम अभिलेख अद्यावधिक गर्ने प्रयोजनका लागि आफ्नो वैयक्त्तिक विवरण र सो विवरणलाई पुष्टि गर्ने कागजात समेत पेस गर्नका लागि भन्दै सूचना समेत प्रकाशित गरेको छ । न्याय परिषद सचिवालयले उच्च अदालतमा न्यायाधीश नियुक्त गर्नका लागि सार्वजनिक सूचना प्रकाशन गरेर नयाँ ढंगले अगाडि बढ्ने संकेत गरेको छ । न्याय परिषदको पछिल्लो कदमले न्यायाधीश नियुक्तिको प्रक्रियालाई सकारात्मक रुपमा लिन सकिन्छ । यसले न्यायाधीश नियुक्तिलाई थप पारदर्शी, व्यवस्थित ,सन्तुलित र समयसापेक्ष बनाउनका लागि मद्दत गर्दछ । उच्च अदालतमा मात्र होइन, अब संविधान बमोजिम तोकिएको संख्यामा जिल्ला अदालत र सर्वोच्च अदालतमा पनि न्यायाधीश नियुक्ति गर्नका लागि न्याय परिषदले सक्रियता देखाउन आवश्यक छ । प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठले अवकाश पाएपछि बरिष्ठताको आधरमा संवैधानिक परिषदको सिफारिसमा सुशिला कार्की प्रधानन्यायाधीश भएपछि रिक्त रहेको उनको ठाउँमा अर्को न्यायाधीश नियुक्त भएको छैन । आफूले छाडेको ठाउँमा अर्को न्यायाधीश सिफारिस र नियुक्ति गर्न नसक्नुको दोष न्याय परिषद्को अध्यक्षको हैसियतले प्रधानन्यायाधीश स्वयंलाई जान्छ । न्यायाधीश नियुक्ति प्रक्रियालाई सबैभन्दा पोचिलो र संवेदनशील रुपमा लिने गरिन्छ । अहिले न्याय परिषदले लगभग ८० जनालाई उच्च अदालतको न्यायाधीश पदमा नियुक्त गर्ने तयारी गरेको भन्ने कुरा सार्वजनिक भएको छ । त्यसमध्ये ५० प्रतिशत वकीलका लागि छुट्याउनुपर्छ भनेर नेपाल बार एसोसिएसन लगायतका संगठनले न्याय परिषद्को अध्यक्ष रहने प्रधानन्यायाधीश, कानून मन्त्री र अन्य न्याय परिषद्का सदस्यलाई दबाव दिइरहेका छन् भन्ने चर्चा छ । तर, न्याय परिषदले २५ वटा सीट वकिललाई दिने तयारी गरेको बुझ्नमा आएको छ । संविधानको धारा १४० बमोजिम उच्च अदालतको मुख्य न्यायाधीश तथा न्यायाधीशको पदमा नियुक्तिका लागि कानूनमा स्नातक उपाधि प्राप्त गरी जिल्ला न्यायाधीशको पदमा कम्तिमा पाँच वर्ष काम गरेका वा कानूनमा स्नातक उपाधि प्राप्त गरी बरिष्ठ अधिवक्ता वा अधिवक्ताका रुपमा कम्तिमा दश बर्ष निरन्तर वकालत गरेको वा कम्तिमा दश बर्ष कानूनको अध्यापन, अन्वेषण  वा कानून वा न्याय सम्बन्धी अन्य कुनै क्षेत्रमा निरन्तर काम गरेको वा न्याय सेवाको कम्तिमा राजपत्रांकित प्रथम श्रेणीको पदमा कम्तिमा पाँच बर्ष काम गरेको नेपाली नागरिकलाई योग्य मानेको छ । संविधानले तोकेको योग्य व्यक्तिलाई प्रधानन्यायाधीशको अध्यक्षतामा बस्ने पाँच सदस्य  न्याय परिषद बैठकले न्यायाधीश नियुक्त गर्छ । न्यायपरिषद्को सदस्यमा कानून मन्त्री , नेपाल बारको प्रतिनिधि र प्रधानमन्त्रीले सिफारिस गरेको व्यक्तिसहितको बहुमत हुने भएकाले प्रधानन्यायाधीश र सर्वोच्चको बरिष्ठतम्‌ न्यायाधीश अल्पमतमा पर्ने गरेका छन् । यसैका कारण न्यायपरिषदमा अति राजनीतिकरण हुँदै आएको छ । न्यायाधीश बन्नका लागि ब्रिफकेस बोकेर वकिलहरु न्यायपरिषद्को सदस्यहरू र राजनीतिक दलका नेताहरुको ढोका चाहार्ने गरेको कुराहरु पटक-पटक आउने गरेका छन् । ब्रिफकेस बोकेर न्यायाधीश बनाइदेऊ भनेर आएको भन्दै एक जना कानून मन्त्रीले सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिएकोबाट नैं पुष्टि हुन्छ कि न्यायाधीश नियुक्तिमा व्यापक पैसाको चलखेल हुन्छ भनेर । न्यायाधीश नियुक्तिलाई व्यवस्थित बनाइने भनेर यसअघि पनि न्याय परिषद्ले मापदण्ड बनाएर झारा टार्ने र बार्गेनिङ गर्ने गरेको सार्वजनिक भएको थियो । तत्कालीन पुनरावेदन अदालतमा न्यायाधीश नियुक्ति गर्दा तत्कालीन न्याय परिषद्को सदस्यले मोलमोलाई गरेको कुरा सार्वजनिक हुँदै आएको छ । वकिलहरु पनि न्यायाधीश बन्नका लागि ज्यान फालेर लाग्ने गरेका प्रशस्तै उदाहरण छन् । न्यायाधीशको नियुक्तिको प्रक्रियामा सदैब विवाद समेत हुने गरेको र सदस्यहरुले फरक मत समेत राखेको पाईन्छ। तर फरक मतका बाबजुद पनि न्यायाधीशको सिफारिस र नियुक्ति भएका छन् । न्याय परिषद्को पदेन अध्यक्ष रहने सबै प्रधानन्यायाधीशले न्यायाधीश नियुक्तिमा पैसाका चलखेल हुन् दिन्न भन्दै आएका छन् । तर नियुक्ति गर्न बेलामा राजनीति र अर्थनीतिले नै न्यायाधीश बनाउंछ भन्ने कुराहरु चर्चामा आउँछ । यसलाई रोक्न प्रधानन्यायाधीश स्वयं सक्रिय र निर्भिक भएर लागिपर्नु पर्छ । प्रधानन्यायाधीश अडिग र अठोटमा रहने हो भने न्यायाधीश नियुक्तिमा राजनीतिक पहुँच र पैसाको कुनै हैसियत हुँदैन । यसअघि पनि न्यायाधीश बन्ने बित्तिकै राजनीतिक दलको कार्यालयमा आशीर्वाद थाप्न गएको कुरा कसैले भुल्न हुँदैन । यसले गर्दा अदालतका कतिपय फैसलामा राजनीतिक गन्ध समेत आउने गरेका छन् । अदालत राजनीतिक बिबादमा मुछिने गरेको छ ।अदालतमा प्रवेश गरेपछि राजनीतिको चप्पल खोलेर सुनपानी छर्केर सुद्ध र न्याययिक मनले अदालतमा प्रवेश गर्नुपर्छ भन्ने कुरालाई पनि तिलान्जली दिएको देख्नमा आएका छन् । यसले गर्दा न्यायलय राजनीतिक थलोमा परिणत हुने सम्भावना बढेर गएको छ । यसमा न्यायापरिषद् संवेदनशील र सचेत बन्नैपर्छ । न्याय परिषद भनेको श्रीमान किनबेच गर्ने थलो हो भनेर चिनिन थालेको छ । प्रधानन्यायाधीश ज्यू , अब यस्तो क्रियाकलाप रोकेर न्याय परिषद्लाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन सक्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती छ । प्रधानन्यायाधीश भएपछि सबैले भन्दै आएको पैसाको चलखेल हुन् दिँदैन भन्ने अभिव्यक्ति र ब्यबहारमा देखिने कुरा जस्तै फरक भयो भने यसको कुनै अर्थ रहँदैन । त्यसैले न्याय परिषदको अध्यक्षले यस्ता विकृतिलाई रोक्न दृढ भएर लाग्नुको विकल्प छैन । पुनरावेदन अदालतको न्यायाधीशमा काम गरेर म्याद थप नभएर पदबाट हटेका न्यायाधीशको हकमा आन्तरिक प्रतिष्पर्धाको आधारमा नियुक्त गर्नुपर्छ । तिनीहरुलाई पनि रोस्टरमा न्यायाधीशकै हैसियतमा प्रक्रिया अगाडि बढाउँनुपर्छ वकिल हैसियतमा नै सिफारिस गर्‍यो भने न्याय परिषद्ले भूपू श्रीमान् माथि अपमान र अन्याय गरेको ठहरिने छ । वकिलबाट गएका न्यायाधीशहरु काबिल हुने गरेका छन् । लक्ष्मण आर्याल, अनुपराज शर्मा देखि सुशीला कार्कीसम्मको इतिहास हेर्दा पनि थाहा हुन्छ कि वकिलबाट आएका न्यायाधीशहरु तुलनात्मकरुमा क्षमतावान् हुने गरेका छन् । यसको कारण विषयवस्तुमाथिको गाम्भीर्यता , मेहनती, लगनशील र बढी खट्न सक्ने विशेषता हो । वकिलबाट न्यायाधीश नियुक्ति गर्नुपर्छ तर पैसासँग न्यायाधीश पद साट्ने किसिमका क्रियाकलाप रोक्न तिर ध्यान दिनुपर्छ । राजनीतिक भनसुन र दबावको आधारमा भन्दा पनि योग्यता र कार्यक्षमताको आधरमा सक्षम वकिलहरुलाई न्यायाधीश बनाउने कुरामा न्याय परिषदले ध्यान दिनुपर्छ । न्याय दिने कुरामा हेलचेक्र्याइँ गर्नु हुँदैन । यसले न्याय प्रणालीलाई नै ध्वस्त पार्छ । कानून मन्त्रीका कारणले पनि न्यायालयमाथि अप्ठ्यारो पर्ने गरेको सुन्नमा आउँछ । यसलाई पनि सचेत बर्ग न्यायका हस्ती र कानूनका खेलाडी मिलेर रोक्न प्रयास गर्नुपर्छ । न्याय किनबेचको थलो बन्नु र बन्न दिनु हुँदैन । न्यायाधीश नियुक्तिमा विशेष ध्यान दिनैपर्छ ।
Opinion
false
[ 0, 124, 2551, 7543, 16337, 8, 8250, 282, 10702, 510, 631, 13, 5, 4186, 179, 28, 2738, 5849, 554, 1417, 735, 10, 18722, 2082, 375, 1057, 554, 6, 3736, 1417, 5, 274, 94, 324, 355, 407, 2738, 179, 1609, 554, 16, 375, 3220, 6640, 35, 287, 1170, 2405, 2642, 12, 19, 1045, 14153, 11, 324, 1609, 2405, 67, 5191, 963, 6686, 39, 9601, 11, 1045, 3235, 803, 15874, 10, 6, 2972, 175, 1609, 3874, 11814, 25, 7645, 19, 54, 5257, 9387, 5622, 44, 561, 9, 194, 561, 14, 2796, 25, 4808, 103, 3505, 2194, 19, 192, 165, 103, 502, 28, 13, 5, 1045, 3235, 11332, 375, 3220, 2405, 1572, 2194, 19, 176, 165, 843, 109, 94, 2758, 320, 1892, 2632, 28, 13, 5, 1045, 3235, 6, 532, 2668, 11, 2405, 2642, 6, 8794, 1606, 88, 423, 363, 5, 438, 2405, 2642, 14, 298, 7492, 7, 2560, 10, 7, 18460, 9, 19432, 10025, 19, 2282, 787, 5, 375, 3220, 90, 1074, 169, 324, 1609, 2567, 3328, 79, 1057, 9, 1080, 3220, 15, 2405, 2642, 2194, 19, 1045, 3235, 11, 5262, 3382, 287, 13, 5, 3427, 4042, 1426, 5065, 5304, 6236, 1993, 326, 6005, 8, 2738, 3235, 6, 904, 8, 18041, 33, 2069, 3427, 407, 6640, 35, 145, 491, 258, 2405, 1572, 16, 104, 5, 1245, 9525, 491, 258, 2405, 904, 9, 2642, 24, 6250, 6, 4455, 1045, 1878, 6, 117, 6, 13321, 3427, 2692, 14, 1937, 5, 2405, 2642, 8794, 282, 941, 384, 3503, 9, 5636, 88, 705, 490, 5, 114, 1045, 3235, 11, 1685, 2186, 2280, 375, 1057, 6, 2405, 1170, 1572, 25, 478, 28, 53, 83, 176, 16, 13, 5, 9593, 555, 235, 18274, 12, 19, 9377, 1359, 185, 36, 3143, 8303, 873, 1546, 11, 1045, 1878, 6, 117, 791, 3427, 7, 1371, 248, 9, 152, 1045, 1878, 12, 240, 14, 12142, 9991, 27, 53, 913, 13, 5, 274, 1045, 3235, 11, 464, 224, 13328, 7787, 14, 189, 478, 28, 1647, 8, 123, 13, 5, 2551, 1767, 620, 722, 1609, 375, 1057, 6, 283, 2405, 22, 2405, 6, 1170, 2642, 12, 19, 1371, 8, 3194, 1454, 193, 57, 79, 2405, 6, 1170, 4990, 311, 80, 46, 48, 50, 1371, 8, 3194, 1454, 193, 57, 6236, 5155, 50, 5155, 12, 88, 4990, 1856, 618, 1098, 8973, 28, 50, 4990, 1856, 618, 1371, 6, 6333, 7, 13254, 50, 1371, 50, 1045, 471, 152, 75, 144, 1098, 46, 28, 50, 1045, 5858, 4990, 10267, 33, 17821, 804, 4384, 6, 1170, 4990, 311, 618, 46, 28, 39, 4458, 3830, 5951, 6, 13, 5, 4186, 4570, 3830, 1874, 3427, 6, 2865, 585, 311, 240, 1045, 3235, 1300, 2405, 1572, 578, 5, 18016, 6, 8372, 1371, 248, 10, 7, 36, 3143, 6, 1081, 9, 2840, 904, 28, 530, 2926, 2208, 40, 422, 3427, 9, 1080, 6, 6236, 84, 746, 2405, 16613, 8, 177, 48, 27, 5, 563, 12, 95, 1045, 14153, 8, 1248, 214, 1997, 309, 123, 13, 5, 2405, 756, 12, 19, 11616, 716, 626, 68, 2452, 7787, 55, 18016, 6, 5339, 9, 214, 2019, 2447, 6, 2743, 16519, 4050, 28, 3668, 17196, 329, 48, 27, 5, 11616, 716, 626, 68, 2452, 2405, 4702, 14257, 185, 123, 192, 26, 174, 1371, 248, 11, 176, 3331, 245, 17, 4572, 2796, 78, 146, 2405, 2642, 8, 2227, 549, 6, 6991, 78, 185, 5, 2405, 2642, 14, 2560, 7938, 185, 870, 15, 1045, 1878, 11, 1728, 879, 5397, 33, 14164, 30, 9, 21240, 25, 28, 176, 16, 38, 5, 712, 11050, 3220, 2405, 2642, 150, 712, 1045, 1878, 6, 6866, 10, 10501, 61, 65, 14, 28, 83, 176, 309, 123, 13, 5, 7787, 55, 15, 2405, 756, 12, 19, 1023, 9776, 18, 770, 48, 2833, 69, 1295, 27, 5, 2405, 6, 2642, 6, 3736, 190, 1150, 220, 989, 103, 40, 28, 9, 12161, 611, 674, 103, 1351, 5713, 31, 47, 611, 674, 12, 11672, 15, 2405, 6, 904, 9, 2642, 73, 27, 5, 1045, 1878, 6, 306, 7989, 117, 791, 82, 3427, 11, 2405, 2642, 8, 549, 12, 6991, 112, 56, 450, 192, 254, 27, 5, 47, 2642, 24, 2499, 921, 9, 469, 9986, 11, 37, 2405, 2166, 18261, 53, 3668, 3832, 1796, 5, 432, 2242, 3427, 2692, 1228, 9, 3250, 1702, 44, 266, 19, 3745, 864, 664, 5, 3427, 8595, 6496, 9, 11386, 8, 791, 20, 29, 2405, 2642, 8, 214, 1966, 9, 549, 6, 75, 5377, 849, 5, 870, 15, 2405, 1014, 7769, 214, 2284, 1829, 12255, 13690, 251, 83, 938, 16486, 849, 5, 438, 150, 9594, 824, 2205, 8, 214, 11531, 103, 329, 48, 27, 5, 1057, 214, 13315, 8, 918, 178, 574, 28, 13, 5, 18642, 8, 587, 741, 921, 6, 18059, 7967, 689, 2596, 13, 8638, 18, 381, 2482, 9, 1045, 119, 370, 221, 11, 3220, 587, 1192, 53, 3869, 15, 14579, 6949, 281, 245, 1760, 8, 254, 27, 5, 438, 150, 1045, 5169, 214, 6206, 8, 3675, 40, 809, 3743, 251, 13, 5, 695, 1045, 33, 14153, 108, 5636, 9, 2769, 756, 9992, 5, 1045, 3235, 639, 2746, 11495, 25, 6206, 20, 185, 3106, 483, 833, 13, 5, 3427, 5587, 10, 7, 169, 223, 3015, 12752, 1045, 1878, 14, 1846, 3088, 8, 470, 1144, 3691, 282, 218, 1711, 13, 5, 3427, 407, 1641, 192, 123, 549, 6, 6991, 112, 12593, 53, 3331, 9, 16609, 8, 1925, 83, 487, 611, 163, 29, 195, 75, 469, 13585, 5, 383, 1045, 3235, 6, 117, 11, 515, 4911, 14, 2242, 8265, 266, 6168, 6, 1836, 104, 5, 11050, 1057, 6, 2405, 8, 46, 109, 3519, 298, 2154, 908, 17, 7727, 12, 2405, 6, 4012, 1099, 10735, 6, 393, 1572, 1192, 5, 6497, 14, 15, 9, 65, 5627, 8, 2405, 96, 9698, 651, 320, 2804, 7596, 1359, 7787, 9698, 37, 904, 906, 21, 29, 1045, 1878, 11, 2421, 4966, 4551, 633, 5991, 9, 5123, 28, 3032, 574, 13, 5, 7787, 17, 1236, 2405, 55, 183, 749, 59, 40, 48, 27, 5, 5139, 7086, 1799, 7, 13036, 431, 698, 153, 12307, 2069, 2364, 802, 1438, 15, 433, 78, 146, 7787, 17, 254, 2405, 55, 8551, 1073, 8, 839, 12471, 40, 48, 27, 5, 195, 95, 5489, 7491, 1453, 9342, 34, 18, 7950, 10, 7, 6247, 1964, 12412, 2885, 9, 118, 3564, 450, 395, 3286, 20, 5, 7787, 17, 2405, 2642, 1192, 47, 549, 63, 2405, 908, 7193, 30, 3402, 3015, 2242, 1302, 648, 5315, 5, 214, 3808, 8074, 9, 12142, 6, 393, 158, 15, 5191, 9, 19020, 6, 326, 6005, 8, 3243, 7787, 344, 2405, 356, 1495, 1045, 3235, 11, 648, 5315, 5, 1045, 189, 1495, 19977, 18, 14725, 160, 849, 5, 438, 1045, 11335, 37, 7753, 8612, 5, 1371, 248, 12, 1089, 15, 8096, 312, 6434, 177, 28, 2155, 8, 1796, 5, 432, 15, 2769, 8542, 1045, 12, 8797, 34, 9, 1371, 12, 769, 1543, 2242, 654, 1192, 5, 1045, 11495, 6, 6206, 6076, 9, 756, 1068, 849, 5, 2405, 2642, 8, 302, 648, 56, 9992, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,347
10,347
आदरणीय कुलमानजी परिवारको मुहार उज्यालो बनाउन भनेर श्रमिकको रुपमा खाडी लगायत अन्य धेरै मुलुक भासिएका सबै युवाहरु यतिखेर परिवारमात्र होइन, देशलाई नै कसरी उज्यालो बनाउन सकिन्छ भनेर दिनरात चिन्ता गरिरहेका भेटिन्छन् । चाहे सामाजिक संजालको कुरा होस, चाहे अनलाइन मिडियाहरुको कुरा होस्, हरेकका आँखा आज कुलमानको देश उज्यालो बनाउने सपनातर्फ मोडिएका छन् । आशालाग्दा जुनेली किरणहरुको सहायताले देशमा ब्याप्त रहेको अन्धकार हटाउने सबै नेपालीहरुको सपनालाई तपाईंको उदयले एकपटक खुशीको सञ्चार गरेको छ । तपार्इंको राजनीतिक या व्यावसायिक पृष्ठभूमिको ब्याख्या गरिरहन यहाँ आवश्यक छैन । तपाइको कार्यदक्षताको मूल्यांकन चिलिमे जलविद्युत परियोजनामार्फत नै जनताले गरिरहेका छन् । दक्षता र विज्ञता बोकेको तपाइजस्तो होनाहार नागरिकको पर्खाइमा बिशेष गरेर खाडी मुलुक भासिएका युवाहरु बढी नै छन् । देशमा म्यादी सरकारहरुको बिगबिगी छ । विकासका नाराहरु र सपनाहरुले सम्भवत: उछारबाटो पाएका छैनन् । योजनाबिनाका नाराहरु राजनीतिक अभिष्ट सिद्द गर्नका लागि मात्र प्रयोग भैरहेका छन् । बारबार जनता ठग्ने खेलो चलाएर बसेका राजनीतिक दलहरु कहिले बिदेशीका पाउमा लम्पसार परेर देशको स्वाभिमानमा धावा बोल्दछन भने कहिले भ्रष्टाचार र अकर्मण्यतामा लिप्त भएर जनताले तिरेको करलाई आफ्नो ब्याक्तिगत पेट भर्ने साधन बनाएर ऐस आराममा लिप्त छन् । देशका नदीनालाहरु कौडीको भाउमा बिदेशीलाई बेचिएको छ । जनताले आफ्नै देशको प्राकृतिक सम्पदाहरुको प्रयोग गर्न पनि बिदेशीको अनुमति लिनुपर्ने अवस्था आएको छ । बर्षमा तीनपटकसम्म फेरिने सरकारहरु र तिनका मन्त्रीहरु आफ्नो आफ्नो दुनो सोझ्याउन ब्यस्त छन् । हरेकपटक जनता जाँतोमा पिसिने घुन बनेका छन् । गाउँमा सरकारको उपस्थिति नागरिकता र पासपोर्ट बाँड्नमा सीमित छ भने शहरमा भ्रष्टाचार गर्नका लागि मात्रै यी म्यादी सरकारहरु उपस्थित भएका छन् । कहिल्यै पूरा नहुने राजनीतिक मुद्दाहरु उठाएर जनता बिभाजित गर्नमा सरकार र प्रतिपक्ष दलहरु लागिपरेका छन् । कुलमान जी, मैले यहाँ युएर्इमा काम गर्ने सिलसिलामा सँगै काम गर्ने एक जना युगाण्डाको साथीसँग उनीहरुको पावर सप्लाई सम्बन्धी जिज्ञासा राखेको थिएँ । युगाण्डा भनेको अफ्रिकाको एक अत्यन्तै अविकसित देश पनि हो । तर, उसको जवाफले मलाई धेरै पटक सोच्न बाध्य बनायो । उसले भनेको थियो, हाम्रो घरघरमा स्मार्ट मिटर छ, हामीलाई बिजुली चाहियो भने चाहिएको मात्रा हामीले रिचार्ज कार्डमार्फत पाउँछौं । यसको अर्थ जति मात्रामा बिजुली चाहिन्छ, त्यतिको मात्र रिचार्ज गरे हुने । म छक्क परें । आखिर बिद्युतको सप्लाई त्यसरी पनि व्यवस्थापन गर्न सकिने रहेछ । त्यसपछि मैले तपाइको टेलिभिजनबाट प्रसारित अन्तर्वार्ता हेरें । त्यहाँ पनि तपाईंले छोटो भए पनि स्मार्ट मिटरको कुरा गर्नुभएको थियो । म खुसी छु, विद्युत प्राधिकरणले दशकौं पछि तपाइजस्तो एक होनाहार नागरिक पाएको छ । जलविद्युत विकासका लागि दुईवटा योजनाहरु महत्वपूर्ण हुन्छ । एउटा तत्कालीन व्यवस्थापनको योजना र अर्को दीर्घकालीन रुपमा देशलाई आत्मनिर्भर गराएर उत्पादित बिजुली निर्यात गर्ने योजना । हामीलाई मेट्रो रेल चलाउनु परेको छ, रासायनिक मलहरुको कारखाना खोल्नु छ, हामीलाई नेपालभित्र उर्जामैत्री स्मार्ट सीटीहरुको आवश्यकता छ । यथार्थमा भन्दा हाम्रो हातको सीप र श्रमको पसिनाले कतार बिश्वकै नम्बर एक धनी बन्न सक्छ,दुबईमा संसारकै अग्लो महल ठडिन सक्छ भने नेपाल किन विकसित हुन सक्दैन ? कुलमान जी, देश राजनीतिक एजेन्डाहरुबाट बन्धक भएको छ । आर्थिक र बिकासका एजेन्डाहरुले छलफलमा ठाउँ पाउँदैनन । देशको अर्थतन्त्र बिदेशीको हातमा गएको छ । बिदेशमा बस्ने नेपाली श्रमिकहरुले यो सबै अवस्था टुलुटुलु हेर्नुपर्ने बाध्यता छ । देश विकसित भए देशको राष्ट्रियता बलियो हुन्छ । हामी स्वाभिमानको भिख मागेर होइन, हाम्रै पौरखी हातहरुले आफ्नो स्वाभिमानको रक्षा गर्न सक्छौं । देश साँच्चै बिभाजित भएको छ, कुलमान जी ! सुन्दै छु, नेपाल बिद्युत प्राधिकरणकै केही कर्मचारीहरुले तपाइको सह्रानीय कामलाई गलत भनेर पुष्टि गर्ने प्रपञ्च गर्दैछन् रे । बिज्ञप्ति निकाल्ने, हुलदंगाबाजी गर्ने प्रयास हुँदैछन् रे । हुनत देशै बन्धकी राखेकाहरुले विद्युत प्राधिकरणलाई नाकामयाब गराउन खोज्नु ठूलो कुरा पनि होइन । तर, यथार्थ के हो भने हामी यस्तो फोहोरी राजनीतिबाट आजित भैसकेका छौं । गर्न खोज्नेहरुलाई काम गर्न नदिने र बिकाशमा भाँजो हाल्ने यस्तै कर्मचारीतन्त्र देशको लागी अभिसाप हो । जनताले जुनसुकै मूल्यमा पनि उज्यालो चाहेका छन् । तपाईंलाई जनताको आशिर्वाद रहने छ । बरु जेल जान्छु,देशलाई लोडसेडिङ मुक्त बनाउँछु भन्ने तपाइको उदगार वास्तवमै सह्रानीय छ । आफ्नो कर्तव्यबाट पछि नहटी डटेर लाग्नुभयो भने पचासौं लाख बिदेशिएका श्रमजीवीहरुको आँशुले सही निकास पाउनेछन् । बिद्युत प्राधिकरणले बिदेशिएका श्रमिकहरुको लगानीमा कुनै पनि आयोजना बनाउने योजना लिएर आओस् अनि लगानी, उत्पादन र बितरणमा हाल देखिएका समस्याहरुको हल गरोस । प्राधिकरणले माथिल्लो कर्णाली जस्ता ठूला ठूला आयोजनाहरु बिदेशीको भरमा होइन, स्वदेशीकै पाखुराको भरमा निर्माण र सञ्चालन गर्ने योजना ल्याओस् । हामी सदैव त्यसको पर्खाइमा रहनेछौं । म्यादी सरकारहरु १०/८ महिनामा ढलिरहन्छन् तर तपाइको बिश्वास र निडरता नढलोस् । तपाइकै कार्यकालमा अन्धकार देश उज्यालो र झिलिमिली बनोस् । हामी त्यसका लागि आफ्नो ठाउँबाट डटेर सहयोग गर्न तयार छौं ।
Opinion
false
[ 0, 16066, 13469, 535, 3245, 10473, 3674, 285, 185, 3343, 6, 88, 4253, 692, 152, 85, 647, 16860, 12, 82, 3746, 6956, 831, 1249, 1074, 207, 14, 37, 497, 3674, 285, 363, 185, 56, 4356, 1967, 882, 10709, 5, 2878, 243, 5358, 6, 83, 5121, 7, 2878, 949, 1437, 199, 83, 5972, 317, 12, 1261, 136, 13469, 6, 207, 3674, 356, 1114, 373, 4569, 1376, 27, 5, 1445, 14949, 253, 2356, 3720, 199, 2467, 11, 838, 4350, 3460, 35, 10275, 5770, 82, 3729, 1114, 14, 1480, 5017, 11, 2889, 2044, 6, 1171, 28, 13, 5, 8269, 6, 214, 526, 1868, 7155, 6, 17345, 15272, 23, 242, 287, 104, 5, 3812, 6, 210, 270, 1432, 1993, 5449, 19145, 4578, 1784, 748, 37, 1581, 882, 27, 5, 10161, 9, 3949, 138, 3284, 3812, 1093, 20, 252, 2849, 3453, 18927, 3034, 109, 4253, 647, 16860, 12, 3746, 118, 37, 27, 5, 838, 3519, 34, 196, 199, 20832, 13, 5, 1499, 1751, 55, 9, 1114, 259, 16168, 184, 580, 178, 33, 18, 17, 65, 1484, 1017, 5, 289, 5049, 12, 1751, 55, 214, 2813, 1664, 18003, 2194, 19, 90, 151, 15244, 27, 5, 3143, 2357, 736, 5795, 461, 238, 65, 11839, 1901, 214, 3487, 883, 8791, 12, 5564, 8, 19880, 4305, 817, 7329, 8, 4649, 462, 2903, 4784, 23, 29, 883, 2229, 9, 21424, 8, 1181, 3460, 266, 1581, 7619, 6, 272, 14, 54, 4350, 4806, 859, 3033, 9682, 1000, 879, 3807, 68, 5753, 8, 1181, 3460, 27, 5, 1190, 17699, 55, 17999, 6, 4668, 8, 8791, 14, 5187, 593, 13, 5, 1581, 509, 817, 1113, 1752, 199, 151, 24, 15, 8791, 6, 1528, 7824, 265, 123, 13, 5, 6232, 173, 3913, 116, 704, 297, 196, 55, 9, 5238, 9943, 54, 54, 1912, 23, 65, 7262, 4202, 12385, 27, 5, 317, 3913, 736, 10, 21418, 8, 9707, 574, 6216, 23, 1265, 27, 5, 1733, 501, 2313, 1530, 9, 9337, 15301, 8, 2197, 13, 29, 4530, 2229, 2194, 19, 295, 208, 3519, 34, 196, 55, 1888, 73, 27, 5, 1536, 364, 715, 214, 739, 55, 7750, 736, 453, 1621, 3178, 24, 8, 196, 9, 4754, 3487, 16617, 27, 5, 13469, 2369, 7, 257, 242, 21183, 8, 46, 25, 5226, 10, 241, 46, 25, 26, 174, 2460, 33, 5273, 6, 1346, 63, 1848, 4859, 190, 3492, 14, 471, 5439, 1351, 1678, 5, 2460, 33, 5273, 639, 3601, 6, 26, 3380, 20699, 207, 15, 20, 5, 274, 1224, 1587, 11, 377, 85, 249, 6835, 1782, 4908, 5, 1062, 639, 1449, 212, 8168, 8, 4807, 984, 379, 928, 2850, 12253, 29, 8719, 3119, 334, 15317, 3189, 748, 4443, 848, 5, 195, 469, 812, 2084, 2850, 2880, 7, 1047, 6, 90, 15317, 120, 40, 5, 74, 9373, 1777, 141, 5, 4460, 14865, 6, 190, 3492, 14, 3654, 15, 503, 24, 823, 1175, 5, 543, 257, 3812, 6, 2329, 17, 10, 14820, 3958, 4522, 141, 5, 621, 15, 2401, 2645, 99, 15, 4807, 984, 6, 83, 933, 38, 5, 74, 1423, 5769, 2175, 4155, 1310, 848, 186, 3812, 1093, 26, 20, 252, 2849, 412, 976, 13, 5, 4578, 1499, 19, 3061, 7785, 624, 78, 5, 102, 712, 503, 6, 289, 9, 258, 3628, 88, 207, 14, 5620, 5260, 5538, 2850, 2881, 25, 289, 5, 928, 11348, 1869, 14316, 346, 379, 8558, 2068, 199, 4845, 3252, 97, 379, 928, 36, 527, 3978, 4195, 4807, 13328, 34, 199, 857, 13, 5, 2725, 8, 158, 212, 536, 6, 3123, 9, 1409, 6, 5842, 11, 2961, 5837, 96, 534, 26, 2635, 756, 7688, 2515, 220, 255, 8, 10, 13646, 3389, 7370, 12612, 483, 542, 29, 36, 350, 2584, 67, 1916, 121, 13469, 2369, 7, 207, 214, 7797, 5237, 10315, 16, 13, 5, 171, 9, 2617, 12, 7797, 259, 5688, 927, 11317, 23, 5, 817, 2574, 8791, 6, 2581, 251, 13, 5, 13366, 585, 39, 3343, 259, 21, 82, 265, 10, 18434, 18434, 766, 1272, 3091, 13, 5, 207, 2584, 99, 817, 5738, 1541, 78, 5, 155, 7329, 6, 2448, 552, 13461, 1074, 9038, 19794, 34, 536, 259, 54, 7329, 6, 2103, 24, 8019, 5, 207, 5660, 453, 1621, 3178, 16, 379, 13469, 2369, 264, 13318, 5769, 36, 14865, 3417, 96, 72, 6549, 11, 3812, 6, 1434, 1588, 6831, 46, 14, 1361, 185, 2796, 25, 550, 8494, 8975, 1512, 5, 453, 4313, 3460, 91, 6556, 7, 10926, 270, 3798, 11095, 25, 654, 309, 956, 1512, 5, 67, 84, 207, 69, 10315, 34, 2288, 259, 2175, 3417, 14, 2374, 61, 459, 220, 931, 8579, 218, 83, 15, 386, 5, 274, 2725, 105, 20, 29, 155, 223, 2974, 34, 921, 17, 136, 225, 13686, 922, 5, 24, 3258, 344, 46, 24, 3527, 9, 14932, 8, 2081, 161, 3136, 8950, 726, 13169, 817, 840, 2813, 627, 131, 20, 5, 1581, 2801, 4974, 15, 3674, 2878, 12, 27, 5, 2410, 779, 18505, 791, 13, 5, 2572, 1549, 10492, 7, 2493, 14, 7216, 1977, 3909, 97, 53, 3812, 6, 5497, 5471, 10, 17438, 1434, 1588, 6831, 13, 5, 54, 3025, 17, 186, 17296, 34, 1241, 5917, 2279, 2520, 29, 7410, 848, 129, 6223, 1376, 13185, 199, 15839, 11, 1819, 6520, 7916, 5, 14865, 4155, 6223, 1376, 3343, 199, 6272, 75, 15, 205, 356, 289, 351, 326, 7143, 276, 396, 7, 315, 9, 9024, 8, 340, 2439, 8623, 6, 2093, 473, 16021, 5, 4155, 2724, 1270, 519, 991, 991, 205, 55, 8791, 6, 4644, 1074, 5087, 96, 18357, 6, 4644, 101, 9, 292, 25, 289, 6469, 7143, 5, 155, 10, 9494, 467, 18927, 4926, 848, 5, 3519, 34, 196, 55, 217, 182, 2590, 1763, 4742, 7965, 310, 47, 3812, 6, 12130, 9, 330, 5031, 138, 10, 23, 2359, 59, 3304, 5, 3812, 96, 10866, 10275, 207, 3674, 9, 16186, 2166, 3304, 5, 155, 2161, 19, 54, 5656, 1241, 5917, 202, 24, 376, 922, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,348
10,348
प्रिय बहिनी कुसुम ! मैले पनि थाहा पाएँ, तिमी  ११ मा पढ्दै गरेकी गोरखाको एउटा सामान्य किसानकी छोरी हौ ।  केही हप्ता अघिसम्म यो समाजका लागि गुमनाम थियौ तिमी । चर्चाको शिखरमा छौ अहिले । तिमी चर्चाको चुलीमा पुग्नको कारण यौवन फक्रदैं गरेको तिम्रो तस्बीर कसैले तिमीलाई पत्तै नदिई आफ्नो मिडियामा ब्यापार गर्नाले हो । तिम्रो तस्बीर छापिनु राम्रो हो । अनि तिम्रो पेसाको परिचर्चा हुनु झनै राम्रो हो । खुसी छु म पनि । तर, रातारात तिम्रो परिचय नै बदलिनुचाहिँ सायद राम्रो होइन । साँच्चै, पन्ध्र दिन नबित्दै तिम्रो परिचय बदलिएको छ । कुसुमबाट तरकारीवाली,तरकारिवालीबाट मोडल, हिरोइन खै के के ? आफ्नो पौरखमा परिचय बन्नु र अर्काको कारण परिचय बदलिनुमा धेरै फरक हुन्छ । आफ्नो पौरखमा बनेको परिचय आफ्नो हो, अर्काको कारण बदलिएको परिचय अर्कैको हो । यति कुरा तिमी हामीले बुझ्न जरूरी छ । तस्वीर स्रोतः साप्ताहिक कुसुम ! तिमीलाई एउटा कुरा सोध्छु है त । एउटा शुक्रबारे पत्रिकाले तिम्रो तस्बीर छापेर तिम्रो श्रमलाई सम्मान गरेको हो कि तिम्रो शारीरिक सुन्दरताको ब्यापार ? श्रमले पाएको सम्मान हो भने तरकारीको भारी बोकेको तस्बीर किन नछापेको ?त्यसको ठाउँमा  किन छापेको रंगिचंगी अर्धनग्न तस्बीर ? बहिनी ! के यो तिमीप्रतिको न्याय हो ? तिम्रो श्रमलाई गरेको सम्मान हो ?  कि तिमीमाथि हुन थालेको शोषणको सुरूवात ?तिमी नारी हुनु र राम्री हुनु तिम्रो अपराध हो ? तीखो आवाजमा सुन्दैछु म आजकल- यो सबै कुसुमप्रति मिडियाको सहयोग हो । मिडियाले कुसुमलाई विज्ञापनको साधन बनाएको होइन । खै कसरी पत्याउँ म यस्ता जाली कुरा ? हेर बहिनी ! नारीप्रतिको शोषण आज पनि बिभिन्न प्रकृति र स्वरूपमा आ-आफ्नै शैलीसहित समाजमा प्रकट भइरहेका छन् । यो समाजमा आज पनि कसैको चित्कारमा मान्छेहरू मनोरन्जन लिइरहेका हुन्छन् । हाम्रो देशका कतिपय मेडियाहरू श्रमको सम्मानमा होइन, नारीको शारीरिक सुन्दरताको विज्ञापनमा लागिरहेका छन् । तिमीलाई थाहा होला नि, यस संसारमा सबभन्दा सुन्दर वस्तु भनेकै श्रम हो । श्रमको सौन्दर्यता अनुपम हुन्छ । अझ त्यसमा श्रम र शारीरिक सौन्दर्य घुलन भयो भने अतुलनीय हुन्छ । तिमीले तरकारीको भारी बोक्दै गरेको तस्बीर त्यसैको एउटा नमुना हो । कति सुन्दर देखिएकी छौ तिमी तरकारीको भारीसँग । वाह ! मसँग तिम्रो सुन्दरता वर्णनको लागि कुनै शब्दहरू छैन । कुसुम ! म पनि एउटी नारी हूँ । उमेरले तिमीभन्दा केही बर्ष जेठी । नारी सुन्दरताको ब्यापार कतिपय मिडियाहरूले कसरी गर्छन्, राम्रोसँग थाहा छ मलाई । तस्बीरको विज्ञापनबाट सुरूवात भएको सहयोग शरीरको ब्यापारमा लगेर टुंग्याउँछन् । भावुकता जीवनको एउटा पाटो हो, तर जीवनको यथार्थता अर्कै हुन्छ । र, त्यो निकै कठोर पनि हुन्छ । हामी नारीहरूले पनि यो सत्य स्वीकार गर्न सक्नु पर्छ बहिनी ! मैले सुनें अनुसार तिमी भविश्यमा नर्स बनेर बिरामीको सेवा गर्न चाहन्छौ । बाहिर चर्चा चले जस्तो न कि मोडल वा हिरोइन । आ-आफ्नो ठाउँमा सबै पेशा सम्मानित हुन्छ । मैले मोडल वा हिरोइन बन्नु नराम्रो भन्न खोजेकी होइन । कुसुम ! मान्छे आफ्नो मालिक आफैँ हो ।  कुन बाटो हिँड्ने ?आफ्नो बाटो हिँड्न मान्छे पूर्ण स्वतन्त्र छ र हुनु पर्छ । बस् मैले भन्न खोजेको त्यतिमात्रै हो । यात्रामा मान्छेलाई पक्कै पनि अरूको सहयोगको आवश्यकता पर्दछ । यात्रा आफूले गर्ने भए पनि एक्लै हिँड्नभने कठीन हुन्छ ।  तिमीलाई पनि सहयोगको जरूरत छ । तिमी नर्स पढ्न चाहन्छौ । अहिले जे भइरहेको छ, के यो तिम्रो हितमा छ ? यसले नर्स पढ्ने तिम्रो सपनालाई सहयोग पुर्याउँछ ? यदि म गलत छैनभने तिमीलाई सही बाटोमा हिँडाउनु भन्दा गलत बाटोमा कुद्न उक्साउनेहरूकै जमात पो बलियों देख्छु त । राधा पोखरेल संयोग नै भनौं अहिले हाम्रो देशमा राष्ट्रपति, सभामुख र प्रधानन्यायधीस महिला हुनुहुन्छ । यो सबै नेपाली महिलाहरूका लागि गौरवको बिषय हो । उहाँहरूकै हाराहारीमा तिमी पनि चर्चामा आउनु राम्रो हो । तर चर्चा केका लागि ? सम्मानको लागि या विज्ञापनको  लागि ? तिमीलाई चर्चामा ल्याउनेहरूको नियत पनि सायद राम्रै थियोहोला । कसैको नियतमाथि शंका नगरौं । तर परिणाम कस्तो आइरहेको छ ? दुनियाँले बुझ्ने परिणाम हो, नियत होइन । परिणामले तिम्रो सुन्दरताको ब्यापार भएकै कुराको पुष्टि गर्छ । तै पनि यो बुज्रुक समाज किन बोल्दैन ? हाम्रा राष्ट्रपति, सभामुख र प्रधानन्यायधीस किन बोल्नुहुन्न ? कसैको सुन्दरताको ब्यापार गर्नु उसको मानवअधिकारको हनन होइन ?खोई कहाँ गए हाम्रो देशका मानवअधिकारवादीहरू ? थोरै सामाजिक सन्जालको पनि कुरा गरौं । सूचना संचारको क्षेत्रमा सामाजिक सन्जाल एउटा अभूतपूर्व क्रान्ति हो । मान्छेलाई रातारात नायक र खलनायक बनाउन सामाजिक सन्जालको झन्नै निर्णायक भूमिका रहँदै आएको छ । तिम्रो सन्दर्भमा पनि यो कुरा लागू भयो । सामाजिक सन्जालमा एकाएक तिमी भाइरल बन्यौ । तिम्रो पुर्ख्यौली पेशा, तिमीले गर्दै आएको श्रम र तिम्रो भविश्यको सपनाप्रति मान्छेको खासै ध्यान गएन । उही तिम्रो शारीरिक सुन्दरतामा नै सबैको ध्यान केन्द्रीत भयो । आफ्ना फेसबुक पेजहरूमा मान्छेहरूले मोडल बन, हिरोइन बन जस्ता स्वार्थमिश्रित उपदेशहरू तिमीलाई दिए र दिइरहेकै छन् । पुरूषहरूले त यस्ता उपदेश दिए दिए, बिडम्बना महिलाहरूले पनि पुरूषकै हाराहारीमा उभिएर उपदेश दिइरहेका छन् । अझ पुरूषभन्दा एककदम अघि बढेर शरीरको विज्ञापन गरिदिएकोमा नारीहरूले गर्व गरिरहेका छन् । यो हामी नारीहरूको अज्ञानता हो कि, पुरूषको खेलौना हौं भन्ने मानसिकता ? कुसुम बहिनी ! साँच्चै, के हामी पुरूषका खेलौना नै हौं त ? यदि होइनौं भने हामी जुनसुकै उद्देश्यले होस् पुरूषको मुखबाट नारी सौंन्दर्य वर्णनमा ब्यक्त गरिएका सुललित शब्दहरूमा किन लट्ठिन्छौं ? यो कमजोरीबाट हामी नारी कहिले मुक्त हुने ? तिम्रो तस्बीर खिच्ने मान्छे के नारी थिए ? सबैलाई थाहा छ उनी पुरूष थिए । तिमी उनलाई राम्रो लाग्यो रे, तिम्रो अनुमति बेगर तस्बीर पनि खिचे रे । ल यतिसम्म त ठीकै छ, अनि तिम्रो अनुमति बेगरै तस्बीरको ब्यापार गर्न पाइन्छ ? यही कारण तिम्रो जीवनमा केही दुर्घटना भएको भए, वा भोलि भयो भने कसले जिम्मा लिन्छ ? के यो अपराध होइन ? फेरि पनि हामी नारीहरू, तिनै ब्यक्तिमाथि बधाई वाणी बर्साइरहेका छौं । दण्डित गर्नु पर्नेलाई पुरस्कृत गरिरहेका छौं । यो हामीभित्र भएको दासी मनोवृत्ति नै हो । कुसुम बहिनी ! तिमी श्रमशील र सुन्दर छौ । उमेरले २० कटेकी छैनौ । उच्च शिक्षाको पहिलो खुड्किलो मात्रै टेकेकी छौ । अर्थात तिम्रो जीवन बल्ल सुरूवात भएको छ । तिमीसँग भविश्यका आफ्नै योजनाहरू छन् । आफ्ना नीजि सुन्दर सपनाहरू पनि होलान् । साथै, यस समाजको एक सदस्य हुनाको नाताले तिमीमाथि सामाजिक जिम्मेवारीहरू पनि हुने नै भयो । अझ महिला पनि भएकाले अरू थप जिम्मेवारीहरू थपिने नै भयो । विश्वास छ, तिमीबाट यी सब जिम्मेवारी निर्वाह हुने नै छ । जीवन आफूले सोचे जस्तो सरल रेखामा कहिल्यै हिँड्दैन, सधैं बक्र रेखामा हिँड्ने गर्छ । जीवनको लामो यात्रामा तिम्रो सपनासँग सौदा गर्न आउने स्वार्थी मनहरू सर्बत्र भेटिन्छन् । तर अप्ठेरोमा सहयोग गर्ने निस्वार्थी हातहरू अपवादमा मात्रै भेटिन्छन् । अन्त्यमा, एउटा कुरा सधैं ख्याल राख कुसुम, हाम्रो समाज एउटा अबोध किशोरीलाई रातारात अर्चना पनेरु बनाएर आनन्द लिन पनि लाज नमान्ने समाज हो । तिमी तरकारीको भारीमा जति सुन्दर देखिएकी छौ, त्यति सायद पत्रिकाको ब्लोअपमा देखिन्नौ । कुसुम बहिनी ! मेरो यो तिमीलाई कुनै अर्ति उपदेश होइन,तिम्रो भविश्य उज्वल र सफल रहोस् भन्ने शुभकामना मात्रै हो । उही तिम्री अपरिचित दिदी राधा
Opinion
false
[ 0, 3780, 2793, 4727, 264, 257, 15, 433, 8040, 7, 2512, 348, 43, 9615, 1009, 2004, 6, 102, 485, 1725, 98, 829, 6323, 5, 72, 1898, 12151, 21, 3214, 19, 6756, 3458, 12150, 2512, 5, 913, 6, 2419, 8, 2935, 114, 5, 2512, 913, 6, 10, 7533, 8, 1382, 6, 95, 20371, 1049, 3533, 1150, 141, 28, 2545, 16789, 938, 4038, 306, 6415, 11668, 54, 7930, 7929, 24, 1154, 20, 5, 2545, 16789, 3550, 2789, 269, 20, 5, 276, 2545, 5053, 6, 17046, 411, 10, 5375, 269, 20, 5, 1423, 682, 74, 15, 5, 274, 13670, 2545, 2016, 37, 12407, 864, 4611, 2385, 269, 386, 5, 5660, 7, 5379, 56, 10, 15156, 2545, 2016, 5744, 593, 13, 5, 4727, 17, 1654, 7550, 7, 1791, 12, 18, 91, 7550, 17, 2393, 7, 18613, 6421, 105, 105, 121, 54, 19794, 8, 2016, 6076, 9, 9445, 95, 2016, 12407, 864, 8, 85, 611, 78, 5, 54, 19794, 8, 385, 2016, 54, 649, 9445, 95, 5744, 593, 2016, 6446, 6, 20, 5, 943, 83, 2512, 334, 1647, 12530, 34, 13, 5, 4218, 1123, 358, 2514, 4727, 264, 4038, 102, 83, 4471, 3694, 2775, 60, 5, 102, 951, 30, 600, 11, 2545, 16789, 11536, 18, 2545, 1409, 14, 567, 28, 20, 146, 2545, 2699, 6214, 6, 7929, 121, 1409, 11, 976, 567, 20, 29, 1654, 6, 4209, 3284, 16789, 350, 13707, 131, 30, 6, 121, 7169, 6, 491, 350, 11536, 6, 2231, 4129, 7451, 21157, 16789, 121, 2793, 264, 105, 21, 2512, 4052, 1045, 20, 121, 2545, 1409, 14, 28, 567, 20, 121, 146, 2512, 312, 67, 833, 6194, 6, 13480, 121, 14299, 2105, 411, 9, 17835, 411, 2545, 1291, 20, 121, 271, 4543, 9728, 13318, 2697, 74, 10466, 70, 21, 82, 4727, 475, 10554, 202, 20, 5, 1437, 11, 4727, 14, 2398, 6, 1000, 856, 386, 5, 6421, 497, 306, 2368, 6513, 74, 515, 15786, 83, 121, 2847, 2793, 264, 2105, 4052, 6194, 136, 15, 1851, 2792, 9, 3312, 8, 6044, 69, 3215, 354, 1189, 2807, 3108, 27, 5, 21, 1189, 136, 15, 2904, 1718, 17496, 8, 8506, 13108, 15817, 583, 5, 212, 1190, 824, 1030, 4462, 49, 1409, 6, 567, 8, 1074, 2105, 6, 2699, 6214, 6, 2398, 8, 19, 3598, 27, 5, 4038, 433, 668, 330, 7, 42, 4132, 10, 3705, 1179, 1397, 7301, 1409, 20, 5, 1409, 6, 4347, 138, 12516, 78, 5, 1015, 1288, 1409, 9, 2699, 4347, 6216, 59, 23, 163, 29, 16163, 6831, 78, 5, 6724, 1654, 6, 4209, 15181, 1150, 28, 16789, 861, 6, 102, 4227, 20, 5, 465, 1179, 2814, 98, 2935, 2512, 1654, 6, 4209, 63, 5, 50, 303, 264, 9280, 2545, 6214, 3478, 6, 19, 75, 6600, 104, 5, 4727, 264, 74, 15, 8470, 2105, 10, 10139, 5, 936, 11, 2512, 168, 72, 618, 965, 34, 5, 2105, 6214, 6, 7929, 824, 1437, 262, 497, 11218, 5100, 433, 13, 377, 5, 16789, 6, 2398, 17, 13480, 16, 202, 5137, 7929, 8, 10, 5395, 9214, 744, 4197, 5, 10008, 138, 2704, 102, 7139, 649, 47, 2704, 2725, 138, 6446, 78, 5, 9, 7, 115, 319, 6784, 15, 78, 5, 155, 2105, 262, 15, 21, 1258, 1697, 24, 3691, 664, 2793, 264, 257, 6836, 141, 92, 2512, 15552, 8, 7275, 3683, 4467, 162, 24, 5815, 452, 5, 488, 913, 11586, 401, 10, 23, 146, 2393, 50, 18613, 5, 6044, 65, 491, 82, 3353, 3078, 78, 5, 257, 2393, 50, 18613, 6076, 4113, 853, 5712, 98, 386, 5, 4727, 264, 916, 54, 4391, 3173, 20, 5, 978, 612, 9130, 121, 9037, 612, 5510, 916, 622, 999, 13, 9, 411, 664, 5, 556, 108, 257, 853, 3317, 15971, 69, 20, 5, 4658, 6200, 4340, 15, 974, 6, 202, 6, 857, 1379, 5, 646, 1245, 25, 99, 15, 3759, 5510, 7163, 17560, 78, 5, 4038, 15, 202, 6, 12530, 84, 13, 5, 2512, 7275, 2024, 5815, 452, 5, 114, 750, 417, 379, 105, 21, 2545, 5042, 13, 121, 438, 7275, 3139, 2545, 1114, 14, 202, 19659, 121, 548, 74, 1361, 104, 7163, 4038, 1819, 3211, 6863, 2317, 158, 1361, 3211, 8370, 450, 580, 1872, 623, 49, 96, 10916, 941, 1541, 141, 9860, 60, 5, 7822, 2747, 8244, 37, 14414, 114, 212, 838, 426, 7, 3429, 9, 1079, 10727, 3274, 68, 188, 1334, 5, 21, 82, 39, 5493, 12, 19, 3521, 6, 4120, 20, 5, 7270, 96, 6854, 2512, 15, 3832, 2631, 269, 20, 5, 47, 913, 105, 12, 19, 121, 567, 6, 19, 526, 2398, 6, 19, 121, 4038, 3832, 1427, 180, 7097, 15, 2385, 4731, 38, 1451, 219, 5, 2904, 7097, 312, 4442, 513, 848, 5, 47, 1658, 1184, 3899, 13, 121, 6067, 11, 4406, 1658, 649, 7097, 386, 5, 1658, 11, 2545, 6214, 6, 7929, 4229, 3664, 2796, 578, 5, 8640, 15, 21, 1268, 167, 9014, 44, 518, 350, 3156, 23, 121, 1041, 426, 7, 3429, 9, 1079, 10727, 3274, 68, 350, 3640, 10359, 121, 2904, 6214, 6, 7929, 160, 1224, 3450, 6, 18030, 386, 121, 4543, 255, 1194, 1533, 212, 1190, 3450, 884, 49, 121, 2204, 243, 15406, 6, 15, 83, 3376, 5, 165, 3996, 6, 144, 243, 15406, 102, 15964, 2558, 20, 5, 6200, 13670, 3412, 9, 19587, 285, 243, 15406, 6, 2896, 979, 4281, 634, 5206, 123, 13, 5, 2545, 1531, 15, 21, 83, 996, 163, 5, 243, 15406, 8, 6244, 2512, 4498, 2166, 3438, 5, 2545, 21356, 3353, 7, 6724, 71, 123, 1409, 9, 2545, 15552, 6, 1114, 475, 6414, 2809, 648, 1533, 23, 5, 6346, 2545, 2699, 6214, 8, 37, 1410, 648, 13986, 163, 5, 369, 1468, 5084, 472, 8506, 11, 2393, 2166, 7, 18613, 2166, 519, 2784, 1987, 7482, 225, 12897, 49, 4038, 425, 9, 3486, 10245, 27, 5, 8518, 262, 60, 515, 12897, 425, 425, 7, 18316, 5493, 11, 15, 8518, 96, 6854, 11619, 12897, 9991, 27, 5, 1015, 8518, 168, 26, 44, 10184, 234, 3743, 5137, 2398, 8868, 8, 2105, 262, 6240, 882, 27, 5, 21, 155, 2105, 180, 148, 6720, 138, 20, 146, 7, 8518, 6, 18776, 4957, 53, 6712, 121, 4727, 2793, 264, 5660, 7, 105, 155, 8518, 12, 18776, 37, 4957, 60, 121, 548, 386, 848, 29, 155, 2801, 2258, 1417, 8518, 6, 1963, 17, 2105, 15458, 12388, 744, 3478, 8, 7496, 1142, 381, 59, 59, 225, 6600, 8, 350, 11959, 9826, 1646, 848, 121, 21, 3559, 17, 155, 2105, 883, 1977, 40, 121, 2545, 16789, 8996, 30, 916, 105, 2105, 66, 121, 1637, 433, 13, 126, 8518, 66, 5, 2512, 389, 269, 1547, 1512, 7, 2545, 1528, 12925, 18, 16789, 15, 8519, 1512, 5, 10, 59, 943, 116, 60, 2412, 69, 379, 276, 2545, 1528, 12925, 18, 69, 16789, 6, 7929, 24, 847, 121, 430, 95, 2545, 2059, 72, 1137, 16, 99, 7, 50, 2638, 163, 29, 4147, 2233, 9046, 121, 105, 21, 1291, 386, 121, 704, 15, 155, 2105, 4681, 2963, 4150, 312, 5925, 10, 10551, 13300, 4620, 922, 5, 6050, 225, 160, 177, 14, 7033, 882, 922, 5, 21, 155, 527, 16, 4263, 34, 19501, 37, 20, 5, 4727, 2793, 264, 2512, 1409, 2885, 9, 1179, 2935, 5, 936, 11, 323, 3012, 30, 98, 104, 452, 5, 375, 3074, 113, 21258, 295, 6395, 30, 98, 2935, 5, 1659, 2545, 368, 4109, 13480, 16, 13, 5, 2512, 63, 15552, 12, 509, 11855, 27, 5, 369, 12698, 1179, 1114, 49, 15, 5046, 5, 9167, 42, 2683, 26, 240, 67, 33, 6, 10674, 2512, 312, 243, 891, 49, 15, 40, 37, 163, 5, 1015, 188, 15, 422, 974, 298, 891, 49, 298, 574, 37, 163, 5, 468, 379, 2512, 17, 208, 2837, 891, 2152, 40, 37, 13, 5, 368, 1245, 5272, 401, 3371, 3114, 8, 1536, 6863, 5269, 7, 2219, 416, 3533, 3114, 8, 9130, 578, 5, 2704, 402, 4658, 2545, 1114, 63, 4741, 581, 24, 329, 2784, 34, 221, 49, 7637, 1498, 10709, 5, 47, 11246, 8, 202, 25, 20231, 34, 536, 49, 12447, 8, 295, 10709, 5, 5390, 7, 102, 83, 2219, 5982, 4753, 4727, 7, 212, 518, 102, 148, 5380, 3956, 14, 13670, 11417, 18201, 879, 2140, 423, 15, 8194, 12457, 518, 20, 5, 2512, 1654, 6, 4209, 8, 812, 1179, 2814, 98, 2935, 7, 1047, 2385, 600, 6, 7530, 65, 4437, 8, 14465, 452, 5, 4727, 2793, 264, 229, 21, 4038, 75, 148, 5476, 12897, 1074, 16510, 15552, 19836, 9, 349, 9, 8201, 53, 1984, 295, 20, 5, 6346, 15042, 34, 17024, 3374, 7822, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,349
10,349
 टिप्पणी काठमाडौं । समाचारकर्ममा संलग्न हुने क्रममै दुई साता अघि गम्भिर खालको सडक दुर्घटनामा परेर थलिएँ । चिकित्सकहरुले अझै केही साता कम्प्युटरका किबोर्डमा दुवै हात साबिक बमोजिम प्रयोग नगर्न सुझाव दिएका छन् । यसबीचमा नेपाल पत्रकार महासंघ र नेपाल प्रेस काउन्सिलले पत्रकारहरु बिरामी पर्दा वा गम्भिर दुर्घटनामा पर्दा दिने गरेको परम्परागत उपचार खर्च लिन आग्रह गरेकै हुन् । तर, म संलग्न सञ्चार गृहले मेरो सम्पूर्ण उपचारमा सहयोग गरिरहेको कारण मैले आर्थिक सहयोगका लागि निवेदन दिनु नैतिक रुपमा ठीक ठानिँन । सहज रुपमा उपचार गराउन सक्ने मेरो संस्थाको हैसियत र आफैं पनि उपचार गराउन सक्ने मध्यम वर्गको पत्रकार भएकाले मैले आर्थिक कारणले उपचार गराउन नसक्ने पत्रकारको कोटा खोस्नु नैतिक मूल्य मान्यताका दृष्टिले गलत हो । मैले आर्थिक सहयोग नलिएर जोगिएको लोक कल्याणकारी कोषको रकम आर्थिक अभावकै कारण उपचारबाट बन्चित हुने अर्को पत्रकार सहकर्मीले पाउनेछन् । यो कुनै सार्वजनिक गरिरहनुपर्ने प्रसंग त होइन । तर, पछिल्लो समय कांग्रेस नेतृ सुजाता कोइरालाको उपचारका लागि राज्य कोषबाट ५० लाख रुपैयाँ दिने निर्णय र त्यो निर्णयप्रति आधारभूत जनताको तहबाट (प्रधानमन्त्रीको भाषामा हैसियत नभएकाहरु) सामाजिक सन्जालहरुमार्फत उत्पन्न प्रतिक्रियाले यो प्रसंग कोट्याउन बाध्य बनाएको हो । हैसियत विहीनको विद्रोह ! पहुँचवाला नेताहरुलाई उपचार खर्च दिने निर्णयको पछिल्लो लाभग्राही सुजाता कोइराला भए पनि उनीमात्रै प्रहारको निशाना बन्नुपर्ने पात्र भने होइनन् । यसअघि नै सुशील कोइराला, केपी शर्मा ओली, रामवरण यादवहरु लाखमा होइन, करोडमा यो सुबिधाबाट लाभान्वित भइसकेका छन् । सुजातालाई ५० लाख दिने निर्णय, प्रस्ताव बन्नु अघि नै विवादित बनेको हो । उनले एक करोड मागेको विषय शुरुमै मिडियाबाट बाहिरिएपछि जनमत त्यसको विपक्षमा उभियो । जसका कारण प्रधानमन्त्री प्रचण्ड, कांग्रेस सभापति शेरवहादुर देउवा र गृहमन्त्री बिमलेन्द्र निधी एक करोडबाट ५० लाखमा झरे । मन्त्रिपरिषदमै विवाद र असहमतिका बीच पारित भएको भनिएको सुजाताको उपचार खर्चको आधिकारिक निर्णयको जिम्मेवारी लिन सरकारका अधिकारीहरु सकिरहेका छैनन् । स्वयं कांग्रेस पार्टीका मन्त्री गगन थापादेखि कांग्रेसकै सांसदहरुले समेत राज्यकोष दोहनको विपक्षमा आफूलाई उभ्याएका बेला प्रमुख विपक्षी नेकपा एमालेको मौनता टिप्पणी गर्न लायक छ । एमालेका सांसदहरु, दोस्रो-तेस्रो तहका नेताहरुले बोलेका वा सामाजिक सञ्जालमा व्यक्त गरेका अभिव्यक्तिहरु व्यक्तिगत होइनन् भने पार्टी केन्द्रीय कार्यालयले यसबारे धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने हो । तर, दुःखको कुरा सुजातालाई राज्यकोषबाट आधा करोड दिने निर्णयको विपक्षमा ‘हैसियत नभएका’ सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता बाहेक कुनै पनि राजनीतिक दलले बोल्ने आँट गरेनन् । मूत्रथैली फेर्नेदेखि पाठेघर फाल्नेसम्म व्यस्थापिका संसदमा करीव तीन दर्जन राजनीतिक पार्टी छन् तर, उनीहरु कसैले पनि राज्यकोष दोहनविरुद्ध संस्थागत निर्णय नगर्नुको अर्थ भोलि हाम्रो पनि पालो आउँछ भन्ने सोच बाहेक अरु कुनै पनि कारण छैन । मन्त्रिपरिषदका बिगत एक दशकका निर्णय पल्टाउने हो भने राज्यकोषबाट उपचार खर्च नलिने सायदै कुनै दलका नेता बाँकी होलान् । मूत्रथैली फेर्नेदेखि पाठेघर फ्याँक्नेसम्मका उपचारमा लाखौं रुपैयाँ राज्यकोषबाट लिने नेताहरु आज पनि सत्ता र प्रमुख विपक्षको कुर्सीमा लाज शरम पचाएरै आसिन छन् । एमालेको प्रतिपक्षी चेहरामा मुखुण्डो ? एमालेलाई सबैजसो आलोचक र समर्थकले समेत प्रखर प्रतिपक्षको भूमिकाका लागि उपयुक्त दल भनेकै हुन् । तमाम राजनीतिक मुद्दामा सरकारलाई पानी-पानी बनाउने हैसियत राख्ने एमाले । तर, जब राज्यकोष दोहनको प्रसंग आउँछ, उसको प्रतिपक्षी चेहरा किन एकाएक मुर्छित हुन्छ ? यो प्रश्नको उत्तर कहिल्यै आउँदैन । अझै पनि एमालेलाई मौका छ- ‘हिजो ज जसले उपचार खर्च लिए पनि अब हाम्रो पार्टीका पदाधिकारी र स्थायी कमिटीका सदस्यले उपचारका नाममा राज्य कोषबाट एक पैसा पनि लिने छैनन्’ भनेर निर्णय गर्न सक्छ ? तर, यो काल्पनिक प्रश्नमात्र हुनेछ । किनकी राज्यकोषको सेफ देखिसकेकाहरु त्यसभित्रको द्रब्य मोहबाट मुक्त हुन ठूलै त्याग तपस्या गर्नुपर्छ । नेपाली जनताले यस्तो राजनीतिक पार्टी खोजेका छन्, जसले कम्तिमा आफ्नो पार्टीका केन्द्रीय समितिसम्मका नेताले राज्य कोषबाट उपचार नलिने निर्णय गरोस् । घोषणापत्रमा राज्य कोषबाट कुनै पनि बहानामा रकम नलिने निर्णय गरोस् । तर, राज्यकोषलाई निजी मौजा सोच्ने नेतृत्व रहेसम्म यस्तो निर्णयको कल्पना गर्ने ‘हैसियत विहीनहरु’ मात्र हुन्छन् । मौजुदा नेतृत्वबाट यो सम्भव छैन । तर, कार्यकर्ता र युवा पुस्ताका नेताले आफ्नो पार्टीभित्र यो प्रश्न अब पनि नउठाउने हो भने नेपालको भविष्य अर्को शताव्दीलाई पनि अन्धकार नै हुनेछ । जब नेताहरु जोगी बन्छन्… हाम्रा नेताहरु भन्ने गर्छन्- जोगी बन्न राजनीति गरेको होइन । ठीकै हो, नेताहरु जोगी सन्यासी बन्नुपर्छ भन्ने माग जनताको पनि छैन । तर, जब राज्यकोष दोहन गर्ने बेला आउँछ, त्यो बेला यिनै नेताहरु कमण्डलु बोकेका जोगी जस्तै मगन्ते बनेको देख्दा साँच्चिकै दुःख लाग्छ । अनि आवाजविहीनहरु सामाजिक सञ्जालमा आक्रोशका आवाज उराल्छन् । तीनका सचेत र रचनात्मक आलोचनाबाट पाठ सिक्नुको साटो राजनीतिक नेतृत्व उनीहरुलाई हैसियत बिनाका फन्टुस करार गर्न उद्दत हुन्छ । जनताको आलोचना, आक्रोश र बिरोधलाई सुन्नुको साटो तीनका आवाज कुल्चिदै एकपछि अर्को अलोकप्रिय निर्णय गर्न अघि सर्ने राजनीतिक नेतृत्व रहेसम्म जवाफदेही राज्यको कल्पना हुँदैन । पछिल्लो पटक सुजातालाई ५० लाख दिने निर्णय र राज्यकोषबाट १ करोड हजम गरिसकेका हिमाल आरोही सन्जय पण्डितलाई १० लाख दिने सहमति जनताको आवाज कुल्चिने घोर अत्याचारी कदम हो । डेढ वर्षअघि मैले नै धेरै लामो खोजीपछि राज्यकोष दोहन गरेर उपचार खर्च लिने नेताहरुको विवरण अनलाइनखबरमार्फत नै सार्वजनिक गरेको थिएँ । त्यो विवरणमा अपवाद बाहेक आफ्नो उपचार आफैं गराउन नसक्ने कुनै पनि नेता वा उच्च प्रशासकहरु छैनन् । यदि धनी र पहुँवालाको लागि मात्र संविधानले समाजवादको परिकल्पना गरेको हो भने, विभेदकारी समाजवाद ! मूर्दावाद भनौं नेता र पहुँचवाला चिरायू रहुन् ! आम नेपाली जनताले पाउने स्वास्थ्य सेवाको स्तर र उनीहरुको उपचारको हैसियतबारे अब धेरै चर्चा गर्नु पर्दैन । उपचार खर्च नभएर परिवारले जायजेथा नै सक्ने अवस्था आएपछि यो वर्ष मात्रै अस्पतालबाटै हाम फालेर मरेका दुईटा घटना सार्वजनिक भइसकेका छन् । दुई-चार करोड रुपैयाँ निकाल्न कुनै समस्या नहुने नेता र उच्च प्रशासकहरुको उपचारमा राज्य यति उदार छ कि जति माग्यो त्यति दिन सक्छ । यदि राज्यकोषबाट उपचारका नाममा दिइने १० वर्षको खर्च एकमुष्ठ लगानी गर्ने हो भने दुर्गम क्षेत्रमा कम्तिमा तीन अस्पताल बन्न सक्ने तथ्यांकहरु विश्लेषण भइरहेका छन् । नेता र उच्च पदस्थहरु चिरायू रहुन् । उनीहरुलाई सकेसम्म रोग नै नलागोस् । रोग लागे पनि नेपालमै उपचार गर्ने खालका अस्पताल अझ बनुन् । जनताको चाहना योभन्दा अन्यथा नहोला । तर, हाम्रा नेता मागेर उपचार गर्नुपर्ने हैसियतका अवश्य छैनन् । यदि छन् भने जनता र कार्यकर्ताले चन्दा उठाएरै उपचार गर्लान् । नेपाली मोडेलको समाजवाद ! संविधानसभाले जारी गरेको संविधानले नेपाल समाजवाद उन्मुख देश भनेर प्रस्तावनामा लेखेको छ । तर वामपन्थी/समाजवादीहरुको प्रचण्ड बहुमत रहेको देशमा राज्यकोष सीमित नेता र पहुँचवाला धनाड्य नव सम्भ्रान्तहरुको निजी सम्पत्तिका रुपमा प्रयोग गर्ने कस्तो समाजवादी अभ्यास हुन थालेको हो ? समाजवादमा गरीव र सिमान्तकृतलाई राज्यको पहुँचमा पुर्‍याउने कल्पना गरिएको हुन्छ । तर, नेपाली मोडेलको समाजवाद चाहिँ ठीक उल्टो हुँदैछ । राज्यकोषको अघोषित निजीकरणको यो भन्दा भद्दा नमूना अरु केही हुन सक्दैन । यदि धनी र पहुँवालाको लागि मात्र संविधानले समाजवादको परिकल्पना गरेको हो भने, विभेदकारी समाजवाद ! मूर्दावाद भनौं । अन्तमा जेबी टुहुरेको गीत जस्तै- लाखौंको लागि उजाड छ यो देश, मुठ्ठीभरलाई त स्वर्ग छ ।’
Opinion
false
[ 0, 2856, 106, 5, 290, 3779, 8, 1054, 40, 1544, 191, 89, 1293, 234, 7061, 3057, 226, 2363, 4305, 15525, 2028, 161, 5, 12174, 11, 544, 72, 1293, 2786, 12, 146, 11899, 8, 390, 536, 10654, 1609, 151, 4694, 1138, 514, 27, 5, 16664, 36, 482, 1758, 9, 36, 1478, 4322, 11, 7366, 1307, 2694, 50, 7061, 2363, 2694, 189, 28, 2240, 616, 415, 423, 710, 9523, 112, 5, 274, 74, 1054, 1171, 1611, 11, 229, 629, 6014, 202, 699, 95, 257, 171, 9859, 19, 2826, 1068, 4951, 88, 2412, 6567, 91, 161, 23, 5, 727, 88, 616, 931, 395, 229, 1900, 5377, 9, 2916, 15, 616, 931, 395, 2727, 767, 6, 482, 422, 257, 171, 1089, 616, 931, 1389, 482, 6, 8002, 18666, 97, 4951, 594, 844, 12, 4178, 1361, 20, 5, 257, 171, 202, 12164, 18, 18719, 6, 875, 14524, 1271, 6, 335, 171, 1240, 96, 95, 616, 17, 6124, 2721, 40, 258, 482, 9296, 11, 7916, 5, 21, 75, 176, 11474, 5127, 5235, 60, 386, 5, 274, 532, 137, 724, 7016, 17645, 5967, 2720, 19, 343, 1271, 17, 555, 129, 322, 189, 227, 9, 115, 227, 475, 2445, 779, 10523, 77, 3168, 6, 1428, 5377, 2802, 55, 52, 243, 15406, 55, 748, 1955, 1585, 11, 21, 5235, 4929, 4202, 1782, 856, 20, 5, 5377, 10, 4049, 6, 4412, 264, 1966, 2709, 2447, 14, 616, 415, 189, 227, 6, 532, 7540, 17645, 1769, 99, 15, 126, 3731, 1787, 6, 14000, 756, 1272, 2454, 29, 4931, 5, 870, 37, 4310, 10605, 1090, 698, 851, 7, 16914, 1764, 55, 129, 8, 1074, 236, 8, 21, 8383, 17, 12786, 4269, 27, 5, 17645, 14, 555, 129, 189, 227, 7, 694, 6076, 234, 37, 9347, 385, 20, 5, 58, 26, 236, 9051, 372, 540, 191, 1437, 17, 5353, 135, 4913, 467, 10658, 5385, 855, 5, 3726, 95, 156, 1774, 7, 724, 1092, 3934, 9174, 1776, 9, 2178, 11436, 2712, 330, 3274, 26, 236, 17, 555, 129, 8, 9239, 5, 5628, 191, 989, 9, 10366, 12, 994, 1406, 16, 1308, 17645, 6, 616, 415, 6, 1139, 227, 6, 891, 423, 2067, 10091, 7567, 12, 1017, 5, 2692, 724, 1462, 248, 6292, 772, 132, 724, 96, 7795, 11, 103, 17470, 13732, 6, 10658, 1035, 5385, 6930, 12, 260, 110, 3907, 533, 4296, 5482, 138, 2856, 24, 11300, 13, 5, 3281, 7795, 7, 308, 70, 19330, 3002, 4616, 13721, 50, 243, 4500, 759, 48, 3331, 55, 1827, 4931, 29, 201, 565, 1923, 4159, 1435, 176, 528, 20, 5, 274, 1715, 6, 83, 17645, 14, 17470, 17, 1402, 236, 189, 227, 6, 10658, 6624, 69, 68, 12464, 2802, 45, 243, 2109, 3629, 1472, 75, 15, 214, 3787, 3581, 7630, 7966, 5, 5796, 1498, 445, 69, 281, 14419, 132, 8374, 13442, 116, 3692, 5322, 1210, 12, 3765, 10, 16579, 173, 1922, 214, 201, 27, 274, 1368, 938, 15, 17470, 13732, 1327, 2763, 227, 8908, 6, 469, 2638, 212, 15, 9475, 1796, 53, 972, 1472, 677, 75, 15, 95, 104, 5, 5628, 12, 5594, 26, 1310, 12, 227, 3955, 623, 20, 29, 17470, 17, 616, 415, 14954, 2385, 69, 75, 2019, 244, 805, 5046, 5, 5796, 1498, 445, 69, 281, 14419, 132, 8374, 13218, 461, 5968, 6014, 6338, 322, 17470, 17, 705, 2447, 136, 15, 1756, 9, 110, 441, 5445, 6, 8170, 8, 8194, 1535, 18, 61, 21193, 18, 69, 326, 5230, 27, 5, 4296, 4778, 4841, 6055, 8, 1963, 97, 1076, 65, 121, 684, 14, 9966, 14467, 9, 4717, 11, 103, 9726, 4754, 6, 634, 12, 19, 1645, 596, 7301, 112, 5, 13920, 214, 4238, 1632, 387, 70, 2596, 356, 5377, 810, 684, 5, 274, 745, 17470, 13732, 6, 5235, 1796, 7, 1224, 4778, 4841, 6055, 350, 6244, 7042, 178, 225, 78, 121, 21, 609, 6, 451, 1536, 8139, 5, 544, 15, 684, 14, 2259, 13, 70, 62, 17393, 680, 671, 616, 415, 2805, 15, 169, 212, 1462, 1648, 9, 1793, 3054, 12, 6866, 2720, 846, 343, 1271, 17, 26, 549, 15, 705, 1017, 45, 185, 227, 24, 542, 121, 274, 21, 13893, 609, 1249, 447, 5, 350, 98, 17470, 6, 1276, 716, 153, 4020, 55, 291, 7364, 9576, 7075, 4125, 17, 1977, 67, 10, 7934, 4712, 6227, 1192, 5, 39, 1581, 223, 214, 201, 8522, 1556, 671, 4990, 54, 1462, 565, 250, 5968, 4618, 343, 1271, 17, 616, 14954, 227, 13513, 5, 6498, 8, 343, 1271, 17, 75, 15, 8399, 335, 14954, 227, 13513, 5, 274, 17470, 14, 711, 16536, 11929, 541, 1905, 116, 223, 227, 6, 3185, 25, 6624, 69, 68, 12464, 10, 4049, 55, 45, 90, 583, 5, 19520, 541, 17, 21, 1839, 104, 5, 274, 2180, 9, 391, 11243, 4618, 54, 7293, 21, 609, 169, 15, 10980, 780, 623, 20, 29, 124, 2753, 258, 17542, 14, 15, 10275, 37, 447, 5, 745, 2447, 9251, 16466, 32, 1041, 2447, 53, 890, 70, 9251, 756, 921, 28, 386, 5, 2412, 69, 649, 2447, 9251, 15706, 34, 15305, 53, 263, 779, 15, 104, 5, 274, 745, 17470, 13732, 25, 260, 1796, 7, 115, 260, 3968, 2447, 216, 1076, 2224, 6785, 9251, 487, 7829, 12467, 385, 4554, 10, 14571, 1715, 1033, 5, 276, 1386, 4049, 55, 243, 4500, 9938, 12, 1386, 10, 14760, 59, 3065, 5, 173, 12, 2769, 9, 7571, 1975, 17, 2137, 5771, 97, 6, 8859, 214, 541, 2975, 5377, 1675, 12, 17834, 4430, 4932, 24, 14621, 84, 78, 5, 779, 1975, 7, 9938, 9, 5810, 14, 15443, 6, 8859, 173, 12, 1386, 20117, 3819, 26, 135, 258, 21331, 227, 24, 234, 10296, 214, 541, 1905, 116, 13917, 1244, 3185, 849, 5, 532, 249, 17645, 14, 555, 129, 189, 227, 9, 17470, 17, 127, 236, 444, 167, 61, 3609, 1488, 12687, 154, 9145, 5318, 14, 217, 129, 189, 688, 779, 1386, 20117, 574, 8034, 11627, 34, 2668, 20, 5, 2611, 1942, 257, 37, 85, 402, 2201, 135, 17470, 13732, 109, 616, 415, 705, 2447, 6, 561, 15508, 748, 37, 176, 28, 1678, 5, 115, 561, 8, 12447, 1472, 54, 616, 2916, 931, 1389, 75, 15, 244, 50, 375, 4490, 55, 1017, 5, 548, 2635, 9, 306, 7868, 2709, 6, 19, 90, 4186, 3635, 6, 5073, 28, 20, 405, 2970, 1943, 3635, 264, 5796, 18, 685, 1237, 14414, 244, 9, 1966, 2709, 14280, 3159, 9, 17354, 264, 1008, 39, 1581, 537, 231, 5858, 3193, 9, 1848, 6380, 5377, 273, 169, 85, 913, 160, 2543, 5, 616, 415, 2154, 3702, 10690, 30, 1584, 37, 395, 265, 2456, 21, 80, 295, 571, 1024, 9857, 9776, 18, 13402, 89, 797, 573, 176, 4269, 27, 5, 89, 70, 2294, 236, 322, 3997, 75, 200, 715, 244, 9, 375, 4490, 199, 6014, 343, 943, 5975, 13, 146, 812, 16309, 1047, 56, 542, 5, 548, 17470, 17, 2720, 846, 4619, 217, 619, 415, 26, 1520, 5152, 396, 25, 20, 29, 5256, 144, 4990, 173, 571, 756, 395, 2887, 55, 1129, 3108, 27, 5, 244, 9, 375, 10, 15387, 55, 14280, 3159, 9, 17354, 5, 2975, 5389, 652, 37, 12804, 3304, 5, 652, 2469, 15, 5346, 616, 25, 2981, 571, 1015, 10304, 5, 779, 2622, 21, 168, 6576, 5465, 5, 274, 1041, 244, 13461, 616, 528, 5377, 12, 5734, 1017, 5, 548, 27, 29, 736, 9, 10637, 8765, 7750, 69, 616, 17628, 5, 39, 6850, 6, 3635, 264, 11866, 355, 28, 4186, 36, 3635, 6823, 207, 185, 694, 8302, 2995, 13, 5, 47, 5441, 182, 8905, 884, 199, 1774, 2208, 35, 838, 17470, 2197, 244, 9, 1966, 2709, 1275, 6208, 744, 1981, 21290, 199, 711, 1413, 12, 88, 151, 25, 1184, 2544, 1563, 67, 833, 20, 121, 3635, 8, 57, 181, 9, 21149, 14, 1244, 1966, 8, 869, 3911, 3185, 51, 78, 5, 274, 39, 6850, 6, 3635, 2422, 2412, 8587, 3067, 5, 17470, 6, 10, 16397, 711, 2890, 6, 21, 158, 789, 10882, 5097, 677, 72, 67, 1916, 5, 548, 2635, 9, 306, 7868, 2709, 6, 19, 90, 4186, 3635, 6, 5073, 28, 20, 405, 2970, 1943, 3635, 264, 5796, 18, 685, 1237, 14414, 5, 7416, 750, 962, 1832, 2672, 8155, 279, 487, 70, 6338, 6, 19, 11465, 6208, 13, 21, 11804, 918, 15831, 34, 1325, 14, 60, 4482, 13, 300, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,350
10,350
सरकार मात्र होइन, यहाँ सबैजना लम्पसारवादी छन्  । कोही  कुर्सीमा लम्पसार परेर समाज सेवा गर्छन्,  कोही खाटमा लम्पसार परेर फेस्बुक र टुइटरमा बिरोध, समर्थन गर्छन् । कोही  खाटमै लम्पसार परी परी  अनसन बस्नेलाई उक्साउँछन्  । लम्पसारवादीहरुको लहैलहैमा लागेर, एउटा डाक्टर जो बिरामीको सेवा गर्छु भनेर प्रण लिएको हुन्छ, बिरामी सेवा छोडेर अनसन गर्दै लम्पसार पर्छ । डाक्टर, जसले बिरामीलाई पोसिलो आहार खान सिकाउँछ, उ आँफै खाना नखार्इ नखार्इ भोकभोकै लम्पसारवादी नेपाली जनताका लागि अनसनमा लम्पसार बन्छ । मधेस अंगीकृतको हकअधिकारका लागि लम्पसार। पहाड मधेसको विरोधमा लम्पसार । सामाजिक सन्जालले सबैलाई लम्पसारवादी बनायो । अनसन पनि सामाजिक सन्जालमा नै लम्पसार परीपरी बस्न मिल्ने भये सबैजना बस्थे होलान् । तर, भोक भोकै बस्ने कसको आँट ? कसलाई छ फुर्सद ? सबैका जाहान केटाकेटी परिवार छन्। सबैजनाका  डाक्टर केसीको  जस्तो बिहे नगरेको र बालबच्चा नभएको, एक्लै अनसनमा लम्पसार हुन मिल्ने शरीर छैन । मरिहाले रुने परिवार छ । र, त्यही परिवारप्रति तिनको दायित्व छ। चाहेर पनि उनीहरु लम्पसावादीवाट माथि उठ्न सक्दैनन् । यो यथार्थ सबैलाई थाहा छ । देशवासीका लागि भनेर कोही आगोमा हाम्फाल्छ भने पनि हाम्फाल्न दिने हो ?  अनि कसैले यसो नगर भने उल्टै उसैलाई गाली गर्ने हो ? आत्महत्या र हत्या दुबै अपराध हो। यातना पनि अपराध हो। नेपाली जनताका लागि भनेर कुनै डाक्टरले   अनसनको यातना खेप्दै    ज्यान गुमाए को जिम्मेवार हुने ? अनसनले ब्युझिने सरकार भएको भये उहिले ब्युझिसक्थ्यो। लम्पसारवादीका अगाडि आफुपनि लम्पसारवादी भएर के फरक पर्छ र ? लम्पसार परेकालाई त पानी छ्यापेर हुन्छ कि झट्टारो हानेर हुन्छ उठाउनुपर्छ। हो, म त्यही झट्टारो डाक्टर केसीलाई  हान्दैछु । उनलाई पनि लम्पसारवादी भन्दैछु । एकचोटि अनसन बस्दा भएन, दुई चोटि बस्दा भएन भनेर पटक-पटक अनसनै बसिरहनेलाई लम्पसारवादी नभनेर के भन्ने ? सत्याग्रह, सत्याग्रह भन्छन ।  इतिहासमा गान्धी सत्याग्रहमा बसेर बिजय प्राप्त गरे भन्दैमा, डाक्टर केसीले पनि न्याय पाउछन् भन्ने छ ? ब्रिटिस लम्पसार्बादी थिएनन् त्यसैले गान्धीको लम्पसारवाद उनीहरुले पचाउन नसकेर हार खाए । हाम्रा नेता आफै लम्पसारवादी छन, तिनलाई केही फरक पर्ला र ?   आफ्नो काम आ-आफुले गर्ने दिन कहिले आउँला नेपालमा ? नक्कली डाक्टरले बिरामी जा ्नु र असली डाक्टरले अनसन बस्नुमा नोक्सानी कसलाई छ् ? आम जनतालाई । डाक्टर केसीलाई अनसनका लागि समर्थन होइन। अनसनबाट बाहिर निकालेर, सबैजना मिलेर केही गरौं । नेताभन्दा जनता धेरै छौं। सबैजना उर्लिए नेताको केही लाग्दैन । सबै जनताको मनमा डाक्टर केसीको जस्तै देशप्रति निस्वार्थ माया जागोस् यही छ मेरो कामना ।
Opinion
false
[ 0, 196, 90, 1074, 242, 14738, 19880, 884, 27, 5, 1128, 8170, 8, 19880, 4305, 518, 162, 11218, 1128, 2795, 166, 8, 19880, 4305, 4193, 337, 11827, 9, 1832, 6922, 18, 8, 5810, 7, 2013, 890, 5, 1128, 2795, 166, 191, 19880, 2557, 2557, 7388, 585, 14, 580, 1872, 4197, 5, 19880, 884, 199, 22002, 8, 3298, 7, 102, 1612, 400, 4467, 162, 2785, 185, 9178, 656, 1738, 1307, 162, 3257, 7388, 71, 19880, 664, 5, 1612, 7, 671, 7713, 941, 13358, 10311, 837, 19328, 7, 580, 13478, 1238, 7478, 6593, 7478, 6593, 5798, 4266, 96, 19880, 884, 39, 4097, 19, 7388, 8, 19880, 4608, 5, 2253, 2148, 9217, 6, 1392, 12111, 12, 19, 19880, 31, 1907, 2253, 6, 5336, 19880, 5, 243, 15406, 11, 1637, 19880, 884, 4908, 5, 7388, 15, 243, 15406, 8, 37, 19880, 2557, 9836, 1364, 2860, 3560, 30, 14738, 16947, 5046, 5, 274, 5798, 13715, 585, 3340, 6, 7630, 121, 9637, 13, 7449, 121, 8646, 1430, 6397, 5883, 831, 139, 14738, 12, 1612, 1116, 6, 401, 2509, 3104, 9, 15341, 590, 7, 3759, 7388, 8, 19880, 67, 2860, 1377, 104, 5, 7598, 702, 11, 347, 297, 831, 13, 5, 9, 7, 516, 831, 475, 3038, 2823, 41, 2878, 18, 15, 1368, 10, 59, 2764, 627, 884, 1650, 633, 6592, 6348, 5, 21, 2725, 1637, 433, 13, 5, 207, 2498, 12, 19, 185, 1128, 1810, 8, 2127, 746, 2107, 1312, 178, 29, 15, 9857, 6528, 14003, 189, 20, 121, 276, 938, 2488, 513, 29, 10, 9791, 6552, 14, 3741, 25, 20, 121, 3678, 9, 449, 1714, 1291, 87, 7217, 15, 1291, 87, 39, 4097, 19, 185, 75, 9889, 7388, 6, 7217, 19673, 1023, 6680, 10, 6, 3596, 40, 121, 7388, 11, 10, 16690, 1166, 574, 196, 16, 3560, 30, 12061, 11, 10, 16690, 1166, 1780, 44, 4621, 31, 19880, 884, 12, 320, 2268, 575, 19880, 884, 266, 105, 611, 664, 9, 121, 19880, 584, 14, 60, 387, 13, 1407, 9762, 78, 146, 14558, 33, 18, 65, 13736, 78, 3859, 6222, 649, 74, 516, 14558, 33, 18, 65, 1612, 1116, 14, 9035, 458, 2697, 5, 389, 15, 19880, 884, 192, 2697, 5, 26, 12199, 7388, 6502, 1452, 7, 89, 10, 12199, 6502, 1452, 185, 17196, 7388, 69, 556, 8760, 14, 19880, 884, 5000, 6060, 105, 53, 121, 15033, 7, 15033, 9378, 5, 3373, 4205, 15033, 8, 1399, 8876, 193, 120, 192, 8, 7, 1612, 3004, 15, 1045, 5564, 956, 53, 13, 121, 10216, 19880, 108, 7203, 3931, 383, 4205, 6, 19880, 1237, 1823, 16310, 8577, 2711, 5935, 5, 1041, 244, 1953, 19880, 884, 683, 7, 6108, 72, 611, 11539, 9, 121, 54, 46, 326, 10010, 4912, 11, 25, 56, 883, 11383, 219, 211, 121, 3646, 9889, 1307, 1430, 10, 1018, 9, 4045, 34, 9889, 7388, 4889, 8, 11135, 9637, 13, 108, 121, 1008, 2078, 5, 1612, 1116, 14, 7388, 12, 19, 2013, 5368, 7388, 17, 488, 7796, 7, 14738, 1543, 72, 3376, 5, 244, 168, 736, 85, 4403, 14738, 5297, 10650, 7658, 72, 4732, 5, 82, 779, 2864, 1612, 1116, 6, 487, 207, 475, 20231, 932, 8953, 3304, 430, 13, 229, 3529, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,351
10,351
कुरा अघिल्लो शनिबारको थियो। बिहानीपख ल्यापटपबाट फेसबुक खोल्दा “न्युज फीड” भरी विभिन्न पेजहरु अनि अनलाइन पत्रपत्रिकहरुमा एउटै कुराको चर्चा त के भनौं, आलोचना भइरहेको थियो । कुरा थियो कांग्रेस नेत्री “सुजाता कोइराला ” लाई ब्रेस्ट क्यान्सर को उपचार सिंगापुरमा गर्न सरकारले ५० लाख दिने निर्णयको । अमित गौतम यो समाचारले अधिकांश नेपालीहरु झै मेरो पनि मन स्तब्ध भयो । थाहा त थियो कि ठुलाबडा नेताहरु अनि उच्च पदमा पुगेका व्यक्तिहरुलाई नेपाल सरकारले विदेशमा उपचार गर्नका लागि राज्यको ढुकुटीबाट लाखौं पैसा दिने गर्दछ भन्ने । तर, जो व्यक्तिसँग करोडौंको सम्पत्ति अनि चिल्ला गाडीहरु छन्, उनलाई राज्यको  ढ्कुटीबाट जुन हामी नेपाली जनताले पसीना काढेर कमाइ गरी कर तिरेको पैसाबाट ५० लाख दिँदा मन असाद्यै खिन्न भयो। सरकारले उच्च पदमा पुगेका मध्यमवर्गीय व्यक्तिहरु जसको आर्थिक अवस्था कमजोर छ, उसलाई मात्र उपचार खर्च दिनुपर्ने हैन र ? बुझ्दै जाँदा सरकारले सुजाता कोइरालालाई नियम उलंघन गरी पैसा दिएको रहेछ । केही हप्ता अगाडि एक नेपालीले आधारभूत उपचार गर्ने खर्च नभएर अस्पातलको झ्यालबाट हम्फलेर ज्यान गुमाको सुनेको थिएँ । एउटा ग्रामीण समुदायमा रहेका सर्वसाधारणले सामान्य स्वास्थ्य उपचार सेवा नपाएकै कारण मर्नुपरेको दर्दनाक कथाले कस्को मन रुँदैन होला र ! मेडिकल विद्यार्थीको ४ बर्से अनुभवमा मैले ग्रामीण समुदायका निकै बिरामीहरु देखेको छु र उनीहरुको कथा पनि एकदममै पीडादायक नै छ । ग्रामीण भेगका धेरैजस्तो विरामीहरु एकचोटि अस्पताल आए पनि गाडी भाडा नभएर, अनि दैनिक रोजीमा काम नगरे मुखमा माड नलाग्ने भएकाले फेरि ‘ फलो अप ‘आउनेको संख्या एकदम न्युन छ । प्रकृतिले शारीरिक अंगहरु धनी र गरीबलाई भनेर छुट्टै बनाएको छैन । धनी होस् या गरीब, ब्रेस्ट्मा केही भिन्नता हुँदैन । न त प्रोस्टेट, कलेजो  वा मुटुमा हुन्छ। ग्रामीण समुदायका मान्छेहरुलाई कसरी गुणस्तर स्वास्थ्य सेवा उपलब्द गराउने योजना बनायी कार्यान्वयन तर्फ लाग्नुको साटो यस्तो लज्जास्पत काम गर्ने सरकारप्रती हामी जनताले के उम्मिद राख्ने ? त्रिवि शिक्षण अस्पातलका प्रा.डा. गोविन्द केसी , धुलिखेल अस्पातलका प्रा.डा रामकन्ड माकाजु श्रेष्ठ, प्रा डा राजेन्द्र कोजु यस्ता व्यक्तित्वहरु जो ग्रामीण भेगका विरामीहरुलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन एकदम लागि पर्नुभएको छ, सरकारको यस्तो नीतिले उहाँहरुको पनि खुट्टा तान्न खोजेको छ । नेपालमा अझै पनि २५ प्रतिशत मानिसहरु गरीबीको रेखामा पर्दछन् ।  यस्ता बिरामीहरुको उपचार चाहीँ कसले गर्ने ? सरकारले “हेल्थ इन्सुरेन्स पोलिसी ” ल्याउन लागेको छ भन्ने सुनेको छु । तर, धेरै नेपालीहरुलाई यो ‘आकाशको फल आँखा तरी मर ‘भने जस्तै नै हुन्छ होला शायद । निकै बेर सोचेपछी दिमागमा एउटा कुराले झड्का हान्यो । त्यही बेला “गुगल” मा गएर सर्च गरें “टप ५ रिचेस्ट पर्सन अफ नेपाल ” नामहरु यसरी आए- १, बिनोद चौधरी  २, उपेन्द्र महतो ३, सेष घले र जमुना गुरुङ ४, आदित्य झा  ५, बलराम रार्इ  । उहाँहरुको कमाइको १ प्रतिशत पैसाले चाँही एउटा कोष  खडा गरियोस् ।  जसबाट ग्रामीण समुदायका बिरामीहरुको कमसेकम आधारभूत उपचार गर्ने खर्च त पाउथे कि ? यस्तो आशा जागेर आयो । यो कोषमा हरेक ईच्छुक   नेपालीले आफुले सकेजति योगदान दिन मिल्ने गरी । ५० लाख तिरेर एमबीबीएस पढेको हुन्छ, अनि राज्यले मासिक तलब दिन्छ ३५ हजार। एउटा सांसदको तलब १ लाख अनि एउटा डाक्टरको तलब ३५ हजार तोक्ने राज्यको नीतिलाई हामी सबैले मूल्याङ्कन गर्न सक्छौं यो लेखबाट उहाँहरुलाइर्इ व्यक्तिगत रुपमा मेरो अनुरोध भए पनि मलाई विश्वाश छ कि मैले यस अनुरोधमा धेरै नेपालीहरुको प्रतिनिधित्व गरेको छु । यदि यस्तो भयो भने हजुरहरुको कमाइको लाभ गरीब नेपाली जनताले सिधै लिन सक्नेछन । भावी डाक्टरहरूलार्इ अन्तमा कुरा गरौं, भविष्यमा डाक्टर हुन गैरहेका व्यक्तिहरु अनि भइसकेका डाक्टरहरुका बारेमा । धेरै जसो त विदेश पलायन भइसक्नु भएको छ । धेरैले योजना बनाइसक्नुभयो होला। यस्तो योजना बनाउनु स्वाभविक नै हो । ५० लाख तिरेर एमबीबीएस पढेको हुन्छ, अनि राज्यले मासिक तलब दिन्छ ३५ हजार। एउटा सांसदको तलब १ लाख अनि एउटा डाक्टरको तलब ३५ हजार तोक्ने राज्यको नीतिलाई हामी सबैले मूल्याङ्कन गर्न सक्छौं । यसबाट सजिलै बुझ्न सकिन्छ, किन स्वास्थ्य सेवामा व्यवसायिकरण हुँदै गएको छ भन्ने । हो, राज्यले छात्रवृत्तिमा पढाएका डाक्टरहरु ग्रामीण भेगमा पठाउँछ तर छात्रवृत्तिमा पढाउने संख्या निकै नै थोरै भयो जस्तो लाग्छ। डाक्टरहरुलाई पनि ग्रामीण समुदायमा गएर स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नु भनेको एउटा ठूलो मौकाजस्तो लाग्छ। डाक्टर भइसकेपछि कार चढ्ने सपना मात्र हैन, ग्रामीण समुदायलाई सेवा गर्ने पनि सपना देखौं । युवा नेता “गगन थापा “स्वास्थ्य मन्त्री हुनु भएपछि मेरो मात्र होइन, धेरै नेपालीहरुको मनमा एउटा आश अनि उल्लास जन्मिएको थियो। वीर अस्पातल प्रकरनले धेरैलाई उम्मिद जगाएको थियो। तर, उहाँले पनि यस निर्णयलाई रोक्न सक्नु भएन, जस्लाई उहाले “दुर्भाग्यपूर्ण ” बताउनुभयो। स्वास्थ्य मन्त्री ज्युको पनि के दोष, सायद पदबाट राजीनामा दिनुपर्ने दबाव आयो होला यो निर्णयलाई रोक्न खोज्दा। यो कुरा पहिलोचोटि भएको होइन । अघिल्लो सरकारले पनि पूर्वराष्ट्रपति डा रामवरण यादवलाई प्रोस्टेट क्यान्सरको उपचार विदेशमा गर्न लाखौं दिएको थियो । अनि “गुगल बोय ” आदित्यलाई केपी सरकारले १ करोड रूपैयाँ दिँदा आलोचनाको बिषय बनेको थियो । तर, यसपालि चाँहि  सरकारको यो निर्णयले मलाई एकदमै भावुक तथा गम्भीर बनायो । यति गम्भीर बनाउनुको मुख्य कारण थियो एक पत्रिकामा प्रचारित राजबिराज ठेगाना भएकी कुपोषण लागेकी नीलम नाम गरेकी १३ महिने नाबालिकाको समाचारले । पत्रिकामा उनको तस्बीर हेर्दा शायद मेरो मात्र हैन, हरेक नेपालीहरुको मन रोयो नै होला ।
Opinion
false
[ 0, 83, 1881, 1067, 6, 172, 11352, 131, 552, 14805, 17, 1468, 4592, 685, 213, 23, 1618, 167, 10, 6392, 280, 332, 6391, 107, 5084, 55, 276, 949, 894, 1422, 370, 608, 1148, 3664, 913, 60, 105, 14414, 7, 1975, 417, 38, 5, 83, 38, 724, 4924, 34, 213, 1188, 719, 138, 1769, 10, 332, 10, 14, 6538, 6849, 1628, 10, 6, 616, 5782, 8, 24, 142, 555, 129, 189, 227, 6, 5, 14615, 1342, 21, 290, 11, 1001, 6612, 6526, 229, 15, 221, 6818, 163, 5, 433, 60, 38, 146, 4337, 220, 591, 2447, 276, 375, 1170, 963, 2892, 14, 36, 142, 2230, 616, 2194, 19, 1244, 11889, 17, 6338, 549, 189, 787, 53, 5, 274, 400, 530, 63, 8166, 6, 1413, 276, 18395, 923, 55, 1556, 389, 1244, 6541, 108, 11045, 17, 253, 155, 39, 1581, 6635, 11753, 183, 7726, 18, 7050, 57, 272, 7619, 6, 549, 17, 555, 129, 5418, 221, 148, 627, 4473, 69, 16037, 1011, 142, 375, 1170, 963, 2727, 15623, 2892, 1059, 171, 265, 1239, 379, 2407, 90, 616, 415, 2821, 2176, 9, 121, 13746, 1201, 142, 17645, 1769, 14, 830, 580, 59, 141, 1315, 23, 57, 549, 245, 1175, 5, 72, 1898, 320, 26, 39, 11, 2445, 616, 25, 415, 2154, 7601, 3506, 59, 6, 6986, 17, 444, 746, 716, 11, 18, 1023, 1797, 8, 6, 7947, 1678, 5, 102, 2768, 4469, 133, 7794, 485, 231, 616, 162, 7246, 96, 95, 8578, 5751, 18689, 44, 721, 11, 6024, 6, 221, 347, 11456, 668, 9, 264, 1857, 5075, 247, 13300, 30, 841, 8, 257, 2768, 3368, 319, 1307, 55, 6251, 682, 9, 1848, 721, 15, 7404, 191, 2391, 17140, 37, 13, 5, 2768, 4404, 12, 85, 1093, 6132, 55, 26, 12199, 571, 1063, 15, 923, 3018, 2154, 7, 276, 489, 4590, 34, 8, 46, 4411, 4817, 43, 280, 7231, 422, 704, 62, 14009, 2718, 5512, 4297, 6, 669, 7404, 4723, 23, 13, 5, 2792, 11, 2699, 2148, 55, 2635, 9, 6532, 14, 185, 2185, 856, 104, 5, 2635, 1417, 526, 6532, 7, 6538, 6849, 108, 8, 72, 5277, 849, 5, 10, 23, 60, 3762, 7764, 166, 7, 10525, 50, 3238, 8, 366, 2768, 3368, 8369, 14, 497, 2347, 231, 162, 1177, 59, 220, 6974, 807, 289, 10309, 4427, 794, 1264, 6168, 6, 8859, 223, 17648, 337, 7680, 46, 25, 196, 834, 667, 155, 1581, 105, 6742, 61, 5055, 810, 121, 3036, 2939, 7601, 3506, 59, 12, 12068, 2486, 1116, 10, 7, 5211, 7601, 3506, 59, 12, 6195, 591, 588, 44, 1995, 43, 12, 1635, 3771, 1730, 801, 2578, 10, 6, 1635, 515, 2867, 55, 400, 2768, 4404, 12, 6132, 344, 3938, 231, 162, 460, 931, 7404, 19, 19630, 6, 379, 501, 223, 427, 11, 5069, 6, 15, 3163, 13910, 3317, 13, 5, 211, 544, 15, 464, 235, 1843, 12703, 6, 3114, 8, 7552, 5, 515, 1307, 199, 616, 10, 18037, 4147, 25, 121, 142, 213, 2334, 59, 6266, 20322, 8889, 398, 10, 332, 1144, 288, 13, 53, 7947, 682, 5, 274, 85, 11266, 21, 5512, 12, 367, 6, 1378, 1261, 47, 34, 74, 18, 62, 7163, 487, 37, 78, 668, 7067, 5, 319, 5174, 5272, 4368, 10423, 102, 83, 11, 2442, 2900, 12, 9035, 926, 5, 516, 260, 213, 2315, 5652, 332, 43, 1029, 14194, 7776, 213, 166, 131, 198, 9, 4129, 6849, 1750, 1341, 610, 36, 10, 332, 157, 55, 564, 1063, 70, 7213, 13030, 2306, 6008, 4465, 4536, 175, 7, 1276, 969, 6776, 9, 12921, 1230, 10268, 14975, 2862, 198, 7, 11222, 9, 6593, 5, 5069, 6, 7050, 6, 127, 235, 549, 11, 13674, 102, 1271, 3423, 14852, 5, 1657, 17, 2768, 3368, 1307, 199, 10, 16972, 2445, 616, 25, 415, 60, 5564, 3849, 146, 121, 223, 1445, 8953, 30, 18, 1324, 5, 21, 9042, 317, 20261, 39, 11, 3806, 2129, 5463, 937, 56, 2860, 57, 5, 555, 129, 8703, 17782, 7186, 1738, 276, 2927, 2564, 2659, 3213, 1786, 93, 31, 102, 985, 6, 2659, 127, 129, 276, 102, 1612, 6, 2659, 1786, 93, 11485, 1244, 427, 14, 155, 1641, 6587, 24, 8019, 21, 446, 17, 5069, 737, 9732, 1827, 88, 229, 1559, 99, 15, 377, 16915, 13, 146, 257, 42, 1559, 8, 85, 3729, 1957, 28, 682, 5, 548, 223, 163, 29, 3758, 199, 7050, 6, 1482, 6532, 39, 1581, 10, 2408, 423, 8156, 23, 5, 7397, 1612, 49, 1698, 7416, 83, 3376, 7, 5030, 1612, 67, 9096, 3598, 2892, 276, 4269, 17371, 12, 403, 5, 85, 4171, 60, 970, 9453, 1841, 7099, 16, 13, 5, 85, 11, 289, 4702, 68, 44, 9723, 9285, 223, 289, 2371, 3614, 437, 6102, 37, 20, 5, 555, 129, 8703, 17782, 7186, 1738, 276, 2927, 2564, 2659, 3213, 1786, 93, 31, 102, 985, 6, 2659, 127, 129, 276, 102, 1612, 6, 2659, 1786, 93, 11485, 1244, 427, 14, 155, 1641, 6587, 24, 8019, 5, 42, 17, 2600, 1647, 363, 7, 350, 231, 3538, 1097, 3621, 309, 251, 13, 53, 5, 649, 2927, 6547, 8, 14605, 12, 17371, 2768, 4652, 17258, 47, 6547, 8, 8682, 669, 319, 37, 2204, 163, 401, 7869, 17371, 14, 15, 2768, 4469, 1029, 231, 162, 359, 160, 639, 102, 218, 2259, 1093, 7869, 1612, 9891, 2007, 10149, 1114, 90, 7528, 2768, 1193, 14, 162, 25, 15, 1114, 4396, 848, 5, 391, 244, 213, 294, 294, 23, 772, 213, 9088, 248, 411, 407, 229, 90, 1074, 85, 3729, 2864, 102, 5316, 276, 18243, 11841, 172, 2417, 7601, 3506, 59, 550, 44, 18, 3573, 11085, 6742, 61, 5055, 19873, 6, 172, 274, 436, 15, 42, 227, 14, 2242, 3691, 1452, 7, 4085, 14, 4871, 11, 213, 6771, 108, 17267, 1032, 10, 332, 569, 31, 231, 248, 10119, 6, 15, 105, 4455, 7, 2385, 908, 17, 2575, 2821, 12142, 1324, 668, 21, 227, 14, 2242, 5666, 31, 21, 83, 113, 12199, 16, 386, 5, 1881, 142, 15, 233, 6181, 2517, 801, 16914, 1764, 14, 3762, 7764, 166, 1628, 6, 616, 2230, 24, 6338, 245, 38, 5, 276, 213, 2315, 5652, 1700, 119, 10, 332, 14975, 14, 1090, 142, 127, 236, 7426, 5418, 1975, 6, 4120, 385, 38, 5, 274, 5107, 14149, 501, 21, 227, 11, 377, 4185, 10008, 22, 1204, 4908, 5, 943, 1204, 2371, 6, 283, 95, 38, 26, 9778, 1956, 225, 1026, 749, 431, 5354, 2358, 18837, 2469, 98, 8897, 61, 157, 1009, 582, 11444, 946, 15712, 6, 290, 11, 5, 9778, 145, 16789, 1438, 7067, 229, 90, 7528, 317, 3729, 221, 9, 65, 382, 37, 668, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,352
10,352
मोहनकुमार कर्ण पत्रपत्रिकाले छापेअनुसार प्रधानन्ययाधीश सुशीला कार्कीज्यूले राजविराजमा दिएको अभिव्यक्ति यदि सत्य हो भने सो अभिव्यक्ति कुनै खास समुदायका महिलालाई अपमानबोध मात्रै गराउने होईन, अदालत र न्यायिक प्रणालीप्रति वितृष्णा जगाउने रहेको छ भन्ने मैले ठानेको छु । “महिलालाई घुम्टोभित्र राख्ने र अदालतमा समानुपातिक समावेशी खोज्ने ?” भन्ने उहाँको अभिव्यक्ति निश्चित पनि आम मधेसी र मुस्लिम महिलालाई आपत्ति हुने र यसबाट आम मधेसी र मुस्लीमकै पनि अपमान हुने ठानेको छु । यसबाट अदालतप्रतिको विश्वासमा अभिवृद्धि होइन, कमी आउनेछ । हो, प्रधान न्यायाधीशज्यूले भनेको कुरा सही हो । अदालतका न्यायाधीशको पदलाई  मन्त्रीसँग दाँज्न मिल्दैन र अदालतमा सक्षम व्यक्ति नियुक्त हुनैपर्दछ । तर, आजको एक्काइसांै शताब्दीमा कुनै खास प्रथा, कुप्रथा, संस्कार, कुसंस्कार का कारण त्यस समुदायमा सम्पूर्ण व्यक्ति वा महिला असक्षम छन् भनी निक्र्यौल निकाल्नु तर्कसंगत हुन सक्दैन । समावेशी सिद्धान्तअन्तर्गत नियुक्ति पाउने हरेक व्यक्ति असक्षम हो भन्नु त पूर्वाग्रह सिवाय अरु के हुन सक्छ र ? प्रधान न्यायाधीशको अभिव्यक्ति कुनै राजनीतक नेताकोजस्तो हुनु झन धेरै घातक छ जस्तो मेरो बुझाइ हो । सम्माननीय प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीज्युले न्याय प्रदान गर्ने नेपालको न्यायपालिकाको सर्वोच्च निकाय सर्वोच्च अदालतको प्रधान न्यायाधीशजस्तो गरिमामय पदभार ग्रहण गरिरहँदा नेपालमा बस्ने सबै महिलाहरुका लागि एउटा सुखद क्षणको अनुभुति भएको थियो । एउटा कर्मठ, ईमान्दार महिला प्रधानन्यायाधीशका रुपमा पहिलोचोटि महिला अनुहार पाएकोमा सबैमा खुशी थियो । सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा न्यायपालिकाभित्र स्वच्छता, निष्पक्षता, भ्रष्टाचार उन्मुलन र छिटो तथा प्रभावकारी न्यायले गति लिनेछ भन्ने विश्वास पनि लिइएको थियो । संविधान र कानुनले निर्दिष्ट गरेका संवैधानिक व्यवस्था अनुसार पारदर्शी तथा समावेशी नियुक्तिले न्यायपालिकाको जनविश्वास अझ अभवृद्धि हुने विश्वास पनि लिइएको थियो । न्यायपालिका आफैंले बनाएको पञ्चवर्षीय योजनाले पनि न्यायपालिकामाथिको जनविश्वास अभिवृद्धि गर्ने भन्ने रहेकै छ । न्यायपालिकामा गरिने न्यायाधीश नियुक्तिलाई प्रतिनिधिमूलक र समावेशी बनाउन न्याय परिषदसँगको समन्वयमा नीति तय गर्ने भन्ने कुरा तेस्रो पञ्चवर्षीय योजनाले समेत अंगीकार गरेकै छ । यसैसन्दर्भमा अधिवक्ता दिपेन्द्र झाले न्याय परिषदमा केही दिन अगाडिमात्र दर्ता गराएको ध्यानाकर्षण पत्रमा नेपालको संविधान को धारा ३८(४), ४०(१),(७) र धारा ४२(१) ले राज्यको सम्पूर्ण निकायमा समानुपातिक समावेशीको सिद्धान्तका आधारमा सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने भनी माग गरेको कुरा पनि पत्रपत्रिकामा आएकै छ । न्याय परिषद  ऐन २०७३ को दफा ५, तथा न्याय सेवा आयोग ऐन २०७३ को दफा १०(२) मा न्यायाधीश नियुक्ति तथा न्यायपालिकाको काम कारवाहीलाई समानुपातिक समावेशी ढंगबाट अगाडि बढाउन निर्दिष्ट गरेको छ । संविधान र कानून बमोजिम न्यायाधीश नियुक्तिको माग गरिनुलाई अन्यथा मान्न सकिँदैन । बरु संविधान र कानुन कार्यान्वयनका लागि सहयोगी कदम नै मान्नुपर्दछ जस्तो लाग्छ  । ध्यानाकर्षण पत्र दर्ता गराएको केही दिनपछि नै यस्तो प्रतिक्रिया आउनु स्वाभाविक देखिँदैन । यिनै समानुपातिक समावेशी सिद्धान्त अंगीकार गराउन विगतमा विभिन्न आन्दोलनहरु भएको र त्यसका नराम्रो परिणाम देशले भोगेको कुरा प्रधानन्यायाधीशज्युलाई बताइराख्नुपर्दैन । देश अहिले पनि संविधान कार्यान्वयन कि संशोधन भन्ने भूँवरीबाट मुक्त हुन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा न्यायपालिकालाई सक्षम सुदृढ र जनविश्वासमा आधारित बनाउन यसका कर्ताहरुले न्यायसम्पादन मात्रै होइन, आफनो बोली, व्यवहार र कार्यशैलीमा समेत न्यायिक संयमता अपनाउनुपर्ने नै हुन्छ । तराईका, मुस्लिम, मधेसी महिलाहरु आज घुम्टोभित्रै मात्रै पनि कहाँ छन र ? संस्कारगत, परम्परागत, संरचनागत विभेद, हिंसा र विभिषिकाहरुलाई छिचोल्दै शिक्षा, रोजगारी, राजनीति र सामाजिक अभियान सबै क्षेत्रमा अग्रसर हुने कोशिश गरिरहेकै देखिन्छ कुनै समुदायका महिलाहरु न्यायपालिकामा नपुग्नुको घुम्टोजस्तो परम्परा मात्रै कारण हो ? आज घुम्टो नलगाउने आदिवासी–जनजाति महिला वा दलित महिलाहरुको उपस्थिति पनि अदालतमा किन न्यून छ ? यो प्रश्न गर्नुपर्ने बेला भएको होइन र ? फेरि, तराईका, मुस्लिम, मधेसी महिलाहरु आज घुम्टोभित्रै मात्रै पनि कहाँ छन र ? संस्कारगत, परम्परागत, संरचनागत विभेद, हिंसा र विभिषिकाहरुलाई छिचोल्दै शिक्षा, रोजगारी, राजनीति र सामाजिक अभियान सबै क्षेत्रमा अग्रसर हुने कोशिश गरिरहेकै देखिन्छ । यस प्रयासलाई उत्प्रेरित गर्नुपर्ने अवस्था छ न कि निरुत्साहित । यसमा राज्यका अंगले त अझ बढी जिम्मेवारी स्वतः बोक्नुपर्ने होइन र ? हो, सदियौंदेखि जकडिएर रहेको संरचनामा एकाएक समानुपातिक समावेशिता सम्भव नहुन सक्छ । यसका लागि शिक्षा, चेतना, पहुँच, राज्यका नीति सबैमा समयानुकूल परिवर्तन आवश्यक नै हुन्छ । तर, यस्ता नीतिहरु कार्यान्वयन गर्नका लागि राज्यका अंगहरुको यसप्रतिको प्रतिवद्धता र जवाफदेहिता देखिनैपर्छ । आजको लोक कल्याणकारी राज्यको अवधारणामा राज्यले कुनै समुदाय पिछडिएको छ, त्यसैले त्यसलाई कुनै हक वा पदबाट वञ्चित गरिनुपर्छ भन्ने भन्दा पनि राज्यले त्यस्ता वर्ग, लिंग वा समुदायलाई उत्थान गर्नका लागि विशेष नीतिहरु लागु गर्नुपर्ने हुन्छ । र, नेपालमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको अनुशरण यहाँका दलित, मुस्लिम, आदिवासी जनजाति, मधेसी, महिलालगायतका अन्य उत्पीडित, उपेक्षित जाति र क्षेत्रका बासिन्दाहरुको राज्यका निकायहरुमा पहुँच पुगोस् भन्ने उद्देश्यका साथ गरिएको हो । प्रधान न्यायाधीशजस्तो गरिमामय पदमा विराजमान व्यक्तिको सार्वजनिक अभिव्यक्तिले जनमानसमा ठूलो असर पार्दछ । उहाँको राजविराजको अभिव्यक्ति कुनै आक्रोश थियो वा मिडियाले तोडमरोड गरे ? मलाई थाहा छैन । तर, यसले सकारात्मक सन्देश पक्कै पनि दिएको छैन । यति भन्दा मैले अदालतप्रति जनविश्वास अभिवृद्धिका लागि नै यी शब्दहरु प्रकट गरेको विश्वास लिएको छु  । आगामी दिनहरुमा उहाँको कदमले अदालत नेपालमा बसोबास गर्ने सबै नागरिकहरुको आस्थाको केन्द्र बन्न सकोस् भन्ने आशा व्यक्त गर्दछु ।
Opinion
false
[ 0, 2647, 910, 4687, 7211, 11, 11536, 496, 1079, 3983, 459, 3274, 367, 12307, 2069, 4221, 11, 6636, 8, 245, 3331, 548, 1258, 20, 29, 194, 3331, 75, 1812, 3368, 3221, 5991, 5380, 295, 807, 6118, 7, 1057, 9, 5759, 901, 475, 19823, 13701, 35, 13, 53, 257, 8246, 6, 682, 5, 213, 8576, 14, 4418, 6368, 527, 810, 9, 3220, 3468, 4505, 3258, 9763, 53, 1539, 3331, 1394, 15, 1008, 2942, 9, 4111, 3221, 7244, 40, 9, 42, 17, 1008, 2942, 9, 12074, 281, 61, 96, 15, 5991, 40, 8246, 6, 682, 5, 42, 17, 1057, 4052, 468, 8, 5140, 1074, 1959, 329, 178, 5, 649, 1079, 2405, 4221, 11, 639, 83, 1819, 20, 5, 9594, 2405, 6, 908, 14, 248, 63, 10, 12115, 167, 450, 5261, 9, 3220, 3243, 530, 1572, 8354, 131, 18, 4784, 5, 274, 1091, 6479, 12, 7676, 11099, 7861, 75, 1812, 3892, 7, 867, 834, 1584, 7, 1813, 7, 867, 14310, 183, 95, 291, 4469, 629, 530, 50, 188, 2728, 27, 1020, 21584, 3997, 97, 2142, 827, 84, 67, 1916, 5, 4505, 1679, 1146, 2642, 537, 317, 530, 2728, 20, 2173, 60, 14063, 409, 13634, 677, 105, 67, 542, 9, 121, 1079, 2405, 6, 3331, 75, 4639, 2210, 44, 7658, 1093, 411, 4777, 85, 11835, 13, 401, 229, 5816, 20, 5, 17360, 3427, 12307, 2069, 15873, 11, 1045, 359, 25, 124, 8250, 6, 1080, 1221, 1080, 1057, 6, 1079, 2405, 1093, 18412, 17658, 2409, 14125, 211, 585, 82, 3439, 12, 19, 102, 5120, 5144, 6, 19700, 16, 38, 5, 102, 2179, 780, 7, 20862, 188, 3427, 12, 88, 113, 12199, 188, 3125, 976, 8, 82, 8, 2044, 38, 5, 12307, 10744, 1671, 8250, 527, 17014, 7, 5126, 4998, 2229, 19807, 9, 2370, 22, 1568, 1045, 11, 1582, 705, 178, 53, 468, 15, 4494, 38, 5, 324, 9, 8380, 18269, 48, 2738, 179, 92, 7492, 22, 4505, 2642, 11, 8250, 6, 10236, 1015, 148, 437, 9757, 40, 468, 15, 4494, 38, 5, 8250, 5567, 856, 3305, 4017, 439, 289, 11, 15, 8250, 7491, 10236, 5140, 25, 53, 10, 10245, 13, 5, 8250, 8, 421, 2405, 2642, 14, 1081, 2123, 9, 4505, 285, 1045, 3235, 2133, 958, 8, 427, 1716, 25, 53, 83, 725, 3305, 4017, 439, 289, 11, 103, 2148, 34, 12, 18, 9523, 13, 5, 563, 68, 3056, 5800, 8, 5155, 11434, 11393, 1045, 3235, 8, 72, 56, 320, 1249, 601, 2121, 4481, 6121, 124, 324, 10, 6, 1767, 4428, 20435, 7, 1095, 1087, 1882, 1331, 1087, 3201, 52, 9, 1767, 4073, 1087, 1882, 52, 10, 11, 1244, 629, 5959, 3468, 4505, 6, 1679, 12, 393, 1120, 3964, 528, 1020, 263, 28, 83, 15, 7211, 8, 1063, 96, 13, 5, 1045, 3235, 803, 2033, 10, 6, 2972, 198, 7, 22, 1045, 162, 1490, 803, 2033, 10, 6, 2972, 217, 1087, 2274, 52, 43, 2405, 2642, 22, 8250, 6, 46, 2625, 14, 3468, 4505, 10, 15356, 320, 1552, 18269, 28, 13, 5, 324, 9, 1371, 1609, 2405, 2642, 6, 263, 6721, 14, 6576, 4201, 6057, 5, 2572, 324, 9, 424, 8076, 19, 2585, 2668, 37, 4201, 6759, 401, 1033, 5, 4481, 894, 601, 2121, 72, 6191, 37, 223, 1585, 2631, 2973, 5470, 5, 3968, 3468, 4505, 1679, 2148, 34, 12, 18, 931, 3526, 107, 868, 55, 16, 9, 2161, 4113, 1658, 5843, 13457, 83, 3427, 15873, 14, 14051, 7896, 97, 10656, 5, 207, 114, 15, 324, 794, 146, 1003, 53, 2421, 161, 9510, 17, 1977, 67, 760, 104, 5, 223, 313, 8250, 14, 3243, 7106, 9, 10236, 8, 1355, 285, 653, 10, 1631, 259, 1045, 6470, 8874, 23, 295, 1074, 10, 5398, 5036, 7, 1524, 9, 10493, 8, 103, 5759, 13226, 138, 17995, 37, 78, 5, 1629, 12, 7, 4111, 7, 2942, 3439, 136, 4418, 6368, 3141, 295, 15, 1194, 683, 9, 121, 1813, 859, 7, 2240, 7, 940, 859, 2970, 7, 2020, 9, 441, 1702, 9301, 12, 344, 16153, 4445, 2418, 7, 921, 9, 243, 644, 82, 144, 7557, 40, 16109, 11686, 96, 589, 75, 3368, 3439, 8250, 8, 10546, 1018, 6, 4418, 6368, 1093, 1173, 295, 95, 20, 121, 136, 4418, 6368, 11115, 623, 2106, 86, 1085, 8138, 188, 50, 1455, 9469, 2313, 15, 3220, 350, 3634, 13, 121, 21, 609, 528, 260, 16, 386, 9, 121, 704, 7, 1629, 12, 7, 4111, 7, 2942, 3439, 136, 4418, 6368, 3141, 295, 15, 1194, 683, 9, 121, 1813, 859, 7, 2240, 7, 940, 859, 2970, 7, 2020, 9, 441, 1702, 9301, 12, 344, 16153, 4445, 2418, 7, 921, 9, 243, 644, 82, 144, 7557, 40, 16109, 11686, 96, 589, 5, 42, 654, 14, 10, 16723, 528, 265, 13, 10, 23, 146, 9623, 5, 695, 4493, 2148, 11, 60, 1015, 118, 891, 7811, 11413, 1272, 386, 9, 121, 649, 190, 16693, 141, 132, 680, 44, 8013, 18, 35, 8632, 6244, 3468, 18136, 1839, 6015, 542, 5, 653, 19, 4445, 3089, 7, 1966, 7, 4493, 427, 82, 8, 19340, 470, 287, 37, 78, 5, 274, 515, 427, 55, 794, 2194, 19, 4493, 2148, 199, 42, 4052, 5764, 9, 16788, 3126, 9992, 5, 1091, 875, 14524, 1244, 2254, 8, 2927, 75, 1193, 15721, 379, 383, 1050, 75, 1392, 50, 908, 17, 9233, 13081, 53, 158, 15, 2927, 1834, 767, 7, 4994, 50, 1193, 14, 9050, 2194, 19, 302, 427, 55, 1747, 528, 78, 5, 9, 7, 211, 3468, 4505, 1679, 6, 2492, 16627, 2018, 1455, 7, 4111, 7, 2106, 2072, 7, 2942, 7, 188, 1504, 152, 13284, 7, 18655, 1506, 9, 880, 3053, 199, 4493, 10250, 8, 1966, 3520, 3304, 53, 9774, 246, 51, 20, 5, 1079, 2405, 1093, 18412, 1170, 19245, 1988, 176, 3331, 11, 12104, 8, 218, 1222, 17665, 5, 1539, 6636, 6, 3331, 75, 9938, 38, 50, 1437, 11, 6116, 61, 9196, 120, 121, 377, 433, 104, 5, 274, 438, 1606, 1603, 4340, 15, 245, 104, 5, 943, 158, 257, 1057, 475, 10236, 5140, 12, 19, 37, 208, 13287, 2807, 28, 468, 656, 682, 5, 642, 12777, 1539, 2668, 11, 1057, 211, 1387, 25, 82, 9601, 6, 3498, 6, 361, 756, 14908, 53, 1445, 759, 6781, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,353
10,353
बालबालिका साझा भविष्य हुन र उनीहरूको स्वतन्त्रता, अधिकार, संरक्षण, विकास र जीवनस्तर सुधारको लागि सामूहिक प्रतिवद्धता र साझा प्रयास आवश्यक छ भन्ने कुरा महसुस गरी संयुक्त राष्ट्र संघले सन् सन् १९८९ नोभेम्बरमा बाल अधिकार सम्बन्धी महासन्धि पारित गरे पछि हरेक वर्ष नोभेम्बर २० का दिन अन्तर्राष्ट्रिय बाल दिवस मनाइन्छ । यो महासन्धिले बालबालिकालाई जाति, वर्ग, लिङ्ग, भाषा, धर्म, राजनीति वा अन्य विचारको आधारमा भेदभाव गर्न नहुने, बाल अवस्थालाई विशेष स्याहार र सहयोग आवश्यक पर्ने हुनाले बाल बालिकाको विकास र कल्याणको लागि परिवारका सदस्य र समुदायले शान्ति, सम्पत्ति, सहिष्णुता, समानता र एकताको भावनाले प्रेरित भई संरक्षण र लालनपालन गर्नुपर्ने, शारिरिक तथा मानसिक अपरिपक्कताका कारण बालबालिकालाई जन्मनु अघि र जन्मे पछि पनि विशेष हेरचाह तथा उचित कानूनी संरक्षणको आवश्यक पर्ने हुँदा बालबालिकालाई समाजमा एउटा व्यक्तिगत जीवन बाँच्न पूर्णरुपले समर्थ बनाइनु पर्ने तथा विभिन्न जोखिम र कठिन अवस्था रहेका बालबालिकालाई विषेश संरक्षण र सहयोग दिइनु पर्ने कुरालाई प्राथमिकता साथ उल्लेख गरी बालअधिकार संरक्षण र प्रचलनका लागि विश्‍वव्यापी सुनिश्‍चितता प्रदान गरेको छ । बालअधिकार सम्बन्धी महासन्धी १९८९ र यसपछि जारी भएको बालबालिकाको बेचबिखन, बालवेश्यावृति र अश्लिल चित्रण विरुद्ध बाल अधिकार सम्बन्धी महासन्धीको ऐच्छिक प्रोटोकल २०००, सशस्त्र द्वन्द्वमा बालबालिकाको प्रयोग विरुद्ध बाल अधिकार महासन्धीको ऐच्छिक प्रोटोकल २०००, बालश्रमका निकृष्ट स्वरुप सम्बन्धी आइ.एल.ओ. महासन्धी १९९९ लाई नेपालले अनुमोदन गरी बालबालिकाको अधिकार, सामान्जस्यपूर्ण विकास, संरक्षण र हेरचाह, विकास र सहभागिता जस्ता विषयमा आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिवद्धता जाहेर गरिसकेको छ । बालबालिकाको संरक्षण र विकासको विषयलाई विश्‍वका सबैजसो राष्ट्रहरूले आफ्नो अवस्था, परम्परा, सांस्कृतिक मूल्य मान्यता र आर्थिक सामाजिक परिवेश अनुरुप राष्ट्रिय कानूनमा समावेश गरी कार्यान्वयन गर्दै आएका छन् । नेपालले मानव अधिकारको विश्‍वव्यापी घोषणापत्र २०४८, बालबालिका सम्बन्धी महासन्धी १९८९ यस अन्तर्गत बनेका प्रोटोकल र अन्तर्राष्ट्रिय सन्धी सम्झौताको आधारमा बालबालिका सवालहरूलाई बाल बचाउ, बाल संरक्षण, बालबिकास र बाल सहभागिता समेतको आधारमा व्यापक दायारामा समेटी नेपालको संविधान (२०७२) ले बालबालिका सम्बन्धी ऐन नियमहरू, राष्ट्रिय नीति आवधिक एवं वार्षिक योजना र कार्यक्रम तथा संस्थागत व्यवस्था भित्र समावेश गरी स्थानीय तहबाटै कार्यान्वयन अगाडी बढाइएको छ । बालबालिकाको शारिरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक, नैतिक तथा वौद्धिक विकासमा सकारात्मक सुधार र परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले हाम्रा सामूहिक प्रयास र कार्यक्रमबाट मिश्रित उपलब्धि हासिल भएको तथ्याङ्कहरुले देखाउँछन् । सूचक उपलब्धी जम्मा प्रजनन दर (प्रतिमहिला) २.३ किशोरी प्रजनन दर (प्रति १००० मा) ७१ जना पाँच वर्ष मूनिको मृत्युदर (प्रति १००० जिवित जन्मका) ३८ जना नवजात शिशु मृत्युदर (प्रति १००० जिवित जन्ममा) २३ जना शिशु मृत्युदर (प्रति १००० जिवित जन्ममा) ३३ जना मातृ मृत्युदर (प्रति १००० जिवित जन्ममा) १९० जना एच.आई.भी. संक्रमित बालबालिका अनुमानित १९६८ जना आयोडिनयुक्त नून प्रयोग गर्ने घरधुरी ८१.१ प्रतिशत स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी गराउने संख्या ५०  प्रतिशत एक वर्षभित्र पूर्ण खोप पाउने बालबालिका ९४ प्रतिशत खानेपानीको सुविधा पुगेको घरधुरी संख्या ८३.६ प्रतिशत बालविवाह संख्यामा कमी ४१ प्रतिशत प्राथमिक विद्यालय खुद भर्ना दर ९६.२० प्रतिशत बाल क्लब गठन र सञ्‍चालन संख्या २२,४५७ वटा जिल्ला, नगर र गाउँ तहका बाल सञ्‍जालमा बालबालिकाको प्रतिनिधित्व ४,३१,९६० जना बाल विकास केन्द्र स्थापना र सञ्‍चालन ३५,१२१ वटा बालमैत्री स्थानीय शासनको अवलम्वन जिल्ला विकास समिति ६० वटा नगरपालिका ४४ वटा गाउँ विकास समिति ९८२ वटा बाल संरक्षण अनुदान पाउने बालबालिका ५,५२,००० जना आवासीय बालगृह सञ्‍चालन ५७७ वटा बालगृहमा रहेका बालबालिका संख्या १६,४०० जना बालविवाह सम्बन्धि मुद्दा दर्ता २३ वटा प्रारम्भिक बाल विकास केन्द्रमा भर्ना १०,१४,३३९ जना श्रोत: नेपालका बालबालिकाको स्थिति- २०७२, र अन्य प्रतिवेदन नेपालमा बालबालिकाको क्षेत्रमा भएका उपलब्धि मापन गर्ने केही प्रतिनिधिमूलक सूचक हुन् । यी सरकारी क्षेत्र, स्थानीय निकाय, गैर-सरकारी क्षेत्र, समुदाय, अभिभावक तथा परिवार, बालबालिका र विकास साझेदारको निरन्तर क्रियाशिलताको एकिकृत प्रतिफल हो । यसले बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा, संरक्षण र सहभागिताको स्थितिमा क्रमिक सुधार हुँदै आएको देखिएतापनि विभिन्न कारणले हाम्रा बालबालिकाहरूले भोग्नु परेका समस्या, अभाव, असुविधा र जोखिमको तुलनामा हाम्रा नीतिगत, कार्यक्रमगत तथा संस्थागत प्रयासहरू थप गर्नुपर्ने देखिएको छ । देशभरिका बालबालिकाको समग्र स्थितिमा आशातित सुधार हुन सकेको छैन। द्वन्द्वको कारण प्रभावित र भूकम्पको कारण अधिकार बन्चित हुन पुगेका बालबालिकाको पीडा मननयोग्य छ । गरिव र सिमान्तकृत समूहका बालबालिकाको अवस्था कहाली लाग्दो छ । वर्गीय, जातीय एवं लैङ्गिक विभेदका कारण बालबालिकाको स्थिति नाजुक बन्न पुगेको छ । अनौपचारीक एवं असंगठित श्रम क्षेत्रका बालबालिकाको दैनिकी अझै पेचिलो छ । वैदेशिक रोजगारीले भित्रिएको क्षणिक खुशीको तुलनामा भुसको आगो झै सल्किदै गएको पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक विसंगति र सांस्कृतिक विचलनले बालबालिकामा पारेको असर र प्रभाव अझै डरलाग्दो छ । एकातिर समाजमा विद्यमान कुरीति र कुसंस्कारको कारण विवाह जस्तो नैसर्गिक अधिकारबाट बञ्‍चित भई बालबालिकाहरू बाल विवाहको चपेटामा परेकटा छन् भने अर्को तर्फ समाजमा देखिने लैङ्गिक हिंसा, बालश्रम, बेचविखन, शोषण, अपमान, दुर्व्यवहार, अनुचित प्रयोग जस्ता घटनाहरूले बालबालिकाहरू प्रभावित हुने क्रम रोकिएको छैन । बाल अधिकार प्रवर्द्धन र सुनिश्‍चितताको लागि अनुकुल वातावरण र बालमैत्री अवस्था सिर्जना गर्नु सबैको साझा दायित्व हो यी र यस्तै समस्या र चुनौती बीच बालबालिका सम्बन्धी हाम्रा संवैधानिक एवं कानूनी व्यवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिवद्धताको व्यवहारिक, यथार्थपरक र नतिजामुखी कार्यान्वयनमा जोड दिनु आवश्यकता हो । गर्भवती महिला र बालबालिकाको पोषण र स्वास्थ्यमा चमत्कारिक परिवर्तन ल्याउने उद्देश्यका साथ प्रारम्भ गरिएको सुनौला हजार दिन कार्यक्रमको सफलता बाल अधिकारलाई व्यक्ति, घरपरिवार र स्थानीय स्तरबाटै आन्तरिकीकरण गरी शासनको अभिन्न अंग बनाउने प्रयास स्वरुप प्रारम्भ भएको बालमैत्री स्थानीय शासनको विस्तार र प्रवर्द्धन, नयाँ संवैधानिक व्यवस्था अनुरुप नीति तथा कानूनको पुनरावलोकन संशोधन एवं निर्माण, बालबालिका सम्बन्धी राष्ट्रिय नीति २०६९ को कार्यान्वयन कार्ययोजनासहित श्रोत साधन र संस्थागत प्रवन्ध यातना र जोखिममा परेका बालबालिकाको विशेष संरक्षणको लागि मनोसामाजिक परामर्श र समुदायमा आधारित पुनर्स्थापना, बालबालिकाको विशेष संरक्षण तथा बालन्याय प्रणालीसँग सम्बन्धित संस्थाहरूको सुदृढिकरण र बालबालिका सम्बन्धी सबै विषयका प्रक्रिया, चरण र परिणाम बालबालिका र अन्य सरोकारवालाको अर्थपूर्ण सहभागिता हाम्रा प्राथमिकताका कार्यहरू हुन् । त्यसैले बाल अधिकार प्रवर्द्धन र सुनिश्‍चितताको लागि अनुकुल वातावरण र बालमैत्री अवस्था सिर्जना गर्नु सबैको साझा दायित्व हो भन्ने कुरालाई पुन पुष्टी गर्दै थप गतिशिलका साथ हाम्रा प्रयासहरुलाई परिणाममूखी बनाउनु आवश्यक छ । बालबालिका जन्मनु अघि र जन्मेपछि उनीहरूलाई आवश्यक स्याहार, पोषण, शिक्षा, सहयोग, सम्मान, र सद्‍भाव प्रदान गरी बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, वौद्धिक र शैक्षिक विकास गर्न सबैको समन्वयात्मक सहकार्यमा सबै वर्ग र समूदायका बालबालिकाको बाल अधिकारको पूर्ण उपयोग गर्दै सक्षम, योग्य, अनुशासित र प्रतिस्पर्धी नागरिकको रुपमा व्यक्तित्व विकास गर्न सक्ने अनुकुल वातावरण तयार गर्दै सम्पूर्ण रुपले समर्पित हौं । अन्तर्राष्ट्रिय बाल दिवसको सन्देश पनि यहि हो । बालबालिका प्रति हामी कति इमान्दार, जिम्मेवार, संवदेनशिल, प्रतिवद्ध र उत्तरदायी छौं आफैले मूल्याङ्कन गरौं । (लेखक थपलिया सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयका सचिव हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 1519, 1163, 2753, 67, 9, 1818, 2702, 7, 10192, 723, 7, 76, 9, 11093, 655, 6, 19, 2871, 5764, 9, 1163, 654, 287, 13, 53, 83, 2182, 57, 511, 357, 4119, 154, 154, 9454, 6952, 929, 365, 471, 6738, 1406, 120, 186, 317, 80, 3449, 323, 183, 56, 316, 929, 960, 8079, 5, 21, 6738, 11, 5162, 1506, 7, 767, 7, 5882, 7, 5446, 8433, 921, 50, 152, 679, 6, 393, 5156, 24, 715, 7, 929, 8804, 302, 11550, 9, 202, 287, 177, 1594, 929, 10979, 76, 9, 4042, 6, 19, 2733, 240, 9, 5117, 658, 7, 1413, 7, 16583, 7, 4504, 9, 5907, 1644, 11, 6293, 568, 723, 9, 2752, 23, 10197, 528, 7, 20321, 22, 1667, 11685, 3641, 2387, 2685, 95, 5162, 406, 864, 234, 9, 7018, 186, 15, 302, 12215, 22, 1808, 4567, 723, 6, 287, 177, 342, 5162, 1189, 102, 1827, 368, 5341, 9823, 11, 967, 2858, 4702, 864, 177, 22, 107, 2136, 9, 2971, 265, 133, 5162, 9247, 723, 9, 202, 3486, 864, 177, 3869, 1583, 246, 336, 57, 5098, 723, 9, 2270, 12, 19, 10485, 504, 8193, 689, 91, 2050, 10, 2721, 138, 359, 28, 13, 5, 5098, 471, 939, 4426, 3274, 9454, 9, 8875, 355, 16, 5203, 10555, 7, 929, 6000, 1407, 181, 11571, 9, 19698, 7285, 1475, 929, 365, 471, 939, 4426, 3274, 6, 3807, 3517, 370, 17337, 13620, 7, 1405, 1736, 8, 5203, 151, 1475, 929, 365, 939, 4426, 3274, 6, 3807, 3517, 370, 17337, 13620, 7, 13396, 12, 330, 8589, 3301, 471, 1185, 81, 2251, 81, 892, 81, 939, 4426, 3274, 476, 14136, 10, 14, 643, 5401, 57, 5203, 10192, 1458, 8261, 4960, 1032, 76, 7, 723, 9, 12215, 7, 76, 9, 1120, 519, 371, 54, 316, 5764, 10608, 2523, 13, 5, 5203, 723, 9, 2722, 3580, 10485, 504, 12, 9966, 7955, 11, 54, 265, 7, 1173, 7, 1231, 594, 844, 9, 171, 243, 8178, 4519, 111, 1371, 8, 1703, 57, 794, 71, 254, 27, 5, 643, 604, 3344, 10485, 504, 8193, 6498, 13222, 7, 1519, 471, 939, 4426, 3274, 9454, 42, 636, 1265, 17337, 9, 316, 12510, 560, 6, 393, 1519, 6652, 410, 929, 10579, 7, 929, 723, 7, 929, 749, 12, 68, 9, 929, 1120, 103, 6, 393, 2227, 2689, 459, 10655, 7651, 34, 124, 324, 77, 14632, 52, 10, 11, 1519, 471, 803, 15017, 7, 111, 427, 13645, 331, 1353, 289, 9, 128, 22, 2763, 179, 477, 1703, 57, 122, 690, 1024, 794, 2583, 9338, 13, 5, 5203, 20321, 7, 1667, 7, 713, 1903, 294, 1329, 7, 5894, 4951, 22, 19887, 370, 2660, 1606, 655, 9, 470, 25, 2258, 1041, 2871, 654, 9, 128, 17, 11240, 2923, 1305, 16, 3541, 259, 6561, 310, 5, 9201, 11290, 948, 6428, 917, 77, 475, 8576, 52, 143, 11128, 3956, 6428, 917, 77, 475, 217, 2810, 43, 52, 7206, 174, 311, 80, 5796, 708, 6, 296, 2556, 77, 475, 217, 2810, 15490, 406, 12, 52, 4428, 174, 14677, 2246, 296, 2556, 77, 475, 217, 2810, 15490, 406, 8, 52, 1016, 174, 2246, 296, 2556, 77, 475, 217, 2810, 15490, 406, 8, 52, 2637, 174, 7247, 296, 2556, 77, 475, 217, 2810, 15490, 406, 8, 52, 476, 722, 174, 4534, 20411, 2271, 81, 11343, 1519, 11760, 476, 10918, 174, 16395, 1809, 16655, 151, 25, 6409, 9097, 9419, 235, 231, 4422, 5597, 807, 669, 555, 235, 26, 4170, 622, 4868, 537, 1519, 10322, 235, 9803, 751, 493, 6409, 669, 7693, 10929, 235, 13867, 3328, 1959, 5442, 235, 2910, 703, 5680, 1674, 917, 10407, 81, 3282, 235, 929, 899, 554, 9, 13346, 3578, 23, 669, 1004, 7, 6226, 3201, 224, 79, 7, 513, 9, 286, 3002, 929, 13346, 8062, 8, 5203, 1957, 10268, 8202, 7, 15625, 722, 174, 929, 76, 361, 305, 9, 13346, 3578, 23, 1786, 7, 4893, 1882, 224, 17067, 122, 977, 6, 20135, 79, 76, 250, 1347, 224, 275, 3742, 224, 286, 76, 250, 404, 13106, 224, 929, 723, 1880, 537, 1519, 198, 7, 14314, 7, 6838, 174, 7167, 929, 6948, 13346, 3578, 23, 198, 12123, 224, 929, 6948, 8, 133, 1519, 669, 709, 7, 6983, 722, 174, 13867, 1634, 739, 601, 1016, 224, 2750, 929, 76, 2146, 1674, 217, 7, 3873, 7, 7853, 2723, 174, 3793, 184, 547, 5203, 1395, 70, 2100, 7, 9, 152, 1065, 211, 5203, 144, 73, 2923, 6270, 25, 72, 1081, 2123, 9201, 112, 5, 208, 414, 4187, 122, 1221, 7, 1826, 70, 15265, 4187, 1193, 7, 2462, 22, 831, 7, 1519, 9, 76, 7002, 6, 1098, 8209, 1993, 6508, 6376, 20, 5, 438, 5203, 231, 7, 4445, 723, 9, 1120, 6, 5281, 13224, 655, 309, 123, 2814, 4217, 107, 1089, 1041, 15183, 11, 10297, 584, 200, 7, 1240, 7, 18393, 9, 2136, 6, 2191, 1041, 6039, 7, 128, 859, 22, 2763, 654, 49, 298, 528, 631, 13, 5, 10502, 12, 5203, 2272, 5281, 1445, 84, 225, 655, 67, 760, 934, 1736, 6, 95, 1111, 9, 1118, 6, 95, 365, 6124, 2721, 67, 963, 5203, 2391, 221, 23, 5528, 13, 5, 13555, 9, 21149, 5665, 5203, 265, 13010, 281, 10962, 13, 5, 10970, 7, 2496, 331, 11447, 2970, 12, 95, 5203, 1395, 15783, 756, 493, 13, 5, 1971, 452, 131, 9688, 44, 331, 148, 1860, 3953, 1409, 880, 5203, 10755, 544, 2090, 384, 3503, 13, 5, 1550, 2418, 11, 11442, 17941, 2044, 6, 2191, 2130, 68, 6, 1810, 6526, 16712, 3819, 251, 3680, 16102, 7, 243, 17251, 9, 1231, 15506, 11, 1519, 8, 1859, 1222, 9, 854, 544, 11566, 13, 5, 5236, 1189, 4899, 18805, 9, 867, 14310, 6, 95, 820, 401, 10, 18991, 365, 17, 416, 7828, 10, 2721, 568, 15183, 929, 9012, 15995, 8, 1777, 44, 797, 27, 29, 258, 1264, 1189, 1925, 11447, 2020, 7, 13396, 7, 20893, 7, 6194, 7, 5991, 7, 10611, 7, 14495, 151, 519, 10562, 11, 15183, 1111, 40, 1544, 5201, 104, 5, 929, 365, 7195, 9, 689, 91, 2050, 10, 2721, 1993, 19, 10068, 790, 9, 17067, 265, 1094, 160, 1410, 1163, 2823, 20, 208, 9, 726, 200, 9, 1711, 994, 1519, 471, 1041, 2738, 331, 4567, 179, 9, 316, 5764, 6, 10600, 7, 2725, 13071, 9, 2014, 4163, 3052, 808, 1068, 857, 20, 5, 5474, 188, 9, 5203, 8150, 9, 6258, 10, 19895, 470, 1427, 9774, 246, 2190, 51, 689, 8143, 93, 56, 1297, 1360, 929, 365, 14, 530, 7, 6025, 9, 122, 3193, 1024, 1099, 1709, 57, 977, 6, 13432, 2148, 356, 654, 3301, 2190, 16, 17067, 122, 977, 6, 782, 9, 7195, 7, 94, 2738, 179, 4519, 427, 22, 1371, 6, 11871, 1003, 331, 101, 7, 1519, 471, 111, 427, 6928, 10, 6, 794, 6312, 354, 3793, 1000, 9, 2763, 12053, 7217, 9, 5787, 584, 5203, 302, 723, 6, 19, 4659, 8450, 3289, 9, 4469, 1355, 11053, 7, 5203, 302, 723, 22, 929, 10727, 901, 63, 676, 5006, 6, 7106, 3621, 9, 1519, 471, 82, 372, 12, 651, 7, 2434, 9, 1658, 1519, 9, 152, 4037, 6, 16595, 1120, 1041, 1583, 12, 9238, 112, 5, 383, 929, 365, 7195, 9, 689, 91, 2050, 10, 2721, 1993, 19, 10068, 790, 9, 17067, 265, 1094, 160, 1410, 1163, 2823, 20, 53, 3869, 1443, 16282, 71, 298, 1582, 6916, 12, 246, 1041, 654, 344, 1658, 5334, 6841, 2371, 287, 13, 5, 1519, 406, 864, 234, 9, 406, 2936, 3625, 287, 11550, 7, 8150, 7, 4445, 202, 7, 567, 7, 9, 14227, 2749, 359, 57, 5203, 2699, 7, 1667, 7, 713, 1903, 294, 1329, 7, 19887, 370, 9, 1096, 76, 24, 1410, 958, 1329, 7587, 82, 767, 9, 18409, 12, 5203, 929, 3344, 622, 1290, 71, 3243, 7, 3830, 7, 9231, 9, 6218, 3453, 88, 2867, 76, 24, 395, 10068, 790, 376, 71, 629, 4586, 5412, 4957, 5, 316, 929, 4847, 1603, 15, 2513, 20, 5, 1519, 484, 155, 465, 8981, 7, 3596, 7, 713, 181, 7989, 6916, 7, 17838, 9, 9443, 922, 3465, 6587, 3376, 5, 77, 7510, 44, 13611, 165, 22, 1171, 2599, 806, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,354
10,354
 केही दिनअघि प्रधानन्यायाधीशले राजाबिराजमा दिनुभएको अभिव्यक्ति मधेसी महिलालाई नभएर मधेसी पुरुषलाई हो । यसलाई मधेसी महिलाको अपमानको रुपमा लिनु, मधेसी पुरुषको अर्थलाई अनर्थ बनाउने बानीको एउटा नमूना मात्र हो । एक घुम्टो बाहिर कि महिलाले घुम्टो भित्रकी महिलालाई पीडित देख्नु स्वाभाविक हो । खुला आकाशमा उढ्ने चराले पिँजडाभित्रका चरालाई बिचरा भन्नु स्वाभाविक हो । कार्की प्रधान्यायाधीशसँगै एक महिला पनि हुन् । उनलाई महिलाका बारेमा बोल्ने पुरै हक छ । उनको प्रतिकृयालाई घुमार्इ फिरार्इ, अनर्थ लगाइएको छ। र, यो मधेसी पुरुषबाट भैरहेको छ । घुम्टो प्रथालाई संस्कारका नाममा स्वीकार गराउन खोज्नु मूर्खता हो । घुम्टोभित्रकी महिला असक्षम हुन्छन् भन्ने उहाँको आशय होइन । मधेसी महिलालाई घुम्टोभित्र लुकाएर समानुपातिकका कुरा गर्न मधेसी पुरुषलाई सुहाउदैन, भन्न खोज्नुभएको हो उहाँले। घरभित्र महिलालाई दबाउने अनि बाहिर क्रान्तिकारी कुरा गर्ने मधेसी पुरुषलाई झटारो हान्नुभएको हो प्रधानन्यायाधीशले । यो मधेसी महिलाको अपमान होइन, मधेसी महिलालाई प्रधानन्यायाधीशको साथ हो। रीतिहरुलाई समय अनुसार परिमार्जित गर्दै लानुपर्छ। सतीप्रथा पनि संकृति नै थियो, हट्यो। अब छाउपडी, दाइजो अनि घुम्टो प्रथा पनि ह्टाउनुपर्छ। र, यो हटाउन सबै महिला अग्रसर हुनुपर्छ । यदि मधेसी महिलाले खुशी खुशी नै घुम्टो ओढेका हुन् भने पनि उनीहरुलाई सम्झाउन जरुरी छ । उनीहरुलाई शिक्षित बनाउन जरुरी छ। उनीहरुलाई सक्षम बनाउन जरुरी छ । वास्तवमा आज मधेस पछाडि पर्नुको मुख्य कारण यही समय अनुसार संस्कृतिलाई परिमार्जन गर्न नसक्नु नै हो। यसको राम्रो उदाहरण, मधेसका ठुलै होटेलहरु हुन्, जहाँ पान खाएर भित्तामा पिच्छ पिच्छ थुक्ने, सौचालय गन्हाउँदा पनि सफा नगर्ने, मधेशमा देखिने यी सामान्य कुराहरु हुन् भन्दा यहाँ दुर्इमत नहोला । मेरी दिदीले भनेको एउटा कुरा सधैं याद आउँछ। दिदी क्याम्पस पढ्दा नेपालका विभिन्न शहरहरुमा टुरका लागि जानुभएको थियो। उहाँ फर्किएपछिको प्रतिकृया “नेपालको सबैभन्दा फोहोरी शहर वीरगन्ज रहेछ” भन्ने थियो। ठूलाठूला महल बनाउने, तर ती महलभित्र पान थुक्ने पनि संस्कृति नै होला त ? यसलार्इ मैले औंल्याएँ । के अब ममाथि जाइलाग्ने घुमाउरो तरिकाले ? अनलाइनखबरमा मोहनकुमार कर्णको लेख आएको छ, जसमा उहाँ प्रधानन्यायाधीश कार्कीलाई आपत्तिजनक भन्नुहुन्छ । घुम्टो मधेसीको संस्कृति हो र यसका बारेमा कार्कीले बोलेर मधेसी महिलाको अपमान गर्नुभयो भनी लेख्नुहुन्छ कर्णजी। घुम्टोलाई नराम्रो मान्नुहुन्न उहाँ । तर, त्यही लेखमा बोल्ड अक्षर मा “तरार्इका मुस्लिम, मधेसी महिलाहरु आज घुम्टोभित्रै मात्रै पनि कहाँ छन् र ? संस्कारगत, परम्परागत, संरचनागत विभेद, हिंसा र विभिषिकाहरुलाई छिचोल्दै शिक्षा, रोजगारी, राजनीति र सामाजिक अभियान सबै क्षेत्रमा अग्रसर हुने कोशिश गरिरहेकै देखिन्छ” भनेर लेख्नुभएको छ । यो भनाइको तात्पर्य के हो ? घुम्टो विभेद नै हो। केही महिलाले यो विभेदको सामना गर्दै यस्ता विभेदलाई पछाडि छाड्दै, घुम्टो ओढ्न छोडेर सामाजिक संरचनाका लागि अग्रसर भइसके भन्न खोज्नु भएको होइन र ? उहाँलार्इ पनि त घुम्टो विभेद नै लाग्दोरहेछ त। यहाँनेर चाहिँ मधेसी महिलाको अपमान भएन कर्णजी ? कि तपाईंहरुलाई चाहिँ मधेसी महिलालाई जे भन्न पनि हुने अधिकार छ ? तपाईंहरु पढेलेखेको हुनुहुन्छ, मनमा घुम्टो विभेद नै हो भन्ने लागे पनि, तपाईंहरुको इगोले कार्कीको बिरोध गरायो। मधेसी भएर मधेसको हरेक संस्कृति राम्रो भन्नुपर्छ भन्ने छैन। शिक्षित र सक्षम भएपछि त झन यस्ता वेथितिहरुलाई छोड्दै जानुपर्छ। वास्तवमा नै मधेसी महिलाको घुम्टोले उनलाई अरु नेपाली महिलाभन्दा अलग बनाएको छ । घुम्टो ओढेपछि त्यस्लाई सम्हाल्न पनि त पर्‍यो नि। अरु नेपाली महिलाको तुलनामा मधेसी महिलालाई घुम्टोको बोझ छ । घुम्टो सम्हाल्नुपर्ने झन्झट छ । यसलार्इ मधेसी महिलाको अपमानका रुपमा नलिदिनु होला, यो त मधेसी महिलाप्रति मेरो सहानुभुति हो।
Opinion
false
[ 0, 72, 6629, 3427, 11, 318, 749, 431, 8, 4408, 3331, 2942, 3221, 2154, 2942, 500, 14, 20, 5, 432, 2942, 1933, 5991, 6, 88, 3690, 7, 2942, 500, 6, 469, 14, 1971, 2858, 356, 3831, 6, 102, 5097, 90, 20, 5, 26, 4418, 6368, 488, 146, 3195, 4418, 6368, 477, 98, 3221, 1246, 10895, 2973, 20, 5, 1375, 8585, 580, 2359, 461, 2330, 11, 1373, 161, 167, 591, 7666, 2330, 14, 453, 16875, 2173, 2973, 20, 5, 2069, 550, 2921, 21166, 241, 26, 188, 15, 112, 5, 389, 9236, 403, 3581, 3574, 1392, 13, 5, 145, 13531, 14, 4418, 6593, 12184, 6593, 7, 1971, 2858, 3871, 41, 9, 7, 21, 2942, 500, 17, 4452, 13, 5, 4418, 6368, 3892, 14, 1813, 12, 846, 1697, 931, 8579, 21257, 20, 5, 4418, 6368, 527, 98, 188, 2728, 583, 53, 1539, 10212, 386, 5, 2942, 3221, 4418, 6368, 527, 10, 16569, 3468, 12, 83, 24, 2942, 500, 14, 14767, 5541, 7, 853, 3927, 2125, 20, 436, 31, 10251, 3221, 17945, 30, 276, 488, 3827, 83, 25, 2942, 500, 14, 2442, 2475, 65, 11387, 2125, 20, 3427, 11, 5, 21, 2942, 1933, 5991, 1074, 2942, 3221, 3427, 6, 246, 87, 17036, 344, 137, 92, 17341, 71, 10354, 6222, 11613, 834, 1584, 15, 713, 7044, 37, 1449, 3660, 6684, 169, 17810, 7, 15530, 276, 4418, 6368, 3892, 15, 444, 4440, 785, 6222, 9, 7, 21, 3121, 82, 188, 7557, 1320, 5, 548, 2942, 3195, 2044, 2044, 37, 4418, 6368, 10095, 30, 12, 112, 29, 15, 2975, 15646, 1172, 13, 5, 2975, 9407, 285, 1172, 41, 2975, 3243, 285, 1172, 13, 5, 3469, 136, 2253, 2324, 6735, 6, 283, 95, 430, 137, 92, 1010, 14, 5569, 24, 6250, 37, 87, 195, 269, 1295, 7, 2253, 12, 11328, 69, 8258, 55, 6760, 1061, 11221, 4691, 13483, 1373, 3517, 1373, 3517, 13660, 461, 7, 4741, 6485, 119, 473, 10090, 2629, 15, 1989, 11783, 12160, 1925, 208, 485, 3668, 112, 158, 242, 7365, 5671, 5465, 5, 5004, 3374, 11, 639, 102, 83, 2219, 4756, 10058, 3374, 1534, 7632, 547, 107, 957, 608, 11727, 12, 19, 19562, 6, 172, 1131, 16273, 6, 13531, 14800, 6, 282, 2974, 34, 957, 6198, 1175, 332, 53, 172, 991, 7613, 7370, 11009, 47, 271, 7370, 527, 11221, 13660, 461, 15, 1010, 37, 668, 60, 121, 42, 1698, 257, 15912, 161, 5, 105, 169, 74, 312, 1430, 11982, 12492, 10, 16727, 2686, 121, 15508, 8, 2647, 910, 4687, 6, 446, 123, 379, 1223, 1131, 3427, 2069, 14, 10, 18944, 8460, 5, 4418, 6368, 2942, 6, 1010, 20, 9, 653, 403, 4164, 5411, 18, 2942, 1933, 5991, 1196, 1020, 2794, 3366, 4687, 535, 31, 4418, 6368, 14, 4113, 4201, 10359, 1131, 5, 274, 516, 446, 8, 18138, 3966, 43, 213, 1791, 6593, 12, 4111, 7, 2942, 3439, 136, 4418, 6368, 3141, 295, 15, 1194, 27, 9, 121, 1813, 859, 7, 2240, 7, 940, 859, 2970, 7, 2020, 9, 441, 1702, 9301, 12, 344, 16153, 4445, 2418, 7, 921, 9, 243, 644, 82, 144, 7557, 40, 16109, 11686, 96, 589, 332, 185, 2794, 2125, 13, 5, 21, 765, 6, 18946, 105, 20, 121, 4418, 6368, 2970, 37, 87, 72, 3195, 21, 2970, 6, 3297, 71, 515, 2970, 14, 2324, 5034, 458, 7, 4418, 6368, 10095, 450, 3257, 243, 940, 12, 19, 7557, 12722, 853, 8579, 16, 386, 9, 121, 1131, 1698, 15, 60, 4418, 6368, 2970, 37, 10962, 8900, 60, 31, 242, 6060, 2422, 2942, 1933, 5991, 1452, 4687, 535, 121, 146, 13120, 14, 2422, 2942, 3221, 750, 853, 15, 40, 365, 13, 121, 13120, 6889, 11, 4525, 6, 1334, 7, 2864, 4418, 6368, 2970, 37, 20, 53, 2469, 15, 7, 13120, 6, 505, 1352, 11, 10744, 5810, 12364, 31, 2942, 266, 2253, 6, 317, 1010, 269, 17275, 53, 934, 9407, 9, 3243, 407, 60, 4777, 515, 2536, 13192, 344, 4225, 458, 9754, 31, 3469, 37, 2942, 1933, 4418, 6368, 11, 389, 677, 39, 188, 168, 2134, 856, 13, 5, 4418, 6368, 10095, 2936, 291, 108, 14, 9900, 15, 60, 1750, 21, 330, 31, 677, 39, 1933, 2191, 2942, 3221, 4418, 6368, 6, 8401, 13, 5, 4418, 6368, 9900, 1272, 14137, 13, 5, 42, 1698, 2942, 1933, 5991, 12, 88, 4937, 91, 7743, 6979, 21, 60, 2942, 188, 475, 229, 1434, 6002, 13038, 91, 87, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,355
10,355
प्रारम्भिक दृश्य डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी राष्ट्रपतिको पदमा निर्वाचित भएपछि यो पंक्तिकार पत्रकारिता अध्ययन गरिरहेको कलेज मा प्रोफेसर र विधार्थीबीच अन्तरक्रिया चलिरहेको थियो । प्रश्न निस्कियो -“अब हामी पत्रकारले ट्रम्प जस्तो व्यक्ति निर्वाचित भएपश्चात कसरी रिपोर्टिङ गर्ने ?” मैले जवाफ दिएँ – “जसरी हामी पहिला गर्थ्याैं, त्यसरी नै गर्ने । हामीले मन नपराएको व्यक्ति निर्वाचित भयो भन्दैमा हामीले गर्ने पत्रकारितामा किन फेरबदल गर्ने ? जे देखेको छौं, त्यो लेख्ने हो, डराउनुपर्ने कुरै छैन, आफ्नो धर्म छोड्ने हैन । ” मेरो उत्तर सुन्नेवित्तिकै मेरो सहपाठीले प्रतिवाद गरिन् र भनिन् -“तिमी पो यो देशको होइनौ, तिमीलाई फरक पर्दैन । तर, हामीलाई फरक पर्छ । म यस्तो व्यक्तिबारे कसरी लेखुँ, जो मलाई मनै पर्दैैन र उनी व्यक्तिका बारे कसरी लेखुँ, जो कसैलार्इ मन पर्दैैन । र उनी यति धेरै अलोकप्रिय छन्, तर अकस्मात उनी अब संसारकै नेता भए । मेरो जवाफ -“होे, म यो देशको होइन, तर पत्रकार हुँ । म देखेको कुरा लेख्छु । कुनै आग्रह-पूर्वाग्रह विना म रिपोर्टिङ गर्छु । तिमीले अलोकप्रिय नेताको कुरा गर्‍यौं । हाम्रो देशमा कुनै बेला आतंककारी घोषित पार्टी निर्वाचनबाट सबैभन्दा ठूलो पार्टी बन्यो । त्योबेला पनि हामीलाई तिमीहरुलाई जस्तै अचम्म लागेको थियो, तर पछि त्यो स्वाभिवक बन्दै गए किनकी उनीहरु जनताबाट निर्वाचित भएर आएका थिए । आफुले सोचेको कुरा भएन भन्दैमा जनमतको कदर गर्दिनँ भन्न मिल्दैन । लोकतन्त्रको सुन्दरता नै जनताको मत हो । ” उनी मैले त्यति भनेपछि अलि शान्त भइन् । अन्तरक्रिया पनि सकियो र कक्षा शुरु भयो । कक्षाको अन्त्यमा उनी मेरा अघि आइन् र मसँग माफी मागिन्- “सरी, मैले तिमीलाई देशको कुरा गरेर होच्याउन खोजेको हैन । ” मैले भनें -“केही छैन, यो भनेको आवेशमा बोलिने कुरा हो । मुल कुरा पत्रकारको काम भनेर पत्रकारिता गर्ने हो । मनपर्ने व्यक्ति र मन नपर्ने व्यक्ति भनेर छुट्याउन मिल्दैन । ” विषय प्रवेश माथि उल्लेखित वार्तालाप यो आलेखमा समेट्न किन पनि जरुरी थियो भने यो अहिले अमेरिका र संसारभरि धेरै मानिसको मुखमा झुण्डिएको छ – “अचम्मै भयो, यो कसरी भयो ?” तर, ट्रम्पले जित्दैमा अचम्म मान्नुपर्ने कुरा छैन । मैले अनलाइनखबरमै करिब तीन महिनाअघि “घृणा फैलाउँदै जित पहिल्याउंदैः डोनाल्ड ट्रम्प शीर्षकमा ? आलेख लेखको थिएँ । ट्रम्पले जित्न सक्ने सम्भावनाबारे औंल्याएको थिएँ । तर, म यहाँ ती सबै कुरा दोहोर्‍याउन चाहन्नँ । यहाँ उल्लेख गर्नुपर्ने कुरा के छ भने किन मानिसहरु सबै अचम्म मानिरहेका छन् ट्रम्पको जीतमा ? यसको उत्तर हो- अमेरिकाको मूलधार मिडिया । हामीले त्यही विश्वास गर्‍याैं, जुन प्रतिष्ठित न्युयोर्क टाइम्स, वाल स्टि्रट, वासिङटन पोस्ट, सीएनएनजस्ता मिडियाले भन्यो । उनीहरुले केवल ट्रम्पको नकारात्मक पाटोको कुरालाई मात्र अगाडि ल्याए र त्यही कुरालाई मात्रै यसरी प्रचार गरे कि मानौं ट्रम्प राक्षस नै हो । हो, पक्कै पनि उनमा धेरै अवगुण छन् । उनी महिलालाई, अपांगता भएका व्यक्तिलाई अनादर गरिरहेको भेटिन्छन् जुन किमार्थ स्वीकार्य छैन । तर, ‘उनलाई समर्थन गर्ने मानिसहरु पनि छन् है’ र ‘उनीहरुको भनाइ पनि मिडियामा स्थान दिनुपर्छ है’ भनेर कहिल्यै रिपोर्टिङ गरेनन् । बरु उल्टै ती मिडियाहरुले केसम्म गरे भने, ट्रम्पको समर्थक हुन् भन्नेबित्तिकै हाँसोको पात्र बनाइए र उनीहरु पनि खराब हुन् भनेर समाचार लेखियो । यता हिलारीको पक्षमा भने प्रायः सबैजसो मूलधारे मिडियाहरु खुलेरै लागे । मैले न्युयोर्क शहरमा रिपोर्टिङको क्रममा धेरै नेपालीहरुसँग समाचारको सिलसिलामा कुरा गरेका थिए । अधिकांश नेपालीहरु हिलारी क्लिन्टनकै समर्थनमा थिए जुन स्वाभाविकै थियो, तर ट्रम्पका नेपाली समर्थकहरु पनि कम थिएनन् । रिपोटिङकै क्रममा न्युयोर्क शहरको क्विन्समा बस्ने ४० वर्षीय मिलन शाही ट्रम्पका समर्थकका रुपमा भेटिए र उनले खुलेरै उनको प्रचार गरेका थिए । उनको ट्रम्पप्रतिको समर्थन देखेर धेरैले उनको आलोचना गरेका थिए । नोभम्बर ८ तारिख निर्वाचनको दिन उनलाई पछ्याउँदै उनले भोट हाल्ने स्थानमा गएर सोधें – “यति धेरै मानिसहरुले आलोचना गरिरहेका छन् तंपाईलाई, नरमाइलो लाग्दैन ?” आफ्नो श्रीमती गीता सेन शाहीसँगै भोट हालेका उनी नम्र भएर भनिरहेका थिए – “लोकतन्त्रमा हरेक विचारलाई सुन्नुपर्छ । हिलारी समर्थकलाई पनि म सम्मान गर्छु । तर, मेरो विचारमा ट्रम्प नै अहिलेको आवश्यकता हुन् ।” शाहीको श्रीमती पहिले हिलारीको समर्थक थिइन् । तर, उनी पनि पछि गएर ट्रम्पको समर्थक भइन् । यहाँ जान्न यो जरुरी छ कि जसरी हिलारीको समर्थकलाई मुलधारे मिडियामा स्थान दिइयो, त्यसरी ट्रम्पका समर्थकलाई कहिले दिइएन । मूलधारे मिडियाका लागि त ट्रम्पका समर्थक केवल अजव प्राणी मानियो । मूलधारे मिडियाले गरेको अर्काे गल्ती देशको कुना कुना नजानु । मूलधारे मिडिया शहर केन्द्रित थिए । निर्वाचनको नतिजा हेर्ने हो भने पक्कै पनि शहरका मानिसहले हिलारीलाई भोट हालेका छन् । तर, गाउँका मानिसहरुले ट्रम्पलाई हालेका छन् । निर्वाचन अगाडि ती गाउँले मतदाताकहाँ गएर “कसलाई भोट हाल्दैछौं ?” भनी सोध्न पनि जरुरी ठानेनन् यी मिडियाहरुले । एसीमा बसेर वरिपरि आफूजस्तै कथित पढेलेखेको व्यक्तिहरुसँग कुरा गर्दै लेख्न थाले – ‘हिलारीले बाजी मार्छे’ अनि ‘सर्वेमा हिलारी अगाडि’ भनेर डम्फु बजाउँदै गए । मूलधारे मिडियाका डम्फूमा सबै यसरी नाच्दै गए कि खुट्टाले टेकेको जमीन खस्किएको चालै पाएनन् र अनि भन्न थाले – “अचम्मै भयो, यो कसरी भयो ?” अन्य देशमा रहेका मानिसहरु अचम्ममा पर्नुलाई स्वभाविक मान्छु म किनभने उनीहरुले पछ्याउने भनेको अमेरिकाको मूलधारे मिडिया नै हो जसको पहुँच सर्वत्र छ । अमेरिकी राष्ट्रपतिको निर्वाचनले यहाँको मूलधारे मिडिया कतिसम्म मक्किएको रहेछ भन्ने छर्लङ्ग देखियो । संसारभरिकै समाचारको सही विश्लेषण गर्ने भनेर पगरी गुथेको यी मिडियाहरु आफ्नै देशभित्र के भइरहेको छ भनी ठम्याउन सकेनन् र धोती फुस्किएपछि बल्ल चाल पाए र भन्न थाले- “अचम्मै भयो, यो कसरी भयो ? “
Opinion
false
[ 0, 2750, 2281, 4781, 4457, 529, 7675, 1170, 886, 407, 21, 17285, 1726, 392, 699, 1140, 43, 13302, 9, 15404, 428, 5099, 3448, 38, 5, 609, 4242, 855, 204, 1493, 9180, 155, 482, 11, 3582, 401, 530, 886, 99, 7740, 497, 17563, 25, 9763, 257, 1587, 425, 161, 325, 213, 16736, 155, 1418, 906, 9423, 12326, 7, 3654, 37, 25, 5, 334, 221, 11972, 2946, 530, 886, 163, 192, 8, 334, 25, 1726, 8, 350, 14514, 25, 121, 750, 6251, 10599, 115, 3010, 649, 1951, 785, 1272, 6978, 2424, 54, 640, 12237, 2176, 5, 10, 332, 229, 451, 5119, 20976, 229, 18171, 11, 11614, 3175, 9, 4914, 204, 1493, 14299, 941, 21, 817, 386, 452, 7, 4038, 611, 2543, 5, 274, 928, 611, 664, 5, 74, 223, 530, 273, 497, 446, 4323, 7, 400, 377, 221, 69, 8347, 69, 23, 9, 126, 10693, 10, 273, 497, 446, 4323, 7, 400, 5056, 1698, 221, 8347, 69, 23, 5, 9, 126, 943, 85, 21331, 1556, 47, 15051, 126, 169, 10, 13646, 244, 99, 5, 229, 1587, 204, 1493, 1451, 30, 7, 74, 21, 817, 1074, 47, 482, 1273, 5, 74, 6251, 83, 446, 3694, 5, 75, 710, 70, 2901, 33, 5153, 4348, 74, 17563, 2785, 5, 6724, 21331, 7658, 83, 906, 12878, 5, 212, 838, 75, 260, 14576, 4098, 201, 228, 17, 282, 218, 201, 3462, 5, 115, 3622, 15, 928, 14817, 14, 487, 4230, 288, 1449, 47, 186, 115, 3614, 1702, 181, 44, 1921, 1533, 350, 98, 1368, 736, 17, 886, 266, 254, 66, 5, 3806, 5272, 6, 83, 1452, 192, 8, 4913, 6, 8110, 12133, 161, 853, 5261, 5, 5258, 6214, 37, 779, 674, 20, 5, 10, 332, 126, 257, 1047, 6106, 2036, 3791, 6128, 5, 5099, 15, 5701, 9, 1215, 540, 163, 5, 1215, 6, 5390, 126, 1652, 234, 1185, 310, 9, 9280, 8321, 263, 1516, 70, 213, 7539, 7, 257, 4038, 817, 83, 109, 20, 384, 4202, 3317, 2176, 5, 10, 332, 257, 10544, 204, 1493, 10887, 2424, 21, 639, 326, 6000, 8, 15875, 30, 83, 20, 5, 2634, 83, 482, 6, 46, 185, 1726, 25, 20, 5, 13807, 530, 9, 221, 4015, 530, 185, 9377, 5261, 5, 10, 332, 372, 587, 633, 10, 8532, 4087, 21, 14883, 8, 13072, 350, 15, 1172, 38, 29, 21, 114, 718, 9, 9432, 85, 2318, 4817, 7148, 593, 13, 325, 11116, 384, 746, 191, 2806, 21, 497, 163, 9763, 274, 4457, 15776, 8, 4230, 4201, 1272, 83, 104, 5, 257, 15508, 191, 499, 173, 7749, 213, 1315, 1600, 480, 33, 4261, 1960, 1106, 14998, 744, 17184, 358, 4781, 3582, 5537, 121, 14883, 446, 6, 1678, 5, 4457, 3265, 395, 809, 273, 15912, 6, 1678, 5, 274, 74, 242, 271, 82, 83, 12646, 4675, 17453, 161, 5, 242, 336, 528, 83, 105, 13, 29, 350, 1843, 82, 4230, 2183, 3063, 27, 3582, 6, 5464, 8, 121, 195, 451, 20, 70, 1358, 12754, 1437, 5, 334, 516, 468, 906, 526, 4081, 7, 253, 7407, 4812, 8544, 7, 5524, 5422, 8972, 166, 7, 19752, 4606, 7, 1739, 9867, 23, 1110, 1437, 11, 5076, 5, 1823, 1939, 3582, 6, 3852, 7139, 6, 3869, 90, 320, 5275, 9, 516, 3869, 295, 564, 1956, 120, 146, 43, 7400, 3582, 9852, 37, 20, 5, 649, 4340, 15, 11010, 85, 1633, 9833, 27, 5, 126, 3221, 7, 10603, 73, 1874, 9136, 2556, 699, 10709, 253, 5276, 2873, 9731, 104, 5, 274, 62, 3715, 14, 2013, 25, 1843, 15, 27, 2775, 45, 9, 62, 7385, 199, 765, 15, 7930, 598, 5315, 2775, 45, 185, 1536, 17563, 7966, 5, 2572, 10, 9791, 271, 1437, 259, 105, 116, 120, 405, 3582, 6, 4717, 112, 53, 7261, 11232, 6, 2454, 16759, 9, 1368, 15, 3718, 112, 185, 290, 446, 855, 5, 1831, 17989, 6, 1216, 29, 3206, 9966, 12754, 30, 1437, 55, 5450, 69, 2469, 5, 257, 4812, 4530, 17563, 6, 268, 85, 39, 5222, 290, 6, 5226, 83, 48, 66, 5, 1001, 6612, 17989, 19499, 96, 2013, 8, 66, 253, 2973, 69, 1449, 47, 3582, 12, 39, 4717, 55, 15, 216, 3931, 5, 1616, 15179, 559, 96, 268, 4812, 957, 6, 5416, 657, 1759, 8, 585, 1095, 1037, 5040, 2708, 3582, 12, 4717, 12, 88, 6509, 9, 58, 5450, 69, 145, 1956, 48, 66, 5, 145, 3582, 4052, 2013, 2474, 85, 11, 145, 1975, 48, 66, 5, 10, 15944, 4236, 380, 2477, 4241, 56, 389, 18603, 58, 2550, 8950, 510, 1029, 4540, 141, 325, 213, 119, 650, 85, 1843, 11, 1975, 882, 27, 60, 141, 10494, 14, 7, 20565, 4732, 9763, 54, 1420, 6658, 4921, 2708, 241, 2550, 9752, 12, 126, 3957, 1084, 266, 18833, 12, 66, 325, 213, 3390, 6185, 8, 317, 679, 14, 2155, 1359, 5, 17989, 4717, 14, 15, 74, 567, 2785, 5, 274, 229, 679, 8, 3582, 37, 2135, 857, 112, 995, 2708, 6, 1420, 466, 17989, 6, 4717, 1132, 5, 274, 126, 15, 186, 1029, 3582, 6, 4717, 6128, 5, 242, 4058, 21, 1172, 13, 146, 2366, 17989, 6, 4717, 14, 2634, 4874, 30, 7930, 598, 6623, 7, 3654, 3582, 12, 4717, 14, 883, 3486, 2322, 5, 12754, 30, 1437, 12, 19, 60, 3582, 12, 4717, 1939, 6957, 181, 5571, 2183, 855, 5, 12754, 30, 1437, 11, 28, 7105, 3552, 817, 10985, 10985, 11337, 97, 5, 12754, 30, 1437, 957, 1936, 66, 5, 4241, 2014, 1846, 20, 29, 4340, 15, 957, 12, 1069, 303, 11, 17989, 14, 2550, 9752, 12, 27, 5, 274, 4833, 1843, 11, 3582, 14, 9752, 12, 27, 5, 228, 320, 271, 5605, 2346, 6274, 1029, 213, 44, 68, 14, 2550, 340, 458, 5793, 9763, 1020, 9783, 15, 1172, 8246, 1930, 208, 1437, 259, 5, 2085, 34, 8, 1399, 3818, 592, 1597, 10, 8411, 6889, 11, 4525, 6, 2892, 63, 83, 71, 2794, 1393, 325, 62, 10869, 7200, 11, 10, 11095, 43, 18, 13520, 45, 276, 62, 11298, 30, 8, 17989, 320, 45, 185, 1241, 746, 4912, 17352, 1533, 5, 12754, 30, 1437, 12, 1241, 746, 10120, 8, 82, 564, 2218, 458, 1533, 146, 3163, 11, 6395, 30, 6, 4804, 11792, 593, 3578, 69, 11670, 9, 276, 853, 1393, 325, 11116, 384, 746, 191, 2806, 21, 497, 163, 9763, 152, 838, 133, 1843, 4230, 8, 6735, 14, 8484, 2183, 3694, 74, 2011, 1823, 14553, 30, 639, 1358, 12754, 30, 1437, 37, 20, 1059, 1966, 9565, 13, 5, 529, 7675, 228, 11, 2128, 12754, 30, 1437, 14381, 74, 2387, 593, 1175, 53, 18535, 3437, 5, 9432, 96, 290, 6, 1819, 1129, 25, 185, 306, 2613, 1797, 3849, 6, 208, 1437, 55, 509, 12046, 105, 417, 13, 1020, 21303, 4964, 9, 5378, 667, 3234, 3403, 5367, 4109, 3578, 1545, 9, 853, 1393, 70, 11116, 384, 746, 191, 2806, 21, 497, 163, 121, 213, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,356
10,356
अदालत लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो । अदालत बिनाको लोकतन्त्र कल्पना पनि गर्न सकिँदैन । लोकतन्त्र नरहे अदालत तानाशाहको अह्राउटे संस्था हुन्छ, जो बिगतको अनुभवले पनि सिद्ध गरेको छ । विश्‍वका जुन जुन मुलुकमा लोकतन्त्र छैन त्यो मुलुकका अदालत तानाशाहको छाँयामा पर्छन र अदालतले स्वतन्त्र भुमिका निर्वाह गर्न सक्दैन । यस अर्थमा लोकतन्त्र केवल जनताले स्थापना गर्न सक्छन, त्यसकारण यसको पहिलो स्वामित्व जनताको नै हुन जान्छ । अब ती जनता भनेका को हुन् ? यो प्रश्‍न अहिले नेपालको सन्दर्भमा यक्ष प्रश्‍नको रुपमा खडा भएको छ । टायर बालेर बाटो रोक्ने पनि जनता हुँ भन्छ । टायर बालेको पनि जनताकै लागि भन्छ । गन्तव्यमा जान नपाएर भोकभोकै पर्ने पनि जनता नै हुन् । त्यस्तै अदालतको सन्दर्भमा न्यायप्रार्थी भै अदालत आउने सेवाग्राही नै अदालतको मुल लक्ष्य हो । सेवाग्राहीको सन्तुष्टि नै अदालतले आफ्नो सन्तुष्टि सम्झनुपर्छ । सेवाग्राहीले न्यायको अनुभूति नगरे अदालतको सारवस्तुमा समाप्‍त हुन्छ । अदालतबाट जनतामा न्यायको अनुभूति गराउनु सक्नु नै अदालतको मूल सम्पति आर्जन मानिन्छ । न्याय प्राप्‍तिको लागि वकिल, कर्मचारी तथा न्यायाधीश सबैको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ तथापी न्यायाधीशको भुमिका नै प्रधान भुमिका मानिन्छ । त्यसकारण त्यो प्रधान भूमिका निर्वाह गर्नका लागि विभिन्‍न समूहबाट न्यायाधीशमा जानका लागि धेरै व्यक्ति (सबै होइन) लालायित हुन्छन् । ती समूह न्यायाधीशका लागि जान आफू यस मानेमा उचित भएको तर्क दिइरहेको जनमानसले बुझेका छन् । अदालतभित्रका समूहहरू यो समूहले न्यायाधीश नियुक्ति हुने पद हो, बढुवा हुने निजामती पद होइन भन्‍ने कुरालाई स्वीकार गर्दैन । हामी लोकसेवा आयोग पास गरेर आएका हौ, हामीले व्यवहारिक ज्ञान पनि जानेका छौ । पढाइमा अब्लल ठहरिएका कर्मचारीहरुबाट नै क्रमश: बढुवा हुँदै सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्न पाउनु पर्छ । लोकसेवामा असफल हुने एकै पटक न्यायाधीश हुने अनि लोकसेवा आयोग पास गर्ने अधिकृत मात्रै ! अदालत भनेकै हामी कर्मचारीबाट सञ्‍चालित हुन्छ । यसमा अरुको प्रवेश भनेको हाम्रै भाग खोस्नु हो । अदालतका कर्मचारी पहिलो प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ भन्‍ने भनाई राख्दै कालोपट्टी बाध्ने, विरोध गर्ने र प्रधान न्यायाधीशमा दवाव दिन गएको पनि विगत दिनमा देखियो र यो समूहलाई बढी प्राथमिकता दिइरहेको यथार्थ पनि हो । सरकारी वकिल समूह यो समूहका अधिकृतहरु आफूलाई निरिह बनाइने गरिएको महशुस गर्छन् । नेपाल सरकारको मुद्दामा अहोरात्र खटिएर बहस पैरवी गर्ने सरकारी वकिलको संरक्षण हुने सकेको छैन । अदालतको प्राथमिकता सरकारी वकिल भन्दा आफ्नै अदालतको अधिकृतलाई बढी दिइने गरिएको छ । यस अघि नियुक्त हुन भएको 60 जना जिल्ला न्यायाधीशको नाम पढेमा आफै छर्लङ हुन्छ । इजलासमा बहस गर्ने सरकारी वकिल भन्दा इजलास अधिकृत बढी न्यायाधीश हुनु के संयोग मात्र हो र ? सरकारी वकिलको संरक्षण गर्नु पर्ने मुल दायित्व रहेको महान्यायाधिवक्त्ता पद हो । यो पदले न्यायपरिषदमा प्रतिनिधित्व गरेको छैन । महान्यायाधीवक्ताले प्रधान न्यायाधीशसँग सरकारी वकिल र अदालतका अधिकृत दुवैलाई एउटै समूह मानी वरिष्‍ठताको वरियता क्रम वा कुनै मापदण्डको आधारमा नियुक्ती गरौ भन्‍न सकेको र त्यस्तो परिणाम आउन सकेको छैन । अपवादमा केही सम्मानित भूमिका निर्वाह गरेका महान्यायाधिवक्ताहरु बाहेक धेरै जस्तोले आफुलाई पार्टीको कार्यकर्ता भन्‍न रुचाउछन । पार्टीको ट्रेड युनियनको सिफारिस नै सरकारी वकिलको मुल्याक‌न आधार भएपछि अब के लेखी रहन पर्‍यो र ? कानून व्यवसायी समूह/बार समूह यो समूह कानुनको अभ्यासमा जननी मानिन्छ । यो समूहमा रहेका वकिलहरु देवानी, फौज्दारी, वाणिज्य रिट सबै क्षेत्रमा अनुभव सम्हालेका व्यक्तिहरुको समूह हो । यो समुहका वकिलहरु विभन्‍न तहका न्यायाधीश, संवैधानिक निकाय र राजनीति क्षेत्र सबैमा प्रतिनिधित्व गराउन सफल छ । अन्य समूहमा काम गरीसकेका पूर्व सरकारी वकिल तथा दुवै न्यायाधीश समेत (सर्वोच्च अदालतको बाहेक) यस क्षेत्रमा रहेका छन । हिजोका दिनमा कलेज पढदा प्रहरी रिर्पोट बिग्रन्छ कि ? पञ्चायती व्यवस्था विरोधी भन्छन की ? भन्‍ने डर मान्‍नेहरु कर्मचारी सेवामा लागे, मुलुकको शासन व्यवस्था बदल्नेहरु वकालतमा आएका छन । मुलुक परिवर्तनको बाहक र कानुनी जनशक्तिको उत्पादनकर्ता बार (वकिलहरु) लाई न्यून संख्यामा र पहुँच हुनेहरु मात्र यसमा प्रवेश गरेका छन् । बारको प्रतिनिधित्वको कुरा आएपछि आचरण विपरित ठुलो जमात विरोधमा उत्रन्छ । वकिल वा वकालत पेशा ठुलो जिम्मेवारीको पेशा हो, न्यायाधीशले गरेको गल्ती अर्को तहबाट सच्चीन सक्छ तर वकिलको त्रुटी भएमा विना अपराध जेलमा थुनिन वा कसैको घरबाट जान सक्छ । यस्ता व्यवसायिक रुपमा सफल र इमान्दार वकिललाई राज्यले समेटेको अनुभव छैन । यो समुहले अदालतको कल्पना हामी बिना सम्भव हुदैन भन्‍ने सोच राख्दछ अदालतको खबरदारी गर्दछ तर अपनत्वको महशुस गर्न सकेको छैन । कस्ता व्यक्ति न्यायाधीशमा जाने, लाने व्यवस्था गरिनु पर्छ ? धन आय आर्जन र रोजगारीको लागि मात्र न्यायाधीशमा जाने होइन । जागिरको डर लाग्ने, निर्भिक फैसला आदेश गर्न, निर्णय गर्न डराउनेहरु न्यायाधीशमा जाने होइन । पढ्न अल्छी गर्ने, अध्ययनशिल नहुने व्यक्ति, एउटा न्यायाधीशले जान्‍नै पर्ने आधारभूत कुरा थाहा नहुने व्यक्ति न्यायाधीशमा जाने होइन । जीवनको मार्ग सत्य न्यायमा समर्पित हुन नसक्ने र सामान्य जीवन यापनबाट राज्यलाई योगदान दिने मनसाय नभएका व्यक्ति न्यायाधीशलाई योग्य हुदैनन् । परीक्षा प्रणालीबाट योग्य न्यायाधीश छनौट हुन सक्दैन । परीक्षण इमान्दारीता र निर्भिकपनको हुनुपर्दछ, घोकन्ते विद्या र सामान्य ज्ञानको (हिमालको उचाई, तालको गहराई जस्ता) होइन । मलाई न्यायाधीश चाहियो भनेर भनसुन गर्ने व्यक्तिलाई न्यायाधीश बनाइने सूचीबाट हटाई दिनुपर्छ । राज्यले योग्य व्यक्तिको छनौट गरी न्यायाधीशमा गइदिन आग्रह गर्नुपर्छ । किनकी योग्य व्यक्ति न्यायाधीश चाहियो भनी चाकरी गर्न जादैन । योग्य व्यक्ति भन्दा कसले बढी आफ्ना मान्छे घुसाउने प्रतिस्पर्धा अहिले चल्दै छ यस्तो अवस्थामा योग्य न्यायाधीश होइन जागिरेको भीड हुन जान्छ । योग्य र इमान्दार व्यक्ति जो कहाँ भएपनि बिना भेदभाव यस्ता व्यक्तिलाई अवसर दिनुपर्छ । न्यायालय कस्तो बनाउने ? मासु बेच्दै गरेको कसाई एकछिन पुराण सुन्‍न गयो भने अब मासु बेच्दिन भन्‍ने भाव पलाउन सक्नुपर्छ । फलाम पनि चुम्बकसँगको संसर्गले सबै फलाम चुम्बक बन्दछन । त्यसकारण न्यायपालिका भित्र यस्तो वातावरण बनाउ कि यहाँ प्रवेश गर्नेले सम्मानपूर्वक मन्दिरमा प्रवेश गर्दा शिर झुकाए झै श्रद्धाले शिर झुकाओस । कसैले अदालतभित्र अवाञ्छित गतिविधि पनि हुन्छन भन्यो भने जनमानसमा यसको दिमागी हालत ठीक रहेनछ भन्‍ने ठान्‍ने वातावरण बना‍औ । अहिलेका सेवाग्राही अदालत प्रति के धारणा राख्छन त्यो पनि बुझौ । जस्तोसुकै खराब मनसाय भएको व्यक्ति पनि न्यायालयको सेवामा प्रवेश गरेपछि त्यहाँको सतसंगबाट असल व्यक्ति बन्‍ने वातावरण होस, त्यसपछि जनताले भन्‍ने छन- अदालत हाम्रो हो र अदालतले भन्‍ने छ- हामी जनताका हौ । व्यक्ति केही होइन, उसको वातावरणले नै उसको भूमिका निर्धारण गर्दछ । पानीको थोपा तातेको फलाममा पर्नाले नाम मात्र पनि रहदैन, त्यही थोपा कमलको पत्रमा पर्नाले मोती झै शोभायमान हुन्छ र त्यही थोपा (जलविन्दु) स्वाती नक्षत्रमा समुन्द्रको सीपीमा परेर मोती हुन्छ । त्यो पानीको थोपा तपाई न्यायाधीश हो, तपाई के मा बस्न रुचाउनुहुन्छ ? भर्तृहरि नीतिको 67 औं श्‍लोक पढनुस त- संतप्‍तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते । भुक्ताकारत्या तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।। स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपर्तितं तन्मौक्तिकं जायते । प्रायेणाधम मध्यमोत्तमगुणा: संगर्गतो जायते ।।
Opinion
false
[ 0, 1057, 5258, 15071, 20, 5, 1057, 1675, 6, 2143, 3185, 15, 24, 6057, 5, 2143, 12116, 1057, 19509, 6, 148, 9281, 1233, 1980, 570, 1738, 400, 5594, 6, 841, 11, 15, 4363, 28, 13, 5, 10485, 504, 12, 253, 253, 1509, 2143, 104, 115, 4376, 1057, 19509, 6, 20066, 8, 664, 23, 9, 2453, 999, 5080, 2152, 24, 1916, 5, 42, 4749, 2143, 1939, 1581, 305, 24, 542, 23, 7, 4446, 195, 113, 4942, 779, 37, 67, 1937, 5, 169, 271, 736, 1788, 10, 6, 112, 121, 21, 550, 2050, 10, 23, 114, 124, 1531, 10, 119, 1432, 550, 2050, 10, 23, 6, 88, 3423, 16, 13, 5, 14520, 13775, 612, 6081, 15, 736, 1273, 4254, 5, 14520, 10642, 6, 15, 736, 96, 19, 4254, 5, 1705, 8, 481, 9929, 5798, 4266, 96, 177, 15, 736, 37, 112, 5, 617, 1057, 6, 1531, 1045, 834, 12205, 1976, 1057, 329, 3768, 37, 1057, 6, 2634, 706, 20, 5, 3768, 6, 11214, 37, 2453, 54, 11214, 8634, 1359, 5, 3768, 11, 1045, 6, 4030, 4411, 1057, 6, 2336, 9970, 8, 190, 8, 3492, 60, 78, 5, 1057, 17, 6059, 1045, 6, 4030, 3850, 3691, 37, 1057, 6, 975, 7774, 4054, 1251, 5, 1045, 1730, 3492, 1974, 6, 19, 7787, 7, 678, 22, 2405, 1410, 634, 624, 78, 22, 998, 2405, 6, 5080, 37, 1079, 5080, 1251, 5, 4446, 115, 1079, 634, 2152, 2194, 19, 441, 1702, 310, 10, 23, 388, 17, 2405, 8, 481, 12, 19, 85, 530, 77, 9967, 386, 52, 20424, 583, 5, 271, 388, 2405, 12, 19, 481, 592, 42, 5951, 8, 1808, 16, 2142, 10218, 12104, 11, 6575, 27, 5, 1057, 7666, 388, 49, 21, 388, 11, 2405, 2642, 40, 908, 649, 3336, 40, 5066, 908, 386, 6159, 1321, 3869, 1697, 4167, 5, 155, 11170, 1490, 1915, 109, 254, 6323, 7, 334, 10600, 944, 15, 341, 12, 2935, 5, 3109, 8, 169, 4984, 59, 16317, 12, 6549, 17, 37, 11897, 3336, 309, 1080, 1057, 116, 1382, 3600, 664, 5, 11170, 8, 2592, 40, 1127, 249, 2405, 40, 276, 11170, 1490, 1915, 25, 720, 295, 264, 1057, 7301, 155, 678, 17, 13346, 3578, 225, 78, 5, 695, 9592, 587, 639, 9038, 448, 18666, 97, 20, 5, 9594, 678, 113, 3676, 1330, 1359, 6159, 1321, 1804, 2192, 1613, 10281, 14476, 461, 7, 1055, 25, 9, 1079, 2405, 8, 8123, 56, 251, 15, 1548, 1161, 3437, 9, 21, 388, 14, 118, 1583, 10218, 2725, 15, 20, 5, 414, 7787, 388, 21, 5665, 720, 55, 1035, 4247, 91, 303, 7938, 51, 6231, 68, 890, 5, 36, 501, 4238, 8132, 3564, 2063, 1983, 18804, 25, 414, 7787, 6, 723, 40, 760, 104, 5, 1057, 6, 1583, 414, 7787, 158, 509, 1057, 6, 720, 14, 118, 4619, 51, 13, 5, 42, 234, 1572, 67, 16, 9727, 174, 79, 2405, 6, 157, 6889, 8, 1953, 13, 520, 59, 442, 78, 5, 5849, 8, 1983, 25, 414, 7787, 158, 5849, 720, 118, 2405, 411, 105, 8244, 90, 20, 9, 121, 414, 7787, 6, 723, 160, 177, 2634, 2823, 35, 5151, 22103, 4538, 908, 20, 5, 21, 908, 11, 1045, 14153, 8, 1957, 28, 104, 5, 939, 10727, 10252, 181, 11514, 11, 1079, 2405, 63, 414, 7787, 9, 9594, 720, 390, 14, 1148, 388, 9582, 4351, 12720, 10, 780, 1993, 14169, 1544, 50, 75, 1728, 6, 393, 1572, 34, 7897, 6159, 10, 23, 760, 9, 1028, 1658, 865, 760, 104, 5, 12447, 8, 72, 3078, 634, 2152, 48, 10, 15375, 55, 1472, 85, 401, 11, 4204, 1043, 2180, 6159, 10, 23, 347, 384, 6682, 23, 5, 1043, 5554, 3181, 6, 904, 37, 414, 7787, 6, 2634, 8720, 10, 23, 747, 407, 169, 105, 5970, 1574, 1750, 21, 9, 121, 1371, 784, 388, 182, 2357, 388, 21, 388, 6571, 1563, 8, 662, 408, 1251, 5, 21, 5132, 133, 7787, 55, 13343, 7, 5755, 685, 8856, 1483, 5268, 82, 144, 841, 13833, 2892, 6, 388, 20, 5, 21, 11278, 7787, 55, 441, 437, 310, 10, 23, 3002, 2405, 7, 2738, 1221, 9, 921, 164, 82, 8, 1957, 931, 349, 13, 5, 152, 5132, 46, 57, 4020, 233, 414, 7787, 22, 390, 2405, 103, 77, 11298, 65, 2608, 1057, 6, 1472, 52, 42, 144, 133, 683, 5, 1941, 12, 1161, 1140, 2874, 581, 149, 21207, 13338, 108, 178, 146, 121, 9198, 179, 4203, 9378, 2570, 121, 6159, 1321, 1951, 43, 310, 1321, 55, 678, 3538, 2469, 7, 1598, 977, 179, 10361, 30, 55, 8973, 8, 254, 683, 5, 647, 7352, 8142, 44, 9, 1817, 2652, 6, 315, 1631, 3143, 77, 181, 1034, 59, 55, 52, 10, 14, 3634, 3328, 9, 1966, 40, 55, 90, 695, 587, 48, 27, 5, 3143, 6, 1957, 6, 83, 2456, 8365, 6595, 1741, 10916, 5336, 7241, 1553, 5, 7787, 50, 8973, 3353, 1741, 891, 6, 3353, 649, 2405, 11, 28, 3552, 258, 10523, 190, 2608, 5530, 542, 47, 7787, 6, 15453, 2355, 4348, 1291, 7354, 11405, 483, 50, 2904, 5303, 481, 542, 5, 515, 4074, 88, 349, 9, 8981, 7787, 14, 2927, 15262, 841, 104, 5, 21, 2088, 11, 1057, 6, 3185, 155, 1675, 1839, 4961, 6159, 1321, 972, 11124, 1057, 6, 14580, 787, 47, 16477, 6, 6231, 68, 24, 760, 104, 5, 7718, 530, 2405, 8, 341, 7, 12624, 179, 6721, 664, 121, 1275, 1384, 4054, 9, 5726, 19, 90, 2405, 8, 341, 386, 5, 2715, 6, 1951, 770, 7, 3250, 1702, 44, 2205, 1197, 24, 7, 227, 24, 1951, 623, 55, 2405, 8, 341, 386, 5, 2024, 16190, 1803, 392, 6916, 715, 530, 7, 102, 2405, 11, 481, 108, 37, 177, 2445, 83, 433, 715, 530, 2405, 8, 341, 386, 5, 2704, 1651, 1258, 1045, 8, 5412, 67, 1389, 9, 485, 368, 15547, 17, 8283, 937, 189, 11952, 2802, 530, 2405, 14, 3830, 4961, 310, 5, 1072, 10004, 3830, 2405, 2435, 67, 1916, 5, 1487, 19815, 9, 3250, 1702, 44, 1696, 6, 10460, 7, 5306, 44, 12467, 4194, 9, 485, 10799, 77, 15629, 6, 3889, 7, 11197, 10594, 4410, 519, 52, 386, 5, 377, 2405, 12253, 185, 3808, 8074, 25, 1874, 2405, 7938, 1408, 17, 14473, 5315, 5, 2927, 3830, 1988, 2435, 57, 2405, 8, 8098, 1335, 710, 1192, 5, 350, 98, 3830, 530, 2405, 12253, 1020, 1931, 8464, 24, 13474, 23, 5, 3830, 530, 158, 4147, 118, 369, 916, 4791, 623, 1653, 114, 8881, 13, 223, 313, 3830, 2405, 386, 2715, 30, 6, 3905, 67, 1937, 5, 3830, 9, 8981, 530, 400, 1194, 1560, 1675, 5156, 515, 1874, 714, 5315, 5, 8096, 1184, 356, 121, 2307, 5187, 458, 28, 3340, 597, 10811, 3868, 689, 108, 10, 23, 2300, 29, 169, 2307, 5187, 108, 1335, 6159, 1321, 2749, 3994, 785, 8642, 5, 5289, 15, 1806, 2541, 44, 2133, 713, 12513, 11, 82, 5289, 1806, 2541, 44, 538, 5600, 5, 4446, 8250, 477, 223, 790, 10201, 146, 242, 587, 25, 11, 567, 2618, 2202, 587, 150, 3752, 4168, 12, 474, 6526, 6888, 11, 3752, 4168, 12, 892, 68, 5, 938, 1057, 527, 1633, 33, 7828, 178, 225, 2277, 15, 6766, 5076, 29, 12104, 8, 195, 7162, 34, 5641, 2412, 11597, 6159, 1321, 6567, 108, 1321, 790, 10309, 2950, 5, 114, 12, 3768, 1057, 484, 105, 1435, 6562, 23, 115, 15, 3591, 452, 5, 13393, 3718, 11952, 16, 530, 15, 8096, 6, 3538, 587, 741, 4779, 5626, 827, 17, 4045, 530, 6124, 1321, 790, 5121, 7, 543, 1581, 6159, 1321, 683, 70, 1057, 212, 20, 9, 2453, 6159, 1321, 13, 70, 155, 4097, 6323, 5, 530, 72, 1074, 1224, 790, 11, 37, 1224, 634, 1695, 787, 5, 2922, 15411, 18078, 6, 5289, 8, 1330, 1154, 157, 90, 15, 8323, 23, 7, 516, 15411, 2041, 6, 6121, 1330, 1154, 12975, 6526, 8011, 119, 1296, 78, 9, 516, 15411, 77, 4813, 10188, 97, 52, 3614, 667, 7328, 8, 8631, 6, 3123, 34, 8, 4305, 12975, 78, 5, 115, 2922, 15411, 1742, 2405, 649, 1742, 105, 43, 1364, 347, 384, 785, 3366, 121, 6649, 6633, 7389, 427, 6, 10, 10815, 733, 10, 2050, 875, 2874, 864, 68, 60, 70, 713, 84, 3492, 2220, 119, 1104, 713, 339, 4960, 306, 119, 1529, 946, 8, 1210, 10, 23, 10, 9621, 6798, 30, 5, 2130, 2948, 6661, 2368, 33, 60, 1564, 15169, 34, 1422, 339, 141, 1026, 84, 30, 5, 31, 3614, 2368, 33, 141, 3407, 4180, 4806, 11803, 131, 5476, 84, 141, 60, 310, 61, 452, 4806, 44, 141, 1430, 6798, 30, 5, 2996, 30, 480, 33, 763, 61, 2727, 65, 2787, 61, 9833, 33, 184, 1145, 520, 859, 65, 1430, 6798, 30, 5, 31, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,357
10,357
विगत पाँच वर्षदेखि मेरो ईच्छाविपरीत छोराछोरीलाई समेत क्रिश्चियन बनाएकी मेरी श्रीमतीले रात दिनको प्रार्थनामा आफ्ना परमेश्वरसँग करार गर्दैछिन्- “तिम्रा प्रभावले म मेरा लोग्नेलाई सियोनतिर डोेर्‍याउन सकूँ । मेरी श्रीमतीको प्रार्थना छ- विनाकुनै गुनासो, आफ्नो श्रीमान दिनरात घरभित्र र बाहिरको काममा खटिरहोस् । आफ्ना साथीभाइ र नाता सम्बन्धबाट विल्कुलै अलग रही परिवारभित्र कुनै निर्णय लिन नसक्ने होस् र सँधै मेरै निर्णयअनुसार चल्ने शक्तिहीन बनोस् । मेरो लोग्ने जसरी भए पनि भनेजति पैसा कमाएर सबै हिसाब खुरुखुरु बुझाउने जोइठिङ्रेे बनोस् ।” यतिबेला म अनिर्णयको बन्दी बनेको छु, नत परिवारलाई चटक्कै माया मार्न सक्छु, न त तिनको उन्नति प्रगतिका लागि कुनै सपना बनाउन नै । म भन्छु- ‘तिम्रा परमेश्वरले धार्मिक अन्धकारका युगमा जस्तो कुनै चमत्कार देखाउने कष्ट गरिरहन पर्दैन, मेरा मस्तिष्कमा उठ्ने सहज जिज्ञाशाको चित्तबुझ्दो समाधान गरिदिए मात्रै पुग्छ ।’ गृहयुद्धमा फसेको तात्कालिक रोमन साम्राज्यको अन्योलग्रस्त परिवेशलाई आफ्नो पक्षमा पार्न, चौथो शताब्दिका सम्राट कन्स्टयान्टाइनले सानो सम्प्रदायका रूपमा रहेको क्रिश्चियन धर्मलाई राजधर्म बनाउने क्रममा जे जस्तो हर्कत अपनाए, आजको एक्काइसौं शताब्दीमा त्यो शैली कसरी स्वीकार्य हुन सक्दछ ? चाहे त्यो राजनीतिक भ्रष्टाचार र दलालीकरणले चौतर्फी सङ्कटग्रष्ट बनेको हाम्रो नेपाली समाज नै किन नहोओस् । धर्म-प्रचारको राजनीति इतिहास भइसक्योे । अब त्यो कसैको भविष्य बन्न सक्दैन । तर विडम्बना ! नेपालभित्र जताततै हामी देखिरहेका छौं- झोलामा बाइबल बोकेको समूह टाई-कोटमा सजिएर घरघर पुग्दै दैलो ढक्ढक्याइरहेछ । आमा-बुबा, दाजु-भाइको साइनो लगाउँदै, सानातिना घरेलु काम वा सङ्कटमा हात फैलाउँदै, सिँगाने बालकलाई समेत नमस्कार गर्दै, अत्यन्तै सु-संस्कृत, सभ्य र नम्र लाग्ने भाकामा दैलाबाट कराइरहेका हुन्छन्- ‘ए हजुर एकै छिन हाम्रो कुरा सुन्न मिल्ला कि ?’ सतहमा यिनीहरूको शैली हेर्दा लाग्छ- समाजको अन्धविश्वास र कुरीतिलाई चिर्ने, असभ्यता र पछौटेपनको सफाइ गर्न आएका अलौकिक दूत नै हुन् कि क्या हो ! आफ्नै कोठा वा घर आँगनमा यति आकर्षक, यति सभ्य, यति नम्र देखिने यिनीहरूको यस्ता आग्रहलाई इन्कार गर्नु पनि कसरी ? एकपटकलाई इन्कार गरे पनि, जतिसुकै कठोर गाली वा निषेध गरे पनि कृत्रिम मुस्कानसहित ‘धन्यवाद फेरि आऔँला है’ भन्दै बिदा हुनेका कुरा अर्को पटक त सुन्न परिहाल्छ नि । धर्म परिवर्तन गराउने अभियानमा अग्लो कद, खैरो छालाको कुनै विदेशी जस्तो लाग्ने युरोपेली वा अमेरिकी पनि देखिन छाडे अब त । बरु भर्खर नेपाली सिक्दै गरेका, निर्दोष बालकझै मायालु बोल्ने, हाम्रै समाजका गुरुङ्ग, मगर, शेर्पा, तामाङ्ग दाजुभाइ जस्ता देखिनेे दक्षिण कोरिया, ताइवान वा जापानका युवा/युवती साथमा हुन्छन् । कसरी बोल्दा, के भन्दा मानिसलाई आफ्नो पासोमा पार्न सकिन्छ भन्ने कुरामा उनीहरू निकै खप्पिस हुन्छन् । स्थिति अनुसार स्रोता सक्षम जस्तो लागे, निजले अपनाउँदै आएका धर्म-परंपराको प्रशंसा समेत गर्दै, परिवारका कुनै असन्तुष्ट सदस्यसम्म पुग्ने बाटो ढुक्नेे तर अलिक कमजोर देखे, त्यसैलाई अधार्मिक वा सैतानी भनी घृणा गर्दै तत्कालै धर्म परिवर्तन गराउनसमेत कुनै कसर बाँकी नराख्ने चातुर्य उनीहरूमा सजिलै देखिन्छ । विज्ञानका तस्वीर र भनाइ प्रसङ्गलाई समेत काटकुट पारी आफ्नो अनुकूलतामा श्रव्य-दृश्यरूपमा प्रस्तुत गर्न खप्पिस उनीहरूको कुरा सुन्दा लाग्छ- यो पृथ्वी त साँच्चै पड्किन ठिक्क परेको टाइम बम पो रहेछ । एउटा जाबो सुतली बम पड्कँदा त स्थिति त्यति भयानक हुन्छ, पुरै यत्रो पृथ्वी नै विष्फोट हुँदा त झन् कत्रो आवाज निस्केला, कत्रो आगाको मुस्लो उठ्ला ! नपत्याउनु पनि कसरी ? वैज्ञानिकको तस्बिरले आफै बोलिरहेको कुरा, प्रमाणसहित बाइबलमा उल्लेख भएको कुरा । तर आत्तिनु पर्ने पनि केही छैन । ‘आफ्नै सन्तानप्रति परमेश्वर कसरी निर्मोही रहन सक्नुहुन्छ र ? विद्यालय वा खेलमैदान वा सानातिना काम व्यवहारमा बाहिर गएको सन्तानका लागि मिठो खाना तयार पारी प्रतिक्षारत बाबुआमा जस्तै परमेश्वर हामीलाई स्वर्गमा लानको लागि नजिकैबाट बोलाइरहनुभएको छ । उक्त बाइबलधारीको मुखबाट हामीले नै सुन्नेगरी बोलिरहनुभएको छ ।’ यस्तो कुरा लेख्ने बाइबल सत्य छ किनभने ‘बाइबिल सत्य छ’ भन्ने कुरा बाइबलमा नै लेखिएको छ । तर्क गजबको छ । त्यसमा पनि दक्षिण कोरियाका, कथित दोस्रो क्राइष्ट, आङ्ग साङ्ग होङ्ग नामक धर्म-प्रचारककी विधुवा धर्मपत्नीलाई माता-परमेश्वरीको रूपमा चाकडी बजाउने आफूलाई मात्रै परमेश्वरको मण्डली ठानीे बाँकी अरुलाई झुट्टा चर्च भएको दाबी गर्ने एउटा सम्प्रदायले सङ्ख्या नै किटेर बोलिरहेको सुनिन्छ – ‘क्राइस्ट पछिको दुई हजार वर्षको अवधिमा पहिलो पटकमा सशरीर फलफूल र चराचरले सुशोभित बगैँचा रुपी स्वर्गमा पुर्‍याउने अलौकिक यानमा केबल एक लाख चवालिस हजार मात्रै सीट सङ्ख्या छन् ।’ सुनाउनेहरू भन्छन् त्यहाँ कोचाकोच उभिएर वा छतमा बसेर जाने व्यवस्था पनि छैन रे । सीट सीमित छ, प्रतिष्पर्धा निकै तीव्र छ । सकभर आफ्ना नजिकैका आफन्त अझ त्यसमा पनि आˆनै अङ्गको रूपमा रहेका श्रीमान् वा श्रीमतिलाई छुटाउनु आफै छुट्नु सरह हो । जतिसुकै रोईकराई गरे पनि सैतानलाई तपाईंमाथि के को दया-माया ? घिसारेर कहिल्यै नटुङ्गिने यातनै यातनाले भरिएको नरकतिर लगेरै छोड्छ । त्यहाँबाट फर्कने त आशै नगरे भो । बरु बेलैमा स्वर्गतिरको व्यवस्था गर्दै गरे बेस । आफ्नो खास घर त स्वर्ग हो, पृथ्वी त जेल न हो, पड्किन ठिक्क परेको बम ! यसको के भरोसा ? अवलोकन गर्ने, जिज्ञाशा राख्ने, मनन-चिन्तन गर्ने, प्रयोग र परीक्षण गर्ने, विश्लेषण गर्ने, चित्त नबुझे प्रश्न गर्ने, आफ्ना अनुभव र अनुभूतिको आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने, पूर्वानुमान गर्ने नैसर्गिक र स्वाभाविक प्रक्रियाबाट मानिसको मन-मस्तिष्कलाई विचलित गर्नका लागि यसभन्दा प्रभावकारी डर र प्रलोभनको तकनिकी अरु कुनै छैन । विज्ञान र चेतनाको घाँटी रेट्ने धारिलो छुरा बाइबल भन्दा अरु के नै पो हुन सक्ला र ? त्यति मात्रै कहाँ हो र, बाटामा कतै भेटे, तपाइर्ं हाम्रै प्रतीक्षामा हालसम्म बाँचेको जस्तो स्वाँग रच्दै, एकैछिन अडिएर कुरा गर्न, साथमा हिँडन, चिया पिउन आग्रह गर्दै, पारिवारिक सञ्चो-बिसञ्चो, पेशागत सफलता असफलताका आत्मीय सम्वाद गर्दै कुनै पनि तरिकाले एउटा ‘धर्मदूत’ले तपाईलाई उसको पायक पर्ने सियोन -चर्च) सम्म पुर्‍याइसकेको हुँदैन, अर्को रेडिमेट मतियार तपाइर्ंलाई भित्र पुर्‍याउन मरिहत्ते गर्छ । हामी सोझा नेपालीको कोमल मन न हो, यस्तो विनम्र आग्रहलाई कसरी इन्कार गर्नुु ? बाल्यकाल देखि मान्दै आएको सनातन धर्मले भन्छः आखिर धर्म र आस्था भन्ने कुरा सबैको उस्तै हो । यो जगत् र यसका मालिक परमेश्वर पनि एउटै छन् । एउटा जाबो एकाध घण्टाको आराधनामा बसिहाल्दा बिग्रने पनि के नै हो र ? जब तपाई सियोन (चर्च) को प्रार्थना हलभित्र प्रवेश गर्नुहुन्छ, ढोकासम्म पुर्‍याउने ती दलालहरू अलप भईसकेका हुन्छन् । तपाईंको छेवैमा अर्काे महा-खप्पिस आइपुग्छ । प्रार्थना गरेको बहानामा तपाईंको मनोदशाको अवलोकन गर्दै तपाइर्ंसँग खास-खास, खुस-खुस शुरु हुन्छ र विस्तारै त्यो दबाबमा रूपान्तरित हुन्छ । आराधना सकिँदा नसकिँदै, तपाई थप पाँच-सातजनाको घेरा बन्दीमा परिसक्नुभएको हुन्छ । तपाई अब अरू कसैको आग्रहमा होइन, आफ्नै स्वेच्छा र पहलमा चर्च प्रवेश गरेको व्यक्ति बनाइनुहुन्छ । उनीहरूको बुझाइ र व्यवहारले तपाइर्ंलाई धकेलेर दुई मध्ये एउटा त हुनै पर्ने बाध्यतामा पुर्‍याउर्ँछन् । नत्र तपाइर्ं चर्च र यसका क्रियाकलापमाथि निगरानी गर्ने जासुस वा शत्रु ठहरिनु हुन्छ । कि त तपार्इं आफ्नो इतिहास-संस्कृतिबाट विद्रोह गरी चर्च र बाइबलप्रति आकषिर्त भई धर्म परिवर्तन गर्दै पक्का क्रिश्चियन बन्न लालायित व्यक्ति । उनीहरूका कुराप्रति सकारात्मक हुँदै गर्दा लोभलाग्दा ढोकाहरू खुल्दै जान्छन् । रूपमा हेर्दा सबै आकर्षक, सफा, सभ्य र नम्र छन् । तर सारमाथि मनन गर्नुस् तपाईंका अगाडि बोल्नेहरू अरुका कुरा सुन्न सक्ने चिन्तन-मनन गर्न सक्ने मानिस हुँदैनन् । यिनीहरू त भरेका रेकर्ड बजाउने टाईकोटमा सजिएका ठयाक्कै मान्छे जस्तै देखिने पटक्कै कुनै संवेदना नभएका निर्जीव मेसीन औजार पो रहेछन् भन्ने सहजै बुझ्नु हुन्छ । यो पनि थाहा लाग्छ कि यी मान्छेरूपी कठपुतली स्वाँठहरूलाई बोल्न लगाउने रिमोट-कन्ट्रोलधारी व्यक्ति त बाहिर कतै अदृश्य पो हुँदा रहेछन् । तर विडम्बना ! सेमिनार अन्तक्रिया आदिको आकर्षक निमन्त्रणा गरी उनकै प्रचारवाजीले भरिएको प्रायोजित भिडियो कोच्याए पनि, चारजना यौन पिपाशुहरूले एउटी अवला नारीमाथि गरेजस्तै तपाईको चिन्तन अधिकारमाथि जतिसुकै बलात्कार गरेपनि कुनै प्रतिवाद नगरी त्यसलाई स्वीकार गर्नुस्, त्यही नै श्रेयस्कर होला । अन्यथा भूलवश कुनै जिज्ञाशा, फरकमत वा असन्तुष्टि राखिहाल्नु भयो भने, कुनै टिप्पणी गरिहाल्नुभयो भने, तपाई कसरी उनीहरूको प्रतिशोधमा पर्नुहुन्छ, तपाई अन्दाज लगाउन सक्नुहुन्न । तत्क्षण त ‘यत्तिका कुरा औंल्याइदिनु भएकामा, सुधार गर्ने मौका दिनु भएकामा विशेष धन्यवाद’ भन्न समेत चुक्दैनन् । अब, आफ्नो वौद्धिकताको प्रयोग गरेवापत भोग्नुपर्ने विषम विवशताको विकल्प तपाईसँग रहँदैन । यी नव श्री ३ महाराजहरुको मुखारविन्दबाट निस्किएका बाइबल कानुनका अकाट्य कुरालाई पाल्तु पशुझै खुरुक्क हुबहु पालना नगरेर, आफ्नो उन्मुक्त चिन्तन अधिकारको नैसर्गिक उपयोग गर्न चाहने तपाईं यसको अदृश्य प्रतिशोधमा परिसक्नुभयो । भोलि उनीहरूले राज्य कब्जा गरे- उनीहरूको लागि सबैभन्दा गतिलो प्रतिशोध, पेसा, व्यवसाय वा राजनीति केमा देखिएला थाहा छैन । तर हाल तपाईंको परिवारिक स्थिति प्रतिशोधमा पर्‍योे, तपाईंले जतिसुकै प्रयास गरेपनि न त त्यो सम्हालिने छ, न त अब परिवार तपार्इंको आफ्नो रहने छ । विज्ञान-सम्मत बुझाइ, विश्लेषण र व्यवहारबाट ऊ कहिल्यै भेट नहुने गरी सातकोश टाढा पुगिसकेको हुन्छ । अर्कातिर तपाईंका हरेक सोचाइ, प्रयास र व्यवहारहरू उनीहरूको रेडिमेट व्याख्याका ठिङ्गुराभित्र पर्न थाल्छन् । परिवार भित्रको छलफलबाट कुनै निष्कर्ष पो निक्लेला कि भनी आशा नगरे पनि हुन्छ । बाइबलले अनुमति नदिएको कुरा न त यो संसारमा थियो, न त हुनेवाला छ । तपाईंले के सोच्ने, के गर्ने सबै कुरा पहिल्यै बाइबलमा लेखिइसकेका छन् । तपाईंका कुरा भर्न न त त्यहाँ कुनै खाली स्थान छोडिएको छ, न त आफ्ना चिन्तन व्यवहारका सम्बन्धमा चित्त नबुझेका बाइबलका शब्दलाई मेटने इरेजरको व्यवस्था नै गरिएको हुन्छ । अब तपाईंको प्राकृतिक अस्तित्व मेटियो, तपाइर्ंको आˆनोपन वा आˆनो मन भन्ने कुरा पनि केही रहेन । तर पनि सङ्घर्ष नै जीवन हो भन्दै तपाईं आफ्नो बुझाई वा निष्कर्षमा अडान लिदै जानोस्, सच्चाइपूर्ण निष्कर्षमा पुग्ने जतिसुकै प्रयास गर्नोस्, तपाईंलाई मेहनत वा प्रयासरत व्यक्तिका रूपमा होइन, सैतानको खेलौनाको रूपमा हेर्ने गरिन्छ । अहो अब त भएन, कहिलेसम्म सङ्घर्ष मात्रै गर्ने भनेर तपार्इं परिवारप्रति नम्र र उदार बन्दै जानोस्, यो तपाईंको महानता होइन, परमेश्वरको शक्तिको करामत बन्छ । कसैको प्रार्थनाको कारण परमेश्वरले तपाईंमाथि पारेको प्रभावको रूपमा हेरिन्छ । तपाईंलाई अझ पेल्ने, तपाईंका कुनै कुरा नसुन्ने, मनोमानी ढङ्गले तपाईंमाथि अन्याय र दबाब दिने, तपाईंलाई परिवारबाटै एक्लाउने कुराले अलौकिक प्रोत्साहन पाउँछ । तपार्इ पक्का क्रिश्चियन नबन्दासम्म पापी र सैतानको प्रतिच्छायाँ हुनुहुन्छ । तपाइर्ंमाथि गरिने कुनैपनि लाञ्छना, शारीरिक-मानसिक यातना, दबाब र अन्याय तपाईंमाथि नभई सैतानमाथिका कारबाहीको रूपमा जायज र अनिवार्य बन्दै जान्छन् । उनका परमेश्वरले त्यसै कुरामाथि लाहाछाप लगाउँदै जान्छन् । तपाईंका मेहनत, सङ्घर्ष, सामाजिक सम्बन्ध, व्यवहार सबै परमेश्वरको इच्छाका मातहत हुन्छन्, बाझिएमा बाझिएको हदसम्म अमान्य । केही नयाँ कुरा सोच्नु वा सचेतना र सामूहिक प्रयासमा कुनै नयाँ उपलव्धिको लागि प्रयास गर्नु, भोलिको लागि चिन्तन गर्नु, योजना बनाउनु, मित्र बनाउनु सामूहिकतामा कुनै प्रयास गर्नु, परमेश्वरको क्षेत्राधिकारमाथि अतिक्रमण, स्वर्गीय सत्तामाथिको चुनौती, परमेश्वरको अस्तित्व र महिमामाथिको प्रतिशोध र महापापको रूपमा अर्थ लगाइन्छ । उक्त प्रायोजित परमेश्वरको चाहना छ- मानिस केवल दास बनोस्, उनकै आज्ञाको प्रतीक्षामा जिओस् । यति भइसक्दा पनि यदि तपाईले आफ्नो मानसिक सन्तुलन गुमाउनु भएन भने, सहज रुपमा बुझ्नुहुनेछ- बाइबलका कोरा शब्दलाई नै अन्तिम सत्य ठान्ने ठूलो सङ्ख्याका लण्ठूहरू बाइबलको आवरणले आफ्ना कर्तुतहरूको ढाकछोप गर्न खप्पिस धूर्तहरूको माखे-साङ्गलोभित्र फस्दै जाँदा रहेछन् । यिनै छट्टुहरूको मुखबाट परमेश्वरकै अगमवाणीहरू सुन्दारहेछन् । सदा-सदा उनीहरूकै आज्ञाको पालना गर्नलाई नै अलौकिक र स्वर्गीय ठान्दा रहेछन् । कारण त्यो चर्च भनिने मानसिक झ्यालखानामा न त बाइबिलको समग्र अध्ययन हुन्छ, न त त्यसमाथि बहस वा छलफल नै । बरु कुनै स्वार्थी विशेषले आफ्नो अनुकूलतामा बाइबलका कथनहरूको अंश-अंशलाई ‘कट-पेष्ट डिजाइन’ गरेर बाँकी अरुहरूलाई बेबकुफ बनाइरहँदो रहेछ । मान्छे&#23
Opinion
false
[ 0, 1548, 311, 1537, 229, 15211, 8181, 14006, 103, 15002, 14907, 5004, 1420, 11, 2320, 3152, 8067, 8, 369, 6872, 63, 4932, 71, 8884, 70, 213, 650, 61, 1588, 854, 11, 74, 1652, 9074, 14, 190, 855, 23, 523, 3150, 30, 520, 4675, 3031, 10334, 5, 5004, 1420, 6, 8067, 13, 70, 4348, 9579, 1447, 7, 54, 2746, 56, 4356, 10251, 9, 488, 6, 1713, 3564, 91, 18, 8201, 5, 369, 9321, 9, 6733, 463, 17, 504, 14158, 69, 2134, 4795, 831, 527, 75, 227, 423, 1389, 1417, 9, 11091, 11507, 227, 496, 3149, 498, 4355, 2166, 3304, 5, 229, 9074, 2366, 99, 15, 29, 5463, 549, 216, 1356, 82, 7477, 2165, 1073, 2690, 1073, 7303, 400, 435, 780, 559, 4875, 30, 2166, 3304, 995, 3158, 74, 148, 16181, 6, 8418, 385, 5769, 6917, 3345, 12415, 9218, 932, 6196, 8211, 7, 10, 23, 60, 3038, 7864, 1601, 12, 19, 75, 1114, 285, 37, 5, 74, 8727, 70, 62, 650, 61, 1588, 6872, 11, 788, 10275, 12, 5740, 401, 75, 13417, 4521, 7330, 15272, 23, 2543, 7, 1652, 4766, 8, 8223, 727, 1183, 9621, 1761, 6, 3472, 18750, 925, 7081, 295, 3884, 300, 12462, 8, 6490, 30, 6, 19135, 13431, 12541, 7429, 7936, 8178, 14, 54, 1216, 1370, 7, 1949, 14190, 12, 7660, 3834, 1460, 459, 2319, 5239, 11, 816, 6797, 12, 100, 35, 15002, 640, 14, 1026, 4975, 356, 268, 750, 401, 15494, 7673, 7, 1091, 26, 2377, 18614, 7861, 115, 3215, 497, 9731, 67, 8569, 121, 2878, 115, 214, 2229, 9, 4645, 1709, 11, 9200, 9041, 4839, 1664, 385, 212, 39, 518, 37, 350, 3717, 65, 7143, 5, 640, 70, 834, 2294, 6, 921, 802, 9705, 30, 5, 169, 115, 2904, 2753, 756, 1916, 5, 47, 12066, 264, 36, 527, 9885, 155, 153, 3598, 922, 70, 5686, 8, 12358, 3284, 388, 11761, 70, 1383, 8, 10839, 18, 8168, 12220, 13671, 13717, 108, 2359, 44, 6676, 8900, 5, 835, 70, 2061, 954, 7, 3959, 70, 7479, 6, 13085, 65, 6574, 7, 15582, 2043, 46, 50, 9041, 8, 536, 4261, 1960, 7, 409, 6403, 297, 2053, 14, 103, 13032, 71, 7, 3380, 381, 70, 1860, 8285, 7, 5002, 9, 3957, 1084, 770, 11308, 8, 10, 1150, 219, 17, 272, 4620, 583, 70, 7036, 3758, 1127, 4641, 212, 83, 2155, 2504, 2553, 146, 3219, 3430, 8, 3510, 6, 3215, 1438, 1033, 70, 2683, 14809, 9, 18805, 14, 18969, 30, 7, 148, 21004, 9, 18349, 1696, 6, 8103, 24, 254, 148, 19131, 9103, 37, 112, 146, 2172, 20, 264, 509, 2919, 50, 159, 14039, 943, 3313, 7, 943, 5002, 7, 943, 3957, 1084, 1925, 3510, 6, 515, 710, 14, 16899, 160, 15, 497, 121, 2889, 14, 16899, 120, 15, 7, 10, 6444, 6784, 3741, 50, 6953, 120, 15, 9119, 12938, 354, 62, 2404, 744, 1237, 704, 326, 3293, 219, 2775, 45, 192, 2767, 40, 12, 83, 258, 249, 60, 2155, 1502, 9368, 330, 5, 640, 470, 807, 2906, 3389, 17959, 7, 13271, 2924, 6, 75, 819, 401, 770, 5704, 50, 529, 15, 3126, 9768, 169, 60, 5, 2572, 6844, 39, 4775, 458, 48, 7, 8725, 2053, 8588, 17749, 3581, 7, 9038, 3214, 11904, 7, 10711, 1527, 7, 13877, 4439, 519, 1925, 30, 420, 1865, 7, 14114, 50, 1398, 12, 391, 182, 1643, 6173, 2684, 583, 5, 497, 13975, 7, 105, 158, 4486, 54, 1915, 65, 8, 1370, 363, 53, 1495, 1115, 319, 665, 3593, 1780, 583, 5, 1395, 92, 10722, 3243, 401, 2469, 7, 3993, 11, 19719, 69, 254, 640, 70, 131, 18, 141, 10870, 6, 4357, 103, 71, 7, 2733, 75, 6816, 240, 116, 990, 612, 6432, 9700, 30, 47, 3638, 1239, 4416, 7, 861, 14, 148, 16756, 50, 5923, 138, 408, 1020, 9893, 71, 6966, 640, 470, 931, 345, 75, 3340, 18, 805, 14885, 1931, 3241, 4729, 1115, 8, 2600, 589, 5, 1267, 12, 4218, 9, 765, 7867, 14, 103, 4705, 10874, 4099, 54, 4436, 3749, 17314, 70, 17540, 3925, 599, 24, 665, 3593, 1780, 1818, 83, 5013, 1033, 70, 21, 2214, 60, 5660, 11504, 483, 15441, 346, 7498, 1672, 941, 1175, 5, 102, 1430, 220, 65, 7942, 281, 1672, 11504, 3906, 60, 1395, 1047, 14728, 1738, 3574, 13134, 2214, 37, 15140, 342, 60, 2896, 10, 44, 12615, 1386, 7051, 6347, 10, 44, 12615, 326, 1257, 6, 12074, 743, 2932, 2553, 264, 20379, 13147, 15, 497, 121, 2023, 6, 2223, 11, 1953, 2903, 1973, 83, 7, 1660, 354, 12358, 8, 336, 16, 83, 5, 47, 16311, 864, 177, 15, 72, 104, 5, 62, 16568, 1638, 475, 6872, 497, 3250, 15334, 34, 1574, 1816, 9, 121, 703, 50, 17613, 50, 15582, 46, 4599, 488, 251, 1638, 12, 19, 8560, 1238, 376, 4099, 9620, 18, 84, 10934, 487, 6872, 928, 4482, 8, 10354, 6, 19, 2507, 17, 17864, 8442, 13, 5, 170, 12358, 6362, 6, 1963, 17, 334, 37, 5119, 2613, 12517, 8442, 13, 300, 223, 83, 3010, 12358, 1258, 13, 2011, 62, 15111, 749, 59, 1258, 13, 45, 53, 83, 12358, 8, 37, 2040, 13, 5, 2142, 16697, 6, 13, 5, 1288, 15, 420, 12567, 7, 10, 8411, 308, 4330, 818, 1664, 7, 326, 914, 1126, 914, 20, 914, 1380, 640, 70, 834, 2294, 44, 98, 441, 15020, 640, 13902, 14, 3952, 70, 131, 18, 61, 7576, 6, 100, 20546, 14446, 1035, 295, 6872, 6, 14226, 6567, 34, 30, 805, 5089, 4168, 3929, 7620, 16, 1157, 25, 102, 6797, 11, 3087, 37, 146, 5917, 2903, 1973, 12158, 325, 62, 3533, 818, 1460, 186, 6, 89, 93, 619, 1770, 113, 249, 8, 190, 367, 327, 18, 4100, 9, 2330, 384, 18, 11, 381, 6467, 437, 225, 16470, 1979, 34, 4482, 8, 869, 3911, 148, 19131, 526, 23, 8, 12250, 26, 129, 697, 462, 8068, 93, 295, 13328, 3087, 27, 300, 13235, 49, 2022, 621, 10, 6, 1577, 6, 384, 11619, 50, 13, 84, 8, 1399, 341, 179, 15, 104, 1512, 5, 13328, 2197, 379, 10735, 319, 3408, 13, 5, 3031, 1325, 369, 2507, 12, 2399, 1015, 1288, 15, 10, 18576, 69, 4329, 6, 100, 133, 4551, 50, 10249, 14, 15323, 97, 1953, 1608, 1018, 3945, 20, 5, 10, 6444, 9, 65, 255, 44, 4410, 120, 15, 5923, 7308, 14, 687, 312, 105, 10, 6, 7674, 70, 3044, 121, 10, 14254, 19542, 1536, 8910, 11486, 574, 526, 84, 979, 7217, 11, 4943, 16417, 523, 10, 5395, 69, 4225, 108, 178, 5, 5766, 5853, 60, 5316, 69, 4411, 1873, 5, 2572, 10, 13884, 4482, 523, 6, 179, 71, 120, 6679, 5, 54, 1812, 159, 60, 4482, 649, 2214, 60, 1549, 10, 23, 649, 11504, 483, 15441, 346, 1672, 264, 195, 105, 8628, 121, 3062, 1803, 1183, 9621, 1761, 810, 7, 221, 23, 70, 2241, 2051, 23, 1803, 151, 9, 1487, 1803, 1129, 1803, 3472, 10971, 609, 1803, 369, 841, 9, 4030, 6, 393, 4405, 6556, 7, 16064, 25, 10, 18991, 9, 2973, 651, 17, 2318, 221, 70, 20793, 14, 14573, 2194, 19, 42, 168, 1568, 1951, 9, 11416, 6, 60, 44, 708, 98, 677, 75, 104, 5, 1267, 9, 11005, 5721, 9568, 461, 19776, 65, 13, 3898, 12358, 158, 677, 105, 37, 941, 67, 12024, 9, 121, 1047, 295, 1194, 20, 9, 7, 10, 17, 33, 8, 1366, 5479, 7, 3812, 520, 141, 9038, 11631, 8, 1610, 8230, 6, 401, 3614, 4516, 9, 384, 458, 7, 17456, 8595, 2063, 83, 24, 7, 2684, 6863, 23, 7, 2003, 9249, 710, 71, 7, 3680, 13346, 3802, 70, 11836, 4156, 65, 7, 10704, 1360, 9960, 12, 2519, 439, 17935, 71, 75, 15, 2686, 102, 62, 4975, 10094, 45, 11, 4402, 1224, 306, 11065, 177, 190, 855, 23, 204, 384, 7265, 52, 267, 869, 13868, 3144, 6678, 258, 4894, 91, 7484, 674, 635, 18, 3812, 520, 141, 14, 477, 869, 4675, 21282, 578, 5, 155, 7262, 33, 39, 6, 8718, 221, 10, 23, 649, 223, 18564, 710, 14, 497, 16899, 160, 97, 121, 6114, 153, 5451, 123, 6700, 640, 11, 4254, 358, 4460, 640, 9, 3498, 53, 83, 1410, 4215, 20, 5, 21, 10686, 9, 653, 4391, 6872, 15, 1148, 27, 5, 102, 1430, 220, 65, 6780, 1051, 6, 5592, 8, 12081, 3565, 685, 13338, 30, 15, 105, 37, 20, 9, 121, 745, 1742, 190, 855, 23, 77, 384, 7265, 52, 10, 6, 8067, 2093, 527, 587, 5217, 7, 2743, 116, 869, 3911, 271, 4645, 49, 2252, 131, 568, 4020, 583, 5, 1480, 13, 30, 8014, 8, 7105, 939, 70, 552, 3593, 1780, 16657, 5, 8067, 28, 8399, 1480, 21190, 6, 3062, 71, 3812, 520, 141, 63, 1812, 70, 1385, 68, 7, 2165, 68, 70, 2690, 68, 540, 78, 9, 3649, 115, 2094, 8, 19341, 78, 5, 5592, 3031, 4794, 9325, 3456, 7, 1742, 298, 311, 70, 13374, 3076, 6, 9402, 8418, 8, 1502, 14045, 78, 5, 1742, 169, 974, 2904, 710, 8, 1074, 509, 14776, 9, 6210, 7620, 587, 28, 530, 4702, 23, 3366, 5, 1818, 5816, 9, 1524, 11, 3812, 520, 141, 14, 1281, 626, 11, 18, 89, 755, 102, 60, 8354, 177, 3091, 8, 869, 526, 615, 520, 161, 956, 5, 6228, 3812, 520, 141, 7620, 9, 653, 3015, 312, 5326, 25, 1430, 1188, 68, 50, 4003, 3032, 2789, 78, 5, 146, 60, 8269, 54, 802, 70, 9183, 17, 4412, 57, 7620, 9, 12358, 475, 12079, 9301, 3514, 568, 640, 470, 71, 5839, 15002, 756, 20424, 530, 5, 9304, 83, 475, 1606, 309, 150, 4745, 14949, 2743, 49, 8893, 458, 6931, 5, 100, 1438, 82, 3313, 7, 1989, 7, 5002, 9, 3957, 1084, 27, 5, 47, 2336, 312, 221, 23, 10966, 687, 12, 320, 3581, 49, 677, 12, 83, 2155, 395, 4873, 70, 2110, 23, 24, 395, 1069, 4044, 5, 3510, 60, 7282, 12, 2337, 14446, 11761, 1383, 8, 10839, 12, 10, 780, 459, 9218, 916, 487, 1925, 12784, 69, 75, 17174, 2802, 3250, 8499, 12134, 23, 10441, 941, 4108, 53, 727, 69, 10865, 78, 5, 21, 15, 433, 1033, 146, 208, 916, 4308, 34, 10257, 2065, 84, 281, 3614, 161, 780, 410, 3640, 1162, 9, 1640, 2367, 70, 44, 2319, 2630, 59, 6362, 530, 60, 488, 1366, 17997, 941, 342, 4108, 5, 47, 12066, 264, 13941, 3549, 7647, 378, 6, 3313, 8476, 57, 5057, 1956, 462, 7368, 4943, 21051, 455, 10002, 6930, 15, 7, 13365, 876, 1373, 781, 4180, 262, 8470, 1633, 219, 2105, 312, 120, 1597, 3095, 4873, 365, 312, 10, 6444, 1492, 120, 575, 75, 11614, 1757, 1050, 1697, 10966, 7, 516, 37, 10238, 11231, 668, 5, 6576, 14914, 5409, 75, 1183, 9621, 1761, 7, 611, 5671, 50, 5591, 6651, 3565, 1018, 163, 405, 75, 2856, 353, 3565, 9723, 405, 1742, 497, 1818, 18984, 8, 1330, 3366, 7, 1742, 20118, 1540, 12983, 10359, 5, 14046, 7574, 60, 62, 119, 4832, 12, 83, 733, 59, 6676, 7743, 73, 8, 7, 655, 25, 2259, 1068, 73, 8, 302, 2667, 45, 853, 103, 1806, 44, 10150, 5, 169, 7, 54, 19887, 370, 1993, 151, 120, 13567, 4480, 3488, 16488, 14180, 1993, 1836, 1742, 63, 13585, 5, 208, 1981, 577, 175, 6382, 199, 1963, 33, 18, 10188, 17, 6080, 12, 12358, 424, 12, 148, 12, 166, 744, 3869, 3290, 12291, 2196, 8588, 665, 15827, 18525, 97, 2863, 13280, 7, 54, 9818, 4174, 4873, 3344, 10, 18991, 1290, 24, 3645, 687, 195, 17997, 18984, 8, 1502, 68, 44, 9723, 5, 2638, 1567, 343, 4342, 120, 70, 1818, 19, 282, 5254, 18984, 7, 5053, 7, 1097, 50, 921, 105, 8, 2814, 219, 433, 104, 5, 47, 340, 1480, 831, 370, 1395, 18984, 8, 1750, 21, 30, 7, 2401, 10, 6444, 654, 120, 575, 10, 23, 60, 115, 8466, 574, 379, 10, 23, 60, 169, 831, 8269, 6, 54, 791, 13, 5, 1267, 70, 116, 84, 5816, 7, 1129, 9, 1524, 17, 1517, 1536, 1234, 715, 57, 603, 6, 367, 2087, 10651, 78, 5, 12628, 687, 12, 317, 12904, 7, 654, 9, 1524, 49, 1818, 4894, 91, 7484, 2745, 12, 12330, 914, 3898, 527, 1330, 14814, 5, 831, 9354, 508, 17, 75, 4405, 941, 330, 1858, 11, 219, 146, 1020, 1445, 4411, 15, 78, 5, 12358, 11, 1528, 7535, 83, 10, 23, 60, 21, 4132, 1449, 10, 23, 60, 40, 2709, 13, 5, 2401, 105, 11929, 7, 105, 25, 82, 83, 10739, 12358, 8, 446, 9212, 4020, 27, 5, 687, 12, 83, 6153, 10, 23, 60, 621, 75, 3161, 598, 4225, 593, 379, 10, 23, 60, 369, 4873, 1524, 12, 895, 3472, 10971, 12, 12358, 12, 761, 14, 7848, 297, 505, 9433, 18, 6, 179, 37, 51, 78, 5, 169, 1480, 1113, 3840, 7848, 10725, 3812, 520, 141, 6, 10, 18576, 65, 1696, 50, 10, 18576, 65, 221, 53, 83, 15, 72, 7396, 5, 47, 15, 6065, 37, 368, 20, 192, 687, 54, 9952, 50, 7488, 4379, 15065, 481, 3304, 7, 10698, 435, 1032, 7488, 990, 10, 6444, 654, 24, 3304, 7, 2410, 6247, 50, 19001, 10693, 100, 1074, 5923, 7308, 6, 18776, 6, 100, 1846, 490, 5, 148, 1451, 169, 60, 1452, 7, 883, 116, 6065, 295, 25, 185, 8269, 831, 475, 3957, 1084, 9, 5975, 1921, 481, 3304, 7, 21, 1480, 2491, 138, 1074, 6872, 6, 4963, 272, 33, 5671, 4608, 5, 2904, 8067, 6, 95, 6872, 11, 687, 312, 1859, 854, 6, 100, 2847, 1646, 5, 2410, 1015, 2090, 6898, 7, 687, 12, 75, 83, 13004, 461, 7, 15077, 6602, 11, 687, 312, 5123, 9, 2094, 189, 7, 2410, 831, 1024, 26, 4984, 623, 83, 11, 148, 19131, 4744, 4443, 5, 18724, 5839, 15002, 6719, 685, 116, 4086, 34, 9, 5923, 7308, 6, 484, 7851, 5245, 1334, 5, 3812, 520, 141, 312, 421, 75, 575, 21375, 7, 2699, 70, 1296, 7103, 7217, 7, 2094, 9, 5123, 687, 312, 1699, 5923, 7308, 312, 12, 992, 6, 100, 10690, 9, 1867, 1921, 6931, 5, 539, 6872, 11, 861, 83, 312, 1105, 702, 13501, 6574, 6931, 5, 687, 12, 6247, 7, 6065, 7, 243, 463, 7, 1524, 82, 6872, 6, 2278, 12, 10023, 7766, 753, 1166, 2028, 8, 753, 1166, 593, 6994, 148, 8, 3983, 5, 72, 94, 83, 13718, 50, 8676, 9, 2871, 9143, 75, 94, 17605, 6, 19, 654, 160, 7, 2638, 6, 19, 4873, 160, 7, 289, 2371, 7, 2834, 2371, 2871, 3749, 75, 654, 160, 7, 6872, 6, 15331, 312, 7629, 7, 8987, 1756, 7491, 1711, 7, 6872, 6, 3840, 9, 10939, 7491, 18984, 9, 939, 781, 131, 6, 100, 469, 14456, 5, 170, 21051, 6872, 6, 2622, 13, 70, 1069, 1939, 4263, 2166, 3304, 7, 5057, 9278, 6, 11631, 8, 1183, 7143, 5, 943, 17594, 15, 548, 4141, 54, 1667, 5365, 11461, 1452, 405, 727, 88, 1647, 13293, 70, 12358, 12, 17424, 761, 14, 37, 457, 1258, 11392, 218, 3087, 12, 10, 59, 480, 9826, 566, 49, 12358, 6, 12638, 11, 369, 21082, 180, 18764, 24, 665, 3593, 1780, 12175, 3514, 180, 43, 4525, 70, 68, 5266, 743, 527, 6490, 458, 1201, 4108, 5, 3968, 13, 5966, 97, 180, 1963, 17, 6872, 96, 148, 294, 61, 10551, 49, 5013, 8900, 310, 5, 5332, 70, 68, 581, 1115, 96, 9278, 6, 2863, 24, 14, 37, 148, 19131, 9, 8987, 6567, 685, 4108, 5, 95, 115, 7620, 3356, 1667, 6986, 12350, 8, 10, 23, 60, 12060, 749, 59, 6, 2272, 392, 1738, 10, 23, 60, 7314, 1983, 50, 508, 37, 5, 2572, 75, 2784, 34, 302, 11, 54, 4436, 3749, 12358, 12, 8277, 180, 3494, 3669, 5142, 14, 3701, 166, 70, 131, 8036, 3148, 45, 109, 805, 677, 410, 1250, 220, 1225, 716, 4702, 18, 303, 7074, 1175, 5, 916, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,358
10,358
 सधैंजसो हसिलो चेहरामा देखिने माओवादी केन्द्र नेता राजकाजी गुरुङ शुक्रबार कास्कीका डेढ दर्जन सारथीसहित बालुवाटार छिर्दा उनको अनुहारमा चिन्तामिश्रित गम्भीरता र संकल्प देखिन्थ्यो । पूर्वसभासद्समेत रहेका युवा नेता राजकाजीसँगै बालुवाटार छिर्ने सारथीहरुमा सांसद तेजकुमारी पौडेल, बरिष्ठ पत्रकार कोमल बरालदेखि युवा नेता दीपक कोइराला, रामजी बराल, बखानसिंह गुरुङ, गायत्री दुरा, लालमोहन तिवारी, गंगा पोखरेल, पत्रकार एलपी बञ्जरा, रोल्पाली नेता आसमान रोकादेखि सुमन देवकोटा र विश्वप्रकाश लामिछानेसम्म थिए । विकासको सपना बोकेर बालुवाटार छिर्नेमा आधा कास्कीका रैथाने र आधा बाहिरबाट कास्कीलाई कर्मथलो बनाएर राजनीति गर्नेहरु थिए । उनीहरुको चेहराले भन्थ्यो, ‘हाम्रो राजनीतिक प्रतिवद्धतालाई अब विकासमा ढाल्नु छ, चार नम्वर प्रदेशकै केन्द्र मानिने पोखरामा मुहार फेर्न नयाँ संकल्प गर्नुछ ।’ बालुवाटार छिर्नेमा प्रधानमन्त्री प्रचण्डसँग अपरिचित नेता थोरै मात्र थिए । प्रचण्डको आफ्नो जन्मभूमि भएकाले पनि होला, आत्मीयताको छुट्टै भाव प्रचण्ड र कास्कीका नेताहरु झल्कन्थ्यो । चतुर नेता राजकाजीले प्रचण्डसँग समय माग्दै कास्कीको विकासबारे आफ्नो धारणा राख्न थाले, त्यसमाथि थपिथपाउ गर्नेमा कोमल बराल, गंगा पोखरेल, दीपक कोइराला, रामजी बरालदेखि सुमन देवकोटासम्म थिए । दश मिनेट लामो भनाइको निष्कर्ष सुनाउँदै राजकाजीले प्रचण्डलाई भने, ‘हजुरको कार्यकालमा यति काम भए भने कास्कीको विकास पनि हुन्छ, माओवादीको भूमिका र जिम्मेवारी पनि बढ्छ ।’ मैले पुर्लुक्क उनको अनुहारमा हेरें, ‘सधैंजसो मुस्कुराउने उनको अनुहारमा छुट्टै गम्भीरता र संकल्प झल्कन्थ्यो ।’ प्रविणा अधिकारी एक घण्टाभन्दा लामो बसाईमा जिल्लाका विकास निर्माण, राजनीतिक परिस्थिति र जनभावनाबारे खुलेर अन्तरक्रिया भयो । अघिल्लो निर्वाचनमा उम्मेदवारका लागि लुछाचुडी गर्ने नेताहरुका सिङ-जुरो फुक्लेको अनुभूति हुन्थ्यो । नेता लालमोहन तिवारीले भने, ‘अध्यक्ष कमरेड, सबैले आफ्नै गृहजिल्ला र जन्मभूमिलाई महत्व दिन्छन्, हुन त तपाई राष्ट्रिय नेता हो । तर, अबको चुनावमा कास्कीबाट लडिदिनुपर्यो ।’ बाँकी नेताले पनि तिवारीको बोलीमा लोली मिलाए । सबैले एकै स्वरमा भने, ‘तपाईले कास्कीबाट चुनाव लड्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मत छ, जनता पनि यही भन्छन् ।’ अलिकति निधार खुम्चाएर प्रचण्डले भने, ‘पहिले पार्टी राम्रो बनाउनुस्, विकास निर्माणका काम गर्नुस्, जनताको मन जित्नुस्, सेवा गर्नुस् । चुनावबारे फेरि सल्लाह गरौंला । जिल्लामा प्रायः राजनीतिक विवाद र बिमतिमा अल्झने नेताहरु यसपटक विकासको सपना बोकेर काठमाडौं खाल्डोमा छिरेका थिए । सबैको बडी ल्याङ्ग्वेजले भन्थ्यो, ‘अब हामी विकासका काममा मिल्ने संकल्प गरेका छौं ।’ यसपटक उनीहरुले जिल्लाका गौरवका योजनादेखि सुकुम्बासीका समस्या, खेलकूदको विकासदेखि फेवातालको संरक्षण, चक्रपथदेखि अन्तर्राष्ट्रिय चीडियाखाना निर्माण सम्मका विषयलाई गम्भीरतापूर्वक उठाएका थिए । जिल्लाका नेताहरुको भावभङ्गीले भन्थ्यो, ‘अब विकासका लागि लडौं, विकासकै लागि मिल्ने संकल्प गरौं ।’ माओवादी केन्द्रका नेताहरुले विकासबारे उठाएका जिल्लाका मुद्दा नयाँ थिएनन् । तर, गम्भीर प्रकृतिका पक्कै थिए । प्रधानमन्त्रीसँगको भेटमा उनीहरुले विकासका १२ मुद्दालाई मुख्य रुपमा उठाए । त्यसमा पोखरा उपत्यकामा चक्रपथ निर्माण, पोखराको मझेरीपाटनमा भेटेरेनरी कलेज स्थापना, लुम्लेमा कृषि कलेज निर्माण, पोखराका लागि खानेपानी मुहान मर्मत र संरक्षण परियोजना, पोखरामा ताल संरक्षणका लागि प्राधिकरण गठन, लेखनाथमा अन्तर्राष्ट्रिय चीडियाखाना निर्माण, मादी पारिका गाबिस जोड्ने गरी पहाडी रिङरोड निर्माण, ढिकुरपोखरीमा पोलिटेक्निकल कलेज निर्माण, पोखरामा स्थानीय र प्रादेशिक बसपार्क निर्माण, भरतपोखरीमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला, फेवाताल संरक्षण योजना लगायतका मुद्दा प्रमुख थिए । जिल्लाको समृद्धिका सपना बोकेर राजधानी हानिएका नेताहरुका माग असीमित त पक्कै थिए । तर, परिपक्व पनि थिए । उनीहरुले समावेश गरेका योजनामा जिल्लाको सबै भूगोल समेट्ने गरी मूख्य सडकहरु, मोटरेबल पुल, सिंचाई, खानेपानी योजना, शिक्षा, कृषि योजना, पर्यटन, भौतिक पूर्वाधार निर्माण, बस्ती संरक्षण तथा नदी नियन्त्रण, जलविद्युतदेखि खेलकूदसम्मका विषयहरु थिए । रोचक त यो थियो कि विगतमा रैथाने र आप्रावासीको यदुवंशी लडाईंमा अल्झिने नेताहरु यसपल्ट साझा संकल्पसहित कास्की र पोखराको विकासका लागि चिन्तित् देखिन्थे । यसले माओवादी केन्द्रका नेताहरु जनताको भावनाप्रति संवेदनशील भएको झल्को दिन्थ्यो । हामीले व्यवहारिक गल्तीहरुबाट शिक्षा लिएका छौं, एकताको संकल्प गरेका छौं । अब प्रचण्डको चेहरामा कास्कीको विकास र समृद्धिको चमक देख्न चाहन्छौं भेटका क्रममा युवा नेता दीपक कोइरालाले दमपूर्वक भने, ‘सुकुम्बासीका समस्या गम्भीर छन् । सजिलै बत्ती, पानीको सुविधा पाउँदैनन्, नागरिकताको समस्या झन् जटिल छ’, प्रचण्डतिर फर्कदै थपे, ‘हजुर प्रधानमन्त्री भएको बेला यो समस्याको गाँठो फुकाउनुपर्यो ।’ कोइराला यतिमै रोकिएनन्, भने, ‘पोखरामा हाम्रो पहलमा खेलकूदमा गुणात्मक प्रगति भएको छ ।’ ‘पोखरा खेलकुदको राम्रो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो, हामीले सबै ठाउँमा पहल गरेका छौं, भरतपोखरीमा क्रिकेटको अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला चाहियो ।’ सँगै बसेका युवा नेता सुमन देवकोटाले टाउको हल्लाउँदै रंगशालाको कुरामा सही थापे । अर्को कुर्सीमा बसेका आसमान रोकाले पनि कोइरालालाई साथ दिँदै थपे, ‘सुकुम्बासीको पानी, बत्ती, लालपूर्जा र मतदाता नामावलीको समस्या समाधान गर्नुपर्यो ।’ कास्कीका नेता रामजी बराल पनि के कम ? उनले पनि जिल्लाको विकासबारे आफ्नो प्रष्ट धारणा राखे । बरालले भने, ‘प्रधानमन्त्रीज्यूले संसदमा पनि ढिकुरपोखरीमा पोलिटेक्निकल कलेज निर्माण गर्छु भन्नुभयो । भ्रमणमा जाँदा पनि भारत सरकारसँग सहयोगका लागि कुरा गरेको सुनियो । कुरा के हो, हामीलाई प्रष्ट कुरा चाहियो ।’ बरालसँगै बसेका नेता बखानसिंह गुरुङले पनि पोलिटेक्निकल कलेजकै कुरा उठाए । गुरुङले भने, ‘काम हुने प्रचार नहुने भयो । काम जति माओवादीले गर्ने, जसजति अरुले लिने किन हुँदैछ ? चक्रपथ, पोलिटेक्निकल कलेज, बिमानस्थल, रंगशाला जस्ता विकासका योजनालाई सरकारले उच्च प्राथमिकता दिनुपर्यो ।’ भेटमा नेता गायत्री दुरा र विश्वप्रकाश लामिछानेको चासो पर्यटनतिर बढी गएको प्रष्टै झल्कन्थ्यो । उनीहरुले फेवाताल संरक्षण र चक्रपथ निर्माणलाई मूख्य रुपमा उठाए । यता सबैका अभिभावक बनेर बालुवाटार छिरेका कोमलनाथ बरालको चिन्ता राजनीतिका गाँठाहरुमै थियो । देशको राजनीतिक गतिरोधप्रति उनी चिन्तित् देखिन्थे । समाधानको सुत्र के हो ? उनको अनुहारले कौतुहलताको भाव बोल्थ्यो । विकासका मागबारे कुरा गरिसकेपछि अन्तिममा सबैले एकैस्वरमा प्रचण्डसँग याचना गरे, ‘अबको चुनावमा कमरेड कास्की आइदिनुपर्यो, यो हाम्रो मात्रै नभएर सबै पार्टी र जनताको पनि माग हो ।’ सबै नेताहरुको कुरा सुनेर प्रचण्ड पनि प्रफुल्ल देखिन्थे । प्रायः स-साना झुण्ड बोकेर प्रचण्ड भेट्न आउने मनोवृत्तिबाट नेताहरु माथि उठेका थिए । यसपालि उनीहरु कसैले पनि आफ्नै मित्रको आलोचना र विरोध गरेनन् । सायद यसले प्रचण्डलाई पनि ठूलै राहत मिलेको महशुस हुन्थ्यो । प्रचण्डले पनि नेताहरुसँग मन खोलेर कुरा गरे । उनले कास्कीका समस्या र जनताबारे जिज्ञासापूर्वक धेरै कुरा सोधे । राजनीतिका गाँठादेखि सम्भावनाका क्षितिजसम्म नियाल्ने प्रयास गरे, अनि पार्टीको आन्तरिक जीवनदेखि समाधानका सुत्रसम्मको सिलसिलेबार व्याख्या गरे । प्रचण्डको निधारका रेखाहरु हेर्दा लाग्थ्यो, ‘उनी गम्भीर संकल्प र सफलताका सुत्रहरुको खोजीमा छन् ।’ विवादका रेखाहरु मेटेर विकासका लागि एकताको संकल्प गरेका कास्कीका नेताहरुलाई देख्दा लाग्यो, ‘यिनीहरुसँग सबथोक छ, बुद्धि, विवेक, परिपक्वता, क्षमता अनि विविध प्रतिभाहरुको संयोजन पनि । खाँचो एकताकै थियो ।’ एकतावद्ध हुँदा यिनीहरुले जिल्ला मात्रै नभएर प्रदेश नै थर्काउँथे, जनताको भावना जित्थे । तर, यदुवंशी लडाईले सबैलाई कमजोर मात्र बनाएन्, पराजयको सबक पनि सिकायो । बालुवाटार प्रवेशले भन्थ्यो, ‘हामीले व्यवहारिक गल्तीहरुबाट शिक्षा लिएका छौं, एकताको संकल्प गरेका छौं । अब प्रचण्डको चेहरामा कास्कीको विकास र समृद्धिको चमक देख्न चाहन्छौं ।’
Opinion
false
[ 0, 2219, 4234, 444, 13358, 4841, 6055, 8, 1925, 494, 361, 244, 1026, 8708, 1230, 951, 12822, 2611, 1922, 2336, 2978, 354, 9416, 9604, 685, 145, 7507, 1967, 1987, 7482, 225, 14388, 9, 8159, 11153, 5, 20686, 345, 133, 391, 244, 1026, 8708, 241, 9416, 16448, 2336, 2978, 608, 985, 5012, 3482, 6243, 6236, 482, 8718, 3070, 132, 391, 244, 4146, 10605, 588, 535, 3070, 7, 416, 11401, 1897, 5364, 16992, 1912, 7704, 2752, 10597, 4773, 7, 3663, 11922, 482, 2055, 998, 416, 3155, 7704, 3466, 281, 244, 4935, 1296, 8400, 132, 5949, 2716, 9, 17772, 3761, 116, 66, 5, 2722, 1114, 2452, 9416, 16448, 8, 1402, 12822, 12461, 9, 1402, 9527, 2603, 14, 20486, 879, 921, 25, 55, 66, 5, 1848, 4841, 6055, 11, 789, 7015, 7, 13274, 214, 5764, 14, 169, 2660, 18190, 97, 379, 304, 6264, 147, 96, 361, 3689, 2436, 10473, 9551, 94, 8159, 160, 178, 300, 9416, 16448, 8, 156, 1774, 63, 17024, 244, 2204, 90, 66, 5, 9447, 54, 406, 7254, 422, 15, 6979, 2519, 439, 1993, 2185, 2749, 1774, 9, 12822, 2447, 12131, 7015, 5, 16533, 244, 1026, 12, 7368, 1774, 63, 137, 13015, 8687, 76, 273, 54, 1435, 742, 1393, 7, 7314, 298, 91, 12577, 1233, 25, 8, 8718, 3070, 7, 3663, 11922, 4146, 10605, 588, 535, 3070, 132, 5949, 2716, 116, 66, 5, 1856, 2012, 402, 765, 6, 4405, 16852, 1026, 12, 7368, 10919, 405, 62, 17418, 6, 10866, 943, 46, 99, 29, 8687, 76, 15, 1738, 6483, 634, 9, 891, 15, 4947, 300, 257, 869, 59, 13668, 145, 7507, 4522, 8262, 2772, 763, 4081, 4234, 19610, 297, 145, 7507, 2185, 14388, 9, 8159, 12131, 7015, 300, 550, 657, 480, 33, 768, 26, 1051, 168, 402, 6585, 8, 1429, 76, 101, 7, 214, 2937, 9, 662, 12303, 273, 5450, 5099, 163, 5, 1881, 1289, 986, 12, 19, 1876, 178, 33, 3572, 628, 25, 2447, 12, 10, 9329, 70, 167, 6386, 17244, 11, 6, 4030, 1815, 5, 244, 2752, 10597, 4773, 11, 405, 62, 11594, 6778, 7, 1641, 509, 1611, 7402, 9, 406, 7254, 14, 1255, 6413, 7, 67, 60, 1742, 111, 244, 20, 5, 274, 169, 6, 2655, 2603, 17, 4900, 91, 7743, 8805, 300, 805, 4618, 15, 4773, 6, 5036, 8, 2426, 281, 8991, 5, 1641, 1127, 4496, 405, 62, 14992, 11, 2603, 17, 731, 8238, 1359, 53, 212, 674, 379, 736, 15, 430, 2022, 300, 5814, 11921, 12419, 1356, 3576, 405, 62, 8136, 201, 269, 2371, 337, 7, 76, 2170, 46, 10966, 7, 779, 221, 3265, 6220, 7, 162, 10966, 5, 731, 273, 704, 1719, 3376, 219, 5, 328, 3206, 214, 989, 9, 453, 7531, 8, 12114, 297, 2447, 3617, 2722, 1114, 2452, 106, 8534, 8, 7712, 12, 66, 5, 1410, 7487, 6469, 914, 8671, 167, 11, 789, 7015, 7, 8254, 155, 1499, 1713, 2860, 8159, 48, 922, 300, 3617, 1823, 1429, 3521, 12, 289, 132, 14110, 12, 200, 7, 9586, 6, 76, 132, 11118, 6, 723, 7, 11092, 132, 316, 9052, 4462, 12350, 101, 8397, 3580, 1204, 6066, 9144, 66, 5, 1429, 2447, 6, 2749, 437, 914, 34, 11, 789, 7015, 7, 8254, 1499, 19, 4900, 7943, 76, 96, 19, 2860, 8159, 3376, 300, 494, 2949, 4616, 76, 273, 9144, 1429, 739, 94, 3931, 5, 274, 1204, 8780, 4340, 66, 5, 156, 2133, 8944, 1823, 1499, 333, 739, 14, 283, 88, 12124, 5, 1288, 551, 3756, 11092, 101, 7, 5194, 74, 19803, 34, 10633, 23, 8, 5479, 6064, 327, 1140, 305, 7, 1876, 746, 11, 8, 419, 1140, 101, 7, 551, 12, 19, 2302, 8086, 3105, 9, 723, 1784, 7, 2436, 1779, 10467, 19, 3417, 554, 7, 2829, 8, 316, 9052, 4462, 12350, 101, 7, 43, 1381, 4385, 12, 9374, 2888, 57, 1474, 9, 559, 9196, 101, 7, 6410, 7757, 4415, 8, 8889, 7809, 450, 8898, 1140, 101, 7, 2436, 122, 9, 6082, 7772, 101, 7, 4276, 4415, 8, 316, 813, 6736, 7, 11118, 723, 289, 873, 739, 110, 66, 5, 284, 8097, 1114, 2452, 595, 9035, 1376, 2447, 12, 263, 16048, 225, 60, 4340, 66, 5, 274, 5828, 15, 66, 5, 1823, 1703, 48, 6908, 284, 82, 5809, 8474, 57, 10812, 226, 6142, 4996, 30, 2139, 909, 7, 10235, 7, 2302, 289, 7, 4445, 419, 289, 7, 11177, 993, 980, 101, 7, 1783, 723, 22, 758, 1053, 7, 4578, 132, 9586, 5968, 372, 55, 66, 5, 5572, 60, 21, 38, 146, 3526, 12461, 9, 326, 4876, 2498, 6, 15775, 97, 8190, 16886, 8, 12114, 574, 2447, 42, 7227, 1163, 8159, 354, 2603, 9, 5194, 1499, 19, 6655, 108, 6254, 5, 438, 494, 2949, 2447, 779, 1644, 475, 5636, 16, 12131, 65, 56, 4621, 5, 334, 10600, 3552, 5237, 307, 1885, 10599, 5907, 8159, 48, 922, 5, 169, 9447, 4841, 6055, 8, 8687, 76, 9, 3352, 10762, 1760, 12622, 1234, 12, 268, 391, 244, 4146, 4228, 8012, 2618, 405, 11648, 44, 13994, 398, 12, 200, 1204, 27, 5, 2600, 4179, 7, 2922, 751, 13002, 7, 1530, 6, 200, 2896, 4441, 13, 2416, 1774, 523, 2648, 1150, 4287, 7, 62, 17418, 156, 16, 260, 21, 6209, 18631, 20047, 97, 8805, 300, 1769, 943, 191, 16426, 5650, 405, 62, 9089, 8, 212, 6210, 9586, 8, 15112, 1601, 16, 13, 300, 62, 9089, 1688, 6, 269, 809, 3284, 164, 649, 334, 82, 491, 1661, 48, 10599, 4276, 4415, 8, 813, 6, 316, 6736, 12253, 300, 10, 241, 1901, 391, 244, 5949, 2716, 11, 3381, 9713, 1960, 6736, 6, 1495, 1819, 13017, 5, 258, 8170, 8, 1901, 4935, 1296, 8400, 11, 15, 1769, 14, 246, 1622, 4287, 7, 11648, 44, 13994, 398, 6, 387, 7, 4179, 7, 2752, 17962, 9, 2346, 5634, 6, 200, 925, 160, 8805, 300, 12822, 244, 588, 535, 3070, 15, 105, 216, 121, 58, 15, 284, 76, 273, 54, 3369, 1435, 2735, 5, 3070, 11, 405, 62, 3168, 4221, 11, 3765, 15, 6410, 7757, 4415, 8, 8889, 7809, 450, 8898, 1140, 101, 2785, 2199, 5, 2602, 1201, 15, 397, 4816, 9859, 19, 83, 28, 689, 855, 5, 83, 105, 649, 928, 3369, 83, 12253, 300, 3070, 241, 1901, 244, 416, 11401, 1897, 2818, 15, 8889, 7809, 450, 8898, 1140, 96, 83, 12124, 5, 2818, 405, 62, 12, 61, 40, 1956, 715, 163, 5, 46, 812, 4307, 1803, 1657, 5463, 677, 11, 705, 350, 3067, 121, 11092, 7, 8889, 7809, 450, 8898, 1140, 7, 19649, 7, 6736, 519, 1499, 289, 14, 142, 375, 1583, 1068, 8805, 300, 8944, 244, 16992, 8927, 33, 9, 17772, 3761, 6, 1623, 632, 523, 118, 251, 3369, 69, 12131, 7015, 5, 1823, 11118, 723, 9, 11092, 101, 14, 10812, 88, 12124, 5, 1831, 8646, 2462, 3683, 9416, 7712, 12, 8718, 1082, 3070, 6, 1967, 921, 12, 10, 14529, 33, 55, 191, 38, 5, 817, 214, 17701, 475, 126, 6655, 108, 6254, 5, 925, 6, 12034, 105, 20, 121, 145, 3125, 11, 5617, 3241, 6217, 1993, 2749, 2903, 4621, 5, 1499, 263, 273, 83, 11555, 457, 8, 1641, 1127, 12488, 8, 1774, 63, 526, 9016, 6604, 8254, 6, 2655, 6778, 2603, 1185, 7743, 8805, 7, 21, 212, 295, 2154, 82, 201, 9, 779, 15, 263, 20, 300, 82, 2447, 6, 83, 4788, 1774, 15, 19373, 6254, 5, 3206, 10, 14384, 7148, 2452, 1774, 3103, 329, 19501, 17, 2447, 633, 11957, 66, 5, 5107, 1368, 938, 15, 509, 2834, 6, 1975, 9, 1055, 7966, 5, 2385, 438, 10919, 15, 10, 7934, 2054, 5786, 6231, 68, 1815, 5, 3576, 15, 2447, 63, 221, 7967, 83, 120, 5, 58, 12822, 200, 9, 736, 273, 5439, 2618, 85, 83, 4540, 5, 921, 12, 10, 14529, 33, 132, 809, 12, 16476, 116, 17901, 30, 654, 6604, 276, 1043, 1099, 368, 132, 925, 12, 12034, 2364, 6447, 1104, 11, 2357, 2745, 120, 5, 9447, 11921, 12, 3114, 55, 1438, 6819, 7, 62, 7385, 1204, 8159, 9, 1360, 12, 12034, 199, 7415, 27, 300, 989, 12, 3114, 55, 1030, 5917, 1499, 19, 5907, 8159, 48, 12822, 2447, 14, 4554, 1547, 7, 62, 119, 1969, 5222, 2837, 10841, 379, 3295, 7, 5756, 7, 5828, 4998, 839, 276, 2141, 2859, 199, 4043, 15, 5, 7884, 850, 96, 38, 300, 850, 8744, 342, 7317, 11, 79, 295, 2154, 147, 37, 17291, 7611, 7, 779, 1644, 1106, 3198, 5, 274, 15775, 97, 8190, 9899, 11, 1637, 1239, 90, 2489, 5650, 6794, 6, 2837, 44, 15, 409, 12, 382, 5, 9416, 587, 11, 789, 7015, 7, 2362, 11, 10600, 3552, 5237, 307, 1885, 10599, 5907, 8159, 48, 922, 5, 169, 9447, 4841, 6055, 8, 8687, 76, 9, 3352, 10762, 1760, 12622, 300, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,359
10,359
राजनीतिक गतिरोध फुकाउने उद्देश्यले प्रचण्ड सरकारले संसद्‌मा पेश गरेको संविधान संसोधनको प्रस्तावसँगै संघीयता फेरि एकपटक तीब्र विवादको भुमरीमा फसेको छ। संघीय सीमानाको प्रस्तावित हेरफेरलाई लिएर देशका विभिन्न भाग आन्दोलित बनेका छन्। सीमाना हेरफेर गर्न प्रस्ताव गरिएका ठाउँमा मात्र नभएर संघीयताको विरोधस्वरूप अन्य ठाउँमा समेत जुलुस र प्रदर्शन भइरहेका छन्।संघीयता बारेको द्वन्द्व बढेसँगै नेपालमा संघीय प्रणालीको आवश्यकता नदेख्ने नेता र बुद्धिजीवीहरूको स्वर एकाएक ठूलो भएको छ।यसै सन्दर्भमा संघीयताको अहिलेको बहससँग जोडिएका केही पक्षहरूलाई सकेसम्म सजिलो रूपमा केलाउने प्रयास यो लेखमा गरेको छु।संघीयताको औचित्यएकात्मक शासन संरचनामा अभ्यस्त नेपाल राज्यपुनर्संरचनाको उद्देश्यका लागि संघीयतामा पसेको हो। संघीयता नेपालको प्राकृतिक आवश्यकता थिएन –सहमतिको बिन्दुमात्र थियो। राज्यको संरचनालाई परिवर्तन गर्ने माग लिएर सशस्त्र द्वन्द्वमा होमिएको माओवादी, मधेशको क्षेत्रीय अधिकारलाई लिएर आन्दोलनरत मधेशी दल र राज्यसत्तामा प्रभाव जमाएर बसेका कांग्रेस, एमालेबीचको राजनीतिक मिलनबिन्दुका रूपमा अन्तरिम र नयाँ संविधानमा भविष्यको राज्यसंरचना संघीय हुने प्रावधान कोरिएको हो।यस अर्थमा संघीय प्रणालीको अवलम्बनलाई मधेश आन्दोलनलाई राजनीतिक निकास दिने माध्यमका रूपमा बुझिनुपर्छ। यसका अतिरिक्त संघीयताले सीमान्तीकृत र अल्पसङ्ख्यक समूहका लागि राज्यसंरचनामा विगतका तुलनामा सहज पहुँच हुने आशा र विश्वास उत्पन्न गरायो।सामाजिक अन्तर्विरोधका बीच संघीयताको बहसराज्यसंरचनामा अन्तर्विरोध हुन्छन् नै। स्थापनाको समयदेखि नै एकात्मक र एकांकी संरचनामा चलेको नेपालको राज्यसंरचनामा पनि अन्तर्विरोध हुनु अस्वभाविक होइन। सरल र सहज समयमा यस्ता अन्तर्विरोध सतह मुनि लुकेर बस्छन्। जब राज्यको चरित्र र संरचना फेर्ने बहस चल्छ –यस्ता अन्तर्विरोध छतछुल्ल हुन्छन्।संघीयताको बहसमा अहिले देखिएका प्रतिक्रियालाई पनि यही धरातलमा बुझ्न सकिन्छ।संघीय प्रणालीले नेपालको विद्यमान एकात्मक संरचनालाई फेरेर त्यसका ठाउँमा विभिन्न प्रदेश र त्यहाँका जनतालाई नीतिनिर्माणको अधिकार दिन्छ। स्थानीय स्तरमा सीमान्तीकृत र अल्पसङ्ख्यक समूहले सीमित रूपमा भए पनि शासनप्रणालीमा सहभागी हुन पाउँछन्। आफूसँग भएका साधन-स्रोत, अवसर र अधिकार कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय भविष्यमा प्रदेश आफैँले गर्नसक्छन्। सरकारलाई सबैको पहुँचमा पुर्‍याउन र पारदर्शी तथा जवाफदेही बनाउन संबन्धित प्रदेशका जनता स्वयं जिम्मेवार हुनसक्छन्।एकात्मक व्यवस्थामा अभ्यस्त तथा यसबाट सामाजिक र सांकेतिक रूपमा लाभान्वित वर्ग वा समूह संघीयताको विरोधी हुनु स्वभाविक हो।मधेश आन्दोलनसँगै चलेको संघीयताको बहसका क्रममा एउटा निश्चित समूह र वर्ग सदैव संघीयताको घोर विरोधी थियो र रहेको छ। संघीयताले द्वन्द्व बढाउने, देश टुक्र्याउने, यो प्रणाली खर्चिलो र जटिल हुने आदि तर्कसहित ठूला राजनीतिक दलका अधिकांश नेता तथा विभिन्न बुद्धिजीवीले संघीयताको प्रखर विरोधीका रूपमा आफ्नो व्यक्तित्व निर्माण गरेका छन्।यो वर्गको सामाजिक विशेषताका बारेमा यहाँ भनिरहनु पर्दैन। थप के मात्र भन्न सकिन्छ भने संघीयताको तीब्र विरोध गर्ने वर्ग संघीयतामात्र नभएर समावेशीता, सकारात्मक विभेद, धर्मनिरपेक्षता र गणतन्त्रको पनि विरोधी हो। यो वर्ग आफ्नो अस्तित्वरक्षाका लागि हिन्दु राजतन्त्रात्मक एकात्मक व्यवस्था चाहन्छ जस अन्तर्गत राज्यको भावी संरचनामा पनि पहाडी हिन्दु उच्चजातका पुरुष वर्गको नै बोलबाला होस्।सीमा विवादको चुरोनेपाल मिश्रित बसोवास भएको मुलुक हो। मनोगत र ऐतिहासिकबाहेक यो देशमा बसोवासका स्पष्ट क्षेत्रहरू छैनन् जसका आधारमा इथियोपिया, सुडान, दक्षिण अफ्रिका वा भारतमा जस्तो प्रदेशका सीमा रेखाहरू कोर्न सकियोस्। राजनीतिक दलका नेताका घुमाउरा र निरर्थक तर्कलाई पर सारेर हेर्ने हो भने नेपालको संघीयताका सबै सीमा कृतिम हुन्। तिनको औचित्य र आधार राजनीतिक शक्तिहरूबीचको सहमति नै हो।संघीय प्रणालीको स्थापना र सञ्चालनका लागि यो एउटा सहजता पनि हो।यद्दपि, राजनीतिक दलका नेताले यो सहजतालाई बुझ्न सकेनन् र चाहेनन्। प्रदेशका सीमालाई देशका सीमाना झैँ गरेर यसको विवादमा अल्झिने र अल्झाउने काम अहिले पनि जारी छ। मधेशमा दुई प्रदेश बनाउने मधेशी दलको अडान र कुनै हालतमा सीमा हेरफेर गर्नु हुन्न भन्ने अरू दलको अडान संघीयताको मर्म नबुझ्ने र बुझ्न नचाहानेहरूको बदनियत मात्र हो।यो बदनियतको स्रोत देशको माया होइन –जसरी प्रचार गरिएको छ। यसको स्रोत आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र बचाउने र द्वन्द्वको आगोमा आफ्नो राजनीतिक ‘रोटी’ सेकाउने मात्र हो।दुखद् कुरा के छ भने सीमा हेरफेरलाई लिएर द्वन्द्व चर्किँदै गर्दा कुनै प्रभावशाली नेताले एउटा मञ्चमा उभिएर प्रदेशका सीमामाथिको अडान सही होइन -तिनको हेरफेर आवश्यकता अनुसार जहिले पनि गर्न सकिन्छ भनेका छैनन्। देशका सीमा अविभाज्य हुन्, प्रदेशका होइनन् भन्ने स्वर कसैबाट सुनिएको छैन। प्रदेशका सीमाको हेरफेर प्रस्तावलाई कुनै क्षेत्र वा जिल्लालाई टुक्र्याउने षड्यन्त्रका रूपमा मात्र प्रचार गरिएको छ। जसले एउटा समुदाय वा क्षेत्रको अन्य समुदायमाथिको अविश्वास र असम्मानलाई झनै सतहमा ल्याइदिएको छ।राजनितिक नेतृत्त त निकम्मा भयो नै नेपालका मिडियाले पनि सीमा हेरफेरको विषयलाई सकेसम्म अतिरञ्जित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। सीमा हेरफेरको प्रस्तावलाई प्रस्तुत गर्दा प्रदेश टुक्र्याउने, फुटाउने, विभाजन गर्ने आदि शब्दावलीको निरन्तर प्रयोग यसको उदाहरण हुनसक्छ जसले संघीयताबाट असुरक्षित महशुस गर्ने मानिसहरूलाई थप उत्तेजित बनाइरहेको छ।असफल नेतृत्व र पपुलिज्मनेपालको राजनीतिक नेतृत्व देशलाई द्वन्द्वबाट निकास दिनमा असफल रहेको कुरा यहाँ भनिरहनु पर्दैन। अहिलेको राजनीतिक नेतृत्वलाई सार्वभौमिकता, लोकतन्त्र, समावेशीता, विकास, अधिकार वा शान्तिका मूलभूत मूल्यमान्यतामा कुनै चासो छैन। चासो सरकारमा भएका बेला कसरी त्यहाँ टिकिरहने र नभएका बेला कसरी त्यहाँ पुग्ने भन्नेमा मात्र छ। बचेखुचेको ध्यान अब हुने चुनावमा कसरी आफू र आफ्नो पार्टीको बहुमत सुरक्षित गर्ने भन्नेमा छ।तसर्थ, संघीयता, गणतन्त्र, समावेशीता, लोकतन्त्र र धर्मनिरपेक्षता अहिले कुनै राजनीतिक दलको एजेण्डा होइन –रेन्ट सिकिङ्ग (दलाली) को कार्ड मात्र हो।यो सन्दर्भमा संघीयतामाथि एउटा सीमित वर्गबाट चौतर्फी आक्रमण हुनु र आम मानिसले यसबाट असुरक्षित महसुस गर्नु अस्वभाविक होइन। संघीयताप्रतिको गलत बुझाइ र यसबाट सिर्जना भएको द्वन्द्वका लागि राजनीतिक नेतृत्व नै समग्ररूपमा दोषी छ।नेपालका राजनीतिक दल सत्ता स्वार्थ्यका लागि यति धेरै पपुलिस्ट हुँदै गएका छन् कि तिनका नीति र एजेण्डामा ३६० डिग्रीको परिवर्तन आइसकेको छ। प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले पण्डा रामदेवसँग मञ्चमा बसेर गरेको योगाको अभिनय वा एमाले अध्यक्ष ओलीले गरिरहेको भारतीय प्रभावको प्रतिरोध बढ्दो पपुलिज्मका केही सहज उदाहरण मात्र हुन्। वास्तविकतामा त न त दाहाललाई योगा वा रामदेवप्रति मनमा कुनै श्रद्धा होला, न त ओलीलाई राष्ट्रिय स्वाभिमानप्रति गम्भीर चासो।संघीयता खारेज भए के हुन्छमाथि भनिए झैँ नेपाललाई संघीयता चाहिएकै थिएन भनेर सुरुदेखि नै संघीयताको विरोध गर्ने व्यक्तिहरूले फेरि एकपटक यसको प्रतिरोध गर्ने सुवर्ण अवसर पाइरहेका छन्। संघीयताले नै किचलो जन्माएको, यसले द्वन्द्व थप बढाउने र यसलाई खारेज गरेर फेरि एकात्मक प्रणालीमा जाने तर्कका स्वर बलियो हुँदै गएका छन्।यो सन्दर्भमा संघीयता खारेज गर्नुपर्ने मागका केही अन्तर्विरोधलाई हेरौँ।संघीयता वा प्रदेशका सीमा हेरफेरलाई लिएर अहिले भइरहेको किचलो संघीय प्रणालीले जन्माएको किचलो होइन। नेपालमा संघीयता त लागु भएकै छैन। हुँदै नभएको प्रणालीले समस्या जन्मायो भन्नु जायज नहोला। नेपालको विद्यमान द्वन्द्व संघीय प्रणालीलाई राजनीतिक रूपमा अवलम्बन गर्न अनिच्छुक राजनीतिक दलको गैरजिम्मेवारी चरित्रको परिणाम हो। राजनीतिक दलले संघीयतालाई अडान र नाराको विषय त बनाए -यसको संरचना निर्माण र कार्यान्वयनका लागि कुनै जिम्मेवारी निर्वाह गर्न सकेनन्।संघीयता खारेज भएर एकात्मक व्यवस्थामा फर्किँदा नेपाल पुन सुन्दर, शान्त, विशाल र एकीकृत रहन्छ भन्ने मानसिकता पनि आधारभूत रूपमा गलत छ।एकात्मक व्यवस्था विगतमा पनि थियो –अहिले पनि छँदैछ। नेपालसँग एकात्मक व्यवस्थाले सामाजिक न्याय, अधिकार, समावेशिता र सुशासन निश्चित गर्न नसकेको प्रस्ट अनुभव छ। स्थानीय निकायमा दुईपटक भएका निर्वाचनबाहेक आम मानिस र विशेषगरि सीमान्तीकृत वर्ग र समूहले आफ्नो क्षेत्रका लागि नीतिनिर्माणमा सहभागी हुने अवसर पाएनन्। स्थानीय सरकारको अधिकार पनि केन्द्रले खोसेर लग्यो। अहिले स्थानीय निकायको निर्वाचन नभएको १५ वर्ष भइसकेको छ। नेपाली राज्यसंरचनाप्रति गरीब र पिछडिएका वर्गको असन्तुष्टि एकात्मक व्यवस्थाभित्र नै झाँगिएको हो। एकात्मक व्यवस्था नेपाली समाजको अन्तर्विरोध र द्वन्द्वको कारक थियो र अहिले पनि छ।संघीयतालाई खारज गरेर फेरि एकात्मक व्यवस्थामा जाँदा अहिलेका द्वन्द्व एकाएक समाप्त भएर जानेछन् भन्ने विश्वास सतही र गलत छ। यदि जनमतसंग्रह वा अन्य विधिमार्फत् संघीयता साँच्चै खारेज भएमा यसले राजनीतिक र सामाजिक द्वन्द्व झनै बढाउन सक्छ। केही जायज शंका र अनिच्छाका बाबजुद स्वीकार्य भइसकेको संघीय प्रणालीबाट फेरि एकात्मक व्यवस्थामा फर्किने संक्रमणको व्यवस्थापन गर्न नेपालको राजनीतिक नेतृत्व सक्षम हुने आशा गर्न सकिन्न।अन्त्यमा,कुनै सर्वसाधारण नागरिक वा विद्वानले माग गरेकाले नेपाल संघीयतामा गएको होइन। यदि, संघीयताको बहस प्रारम्भीक चरणमा हुन्थ्यो भने संघीयता नेपालका लागि अनुकुल छ कि छैन भन्ने बहस जायज हुन्थ्यो। अब यो प्रणाली द्वन्द्वरत राजनीतिक र सामाजिक समूहको सम्झौताका रूपमा स्थापित भएको छ। यसबाट फर्केर फेरि एकात्मकतामा जाने हो भने यो शासनप्रणालीको सामान्य हेरफेरमात्र हुने छैन। यसले राज्यपुनर्संरचना र लोकन्त्रीकरणका लागि नेपालले विगतका वर्षहरूमा तय गरेका मूल्यमान्यतालाई नै परिवर्तन गर्नेछ।संघीयताबाट फर्केर फेरि एकात्मकतामा जाने निर्णय भएमा यसबाट नेपालमा स्थीरता नचाहाने विदेशी शक्तिहरू त खुशी होलान् नै एकात्मक राज्यसत्ताबाट सदैव लाभान्वित एउटा निश्चित समूह र वर्ग बाहेक यस्तो निर्णयबाट अरू कोही सन्तुष्ट हुन नसक्ला।
Opinion
false
[ 0, 214, 17701, 20047, 30, 2258, 1774, 142, 2349, 43, 1749, 28, 324, 13447, 6, 694, 241, 2875, 704, 2889, 8292, 989, 6, 19760, 8, 6490, 30, 6, 41, 778, 6691, 6, 4669, 12397, 14, 351, 1190, 107, 448, 15502, 1265, 139, 6691, 12397, 24, 694, 1142, 491, 90, 2154, 2875, 6, 1055, 9225, 152, 491, 103, 11604, 9, 911, 3108, 139, 6638, 439, 138, 15292, 1736, 13314, 211, 778, 5691, 857, 9353, 461, 244, 9, 10846, 180, 2001, 6244, 218, 16, 41, 3474, 69, 1531, 2875, 6, 2135, 1983, 63, 4867, 72, 14348, 14, 5389, 1982, 100, 18344, 30, 654, 21, 446, 8, 28, 4719, 6638, 439, 1993, 6481, 3484, 1329, 977, 8632, 17339, 36, 343, 13820, 1167, 141, 9291, 6, 9774, 19, 9584, 6516, 6, 87, 2875, 124, 1113, 857, 924, 325, 6170, 7531, 6, 5596, 1249, 172, 1244, 940, 14, 470, 25, 263, 351, 1405, 1736, 8, 10900, 6, 494, 7, 2497, 6, 1086, 365, 14, 351, 13708, 3023, 596, 9, 11325, 8, 854, 14930, 18, 1901, 724, 7, 684, 2518, 214, 5040, 16170, 12, 100, 5038, 9, 94, 5164, 2753, 6, 343, 1860, 9291, 778, 40, 2525, 18884, 6, 87, 3474, 4749, 778, 5691, 6925, 14, 2497, 9458, 214, 6520, 189, 1743, 12, 100, 11971, 23, 6222, 653, 1343, 2875, 11, 964, 2051, 9217, 9, 20948, 5665, 19, 343, 1860, 9291, 8, 6997, 2191, 727, 1966, 40, 1445, 9, 468, 1955, 12364, 31, 8450, 6418, 657, 10803, 12, 994, 2875, 6, 1983, 4693, 1860, 9291, 8, 6418, 657, 10803, 583, 37, 31, 305, 6, 2571, 37, 26, 1329, 9, 26, 8077, 34, 8632, 2464, 124, 343, 1860, 9291, 8, 15, 6418, 657, 10803, 411, 18760, 5368, 3371, 9, 727, 278, 515, 6418, 657, 10803, 3430, 5374, 15023, 10229, 31, 745, 1244, 2869, 9, 940, 14419, 1983, 8869, 325, 119, 3471, 6418, 657, 10803, 13, 84, 2697, 4298, 2396, 6638, 439, 1993, 1983, 8, 114, 2439, 1585, 14, 15, 430, 9652, 8, 1647, 1538, 6638, 439, 901, 11, 124, 4899, 26, 1329, 940, 14, 4193, 4433, 2161, 491, 107, 147, 9, 4666, 2078, 15796, 6, 365, 10045, 122, 4183, 964, 2051, 9217, 9, 20948, 388, 11, 2197, 100, 99, 15, 977, 15205, 8, 546, 67, 5647, 31, 10096, 73, 1000, 70, 11809, 7, 714, 9, 365, 497, 151, 25, 53, 227, 5030, 147, 3173, 11, 24, 6256, 3009, 1632, 1410, 1966, 8, 869, 4675, 9, 7492, 22, 13917, 285, 18161, 225, 2664, 736, 2692, 3596, 3347, 3009, 3484, 1329, 11709, 17339, 22, 42, 17, 243, 9, 10, 17894, 100, 12786, 767, 50, 388, 2875, 6, 4203, 411, 8484, 87, 16435, 868, 241, 2464, 2875, 6, 1983, 12, 268, 102, 1394, 388, 9, 767, 10, 9494, 2875, 6, 8034, 4203, 38, 9, 35, 41, 2875, 11, 1736, 1932, 7, 207, 10289, 3050, 7, 21, 901, 415, 3503, 9, 4441, 40, 378, 2142, 354, 991, 214, 2019, 1001, 244, 22, 107, 10846, 11, 2875, 6, 9726, 4203, 12, 100, 54, 2867, 101, 48, 139, 382, 767, 6, 243, 3286, 12, 403, 242, 18814, 2543, 31, 298, 105, 90, 853, 363, 29, 2875, 6, 8292, 1055, 25, 767, 2875, 1249, 2154, 4505, 4998, 1606, 2970, 7, 10780, 9, 9925, 15, 4203, 87, 21, 767, 54, 3840, 18, 3260, 12, 19, 1692, 4388, 1329, 26, 1329, 179, 5815, 1657, 636, 1244, 7397, 8632, 15, 1474, 1692, 375, 10888, 12, 500, 767, 6, 37, 2903, 954, 219, 1417, 31, 398, 8, 989, 6, 697, 6386, 3064, 11240, 6578, 16, 647, 87, 4659, 859, 9, 945, 2193, 21, 838, 6578, 12, 893, 11353, 1017, 3726, 393, 19824, 7, 15008, 7, 420, 3601, 50, 1218, 401, 2664, 964, 3114, 49, 16009, 5701, 337, 31, 214, 2019, 244, 12, 6216, 8, 14760, 9, 20995, 2142, 14, 1036, 10, 19542, 1846, 20, 29, 124, 2875, 12, 82, 964, 2037, 61, 606, 3038, 6481, 9, 747, 214, 498, 49, 2518, 688, 37, 87, 6638, 439, 5691, 305, 9, 8148, 19, 21, 102, 8678, 15, 87, 119, 4535, 1210, 7, 214, 2019, 4618, 21, 8678, 14, 1647, 4964, 9, 2878, 6212, 2664, 964, 14, 1190, 6691, 8236, 109, 195, 8059, 12114, 574, 9, 12114, 623, 46, 114, 15, 355, 41, 12160, 89, 147, 356, 3023, 2284, 4379, 9, 75, 5641, 8, 964, 12397, 160, 4515, 53, 974, 2284, 4379, 2875, 6, 5886, 13331, 461, 9, 1647, 9365, 9397, 180, 19920, 90, 87, 382, 19920, 6, 1123, 817, 932, 386, 325, 16736, 1956, 51, 41, 195, 1123, 54, 228, 164, 11907, 9, 1736, 6, 1810, 8, 54, 214, 62, 18, 2367, 6558, 12334, 623, 90, 87, 17568, 3077, 83, 105, 13, 29, 964, 12397, 14, 351, 1736, 8171, 3456, 150, 75, 6804, 4618, 102, 2413, 8, 11619, 2664, 964, 7491, 4379, 1819, 386, 204, 650, 23, 6, 12397, 857, 92, 7840, 15, 24, 363, 1788, 5574, 1190, 964, 6077, 1621, 9057, 6760, 2664, 4931, 53, 2001, 5056, 17, 16814, 6, 934, 2664, 964, 6, 12397, 694, 14, 75, 164, 50, 9894, 10289, 3050, 8500, 12, 100, 90, 1956, 51, 41, 671, 102, 1193, 50, 641, 152, 1193, 7491, 8356, 9, 148, 13006, 14, 10, 5375, 3430, 8, 18453, 6, 41, 431, 708, 8081, 7016, 2787, 60, 9061, 746, 8, 163, 37, 547, 1437, 11, 15, 964, 12397, 6, 3580, 5389, 1248, 18, 3155, 225, 25, 654, 882, 139, 964, 12397, 6, 694, 14, 599, 150, 147, 10289, 3050, 7, 4395, 623, 7, 2295, 25, 378, 17256, 6, 1098, 151, 195, 1295, 3347, 671, 2875, 17, 10036, 6231, 68, 25, 12012, 298, 16791, 16945, 41, 877, 68, 4115, 541, 9, 306, 5062, 13629, 3064, 6, 214, 541, 207, 14, 1736, 17, 6520, 1161, 2592, 35, 83, 242, 18814, 2543, 31, 2135, 214, 541, 14, 16334, 7, 10624, 4505, 4998, 76, 7, 365, 50, 658, 12, 10, 18746, 18270, 8, 75, 1623, 934, 1623, 3502, 73, 260, 497, 621, 10, 4647, 8760, 9, 2802, 260, 497, 621, 990, 53, 8, 90, 41, 12907, 2690, 2989, 6, 648, 169, 40, 2655, 497, 592, 9, 54, 1043, 2208, 1326, 25, 53, 8, 41, 84, 68, 2858, 7, 2875, 7, 1576, 7, 4505, 4998, 2143, 9, 10780, 114, 75, 214, 2284, 5880, 386, 325, 18, 4327, 4775, 2195, 77, 4051, 5371, 52, 10, 6, 3189, 90, 87, 382, 1531, 2875, 312, 102, 2197, 767, 17, 9200, 1510, 411, 9, 1008, 3022, 42, 17, 10036, 2182, 160, 18760, 5368, 2875, 4052, 1361, 5816, 9, 42, 17, 1094, 16, 1736, 12, 19, 214, 541, 37, 2272, 3925, 2999, 41, 3064, 12, 214, 596, 1756, 2784, 744, 12, 19, 943, 85, 306, 5062, 4366, 309, 1236, 27, 146, 5238, 427, 9, 5880, 8, 175, 7360, 3606, 6, 470, 9506, 41, 156, 2071, 757, 11, 306, 5273, 588, 1564, 63, 2413, 8, 1399, 28, 21, 1257, 6, 1263, 50, 684, 117, 1048, 699, 261, 854, 6, 7628, 2494, 306, 5062, 13629, 12, 72, 727, 1295, 90, 606, 7271, 8, 60, 10, 23, 60, 757, 14, 21, 1257, 50, 588, 1564, 475, 2864, 75, 6888, 6979, 10, 23, 60, 851, 14, 111, 7329, 475, 1204, 1623, 31, 6638, 439, 138, 2979, 99, 105, 78, 312, 6830, 8236, 2450, 2875, 16856, 96, 924, 185, 206, 132, 37, 2875, 6, 1055, 25, 3681, 11, 704, 2889, 195, 7628, 25, 9376, 714, 16949, 139, 2875, 11, 37, 20196, 10807, 6, 7, 438, 1736, 298, 1932, 9, 432, 2979, 109, 704, 26, 1329, 4508, 341, 2142, 12, 2001, 1541, 309, 1236, 139, 382, 1531, 2875, 2979, 528, 263, 12, 72, 6418, 657, 10803, 14, 18141, 31, 6638, 439, 138, 50, 2664, 964, 12397, 14, 351, 114, 417, 20196, 778, 901, 11, 10807, 6, 20196, 5368, 211, 2875, 60, 1747, 4229, 934, 309, 590, 901, 11, 200, 406, 33, 382, 2173, 10690, 5465, 31, 124, 4899, 1736, 778, 11335, 214, 100, 6925, 24, 276, 3517, 3355, 214, 2284, 16220, 34, 2869, 6, 1658, 87, 214, 3787, 2875, 14, 4379, 9, 1751, 6, 372, 60, 2489, 204, 3474, 6, 940, 101, 9, 8076, 19, 75, 891, 2152, 24, 14391, 6638, 439, 138, 2979, 266, 26, 1329, 11709, 2648, 4794, 36, 1443, 1179, 7, 3791, 7, 2893, 9, 2597, 3326, 53, 6712, 15, 2445, 100, 1361, 41, 3484, 1329, 179, 3526, 15, 38, 325, 12097, 15, 11140, 1414, 36, 63, 26, 1329, 179, 11, 243, 1045, 7, 10192, 18136, 9, 2984, 1394, 24, 1411, 4295, 841, 41, 122, 5959, 15249, 73, 228, 2193, 1008, 1069, 9, 302, 6961, 964, 2051, 9217, 767, 9, 388, 11, 54, 880, 19, 15796, 8, 546, 40, 714, 11670, 31, 122, 501, 365, 15, 2895, 14401, 18, 18040, 31, 114, 122, 4738, 228, 590, 299, 80, 942, 41, 39, 343, 1860, 9291, 475, 6532, 9, 16300, 767, 6, 5591, 26, 1329, 179, 527, 37, 2862, 4516, 593, 87, 26, 1329, 179, 39, 2683, 6418, 657, 10803, 9, 1736, 6, 9090, 38, 9, 114, 15, 41, 6638, 439, 6202, 13099, 167, 109, 704, 26, 1329, 11709, 1201, 114, 12, 1736, 6244, 2552, 266, 341, 956, 53, 468, 3430, 34, 9, 1361, 41, 548, 4913, 12249, 50, 152, 1476, 4758, 2875, 5660, 2979, 2355, 438, 214, 9, 243, 1736, 10, 5375, 1552, 1785, 72, 10690, 4442, 9, 276, 7851, 12, 11672, 9731, 942, 778, 10004, 704, 26, 1329, 11709, 8509, 3562, 6, 503, 24, 124, 214, 541, 3243, 40, 1445, 24, 6233, 31, 877, 310, 2368, 8, 7, 9579, 3695, 412, 50, 9076, 11, 263, 48, 11, 36, 9584, 251, 5368, 548, 7, 2875, 6, 1983, 2190, 2403, 1214, 1815, 29, 2875, 547, 19, 10068, 13, 146, 104, 53, 1983, 10690, 8971, 169, 21, 901, 1736, 18, 84, 214, 9, 243, 388, 6, 560, 12, 100, 686, 16, 41, 42, 17, 6394, 704, 26, 1329, 3749, 341, 20, 29, 21, 977, 15205, 6, 485, 12397, 1249, 40, 934, 438, 343, 13820, 1167, 141, 9291, 9, 875, 15957, 1709, 12, 19, 643, 6997, 80, 472, 1716, 48, 18270, 14, 37, 470, 8289, 6638, 439, 138, 17, 6394, 704, 26, 1329, 3749, 341, 227, 2355, 42, 17, 211, 20238, 138, 9365, 9397, 819, 498, 49, 60, 2044, 5046, 37, 26, 1329, 11325, 17, 10, 9494, 12786, 102, 1394, 388, 9, 767, 1472, 223, 227, 17, 974, 1128, 8174, 67, 9325, 2553, 31, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,360
10,360
प्रसङ्ग केही हप्ताअघिको हो । झण्डै ६० बसन्त पार गर्दै गरेका एकजना मार्क्सवादी प्राध्यापकले गाउँको पुरानो इनार छोडेर कलकल झरनाको पानी चाखी हेर्ने रहर गरेछन् । साथमा एउटा सानो समूहलाई डोर्‍याउँदै पहाडतिर उकालो लागेको देखेर सो इनारमा वर्षौंदेखि फोहर खान पल्किएको एउटा भ्यागुताले उनलाई ट्यार–ट्यार हकारेछ— ‘थुइक्क पात्तिएको बुढो, पिण्ड खाने यो उमेरमा तरूणीको पछि लाग्छस् ? अब कुकुरले नपाउने दुःख पाउने भइस् ।’ यौन आवश्यकताको व्यवस्थापनका सम्बन्धमा यी कम्युनिष्टहरूभन्दा त पूँजीवादीहरू नै धेरै वैज्ञानिक र व्यवहारिक रहेछन् आफ्नो समूहमा रहँदासम्म ‘महान् क्रान्तिकारी’, अर्को समूहमा प्रवेश गर्नेवित्तिकै ‘निकृष्ट यौन दुराचारी’ भनी टिप्पणी गर्ने प्रवृत्ति नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्रको पुरानै रोग हो । यौन व्यवहारको वैज्ञानिक व्यवस्थापनका सम्बन्धमा त मार्क्सवाद वा कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई असफल नै मान्नुपर्छ । यसै साल प्रकाशित शारदा भुसालको कृति ‘धरातल’ पढ्दा आफूले हृदयदेखि नै साह्रै सम्मान गरेको पूजनीय नेतामाथि प्रश्न उठ्यो । कम्युनिष्ट नेताहरू आफूलाई बाहिर जति स्वच्छ र महान् देखाउँछन् वा प्रायोजितरूपमा देखाइन्छन्, भित्र त्यत्ति नै भ्रष्ट र पतीत हुँदा रहेछन् भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ । भलै शारदा भुसालको लाञ्छना अप्रमाणिक छ । ‘आनुवंशिक जातीय राजनीतिको विभिन्न विनाशकारी दुर्घटनाबाट गुज्रँदै गरेको मानव इतिहासको नदीलाई तटबन्ध गरी विद्युत र नहर निकाल्न सकिन्छ र यसै वास्तविक संसारलाई स्वर्गीय राज्यमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ’ भन्ने वौद्धिक साहसका साथ आफ्नो सारा जीवन यसै ध्येयमा समर्पित गर्ने जर्मन दार्शनिक कार्ल मार्क्सलाई साधुवाद । तर, सो एकल प्रयासलाई अझ परिस्कार र विकास गर्नुको सट्टा त्यसको संरक्षणको नाममा त्यसैलाई अलौकीकरण गर्दै, त्यसभित्रका कमीकमजोरीलाई आफ्नो निहित स्वार्थसिद्ध गर्ने प्रयोजनमा ब्रम्हलुट मच्चाउन पल्किएका कम्युनिष्ट नामधारी गिरोहबाट भने सावधान रहनैपर्छ । यी स्वघोषित कम्युनिष्टहरूको कुरा सुन्दै गर्दा लाग्छ– नेपाली समाज यिनीहरूले निकृष्ट प्रकारले गाली गर्ने गरेको विद्यमान विश्वपुँजीवाद वा साम्राज्यवादका उच्चतम विकासमा पहिल्यै पुगिसकेको छ । अब सोच र चिन्ता त केवल त्यसको सामाजिक व्यवस्थापन वा समाजवाद र त्यसपछिको साम्यवादको हो । हालै निर्वाचित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प चुनावी अभियानभित्रै यौनदुराचारी नै रहेको तथ्यहरू सार्वजनिक भए । तर, जनमतले त्यसका लागि उनलाई सजायँ गर्नुपर्ने आवश्यता देखेन तर, व्यवहारमा हेर्दा कहाली लाग्छ— यी सोम शर्मा ब्राम्हणहरूले कतिबेला आफ्नो सामू झुण्डिरहेको सातुको घैलामाथि लात्ती बजार्ने हुन् र यी भोलिपल्ट भोकै भिक्षाटनमा निस्कनुपर्ने बाध्यताको धरातलमा झर्ने हुन् । व्यक्तिगत यौन मामलालाई निऊँ बनाएर कार्यकर्ता र जनतालाई ताडना दिने तर नेतृत्वले त्यसैलाई आफू अनुकूल व्याख्या गरेर, आफ्नो क्रान्तिकारी मौजा अठ्याइराख्नेहरूको व्यवहारले बताउँछ— यौन आवश्यकताको व्यवस्थापनका सम्बन्धमा यी कम्युनिष्टहरूभन्दा त पूँजीवादीहरू नै धेरै वैज्ञानिक र व्यवहारिक रहेछन् । विश्वपूँजीवादको नाइके भनी गाली गरिएको साम्राज्यवादी अमेरिकाले सम्बन्ध विच्छेदका सम्बन्धमा संसारलाई पछि पारिसकेको छ । असहज र वाध्यात्मक पारिवारिक सम्बन्धका समस्यालाई धेरैहदसम्म हल गरिसकेको छ । श्रीमान् श्रीमती बीचको स्वेच्छिक सम्बन्ध र सन्तानप्रतिको जिम्मेवारीबीचको अन्तरविरोधलाई धेरै हदसम्म समाधान गरेको छ । हालै निर्वाचित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प चुनावी अभियानभित्रै यौनदुराचारी नै रहेको तथ्यहरू सार्वजनिक भए । तर, जनमतले त्यसका लागि उनलाई सजायँ गर्नुपर्ने आवश्यता देखेन । मानव समाजका हरेक वस्तु तथा व्यवहारजस्तै यौन व्यवहारको पनि आफ्नै प्रकारका प्राकृतिक र सामाजिक आयाम छन् । प्राकृतिक रूपमा यो शारीरिक आवश्यकता हो, शान्ति र सन्तुलनका लागि उर्जाको रूपान्तरण र व्यवस्थापन हो । त्यस्तै यो सामाजिक सम्बन्धको अत्यावश्यक र महत्त्वपूर्ण कडी हो, जसको उचित व्यवस्थापनका अभावमा न त सभ्य मानव समाजको अस्तित्व संभव छ, न त व्यक्तिगत जीवनकै । एउटा सफल व्यक्तित्व यी दुई प्राकृतिक र सामाजिक सच्चाइहरूको संयोजन र सन्तुलन हो । आफूभित्रका शारीरिक वा प्राकृतिक क्षमता र आवश्यकताहरूको व्यवस्थापनका तौरतरिकामा नै उसका सांस्कृतिक वा सामाजिक सम्बन्ध र चेतनाका स्तरहरू प्रतिबिम्बित हुन्छन् । यौन एउटा यस्तो जैविकीय–सामाजिक व्यवहार हो, जसमा हरेकले आफ्नो प्राकृतिक आवश्यकताको उचित समाधानका लागि बाँकी आधा संसारको प्रतिनिधित्व गर्ने अर्को एउटा विपरीत लिङ्गीसँग प्रत्यक्ष, भौतिक र निर्विकल्प रूपमा आपू ाई जोड्नैपर्ने हुन्छ । उक्त जोडाइको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध र आयामको अनिवार्यताले समाज वा राष्ट्रमा एउटा अत्यावश्यक र महत्वपूर्ण एकाइका रूपमा परिवारको अस्तित्व सम्भव हुन जान्छ । सो अनुसार समाजमा उक्त परिवारको हैसियत र सम्बन्ध कायम रहन्छ । तथापि संभवतः यौन मानव जातिले सबैभन्दा बढी चिन्तन गरेर पनि समाधान दिन नसकेको पहेली हो । यस सम्बन्धमा विभिन्न कोणबाट बुझाइ र विश्लेषणहरू प्रस्तुत हुनु स्वाभाविकै हो । राज्य व्यवस्था निर्माणको क्रममा भएका लडाईहरूमा पुरुषलाई मारिनु र महिलालाई दासीका रूपमा घिसार्दै घरभित्र ल्याई थुनिनु आम यथार्थ बन्न गयो । साथै सम्पत्ति लगायत सन्तानमाथिको एकल स्वामित्वको सँगसँगै महिलामाथि पुरुष स्वामित्वले पनि निरन्तरता र व्यापकता पाउँदै गयो । परिणामतः पुरुषमा उच्चताबोध र महिलामा हीनताबोध अनिवार्य सर्वव्यापी मानव मनोविज्ञानको रूपमा स्थापित भयो । त्यसैको पराकाष्टास्वरूप नारी देहको क्रय–विक्रयदेखि बलात्कारसम्मका घटनाहरू देखा पर्न थाले । तथापि हाल आएर त्यस कुराले आफ्नो समय–सान्दर्भिकता, वैज्ञानिकता, सामाजिक, साँस्कृतिक, आर्थिक उपादेयता गुमाउँदै गएको स्थितिमा सो पुरुष सत्तालाई चुनौति दिदै विभिन्न स्तरमा नारी विद्रोह पनि छरपष्ट देखिएका छन । चाहे त्यो सिमोन डि विभोर जस्ता नारीवादी लेखिकाहरूको ‘दि सेकेण्ड सेक्स’ जस्ता विश्वविख्यात कृतिहरूमा प्रकट भएका होऊन, वा वर्तमान नेपाली समाजको आम यथार्थ बनेको– वैदेशिक रोजगारीका क्रममा परिवार विघटनका घटनाहरू नै किन नहोऊन् । अर्कोतिर भाषिक–सांस्कृतिक पक्षमा हालसम्म लज्जाका आवरणले छोपिएका, सामाजिक बन्धनले बाँधिएका, महिलाहरूका यौनसम्बन्धी अभिव्यक्ति पनि अब सतहमा आउन थालेका छन् । एउटी छात्राको अभिव्यक्ति सान्दर्भिक हुन सक्छ । ‘यौन वा सेक्स पुरुष महिला दुवैको आवश्यकता हो, यसमा लाज मान्नुपर्ने कुनै कारण छैन पङ्तिकारले आफ्नो अध्यापन कक्षामा आयोजना गरेको ‘आधुनिक संस्कृतिको रुपमा रहेको डेटिङ्ग’विषयक अन्तरक्रियामा एउटी छात्राको अभिव्यक्ति सान्दर्भिक हुन सक्छ । ‘यौन वा सेक्स पुरुष महिला दुवैको आवश्यकता हो, यसमा लाज मान्नुपर्ने कुनै कारण छैन । यसलाई सामाजिक मर्यादाभित्र ल्याउने नाममा कसीका रूपमा पुरुष मनोविज्ञानभित्र स्थापित रहेको कुमारित्वकोे अवधारणा आफैमा विरोधाभाषपूर्ण छ । यदि शौच जाने कुरा प्राकृतिक आवश्यकता हो भने खुरुक्क शौचालय पो जानु त, किन पवित्र मन्दिर खोज्ने ?’– उनको तर्क यस्तो थियो । यौन व्यवहारलाई लिङ्गीय विशिष्ठताको गहिराइमा अवलोकन गर्दा के देखिन्छ भने, यौनक्रीडाको जैविकीय चरणमा महिलाले आफू (आफ्नो अहम् वा चेतना) लाई आफ्नै शरीरबाट अलग गरी सहभागी पुरुषमा एकाकार (समाहित) हुन्छिन् । पुरुषप्रति समर्पित भई पस्किएको आफ्नै शरीरमाथि पुरुषको क्रीडा (सक्रीयता) मा निर्लिप्त भई त्यसबाट उनले अनुभूति गर्ने परावैयक्तिक आनन्द र प्रश्रित शरीरले भोगगर्ने शारीरिक सन्तुष्टि दुबै प्राप्त गर्न सक्ने विशेष क्षमता वा स्थिति प्रकृतिले महिलालाई मात्र दिएको हुन्छ । तथापि, यथोचित वातावरण नपाउँदासम्म महिलाहरू आफ्नो यो रहस्यमय प्राकृतिक विशिष्ठता कुनै पनि मूल्यमा पुरुष सामू खुलाउँदैनन् । अनि, अधिकांश पुरुषहरू महिलाको यो प्राकृतिक रहस्यप्रति अनभिज्ञ रहन्छन् । बरु पुरुषहरूले महिलाको यस्तो समर्पणलाई आफ्नो पुरुषार्थको करामत वा विजयको रूपमा लिने भ्रम पालिरहेका हुन्छन् । उक्त जैविकीय प्रक्रियाको यस्तो संवेदनशीलताको गहिराईलाई आत्मानुभूति गर्ने र सोका लागि उचित प्रकारको वातावरण तयार पार्ने जिम्मेवारीबाट पुरूषहरू सँधै टाढा हुन्छन् । परिणामतः यौन व्यवहारले परिवारभित्रै समेत आत्मिक–सांस्कृतिक प्रतिष्ठा पाउनुको सट्टा यो निस्कृष्ट प्रकारको क्षणिक सम्झौताको तहमा झरिरहेको हुन्छ र सामाजिक, साँस्कृतिक वा आर्थिक समस्याको रूपमा देखा परिरहेको हुन्छ । यो प्राकृतिक वा जैविकीय सच्चाईलाई बुझ्न सकेमा यौन व्यवहारले पारिवारिक वातावरण सभ्य र आनन्दमय बन्न सक्छ । यौन व्यवहारलाई बजारमूल्यमा क्रय–विक्रय गर्ने पूँजीवादले महिलाको उक्त परावैयक्तिक समर्पण भावको उपादेयता कसरी पुष्टी गर्न सक्छ ? यसरी किनिएको अल्पकालिक सन्तुष्टीबाट शारीरिक स्खलनबाहेक बढी के नै प्राप्त होला र ? मार्क्सवादी पण्डाहरूबाट धेरै ठूलो परिवर्तनको आशा नराखेकै बेश । जसको गायत्री मन्त्र नै हो– सँगै रहेसम्म क्रान्तिकारी कमरेड, अलग हुनासाथ यौन दुराचारी पूँजीवादीहरूको चेतनाको उच्चत्तम विन्दु पैसा र बजार विनिमय नै हो भने, उनीहरूबाट यस सम्बन्धमा थप आशा राख्नु बेकार छ । बरु आफूलाई द्वन्द्ववाद र समाजवादका प्राधिकार भनी दावी गर्दै आएका मार्क्सवादी वा कम्युनिष्टहरूले यस विषयमा अलि गम्भिर भएर अध्ययन–चिन्तन गरेदेखि केही व्यवहारिक र भरपर्दो समाधान निस्कन सक्थ्यो कि ? तर, नेपालको सन्दर्भमा पूँजीवाद भन्दा पनि तल्लो स्तरको चेतना र व्यवहारमा रहेका यी मार्क्सवादी पण्डाहरूबाट धेरै ठूलो परिवर्तनको आशा नराखेकै बेश । जसको गायत्री मन्त्र नै हो– सँगै रहेसम्म क्रान्तिकारी कमरेड, अलग हुनासाथ यौन दुराचारी ।
Opinion
false
[ 0, 7867, 72, 1898, 3039, 6, 20, 5, 2048, 1347, 6365, 1521, 71, 48, 1824, 18290, 34, 2420, 11, 286, 6, 1078, 17535, 3257, 2376, 2547, 6053, 6, 387, 9459, 34, 1846, 4224, 120, 956, 5, 2684, 102, 816, 388, 14, 9007, 108, 526, 8183, 1907, 523, 7661, 288, 2474, 194, 17535, 8, 13771, 5855, 837, 14078, 44, 593, 102, 20289, 11, 389, 5673, 18, 86, 7927, 18, 1392, 8070, 178, 1676, 62, 9689, 435, 2387, 900, 2787, 593, 16618, 7, 8774, 1338, 21, 2415, 47, 566, 5077, 6, 186, 1033, 337, 121, 169, 3072, 11, 3867, 1715, 537, 1841, 337, 300, 876, 857, 6, 7088, 895, 208, 1119, 49, 168, 60, 4010, 884, 49, 37, 85, 2023, 9, 10600, 4108, 54, 5132, 4302, 116, 62, 3643, 310, 3827, 2416, 258, 5132, 587, 25, 20976, 62, 708, 8589, 876, 8927, 33, 9688, 45, 1020, 2856, 25, 2091, 39, 1119, 868, 7364, 6144, 652, 20, 5, 876, 1524, 6, 2023, 7088, 895, 60, 18290, 50, 1119, 9458, 2592, 37, 17807, 5, 563, 586, 502, 8525, 6942, 6, 2037, 62, 763, 4356, 59, 45, 7632, 1245, 4476, 132, 37, 7800, 567, 28, 11837, 6831, 244, 312, 609, 16674, 5, 1119, 3656, 1035, 488, 812, 4949, 9, 5151, 6561, 310, 50, 21051, 3925, 8444, 9670, 7, 477, 15804, 37, 7512, 9, 10730, 2210, 342, 4108, 53, 83, 1647, 363, 5, 8882, 69, 8525, 6942, 6, 21375, 14948, 16619, 13, 5, 5512, 864, 10809, 370, 2496, 921, 6, 107, 10, 10097, 1137, 17, 14509, 2846, 28, 604, 802, 6, 758, 14, 14171, 57, 2175, 9, 6703, 3997, 363, 9, 563, 2781, 9949, 8987, 4244, 6699, 24, 363, 45, 53, 19887, 370, 8120, 12, 246, 54, 4232, 368, 563, 15898, 8, 5412, 25, 5960, 9093, 14053, 16167, 14, 14342, 1237, 5, 274, 194, 2495, 654, 14, 1015, 1502, 7313, 9, 76, 160, 6, 4860, 467, 723, 6, 846, 861, 14, 2252, 452, 44, 1709, 71, 7, 291, 7666, 20212, 14, 54, 11195, 2784, 13097, 25, 7968, 8, 10848, 2224, 166, 16492, 23, 14078, 44, 1376, 1119, 157, 6362, 13840, 17, 29, 17269, 1574, 9992, 5, 208, 1311, 11617, 225, 1119, 180, 83, 13318, 150, 1033, 86, 39, 518, 3510, 11, 330, 8589, 8941, 3741, 25, 28, 4899, 237, 2065, 161, 535, 1237, 50, 11856, 12, 12826, 2660, 10739, 10651, 13, 5, 169, 972, 9, 1967, 60, 1939, 467, 243, 503, 50, 3635, 9, 543, 6, 18553, 6, 20, 5, 2171, 886, 426, 4781, 3582, 1996, 644, 3141, 876, 6771, 33, 9688, 37, 35, 1595, 49, 176, 99, 5, 274, 4913, 11, 2161, 19, 389, 1902, 161, 528, 1821, 5455, 138, 4416, 23, 274, 4599, 1438, 13010, 281, 1033, 1676, 208, 7055, 698, 17784, 262, 12287, 54, 10, 10944, 7148, 1973, 603, 97, 6, 1914, 69, 219, 312, 1105, 7450, 443, 461, 112, 9, 208, 5185, 13715, 2448, 3260, 4144, 8, 8750, 1272, 3091, 6, 9652, 8, 13208, 112, 5, 1827, 876, 11528, 14, 330, 12711, 879, 2180, 9, 2078, 60, 6208, 252, 189, 47, 8318, 861, 14, 592, 4436, 2745, 109, 7, 54, 3827, 16536, 148, 780, 6676, 7896, 30, 180, 1524, 11, 10028, 1676, 876, 857, 6, 7088, 895, 208, 1119, 49, 168, 60, 4010, 884, 49, 37, 85, 2023, 9, 10600, 4108, 5, 237, 4966, 161, 535, 7833, 13533, 1020, 3741, 51, 15778, 4502, 463, 10687, 12, 895, 9949, 186, 1521, 4615, 13, 5, 6870, 9, 11264, 1329, 3680, 463, 12, 200, 14, 85, 303, 270, 116, 2093, 2523, 13, 5, 4551, 1420, 994, 6, 15428, 463, 9, 1638, 4052, 891, 2518, 18458, 14, 85, 6994, 925, 28, 13, 5, 2171, 886, 426, 4781, 3582, 1996, 644, 3141, 876, 6771, 33, 9688, 37, 35, 1595, 49, 176, 99, 5, 274, 4913, 11, 2161, 19, 389, 1902, 161, 528, 1821, 5455, 138, 4416, 23, 5, 604, 3214, 317, 1397, 22, 1524, 1597, 876, 1524, 6, 15, 509, 1899, 1113, 9, 243, 1934, 27, 5, 1113, 100, 21, 2699, 857, 649, 658, 9, 5365, 12, 19, 3978, 6, 6699, 9, 503, 20, 5, 617, 21, 243, 463, 6, 8195, 9, 2884, 16506, 34, 649, 1059, 1808, 7088, 5130, 10, 23, 60, 5002, 604, 2683, 3840, 10589, 379, 10, 23, 60, 1827, 368, 96, 5, 102, 349, 2867, 208, 89, 1113, 9, 243, 10698, 435, 180, 4043, 9, 5365, 20, 5, 592, 7666, 2699, 50, 1113, 839, 9, 857, 180, 7088, 21891, 8, 37, 6073, 1231, 50, 243, 463, 9, 3089, 12, 3193, 49, 17051, 225, 583, 5, 876, 102, 223, 4882, 439, 86, 8450, 1524, 649, 1223, 317, 11, 54, 1113, 857, 6, 1808, 925, 12, 19, 805, 1402, 5141, 1957, 25, 258, 102, 4829, 10, 11846, 63, 1186, 7, 993, 9, 3250, 657, 8340, 100, 326, 4966, 10, 597, 5657, 7883, 78, 5, 170, 808, 818, 6, 6494, 243, 9, 1231, 463, 9, 1934, 6, 1867, 8338, 518, 50, 357, 8, 102, 8195, 9, 624, 10513, 12, 100, 3245, 3840, 1839, 67, 1937, 5, 194, 92, 1189, 170, 3245, 5377, 9, 463, 659, 3326, 5, 7013, 10589, 3079, 876, 604, 1506, 11, 282, 118, 4873, 109, 15, 925, 56, 1411, 10943, 2356, 20, 5, 42, 895, 107, 10, 18296, 5816, 9, 1129, 49, 599, 411, 2973, 69, 20, 5, 343, 179, 1871, 268, 73, 9899, 472, 500, 14, 7152, 864, 9, 3221, 4263, 34, 12, 100, 10, 14254, 2782, 458, 10251, 6184, 11405, 2789, 1008, 2725, 756, 2300, 5, 230, 1413, 692, 1638, 7491, 2495, 4942, 6, 7395, 14331, 500, 4942, 11, 15, 2620, 9, 2227, 138, 10, 14538, 2300, 5, 1658, 3079, 500, 8, 375, 138, 5380, 9, 188, 8, 10, 16625, 5380, 1867, 3008, 8193, 604, 8934, 6, 100, 686, 163, 5, 861, 6, 5645, 12, 6112, 9225, 2105, 11275, 6, 4330, 119, 86, 657, 3533, 119, 132, 1492, 5968, 10562, 2159, 1330, 1393, 5, 7013, 340, 1440, 291, 83, 11, 54, 137, 86, 627, 3056, 5800, 370, 4998, 2023, 4998, 5894, 4993, 7, 171, 9536, 2528, 3097, 17030, 251, 5281, 194, 500, 1756, 14, 8617, 3951, 107, 4183, 2105, 4412, 15, 13, 18, 131, 1664, 2439, 683, 5, 2878, 115, 409, 10549, 959, 441, 4266, 18, 519, 2105, 884, 15871, 180, 62, 1607, 11675, 4191, 45, 519, 504, 20730, 11572, 8, 2807, 73, 20, 4220, 23, 7, 50, 1168, 39, 2683, 1008, 2725, 385, 86, 1550, 5884, 268, 831, 8041, 12, 10562, 37, 350, 3717, 65, 4220, 310, 5, 7447, 9062, 86, 17678, 1216, 1610, 17648, 12, 12638, 11, 9640, 1376, 7, 243, 8712, 11, 12509, 12, 7, 5493, 12, 876, 793, 3331, 15, 169, 3430, 8, 865, 1624, 27, 5, 8470, 5506, 6, 3331, 11120, 67, 542, 5, 62, 5170, 23, 50, 4191, 500, 188, 390, 6, 857, 649, 695, 8194, 4201, 1272, 75, 95, 104, 306, 1165, 650, 12, 18, 11, 54, 6333, 5711, 205, 28, 62, 14050, 4716, 88, 35, 13070, 2250, 45, 657, 969, 119, 44, 5099, 8, 8470, 5506, 6, 3331, 11120, 67, 542, 5, 62, 5170, 23, 50, 4191, 500, 188, 390, 6, 857, 649, 695, 8194, 4201, 1272, 75, 95, 104, 5, 432, 243, 5247, 527, 1427, 846, 3340, 34, 12, 100, 500, 8934, 527, 686, 35, 1481, 91, 1690, 6, 30, 2254, 10834, 1055, 33, 12163, 1032, 13, 5, 548, 14543, 341, 83, 1113, 857, 20, 29, 665, 15827, 3998, 941, 2124, 60, 7, 350, 2760, 630, 3258, 3219, 86, 145, 2142, 223, 38, 5, 876, 1524, 14, 5882, 439, 20300, 1993, 15031, 8, 3062, 150, 105, 589, 405, 876, 7907, 591, 6, 4882, 439, 1214, 3195, 592, 77, 9037, 17778, 50, 3089, 52, 10, 14, 509, 1377, 17, 2134, 57, 546, 500, 8, 26, 6661, 77, 13780, 52, 78, 1516, 5, 500, 475, 5412, 568, 306, 3403, 593, 509, 1377, 312, 500, 6, 10, 7907, 591, 77, 68, 7907, 3097, 52, 43, 3250, 666, 3460, 568, 4857, 58, 4030, 25, 5645, 8014, 9387, 370, 2140, 9, 14482, 225, 1377, 11, 4480, 8149, 2699, 11214, 1714, 193, 24, 395, 302, 839, 50, 1395, 2792, 11, 3221, 90, 245, 78, 5, 7013, 7, 10, 19729, 790, 11796, 116, 5493, 54, 21, 8311, 1113, 20300, 138, 75, 15, 4974, 500, 10, 10944, 1375, 8183, 1930, 5, 276, 7, 1001, 14031, 1933, 21, 1113, 5675, 475, 17338, 9545, 5, 2572, 14031, 11, 1933, 223, 5998, 14, 54, 500, 2873, 6, 272, 33, 5671, 50, 1558, 6, 100, 705, 3901, 3290, 3063, 583, 5, 170, 4882, 439, 651, 6, 223, 16944, 6, 18196, 14, 2519, 21110, 25, 9, 194, 12, 19, 1808, 1213, 790, 376, 1436, 891, 17, 8518, 49, 11091, 2087, 583, 5, 1658, 3079, 876, 1524, 11, 831, 3141, 103, 2519, 370, 86, 17678, 5615, 3600, 6, 4860, 21, 12169, 8589, 1213, 17941, 560, 6, 1019, 9415, 1973, 78, 9, 5894, 4993, 50, 171, 6209, 100, 2159, 8266, 78, 5, 21, 1113, 50, 4882, 439, 10698, 255, 14, 1647, 2129, 8, 876, 1524, 11, 3680, 790, 5002, 9, 2140, 61, 119, 756, 542, 5, 876, 1524, 14, 443, 12625, 8, 4330, 119, 86, 657, 3533, 119, 25, 4010, 1237, 11, 1933, 170, 5645, 8014, 9387, 370, 5998, 2749, 6, 9536, 2528, 3097, 497, 16282, 24, 542, 121, 564, 350, 593, 11766, 12, 6307, 8174, 34, 17, 2699, 1710, 6625, 23, 2193, 118, 105, 37, 193, 668, 9, 121, 18290, 34, 306, 5273, 4591, 85, 218, 7352, 1445, 12476, 30, 96, 1250, 367, 5, 1059, 16992, 3247, 37, 20, 86, 10, 241, 1905, 116, 3827, 6778, 7, 2134, 13796, 876, 8927, 33, 9688, 4010, 884, 180, 11005, 375, 2787, 61, 7228, 549, 9, 443, 10856, 37, 20, 405, 1115, 17, 42, 895, 298, 1445, 3264, 18549, 13, 5, 2572, 1035, 1736, 1237, 9, 3635, 12, 550, 6488, 1020, 3218, 71, 254, 18290, 34, 50, 1119, 262, 42, 371, 2036, 7061, 266, 392, 86, 2241, 2051, 23, 120, 132, 72, 10600, 9, 6003, 925, 8750, 13648, 146, 121, 274, 124, 1531, 4010, 1237, 158, 15, 3017, 6374, 3089, 9, 4599, 133, 208, 18290, 34, 306, 5273, 4591, 85, 218, 7352, 1445, 12476, 30, 96, 1250, 367, 5, 1059, 16992, 3247, 37, 20, 86, 10, 241, 1905, 116, 3827, 6778, 7, 2134, 13796, 876, 8927, 33, 9688, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,361
10,361
बुटवलमा आमने सामने भएका प्रहरी र आन्दोलनकारी पाँच नम्बर प्रदेशको सीमाना हेरफेर गर्ने गरी दर्ता भएको संविधान संशोधन प्रस्तावको विरुद्धमा रुपन्देहीको बुटवल शहर अहिले आन्दोलित छ । शुक्रवार बुटवलमा विशाल सभा भयो । अहिले पनि बुटवलमा प्रदर्शन एवं बन्द र हडताल जारी छ । राष्ट्रिय राजनीतिका निकै चतुर खेलाडी मानिने बुटवल क्षेत्रबाट निर्वाचित सांसद एवं नेकपा एमालेका उपमहासचिव विष्णु पौडेलको अगुवाइमा आन्दोलन उठाइएको हो, जसलाई बुटवलबासीले साथ दिएका छन् । विगतको ५ नम्बर प्रदेशबाट पहाडी जिल्लालाई हटाएर तराईमा साढे ५ जिल्लाको एउटा प्रदेश बनाउने संशोधनको प्रस्ताव संसदमा दर्ता हुनासाथ बुटवलमा तातिएको हो । आखिर किन तात्तियो बुटवल ? शुक्रबारको सभामा सहभागीहरु शुक्रबार बुटवलमा विशाल प्रदर्शन निकै सजिलो तरिकाले भयो । नाकाबन्दीपछि भारतप्रति पहाडी समुदायको नकारात्मक दृष्टिकोण बढेको राम्रैसँग बुझेका आन्दोलनका हर्ताकर्ताहरुले प्रदेश विभाजनमा देशै टुक्रयाउन लागेको भन्ने मूल नाराका साथ जनमानलाई त्राशदीको सन्देश दिए । त्यसैले भारतले तराईको भूभाग लिन लाग्यो भन्दै हजारौँको संख्या बुटवलका बासिन्दा सडकमा उत्रिए । नेकपा एमालेले शुक्रवार १२ वटा जिल्लाबाट सर्वसाधारण र कार्यकर्तालाई नि:शुल्क सवारी साधनको व्यवस्था गरेर बुटवलमा उतारेको थियो । उक्त प्रदर्शनमा रुपन्देहीका साथै बाहिरी जिल्लाबाट पनि मानिसहरु ल्याइएका थिए । स्थानीयहरु स्वःस्फूर्त रुपमा पनि आएका थिए । कतिपय मानिसहरु पसल र यातायात बन्द भएका कारणले कामविहीन बनेपछि आन्दोलनको दर्शक बनेर आएका थिए । बुटवलको जनसंख्या ०६८ को जनगणना अनुसार १ लाख १८ हजार छ । ०६८ पछि ५ वर्ष यता बुटवलमा पहाडबाट व्यापक रुपमा बसाइँ सराइ भएको छ । यो शहरमा ५ नम्बर प्रदेशबाट छुट्याइएका प्रस्तावित जिल्ला पाल्पा, अर्घाखाँची, गुल्मी, प्युठान लगायतका जिल्लावासीहरुको उल्लेखनीय बसोबास छ । आन्दोलनकारी के भन्छन् ? लठ्ठी बोकेर आन्दोलनमा उत्रिएकाहरु पाँच नम्बर प्रदेश टुक्रिएमा देश भारतले लिने भन्ने आन्दोलनकारीको प्रतिक्रियाको निचोड एउटै छ । दुई नम्बरको प्रदेश तराईका जिल्लालाई मात्रै समावेश गरी बनाइए पनि देश टुक्रिने/नटुक्रिने भन्ने केही प्रतिक्रिया नदिने एमालेले ५ नम्बर प्रदेशमा तराईका जिल्लालाई मात्र समावेश गरेर बनाउँदा देश टुक्रिने तर्क गरेअनुसार आन्दोलनकारीले पनि एमालेको तर्क सापटी लिएर प्रतिक्रिया दिएका छन् । आन्दोलनमा सहभागिता जनाउन आएका शंकरनगरका मोति अर्यालले ५ नम्बर प्रदेशमा मिलेर बसेका जनतालाई प्रदेश टुक्राएर नेताहरुले देश भारतलाई दिन खोजेको लक्षण देखाएको आरोप लगाए । आफुहरु मिलेर बसे पनि प्रदेश टुक्राएर नेताहरुले जनतालाई लडाउन खोजेको उनले दाबी गरे । हामी मिलेर बसेका छौँ, तर नेताहरुले प्रदेश टुक्राएर जनतालाई लडाउन खोजेका छन्,’ उनले भने, ‘प्रदेश टुक्र्याउनु भनेको देश भारतलाई दिने लक्षण हो ।’ त्यस्तै बुटवल उपमनपा-८ का ६३ वर्षीय भुवनेश्वर दवाडीले पनि भारतकै डिजाइनमा प्रदेश टुक्रयाउने खेल भइरहेको आरोप लगाए । उनले यो राजनीतिक विषय भएको भन्दै सडकमा भन्दा सदनमै छलफल गरेर निकाश निकाले राम्रो हुने बताए । उनले बाबा, आमा पहाडी जिल्लामा रहेको र छोरो मधेसको जिल्लामा रहने गरेको अर्थात दुवै स्थानमा बसोबास रहेका कारण प्रदेश टुक्र्याउनु गलत रहेको बताए । तर, नाम उल्लेख नगर्ने आग्रहमा बुटवलका एक व्यवसायीले राजनीतिक समस्या भएको कारण यसबारे संसदमै लडाइ गर्नुपर्नेमा सडकमा आएर ताण्डव देखाउनु राम्रो नहुने बताए । आन्दोलनकारीले तोडफोड गरेको ट्राफिक आइल्याण्ड आन्दोलनबारे चारथरि मत आन्दोलित शहर बुटवलमा विभिन्न चार पक्षका मानिसहरु भेटिएका छन् । एक- संशोधन विरुद्धको आन्दोलन आवश्यक रहेको ठान्नेहरु भेटिएका छन् । दोस्रो, आन्दोलनलाई गलत ठान्नेहरु पनि भेटिएका छन् । तेस्रो, आन्दोलन नेताहरुको खेल हो भन्दै मौन बस्नेहरु पनि छन् । र, चौथो कित्तामा रमाइलोका लागि आन्दोलनमा लागेको बताउने युवाहरु पनि भेटिएका छन् । आन्दोलन स्थलमा भेटिएका आफ्नो परिचय दिन नचाहने अञ्दाजी ६०/६५ वर्षीय एक वृद्धले आन्दोलन नेताहरुको राजनीतिक खेलमात्रै भएको बताए । निकै रुखो स्वभावमा प्रस्तुत भएका उनले यस्ता आन्दोलन जवानीमा धेरै देखिएको तर दलीय स्वार्थबाहेक अरु केही नपाइएको बताए । ‘आन्दोलन हुन्छ, ज्यान दिने आम जनताका छोराछोरी हुन्छन् तर आन्दोलनमा नेता र उनका छोराछोरी हुँदैनन् ।’ उनले भने- ‘ठुल्ठुला भाषण मात्रै गर्न जानेका नेताहरु खै त आन्दोलनमा ?’ कांग्रेस, माओवादीका जिल्ला नेता सहभागी छैनन् सडक अबरुद्ध गरेर बसेका आन्दोलनकारी शुक्रवार भएको जनसभामा कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्र अर्थात मुख्य तीन दलको सहभागिता एकसाथ देखिएको चर्चा निकै चले पनि सभापछि आन्दोलनमा कांग्रेस र माओवादी केन्द्रका कार्यकर्ताहरुको त्यस्तो खासै सहभागिता देखिएको छैन । स्रोतका अनुसार कांग्रेस र नेकपा माओवादी केन्द्रका नेताले आफ्ना कार्यकर्तालाई आन्दोलनमा सहभागी नहुन निर्देशन दिएका छन् । बुटवलमा आन्दोलन अराजक भएको भन्दै आन्दोलनमा होमिएको अखण्ड ५ नम्बर प्रदेश बचाउ दवाव अभियान समितिले शनिवार साँझदेखि बन्दमा आफ्नो समर्थन फिर्ता लिएको छ । सो समितिका संयोजक रहेका विष्णु पोख्रेल नेपाली कांग्रेसका नेता हुन् । आन्दोलन अराजक बन्दै आन्दोलनकारीलाई लठ्ठीसहित नियन्त्रणमा लिँदै प्रहरी बुटवलको आन्दोलन अराजक भएको अधिकांशको ठहर छ । आन्दोलनकारीले राजनीतिक दलको पार्टी कार्यालय, सरकारी कार्यालय, सरकारी संरचना तोडफोड गर्दा आन्दोलन अराजक भएको अधिकांशको ठहर छ । शनिवार मादक पदार्थ सेवन गरेर प्रहरीमाथि ढुंगामुढा गर्दा केही युवा आन्दोलनकारी पक्राउ परेका थिए । आन्दोलनकारीले बुटवलका विभिन्न क्षेत्र ठेला व्यवसायीलाई कुटपिट गर्नुका साथै फलफूल पसलमा लुटपाट समेत गरेको प्रहरीको भनाइ छ । आन्दोलनमा ठेला व्यवसाय किन चलाएको भन्दै आन्दोलनकारीले उखु, स्याउ, बदाम लगायतका सामान बेच्ने ठेला व्यवसायीलाई कुटपिट गर्दै उनीहरुको फलफुल खाइदिएको व्यवसायीको गुनासो छ । आन्दोलनकारीले तोडफोड गरेको शहिद स्मारक आन्दोलनमा बुटवलको पुष्पलाल पार्क एमालेको युवा संघका कार्यकर्ताले तोडफोड गराएको माओवादीको आरोप छ । त्यस्तै वाणिज्य क्याम्पसका पूर्वसभापतिको नेतृत्वमा होटल कस्तुरी र विप्लव माओवादी कार्यालयमा ढुंगामुढा प्रहार गरिएको माओवादी स्रोतले बताएको छ । यस्तै एमालेकै नेतृत्वमा नेकपा माओवादीको कार्यालयको भवनको सिसाका साथै आन्तिरक राजश्व कार्यालयको झ्यालको सिसा लगायत फोड्ने काम भएको माओवादीको आरोप छ । तर, एमाले कार्यकर्ताले माओवादीमाथि यसरी आक्रमण गरे पनि माओवादी सांसद टोपहादुर रायमाझी चाँहि ‘मान कि न मान, मै तेरा मेहमान’ भनेजसरी एमालेको सभामा सहभागी भए ।
Opinion
false
[ 0, 2092, 8, 1008, 297, 10, 18005, 73, 149, 9, 11262, 311, 534, 1565, 6691, 12397, 25, 57, 601, 16, 324, 1003, 694, 6, 7908, 4283, 6, 2092, 957, 114, 15502, 13, 5, 6926, 2092, 8, 2893, 693, 163, 5, 114, 15, 2092, 8, 911, 331, 538, 9, 13448, 355, 13, 5, 111, 921, 12, 319, 16533, 769, 3689, 2092, 3005, 886, 985, 331, 533, 3281, 20284, 1471, 7068, 3981, 435, 8, 868, 13082, 6, 649, 1642, 2092, 3351, 11, 246, 514, 27, 5, 11256, 198, 534, 147, 17, 1474, 9894, 8648, 8403, 2375, 198, 284, 102, 147, 356, 1003, 6, 694, 3765, 601, 13796, 2092, 8, 2220, 84, 593, 20, 5, 4460, 350, 2220, 4832, 382, 2092, 121, 951, 6, 3986, 546, 55, 951, 2092, 8, 2893, 911, 319, 1982, 2686, 163, 5, 3511, 135, 397, 475, 1474, 2481, 3852, 3088, 663, 4731, 63, 6575, 6176, 6412, 138, 1631, 259, 147, 2295, 8, 207, 69, 10289, 119, 785, 288, 53, 975, 4970, 246, 662, 1296, 14, 10, 7974, 367, 1381, 6, 1603, 425, 5, 383, 2177, 1629, 6, 4850, 423, 1547, 192, 10106, 6, 669, 2092, 12, 3053, 1822, 9872, 5, 533, 4048, 6926, 333, 224, 7463, 3695, 9, 10470, 8602, 825, 1000, 6, 179, 109, 2092, 8, 15673, 6, 38, 5, 170, 6134, 4283, 12, 230, 5555, 7463, 15, 1843, 15787, 66, 5, 122, 55, 1311, 358, 337, 10120, 3514, 88, 15, 254, 66, 5, 824, 1843, 2115, 9, 981, 538, 73, 1089, 46, 4049, 7076, 3556, 1557, 3683, 254, 66, 5, 2092, 6, 1442, 10, 722, 10918, 10, 6, 1970, 92, 127, 129, 672, 93, 13, 5, 10, 722, 10918, 186, 198, 80, 1831, 2092, 8, 1907, 17, 2227, 88, 13887, 1457, 818, 16, 13, 5, 21, 4530, 198, 534, 147, 17, 1608, 744, 7677, 4669, 79, 2264, 7, 4542, 7, 1928, 7, 8581, 873, 79, 2498, 199, 7087, 1387, 13, 5, 11262, 105, 2022, 121, 16544, 34, 2452, 3310, 9253, 55, 311, 534, 147, 10289, 2028, 8, 207, 2177, 705, 53, 11262, 6, 1585, 6, 17848, 1148, 13, 5, 89, 5382, 147, 1629, 12, 9894, 295, 1703, 57, 16759, 15, 207, 10289, 574, 182, 23, 3142, 3533, 574, 53, 72, 1585, 3527, 4048, 198, 534, 2082, 1629, 12, 9894, 90, 1703, 109, 6851, 207, 10289, 574, 2142, 120, 496, 11262, 11, 15, 4296, 2142, 18056, 351, 1585, 514, 27, 5, 3310, 1120, 11935, 254, 3813, 1847, 12, 12279, 7988, 198, 534, 2082, 1543, 1901, 2078, 147, 10289, 1356, 4616, 207, 8386, 56, 3317, 4769, 2744, 728, 4055, 5, 9257, 1543, 4128, 15, 147, 10289, 1356, 4616, 2078, 4900, 785, 3317, 58, 1157, 120, 5, 155, 1543, 1901, 12611, 47, 4616, 147, 10289, 1356, 2078, 4900, 785, 8522, 12245, 58, 405, 62, 5745, 10289, 13606, 639, 207, 8386, 189, 4769, 20, 300, 617, 2092, 1177, 2110, 781, 70, 2590, 183, 5532, 1037, 7837, 1403, 19584, 11, 15, 397, 96, 3148, 8, 147, 10289, 119, 623, 238, 417, 728, 4055, 5, 58, 21, 214, 372, 16, 192, 1822, 158, 6110, 191, 508, 109, 330, 12, 367, 10340, 269, 40, 197, 5, 58, 3773, 7, 835, 1474, 328, 35, 9, 6796, 2253, 6, 328, 791, 28, 1659, 390, 510, 1387, 133, 95, 147, 10289, 13606, 1361, 35, 197, 5, 274, 157, 336, 1891, 710, 8, 2092, 12, 26, 784, 11, 214, 200, 16, 95, 4159, 2102, 191, 4900, 818, 9934, 1822, 1440, 2220, 1076, 181, 13673, 269, 715, 197, 5, 11262, 11, 9987, 28, 2365, 16501, 868, 273, 304, 15386, 674, 15502, 957, 2092, 8, 107, 304, 9736, 1843, 8255, 27, 5, 26, 70, 1003, 1475, 6, 868, 287, 35, 11392, 55, 8255, 27, 5, 308, 7, 9458, 1361, 11392, 55, 15, 8255, 27, 5, 725, 7, 868, 2447, 6, 238, 20, 192, 5482, 585, 55, 15, 27, 5, 9, 7, 1949, 3879, 8, 2844, 12, 19, 3310, 288, 8064, 3746, 15, 8255, 27, 5, 868, 8761, 8255, 54, 2016, 56, 17708, 148, 7828, 581, 535, 1347, 182, 8480, 1037, 26, 4679, 11, 868, 2447, 6, 214, 238, 3731, 16, 197, 5, 319, 2621, 65, 4023, 8, 599, 73, 58, 515, 868, 5639, 34, 8, 85, 631, 47, 9911, 2784, 2193, 677, 72, 19996, 6, 197, 5, 62, 19564, 1738, 1023, 189, 1008, 4097, 4277, 583, 47, 3310, 244, 9, 539, 4277, 4044, 300, 58, 29, 70, 62, 780, 2827, 9826, 7705, 3987, 295, 24, 341, 12, 2447, 6421, 60, 3310, 3219, 724, 7, 8656, 79, 244, 546, 1017, 226, 18870, 109, 1901, 11262, 6926, 16, 662, 3324, 8, 724, 7, 684, 9, 494, 361, 1659, 283, 173, 2284, 1120, 26, 2138, 631, 913, 319, 11586, 15, 693, 135, 3310, 724, 9, 494, 2949, 8829, 6, 1028, 2809, 1120, 631, 104, 5, 7109, 92, 724, 9, 533, 494, 2949, 4618, 369, 10470, 3310, 546, 6015, 730, 514, 27, 5, 2092, 8, 868, 18827, 16, 192, 3310, 10900, 6, 16667, 198, 534, 147, 10579, 8123, 644, 1103, 4246, 1253, 132, 538, 8, 54, 2013, 1226, 656, 13, 5, 194, 1199, 1209, 133, 1471, 8524, 39, 2633, 244, 112, 5, 868, 18827, 1921, 11262, 14, 16544, 34, 354, 2017, 7125, 149, 2092, 6, 868, 18827, 16, 1001, 6, 3032, 13, 5, 11262, 11, 214, 2284, 201, 4301, 414, 4301, 414, 940, 9987, 150, 868, 18827, 16, 1001, 6, 3032, 13, 5, 4246, 15139, 1666, 2267, 109, 149, 312, 4958, 1520, 5001, 150, 72, 391, 11262, 434, 584, 66, 5, 11262, 11, 2092, 12, 107, 164, 6545, 219, 9244, 5913, 7045, 230, 4100, 7298, 12031, 103, 28, 2291, 765, 13, 5, 3310, 6545, 219, 1097, 350, 5879, 192, 11262, 11, 6921, 7, 4837, 7, 14390, 873, 1458, 6235, 6545, 219, 9244, 5913, 71, 1848, 13762, 665, 6316, 6, 784, 6, 1447, 13, 5, 11262, 11, 9987, 28, 12740, 7078, 3310, 2092, 6, 10849, 2905, 4296, 391, 2589, 10637, 9987, 2121, 6483, 728, 13, 5, 617, 1483, 1534, 12, 233, 3324, 2517, 6, 1671, 1160, 19809, 9, 7839, 494, 1829, 4958, 1520, 5001, 1787, 51, 494, 5521, 3457, 13, 5, 726, 684, 96, 1671, 533, 6483, 2260, 7029, 9610, 12, 230, 326, 310, 523, 44, 5676, 2260, 6986, 6, 9610, 692, 5171, 10050, 46, 16, 6483, 728, 13, 5, 274, 684, 10637, 494, 312, 564, 1510, 120, 15, 494, 985, 4076, 131, 702, 6771, 8664, 14149, 62, 1296, 146, 10, 23, 2183, 7, 1639, 60, 4343, 12831, 8, 9390, 29, 16736, 4296, 3986, 546, 99, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,362
10,362
अन्ततः एमाले नेतृत्वले आफूलाई मधेस र त्यहाँका श्रमजीवी जनताविरोधी पार्टीका रुपमा उभ्याएको छ । मधेसका जनताका जायज माग सम्बोधन गर्ने कुरा उठने वित्तिकै एमालेले मधेसीलाई राष्ट्र विरोधी देख्ने जुन चरित्र प्रदर्शन गरिरहेको छ, यसले एमालेको मधेस विरोधी चरित्र सतहमा आएको छ । गोविन्द आचार्य अहिले व्यवस्थापिका संसदमा संविधान संशोधन प्रस्ताव दर्तापछि एमालेले जे जस्ता गतिविधि र तर्कहरु गरिरहेको छ, ती सबै मधेस र मधेसी जनताविरुद्ध छन् । अहिले सतहमा सरकार र प्रमुख प्रतिपक्षी एमालेबीच संघर्ष भएजस्तो देखिए पनि एमालेको लडाई मुख्यतः मधेसविरुद्ध नै केन्द्रित छ भने सरकारको प्रयास मधेसका जनतालाई राष्ट्रिय राजनीतिको मूलधारमा जोड्न केन्द्रित देखिन्छ । प्रधानमन्त्री प्रचण्डले स्पष्ट पारिसक्नुभएको छ, कि अब हिमाल, पहाड र मधेसको सुदृढ एकताबाट मात्रै राष्ट्रिय हित र एकतालाई मजबुद बनाउन सकिन्छ । २०७१ कात्तिक १७ गते एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको हस्ताक्षरमा संविधान सभाको राजनीतिक संवाद तथा सहमति समिति समक्ष बुझाइएको ७ प्रदेशको सीमांकन प्रस्तावलाई नै अहिले सरकारवाट संशोधन विधेयकका रुपमा अघि बढाइएको हो । यहाँ प्रधानमन्त्री प्रचण्डले नेतृत्व गरेको पार्टी माओवादी केन्द्रको प्रस्ताव अघि सारिएको छैन । माओवादी केन्द्रको प्रस्ताव त १० प्रदेशको हो, जसलाई संविधान जारी गर्नुअघि अध्यक्ष प्रचण्डले पार्टीको मत सहित संविधान सभामा दर्ज गराउनुभएको थियो । पहिलो संविधानसभाको राज्य पुनःसंरचना तथा राज्यशक्तिको बाँडफाँड सम्वन्धी समिति एवं उच्चस्तरीय राज्यपुर्न संरचना आयोगले अघि सारेको सीमांकन सम्वन्धी मान्यतामा अहिले पनि अध्यक्ष प्रचण्ड र माओवादी केन्द्रको दृढता छ । तर, आफ्नो प्रस्ताव अघि सार्दा सहमति बन्न नसक्ने देखेर प्रधानमन्त्री प्रचण्डले पटक–पटकको छलफल र संशोधनका विषयहरुबारे जानकारी गराएरै प्रमुख प्रतिपक्षी एमालेको भावनालाई सम्मान गर्ने तथा असन्तुष्ट दलहरुलाई पनि चित्त बुझाउने उद्देश्यले पछिल्लो संशोधन विधेयक संसदमा दर्ता गराउनुभएको हो । यो संशोधन विधेयकमा रहेको सीमांकनसम्वन्धी प्रस्ताव एमाले र कांग्रेसले त्यसवेला संयुक्त रुपमा अघि बढाएकै प्रस्तावको फोटोकपी जस्तै हो । यसलाई आधार बनाएर संविधान संशोधन विधेयक अघि बढाउँदा कांग्रेस, एमालेका साथै मधेसी दलको समेत समर्थन हुने र सर्वसम्मतिको वातावरण बन्ने विश्वासका साथ यो प्रस्तावलाई अघि बढाइएकोमा कुनै आशंका गरिनु हुँदैन । एमालेले २०७१ साल कार्तिक १७ गते पार्टी अध्यक्षकै हस्ताक्षरमा संसदमा प्रस्तुत गरेको सीमांकन सम्वन्धी प्रस्तावमा गल्ती गरिएको थियो भनेर अहिलेसम्म कहीँ र कतै पार्टीमा निर्णय गरेको छैन । यस्तो प्रस्ताव राष्ट्रघाती थियो भन्ने पश्चाताप पनि एमालेका कुनै नेताबाट भएको छैन । तर, अहिले एमालेको त्यही प्रस्ताव सरकारले संसदमा पुर्‍याउँदा भने एमाले नेताहरुले सरकारले ‘राष्ट्र नै विखण्डन गर्न लागेको’ भन्ने जस्ता भ्रामक र कपोलकल्पित आरोपहरु लगाइरहेका छन् । अहिले एमाले नेतृत्व अझखास गरी अध्यक्ष केपी ओलीले संविधान संशोधनको औचित्य छैन, भनिरहँदा उहाँले आफू प्रधानमन्त्री रहँदा संविधान संशोधनका लागि गरेको पहलकदमी र मधेसी मोर्चासँगको लिखित प्रतिवद्धता कसरी भुल्नु भयो गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ त्यतिमात्रै होइन, प्रधानमन्त्रीमाथि सत्तोसराप गर्ने, अराजनीतिक गाली गलौच र प्रदर्शनमा उत्रने काम भइरहेको छ । लुम्विनी क्षेत्रका जनताको भावनामाथि खेलेर भोटको राजनीति गर्ने एमाले नेताहरुले एकपटक ऐनामा आफ्नो अनुहार हेर्ने कि अरुमाथि दोषारोपणको बर्षा लगाएर आफैले आफैलाई ‘सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रवादी’ करार गरिरहने ? हिजो यही प्रस्ताव एमालेले संसदमा प्रस्तुत गर्दा एमाले राष्ट्रघाती नहुने तर सरकारले एमालेकै प्रस्ताव संसदमा पुर्‍याउँदा सरकारबाट राष्ट्रघात हुने रे ! राष्ट्रवादको यो कस्तो अनौठो परिभाषा हो ? एमाले आफूले जे गर्दा पनि ऊ राष्ट्रवादी भइरहने र त्यही कुरा अर्कोले गर्दा राष्ट्रघाती हुने परिभाषा संसारमा कहीँ कतै हुँदैन । हामीले यति छिट्टै के पनि भुलेका छैनाैं भने हिजो सरकारमा रहँदा तत्कालीन प्रधानमन्त्री एवं एमाले अध्यक्ष केपी ओलीले मधेसीमा र्चासँग वार्ताका लागि पटक–पटक लिखित आग्रह र पत्राचार गर्नुभएकै हो । उहाँले संविधान संशोधन गरिने बाँचा मधेसी मोर्चासँग मात्रै गर्नुभएको थिएन कि विशेष दूतका रुपमा तत्कालीन उपप्रधानमन्त्री कमल थापालाई दिल्ली पठाएर संविधान संशोधनको रोडम्याप नै बुझाएको कुरा ताजै छ । त्यो रोडम्यापभित्रै यस्तै खाले संशोधनको प्रस्ताव रहेको कुरा तत्कालिन उपप्रधानमन्त्री कमल थापा स्वयंले सार्वजनिक गरिसक्नु भएको छ । अहिले एमाले नेतृत्व अझखास गरी अध्यक्ष केपी ओलीले संविधान संशोधनको औचित्य छैन, भनिरहँदा उहाँले आफू प्रधानमन्त्री रहँदा संविधान संशोधनका लागि गरेको पहलकदमी र मधेसी मोर्चासँगको लिखित प्रतिवद्धता कसरी भुल्नु भयो गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ । त्यसबेला उहाँको कार्यकालमा संशोधनको औचित्य रहने तर अहिले प्रधानमन्त्री प्रचण्डले हिमाल, पहाड र मधेसको एकता सुदृढ गर्ने, संविधान संशोधनमार्फत् असन्तुष्ट पक्षका केहीमाग सम्वोधन गरेर देशलाई निर्वाचनमा लाने तथा संविधान कार्यान्वयनको वातावरण सुनिश्चित पार्ने पहल गरिरहँदा विरोध हुनु भनेको दुर्भाग्य हो । यस्ता हर्कत गर्नु भनेको राष्ट्रलाई असफल पार्न खोज्नु हो । संविधान कार्यान्वयन प्रक्रियामा भाँजो हाल्नु हो र राष्ट्रिय एकता खल्बलाएर देशमा अराजकता निम्त्याउन खोज्नु हो । जुन काम एमाले जस्तो जिम्मेवार पार्टीका लागि कदापि सुहाउने कुरा होइन । उसको केही विषयमा विरोध छ वा प्रतिपक्षी भूमिकाका कारण सरकारका हरेक कदमको विरोध गर्न चाहन्छ भने लोकतान्त्रिक विधि र प्रक्रियावाटै अघि बढ्नुपर्छ नकि बन्द, हडताल, सदन अवरुद्ध जस्ता निषेधात्मक प्रक्रिया अपनाएर । हो, संसदमा पुगेको संशोधन विधेयकमा दुई तिहाई पुगेन भने संशोधन प्रस्ताव आफै अस्वीकृत हुन्छ, विधेयक अस्वीकृत हुँदा पनि विगतमा संविधान निर्माण प्रक्रियावाटै अलग भएका आन्दोलनरत मधेसी जनजाति दलहरु फेरि पनि अलग हुने अवस्था रहँदैन । ती दल संशोधन प्रक्रियामा आआफ्नै मतसहितस हभागी भए भने पनि संविधान स्वीकार्यताको दायर फराकिलो हुन सक्छ । यसपछि मुलुक निर्वाचनमा जाने ढोका खुल्छ । तर, एमालेको अहिलेको रबैया हेर्दा के देखिन्छ भने उ मधेसी, आदिवासी जनजातिका मागहरु कुनै पनि हालतमा सम्बोधन नहोस् भन्ने चाहन्छ । ऊ प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले यी समस्या समाधान गरेको देख्न चाहन्न । ऊ अझै मधेसी मोर्चालाई आन्दोलनमै गएको देख्न चाहन्छ । यो सरकारले चुनाव नगराओस् भन्ने उसको भित्री मनसाय हुन सक्छ । उसको नयाँ संविधानले संस्थागत गरेका एजेण्डा भाँडमै गए जाओस् भन्ने सोच पनि हुन सक्छ । ऊ मधेसीको माग पूरा गर्नुलाई ‘राष्ट्रघात गर्नु वा राष्ट्र टुक्राउने खेल खेल्नु’ ठान्दछ, (हेर्नुहोस् वामदेव गौतम सहितका एमाले नेताहरुका भनाइ) । वास्तवमा यस्तो सोचले राष्ट्रलाई एकतावद्ध पार्न सहयोग पुग्दैन । मधेसका जनताको भावनामा ठेस पुर्‍याएर राष्ट्रिय एकता सुदृढ हुन सक्दैन भन्ने कुरा एमालेले जति छिटो मनन् गर्न सक्छ, त्यति छिटो राष्ट्रले निकास पाउने छ । एमालेको मधेसी जनतालाई पराई ठान्ने रवैयाकै कारण देशको राजनीतिक समस्याले निकास पाउन सकिरहेको छैन । अझै पनि समय छ, एमाले नेताहरु गम्भीर बनून्, राष्ट्रका समस्या सबै मिलेर हल गर्ने प्रधानमन्त्री प्रचण्डको प्रस्तावमा सकारात्मक ढंगले सोचुन् । मधेसी, आदिवासी, जनजाति, दलित, महिला लगायत यो देशका उत्पीडितहरुलाई अधिकार दिलाउन प्रधानमन्त्री प्रचण्डले लामो संघर्षको यात्रापार गर्नुभएको छ । उहाँले अझै पनि गरिव र श्रमजीवी वर्गको हक, अधिकारका लागि आफ्नो लडाईलाई भिन्न रुपमा जारी राखेको कुरा खुला र स्पष्ट नै छ । परिवर्तनका लागि एमाले नेताहरुको धेरै ठूलो त्याग र बलिदान भएको छैन होला, तर प्रधानमन्त्री प्रचण्डले अगुवाई गरेको जनयुद्धको बलमा स्थापित संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका लागि हजाराैं नेपाली आमाका सर्वोत्तम छोराछोरीहरुले रगत बगाएका छन् । नेपालमा गणतन्त्र ल्याउन धेरै ठूलो वलिदान, त्याग र तपस्याभएको छ । गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता, धर्म निरपेक्षता, सामाजिकन्याय, संविधानसभाबाट संविधान निर्माणसहितका यी उपलब्धीहरुलाई संस्थागत गरेको संविधानको कार्यान्वयनवाटै थप उपलब्धी हासिल गर्ने आधार तयार हुन सक्छ । अहिले प्रधानमन्त्रीले संविधान कार्यान्वयनका लागि जुन पहलकदमी अघि बढाइरहनु भएको छ यो राष्ट्र र जनताको हितमा छ र, यसबाट राजनीतिक निकासको मार्गचित्र स्पष्ट भएको छ । (आचार्य प्रधानमन्त्रीका प्रेस सल्लाहकार हुन्)
Opinion
false
[ 0, 5196, 684, 8318, 1035, 2253, 9, 4666, 13185, 736, 8301, 1462, 88, 5385, 8222, 13, 5, 2253, 12, 4097, 10690, 263, 1149, 25, 83, 2932, 297, 13465, 4048, 2942, 14, 357, 4203, 6632, 253, 2869, 911, 699, 379, 438, 4296, 2253, 4203, 2869, 3430, 8, 123, 13, 5, 2486, 2075, 114, 5607, 3765, 324, 1003, 694, 601, 135, 4048, 750, 519, 2277, 9, 2142, 55, 699, 379, 271, 82, 2253, 9, 2942, 736, 1327, 27, 5, 114, 3430, 8, 196, 9, 110, 4778, 684, 428, 1896, 99, 1093, 2814, 15, 4296, 9899, 10, 13189, 2253, 1327, 37, 1936, 13, 29, 501, 654, 2253, 12, 2078, 111, 921, 6, 12754, 8, 5657, 1936, 589, 5, 156, 3576, 893, 4385, 14045, 379, 146, 169, 1488, 7, 1907, 9, 2253, 6, 7106, 850, 17, 295, 111, 2111, 9, 850, 14, 7873, 2061, 270, 285, 363, 5, 4425, 507, 734, 130, 684, 117, 1090, 698, 3778, 2062, 8, 324, 4826, 214, 4487, 22, 688, 250, 6317, 18109, 6, 301, 1565, 14777, 694, 14, 37, 114, 196, 1650, 1003, 1108, 12, 88, 234, 9338, 20, 5, 242, 156, 3576, 541, 28, 201, 494, 2428, 694, 234, 10319, 104, 5, 494, 2428, 694, 60, 217, 1565, 649, 1642, 324, 355, 14203, 117, 3576, 1043, 674, 660, 324, 3986, 512, 4879, 14821, 6, 38, 5, 113, 2595, 6, 343, 16423, 22, 343, 3799, 6, 8947, 6038, 250, 331, 6613, 343, 517, 450, 940, 1828, 234, 8408, 14777, 6038, 844, 8, 114, 15, 117, 1774, 9, 494, 2428, 15225, 13, 5, 274, 54, 694, 234, 2336, 685, 688, 756, 1389, 2474, 156, 3576, 7235, 6, 508, 9, 1003, 12, 372, 55, 273, 125, 5260, 69, 110, 4778, 4296, 1644, 14, 567, 25, 22, 6816, 3487, 14, 15, 3472, 7303, 2258, 532, 1003, 1108, 3765, 601, 14821, 6, 20, 5, 21, 1003, 8886, 35, 14777, 20406, 694, 684, 9, 2953, 291, 12424, 511, 88, 234, 11388, 96, 694, 6, 1523, 44, 998, 487, 20, 5, 432, 747, 879, 324, 1003, 1108, 234, 21538, 33, 724, 7, 3281, 230, 2942, 2284, 103, 2013, 40, 9, 7946, 3707, 790, 1014, 468, 12, 246, 21, 694, 14, 234, 9338, 8, 75, 4312, 6721, 849, 5, 4048, 4425, 586, 1071, 734, 130, 201, 117, 96, 2062, 8, 3765, 599, 28, 14777, 6038, 694, 8, 3552, 51, 38, 185, 1191, 9276, 9, 1366, 5805, 227, 28, 104, 5, 223, 694, 20140, 38, 53, 20087, 15, 3281, 75, 244, 17, 16, 104, 5, 274, 114, 4296, 516, 694, 142, 3765, 869, 526, 15633, 29, 684, 4616, 142, 62, 6181, 37, 16102, 24, 288, 45, 53, 519, 20418, 9, 10, 44, 14369, 8340, 225, 728, 55, 18824, 12, 27, 5, 114, 684, 541, 1015, 1385, 68, 57, 117, 1090, 1048, 324, 1003, 6, 6481, 2424, 2607, 8810, 436, 592, 156, 4302, 324, 1003, 12, 19, 28, 19877, 9, 2942, 2612, 2133, 1433, 5764, 497, 16486, 97, 163, 1204, 609, 3423, 16, 13, 15971, 69, 1074, 156, 312, 190, 2787, 65, 68, 17946, 1803, 148, 11347, 3741, 7012, 452, 384, 9, 6134, 16975, 46, 417, 13, 5, 17983, 880, 779, 1644, 312, 11772, 2550, 6, 921, 25, 684, 4616, 2889, 803, 33, 8, 54, 3125, 1846, 146, 677, 312, 4455, 33, 7268, 480, 6, 7084, 1686, 3465, 8985, 14889, 168, 218, 9177, 45, 4932, 15496, 121, 1941, 430, 694, 4048, 3765, 599, 150, 684, 20140, 715, 47, 142, 684, 96, 694, 3765, 869, 526, 15633, 5638, 357, 5105, 40, 1512, 264, 6133, 6, 21, 1184, 5729, 4623, 20, 121, 684, 1245, 750, 150, 15, 1517, 9177, 14026, 9, 516, 83, 258, 11, 150, 20140, 40, 4623, 4132, 9276, 1366, 849, 5, 334, 943, 4725, 105, 15, 2130, 11, 12, 104, 12326, 29, 1941, 3502, 4302, 712, 156, 331, 684, 117, 1090, 1048, 2942, 8, 9, 8473, 63, 1968, 12, 19, 7235, 1433, 710, 9, 7933, 160, 4735, 96, 20, 5, 436, 324, 1003, 421, 8863, 33, 2942, 2612, 63, 295, 933, 924, 146, 302, 9103, 12, 88, 712, 6690, 2041, 5508, 2101, 4751, 18, 324, 1003, 6, 4112, 61, 6096, 37, 5706, 83, 10187, 69, 13, 5, 115, 4112, 61, 6096, 3141, 726, 5807, 1003, 6, 694, 35, 83, 3029, 6690, 2041, 772, 2692, 11, 176, 353, 7099, 16, 13, 5, 114, 684, 541, 1015, 1385, 68, 57, 117, 1090, 1048, 324, 1003, 6, 6481, 2424, 2607, 8810, 436, 592, 156, 4302, 324, 1003, 12, 19, 28, 19877, 9, 2942, 2612, 2133, 1433, 5764, 497, 16486, 97, 163, 1204, 609, 3423, 16, 13, 5, 3642, 1539, 10866, 1003, 6, 6481, 791, 47, 114, 156, 3576, 1488, 7, 1907, 9, 2253, 6, 850, 7106, 1803, 324, 1003, 4758, 6816, 9736, 72, 8, 294, 16128, 109, 207, 14, 1289, 12624, 22, 324, 7543, 790, 3964, 1436, 1661, 14125, 1055, 411, 639, 8723, 20, 5, 515, 15494, 160, 639, 357, 14, 2592, 1370, 8579, 20, 5, 324, 794, 3736, 2081, 161, 3136, 340, 1018, 20, 9, 111, 850, 665, 1312, 2139, 1356, 838, 12569, 18496, 8579, 20, 5, 253, 46, 684, 401, 3596, 1462, 19, 13713, 1210, 14767, 297, 83, 386, 5, 1224, 72, 371, 1055, 13, 50, 4778, 634, 12, 95, 2067, 317, 2668, 6, 1055, 24, 5815, 29, 1561, 1476, 9, 651, 1650, 69, 234, 17598, 10, 23, 1034, 538, 7, 13448, 7, 6110, 4250, 519, 6953, 1329, 651, 7673, 18, 5, 649, 3765, 493, 1003, 8886, 89, 7325, 1485, 23, 29, 1003, 694, 1953, 9438, 1738, 1108, 9438, 342, 15, 3526, 324, 101, 651, 1650, 69, 2134, 73, 13708, 2942, 2072, 3487, 704, 15, 2134, 40, 265, 13585, 5, 271, 596, 1003, 3736, 14736, 69, 674, 354, 68, 444, 5931, 34, 99, 29, 15, 324, 9731, 1993, 5681, 5502, 67, 542, 5, 8875, 647, 1289, 341, 2743, 17208, 5, 274, 4296, 2135, 9, 220, 4610, 1438, 105, 589, 29, 580, 2942, 7, 2106, 2072, 12, 263, 55, 75, 15, 5641, 8, 1149, 6950, 53, 5815, 5, 1517, 1774, 1861, 142, 208, 200, 925, 28, 1760, 17453, 5, 1517, 544, 2942, 2612, 14, 868, 191, 251, 1760, 5815, 5, 21, 142, 731, 513, 33, 7143, 53, 1224, 4121, 11952, 67, 542, 5, 1224, 94, 4186, 2763, 48, 5880, 17466, 191, 1533, 1430, 7143, 53, 972, 15, 67, 542, 5, 1517, 2942, 6, 263, 364, 160, 14, 62, 6181, 5105, 160, 50, 357, 10289, 623, 238, 15534, 45, 6567, 4784, 7, 13906, 108, 8984, 1342, 660, 12, 684, 2447, 12, 765, 52, 5, 3469, 223, 972, 11, 357, 14, 850, 8744, 1370, 202, 11902, 5, 2253, 12, 779, 1644, 8, 6545, 68, 869, 10, 14523, 111, 850, 7106, 67, 1916, 53, 83, 4048, 812, 2370, 221, 310, 24, 7688, 1047, 2370, 357, 11, 6520, 537, 13, 5, 4296, 2942, 2078, 1036, 597, 11392, 19116, 96, 95, 817, 214, 200, 11, 6520, 1141, 7567, 6, 104, 5, 544, 15, 137, 379, 684, 2447, 1204, 2166, 12408, 7, 8146, 200, 82, 1543, 2093, 25, 156, 9447, 694, 8, 1606, 2758, 972, 9679, 5, 2942, 7, 2106, 7, 2072, 7, 1455, 7, 188, 692, 21, 1190, 13284, 344, 365, 6351, 156, 3576, 402, 1896, 6, 646, 7925, 933, 13, 5, 436, 544, 15, 13555, 9, 13185, 767, 6, 1392, 7, 365, 12, 19, 54, 9899, 14, 3570, 88, 355, 1351, 83, 1375, 9, 893, 37, 13, 5, 8959, 19, 684, 2447, 6, 85, 218, 4712, 9, 9341, 16, 104, 6979, 47, 156, 3576, 15302, 28, 5173, 6, 5952, 686, 778, 1561, 1576, 12, 19, 93, 12326, 39, 835, 12, 16936, 4277, 259, 2312, 9841, 12, 27, 5, 211, 1576, 1144, 85, 218, 14963, 3117, 7, 4712, 9, 6227, 7292, 13, 5, 1576, 7, 2875, 7, 18136, 7, 640, 12258, 4998, 243, 10727, 7, 12557, 324, 101, 9567, 208, 11290, 344, 2763, 28, 2551, 794, 1650, 69, 298, 11290, 1305, 25, 747, 376, 67, 542, 5, 114, 2840, 324, 8076, 19, 253, 19877, 234, 11956, 11381, 16, 13, 21, 357, 9, 779, 5042, 13, 9, 7, 42, 17, 214, 6520, 6, 17876, 893, 16, 13, 5, 11806, 11371, 156, 12, 1478, 2845, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,363
10,363
जयकृष्ण गोइत इतिहास साक्षी छ कि ०८ दिसम्वर, १८१६ का दिन चीनदेखि भय–आक्राान्त ब्रिटिश ईष्ट इण्डिया कम्पनीले नेपाललाई चीनको पक्षमा जान नदिन नेपालका राजाको स्वीकृति र अनुमोदनका लागि स्मरण–पत्र प्रस्तुत गरयो । हाम्रो मातृभूमि ‘तराई’का मेचीदेखि राप्ती नदीसम्म तथा वर्तमान नेपाल–भारत सीमादेखि उत्तरका भू–भाग मात्र स्मरण–पत्रको कुटिल चालद्वारा कम्पनीले नेपाललाई दिएन, तराईवासीहरुलाई नेपालको गुलाम बन्न समेत विवश पारियो । स्मरण–पत्रको बूँदा–७ मा उल्लेख गरियो कि यदि किसानहरुको अतिरिक्त तराईवासीहरु मध्येबाट कुनै व्यक्ति सम्पति त्याग गरी कम्पनीको क्षेत्रमा बस्न चाह्यो भने उसको लागि कुनै अवरोध खडा गरिने छैन । ११ दिसम्बर, १८१६ का दिन स्मरण–पत्रको शर्तहरुलाई नेपालका राजाद्वारा स्वीकार गरी स्वीकृतिको मुहरबन्द पत्र ब्रिटिश ईष्ट इण्डिया कम्पनीलाई सुम्पियो । इतिहासको घटना क्रममा त्यतिवेला उत्तरको शक्तिशाली चीन र घाम न अस्ताउने विश्वका शक्तिशाली ब्रिटिश साम्राज्य नेपालकै पक्षमा भए । अतः तराईवासीहरूले नेपालको गुलामी विरूद्ध सशक्त र दीर्घकालीन विद्रोह गर्न सकेनन् । फलतः स्मरण–पत्रको बूँदा –७ अनुसार तराईका किसान(श्रमशक्ति)लाई नेपालको गुलाम बन्नै प¥यो र अन्यलाई सम्पत्ति त्याग गरी मजदूर वा भिखारी भएर कम्पनीको क्षेत्रमा बस्न सक्ने अर्थात अन्य तराईवासीहरुलाई पनि स्मरण–पत्रको बूँदा –७ को शर्त अनुसार विवश भएर आँसुको नुनिलो ढिका पिएर नेपालको गुलाम बन्न वाहेक अर्को विकल्प रहेन । सन् १८५७ देखि भएको सैनिक विद्रोह र प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको दमनमा नेपाल सरकारद्वारा दिएको सहयोगलाई ‘उत्कृष्ट सेवा’ को दर्जा दिदै १ नवम्वर, १८६० का दिन ब्रिटिश सरकारले नेपालसँग एक सन्धि ग¥यो । यसै सन्धि–पत्र मार्फत राप्तीदेखि महाकालीसम्म तथा वर्तमान नेपाल–भारत सीमा चिन्हदेखि उत्तरका तराई भू–भाग नेपालको राजालाई दियो ।यसरी हाम्रो मातृभूमि मेचीदेखि महाकाली नदीसम्मको ‘तराई’ कुनै शाहवंशीय राजा, महाराजा वा नेपालीको विजित भू–भाग नभई ब्रिटिश स्वार्थका कारण नेपाललाई हस्तान्तरित भू–भाग हो । नेपालको इतिहासको सिंहावलोकनले हामीलाई बताउँछ कि ‘तराई’ नेपालको अभिन्न अङ्ग थिएन, होईन । सन् १८५७ देखि प्रारम्भ भएको स्वतन्त्रता संग्राम लगभग ९० वर्ष पश्चात १५ अगस्त, १९४७ को मध्य रात्रिमा ब्रिटेनको औपनिवेशिक शासनबाट मुक्त भएर ‘भारत’ एउटा स्वाधीन राष्ट्र बन्यो । २६ नवम्वर, १९४९ को भारतीयहरुको संवैधानिक सभाद्वारा स्वीकृत ‘भारतको संविधान’ २६ जनवरी, १९५० का दिन जारी गरेपछि त्यसै दिन विश्वको राजनीतिक रंगमञ्चमा ‘भारत’ एउटा सम्पूर्ण प्रभुसत्तासम्पन्न लोकतन्त्रात्मक गणराज्यको रुपमा अवतरित भयो । ३१ जुलाई, १९५० का दिन भारत–नेपाल र ३० अक्टुवर, १९५० का दिन ब्रिटिश–नेपाल बीच काठमाण्डौंमा सम्पन्न भएको दुबै सन्धिहरुको धारा–८ अनुसार मेचीदेखि महाकालीसम्मको तराईमाथि नेपालको शासन गर्ने अधिकार रहेन । त्यसपछि तराईमाथि नेपालको अधीनता पूर्णतः अनधिकृत र अवैध हो । यति वेलासम्म बन्दुकको भरमा टिकेको अवैध नेपाली शासनलाई बन्दुकबाट नै ध्वस्त परेर तराईलाई स्वतन्त्र गर्न २५ जुलाई, २००४ तदनुसार २०६१, श्रावण १० गतेदेखि हामी सशस्त्र लड्दैछौं । ०८ दिसम्वर, १८१६ ब्रिटिश ईष्ट इण्डिया कम्पनीद्वारा तराई र तराईका मूल निवासीहरुलाई नेपालको गुलाम बनाउने दिन अगामी ०८ दिसम्वर २०१६ को २००(दुई सय) वर्ष पुरा हुन गईरहेको छ । जनतान्त्रिक तराई मुक्ति मोर्चा(क्रान्तिकारी)को तेश्रो केन्द्रीय समितिको बैठकले ०८ दिसम्वर, २०१६ तदानुसार २०७३, मंसिर २३ लाई ‘कालो दिन’ घोषणा गर्दै सो दिन ‘तराई बन्द’ गर्ने निर्णय लिएको हो । (लेखक गोइत जनतान्त्रिक तराई मुक्ति मोर्चा(क्रान्तिकारी) संयोजक हुनुहुन्छ ।)
Opinion
false
[ 0, 2158, 5128, 1262, 435, 84, 802, 9614, 13, 146, 10, 6400, 1662, 68, 6404, 18, 7, 672, 6325, 183, 56, 486, 132, 3560, 11412, 6190, 4035, 5683, 10, 255, 1664, 11395, 1117, 2450, 486, 6, 1216, 481, 5654, 547, 4953, 3151, 9, 5401, 12, 19, 3476, 86, 1422, 599, 1174, 382, 5, 212, 17414, 7812, 597, 45, 12, 4562, 132, 4955, 758, 116, 22, 1168, 8165, 964, 132, 451, 12, 11185, 90, 3476, 86, 1422, 6, 4954, 2321, 3578, 215, 1117, 2450, 425, 23, 7, 1629, 2498, 344, 124, 1797, 7697, 756, 103, 14180, 1521, 855, 5, 3476, 86, 1422, 6, 10, 11656, 3906, 10166, 43, 336, 1400, 146, 548, 10396, 6, 1343, 1629, 2498, 55, 755, 17, 75, 530, 7774, 4712, 57, 1972, 144, 1364, 7023, 926, 29, 1224, 19, 75, 3416, 3423, 421, 104, 5, 348, 19785, 7, 672, 6325, 183, 56, 3476, 86, 1422, 6, 3357, 344, 547, 318, 215, 1697, 57, 3151, 6, 918, 2882, 10976, 894, 5683, 10, 255, 1664, 11395, 558, 14, 19100, 382, 5, 802, 6, 573, 268, 1047, 12424, 451, 6, 2522, 486, 9, 3914, 10, 23, 12818, 623, 2373, 2522, 5683, 7094, 4971, 1216, 99, 5, 9725, 1629, 2498, 262, 124, 1797, 219, 1124, 13113, 4865, 9, 3628, 4412, 24, 4964, 5, 1378, 3079, 3476, 86, 1422, 6, 10, 11656, 3906, 10, 10166, 92, 1629, 12, 1725, 1087, 10432, 3799, 52, 14, 124, 1797, 7697, 756, 69, 9695, 9, 152, 14, 1413, 4712, 57, 11432, 50, 20452, 266, 1972, 144, 1364, 395, 1659, 152, 1629, 2498, 344, 15, 3476, 86, 1422, 6, 10, 11656, 3906, 10, 10166, 10, 6, 3357, 92, 14180, 266, 8264, 6, 5890, 3503, 6410, 12, 13697, 18, 124, 1797, 7697, 756, 13866, 258, 1836, 7396, 5, 154, 672, 12121, 153, 16, 1617, 4412, 9, 804, 261, 2702, 713, 4165, 6, 6319, 8, 36, 196, 215, 245, 202, 14, 11643, 1348, 8589, 162, 45, 10, 6, 7890, 3951, 127, 1981, 6404, 18, 7, 672, 7360, 183, 56, 5683, 142, 36, 63, 26, 2852, 3763, 5, 563, 2852, 86, 1422, 902, 4955, 132, 3963, 116, 22, 1168, 8165, 964, 5725, 132, 451, 12, 1629, 11185, 124, 9742, 3223, 4972, 327, 212, 17414, 4562, 132, 3963, 758, 2364, 7812, 597, 45, 75, 12745, 439, 318, 7, 9557, 50, 39, 6, 441, 3178, 11185, 1699, 5683, 2784, 12, 95, 2450, 8797, 7168, 225, 11185, 20, 5, 124, 802, 6, 815, 33, 181, 3390, 3573, 928, 10028, 146, 7812, 597, 45, 124, 13432, 4329, 9546, 6118, 5, 154, 672, 12121, 153, 2190, 16, 2702, 713, 4165, 1685, 2773, 80, 3291, 299, 10612, 7, 476, 11585, 10, 6, 792, 13490, 8, 11022, 6, 20662, 977, 17, 1977, 266, 62, 7618, 45, 102, 3614, 3274, 23, 357, 3462, 5, 1211, 1981, 6404, 18, 7, 476, 13362, 10, 6, 261, 199, 2738, 693, 215, 2588, 62, 7618, 6, 324, 45, 1211, 3585, 7, 12973, 183, 56, 355, 741, 861, 56, 3454, 214, 18019, 8, 62, 7618, 45, 102, 629, 5052, 12616, 11714, 2143, 1329, 16732, 6, 88, 1633, 1791, 225, 163, 5, 1845, 3612, 7, 12973, 183, 56, 397, 86, 3064, 9, 607, 14049, 3142, 181, 18, 7, 12973, 183, 56, 5683, 86, 3064, 994, 6139, 8, 203, 16, 1714, 2852, 199, 1767, 9858, 92, 4562, 132, 3963, 2364, 1629, 312, 124, 977, 25, 365, 7396, 5, 543, 1629, 312, 124, 11911, 138, 622, 3079, 10, 18775, 9, 3632, 20, 5, 943, 5613, 116, 7299, 6, 4644, 15598, 6, 3632, 39, 977, 14, 7299, 17, 37, 7753, 4305, 1629, 14, 999, 24, 464, 3612, 7, 11980, 20867, 16344, 7, 4760, 217, 3011, 155, 1405, 4900, 458, 5793, 5, 10, 6400, 1662, 68, 6404, 18, 7, 672, 6325, 5683, 10, 255, 1664, 11395, 558, 215, 1629, 9, 1629, 12, 975, 3561, 344, 124, 1797, 7697, 356, 56, 148, 6901, 10, 6400, 1662, 68, 6404, 18, 3817, 10, 6, 5550, 1087, 5891, 140, 52, 80, 866, 67, 17458, 13, 5, 662, 10193, 1629, 2815, 2612, 1087, 15821, 52, 6, 4854, 565, 955, 1300, 10, 6400, 1662, 68, 6404, 18, 7, 3817, 60, 270, 8291, 2033, 7, 907, 1016, 10, 14, 62, 12, 743, 56, 45, 362, 71, 194, 56, 7812, 597, 538, 45, 25, 227, 656, 20, 5, 77, 7510, 44, 1262, 435, 84, 662, 10193, 1629, 2815, 2612, 1087, 15821, 52, 1209, 1334, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,364
10,364
लैंगिक हिंसा बिरूद्धको १६ दिने अभियान भोलि सम्पन्न हुँदैछ । १६ दिने अभियान आ-आफ्नै सोंच, विचार र शैलीमा बिभिन्न संघसंस्था, संगठन, ब्यक्ति-ब्यक्तित्वहरूले मनाइरहेका छन् ।  यस अवसरमा मलाई पनि आफ्ना केही विचारहरू पाठकहरूसमक्ष पस्कन मन लाग्यो । यस अभियानबाट पितृसत्तावादी र महिलावादी सोंचमा के परिवर्तन आयो ? अभियानले के सन्देश दियो ? उत्साहपूर्वक अभियानमा सहभागी पुरूष मित्रहरूले महिलाहरूमाथि गर्दै आएको ब्यबहारमा के परिबर्तन गर्नु भयो ? अभियानमा सहभागी हामी महिलाहरूले के परिवर्तन गर्यौं ? दिनभरि समानता र अधिकारको चर्को भाषण गर्ने अनि बेलुका घर गएर तरकारीमा नुन चर्को भयो भनेर स्वास्नी त कुट्दै छैनौं ? साँच्चै पुरूष मित्रहरू ! यस अभियानबाट स्वास्नीलाई हेप्न छाड्नु भो त ? मलाई लाग्छ, अभियान चलाउनु र दिवस मनाउनु मात्र ठूलो कुरा होइन । त्यस्ता अभियान र दिवसले दिने सन्देश अनि दैनिक जीवनमा गरिने ब्यबहार चाहिँ मुख्य कुरा हो । यस अभियानमा लैंगिक हिंसाबारे शहरकेन्द्रित केही बहस अवश्य आरम्भ भएको छ । तर जहाँ बहस हुनु पर्ने हो र ब्यवहारमै परिबर्तन ल्याउनु पर्ने हो त्यहाँ खास केही हुन सकेको छैन । लैंगिक हिंसाको मापन गर्ने हो भने शहरमा भन्दा ग्रामीण इलाकामा साथै शिक्षित,सम्पन्न परिवारमाभन्दा अशिक्षित, बिपन्न परिवार र खासगरी दलित समुदायमा बढी हुने गरेको छ । अधिकांश महिला अधिकारकर्मी अभियन्ताहरू शहरका तारे होटलहरूमा गोष्टी, सेमिनार गरेर समय बिताइरहेका छन् । मेरो अनुरोध छ- जुन समाज र समुदायमा समस्या बढी छ, समाधान पनि त्यहीँ गएर खोजौं । अन्यथा, परिणाम टाउको दुखेको औषधि नाइटोमा दले बराबर हुनेछ । हामी २१ औं शदीको दोश्रो दशकमा छौं । विज्ञान प्रविधि र सूचना सन्चारमा आएको अभूतपूर्व परिवर्तनले मान्छेको चेतना, सोंच र बानिब्यहोरामा समेत ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेको छ । हिंसाको स्वरूप र परिभाषामा पनि परिवर्तन आएको छ । समान लिंगमा हुने हिंसाको एउटा मुख्य कारण पुस्तान्तरणले ल्याएको समस्या हो । आमा-छोरी र सासू-बुहारीको बीचमा घरघरमा समस्या बढिरहेको छ । सासूको खुट्टा किन ढोग्ने, बुहारी भनेकी नोकर्नी हो, छोरीलाई जस्तो माया किन गर्ने ? जस्ता सोच कतिपय सासू-बुहारीमा देखिन्छ विगतमा संस्कारका नाममा कतिपय विभेदकारी चलनमाथि गौरव गरिन्थ्यो, आज ती चलनलाई हिंसाको रूपमा परिभाषित गरिएको छ । यसको अर्थ विगतका सबै संस्कारहरू खराब थिए भन्ने पक्कै होइन । समाजमा आएको परिवर्तन सँगसँगै कतिपय संस्कार समस्याको रूपमा देखिन थाल्छ, त्यस्ता संस्कारलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्दै लैजानु पर्दछ । पतिव्रताको नाममा प्रत्येक दिन बिहान उठेर लोग्नेको गोडाको पानी खानु, लोग्नेले नखाई स्वास्नीले खानु हुन्न भनेर दिन दिनभरि भोकै बस्नु, लोग्ने, घरपरिवार र समाजको डरले अन्याय सहेर बस्नु वास्तवमा संस्कारका नाममा गरिने हिंसा नै हो । तर, आफ्ना अग्रज अभिभावकहरूलाई आदर गर्नु, सेवा र सम्मान गर्नु सबैको कर्तब्य हो । आदरपूर्वक छोराले आमाबाबुको, बुहारीले सासूको गोडा ढोग्नु हाम्रो नेपाली सभ्यताको परिचय हो । अर्थात् आफ्ना अग्रज अभिभावकहरूप्रति आदर र सम्मान ब्यक्त गर्नु मानव सभ्यताकै परिचय हो। सम्मान ब्यक्त गर्ने शैली आ-आफ्नो संस्कार अनुसार अलग अलग हुन्छन् । मान्छे चेतनशील सामाजिक प्राणी हुनाको नाताले अग्रजलाई आदर र सानालाई प्यार गर्नु उसको कर्तब्य हो । हाम्रो समाजमा महिलाले महिलामाथि गर्ने हिंसा पनि डरलाग्दो छ । समान लिंगमा हुने हिंसाको एउटा मुख्य कारण पुस्तान्तरणले ल्याएको समस्या हो । आमा-छोरी र सासू-बुहारीको बीचमा घरघरमा समस्या बढिरहेको छ । सासूको खुट्टा किन ढोग्ने, बुहारी भनेकी नोकर्नी हो, छोरीलाई जस्तो माया किन गर्ने ? जस्ता सोच कतिपय सासू-बुहारीमा देखिन्छ । यो खासमा पुरातन सोच राख्ने सासू र आधुनिक सोच राख्ने बुहारीबीचको अन्तरबिरोध हो । आधुनिकताका नाममा सासूलाई केही नबुझेकी गँवार ठान्ने र हेप्ने प्रवृत्ति बुहारीहरूले र परम्पराका नाममा अलिकति छोटो लुगा लगाएकी बुहारीहरूलाई वाईफाले भन्दै बदनाम गर्ने संकीर्ण सोच सासूहरूले त्याग्नु पर्छ । सासूले बुहारीलाई छोरीको माया दिने र बुहारीले सासूलाई आमाको सम्मान गर्ने गर्नुपर्दछ । एकले अर्कालाई दोषारोपण गरेर समस्याको समाधान हुँदैन । हाम्रो समाजका कतिपय संस्कार, परम्परा रूढिवादी मात्र होइन, लैंगिक रूपमा असाध्यै विभेदकारी पनि छ । रजस्वला भएकी नारीलाई छुन हुन्न, छोएको खानु हुन्न, अपवित्र हुन्छे भनेर पशुवत ब्यवहार गर्ने, लोग्नेको दीर्घायुका निम्ति स्वास्नीले निराहार व्रत बसिदिनु पर्ने तर स्वास्नी बिरामी भएको बेलामा लोग्नेले पानीसम्म तताएर नदिने, खुट्टा भए जुत्ता कति कति भन्दै लोग्नेले स्वास्नी थुपार्दै हिँड्ने, स्वास्नी कोही परपरूषसँग राम्रै नियतले बोली भने पनि रण्डी, बेश्याको बात लाग्ने, लोग्ने आफ्नै कालगतिले मर्दा पनि स्वास्नीमाथि पोइ टोकुवीको आरोप लाग्ने, आजिवन लोग्नेको नाममा विधवा जीवन बिताउनुपर्ने, स्वास्नी मरी भने बिभिन्न बहानामा ३ महिना नबित्दै अर्की स्वास्नी भित्र्याउने, स्वास्नी जति नै विदुषी भए पनि लोग्नेले बोलेपछि बोल्न नहुने, बोलिहाले पोथी बास्यो भनेर आरोप लाग्ने जस्ता कुसंस्कार अझै पनि हाम्रो समाजमा छँदैछ । हामी नारीहरू पछि पर्नुका दुई कारण छन् : पहिलो पितृसत्तावादी सोच अर्थात हीन भावना र दोश्रो समानताको नाममा निरपेक्ष समानता खोज्ने विकृत मानसिकता संस्कार, परम्परा, धर्म, रीतिरिवाजको नाममा यस्ता रूढिवादी र विभेदकारी चलनलाई मान्नु हुन्न । यस्तो कुरा हिंसा त हुँदै हो, यसले समाज विकासमा पनि ठूलो अवरोध सिर्जना गर्दछ । जुन समाजमा ब्यवहारिकरूपमै नारी-पुरूष समान हुन्छन् त्यस समाजको विकासको गति निकै तीब्र हुन्छ । संविधानमा लेखिने शब्दमा मात्रै समान भनेर पुग्दैन,ब्यबहारमै विभेद अन्त्य गरिने कुरा लेख्नु पर्छ र विभेद अन्त्य हुनु पनि पर्छ । स्वीटजरलैंण्ड जस्तो विकसित देशमा समेत नारी-पुरूष समानता ब्यबहारमै हुनुपर्ने कुरा संविधानमा लेखिएको छ । शब्द र कर्मको साम्यता आजको सबभन्दा ठूलो समस्या हो । हामी नारीहरू पछि पर्नुका दुई कारण छन्: पहिलो पितृसत्तावादी सोच अर्थात हीन भावना र दोश्रो समानताको नाममा निरपेक्ष समानता खोज्ने विकृत मानसिकता । विगतका संस्कार र रूढिवादी सोच सबै ठीक थिए, तसर्थ सबै लागू गर्नुपर्छ भन्ने भ्रम पनि हामीसँग छ । त्यस्तै आधुनिक हुने नाममा विगतका विज्ञानलाई पनि अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि छ हामीसँग । माथि ब्याख्या गरिएका कुसंस्कारहरू अपनाएर वा विज्ञानलाई अस्वीकार गरेर हामी कहीँ पुग्दैनौं । नारी-पुरूष समानता लागु गर्न मुख्यत: अंश र वंशमा नारीको अधिकार ब्यबहारिक रूपमा स्थापित हुन जरूरी छ । हुनत अंश दिने परम्पराले सन्तानमा परनिर्भरता बढाउने विकृति पनि देखिएको छ । मेरो निजी विचारको कुरा गर्ने हो भने अबको युगमा सन्तानलाई अंश होइन, असल संस्कार र जीवनोपयोगी शिक्षा दिनुपर्छ । मैले यहाँ भन्न खोजेको कुरा मात्रै के हो भने, अधिकारमै लैंगिक विविधता भयो भने कहिल्यै पनि लैंगिक समानता हुन सक्दैन । समानताका नाममा असंभव कुरा माग गर्ने विकृत मानसिकता पनि हामी केही आधुनिक नारीहरूमा मौलाउँदै गइरहेको छ । जस्तै आमा बन्ने अधिकार प्रकृतिले हामी महिलालाई मात्र दिएको छ । यसमा महिलाले गर्व गर्नुपर्छ न कि पुरूषसँग समानताका नाममा बच्चा जन्माउने कुराको माग गर्नु । बच्चा हुर्काउने जिम्मेवारी आमा र बाबु दुवैको बराबर हुँदाहुँदै पनि स्तनपान गराउने अधिकार प्रकृतिले आमालाई मात्र दिएको हुँदा स्वाभाविक रूपमा बच्चा हुर्काउने जिम्मा बाबुकोभन्दा आमाकै बढी हुन्छ । समानता सापेक्ष हुन्छ । अप्राकृतिक रूपमा समानता खोज्नु र प्राकृत कुरामा समानता नदिनु विकृत मानसिकता हो । यी दुबै विकृत मानसिकताबाट नारी-पुरूष मुक्त हुनु पर्दछ । एक अर्काले एक अर्काको अस्तित्व समान रूपमा स्वीकार गर्ने, अवसरहरू समान रूपमा उपलब्ध गराउने, अझ केही समयसम्म महिलालाई बिशेषाधिकारसहित हरेक क्षेत्रमा विशेष अवसर दिने, ब्यवहारिकरूपमै बराबर अधिकार सुनिश्चित गर्ने, संस्कार र परम्पराको नाममा रूढिवाद र कुसंस्कार त्याग्ने, हिंसा गर्नेलाई कानुनको दायराभित्र ल्याउने, गर्न सके मात्रै लैंगिक विभेद र हिंसा ब्यवहारमै अन्त्य हुनेछ ।
Opinion
false
[ 0, 12761, 2020, 453, 2899, 2482, 6, 709, 189, 644, 2638, 203, 3067, 5, 709, 189, 644, 6044, 69, 16576, 7, 679, 9, 5070, 1851, 6255, 7, 1546, 7, 4150, 70, 7075, 4806, 1690, 262, 221, 4620, 27, 5, 42, 822, 377, 15, 369, 72, 679, 49, 14647, 4377, 306, 3403, 23, 221, 1547, 5, 42, 644, 17, 18778, 884, 9, 188, 884, 16576, 8, 105, 470, 1324, 121, 644, 11, 105, 1603, 3223, 121, 3988, 2618, 2906, 546, 8518, 16626, 11, 5493, 312, 71, 123, 16609, 8, 105, 14698, 160, 163, 121, 2906, 546, 155, 5493, 11, 105, 470, 16919, 121, 12597, 4504, 9, 3344, 4787, 3987, 25, 276, 4831, 159, 1029, 1654, 8, 5890, 4787, 163, 185, 14216, 60, 4954, 458, 9589, 121, 5660, 8518, 16626, 264, 42, 644, 17, 14216, 14, 1391, 131, 450, 9135, 97, 1873, 60, 121, 377, 6129, 644, 14316, 9, 960, 3137, 97, 90, 218, 83, 386, 5, 1834, 644, 9, 960, 11, 189, 1603, 276, 489, 2059, 421, 16609, 2422, 283, 83, 20, 5, 42, 2906, 12761, 2020, 273, 957, 10221, 72, 1983, 5734, 3338, 16, 13, 5, 47, 1061, 1983, 411, 177, 20, 9, 18633, 191, 14698, 8896, 177, 20, 621, 1812, 72, 67, 760, 104, 5, 12761, 2020, 6, 6270, 25, 20, 29, 4530, 158, 2768, 2501, 8, 230, 9407, 7, 11714, 3846, 168, 20645, 7, 453, 8345, 831, 9, 3662, 1455, 4469, 118, 40, 28, 13, 5, 1001, 188, 9632, 6881, 49, 957, 12, 14315, 1160, 472, 1262, 1664, 1964, 13941, 109, 137, 4226, 4620, 27, 5, 229, 1559, 13, 70, 253, 518, 9, 4469, 200, 118, 379, 925, 15, 5903, 1029, 1542, 848, 5, 6576, 7, 1658, 3381, 10042, 1164, 9628, 65, 8, 512, 11, 4223, 447, 5, 155, 828, 733, 1535, 1381, 6, 2533, 1310, 8, 922, 5, 1267, 707, 9, 165, 154, 2294, 8, 123, 15964, 470, 11, 6414, 3089, 7, 16576, 9, 753, 708, 7075, 1451, 10655, 103, 218, 470, 5804, 2838, 13, 5, 2020, 6, 3312, 9, 4623, 8, 15, 470, 123, 13, 5, 1745, 4994, 8, 40, 2020, 6, 102, 283, 95, 2911, 2051, 1997, 11, 1314, 200, 20, 5, 835, 70, 12994, 9, 16668, 70, 2061, 9323, 6, 1946, 8168, 8, 200, 4683, 13, 5, 16668, 6, 3163, 350, 12057, 12492, 7, 7778, 29, 98, 13398, 8846, 649, 8447, 401, 932, 350, 25, 121, 519, 972, 824, 16668, 70, 2061, 9323, 8, 589, 3526, 1813, 12, 846, 824, 2970, 1943, 1328, 312, 3521, 8307, 7, 136, 271, 1328, 14, 2020, 6, 100, 9047, 51, 13, 5, 195, 469, 6997, 82, 1813, 49, 3718, 66, 53, 4340, 386, 5, 1189, 123, 470, 7395, 824, 1813, 6209, 100, 3126, 6499, 7, 1834, 1813, 14, 19340, 5569, 71, 4317, 97, 1379, 5, 3147, 14229, 1993, 846, 774, 56, 637, 8715, 9074, 6, 1262, 591, 6, 387, 6101, 7, 9074, 11, 7478, 597, 14216, 11, 6101, 4515, 185, 56, 12597, 13715, 4889, 7, 9074, 7, 6025, 9, 2683, 1951, 11, 5123, 190, 8974, 4889, 3469, 1813, 12, 846, 421, 2020, 37, 20, 5, 274, 369, 6829, 2462, 410, 10081, 160, 7, 162, 9, 567, 160, 1410, 19087, 20, 5, 10081, 2618, 717, 11, 12383, 6, 7, 7778, 11, 16668, 6, 1262, 591, 12057, 294, 1018, 212, 39, 3665, 6, 2016, 20, 5, 971, 369, 6829, 2462, 49, 475, 10081, 9, 567, 7496, 160, 604, 3665, 96, 2016, 87, 567, 7496, 25, 3215, 6044, 65, 1813, 92, 2134, 2134, 583, 5, 916, 13633, 2885, 243, 5571, 67, 33, 6, 10674, 6829, 14, 10081, 9, 1203, 14, 5716, 18, 160, 1224, 19087, 20, 5, 212, 1189, 3195, 14331, 25, 2020, 15, 11566, 13, 5, 1745, 4994, 8, 40, 2020, 6, 102, 283, 95, 2911, 2051, 1997, 11, 1314, 200, 20, 5, 835, 70, 12994, 9, 16668, 70, 2061, 9323, 6, 1946, 8168, 8, 200, 4683, 13, 5, 16668, 6, 3163, 350, 12057, 12492, 7, 7778, 29, 98, 13398, 8846, 649, 8447, 401, 932, 350, 25, 121, 519, 972, 824, 16668, 70, 2061, 9323, 8, 589, 5, 21, 1812, 8, 17443, 972, 810, 16668, 9, 1306, 972, 810, 7778, 2518, 1693, 749, 10803, 20, 5, 14413, 12, 846, 16668, 14, 72, 10971, 98, 473, 161, 1884, 11392, 9, 1391, 131, 461, 2091, 7778, 262, 9, 1173, 12, 846, 5814, 2645, 4704, 4055, 98, 7778, 410, 8407, 2107, 11, 192, 11248, 25, 20106, 972, 16668, 262, 15041, 97, 664, 5, 16668, 11, 7778, 14, 5762, 932, 189, 9, 7778, 11, 16668, 14, 3563, 567, 25, 8717, 5, 26, 11, 1459, 14, 4455, 33, 7268, 480, 109, 6209, 925, 849, 5, 212, 3214, 824, 1813, 7, 1173, 6016, 8776, 884, 90, 1074, 12761, 100, 9264, 2970, 1943, 15, 13, 5, 17984, 2358, 2105, 14, 682, 23, 4515, 7, 8344, 6101, 4515, 7, 148, 11379, 78, 30, 185, 2196, 181, 84, 18633, 1803, 9074, 6, 14452, 12, 1232, 14216, 11, 17696, 2808, 12081, 7743, 177, 47, 14216, 1307, 16, 2499, 9074, 11, 387, 116, 19989, 18, 3527, 7, 3163, 99, 6461, 465, 465, 192, 9074, 11, 14216, 9193, 7925, 458, 9130, 7, 14216, 1128, 1036, 131, 2899, 969, 63, 4731, 7097, 11, 5036, 29, 15, 9, 7222, 7, 1250, 5455, 33, 6, 11595, 770, 7, 9074, 509, 2296, 7971, 11, 17128, 15, 14216, 312, 941, 435, 12113, 97, 1887, 6, 728, 770, 7, 136, 91, 2151, 9074, 6, 846, 16558, 368, 9552, 1272, 7, 14216, 74, 327, 29, 1851, 8399, 175, 429, 10, 15156, 11767, 14216, 4056, 7, 14216, 812, 37, 441, 2515, 969, 34, 99, 15, 9074, 11, 5411, 135, 3640, 715, 7, 12517, 702, 11, 11025, 3177, 926, 185, 728, 770, 519, 867, 14310, 544, 15, 212, 1189, 13, 13246, 5, 155, 2105, 49, 186, 6735, 12, 89, 95, 27, 209, 113, 18778, 884, 972, 1659, 10, 4355, 1644, 9, 2533, 4504, 6, 846, 12258, 4504, 3258, 11948, 6712, 1813, 7, 1173, 7, 8433, 18728, 6, 846, 515, 6016, 8776, 884, 9, 2970, 1943, 1328, 14, 12155, 4515, 5, 223, 83, 2020, 60, 309, 649, 438, 518, 2660, 15, 218, 3416, 1094, 787, 5, 253, 1189, 18633, 370, 15316, 2105, 70, 517, 566, 969, 1745, 583, 291, 2683, 2722, 1582, 319, 8292, 78, 5, 5164, 446, 574, 8069, 295, 1745, 185, 11902, 7, 7075, 11860, 18, 191, 2970, 919, 421, 83, 11808, 664, 9, 2970, 919, 411, 15, 664, 5, 10, 6761, 166, 167, 18, 59, 4081, 1076, 401, 2584, 838, 103, 2105, 70, 517, 566, 969, 4504, 16609, 191, 1259, 83, 5164, 2040, 13, 5, 761, 9, 2179, 6, 18346, 138, 1091, 10, 3705, 218, 200, 20, 5, 155, 2105, 49, 186, 6735, 12, 89, 95, 27, 184, 113, 18778, 884, 972, 1659, 10, 4355, 1644, 9, 2533, 4504, 6, 846, 12258, 4504, 3258, 11948, 6712, 5, 6997, 1813, 9, 6016, 8776, 884, 972, 82, 2412, 1677, 3740, 82, 996, 1192, 53, 3901, 15, 7430, 13, 5, 617, 1306, 40, 846, 6997, 1267, 14, 15, 4782, 25, 2091, 15, 13, 7430, 5, 633, 17345, 1142, 867, 14310, 49, 7673, 18, 50, 1267, 14, 4782, 109, 155, 9276, 11902, 848, 5, 2105, 70, 517, 566, 969, 4504, 1747, 24, 10, 19741, 3494, 9, 3225, 8, 2105, 6, 365, 16609, 370, 100, 686, 67, 12530, 34, 13, 5, 67, 84, 3494, 189, 1173, 11, 1638, 8, 17165, 1932, 4911, 15, 631, 13, 5, 229, 711, 679, 6, 83, 25, 20, 29, 169, 6, 5740, 1638, 14, 3494, 1074, 4045, 1813, 9, 368, 65, 131, 14188, 307, 5315, 5, 257, 242, 853, 3317, 83, 295, 105, 20, 405, 365, 191, 12761, 2930, 163, 29, 1536, 15, 12761, 4504, 67, 1916, 5, 4504, 12, 846, 148, 1860, 11518, 83, 263, 25, 11948, 6712, 15, 155, 72, 1306, 2105, 472, 21666, 69, 5205, 13, 5, 487, 835, 1014, 365, 2792, 11, 155, 3221, 90, 245, 13, 5, 695, 3195, 6240, 1192, 10, 23, 146, 8518, 63, 4504, 12, 846, 1625, 13602, 3664, 263, 160, 5, 1625, 17204, 30, 891, 835, 9, 1929, 390, 6, 4223, 6042, 15, 16496, 807, 365, 2792, 11, 8061, 90, 245, 342, 2973, 100, 1625, 17204, 30, 2233, 1929, 6, 168, 835, 96, 118, 78, 5, 4504, 8912, 78, 5, 148, 15379, 100, 4504, 8579, 9, 1730, 3192, 1495, 4504, 15895, 11948, 6712, 20, 5, 208, 1714, 11948, 6712, 17, 2105, 70, 517, 566, 969, 1977, 411, 1379, 5, 26, 1459, 11, 26, 9445, 3840, 1745, 100, 1697, 1803, 714, 49, 1745, 100, 460, 807, 7, 1015, 72, 3464, 3221, 3034, 6488, 354, 317, 144, 302, 714, 189, 7, 18633, 370, 15316, 4223, 365, 3964, 1803, 1813, 9, 1173, 6, 846, 6016, 8776, 1237, 9, 867, 14310, 15041, 30, 7, 2020, 25, 14, 6571, 4581, 527, 1427, 7, 24, 2129, 295, 12761, 2970, 9, 2020, 18633, 191, 919, 447, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,365
10,365
-ईश्वर अर्याल पृष्ठभुमि:- पंक्तिकारले खाडीमा बसेर मजदुरी गरिरँहदा केहि मोरक्कन साथिहरु पनि बनाएको छ । मोरक्को एउटा कट्टर इस्लामिक देश हो । अफ्रिका महाद्विपमा पर्ने भएपनि त्यहाँका जनताहरु सेतो नश्लका छन् । उनिहरुले बोल्ने प्रमुख भाषा अरबी हो । अङ्ग्रेजी उनिहरुलाई धेरै कम आउँछ । धेरैले माध्यामिक तहबाट मात्र अंग्रेजी पढ्न शुरु गर्दा रहेछन् । फ्रान्स मोरक्कोसंग सामुद्रिक सीमा जोडिएको देश हो । फ्रान्स युरोपियन महादेशमा पर्ने एउटा धार्मिक उदारतामा बिश्वास गर्ने बिकसित देश हो । फ्रान्समा इस्लामिक धर्म मान्ने जनसंख्या केहि भएता पनि इस्लामप्रति फ्रान्स त्यती नरम छैन । हालै मात्र सार्वजनिक स्थानमा बुर्का लगाएर हिँड्न नपाईने कुरा फ्रान्सको कानुनमा संशोधित भएपछी केहि इस्लामिक संघ संगठनहरुले त्यसको बिरोध गरेका छन् । तर अचम्मको कुरा प्रायः सबै मोरक्कनहरु खरर फ्रेन्च बोल्छन् । उनिहरुको ब्यापार हिस्सा फ्रान्ससंग सबैभन्दा बढी रहेछ । एउटा कट्टर इस्लामिक देशमा एउटा फरक महादेशको उदार देश फ्रान्सको भाषा, संस्कृती प्रयोग हुन्छ । ब्यापारिक सम्बन्ध त्यही अनुरुपको छ । सिधै सीमा नजोडिएको तर सामुद्रिक सीमा भएतापनी त्यती मिठो रुपमा जिवनशैली जोडिएको कुरा एक्काइसौं शताब्दीको अन्तर्राष्ट्रियकरणले ल्याएको प्रभाव हो । नेपालमा जब काठमाडौंका शासकहरुले मधेश भनेको के हो भनेर थाहा पाइसकेका थिएनन, त्यो भन्दा धेरै पहिला देखी नै देखी तराई मधेशमा मानवबस्तीको शुरुवात भएको थियो । भारतिय भुभागसंग जोडिएको हुनाले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध उतै कायम भयो । पहाडतिर उक्लदाँ भौगोलिक बिकटताको सामना गर्नुपर्ने भएकाले सहजताका लागी भारतसंग ब्यापार गरेर या उताबाट खरिद गरेर जिविकोपार्जन गर्नुपर्ने उनिहरुको कमजोरी थिएन । फलस्वरुप जब आर्थिक कारोवारको निर्भरतासंगै धार्मिक सांस्कृतिक सम्बन्ध गाढा भयो । उनिहरुको आफ्नो मौलिक भाषा भएता पनि भारतमा बोलिने हिन्दी भाषा एक अर्कामा सम्पर्कको भाषा बन्यो । उसो त संस्कृत भाषाबाट प्राकृत भाषा हुँदै नेपाली र हिन्दी भाषा एकैपटक उद्गम भएको थियो । भाषाको हिसाबले नेपाली र हिन्दी बराबर सम्मानका लागी योग्य भाषा हुन् । उनिहरुको आर्थिक – सामाजिक र भाषिक-सांस्कृतिक सम्बन्धको बिकासलाई कुनै अन्तर्राष्ट्रिय सिमानाले सीमाबद्द गर्न सकेन । यो ऐतिहासिक परिस्थितिको उपज थियो । आजको अवस्था :- हुन त यो पंक्तिकार विशुद्ध पहाडी मुलको हो । बाल्यकालमा केहि बर्ष तराईमा बस्नुपरेको यथार्थ बाहेक कुनै पनि हिसाबले त्यहाँको मौलिक संस्कृती र सामाजिक सम्बन्धको पात्र बनेन । अधिकारको बिषयलाई लिएर मधेसबादी दलहरु बारम्बार मिडियाको कभरेजमा आईरहन्छ्न । हकअधिकारको लागी लड्नुपर्छ भन्ने कुरा मधेशी युवाहरुमा जबरजस्त रुपमा बिकाश भएको छ । आखिर त्यस्तो कुन हक अधिकार मधेशीलाई चाहिएको छ जुन पहाडमा पहिल्यै देखी छ भन्ने कुराले जनतामा ठुलो द्विबिधा छाएको छ । अहिलेको मौजुदा कानुन या संबिधानमा बिभेदको कुनै अंश छैन । इतिहासमा जे जस्तो भएपनी आजको युगमा कुनै एउटा क्षेत्रबिशेषका जनताहरुलाई बिशेषाधिकारले सम्पन्न बनाएको र अर्को क्षेत्रलाई त्यस्तो अधिकारबाट बिमुख बनाएको उदाहरण कमसेकम आजको राज्यको नीतिमा छैन । त्यसो भए समस्या के हो त ? आजको समस्या आइडिन्टिटी क्राइसिसको समस्या हो । कानुनी रुपमा सबै कुराहरु हल भएता पनि पहाड र मधेशको बिचमा ब्यबहारिक समस्याहरु छन् । पहाडिया आँखाबाट हेर्दा सबै निर्मुल भएजस्तो देखिन्छ भने मधेशीको आँखाबाट हेर्दा सबै बाँकी रहेको जस्तो देखिन्छ । संघियताको अबधारणा आएको त्यही ब्यबहारिक समस्याको समाधान गर्नको लागी हो । संघियताले प्रदेशहरुमा शक्ती बिकेन्द्रीकरण गर्छ र त्यही शक्तिको अभ्यास मधेशी जनताहरुले गर्न पाउँछन । फलस्वरुप राज्यशक्तिको अभ्यास गर्ने प्रचलन कुनै एक खास जाती या नश्लको हातमा मात्र नभएर बिकेन्द्रीत हुन्छ र त्यसबाट ब्यबहारिक कठिनाई हल हुनुको साथै प्रादेशिक क्षमताको आधारमा आर्थिक वृद्धिदर बढ्न सक्छ भन्नु संघियताको सकारात्मक पक्ष हो । यसै पनि पश्चिमको कर्णाली नचिन्ने, दक्षिणको तराई नचिन्ने, पूर्वका हिमाली जिल्लाहरु नचिन्ने र उपस्थिती नजनाउने काठमाडौंबाट शासित भएर आफ्नो आर्थिक उन्नती हुन्न भनेर स्म्बन्धित क्षेत्रका युवाहरुले बुझिसकेको अवस्था छ । पहाडिया नजर : काला देख्ने बित्तिकै सबै बिखण्डनकारी हुन भन्ने केहि पहाडकेन्द्रीत दलहरु र बिशेष गरेर केहि जनमानसमा भ्रम परेको छ । सीमांकन मधेशीहरुले भनेको आधारमा मात्र गर्दिने हो भने सबै भारतलाई बुझाउनेवाला छन भनेर स्थापित नेताहरुले नै भन्ने गर्दछन । अंगिकृतको मुद्दा यसरी राजनीतिकरण गरियो की तराई मधेशमा बस्ने सबै बासिन्दाहरु अंगिकृत हुन र यिनिहरुले भारतको सहयोगमा नेपाल हत्याउन खोजेका छन् । साथै नागरिकताको मुद्दा पनि मधेश लक्षित रुपमा नै बिरोध भयो । यसमा सत्यता भन्दा धेरै भ्रमहरु लुकेका छन । यि भ्रमहरुलाइ फैलाएर आफु शुद्ध राष्ट्रबादी बन्दै अबको चुनावमा भोट ल्याउने अभिष्टमा केन्द्रित छन् । भ्रमलाई चिर्ने खालका धेरै यथार्थहरु सामुन्ने आएका छैनन् । जति आएका छन् त्यती पर्याप्त छैनन् । काठमाडौंका मिडियाहरु आफुलाई बिखण्डनकारी बिल्ला लाग्छ भनेर यस्ता भ्रमलाई चिर्नै सक्दैनन् । कागजमा लेखिएको अधिकारले होइन, ब्यबहारमा देखाईने समानताले समाज अगाडि बढ्न सक्छ भन्ने कुराहरु बाहिर आउँदैनन । जसले पनि संबिधानमा बराबर भनेर उल्लेख गरिएको छ भन्दै तर्क गर्न खोज्छन । तर वास्तबमा यो समाधान होइन । भारतसंग आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम हुँदैमा देश या निश्चित भुभागलाई भारतमै लैजानुपर्छ भन्ने मान्यता सहि मान्यता होइन । मधेशमा त्यस्ता धेरै युवाहरु छन् जसले भारतसंग सीमा जोडिएका भारतिय प्रदेशहरु भन्दा आफु र आफ्नो मातृभुमीलाई सम्पन्न बनाउन मरिमेट्ने गर्दछन । एकाध मिडियामा आएका घुसपैठिया समाचारहरुलाई हेरेर समग्र जनताले त्यही अनुरुपको धारणा बनाउनुलाई सहि मान्न सकिँदैन । आजसम्म गरिब भएर पनि नेपाली राष्ट्रियता बोकेर देशमा हिमाल पहाड हुँदै तराईमा लमतन्न पारेर ओछ्याइएको एकताको च्यादर फटाल्नु जो कोहिको लागी पनि सहज बिषय होइन । आजसम्म काठमाडौंमा शासन गरेका शासकहरुले न पहाडी भुभागको रक्षा गर्न सकेका छन् न त मधेशी भुभागको रक्षा गर्न सकेका छन् । लिपुलेक, कालापानी लगायत सुस्ता जस्ता क्षेत्रहरु भारतिय पक्षबाट निरन्तर अतिक्रमण हुँदै आएको छ । यसको बिरुद्धमा मधेशीहरु एकाध ठाउँमा लाठी खान गए पनि स्वयं काठमाडौंको सत्ता मौन बसेको छ । देशको राष्ट्रियता खतरामा परेको बंशज नागरिकहरुबाटै हो । यसको अर्थ अंगिकृतलाई देश दिनुपर्छ भन्ने होइन । नगण्य बाहेक अंगिकृत नागरिकताधारीहरु भारतबाट बिहे गरेर नेपाल आएका बुहारीहरु मात्र हुन । धेरै मधेशीहरुले बंशजकै आधारमा नागरिकता लिएका छन र कतिपयको हातमा जन्मसिद्ध नागरिकता पनि छन् । उताबाट आएर गैरकानुनी नागरिकता लिन खोज्नेहरुलाई राज्यको प्रशासकिय संयन्त्रले कारवाही गर्नु पर्ने हो तर मधेशी जिल्लाका पहाडी सिडिओहरु आफैंले घुस खाएर त्यस्ता नागरिकताहरु इस्यु गर्छन् । त्यसमा पनि मधेशीहरुलाई नै दोषी देखाइएको छ । आफु जन्मेको देशलाई छोडेर अर्को देशमा बिलिन हुन पक्कै पनि सजिलो छैन । ३५ लाख तराई मधेशका मूलबासीहरुमा ९९% जनसंख्याले नेपाली हुनुमा गर्व गर्दछ । एकछिन मानौं नेपालको राजधानी कैलालीमा हुन्थ्यो र खस आर्यनहरुको सट्टा थारु/ मधेशी मूलका मान्छेहरुले पहिल्यै देखी शासन गरिरहेका हुन्थे भने अहिले पहाडी मूलका र हिमाली मूलका धेरै जनताहरुले यहि अधिकारको लागी लडेर मर्नुपर्ने स्थिति आउने थियो । त्यसो भएन, त्यस्को कारक संयोग या षड्यन्त्र जे पनि हुन सक्थ्यो । बहुसंख्यक मधेशीहरु आज पनि सरकारको उपस्थितिको पर्खाईमा छन् । काठमाडौंको सरकार उपस्थित हुँदैन भने हामिलाई हाम्रो प्रदेश देउ, हामी नेपाली झण्डा मुनी बसेर नै यसलाई फलाउँछौ फुलाउँछौ भन्नु कुनै पाप होइन । मधेशीको हरेक मागलाई भारतिय माग भन्दिनेहरुको नियत मधेश कहिल्यै माथी नआओस भन्ने हो । तराईमा देशको कूल भुभाग मध्ये १७ प्रतिशत भुभागको मालिक तराई मधेशी मूलका मान्छे हरु हुन् र अहिले भैरहेको सीमांकनको मुद्दामा जसरी यताबाट केहि दलहरुले एक इन्च पनि तलमाथी हुन दिन्नौं भनेका छन त्यहि अधिकार मधेशीहरुले पनि राख्छन । यद्यपी अहंकारले समस्या समाधान हुँदैन । पहाड/हिमाल पनि मधेशीको हो र तराई पनि पहाडीहरुको हो भन्ने मान्यता नै अहिलेको उन्नत राष्ट्रबाद हो । एकजनाले एक इन्च पनि तलमाथी गर्दिन भन्नु तर अर्को उहि र उस्तै हैसियत भएको नेपालीले चुपचाप मान्दिनुपर्ने हुने हो भने अहिलेको लोकतन्त्रको के काम ? मधेश पहिला सोचिएको जस्तो अहिले पिछिडिएको छैन । जनता पहिला सोचिएको जस्तो अहिले अशिक्षित छैनन् । बर्षौं सम्म राज्यले दोश्रो दर्जामा राखिएका नागरिकहरु अहिले बदलिंदो परिस्थिती संगै टाउको उठाएर अधिकारको लागी लड्न सक्षम भैसकेका छन । मधेशीहरुले अंगिकृतहरुलाई राज्यको प्रमुख पद दिनुपर्छ भनेर माग राख्नुपर्ने कुनै आकश्यकता छैन । न त मधेशीहरुले भारतबाट आएकाहरुलाई तुरुन्त नागरिकता दिनुपर्छ भनेका छन । जसरी पहाडी नेतृत्वलाई पहाडकै जनताहरुले अस्विकार गर्ने क्षमता राख्छन त्यसै गरेर राजेन्द्र महतो या उपेन्द्र यादवले पनि समग्र तराई या मधेशको प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैनन । केहि नेताहरुको कृयाकलापलाई भारत पक्षिय देख्ने र तिनै नेताहरुलाई असली मधेश देख्ने काम बन्द गरिनुपर्छ । समाधान : राष्ट्रिय महत्व बोकेका मुद्दाहरुमा एकजुट हुनु, परराष्ट्र नीतिमा समान धारणा हरु ल्याउनु, राज्य प्रशासनले सीमा, नागरिकता, ब्यापार र अन्य बिषयमा नेपाली नागरिकहरुको हक स्थापित गरिदिनु यि तत्कालिक समाधानका उपायहरु हुन । मधेशी जनताहरुलाई सम्पन्न बनाउन सक्ने हो भने भारतले गर्न हस्तक्षेप धेरै कम हुन्छ । दुइ चार इन्च आन्तरिक जमिनको लागी जातिय कलह सृजना गर्न खोज्ने तर भारतले अतिक्रमण गरेको हजारौं हेक्टर जमिन, सयौं बर्गकिलोमिटर जमिनको बारेमा चुप लाग्ने प्रबृत्ती नै समस्याको कारक हो । सत्तरी जिल्ला टुक्र्याउन तयार हुने तर तीन चार वटा जिल्ला अखण्ड हुनुपर्छ भन्ने ढिपी अहंकारी ढिपी हो । समाधानका सयौं उपायहरु हुन सक्छन तर त्यसको लागी टेबुलमा नबसी भारतलाई मात्र धारे हात लगाउंदै मिडियाबाजी गर्ने र क्षणिक आत्मरतीमा रमाउने नियत हानिकारक नियत हो । आजसम्म काठमाडौं दाता र मधेस प्राप्तकर्ता मात्र बनेको छ । सँधै माग्नु र होहल्ला मचाउनु राम्रो होइन । तीव्र आर्थिक गतिमा बढ्नुपर्ने मुलुक संबिधान बनेको एक बर्षसम्म पनि संबिधानले सल्ट्याईसक्नु पर्ने मुद्दामा रुमल्लिइरहेको छ । यसले जातिय मनोभावना तीव्र रुपमा बढेर चाँडै बिखण्डन निम्त्याउन सक्छ । हरेक कुरालाई दोश्रो पक्षको आँखाबाट पनि हेर्न सक्ने नेतृत्व काठमाडौंमा चाहिएको हो । तत्कालिन रुपमा समावेशी समानुपातिक र बैज्ञानिक सीमांकनको मुद्दा तुरुन्त हल गर्न सके देखी नागरिकताको बिषय संघिय कानुनले हल गर्न सक्छ । अंगिकृतलाई प्रमुख पद दिने बिषय त कसैको पनि माग होइन रहेछ भन्ने प्रष्ट भैसकेको छ । भारतले के भन्छ भन्ने कुरा प्रमुख होइन । भारत मात्र छिमेकी हो र नेपालको कारणबाट उसलाई सुरक्षा खतराको स्थितिमा सुरक्षाको अनुभुती दिलाउनु मात्र नेपालको कर्तब्य हो । यहाँ मधेशलाई भन्दा भारतलाई प्राथमिकता दिएर समस्याको समाधान खोज्ने पक्ष हावी भएको छ । त्यस्तो प्रबृत्तिले देशलाई दुर्घटनातर्फ लैजान सक्छ । शुरुमै भनिएजस्तो एउटा अफ्रिकन देश मोरक्कोका जनताले फ्रेन्च संस्कृती अपनाउँदा अपनाउँदै पनि कट्टर इस्लामिक बन्न सक्छन भने मधेशी जनताहरुको रुप, वर्ण कालो हुँदैमा, आर्थिक सामाजिक सम्बन्ध सीमापारी स्थापित गर्दैमा कट्टर नेपाली राष्ट्रप्रेमी बन्न सक्दैनन भन्ने मान्यता त्यागौं । समस्याको मुख्य समाधान यहि हो । साभारः इसमता
Opinion
false
[ 0, 204, 255, 8315, 5014, 1207, 15620, 7895, 17285, 11, 4253, 8, 1399, 14085, 353, 18, 161, 303, 581, 826, 7599, 2387, 23, 10936, 55, 15, 856, 13, 5, 19058, 102, 14575, 10, 14909, 207, 20, 5, 3601, 939, 11351, 131, 8, 177, 1560, 4666, 736, 55, 2925, 16965, 12, 27, 5, 4982, 11, 3581, 110, 440, 13316, 20, 5, 3816, 4982, 14, 85, 216, 1796, 5, 85, 11, 10, 16296, 10523, 90, 2955, 2024, 540, 150, 4108, 5, 1855, 19058, 827, 18734, 964, 1807, 207, 20, 5, 1855, 7422, 9306, 8, 177, 102, 788, 5975, 3749, 12130, 25, 4747, 1202, 207, 20, 5, 1855, 8, 10, 14909, 640, 3287, 1442, 826, 7490, 15, 8251, 475, 1855, 13243, 9367, 104, 5, 2171, 90, 176, 510, 1268, 520, 12, 1686, 5510, 14561, 297, 83, 1855, 6, 424, 8, 17585, 13115, 826, 10, 14909, 696, 15500, 11, 467, 5810, 48, 27, 5, 47, 4230, 6, 83, 3206, 82, 7599, 2387, 23, 55, 3307, 18, 12581, 18256, 5, 4982, 6, 7929, 4617, 1855, 827, 282, 118, 1175, 5, 102, 14575, 10, 14909, 838, 102, 611, 9306, 6, 5975, 207, 1855, 6, 5446, 2217, 34, 151, 78, 5, 17463, 463, 516, 4519, 6, 13, 5, 10, 2408, 964, 10, 23, 15146, 593, 47, 18734, 964, 7490, 9588, 13243, 8560, 88, 4825, 15300, 1807, 83, 26, 2377, 18614, 2431, 6, 316, 2890, 11, 1314, 854, 20, 5, 211, 745, 11029, 3164, 259, 2497, 639, 105, 20, 185, 433, 14756, 12, 924, 23, 7, 115, 158, 85, 1418, 2000, 37, 2000, 1629, 12160, 604, 15894, 6, 4726, 16, 38, 5, 12809, 18521, 827, 1807, 1594, 6494, 243, 9, 1231, 463, 11546, 659, 163, 5, 1907, 523, 580, 6036, 12115, 2816, 4747, 166, 1993, 3297, 528, 422, 8678, 12, 840, 397, 827, 7929, 109, 526, 3367, 17, 863, 109, 21720, 528, 4982, 6, 3559, 924, 5, 15934, 745, 171, 5383, 6, 5108, 138, 3712, 788, 1231, 463, 13704, 163, 5, 4982, 6, 54, 2096, 440, 7490, 15, 1218, 15875, 30, 3196, 440, 26, 1459, 8, 987, 6, 440, 3462, 5, 10, 18823, 60, 2217, 440, 17, 1730, 3192, 440, 309, 39, 9, 3196, 440, 9190, 13256, 16, 38, 5, 860, 1762, 39, 9, 3196, 4223, 567, 12, 840, 3830, 440, 112, 5, 4982, 6, 171, 325, 243, 9, 9062, 70, 17678, 463, 6, 2617, 14, 75, 316, 3584, 11, 964, 220, 4535, 24, 1999, 5, 21, 945, 2937, 6, 8702, 38, 5, 1091, 265, 8751, 67, 60, 21, 17285, 13669, 1474, 2634, 6, 20, 5, 6114, 8, 826, 618, 8403, 1364, 5751, 2725, 1472, 75, 15, 1762, 4779, 2096, 2217, 34, 9, 243, 463, 6, 2454, 2822, 23, 5, 3344, 4120, 14, 351, 2253, 7203, 3487, 5448, 10554, 12868, 1978, 8, 1156, 11301, 450, 5, 1392, 12111, 6, 840, 8238, 1359, 53, 83, 3023, 3746, 8, 21520, 88, 14932, 16, 13, 5, 4460, 1028, 978, 1392, 365, 3023, 14, 8719, 13, 253, 10767, 10739, 2000, 13, 53, 83, 11, 6059, 1741, 13384, 13853, 33, 7374, 13, 5, 2135, 19520, 424, 526, 6524, 8, 453, 11336, 6, 75, 3494, 104, 5, 3373, 750, 401, 99, 9588, 1091, 5740, 75, 102, 164, 749, 13589, 12, 736, 344, 3034, 6488, 11, 203, 856, 9, 258, 2299, 1028, 365, 17, 453, 5307, 856, 1295, 10, 16972, 1091, 1244, 427, 8, 104, 5, 2047, 99, 200, 105, 20, 60, 121, 1091, 200, 1185, 1390, 2319, 5904, 4330, 818, 4574, 6, 200, 20, 5, 1817, 88, 82, 3668, 2093, 7490, 15, 1907, 9, 2497, 6, 7565, 16609, 370, 8623, 27, 5, 1907, 635, 1261, 17, 1438, 82, 3250, 13822, 99, 1093, 589, 29, 3023, 6, 1261, 17, 1438, 82, 805, 35, 401, 589, 5, 16104, 6, 169, 10377, 33, 123, 516, 16609, 370, 6209, 925, 24, 6, 840, 20, 5, 16104, 11, 147, 608, 19120, 453, 5085, 1709, 578, 9, 516, 4963, 1563, 3023, 736, 259, 24, 4443, 23, 5, 15934, 343, 3799, 6, 1563, 25, 2270, 75, 26, 1812, 6171, 526, 16965, 6, 2581, 90, 2154, 453, 5085, 2210, 78, 9, 4857, 16609, 370, 14072, 2093, 10328, 230, 6082, 5227, 393, 171, 10024, 1952, 542, 2173, 16104, 6, 1606, 1012, 20, 5, 563, 15, 795, 6, 1270, 16574, 461, 7, 420, 6, 1629, 16574, 461, 7, 5996, 2323, 79, 55, 16574, 461, 9, 10339, 6614, 23, 623, 8367, 16410, 266, 54, 171, 6119, 34, 4515, 185, 1710, 746, 5817, 225, 880, 3746, 11, 3591, 4615, 265, 13, 5, 1907, 635, 5601, 209, 7046, 6632, 7769, 82, 453, 5868, 23, 1943, 67, 53, 826, 1907, 5085, 2210, 3487, 9, 3034, 109, 826, 12104, 8, 3901, 346, 13, 5, 14777, 3023, 259, 639, 393, 90, 12133, 30, 20, 29, 82, 8386, 7303, 2709, 683, 185, 686, 4616, 37, 53, 8119, 5, 2148, 91, 3192, 6, 739, 564, 214, 1997, 1400, 2570, 1629, 12160, 585, 82, 3053, 55, 2148, 91, 3192, 67, 9, 19793, 11, 479, 2661, 36, 449, 3715, 8522, 27, 5, 230, 1530, 6, 739, 15, 2497, 2247, 88, 37, 5810, 163, 5, 695, 12236, 158, 85, 3901, 55, 5674, 30, 12, 683, 5, 3653, 3901, 12360, 17621, 18, 2268, 4503, 357, 7203, 1921, 169, 6, 2655, 2550, 1427, 2813, 1664, 8, 1936, 27, 5, 3901, 14, 18969, 30, 2981, 85, 2725, 55, 7913, 254, 1017, 5, 812, 254, 27, 13243, 1450, 1017, 5, 11029, 1437, 55, 4204, 453, 5868, 23, 1943, 453, 3410, 1033, 185, 515, 3901, 14, 18969, 69, 6348, 5, 4008, 8, 2040, 365, 11, 1074, 16609, 8, 11711, 297, 4504, 11, 518, 320, 1952, 542, 53, 3668, 488, 8139, 23, 5, 671, 15, 6524, 8, 4223, 185, 336, 51, 13, 192, 2142, 24, 16088, 23, 5, 47, 10, 21133, 21, 925, 386, 5, 397, 827, 6494, 243, 9, 1231, 463, 659, 309, 8, 207, 526, 1394, 18521, 14, 397, 191, 4317, 1359, 53, 844, 4177, 844, 386, 5, 12160, 1834, 85, 3746, 27, 671, 397, 827, 964, 4867, 12809, 147, 55, 158, 2268, 9, 54, 7247, 14730, 14, 203, 285, 7598, 7484, 461, 8119, 5, 6780, 7930, 254, 21175, 635, 290, 344, 3447, 2272, 1581, 516, 4519, 6, 1435, 2371, 14, 4177, 4201, 6057, 5, 6450, 3267, 266, 15, 39, 5738, 2452, 838, 1488, 1907, 309, 8403, 12486, 84, 4172, 2438, 19222, 10352, 5907, 6557, 2556, 1049, 797, 59, 1018, 400, 3370, 6, 840, 15, 727, 4120, 386, 5, 6450, 1627, 977, 48, 3164, 259, 10, 23, 1474, 18521, 6, 2103, 24, 2909, 27, 10, 23, 60, 3023, 18521, 6, 2103, 24, 2909, 27, 5, 21042, 7, 18064, 692, 15737, 519, 164, 55, 12809, 10014, 1098, 7629, 309, 123, 13, 5, 195, 5964, 8, 3023, 55, 6780, 491, 1105, 4328, 837, 1533, 15, 2692, 1155, 1756, 5482, 888, 13, 5, 817, 5738, 2472, 8, 346, 16778, 167, 9601, 1024, 20, 5, 195, 469, 2148, 91, 3192, 14, 207, 5315, 53, 386, 5, 8757, 9332, 1472, 2148, 91, 3192, 1530, 6362, 55, 3969, 2509, 109, 36, 254, 7778, 55, 90, 67, 5, 85, 3023, 259, 16778, 167, 96, 393, 1530, 1885, 683, 9, 824, 6, 2581, 406, 13097, 1530, 15, 27, 5, 3367, 17, 1440, 6793, 1530, 423, 3258, 344, 1244, 4490, 881, 3180, 11, 2625, 160, 177, 20, 47, 3023, 1429, 1474, 409, 1390, 892, 55, 5567, 4791, 4691, 1834, 1530, 55, 10668, 1643, 890, 5, 1288, 15, 3023, 344, 37, 2999, 9677, 13, 5, 2268, 8681, 207, 14, 3257, 258, 838, 4200, 483, 67, 4340, 15, 1982, 104, 5, 1786, 129, 1629, 2497, 12, 975, 3351, 608, 7964, 1153, 1442, 11, 39, 411, 8, 6240, 787, 5, 10811, 43, 7400, 124, 595, 3003, 8, 1815, 9, 2212, 13787, 199, 4860, 3522, 182, 3023, 12180, 8369, 11, 10739, 2000, 977, 882, 5338, 29, 114, 1474, 12180, 9, 2323, 12180, 85, 736, 259, 2513, 3344, 840, 6090, 18, 8578, 1272, 1395, 329, 38, 5, 2047, 1452, 7, 291, 108, 6, 9090, 8244, 526, 8500, 750, 15, 67, 13648, 5, 16958, 3023, 55, 136, 15, 501, 2313, 6, 8385, 597, 8, 27, 5, 1155, 196, 1888, 849, 29, 6848, 14, 212, 147, 4934, 7, 155, 39, 5496, 13466, 1399, 37, 432, 1378, 3320, 452, 2918, 3320, 452, 2173, 75, 4086, 386, 5, 3023, 6, 317, 263, 14, 12809, 263, 6159, 3233, 199, 7097, 2497, 1536, 5324, 10, 23, 1066, 892, 68, 53, 20, 5, 8403, 817, 2951, 18521, 755, 734, 235, 18521, 6, 4391, 1629, 3023, 12180, 916, 10, 55, 112, 9, 114, 4452, 14777, 6, 4238, 2366, 1831, 17, 826, 3487, 11, 26, 8690, 15, 1006, 10316, 67, 56, 450, 848, 1788, 683, 3697, 365, 3023, 259, 15, 6562, 23, 5, 9560, 16219, 11, 200, 925, 849, 5, 1907, 182, 15629, 15, 3023, 6, 20, 9, 1629, 15, 1474, 199, 20, 53, 844, 37, 2135, 6119, 357, 3811, 20, 5, 1824, 11, 26, 8690, 15, 1006, 10316, 12133, 2173, 47, 258, 12061, 9, 4215, 5377, 16, 39, 11, 14235, 43, 3056, 13980, 40, 20, 29, 2135, 5258, 105, 46, 121, 2497, 1418, 972, 593, 401, 114, 1373, 178, 4692, 593, 104, 5, 736, 1418, 972, 593, 401, 114, 20645, 1017, 5, 618, 848, 267, 2927, 2533, 7890, 8, 6150, 9601, 114, 12407, 141, 2255, 18326, 3851, 3381, 7750, 3344, 840, 8238, 3243, 13686, 683, 5, 3023, 259, 2148, 91, 3192, 344, 1244, 110, 908, 5315, 185, 263, 8911, 75, 12079, 5455, 6398, 104, 5, 10, 23, 60, 3023, 259, 3969, 254, 344, 8674, 1530, 5315, 1788, 683, 5, 2366, 1474, 541, 14, 1907, 96, 736, 259, 16703, 25, 839, 6562, 23, 861, 109, 2578, 4536, 526, 4465, 3049, 15, 2272, 1629, 526, 2497, 6, 1957, 24, 1916, 23, 5, 826, 2447, 6, 17021, 14, 397, 1012, 881, 6632, 9, 2963, 2447, 14, 4045, 34, 2497, 6632, 46, 538, 13081, 5, 925, 209, 111, 1255, 6785, 739, 608, 11564, 411, 7, 3436, 427, 8, 1745, 1435, 10, 55, 8896, 7, 343, 786, 11, 964, 7, 1530, 7, 7929, 9, 152, 4938, 39, 9601, 6, 1392, 686, 16022, 3653, 1178, 370, 925, 12, 12041, 67, 5, 3023, 736, 344, 203, 285, 395, 20, 29, 2177, 24, 3444, 85, 216, 78, 5, 2941, 304, 8690, 1099, 2237, 6, 840, 14790, 2376, 303, 3073, 24, 3258, 47, 2177, 7629, 28, 3944, 4324, 2237, 7, 4866, 8542, 16024, 10290, 2237, 6, 403, 11041, 770, 550, 220, 1600, 7450, 37, 6209, 9090, 20, 5, 190, 8704, 34, 79, 10289, 4202, 376, 40, 47, 173, 304, 224, 79, 16667, 1320, 53, 6410, 998, 16219, 34, 6410, 998, 20, 5, 925, 12, 4866, 12041, 67, 542, 23, 47, 467, 840, 15528, 8, 6980, 398, 8386, 90, 4761, 30, 536, 3659, 17184, 1437, 11095, 25, 9, 17941, 2519, 18, 667, 8, 13146, 7097, 9919, 7097, 20, 5, 6450, 106, 8046, 9, 2253, 193, 1631, 90, 385, 13, 5, 11091, 263, 1018, 9, 19188, 74, 384, 2317, 269, 386, 5, 3408, 171, 4524, 15709, 647, 6524, 385, 26, 618, 116, 15, 6524, 11, 190, 4802, 7969, 7099, 177, 4238, 347, 12609, 91, 9740, 13, 5, 438, 14790, 4659, 12303, 3408, 88, 3743, 2287, 453, 5868, 23, 18496, 542, 5, 317, 3869, 2533, 4139, 1261, 17, 15, 766, 395, 541, 1627, 8719, 20, 5, 3029, 88, 4505, 3468, 9, 12858, 14777, 6, 739, 8674, 2093, 24, 2129, 2000, 1530, 6, 4120, 11503, 8380, 2093, 24, 542, 5, 2148, 91, 3192, 14, 110, 908, 189, 4120, 60, 2904, 15, 263, 386, 1175, 53, 3369, 6034, 13, 5, 2177, 105, 4254, 53, 83, 110, 386, 5, 397, 90, 1655, 20, 9, 124, 95, 17, 2407, 418, 2472, 6, 5281, 5469, 2492, 13038, 34, 6351, 97, 90, 124, 19087, 20, 5, 242, 2497, 14, 158, 8386, 1583, 1322, 6209, 925, 3258, 1012, 11036, 16, 13, 5, 1028, 550, 220, 1600, 4832, 11, 207, 14, 1137, 373, 4317, 542, 5, 540, 191, 6830, 1093, 102, 18598, 207, 19058, 12, 1581, 12581, 2217, 34, 19719, 33, 19719, 69, 15, 14575, 10, 14909, 756, 542, 23, 29, 3023, 736, 199, 1979, 7, 4275, 1613, 309, 8, 7, 171, 243, 463, 964, 13291, 686, 71, 8, 14575, 39, 357, 7394, 756, 1916, 23, 53, 844, 4712, 848, 5, 6209, 283, 925, 2513, 20, 5, 12700, 358, 10896, 61, 138, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,366
10,366
ढोगका बारेमा जुहारी खेल्न पटक्कै मन थिएन । तर, अनलाइनखबरमा कालिका शिवाकोटीले लेखेको मैले सासूको खुट्टा किन ढोग्ने? शीर्षकको लेख शेयर गरेपछि मच्चिएको कोकोहोलो देख्दा केही लेख्न आतुर कलमलाई रोक्न सकिनँ । संगीता मरहट्टा शीर्षकमात्र पढेर मैले त्यो लेख शेयर गरेको थिइनँ । शीर्षक हेर्दा अलि कडाजस्तो लागे पनि लेखिकाले स्वतस्फुर्त कसैले कसैलाई ढोग्नु राम्रो हो, तर कतिपय अवस्थामा बुहारीहरुलाई मानसिक तनाव दिएर ढोग्न बाध्य गराइन्छ, त्यो दास प्रवृत्ति हो र बुहारीले श्रीमानका आमाबाबुलाई ढोग्ने भएपछि ज्वाइँले पनि श्रीमतीका आमाबाबुलाई किन नढोग्ने भन्ने सवाल उठाएकी थिइन् । यो तर्क आफैंमा मलाई राम्रो लागेको थियो । भलै ढोगका बारेमा सयौं जातको फूलबारी हाम्रो नेपालमा रहेका फरक-फरक चलनबारे लेखिकाले कयौं वास्तविकताहरु त्यहाँ उल्लेख गरेकी थिइनन् । सो लेखमा आएका अत्यधिक प्रतिक्रियाहरु हेर्दा वास्तवमा यो विषय कयौंले उठाउन चाहेको तर विखण्डनकारी भइन्छ कि भन्ने डरले नउठाएको जस्तो देखिन्छ । कतिले त लेखिकालाई समाज भाँड्न लागेको विखण्डनकारी भने भने लेख शेयर गर्ने मसमेतले दुईचार झट्का खानुपर्‍यो । लेखको शुरुमैं म स्पष्ट पार्न चाहन्छु , मेरो लेखको तात्पर्य ढोग गर्नु गलत हो भन्ने होइन, म आफ्ना मान्यजनलाई नढोग्ने अराजक महिला पनि होइन । मेरो धर्म, संस्कार र मुल्य मान्यताहरु मलाइ प्यारा लाग्छन् र ढोग्दा शिर खिइने र नढोग्दा ठूलो भइन्छ भन्ने पटक्कै होइन । कुरा छ केही परिवार, जाति वा वर्गमा भएको छोरा र छोरी, छोरा र बुहारी वा छोरी र बुहारीमा गरिने देखादेखी विभेद । देवीदेवता हुन त्यति सजिलो कहाँ छ र ? हाम्रा देवीदेवताले भक्तलाई वरदान दिने बेला महिला हो कि पुरुष, छोरी हो कि बुहारी कहाँ हेर्छन् र ? देवीदेवताले त भक्त मात्र हेर्छन् आजभन्दा बीस बर्षजति अघि पत्रकारिता सिक्न शुरु गरेको कलिलो उमेरमा अमृता लम्साल, शोभा गौतम, वन्दना राणा, बबिता बस्नेतजस्ता महिला अधिकारका लागि कलम चलाउने र परे झगडै गर्न तम्सिने दिदीहरु देख्दा मलाई कहिलेकाहीँ यी दिदीहरु किन त्यसो गरिरहेका छन्जस्तो लाग्थ्यो । दुई दाजुभाइकी एक बहिनी मैले कहिल्यै छोरी भएर जन्मिएकोमा केही विभेदको अनुभव गर्नुपरेन । तर, २० वर्षपछिको भोगाइहरु, अनुभवहरु र सामाजिक व्यवहारहरु पछि आज मलाई अनवरत महिलाका पक्षमा लाग्ने यी र यस्ता दिदीहरुप्रति गर्वको महशुस हुन्छ । आज पनि दिदीहरु कराउन छोडेका छैनन्, यिनलाई कहिले घर भाँडेको, कहिले समाज भांडेको र कहिले महिलाका नाममा डलर खाएको आरोप नलागेको होइन, तर उनीहरुको कलम र कर्तव्य रोकिएको छैन । ढोगका बारेमा सामान्य विभेदका कुरा उठाउने लेखिकालाई समाज भँडुवा सम्झिने हाम्रा बुझक्कड दाजुभाइले के आफैंले बुहारी भएर त्यो समस्या भोगेका छन् ? नमरी स्वर्ग देखिन्न भनेजस्तो विवाह अघिसम्म देवी भनेर पुजिएकी छोरीले एकाएक नयाँ घर र परिवेशमा गएर जोजो अघि पर्छन्, तिनका गोडामा शीर निहँुर्‍याउँदै जानु त्यति सजिलो र सहज हुँदो हो ? कतिबेला कसलाई ढोग्ने हो, घरबाट एक घण्टा बाहिर जाँदा ढोगेर जानुपर्ने र आउँदा फेरि ढोगकै आशा गर्ने, राति सुत्नुअघि पनि बिहान उठेर पनि ढोगकै आशामा लालायीत र बुहारीले ढोगेनन् भने चढेकी बुहारी वा संस्कार नजानेकी भनेर आरोप लगाउने आधुनिक सासू-ससुराहरु पनि थुप्रै छन् हाम्रो समाजमा । अब तर्क उठ्छ सासू ससुरा त आमाबाबु हुन् । हाम्रो धर्मले आमाबाबु देवता समान भनेको छ । त्यसैले देवताहरुलाई ढोग्नुपर्छ । कुरा सही हो । सासूससुरा देवता भएपछि बुहारी, छोरी समान हुनुपर्छ कि पर्दैन ? कि आफ्नी छोरी चाहिँ लक्ष्मी, अर्काकी छोरीचाहिँ रणचण्डी ? एउटा कुरा खुशी के लाग्यो भने हाम्रै नेपालभित्र यस्ता कैयन् जातजाति र वर्ग रहेछन् जहाँ ज्वाइँले सासूससुरालाई ढोग्दा रहेछन् । गुरुङ, मगर समाजका केही साथीहरुले ढोगबारेको लेखमा त्यही प्रतिक्रिया जनाउनुभयो, जुन मलाई जानकारी पनि थियो । कयैन भारतीय हिन्दुहरु हुन् र उनीहरुका ज्वाइँले पैर (खुट्टा) छुने र छोरीले पनि बाबुआमालाई ढोग्ने चलन छ । हाम्रो संस्कारमा छोरीलाई, बहिनीलाई ढोग्ने चलन छ । तर विवाह हुने बित्तिकै केही समुदायमा भने छोरा र बुहारी वा छोरी र बुहारीबीच नैं विभेद गर्ने गरेको देखिन्छ । ढोग्ने बिषय सयौं विभेदकारी चलनहरुमध्येको एउटा सानो विषयमात्र हो । समस्या यहाँ महिला र पुरुषमा गरिने विभेद र बुहारीप्रति गरिने पक्षपात नैं हो । हामीले देख्दै र भोग्दै आएका छौं, जुन घरमा छोरीहरु शिक्षित छन् र जागीरमा जान्छन्, त्यस्ता घरमा बुहारीलाई पनि मन लागे पनि नलागे पनि जागिरमा पठाउन सासू-ससुरा बाध्य हुन्छन् । यसो भनिरहंदा बुहारीलाई छोरीलाई भन्दा बढी माया गर्ने सासू ससुराहरु मेरै आफन्त, नातेदार, छरछिमेक सबैतिर छन् । उनीहरुका लागि छोरी अर्काको घर गैसकेकी पाहुना हुन्, उनले माइतीमा होइन, आफ्नो घरमा बसेर आफ्नो घरको सेवा गर्नुपर्छ तर बुहारी आफ्नी हुन् । त्यसैले सबै सासू ससुराले बुहारीलाई पक्षपात गर्छन् भन्न खोजिएको पक्कै होइन । तर, कतिपय घरहरु यस्ता छन् जहाँ नियमहरु बुहारीका लागिमात्र लागु हुन्छन्, आफ्नो छोरी वा छोराका लागि लागु हुँदैनन् । आफ्नी छोरीले सासू ससुराको वास्तै नगर्दा खुशी तर बुहारीले त्यसो गरिन् भने आपत । आफ्नो छोरी नपढेकी भए आईमाईले पढेर के काम, घर पो हेर्ने त, तर आफ्नी छोरीले पढेकी भएमात्र बुहारी पनि काममा जान पाउने । आफ्नी छोरीले छुच्चो मुख गरे उसको त मुख छुच्चोमात्र हो, मन सफा छ । तर, बुहारीले छुच्चो बोले संस्कार नजानेको । भनेर र गनेर नसकिने असंख्य विभेदहरु हाम्रो समाजमा छन् । छोरा ससुराली गए उ जोइटिंग्रे, तर आफ्ना ज्वाइँ घरज्वाईं नैं भएर बसुन् । छोरालाई अफिसबाट काम गरेर आउँदा थकाइ लाग्छ, तर बुहारीलाई लाग्दैन । यस्ता विभेदबारे लेखेरै शायद सकिँदैन । यस्ता विभेदका कुराहरुका बारे लेखिहाल्न, बोलिहाल्न धेरैलाई आँट आउँदैन । कारण उही, विखण्डनकारी भइने । ढोगका बारेमा कालिका शिवाकोटीले लेखेको लेखमा उहालाई गालाी गरेर लेखिएका कमेन्टहरु हेर्दा मैले निष्कर्ष यही निकालें । एउटा कुरा म दावाका साथ भन्न सक्छु यस्ता विभेदहरु भोग्ने तपाईं कति हजारौंको संख्यामा हुनुहुन्छ, देखादेखि तपाईंलाई चिच्याउन मन लाग्छ, तर सक्नुहुन्न । एक जना नेवार थर भएकी महिलाले कमेन्टमा लेख्नुभएको छ, हाम्रो नेवार जातिमा खाना खानुअघि नै सासूलाई ढोग्नुपर्छ । धेरैजसो कमेन्टहरुमा ढोगका विषयमा बुहारीहरुलाई विभेद गरिएको उल्लेख गरिएको छ । ढोग आदर गर्ने राम्रो र मीठो परम्परा हो । जापानीहरुले समेत त्यसो गर्छन् । तर, मलाई लाग्दैन कि जापानमा केटीले मात्रै त्यसो गर्छन् । सबै निहुरिएकै देखिन्छ । हाम्रो नेपालमा पनि जात र वर्गपिच्छे ढोगका बारेमा फरक चलन रहेछन् । जसजसले केटा भएर पनि सासू ससुरालाई ढोग्नुहुन्छ, बुहारीलाई छोरीभन्दा पनि नजिकको सम्झिनुहुन्छ, छोरा र बुहारी वा छोरी र बुहारीमा विभेद गर्नुहुन्न, उहाँहरुलाई सलाम । तर, नियमहरु बुहारीका लागिमात्र लाग्ने गरेको छ भने तपाईंहरु पाप गरिरहनुभएको छ । बोल्न नसक्ने देवताको मूर्तिअघि घण्टौं आँखा चिम्लेर भजन गाउँदैमा नदेखिएका भगवान प्रकट हुँदैनन् । भगवान् मान्छेको आत्माभित्र हुन्छन् । वेदमा भनिएजस्तो आमाबुबा देवीदेवता हुन् र सासूससुरा पनि आमाबाबु वा देवीदेवता नै । तर, देवीदेवता हुन त्यति सजिलो कहाँ छ र ? हाम्रा देवीदेवताले भक्तलाई वरदान दिने बेला महिला हो कि पुरुष, छोरी हो कि बुहारी कहाँ हेर्छन् र ? देवीदेवताले त भक्त मात्र हेर्छन् । कि कसो ?
Opinion
false
[ 0, 12057, 294, 12, 403, 19168, 2437, 12784, 69, 221, 924, 5, 274, 15508, 8, 5897, 16215, 11, 2995, 257, 16668, 6, 3163, 350, 12057, 12492, 675, 3397, 6, 446, 1083, 741, 19843, 6, 10, 6, 6, 1451, 743, 4554, 72, 2794, 16484, 5195, 14, 2242, 16362, 5, 1187, 33, 74, 18, 303, 3929, 3397, 1249, 6265, 257, 115, 446, 1083, 28, 14099, 5, 3397, 1438, 2036, 1720, 1093, 2469, 15, 15871, 11, 1311, 84, 20846, 938, 2461, 12057, 294, 1018, 269, 649, 47, 824, 313, 7778, 344, 1667, 2244, 1322, 12057, 7052, 1782, 10170, 7, 115, 4263, 2091, 20, 9, 7778, 11, 2746, 12, 12383, 14, 12057, 12492, 407, 10, 17925, 11, 15, 1420, 12, 12383, 14, 350, 10, 23, 11193, 12492, 53, 6652, 12124, 98, 1132, 5, 21, 2142, 12331, 377, 269, 288, 38, 5, 8882, 69, 12057, 294, 12, 403, 4866, 2566, 6, 16503, 212, 211, 133, 611, 70, 6993, 1328, 273, 15871, 11, 9769, 7271, 55, 621, 336, 1009, 9846, 310, 5, 194, 446, 8, 254, 3268, 1585, 55, 1438, 3469, 21, 372, 9769, 11, 3859, 4444, 47, 16102, 1943, 6128, 178, 146, 53, 1951, 11, 10980, 780, 2946, 401, 589, 5, 465, 11, 60, 15871, 14, 518, 17466, 450, 288, 16102, 1943, 29, 29, 446, 1083, 25, 74, 345, 11, 89, 2294, 18126, 837, 5988, 21, 5, 446, 6, 540, 191, 141, 74, 893, 1370, 4110, 10, 7, 229, 446, 6, 18946, 12057, 294, 160, 1361, 20, 53, 1074, 74, 369, 16773, 14, 10, 23, 11193, 12492, 18827, 188, 15, 386, 5, 229, 8433, 1813, 9, 3732, 844, 55, 7007, 11527, 14336, 9, 12057, 294, 685, 3752, 4809, 435, 297, 9, 10, 23, 11193, 294, 685, 218, 6128, 178, 53, 12784, 69, 386, 5, 83, 13, 72, 831, 7, 1506, 50, 11003, 16, 717, 9, 829, 7, 717, 9, 7778, 50, 829, 9, 7778, 8, 421, 2159, 6035, 2970, 5, 17344, 67, 1047, 1982, 1194, 13, 9, 121, 1041, 17344, 11, 5033, 14, 13996, 189, 260, 188, 20, 146, 500, 7, 829, 20, 146, 7778, 1194, 14054, 310, 9, 121, 17344, 11, 60, 5033, 90, 14054, 310, 136, 168, 8902, 618, 5463, 234, 1726, 5771, 540, 28, 15384, 2415, 5427, 33, 8572, 7, 8011, 1342, 7, 16230, 252, 1466, 7, 17851, 3130, 1110, 188, 365, 12, 19, 5195, 3496, 9, 1777, 2442, 294, 280, 69, 24, 60, 4550, 574, 3374, 55, 4554, 377, 7116, 208, 3374, 55, 350, 2047, 882, 27, 1093, 6819, 5, 89, 4439, 98, 26, 2793, 257, 1536, 829, 266, 11841, 8, 72, 2970, 6, 841, 160, 4774, 23, 5, 274, 323, 3120, 6, 17761, 6142, 841, 55, 9, 243, 1524, 55, 186, 136, 377, 18231, 9236, 1216, 770, 208, 9, 515, 3374, 55, 475, 6240, 6, 6231, 68, 78, 5, 136, 15, 3374, 55, 272, 785, 5658, 12, 11400, 10629, 883, 159, 17466, 30, 6, 7, 883, 518, 2081, 4596, 30, 6, 9, 883, 9236, 846, 1021, 7791, 728, 8547, 6, 1074, 47, 1848, 5195, 9, 3025, 5201, 104, 5, 12057, 294, 12, 403, 485, 2970, 12, 83, 3835, 15871, 14, 518, 789, 4814, 1159, 12265, 30, 1041, 3591, 2387, 280, 4439, 11, 105, 5567, 7778, 266, 115, 200, 15529, 27, 121, 3957, 327, 4482, 14465, 12682, 820, 12151, 1532, 185, 1833, 167, 10981, 829, 11, 6244, 94, 159, 9, 11242, 1029, 400, 3136, 234, 7177, 7, 5238, 1262, 591, 8, 14055, 330, 16269, 520, 526, 8183, 2124, 1047, 1982, 9, 727, 11329, 20, 121, 12287, 9637, 12057, 12492, 649, 5303, 26, 1051, 488, 1201, 12057, 4635, 18, 7566, 9, 3007, 704, 12057, 294, 96, 1445, 1803, 1304, 10907, 9066, 15, 637, 8715, 15, 12057, 294, 96, 3473, 1105, 9887, 2210, 9, 7778, 11, 12057, 9606, 310, 29, 3696, 98, 7778, 50, 1813, 8355, 98, 185, 728, 1162, 1306, 16668, 70, 68, 5697, 33, 55, 15, 1421, 27, 212, 1189, 5, 169, 2142, 13819, 16668, 190, 5697, 33, 60, 12383, 112, 5, 212, 640, 11, 12383, 2943, 1745, 639, 13, 5, 383, 2943, 344, 12057, 294, 6164, 5, 83, 1819, 20, 5, 16668, 68, 5697, 33, 2943, 407, 7778, 7, 829, 1745, 1320, 146, 2543, 121, 146, 5209, 829, 2422, 1835, 7, 1459, 98, 829, 4611, 5086, 384, 7222, 121, 102, 83, 2044, 105, 1547, 29, 9038, 36, 527, 515, 18998, 108, 8963, 9, 767, 4108, 1061, 10, 17925, 11, 16668, 68, 5697, 33, 14, 12057, 294, 685, 4108, 5, 5364, 1496, 3214, 72, 3567, 11, 12057, 294, 273, 6, 446, 8, 516, 1585, 18964, 7, 253, 377, 125, 15, 38, 5, 10, 44, 119, 69, 23, 261, 1692, 55, 112, 9, 10798, 10, 17925, 11, 5007, 18, 77, 2690, 3929, 52, 7905, 9, 829, 11, 15, 10934, 14, 12057, 12492, 1328, 13, 5, 212, 1813, 8, 8447, 7, 2793, 14, 12057, 12492, 1328, 13, 5, 47, 820, 40, 7769, 72, 4469, 29, 717, 9, 7778, 50, 829, 9, 7778, 428, 4572, 2970, 25, 28, 589, 5, 12057, 12492, 4120, 4866, 2970, 1943, 1328, 11620, 6, 102, 816, 372, 1249, 20, 5, 200, 242, 188, 9, 500, 8, 421, 2970, 9, 7778, 475, 421, 1012, 3506, 4572, 20, 5, 334, 16910, 9, 4480, 458, 254, 10599, 253, 553, 829, 55, 9407, 27, 9, 10714, 8, 6931, 7, 1834, 553, 7778, 14, 15, 221, 2469, 15, 8547, 15, 2715, 8, 2825, 16668, 70, 68, 5697, 33, 1782, 583, 5, 2488, 2607, 18, 303, 5527, 7778, 14, 8447, 158, 118, 932, 25, 16668, 190, 5697, 33, 55, 11507, 2399, 7, 13200, 7, 18328, 9124, 27, 5, 10798, 19, 829, 9445, 159, 9096, 9596, 7093, 6760, 58, 9092, 8, 1074, 54, 553, 1399, 54, 3489, 162, 1192, 47, 7778, 5209, 112, 5, 383, 82, 16668, 190, 5697, 1154, 7778, 14, 1012, 3506, 890, 853, 7854, 4340, 386, 5, 274, 824, 12841, 515, 27, 1061, 830, 55, 7778, 12, 19, 1249, 1747, 7766, 54, 829, 50, 717, 12, 19, 1747, 4044, 5, 5209, 829, 11, 16668, 190, 5697, 33, 6, 50, 13473, 8008, 2044, 47, 7778, 11, 2047, 3175, 29, 15877, 5, 54, 829, 12617, 30, 98, 99, 1156, 5208, 11, 6265, 105, 46, 7, 159, 941, 1846, 60, 7, 47, 5209, 829, 11, 6889, 98, 99, 1249, 7778, 15, 1713, 481, 537, 5, 5209, 829, 11, 682, 2608, 65, 1963, 120, 1224, 60, 1963, 682, 2608, 65, 1249, 649, 221, 1989, 13, 5, 274, 7778, 11, 682, 2608, 65, 5411, 1813, 8355, 6, 5, 185, 9, 16165, 18, 4034, 19506, 2970, 55, 212, 1189, 27, 5, 717, 17356, 1533, 580, 400, 435, 13772, 4875, 7, 47, 369, 10, 17925, 159, 18575, 141, 4572, 266, 556, 9679, 5, 9071, 4997, 17, 46, 109, 3007, 18106, 818, 6129, 47, 7778, 14, 4732, 5, 515, 2970, 273, 6954, 69, 7067, 6057, 5, 515, 2970, 12, 3668, 12, 10, 273, 10660, 450, 7, 12517, 3565, 450, 11085, 7630, 8139, 5, 95, 6346, 7, 16102, 1943, 1841, 297, 5, 12057, 294, 12, 403, 5897, 16215, 11, 2995, 446, 8, 4871, 14, 14246, 34, 109, 8673, 4475, 55, 1438, 257, 4405, 430, 10340, 141, 5, 102, 83, 74, 9340, 12, 246, 853, 8211, 515, 2970, 55, 16545, 687, 465, 3944, 6, 3328, 1334, 7, 2159, 132, 2410, 11913, 4202, 221, 6129, 47, 12983, 10359, 5, 26, 174, 3755, 2532, 2358, 3195, 4475, 8, 2794, 2125, 379, 212, 3755, 1506, 8, 1238, 837, 9066, 37, 16668, 14, 12057, 294, 6164, 5, 4544, 4475, 608, 12057, 294, 12, 371, 7778, 344, 2970, 51, 336, 51, 13, 5, 12057, 294, 10081, 25, 269, 9, 9049, 1173, 20, 5, 4607, 259, 103, 2047, 890, 5, 274, 377, 4732, 146, 6011, 3875, 11, 295, 2047, 890, 5, 82, 330, 10880, 2028, 96, 589, 5, 212, 211, 15, 2566, 9, 767, 1210, 13269, 12057, 294, 12, 403, 611, 1328, 4108, 5, 1657, 14784, 5243, 266, 15, 16668, 190, 5697, 33, 14, 12057, 7052, 3366, 7, 7778, 14, 829, 168, 15, 8565, 12265, 3366, 7, 717, 9, 7778, 50, 829, 9, 7778, 8, 2970, 24, 10359, 7, 5069, 14, 13188, 5, 274, 830, 55, 7778, 12, 19, 1249, 770, 28, 13, 29, 13120, 4086, 353, 8442, 13, 5, 3640, 1389, 6752, 2977, 3039, 18721, 141, 1261, 12015, 11, 18, 6543, 14643, 8, 10190, 12, 1195, 2807, 4044, 5, 4595, 6414, 3566, 527, 583, 5, 2828, 8, 6830, 1093, 15864, 17344, 112, 9, 16668, 68, 5697, 33, 15, 12383, 50, 17344, 37, 5, 274, 17344, 67, 1047, 1982, 1194, 13, 9, 121, 1041, 17344, 11, 5033, 14, 13996, 189, 260, 188, 20, 146, 500, 7, 829, 20, 146, 7778, 1194, 14054, 310, 9, 121, 17344, 11, 60, 5033, 90, 14054, 310, 5, 146, 15676, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,367
10,367
केही दिनअघि नयाँ बानेश्वरबाट बल्खु जाने नेपाल यातायात चढेँ । बस अरु दिन जस्तो  भरिभराउ थिएन, एउटा सिट सजिलै पाइयो । ठाउँ-ठाउँमा यात्रु चढाउँदै गर्दा खाली सिट भरिए । बबरमहल कर कार्यालयको अगाडि दुई जना बूढीआमाले बस रोक्न इशारा गरे, ‘ए बाबु कहाँ जाने हो ? कालीमाटी जान्छ होला ?’ कन्डक्टर भाइले ‘जान्छ आमा’ भन्दै चढाएपछि बस हुइँकियो । दुई जनाले यताउति आँखा डुलाए, खाली सिट कतै थिएन । ‘ल ल, अलि पछाडि जानुस्, अलि परबाट खाली भइहाल्छ’, कन्डक्टर भाइले आफ्नो काम पूरा गर्दैथ्यो । दायाँपट्टिको दोस्रो सिटमा बसिरहेकी थिएँ म । तीमध्ये एक जना आमालाई बस्न आग्रह गरेँ । आमाले सोधिन्, ‘नानी यतै झर्ने हो र ?’ मैले ‘होइन आमा, म बल्खु जाने हो, म उभिएर जान सकिहाल्छु नि’ भनेँ । सिटमा बस्न पाउँदा आमाको मुहारमा खुसी देखियो । हरेक बसमा ज्येष्ठ नागरिक, अशक्त यात्रु, बालबच्चा बोकेका महिलाको लागि भनेर आरक्षण सिटको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । तर, त्यस्तो सिटमा को बस्ने गर्छ, कसैलाई हेक्का छैन । महिलाको सिट लेखिएको अगाडिको सिटमा दुई जना पाको उमेरका र दुई जना भर्खरका ठिटी बसेका थिए । ती युवतीलाई आग्रह गरेँ, ‘बैनी, हामी त उभिएर गइहाल्छौं नि, बूढी आमालाई सिट छोड्दिनुस् न है ।’ मेरो प्रश्न सुनेर एक जनाले निधार खुम्चाइन् । अर्की कानमा एयरफोन लगाएर गफमा मस्त थिइन् । निधार खुम्च्याउँदै युवती कड्किइन्, ‘के हामी महिला होइन र ? महिला सिटमा हामी बस्न नपाउनु ?’ मैले बोल्ने ठाउँ देखिनँ । महिला सिट बूढा आमा-बाको लागि होइन रहेछ, भर्खरका युवतीको लागि रहेछ भनेर धिक्कार लाग्यो । पछाडिको सिटमा बसेका अधबैंशे पुरुषले आमालाई बस्न दिँदै भने, ‘तपाईं जस्ता बूढाबूढीलाई उभ्याएर हामी लाठे तन्नेरी बस्न नमिल्ने हो, तर के गर्नु ? बोल्न मिल्दैन, जमाना खराब छ ।’ बल्ल त्रिपुरेश्व्ार पुगेर आमाले सिट पाइन् । ती पुरुषले छाडेको सिटमा बस्दै आमाले खिन्नता पोखिन्, ‘के गर्नु बाबु, तपाईंले पछाडिबाट म बूढी उभिएको देखेर सिट छोड्दिनुभो, अगाडिको सिटमा अघिदेखि यो नानीले आमालाई बस्न दिनुस् भन्दै बिन्ती गरे पनि ती नानीहरुले सुन्दै सुनेनन् ।’ पाको उमेरका धेरै बुबाआमाहरु उभिएका थिए, तन्नेरी युवायुवतीहरु मस्तसँग सिटमा बसेका थिए । वानेश्वरबाट बल्खुसम्मको दूरी टाढा पनि होइन । तर, २०/२५ मिनेटको बाटोमा उभिएर जाऔं, कम्तीमा वृद्धवृद्धालाई सिट छाडिदिऔं भन्ने भावना कसैलाई आएन । टेकुबाट एउटी महिला काखे बच्चा बोकेर चढिन्, उनले पनि सिट पाइनन् । कोचाकोचमा अत्तालिएर बच्चा रोयो । सिटमा बसेकी युवती तर्क गर्दै थिइन्, ‘यी केटाहरु कस्ता सोमत नभएका है ! यस्तो बच्चा बोकेको महिला चढेपछि खुरुक्क सिट छोडदिनुपर्छ नि !’ तन्नेरी युवाहरु पनि भर्खरका युवतीलाई सजिलै सिट छोड्छन् तर खास दिनुपर्नेलाई वास्ता गर्दैनन् उनले केटाले सिट छोड्दिनुपर्ने तर्क गरिन्, तर आफूले ठाउँ छाड्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिनन् । एक हातले बच्चा समातेकी महिला अर्को  हातले बसको डन्डी समाइरहेकी थिइन् । बस रोकिएर एक्कासी हुइँकिँदा बच्चा चर्को स्वरले रुन्थ्यो बाबु नरोऊ भन्दै थुमथुमाउँथिन् । तर, कसैले उनको लागि सिट छोड्दिएन । धन्न रहेछ आरक्षण सिट ! लक्का जवान युवायुवतीले ओगट्ने र बस्ने वृद्धवृद्धा, अशक्त र बच्चा बोकेका महिलाहरु झुन्डिएर यात्रा गर्नुपर्ने । आरक्षण सिटलाई आफ्नो अधिकार सम्झने युवतीहरूले मानवीय नाता र दायित्व भने भुलेको देखिन्छ । तन्नेरी युवाहरु पनि भर्खरका युवतीलाई सजिलै सिट छोड्छन् तर खास दिनुपर्नेलाई वास्ता गर्दैनन् । आरक्षण पाउन पहिचानको कुरा, जागिर खाएपछि गुपचुप ? एकजना साथीले केही समयअघि मधेसी कोटाबाट प्रशासनतर्फको खरिदार पदमा नाम निकालिन् । नयाँ नियुक्ति लिएपछि तीनदिने तालिममा उनी पनि तालिम केन्द्रमा पुगिन् । मसँग पहिलेदेखि चिनजान भएकोले अन्य साथीसँग परिचय गराइदिएँ । उनीसँग बोल्ने क्रममा साथीहरुले छक्क पर्दै भने, ‘तपाईं त मधेसी हुनुुहुँदो रहेछ, तर बोलीचाली मधेसको जस्तो नलाग्ने है ।’ आफूलाई मधेसी भनेपछि अघिसम्म उज्यालो मुहारमा गफ गरिरहेकी साथी एकाएक रातोपिरो अनुहार लगाउँदै एक्लै बर्बराउन पो थालिन् । ‘म काली हुनुपर्थ्यो मधेसको हुनको लागि ? हिन्दी वा मैथिलीमा बोल्नुपर्थ्योकपालमा पछ्यौराको घुम्टो ओढ्नुपर्थ्यो ? मधेशी भनेर हेपेको ?’ मानौं उनलाई मधेसी भन्नु साथीहरूको गम्भीर अपराध भयो । मैले सम्झाउने कोसिस गरे पनि उनी शान्त भइनन् । उनलाई सम्झाउने खोज्दै भनेँ, ‘म पहाडकी छोरी हुँ, पहाडिया भन्दा गर्व लाग्छ । बाहुनकी छोरी भएकोले नाक चुच्चो छ, बाहुनी भनेर कसैले भन्छ भने पनि आपत्ति छैन । यसमा किन दुःख मान्नु ? तिमीले मधेसी कोटाबाट नाम निकालेको होइन भने म मधेसकी छोरी होइन भनेर भन । सरकारी जागिर खानको लागि त्यही मधेसको पहिचान अचुक अस्त्र हुने तर साथीसंगीले मधेसकी हौ भन्दा आत्मग्लानी हुने ? हाकाहाकी भन न म मधेसकी छोरी हुँ । मधेसमा छोरीलाई पढाउने चलन छैन, आफू पढेर सरकारी जागिरमा नाम निकाल्न सफल भएँ भन, अरुको लागि उदाहरण पनि त बन्न सक्छ्यौ नि ।’ आरक्षणमा प्रतिस्पर्धा गरेर अवसर पाउनको लागि हामी आफूलाई मधेसी, दलित, जनजाति, अपांग केही भएको महसुस गर्दैनौं, तर जागिर खाइसकेपछि त्यो पहिचान टाउको दुखाइ बन्नु गलत हो अन्त्यमा मित्र शालीन भइन्, ‘मधेसिया भनेपछि हामीलाई जहाँ पनि हेपिहाल्छ के, त्यही भएर मात्र हो, नत्र मलाई केही गुनासो छैन ।’ ‘हेप्छन भने त्यो हेप्नेको कमजोरी हो, तिम्रो हाम्रो होइन ।’ ती साथी मात्र होइन, यस्ता धेरै पात्र छन्, जसलाई आफ्नो पहिचान जागिरका लागि नाम  निकालुन्जेलको लागि मात्र हतियार बन्ने गरेको छ । हिमालमा बस्नेलाई हिमाली भन्न नहुने, पहाडको पहाडिया भन्न नहुने, मधेसमा बस्नेलाई मधेसी भन्न नहुने भएपछि किन चाहियो आरक्षण ? किन चाहियो पहिचानको कुरा ? जो जहाँको सम्प्रदायको व्यक्ति हो, त्यहाँको सम्बोधन उसको लागि पाच्य छैन भने आन्दोलनको नारा घन्काउने किन ? चर्का भाषण गर्ने कसको लागि ? सरकारले मधेसी, दलित, जनजाति, पिछडिएको क्षेत्र, अपांग महिला भनेर आरक्षण छुट्याइएको छ । त्यही आरक्षणमा प्रतिस्पर्धा गरेर अवसर पाउनको लागि हामी आफूलाई मधेसी, दलित, जनजाति, अपांग केही भएको महसुस गर्दैनौं, तर जागिर खाइसकेपछि त्यो पहिचान टाउको दुखाइ बन्नु गलत हो । जागिरमा छिरेपछि बढुवाको लागि फेरि त्यही पहिचान चाहिन्छ । मधेसकाले आफू मधेसी भएको प्रमाण दिन्छ । त्यसैगरी जनजाति, दलित, अपांगहरूले आफ्ना प्रमाण पेश गर्छन् । तर, पछि त्यही पहिचान टाउको दुखाइको विषय किन बन्छ ? कतिजना साथीहरु छन्, दलित कोटाबाट नाम निकाले पनि दलित भन्ने शब्द तिनलाई मन पर्दैन । दलित कोटाबाट नाम निकालेका दुई जना नयाँ कर्मचारीले नियुक्तिपत्र बुझेर बाहिर निस्कदा अर्कै थर बताए पछि चिन्नै गाह्रो भएको थियो । हामीले आफ्नै पहिचान बिझाउँछ र त्यसलाई बेइज्जत सम्झन्छौं भने किन पहिचान र अधिकारका कुरा गर्छौं ? आफ्नो पहिचानमा इज्जत र सम्मान गरौं । पहिलो कुरा त हामी सबै नेपाली नागरिक हौं, जातजाति नागरिकभित्रका विभिन्न हाँगाविगा मात्र हो । जागिर खाँदा त्यो आरक्षणको जति मूल्य हुन्छ, जागिर खाइसकेपछि पनि त्यसको इज्जत गर्न सिकौं ।
Opinion
false
[ 0, 72, 6629, 94, 9033, 17, 18200, 341, 36, 981, 3696, 161, 5, 556, 677, 56, 401, 19462, 9546, 102, 2851, 2600, 8726, 5, 927, 70, 13145, 8, 1958, 4491, 1960, 150, 3161, 2851, 1669, 2028, 5, 20125, 272, 2260, 320, 89, 174, 15402, 7662, 11, 556, 2242, 20307, 6604, 7036, 1929, 1194, 341, 20, 121, 18539, 1937, 668, 3219, 3834, 280, 7585, 1772, 11, 62, 719, 1553, 835, 45, 192, 11042, 135, 556, 444, 16265, 44, 855, 5, 89, 3321, 1831, 615, 650, 1261, 4897, 11734, 7, 3161, 2851, 1366, 924, 5, 62, 59, 10, 59, 7, 2036, 2324, 2124, 337, 7, 2036, 1036, 17, 3161, 18851, 2416, 3834, 280, 7585, 1772, 11, 54, 46, 364, 71, 3547, 5, 8711, 6162, 6, 308, 2851, 8, 556, 11977, 1678, 74, 5, 8109, 26, 174, 8061, 1364, 710, 6239, 5, 4196, 17638, 7, 5110, 3890, 17820, 13208, 20, 9, 3219, 257, 62, 1451, 3863, 835, 7, 74, 18200, 341, 649, 74, 11619, 481, 10062, 9368, 97, 330, 45, 29, 161, 5, 2851, 8, 1364, 6234, 3563, 10473, 8, 1423, 3437, 5, 317, 556, 8, 6103, 412, 7, 12136, 1958, 7, 15341, 6785, 1933, 19, 185, 5784, 2851, 6, 179, 51, 78, 5, 274, 1028, 2851, 8, 10, 6, 585, 10247, 2461, 14709, 104, 5, 1933, 2851, 2040, 320, 6, 2851, 8, 89, 174, 900, 6, 8935, 9, 89, 174, 6844, 12, 12330, 681, 1901, 66, 5, 271, 3359, 14, 710, 6239, 7, 4952, 69, 8630, 155, 60, 11619, 8098, 9368, 848, 330, 7, 15402, 8061, 2851, 4225, 108, 7743, 337, 10, 23, 2775, 300, 229, 609, 4788, 26, 3321, 11921, 12419, 12961, 5, 11767, 3795, 8, 2444, 7467, 1686, 4434, 8, 11234, 1132, 5, 11921, 21165, 69, 3359, 16506, 2377, 12071, 7, 13617, 155, 188, 386, 9, 121, 188, 2851, 8, 155, 1364, 18937, 3219, 257, 3581, 927, 3126, 161, 5, 188, 2851, 12340, 835, 70, 954, 6, 19, 386, 1175, 7, 6844, 12, 11570, 19, 1175, 185, 21134, 1547, 5, 2324, 6, 2851, 8, 1901, 8650, 8752, 5142, 30, 9902, 8061, 1364, 1622, 405, 62, 15973, 519, 21742, 14, 5385, 6115, 155, 1105, 7636, 18118, 1364, 6927, 649, 47, 105, 160, 121, 3640, 5261, 7, 17211, 3718, 13, 300, 4109, 3747, 517, 30, 4721, 108, 33, 18, 2263, 4196, 2851, 10239, 5, 271, 9902, 9525, 2851, 8, 2762, 4196, 16037, 138, 7291, 1516, 7, 13617, 160, 1929, 7, 2401, 2324, 17, 74, 15402, 11478, 2474, 2851, 4225, 108, 7743, 4266, 7, 320, 6, 2851, 8, 8492, 21, 7166, 11, 8061, 1364, 1068, 337, 192, 453, 7862, 120, 15, 271, 7166, 259, 13318, 6836, 1930, 300, 900, 6, 8935, 85, 18907, 55, 13955, 1677, 18118, 15340, 55, 11234, 63, 2851, 8, 1901, 66, 5, 5443, 1403, 17, 18200, 2364, 3713, 2087, 15, 386, 5, 274, 323, 182, 4032, 11408, 3211, 11619, 1430, 2328, 7, 2031, 14449, 14, 2851, 5034, 91, 1607, 2328, 53, 1644, 2461, 9978, 5, 16670, 17, 8470, 188, 183, 4525, 1625, 2452, 10013, 108, 7, 58, 15, 2851, 10347, 310, 5, 10, 6, 1577, 6, 384, 8, 148, 4538, 59, 2063, 1625, 9, 65, 382, 5, 2851, 8, 12166, 3359, 2142, 71, 8462, 62, 4427, 14443, 7718, 7055, 84, 2802, 2775, 264, 223, 1625, 3284, 188, 3696, 135, 665, 15827, 2851, 4225, 1335, 1359, 330, 264, 45, 18118, 3746, 15, 6844, 12, 3359, 14, 2600, 2851, 4225, 3065, 47, 1812, 2821, 14, 10231, 9313, 58, 5243, 11, 2851, 4225, 6974, 13980, 2142, 3175, 7, 47, 1245, 927, 9135, 1272, 857, 2182, 353, 1930, 5, 26, 536, 11, 1625, 15526, 98, 188, 258, 536, 11, 556, 6, 15757, 190, 8, 16256, 1132, 5, 556, 16272, 18, 10, 11765, 444, 16265, 44, 4794, 1625, 4787, 2001, 11, 347, 7015, 1929, 12847, 4220, 192, 8206, 9892, 21341, 5, 274, 938, 145, 19, 2851, 4225, 6974, 10387, 5, 1275, 450, 1175, 5784, 2851, 264, 13653, 12, 5639, 15340, 11, 11089, 461, 9, 585, 14449, 7, 12136, 9, 1625, 6785, 3439, 13357, 2063, 646, 528, 5, 5784, 2851, 14, 54, 365, 8634, 30, 3359, 262, 2483, 6733, 9, 2823, 29, 2130, 11, 6, 589, 5, 18118, 3746, 15, 6844, 12, 3359, 14, 2600, 2851, 4225, 3065, 47, 1812, 2821, 14, 10231, 9313, 5, 5784, 1141, 754, 6, 83, 7, 2715, 5935, 135, 20215, 121, 1824, 1346, 11, 72, 9659, 2942, 8002, 17, 786, 373, 6, 863, 33, 18, 1170, 157, 5160, 1516, 5, 94, 2642, 7738, 173, 3233, 1354, 8, 126, 15, 1354, 2146, 16540, 5, 9280, 8887, 13554, 2261, 152, 1346, 63, 2016, 1174, 6316, 161, 5, 8549, 3581, 268, 3567, 11, 9373, 8347, 405, 62, 15973, 60, 2942, 411, 97, 7868, 2255, 1175, 7, 47, 20425, 2253, 6, 401, 7231, 2775, 300, 1035, 2942, 6106, 12151, 3674, 10473, 8, 4434, 12153, 1346, 6244, 2060, 131, 17975, 3125, 6574, 3759, 16106, 785, 941, 10712, 5, 1753, 5200, 411, 11100, 2253, 6, 67, 6, 19, 121, 3196, 50, 10072, 8, 13542, 11100, 44, 2582, 8, 7513, 3438, 10816, 4418, 6368, 10095, 1018, 11100, 121, 3023, 185, 1391, 131, 30, 6, 3219, 43, 7400, 389, 2942, 2173, 5372, 6, 1204, 1291, 163, 5, 257, 15646, 30, 8220, 120, 15, 126, 3791, 1841, 1930, 5, 389, 15646, 30, 5424, 29, 5547, 1753, 1907, 98, 829, 1273, 7, 1907, 635, 158, 6240, 1033, 5, 5649, 98, 829, 2261, 4767, 20363, 379, 5649, 34, 185, 938, 4254, 29, 15, 7244, 104, 5, 695, 350, 1715, 12155, 121, 6724, 2942, 8002, 17, 157, 5915, 386, 29, 74, 2253, 98, 829, 386, 185, 3808, 5, 414, 2715, 837, 6, 19, 516, 2253, 6, 754, 148, 3572, 44, 15472, 40, 47, 1346, 827, 34, 11, 2253, 98, 6323, 158, 2519, 13436, 408, 40, 121, 2127, 12, 702, 98, 3808, 10, 23, 74, 2253, 98, 829, 1273, 5, 2253, 8, 8447, 8682, 1328, 2424, 592, 6265, 414, 2715, 8, 157, 3997, 349, 7260, 3808, 7, 9592, 19, 1295, 15, 60, 756, 542, 3438, 330, 300, 5784, 8, 1653, 109, 714, 1141, 6, 19, 155, 1035, 2942, 7, 1455, 7, 2072, 7, 13809, 72, 16, 2182, 4167, 7943, 47, 2715, 11342, 12000, 115, 754, 3381, 12489, 6076, 1361, 20, 5390, 2834, 10, 8796, 23, 6128, 7, 11936, 635, 6106, 928, 1061, 15, 1391, 1210, 9368, 105, 7, 516, 266, 90, 649, 6228, 377, 72, 1447, 104, 300, 62, 2334, 131, 11717, 29, 115, 1391, 131, 461, 6, 3559, 649, 2545, 212, 386, 300, 271, 1346, 90, 1074, 515, 85, 2454, 1556, 1642, 54, 754, 2715, 12, 19, 157, 5160, 14258, 6, 19, 90, 2759, 1014, 28, 13, 5, 1488, 8, 585, 14, 2323, 853, 715, 7, 1907, 6, 1907, 635, 853, 715, 7, 2253, 8, 585, 14, 2942, 853, 715, 407, 350, 12253, 5784, 121, 350, 12253, 754, 6, 83, 121, 400, 1061, 6, 6797, 6, 530, 649, 4779, 1149, 1224, 19, 900, 6653, 104, 29, 3556, 1751, 16998, 623, 350, 121, 8171, 33, 3987, 25, 3340, 6, 19, 121, 142, 2942, 7, 1455, 7, 2072, 7, 15721, 4187, 13809, 188, 185, 5784, 10, 13009, 13, 5, 516, 5784, 8, 1653, 109, 714, 1141, 6, 19, 155, 1035, 2942, 7, 1455, 7, 2072, 7, 13809, 72, 16, 2182, 4167, 7943, 47, 2715, 11342, 12000, 115, 754, 3381, 12489, 6076, 1361, 20, 5, 2715, 8, 7712, 135, 3336, 6, 19, 704, 516, 754, 2880, 5, 2253, 12, 11, 592, 2942, 16, 1660, 3213, 5, 2131, 2072, 7, 1455, 7, 13809, 262, 369, 1660, 1749, 890, 5, 274, 186, 516, 754, 3381, 12489, 6, 372, 350, 4608, 121, 465, 3076, 3567, 1556, 1455, 8002, 17, 157, 10340, 15, 1455, 53, 761, 6108, 221, 2543, 5, 1455, 8002, 17, 157, 13658, 89, 174, 94, 5118, 2642, 1422, 7114, 488, 4242, 581, 6446, 2532, 197, 186, 9936, 69, 2751, 16, 38, 5, 334, 509, 754, 453, 1166, 3320, 9, 1050, 18380, 8634, 9385, 29, 350, 754, 9, 365, 12, 83, 3021, 121, 54, 754, 8, 10403, 9, 567, 3376, 5, 113, 83, 60, 155, 82, 39, 412, 4957, 7, 8963, 412, 7666, 107, 12744, 657, 1257, 90, 20, 5, 2715, 7572, 115, 5784, 6, 812, 594, 1738, 2715, 11342, 12000, 15, 467, 10403, 24, 4775, 848, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,368
10,368
 विदेशमा नै जन्मेर यतै हुर्केका नेपाली बालबालिकाहरुले नेपाली भाषा बोल्न नै नसक्ने हुन् कि भन्ने डर बढ्दै गएको छ। बालबालिकाहरु स्कुल जाँदाआफै बसेको मुलुकको भाषा बोल्ने, पढ्ने र सिक्ने हुँदा नेपाली भाषा राम्रोसँग बोल्न कठिन बनेको छ। आफ्ना बालबालिकाहरुले विदेशमा नै बसेरकसरी नेपाली भाषा राम्रोसँग सिक्न सक्लान् यसबारे अभिभावकहरु गम्भीर हुन थालेका छन्। यूरोपका कुन – कुन देशमा कसरी नेपाली भाषा सिकाइने रहेछ ? यसबारे बुझ्नका लागि यो पङ्तिकारले करिव दुई साता लगाएर एउटा सागाग्री तयारपारेको थियो। अनलाइनखबरमार्फत नै “यूरोपमा नेपाली बालबालिकाहरुले यसरी सिक्छन् ‘कखरा’ ” शीर्षकमा यसअघि प्रकाशित भइसकेको छ। पाठशालाको सुरुवात कसरी भएका रहेछन् त ? जानकारी लिने क्रममा डेनमार्क निवासी दीपककुमार तिवारीसँगको बार्तालापले साह्रै मन छोयो। केहीबर्ष अगाडि तिवारीले आफ्नी आमालाई घुमाउनका लागि डेनमार्कमा बोलाएका रहेका छन् । डेनमार्कमा नै हुर्कँदै गरेको आफ्नो छोरा र हजुरआमा बीचमज्जाले बार्तालाप हुन सकेन छ। हजुरआमालाई ढोग्नुपर्छ भनेर सिकाउँदा होस् वा आमाले आशिर्बाद दिँदा होस्, के भनेको भन्दै उल्टै छोराले डेनिसभाषामा आँफूलाई प्रश्न गरेको स्मरण गर्छन्। त्यही बेला देखि नै तिबारीलाई यस्तो लाग्यो कि, “बरु अभिभावकले जतिसुकै मेहनत गर्न किन नपरोस्, कम्तिमा आफ्ना छोराछोरीलाई नेपाली प्रष्ट बोल्ने र बुझ्न सक्ने बनाउन सक्नु पर्दछ।” भाषाकै कारण हजुरआमा र नातिको माया र ममता खोसिएको महशुस गर्दै तिवारीले डेनमार्कको कोपेनहेगनमा नेपाली पाठशाला खोल्ने चासो देखाए। हाल नेपाली पाठशाला कोपेनहेगनमा बालबालिकाहरुलाई नेपाली भाषा सिकाउँदै समेत आएका छन्। एनआरएनए बेल्जियमका संस्थापक अध्यक्ष रबिन्द्रमान श्रेष्ठसँग पनि बिदेशमा बालबालिकाहरुलाई नेपाली भाषा कसरी सिकाउन सकिन्छ भन्ने बारे लामै बार्तालाप गर्ने मौक़ा मिल्यो। श्रेष्ठले भन्छन्” मेरो बच्चा फ्रेन्च, अंग्रेजी, स्पेनिस वा डच बोल्छ भनेर गर्व गर्ने होईन की, मेरो बच्चा फररर नेपाली बोल्छ र लेख्न पनि सक्छ भनेर अभिभाबकले गर्व गर्न सक्ने अवस्था हुनुपर्छ।” यसका लागि घरमा पनि आफ्ना बालबालिकाहरुसँग नेपालीमा नै कुराकानी गर्ने बानि बसाल्नु पर्दछ । तर, कतिपय अभिभावकले आफ्ना बालबालिकासँग विदेशी भाषामा नै बार्तालाप गरिदिँदा नेपाली भाषा बोल्नु पर्छभन्ने प्रेरणा नमिलेको उनको ठहर छ। गैरआबासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) ले यूरोप क्षेत्रमा मात्रै २७ वटा राष्ट्रिय सम्बन्वय परिषद गठन गरिसकेको छ। एउटै देशका पनि विभिन्नशहरहरुमा बाक्लो नेपाली समुदाय भेटिन्छ । तर, दुर्भाग्य नै भन्नुपर्छ , नेपाली बालबालिकाहरुलाई भाषा सिकाउनका लागि हाल सम्म यूरोपमा बेलायत, डेनमार्क, स्पेन, जर्मनी, बेल्जियम र नेदरल्यान्डका केहि शहरहरुमा मात्र प्रयास भएको पाइन्छ। त्यसमा पनि गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएन) कै पहल र  कार्ययोजना अनुरूप नै भाषा कक्षा सञ्चालन भएको निकै कम भेटिएको छ। प्रायःसञ्चालन भएका पाठशालाहरु अभिभावकहरुको आफ्नै चासो र सक्रियतामा सुरु भएका छन्। यति ठूलो सञ्जाल रहेको एनआरएनले बिदेशमा नै जन्मेर यतै हुर्केका बालबालिकाहरुलाई नेपाली भाषा सिकाउनका लागि केन्द्रबाट नै हरेक राष्ट्रिय समन्वय परिषदमा लागू हुने गरि कार्ययोजना ल्याउन सक्छ कि सक्दैन ? नेपाली समुदाय रहेको क्षेत्रमा भाषा कक्षा संचालन गर्न सक्छ कि सक्दैन ? विभिन्न देशमा सञ्चालन भएका पाठशाला बारे जानकारी लिएपछि यो पङ्तिकारलाई सुझावसहित आफ्ना धारणा प्रस्तुत गर्न मन लागेको हो । कम्तिमा एक एनसीसी,एक पाठशाला गैर आवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) ले विभिन्न सामाजिक तथा परोपकारी काम गर्दै आइरहेको छ। ७४ वटा राष्ट्रिय समन्वय परिषदहरु गठन गरिसकेको गैर आबासीय नेपाली संघले अब बिदेशमा नै हुर्केका नेपाली बालबालिकाहरुलाई नेपाली भाषा सिकाउँन योजना अनुरूप नै अगाडि बढ्नजरूरी देखिन्छ । गैर आबासीय नेपाली संघ अन्तराष्ट्रिय समन्वय परिषदले नै कम्तिमा “एक एनसीसी, एक पाठशाला” को कार्यक्रम लागु गर्न सकेमा बिदेशमा नैजन्मेका बालबालिकाहरुलाई नेपाली भाषा सिक्न ठुलो हौसला प्रदान हुनेमा दुई मत नै छैन। अर्कोतर्फ मातृभुमि प्रति लगाव बढ्दै गएमा यिनै बालबालिकाहरुले भोलि एनआरएनको नेतृत्व सम्हाल्न अग्रसर रहनेछन्। गैरआवासीय नेपालीसंघका विभिन्न कार्यदलहरु मध्ये नेपाली भाषा र सँस्कृतिसँग सम्बन्धित कार्यदलले चासो राखेर यो अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन जरूरी छ। बालबालिकालाई  के सिकाउने ? पाठ्यक्रम आवाश्यक पर्दैन ? विभिन्न देशमा सञ्चालन भएका नेपाली पाठशाला बारे जानकारी लिँदा सबै भन्दा ठूलो चुनौति बच्चाहरुलाई के पढाउने र कसरी भाषा सिकाउने भन्नेपाइएको छ। बालबालिकाहरुको उमेर र स्तर एउटै हुँदैन,एउटा बच्चा ५ बर्षको र अर्को १४ बर्षको हुन सक्छ । यी दुवैलाई कसरी भाषा सिकाउने त योआफैमा चुनौतिपूर्ण रहेको छ। तर, प्रायः पाठशालाहरुमा उमेर र स्तर अनुसार कक्षा छुट्टाएर भाषा सिकाएको पाइन्छ। तर सबै ठाउँहरुमा फरक–फरककक्षा राखेर पढाउँन सम्भव होला त ? केही अभिभावकहरुले नेपाली भाषाका लागि पाठ्यक्रम नै बनाएर सञ्चालन गर्न निकै ग्राहो हुने धारणा राखेका छन्। एक त स्कुलमा बच्चाहरु केन्द्रित हुनुपर्ने त्यस माथि पुनः नेपाली भाषा कक्षामा पाठ्यक्रम अनुसार नै पढाई हुँदा थप बच्चाहरुलाई बोझ हुने त होइन कतिपय अभिभावकको प्रश्न रहेकोछ। तर, कतिपयले भने नेपाली भाषा राम्रोसँग लेख्न र पढ्न सिकाउने नै हो भने पाठ्यक्रम तयार गर्नु पर्ने विचार राखेका छन्। नेपालमा नै पढाइने पाठ्यक्रम ल्याएर त यहाँका बच्चाहरुलाई प्रभावकारी नहोला । तर, निकै सरल ढंगको पाठ्यक्रम तयार गर्नुपर्ने अभिभावकहरु धारणा रहेको छ। डेनिस टु नेपाली, अंग्रेजी टु नेपाली, स्पेनीस टु नेपाली, डच टु नेपाली यसरी पाठ्यक्रम तयार गर्न सके बच्चाहरुलाई सिकाउन सजिलो हुन्थ्यो कि भन्ने बिचार समेत भेटियो। यसका लागि पनि गैरआवासीय नेपाली संघले तत्काल चासो दिन जरूरी छ। नेपाली भाषा लेख्न र पढ्न चाहने बालबालिकाहरुका लागि उनिहरुको स्तरलाई हेरेर पाठ्यक्रम तयार गरी सञ्चालन भइरहेका पाठशालामा पुर्याइदिन सके पनि अभिभावकहरुलाई ठूलो हौसला मिल्ने थियो। पाठशाला सुरु हुने जस्तै बन्द हुने क्रम पनि बढ्दो बालबालिकाहरूलाई नेपाली भाषा सिकाउन अभिभावकले समेत समय निकाल्नुपर्ने हुँदा थप चुनौतीपूर्ण  भने रहेको छ। एक त आफ्नै काम, अर्कोतर्फ बालबालिकालाई नियमित स्कुल पुर्याउनुपर्ने र हप्ताको अन्त्यतिर बचेको केही समयमा पनि नेपाली भाषाका लागि बालबालिकालाई ल्याउन, लैजानुपर्दा निकै कठीन हुने गरेको छ। एउटै अभिभावकका दुई वा सो भन्दा बढी फरक उमेर समूहका बालबालिकाहरु भएमा, आफू रहेको स्थानबाट पाठशाला निकै टाढा रहेको खण्डमा पनि अभिभावकलाई धेरै नै समस्या हुने गरेको छ। यिनै कारणले कतिपय ठाउँहरुमा पाठशाला सुरु भएर पनि बन्द भएका भेटिए। नेपाली भाषा कक्षामा बालबालिकाहरु नियमित रुपमा उपस्थिति गराउन नसक्नु यसको प्रमुख कारण मानिएको छ। यो अलवा भाषा सिकाउने कक्षा कोठाको अभाव, उपयुक्त सेलेबस प्राप्त नहुनु र अर्को आर्थिक पक्ष पनिरहेको छ। कसरी बनाउन सकिन्छ, दिगो र व्यवस्थित पाठशाला ? अभिभावकहरुको आफ्नै सक्रियता र चासोले सुरु भएका विभिन्न पाठशालाहरुलाई अझ ब्यवस्थित र दिगो बनाउने जिम्मेवारी एनआरएन,लगायत विभिन्न संघ संस्था तथा नेपाली समुदायले लिन सक्नुपर्छ। आफ्ना बालबालिकाहरुलाई जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि नेपाली भाषा लेख्न र पढ्नसिकाउन अभिभावकहरु उत्साहित भएको पाइन्छ। यसलाई दिगो र ब्यवस्थित बनाउने जिम्मेवारीको नेतृत्व गैरआवासीय नेपाली संघले लिन सक्नुपर्छ। एनआरएन केन्द्रबाट नै एउटा नीति र योजना बनाएर हरेक मुलुकहरुमा बालबालिकाहरुलाई कुनै न कुनै रुपमा नेपाली भाषा सिक्ने वातावरण तय गर्नसक्नुपर्छ। दोस्रो पुस्ताका एनआरएन बालबालिकाहरुलाई मातृभूमिप्रतिको प्रेम तथा नेपाली भाषा र संस्कृतिको जगेर्नाका लागि संघले बृहतयोजनासहित पहलकदमी चाल्न जरूरी छ। ठूलै परिवर्तन आएको छ, त्यसैले ढीला नगरौं नेपा&#23
Opinion
false
[ 0, 2230, 37, 7018, 18, 17820, 11142, 12, 39, 10518, 11, 39, 440, 3640, 37, 1389, 112, 146, 53, 1951, 1229, 251, 41, 10518, 1781, 1201, 19902, 888, 1598, 440, 3581, 7, 3139, 9, 10415, 342, 39, 440, 5100, 3640, 2971, 385, 41, 369, 10518, 11, 2230, 37, 1399, 44, 7539, 39, 440, 5100, 5771, 12024, 310, 4159, 2462, 55, 1204, 67, 1624, 139, 7137, 12, 978, 325, 978, 838, 497, 39, 440, 8129, 297, 1175, 121, 4159, 1647, 12, 19, 21, 306, 1165, 650, 12, 18, 11, 4124, 89, 1293, 1686, 102, 6694, 33, 7801, 376, 781, 8155, 172, 15508, 748, 37, 213, 3159, 7268, 8, 39, 10518, 11, 564, 11097, 956, 3701, 3372, 33, 45, 10, 332, 5537, 870, 502, 942, 41, 12033, 6, 2381, 497, 73, 4108, 60, 121, 125, 705, 268, 10173, 3561, 4146, 910, 4773, 2133, 11680, 138, 9844, 11, 7800, 221, 13, 65, 4785, 72, 10832, 320, 4773, 11, 5209, 8061, 4418, 785, 12, 19, 10173, 8, 12233, 12, 133, 27, 5, 10173, 8, 37, 7672, 2846, 28, 54, 717, 9, 11105, 994, 61, 7198, 1154, 11680, 138, 9844, 67, 1999, 41, 11105, 14, 12057, 294, 6164, 185, 4775, 2629, 1417, 50, 4196, 5316, 91, 520, 3811, 5418, 5972, 105, 639, 192, 10, 9791, 717, 11, 20086, 8048, 8, 19626, 14, 609, 28, 3476, 4280, 516, 260, 153, 37, 1974, 3167, 14, 223, 1547, 146, 7, 213, 220, 1073, 2462, 11, 10, 6444, 6247, 24, 350, 13578, 7, 4990, 369, 14006, 39, 3369, 3581, 9, 1647, 395, 285, 3691, 3051, 332, 440, 96, 95, 11105, 9, 8167, 6, 932, 9, 12110, 19508, 6, 6231, 68, 71, 4773, 11, 10173, 6, 10, 6, 12356, 2334, 294, 23, 8, 39, 12033, 6001, 1623, 7387, 31, 340, 39, 12033, 10, 6, 12356, 2334, 294, 23, 8, 10518, 14, 39, 440, 4775, 1960, 103, 254, 139, 8205, 2790, 12, 2390, 117, 18332, 1296, 1070, 63, 15, 13366, 10518, 14, 39, 440, 497, 11296, 363, 53, 10, 273, 1105, 191, 11680, 138, 9844, 25, 8496, 44, 5015, 33, 10783, 31, 1426, 2022, 332, 229, 1625, 12581, 7, 2955, 7, 14174, 50, 1241, 384, 18162, 185, 6240, 25, 6118, 2570, 7, 229, 1625, 3145, 18, 18, 39, 18162, 9, 2794, 15, 542, 185, 2813, 12208, 44, 11, 6240, 24, 395, 265, 9339, 332, 653, 19, 553, 15, 369, 10518, 63, 39, 8, 37, 1668, 25, 753, 708, 15886, 97, 1379, 5, 274, 824, 2462, 11, 369, 1519, 63, 819, 1428, 37, 11680, 138, 9844, 353, 17073, 39, 440, 13542, 664, 17600, 5812, 10721, 6, 145, 3032, 41, 1826, 1066, 3351, 119, 39, 696, 15991, 10, 11, 7137, 144, 295, 729, 224, 111, 11375, 19744, 3235, 554, 2523, 41, 1148, 1190, 15, 107, 16639, 608, 7514, 39, 1193, 9481, 5, 274, 8723, 37, 17275, 10, 7, 39, 10518, 14, 440, 11296, 12, 19, 340, 267, 7137, 8, 2341, 7, 10173, 7, 3862, 7, 2707, 7, 2790, 9, 18977, 12, 826, 957, 608, 90, 654, 16, 1820, 1288, 15, 6279, 39, 696, 21862, 10, 96, 1661, 9, 6312, 7948, 37, 440, 1215, 292, 16, 319, 216, 3877, 41, 3206, 18754, 73, 12033, 55, 2462, 199, 509, 1623, 9, 5262, 8, 206, 73, 139, 943, 218, 2109, 35, 4474, 11, 13366, 37, 7018, 18, 17820, 11142, 12, 10518, 14, 39, 440, 11296, 12, 19, 9292, 37, 317, 111, 958, 3235, 8, 996, 40, 353, 6312, 1144, 542, 146, 1916, 121, 39, 1193, 35, 144, 440, 1215, 1077, 24, 542, 146, 1916, 121, 107, 838, 292, 73, 12033, 10, 273, 125, 7738, 21, 306, 1165, 650, 12, 18, 14, 1138, 354, 369, 1435, 599, 24, 221, 288, 20, 5, 4990, 26, 1704, 10890, 7, 3484, 12033, 1826, 7167, 39, 696, 15991, 10, 11, 107, 243, 22, 14746, 46, 71, 3899, 41, 7034, 224, 111, 958, 3235, 55, 554, 2523, 1826, 326, 3351, 119, 39, 4119, 169, 13366, 37, 11142, 12, 39, 10518, 14, 39, 440, 4775, 7596, 289, 7948, 37, 320, 1952, 167, 2899, 327, 589, 5, 1826, 326, 3351, 119, 39, 696, 2729, 958, 3235, 11, 37, 4990, 213, 3484, 1704, 10890, 7, 26, 12033, 332, 10, 6, 128, 1747, 24, 2129, 8, 13366, 37, 8306, 30, 12, 10518, 14, 39, 440, 5771, 1741, 9502, 359, 40, 8, 89, 674, 37, 934, 10080, 7247, 15620, 484, 15172, 1229, 1533, 8, 3968, 10518, 11, 2638, 4474, 6, 541, 9900, 7557, 13625, 31, 6279, 39, 6638, 12, 107, 3714, 55, 755, 39, 440, 9, 13525, 63, 676, 3714, 11, 1623, 897, 21, 644, 14, 1568, 285, 12530, 34, 41, 5162, 105, 8865, 121, 5157, 1821, 33, 5455, 44, 2543, 121, 107, 838, 292, 73, 39, 12033, 10, 273, 125, 11701, 82, 158, 218, 8617, 12386, 14, 105, 8682, 9, 497, 440, 8865, 53, 131, 4061, 41, 10518, 6, 936, 9, 3193, 1148, 6678, 16747, 1625, 198, 3658, 9, 258, 620, 3658, 67, 542, 5, 208, 390, 14, 497, 440, 8865, 60, 21, 19902, 8, 8617, 1032, 35, 41, 274, 3206, 12033, 608, 936, 9, 3193, 92, 1215, 6634, 1356, 440, 10154, 6, 1820, 47, 82, 7642, 8, 611, 86, 6993, 44, 3260, 897, 2874, 7596, 1839, 668, 60, 121, 72, 2462, 259, 39, 440, 12, 19, 5157, 37, 879, 292, 24, 319, 8979, 1451, 40, 1435, 2288, 139, 26, 60, 7523, 12386, 1936, 1259, 291, 633, 1298, 39, 440, 5711, 5157, 92, 37, 5535, 342, 298, 12386, 14, 8401, 40, 60, 386, 824, 2462, 6, 609, 35, 1414, 274, 824, 11, 29, 39, 440, 5100, 2794, 9, 2024, 8865, 37, 20, 29, 5157, 376, 160, 177, 679, 2288, 139, 211, 37, 3109, 297, 5157, 3132, 60, 2018, 12386, 14, 1568, 5465, 5, 274, 319, 3371, 12234, 6, 5157, 376, 528, 2462, 55, 1435, 35, 41, 20086, 1832, 39, 7, 2955, 1832, 39, 7, 3862, 34, 68, 1832, 39, 7, 1241, 384, 1832, 39, 564, 5157, 376, 24, 2129, 12386, 14, 11296, 1982, 1815, 146, 53, 5785, 103, 14108, 31, 653, 19, 15, 6279, 39, 4119, 1178, 1623, 56, 12530, 34, 41, 39, 440, 2794, 9, 2024, 3645, 10518, 12, 19, 4982, 6, 3193, 14, 3447, 5157, 376, 57, 292, 3108, 12033, 8, 14552, 1335, 2129, 15, 2462, 344, 218, 9502, 2860, 172, 12033, 206, 40, 487, 538, 40, 1544, 15, 2494, 15183, 14, 39, 440, 11296, 2462, 11, 103, 137, 3997, 1272, 342, 298, 12706, 29, 35, 41, 26, 60, 509, 46, 7, 10080, 5162, 1277, 1781, 7300, 1272, 9, 11359, 16691, 12907, 6, 72, 278, 15, 39, 440, 12, 19, 5162, 1144, 7, 4317, 97, 12284, 319, 17560, 40, 28, 41, 1148, 2462, 12, 89, 50, 194, 158, 118, 611, 936, 5665, 10518, 2355, 7, 592, 35, 8257, 12033, 319, 2087, 35, 2476, 15, 2462, 14, 85, 37, 200, 40, 28, 41, 3968, 1089, 824, 7642, 8, 12033, 206, 266, 15, 538, 73, 6509, 31, 39, 440, 5711, 10518, 1277, 88, 2313, 931, 6250, 195, 110, 95, 3246, 41, 21, 2252, 462, 440, 8865, 1215, 2919, 6, 1240, 7, 1645, 1276, 11, 5291, 193, 4940, 9, 258, 171, 1012, 15, 2838, 41, 497, 285, 363, 7, 3814, 9, 2560, 12033, 121, 2462, 199, 509, 5262, 9, 1623, 11, 206, 73, 107, 12033, 344, 1015, 19346, 9, 3814, 356, 891, 4474, 7, 700, 107, 696, 570, 22, 39, 5117, 423, 8642, 31, 369, 10518, 14, 13393, 2971, 9898, 15, 39, 440, 2794, 9, 2024, 7103, 785, 2462, 55, 6923, 16, 1820, 432, 3814, 9, 19346, 356, 891, 6, 541, 6279, 39, 4119, 423, 8642, 31, 4474, 9292, 37, 102, 427, 9, 289, 879, 317, 12223, 8, 10518, 14, 75, 10, 23, 75, 88, 39, 440, 10415, 790, 1716, 24, 11293, 23, 6222, 308, 11243, 4474, 10518, 14, 17414, 4052, 752, 22, 39, 440, 9, 4716, 13369, 12, 19, 4119, 6754, 8173, 354, 19877, 12705, 12530, 34, 41, 10, 7934, 470, 123, 379, 383, 10, 4431, 219, 513, 848, 11433, 33, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,369
10,369
दौडमा भाग लिएको धावकलाई त के हतार होला र ? काठमाडौंमा कुद्ने गाडीलाई त्यति हतार हुन्छ । गाडी नचढौं सम्भव छैन, चढौं सुख छैन । गाडी मात्रै हो र ? यहाँ कसै गरे पनि सुख छैन । हुन त सबैको ठेक्का लिएर के साध्य ? आफू आफ्नो बाटो हिँड्यो, आफ्नो मानो खायो बस्यो । तर, यसरी पनि त मान्दैन रै’छ मन । चिन्ता लाग्छ सबको, सबैभन्दा बढी देशको । सबैजना नियम कानुनमा बसुन्, कसैले कसैलाई नहेपुन्, अन्याय नगरुन्, सबलाई समान व्यवहार होस्, सम्मान गरुन्, माया गरुन्, सकारात्मक कुरा सुन्न पाइयोस्, नेताहरु भ्रष्ट नहुन्, जनता भेडा नहुन्, सरकारले कसैलाई काखा कसैलाई पाखा नगरोस्, पार्टीको कार्यकर्ताभन्दा पहिला हामी नेपाली नागरिक हौं भन्नेकुरा कसैले नर्बिसुन्, हाम्रा भन्दा पनि राम्रा मान्छेले अवसर पाउन्, परिआए देशका खातिर सब एकजुट हुन् भन्ने त मलाई मात्रै हो र, तपाईलाई पनि त लाग्दो हो नि । कि लाग्दैन ? हैन, यो काठमाडौंमा गाडी पनि कति हो के ? तर, गाडी जति भए पनि के गर्नु ? आजसम्म कहिल्यै आरामले हिँड्न पाएको होइन । अनि फेरि आफूलाई हतार भएका बेलामा चाहिँ सडकमा गएर उभियो, बल्लबल्ल एउटा गाडी आउँछ । गाडी त आउँछ ता नि, टेक्ने ठाउँ हुन्न । फेरि हाम्रा खलाँसी दाजुभाइले कहिल्यै गाडी प्याक छ भन्नुहुन्न । सुरुमा सीट छ क्या …..लु चढ्नुस् न भन्नुहुन्छ । अनि भित्र गयो ‘सीट त छ नि, खाली पो छैन त’ भन्ने जवाफ आउँछ । रीसले पारो तात्छ, तर के गर्नु ? न कुट्न मिल्छ, न गाली गरेर हिँड्न । गाडीको फेरि हर एकको आ-आफ्नै विशेषता छ । के बयान गरिराख्नु, तपाई पनि त यसको भुक्तभोगी हुनुहुन्छ नि । नेपाल यातायात हुत्तिँदै आउँछ, अनि हुत्याएरै लान्छ । यात्रु चढुन्जेल पनि रोक्न नसक्ने गरी कति हतारो हो के ? कति कमाउँछन् कुन्नि दिनको, त्यसरी दौडेर ? ढोकामा बस्ने भाइले हातमा समातेर भित्र हुत्याइदिन्छन्, कहिले ढोका छेउको सीटको मान्छेलाई अंगालो हाल्न पुगिन्छ, कहिले पल्लो छेउको झ्यालको सिसामा ठोक्किन । धन्न पुरुषहरु सोझा हुन्छन् र सरी भन्दा ‘इट्स ओके’ भन्छन् । अहिले केटामान्छे त्यसरी ठोक्किन पुगुन् त, ‘आईमाई’ हरुले तिनको झाँको झार्थे । सरी भन्दा के जवाफ आउँथ्यो थाहा छ ? के थाहा नहुनु, आईमाईको मुख छुरा हुन्छ सुन्दा-सुन्दा बानी नै पर्नु’भा होला नि । ‘गर्ने बेलामा चाहिँ मनपरि, अहिलेचाहिँ सरी ? कहाँ कोसँग ठोक्किन पाउँ भन्दै हिँड्छन् कि केहो मान्छेहरु ? सोमत नभाको !’ यस्ता जवाफ त तपाईंले धेरैचोटि सुनिसक्नु भो होला । अनि अधिकारवादीहरु तीन वित्ता उफि्रन्थे, महिलाको अधिकार हनन् भो भनेर । बिचरा पुरुषहरु ! च्व..च्व..च्व..च्व…! टेम्पु र माइक्रोको विशेषता त के बताइराख्नुपर्ला र ? बस्न सिट पाइन्न, उठ्यो टाउको ठोक्किएर हैरान । धन्न अहिलेसम्म टुटुल्कोचाहिँ उठ्या छैन । बलियै र’छ भनौं न खप्पर ! साझाको त कुरै नगरौं, नाम मात्रै साझा, काम कहिल्यै साझा भाको होइन । जानु पर्या हुन्छ कोटेश्वर, आउँछ ‘नयाँ बसपार्क’ भन्दै । के काम लाग्यो त नि ! ओहो ! अनि जाम नि जाम ? बिर्सिनु भा ? के बिर्सिनुहुन्थ्यो ? चाहेर पनि बिर्सिन सक्नुहुन्न । कहिलेकाहीँ त दुई-अढाई घण्टै फसिन्छ । १० बजे अफिस पुग्नुपर्ने छ भने आठ बजे घरबाट हिँड्नुभयो भने ठिक्क हुन्छ । दैनिक कार्यतालिकाबाट आराम गर्ने समयलाई हटाइदिनु भए हुन्छ । उतै सडकमा जाने अनि आराम गर्ने । डेढ/दुई घण्टासम्म के गर्नु छ र त्यो रोडमा ?   आलुबारीमा लागेको रातो कमिलाको तातीँ बरु अलि छिटो अघि सर्छ होला, तर सडमा रोकिएका गाडी सर्नेवाला छैनन् । उफ्…….यी सब हैरानीबाट आजित भएर कहिलेकाहीँ यसो सोच्छु, पैसा पनि तिर्नु अनि दुई-चार घण्टा समय पनि नाश गर्नु ? आ…….बरु हिँडेरै जान्छु ! तर, हिँड्नेलाई नि सजिलो त के हुन्थ्यो र ? १५ ठाउँजति सडक पार गर्नुपर्छ । हुन त जेब्राक्रसमा रोकिनुपर्ने गाडी हो, तर बाटो काट्ने हामी बटुवाचाहिँ घण्टौं रोकिनुपर्छ । बाटो काटौं, किच्देलान् भन्ने डर । रोकिऔं, कति रोकिनु ? कुनबेला त मनकारी ड्राइभर आइपुग्छन् र गाडी रोकेर जानुस् भन्दिन्छन्, अनि मनमनै ‘धेरै धेरै धन्यवाद’ भनेर बाटो काट्नुपर्छ । धनीमानी पनि उनीहरु नै, गाडी/घोडा पनि उनीहरुकै, सडक पनि उनीहरुकै रिजर्भ अनि भाको एउटा सडक पेटीमा पनि उनीहरुकै रजाइँ ? हेप्नुको पनि एउटा तरिका हुन्छ नि यार !   बाटो त काट्यो ता नि बल्लबल्ल…..सडकपेटीमा पनि राम्रोसँग हिँड्न पाउनु होइन । साँच्चै, त्यो सडकपेटी हामीजस्तो बटुवा हिँड्नका लागि हो कि कार र मोटरसाइकल पार्किङका लागि ? अच्चम्म छ भन्या ! धनीमानी पनि उनीहरु नै, गाडी/घोडा पनि उनीहरुकै, सडक पनि उनीहरुकै रिजर्भ अनि भाको एउटा सडक पेटीमा पनि उनीहरुकै रजाइँ ? हेप्नुको पनि एउटा तरिका हुन्छ नि यार ! हामी दुईहात-खुट्टा चल्ने र आँखा देख्नेलाई त यो विघ्न सास्ती छ, शारीरिक रुपमा अशक्त, अरुको सहयोग आवश्यक पर्नेहरुले कसरी दैनिकी काट्दा हुन् यो काठमाडौंमा ? सम्झिँदा पनि आँखा भरिएर आउँछ । हुन त सडकमा ट्राफिक प्रहरी भन्ने एउटा जत्था पनि हुन्छ । तर, उनीहरुलाई चिट काट्न बाहेक अरु केही आउँदै आउँदैन । अनि केको बाटो काट्न नसक्नेलाई बाटो कटाउनु ? अप्ठ्यारोमा परेकालाई सहयोग गर्नु ? लाग्छ, उनीहरुलाई तालिममा कसरी रसिद काट्ने र कति पैसा असुल्ने भनेर बाहेक अरु केही सिकाएकै हुँदैन । थाहा नहुनेलाई दुईचार कुरा भन्दिनु, नियम कानुन बताइदिनु, अबदेखि यसो नगर्नुहोला भनेर सचेत गराउनु । अँह….छैन । यस्ता कुरा त उनीहरुको शब्दकोशमै छैनन्, सायद । मीठो बोल्नु त परको कुरा ! बिहान उज्यालो भएदेखि राति अबेरसम्म कतिखेर गाडीले सेतो धर्कोमा टेक्ला र रसिद काटौंला भनेर बसेका हुन्छन् । खै, अहिलेसम्म कति पैसा उठाए ? हिसाब सुनाका हैनन् । हुन त उनीहरुको पनि आफ्नै समस्या होला । तर, जेजस्तो भए पनि राष्ट्रसेवक बनेर सडकमा उभिइसकेपछि त अलि अलि भने पनि जनताको सेवा गर्नुपर्छ नि ! आखिर हामीले नै त तलब खुवाएर पालेको हो क्यारे ! अझ मुस्कानसहितको सेवा रे ! हुम्…….. सेतो छडी लिएर हिँड्नेहरुका लागि भनेर सडकपेटीमा एउटा धर्सो नि बनाइएको छ क्यारे छ न त । कहिलेकाहीँ कताकति झल्याकझुलुक देखिन्छ । सध्ये एउटा छ र ? हामी त ठेस लागेर लड्छौं, उनीहरु कसरी हिँड्दा हुन् ? एक त गाडी र मोटसाइकल पार्किङले सडकपेटीमा हिड्नै सकिन्न । अलिकति खाली भाको ठाउँमा पनि बालुवा, ढुंगा, इँटा, सिमेन्टी…के के हो के के ! हैन, बाह्रै महिना बनाइरहनुपर्ने, बाटो पनि खनिराख्नुपर्ने सडक पेटी ? यस्तो विकास त हाम्रो देशमा मात्रै होला ! कि अन्त पनि यस्तै हुन्छ ? अनि बाह्रै महिना सडक खनिरहँदा उड्ने धुलोको त नकुरा गरम् । पाउडर जोगिएको छ भनेर सन्तोष मानिरा’छु । ३० रुपैयाँको माक्स र २-३ हजारको चश्माको त काम छैन अब । घरमा आफूले पाउडर लगाउँदा अनुहारमा मात्रै लगाइन्थो, अहिले त हात-खुट्टा, टाउको, जिउ, कपाल, औंलादेखि पैतालासम्म । जुत्ता र लुगाको हालत के हुन्छ भनेर नसोध्नुस् । भन्ने बित्तिकै नुहाउन-लुगा धुन भ्याइन्न । यदि फुर्सद मिलिहालेछ भने पनि पानीको अभाव थाहा छँदैछ काठमाडौं । उफ्……..धोएको नयाँ लुगा पनि राम्रोसँग लगाउन पाइँदैन । एकापट्टीको सडकपेटी खनिसक्छन्, पुर्न भ्याको हुन्न, अर्को पट्टीको खन्न सुरु भइसकेको हुन्छ । खै, खनेर मात्रै पुर्छन् कि अरु काम नि गर्छन् ? थाहै पाउदिनँ । बिहान अफिस जाँदा हिँडेको बाटो बेलुका फर्किदा बन्द भइसकेको हुन्छ । आफू बस्ने घर पनि बिर्सिएला भन्ने डर ! अनि सडकपेटीमा हिँड्ने कोही कोही मान्छे यति पढन्दास हुन्छन् कि अर्को मान्छेसँग ठोक्किएर नझस्केसम्म किताब हेर्न छोड्दैनन् । हैट ! कोही मान्छे त्यति धेरै पनि नपढोस् कि, उसलाई सडकमा हिँड्नेसम्म फुर्सद नहोस् । घरमा चाहिँ के गर्छन् कुन्नि ? अनि बाटोमा हिँड्दा मोबाइलमा फेसबुक र टुइटर चलाउँदै हिँड्नेको त के कुरा गर्नु ? अरुसँग ठोक्किएको नि चाल पाउँदैनन् । महामहिमहरुको सवारीले त कति पिरोल्छ पिरोल्छ । सवारी चल्नुभन्दा डेढघण्टा अघिदेखि सडक खाली गर्न थाल्छन् । अगाडि पछाडि चार/पाँच वटा गाडी राखेर हिँडेका महामहिमलाई देख्दा उबेला हाम्रा बाआमाले सुनाउनेे राजा माहाराजाको कथा झल्को आउँछ । आफ्नै देशका नागरिकसँग डराएर त्यो विधिको सुरक्षा फौज लिएर हिँड्नुपर्ने के अपराध गरेका छन् कुन्नि ? राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री मात्रै हुन् र मन्त्रीहरुसमेत हुल बाँधेर हिँड्छन् । उनीहरुलाई के थाहा, उनीहरुको त्यो सवारीले बाटोमा कति एम्बुलेन्स रोकिइराखेको हुन्छ ? साँच्चै, यो गणतान्त्रिक देश त हो नि है ? समस्याको चाङ लगायो भने अन्नपूर्ण हिमालभन्दा अग्लो हुन्छ । तर, सुनाउनु कसलाई ? हेल्लो सर्खारका कर्मचारी ‘पाए आफैं राजिनामा दिएर हिड्थें’ भन्छन् रे ! कठै ! मेरो देश ! सम्बन्धित निकायमा लेखेर ‘तपाईंको समस्या फलानो निकायमा लेखिएको छ’ भनेर नम्बर टुइट गर्देलान् नगर्देलान् । प्रधानमन्त्रीलाई सुनाउँ न त भने उनी आफैं पार्टीले माग्यो भने हातको घडीदेखि सबथोक फुकालेर दिन्छु भन्छन् रे ! राष्ट्रभन्दा पार्टीप्रति बफादार भएपछि नभनुन् पनि त कसरी ? हैट ! देशभन्दा पार्टीको माया के विधि गाँठे ? हुन त यसअघिका प्रधानमन्त्रीहरुले चाहिँ कुन पहाड फोडेका थिए र ? सब उस्तै ! तलबभत्ता बढाउने र आफ्नालाई पोस्ने बेलामा चुच्चो जोड्छन्, अनि नागरिकका लागि काम गर्नु परेपछि आन्दोलन, बन्द हड्ताल, तोडफोड, आगजनी, एम्बुलेन्समा आक्रमण…..सुरु भइहाल्छ तिनका पराक्रम ! यस्ता फुर्सदिला, बलिया बाङ्गाले त गाउँ गएर दुई चार सय घर बनाउनु नि । उता गाममा सिकमी-डकर्मी नपाएर कम्ता सास्ती छैन । हुन त अग्रजले सिकाको हुनुपर्यो नि राम्रो काम गर्नलाई । जानेकै त्यही टायर बाल्न ! आ….कति सुनाउनु के, तपाईलाई यो गनगन । झर्को त मान्नु’भा छैन नि ? मान्नुभाको छैन भन्ने विश्वास छ । किनकि मैले कथा लेखेको होइन । दैनिक भोगाइ हो यो । अनि मेरो भोगाइ र तपाईंको भोगाइ सायद उस्तै उस्तै होला । तर, ‘तैंले मात्रै चिन्ता लिएर देश बन्छ र ? उसैले मात्रै थेगेजस्तो’….भन्नुहोला । चिन्ता भन्नेकुरा पनि लिन्छु भनेर हुने, अनि लिन्न भनेर नहुने हुन्छ र ? लिन्न भन्या त हो नि, लागिहाल्छ ।
Opinion
false
[ 0, 3191, 8, 448, 656, 20013, 14, 60, 105, 4392, 668, 9, 121, 1627, 8370, 461, 923, 14, 1047, 4392, 78, 5, 923, 7242, 2359, 848, 1839, 2424, 4491, 848, 1947, 104, 5, 923, 295, 20, 9, 121, 242, 5056, 120, 15, 1947, 104, 5, 67, 60, 1410, 2009, 351, 105, 18259, 121, 592, 54, 612, 6863, 9408, 54, 2183, 65, 2795, 382, 11427, 5, 274, 564, 15, 60, 5451, 23, 9, 69, 45, 178, 221, 5, 1967, 1033, 2837, 6, 7, 282, 118, 817, 5, 14738, 830, 424, 8, 556, 9679, 7, 938, 2461, 3717, 30, 2065, 5650, 5123, 513, 9679, 7, 2837, 14, 1745, 1524, 5972, 567, 18341, 7, 932, 18341, 7, 1606, 83, 2155, 8726, 337, 7, 2447, 7512, 6015, 108, 7, 736, 8675, 6015, 108, 7, 142, 2461, 183, 1385, 2461, 7765, 513, 3304, 7, 1043, 2180, 168, 1418, 155, 39, 412, 4957, 53, 5813, 938, 8904, 11836, 9679, 7, 1041, 158, 15, 3040, 5646, 714, 1141, 108, 7, 1502, 1066, 474, 1190, 2795, 523, 2837, 11564, 112, 53, 60, 377, 295, 20, 9, 7, 4402, 15, 60, 10962, 20, 330, 5, 146, 4732, 121, 7528, 21, 1627, 923, 15, 465, 20, 105, 121, 274, 923, 812, 99, 15, 105, 160, 121, 6450, 1536, 5753, 11, 5510, 976, 386, 5, 276, 704, 1035, 4392, 73, 2499, 2422, 1822, 1029, 5385, 10725, 4109, 220, 4298, 102, 923, 1796, 5, 923, 60, 1796, 2220, 330, 7, 13507, 30, 927, 4515, 5, 704, 1041, 6477, 8445, 34, 4439, 11, 1536, 923, 9213, 13, 853, 10359, 5, 4895, 13328, 13, 2172, 10531, 2224, 10889, 6220, 10, 23, 8460, 5, 276, 477, 2300, 62, 398, 166, 60, 13, 330, 7, 3161, 941, 104, 60, 45, 53, 1587, 1796, 5, 9, 34, 7123, 12834, 2220, 84, 12599, 47, 105, 160, 121, 10, 23, 4954, 450, 5943, 7, 10, 23, 3741, 109, 5510, 5, 923, 6, 704, 2118, 26, 6, 6044, 69, 3286, 13, 5, 105, 3916, 353, 7896, 4638, 1742, 15, 60, 195, 21817, 1334, 330, 5, 36, 981, 1830, 2787, 3456, 1796, 7, 276, 1830, 84, 6115, 69, 1105, 1553, 5, 1958, 4491, 14258, 15, 2242, 1389, 57, 465, 4392, 65, 20, 105, 121, 465, 216, 4197, 19604, 3152, 7, 3654, 3191, 30, 18, 121, 2743, 8, 585, 1772, 11, 2581, 10066, 477, 1830, 2368, 15137, 5650, 883, 2743, 5937, 6, 13328, 6, 6200, 2148, 7440, 9013, 13845, 7, 883, 17129, 5937, 6, 6986, 6, 9610, 8, 12576, 483, 5, 1275, 450, 500, 55, 7262, 33, 583, 9, 14399, 158, 9901, 7174, 832, 626, 45, 2022, 5, 114, 5243, 14565, 3654, 12576, 483, 3520, 9679, 60, 7, 62, 2836, 5208, 45, 10, 259, 3038, 2862, 161, 6, 5397, 3198, 5, 14399, 158, 105, 1587, 16247, 433, 13, 121, 105, 433, 4940, 7, 1156, 5208, 6, 1963, 13, 3898, 78, 5013, 70, 1188, 4563, 3831, 37, 6735, 45, 1621, 668, 330, 5, 62, 8149, 2499, 2422, 221, 3902, 7, 114, 4611, 14399, 121, 1194, 10, 6, 63, 12576, 483, 10965, 192, 6863, 3065, 146, 105, 1451, 8369, 121, 7055, 84, 5000, 33, 6, 264, 45, 515, 1587, 60, 2401, 85, 12199, 689, 91, 7099, 1873, 668, 5, 276, 365, 884, 55, 173, 8455, 33, 580, 5045, 1084, 23, 3198, 7, 1933, 365, 444, 1930, 1873, 185, 5, 453, 16875, 500, 55, 264, 697, 3571, 2236, 384, 3571, 2236, 384, 3571, 2236, 384, 3571, 32, 1497, 4682, 2764, 97, 9, 7951, 6, 3286, 60, 105, 14051, 7896, 5988, 219, 9, 121, 1364, 2851, 10239, 23, 7, 16674, 3381, 18159, 18, 9370, 5, 1275, 450, 1191, 9830, 97, 1312, 6, 4611, 2932, 1407, 104, 5, 4181, 119, 69, 9, 45, 178, 14414, 10, 23, 665, 3593, 18, 264, 1163, 6, 60, 6978, 513, 7943, 157, 295, 1163, 7, 46, 1536, 1163, 2081, 6, 386, 5, 2124, 1750, 459, 78, 9324, 7, 1796, 16529, 7772, 45, 192, 5, 105, 46, 1547, 60, 330, 264, 832, 1451, 264, 276, 5188, 330, 5188, 121, 9087, 2789, 2081, 121, 105, 9087, 483, 7880, 121, 2878, 18, 15, 9087, 483, 12983, 10359, 5, 7116, 60, 89, 3669, 2359, 597, 15958, 69, 6490, 1646, 5, 217, 814, 4997, 1382, 1272, 13, 29, 1060, 814, 5303, 5510, 2520, 29, 15441, 78, 5, 489, 13597, 17, 5753, 25, 137, 14, 16097, 7743, 99, 78, 5, 11546, 1822, 341, 276, 5753, 25, 5, 2611, 182, 5891, 15463, 105, 160, 13, 9, 115, 4112, 8, 121, 5313, 3167, 8, 288, 2060, 216, 4314, 6, 2220, 667, 161, 2572, 2036, 2370, 234, 4387, 178, 6979, 47, 190, 280, 8, 16272, 12, 923, 10296, 2709, 1017, 5, 580, 4722, 32, 9221, 4427, 2837, 9370, 34, 17, 136, 225, 266, 7116, 2488, 972, 3694, 7, 549, 15, 12474, 276, 89, 70, 2294, 1051, 137, 15, 10392, 160, 121, 326, 32, 9221, 220, 1073, 16013, 69, 10492, 264, 274, 9130, 14, 330, 1982, 60, 105, 1815, 9, 121, 299, 927, 5463, 226, 1521, 1192, 5, 67, 60, 750, 9927, 3533, 68, 8, 17094, 1272, 923, 649, 47, 612, 7830, 155, 7357, 1159, 4611, 18721, 141, 17094, 1359, 5, 612, 4705, 7943, 146, 384, 12520, 219, 310, 53, 1951, 5, 2181, 91, 2328, 7, 465, 17094, 97, 121, 978, 3622, 60, 221, 1943, 12895, 16657, 310, 9, 923, 12752, 2124, 337, 6159, 1335, 11637, 276, 15940, 69, 62, 10669, 85, 2667, 45, 185, 612, 7038, 1359, 5, 2635, 8, 408, 15, 1368, 37, 7, 923, 182, 1315, 65, 591, 15, 1368, 96, 7, 226, 15, 1368, 96, 18567, 276, 2081, 6, 102, 226, 7089, 8, 15, 1368, 96, 9, 167, 9054, 121, 1391, 131, 1018, 6, 15, 102, 2853, 78, 330, 526, 18, 264, 612, 60, 4705, 926, 2220, 330, 4109, 220, 4298, 3936, 10541, 11997, 34, 8, 15, 5100, 5510, 3600, 386, 5, 5660, 7, 115, 226, 11997, 34, 155, 1093, 7357, 1159, 5510, 12, 19, 20, 146, 2007, 9, 2968, 8329, 12, 19, 121, 148, 2608, 3784, 13, 15012, 264, 2635, 8, 408, 15, 1368, 37, 7, 923, 182, 1315, 65, 591, 15, 1368, 96, 7, 226, 15, 1368, 96, 18567, 276, 2081, 6, 102, 226, 7089, 8, 15, 1368, 96, 9, 167, 9054, 121, 1391, 131, 1018, 6, 15, 102, 2853, 78, 330, 526, 18, 264, 155, 89, 702, 84, 70, 2690, 3929, 3149, 9, 1261, 6632, 14, 60, 21, 441, 14507, 7945, 379, 2699, 88, 12136, 7, 9592, 202, 287, 177, 259, 497, 10755, 4705, 685, 112, 21, 1627, 121, 3354, 4794, 15, 1261, 1669, 2063, 1796, 5, 67, 60, 1822, 2365, 149, 53, 102, 680, 12496, 33, 15, 78, 5, 274, 2975, 1718, 166, 7038, 1472, 677, 72, 5539, 8139, 5, 276, 105, 6, 612, 7038, 1389, 14, 612, 3012, 2317, 121, 6434, 8, 584, 14, 202, 160, 121, 6129, 2975, 1354, 8, 497, 16459, 7830, 9, 465, 549, 17263, 185, 1472, 677, 72, 10154, 96, 849, 5, 433, 715, 14, 89, 2294, 83, 6159, 7743, 7, 830, 424, 14051, 7743, 7, 169, 132, 2488, 4694, 6918, 185, 2769, 3850, 5, 8691, 303, 9221, 8421, 5, 515, 83, 60, 1848, 15885, 191, 11400, 2385, 5, 9049, 13542, 60, 1036, 6, 83, 264, 637, 3674, 99, 132, 1304, 148, 7362, 116, 465, 8659, 923, 11, 2925, 4495, 108, 6, 8, 6395, 2553, 9, 16459, 4705, 848, 219, 185, 1901, 583, 5, 6421, 7, 1191, 465, 549, 12124, 121, 7477, 689, 33, 12, 2176, 310, 5, 67, 60, 1848, 15, 509, 200, 668, 5, 274, 750, 1093, 99, 15, 17490, 3683, 1822, 5385, 9212, 12000, 60, 2036, 2036, 29, 15, 779, 162, 1192, 330, 264, 4460, 334, 37, 60, 2659, 10878, 18, 900, 11, 6, 20, 12470, 264, 1015, 12938, 2926, 162, 1512, 264, 1830, 746, 32, 3936, 2925, 13, 628, 351, 9130, 2213, 19, 185, 226, 11997, 34, 8, 102, 1281, 1167, 65, 330, 1722, 13, 12470, 13, 10, 23, 60, 5, 7116, 4811, 44, 650, 2442, 6971, 44, 14379, 2224, 44, 589, 5, 190, 5022, 30, 102, 13, 9, 121, 155, 60, 6545, 68, 3298, 4900, 9385, 7, 1368, 497, 17461, 112, 121, 26, 60, 923, 9, 74, 2367, 8964, 2547, 8329, 11, 226, 11997, 34, 8, 13428, 69, 6233, 5, 5814, 3161, 2081, 6, 491, 15, 4272, 7, 12076, 11431, 7, 3876, 34, 32, 626, 105, 20, 105, 105, 264, 7528, 3954, 69, 429, 4702, 9794, 1272, 7, 612, 15, 665, 708, 7896, 1272, 226, 7089, 121, 223, 76, 60, 212, 838, 295, 668, 264, 146, 3549, 15, 726, 78, 121, 276, 3954, 69, 429, 226, 7656, 10491, 9808, 5685, 6, 60, 10, 23, 5813, 1174, 746, 5, 14549, 18719, 6, 13, 185, 3733, 2183, 4026, 45, 2697, 5, 607, 322, 6, 43, 1872, 9, 143, 7748, 93, 6, 19678, 6, 60, 46, 104, 169, 5, 553, 1245, 14549, 9123, 7507, 295, 6375, 5599, 65, 7, 114, 60, 536, 70, 2690, 3929, 7, 3381, 7, 10863, 7, 4063, 7, 8104, 132, 20818, 116, 5, 6461, 9, 4704, 6, 5641, 105, 78, 185, 20787, 1018, 337, 5, 53, 7769, 11863, 70, 2224, 1257, 7588, 15559, 4172, 5, 548, 7449, 10692, 702, 11, 178, 29, 15, 2922, 1240, 433, 13, 13246, 106, 5, 580, 4722, 32, 3936, 763, 65, 1801, 94, 4704, 15, 5100, 1540, 7390, 5, 26, 33, 10281, 6, 226, 11997, 34, 7656, 1780, 44, 11637, 8756, 9465, 6, 4515, 7, 258, 10372, 6, 13649, 206, 942, 78, 5, 6421, 7, 665, 6060, 295, 869, 956, 146, 677, 46, 330, 890, 121, 6069, 69, 5564, 1335, 161, 5, 637, 4997, 1201, 11114, 612, 4831, 2648, 6211, 538, 942, 78, 5, 592, 585, 159, 15, 16946, 219, 53, 1951, 264, 276, 226, 11997, 34, 8, 9130, 1128, 1128, 916, 943, 2874, 4563, 68, 583, 146, 258, 916, 63, 18159, 18, 10, 23, 1166, 3403, 30, 116, 2780, 766, 4225, 10150, 5, 2775, 166, 264, 1128, 916, 1047, 85, 15, 12617, 3304, 146, 7, 2407, 1822, 9130, 116, 7449, 6950, 5, 553, 2422, 105, 890, 19604, 121, 276, 3211, 17461, 1479, 8, 1468, 9, 1832, 6922, 18, 13880, 9130, 6, 60, 105, 83, 160, 121, 677, 63, 18159, 6, 330, 3578, 13002, 5, 15373, 199, 825, 11, 60, 465, 13105, 1312, 178, 13105, 1312, 178, 5, 825, 5406, 97, 168, 2611, 17960, 8492, 226, 3161, 24, 14814, 5, 320, 2324, 304, 182, 11545, 224, 923, 897, 11912, 15373, 14, 4554, 580, 3622, 1041, 753, 7662, 11, 13235, 30, 318, 43, 702, 7786, 6, 721, 12131, 65, 1796, 5, 509, 1190, 412, 63, 16439, 18, 115, 1476, 6, 418, 5755, 351, 5510, 1272, 105, 1291, 48, 27, 19604, 121, 426, 9, 156, 295, 112, 9, 9943, 345, 10926, 9395, 6863, 3065, 5, 2975, 105, 433, 7, 1848, 115, 825, 11, 3211, 465, 7577, 2181, 9212, 9641, 78, 121, 5660, 7, 21, 15258, 207, 60, 20, 330, 2775, 121, 6209, 17101, 14182, 29, 2954, 1488, 168, 3389, 78, 5, 274, 689, 2317, 9637, 121, 1391, 5501, 190, 12409, 18, 12, 678, 62, 781, 474, 2916, 6283, 1322, 7336, 15026, 45, 2022, 1512, 264, 10257, 69, 264, 229, 207, 264, 676, 5959, 6954, 62, 15973, 6, 200, 17654, 5959, 2040, 13, 45, 185, 534, 1832, 6922, 12614, 219, 310, 513, 12520, 219, 310, 5, 156, 14, 689, 6513, 10, 23, 60, 29, 126, 2916, 2531, 16309, 29, 536, 6, 6363, 132, 2837, 10841, 19800, 30, 18, 11023, 2022, 1512, 264, 357, 168, 201, 475, 18839, 407, 5000, 864, 310, 15, 60, 497, 121, 2775, 166, 264, 207, 168, 1043, 932, 105, 1476, 10, 14529, 30, 121, 67, 60, 870, 12, 156, 259, 2422, 978, 1907, 5171, 1778, 12, 66, 9, 121, 2837, 4215, 264, 2659, 437, 4538, 1932, 9, 369, 14, 941, 10468, 2499, 20363, 808, 11637, 276, 412, 12, 19, 46, 160, 6009, 868, 7, 538, 16826, 7, 9987, 7, 8489, 7, 7577, 8, 1510, 3936, 13001, 18851, 5238, 17180, 264, 515, 7449, 4314, 7, 14851, 753, 5731, 11, 60, 286, 1029, 89, 304, 140, 159, 2371, 330, 5, 3367, 1453, 61, 8, 4775, 1124, 70, 280, 2913, 9929, 216, 2756, 7945, 104, 5, 67, 60, 6829, 11, 409, 12, 6, 411, 8805, 330, 269, 46, 24, 14, 5, 341, 96, 516, 14520, 929, 450, 264, 326, 9221, 44, 650, 689, 2317, 105, 7, 4402, 21, 6273, 294, 23, 5, 12197, 6, 60, 12155, 45, 1621, 104, 330, 121, 12155, 1621, 6, 104, 53, 468, 13, 5, 3244, 257, 721, 2995, 386, 5, 489, 17761, 20, 21, 5, 276, 229, 17761, 9, 1480, 17761, 2385, 4215, 4215, 668, 5, 274, 62, 84, 4081, 11, 295, 1967, 351, 207, 4608, 9, 121, 6552, 11, 295, 18890, 30, 1093, 45, 9221, 437, 4172, 6918, 5, 1967, 53, 5813, 15, 9046, 97, 185, 40, 7, 276, 423, 450, 185, 715, 78, 9, 121, 423, 450, 15012, 60, 20, 330, 7, 19, 9368, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,370
10,370
- किशोर नेपाल नेपाली नेताहरूले दिल्ली र बेइजिङको दूरी नापेर राजनीति गर्ने होइन, नेपाली—नेपालीबीच दूरी घटाउने राजनीति गर्नु श्रेयस्कर हुनेछ । पुस ७, २०७३- तराई–मधेसका असन्तोषलाई सम्बोधन गर्न सकिने हिसाबले सीमांकनको ‘संयोजन’ गरेर चुनावको घोषणा गर्ने सन्दर्भमा सरकारले संसद्मा दर्ता गरेको संविधान संशोधन प्रस्ताव यतिबेला अलपत्र परेकोछ । प्रमुख प्रतिपक्षी दल एमालेले संविधान संशोधन प्रस्तावलाई सदनमा प्रवेश गर्नै नदिने रणनीति लिएको छ भने सरकार प्रस्तावलाई सदनमा प्रस्तुतगर्ने र पारित गराउने मनस्थितिबाट टसमस भएको छैन । एमालेले संशोधन प्रस्तावलाई ‘राष्ट्रघाती’ बताउँदै आएको छ । खास गरेर संविधान संशोधनपछि पाँच नम्बर प्रदेशका पहाडी जिल्ला र मधेसका समथर भूमिको विभाजनहुने भएकाले एमाले यसको विपक्षमा लागेको स्पष्ट छ । पाँच नम्बर क्षेत्रमा अहिले चलेको आन्दोलनको स्वरूप पाँच नम्बरको अखण्डताका लागि कम र ‘संघीयता’को विरोधमा बढी केन्द्रित देखिएको छ । पाँच नम्बर प्रदेशको अखण्डताका नाममा अहिले आन्दोलन चर्काउन लागेका राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको स्वार्थ चुनाव केन्द्रित छ । आन्दोलनको रूप यही रहने हो भने न संविधानको कार्यान्वयन सम्भव छ, नत चुनाव नै सम्भव छ । अहिलेको आन्दोलनको स्वरूप सरुवा हो । एक ठाउँबाट सरेर अर्को ठाउँमा जाने आन्दोलन राजनीतिक स्थायित्वका पक्षमा हुँदैन । संविधान कार्यान्वयनको मूलसूत्र चुनाव नै हो । आन्दोलनले सबभन्दा बढी असर चुनावमा नै पार्छ । एक वर्षअघि संविधान जारी गर्दा जुन—जुन पार्टी र ती पार्टीका प्रमुख नेताले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका रूपमा सर्वसम्मतिका साथ स्वीकार गरेका थिए, अहिले त्यो अवस्था छैन । यतिबेला कांग्रेस र एमालेका कतिपय नेताहरूले नेपाललाई हिन्दु गणतन्त्रका रूपमा हेर्न चाहेका मात्र होइनन्, त्यसका लागि उनीहरू वातावरण निर्माणमा समेत लागेका छन् ।पाँच नम्बर प्रदेशको आन्दोलनको स्वरूप संघीयताविरोधी हुँदै गएको छ । यो प्रदेशका पहाडी भागका नेताहरूले राजनीतिका छलकपटहरू बुझेका छैनन् । यस्तो लाग्दैछ कि कसैले चालै नपाई देशलाई नयाँद्वन्द्वमा प्रवेश गराउन खोज्दैछ । पाँच नम्बर प्रदेशको अखण्डताले नेपाल राष्ट्रको अखण्डता जोगाउने जस्ता नारा नयाँ द्वन्द्वका संकेत हुन् । नेपाली राजनीतिज्ञहरूको दिमाग बौद्धिक हिसाबले कति पातलिएको छ,त्यसको संकेत अहिलेका गतिविधिहरूले गर्छन् । प्रमुख प्रतिपक्षी एमालेले संविधान संशोधनको सरकारी प्रस्तावलाई सम्झौताको कुनै बाटो नै नरहनेगरी इन्कार गरेको छ । उसले प्रस्तावलाई ठाडै ‘भारतद्वारा’ प्रायोजितको आरोप लगाएर स्थितिलाई अरू चर्काउन खोजेको छ । सरकारले संविधान संशोधन प्रस्ताव फिर्ता नलिएसम्म संसद्मा वा संसद्बाहिर सरकारसँग सहमति हुन नसक्ने एमालेको भनाइ राजनीतिक छैन । यो त स्पष्ट नै छ, सरकारले अहिलेको संशोधन प्रस्ताव फिर्ता लिनु भनेको रणनीतिक, राजनीतिक र नैतिक हिसाबले पनि उसको सोझो पराजय हो । कुनैपनि सरकारले यस्तो प्रस्ताव स्वीकार्न सक्दैन । यसबाट स्पष्ट हुन्छ, प्रमुख प्रतिपक्ष समस्याको प्रत्यक्ष समाधान चाहँदैन । अरू केही दिन अहिले आन्दोलनमा उठेका बुँदा र घटनाहरूलाई गिजोलेर एमाले विषम राजनीतिलाई अझै अप्ठेरोमा धकेल्न चाहन्छ, जसबाट उसको चुनावी स्थिति बलियो होस् । अहिलेको राजनीतिक घटनाक्रममा नेताहरूका व्यक्तिगत आकांक्षा पनि घुलमिल भएका छन् । एमाले अध्यक्ष केपी ओलीले अहिलेसम्म पनि माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले कांग्रेससँग सहयोग लिएर आफूलाई सत्ताको शिखरबाट ओरालेको घटना पत्याउनसकेका छैनन् । प्रचण्डले पनि आफूसँग भएको भद्र सहमतिलाई पन्छाएर केपी ओलीले आफूप्रति विश्वासघात गरेको बिर्सिएका छैनन् । यी दुइटा घटना नै हुन्, अहिलेको राजनीतिक दम्भको मुख्य चुरो । नेपाली कम्युनिष्ट राजनीतिमा सबभन्दा चलायमान देखिएका यी दुई राजनीतिक पात्रको आकांक्षाले राजनीतिक समाजलाई यतिविघ्न बिथोल्न सक्ने अनुमान कसैले गरेका थिएनन् होला । एमालेको अहिलेको राजनीतिसँग अरू धेरै विषय जोडिएका छन् । अहिले आन्दोलनमा लागेका एमालेका जिम्मेवार नेताहरूले पटक—पटक मधेसका राजनीतिक दलहरूलाई भारतका कठपुतलीका रूपमा चित्रण गरेका छन् । मधेसमा भएका आन्दोलनहरूलाई निस्तेज पार्न खोजेका छन् । मधेस–तराईका जागरुक जनतालाई समेत आक्षेप लाग्नेगरी उनीहरूको देशभक्तिमा पटक—पटक प्रश्न उठाएका छन् । गएको चुनावमा मधेसी दलहरूको हारको उपहास गरेका छन् । एमाले र कांग्रेसको जितले मधेस–तराईको राजनीति धराशायी भइसकेको दाबीसमेत गरेका छन् । यो पृष्ठभूमिलाई राम्ररी नियाल्ने हो भने एमालेका लागि मधेस समस्या सामान्य कुरा हो । त्यहाँ जसले जति दु:ख पाएपनि वा जो मरेपनि त्यसमा विचार गरिरहनु परेन । त्यसैले अहिले एमालेको ध्यान पहाडमा टिकेको छ । पहाड र मधेसको सम्मिलनमा भन्दा पनि पहाडको हैसियत र हैकम बढेको देखाउनेमा नै अहिले उसको चासो केन्द्रित छ । अहिलेको अवस्थामा कांग्रेसले पनि राम्रोसँग गोडा टेकेको छैन । तात्कालिक विषयहरूमा आफ्ना धारणा सार्वजनिकगर्ने चलन कांग्रेसमा छैन । कांग्रेस संविधान संशोधनका विषयमा माओवादीको साथमा छ । तर धर्मनिरपेक्षता र संघीय संरचनाका विरोधमा कांग्रेसका महत्त्वपूर्ण नेताहरूको आवाज मुखरित भइरहेको यो समयमा कतै पार्टीले आफ्नो हैसियत गुमाउने त होइन भन्ने नयाँ चिन्ता उठेकोछ । विधिवत रूपमा कांग्रेसका कुनैपनि नेताले अहिलेसम्म संविधान जारी हुँदाको ‘स्टाटस’मा कुनै परिवर्तन गरेका छैनन् । तर अनौपचारिक रूपले कांग्रेसका सबै पक्षका धेरैजसो नेताले धर्मनिरपेक्षता र संघीयता विरुद्ध आफूलाई खुलेर प्रस्तुत गरेका छन् । एउटा राजनीतिक पार्टीका रूपमा कांग्रेस धर्मको मामिलामा सधंै निरपेक्ष रहँदै आएको हो । यसका संस्थापक नेता बीपी कोइरालाले धर्मलाई न राजनीतिको नजिक आउन दिनुभयो, नत नजिक ल्याउन नै । अहिले एक्कासी कोइरालाहरूको नयाँ पुस्तामा धर्मको बढ्दो प्रभाव देखेर छक्क पर्नेहरूको कमी छैन होला । विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि माओवादी पार्टीले आफ्ना थुप्रै मान्यताहरूमा सुविधाजनक परिवर्तन गरिसकेको छ । माओवादीका प्रभावशाली भनिने नेताहरूले सोझै संघीयताको विरोध गरेका छैनन् । तर कतिपय अवस्थामा एकात्मक राज्यव्यवस्थाका तर्कहरूको प्रभावबाट माओवादीका कार्यकर्ताहरू पनि अछुतो रहेका छैनन् । सामान्य मानिसको जीवन र उसको शैलीलाई राजनीतिक दलले भन्दा समाजले बढी निर्देशित गर्ने गर्छ । समाजमा घुलमिल हुनका लागि पनि माओवादीहरूले अहिलेसम्म आफूले उठाएका हतियारका साथै धेरै राजनीतिक प्रस्ताव र नाराहरू छाडिसकेका छन् । माओवादीहरू धर्मनिरपेक्षता र संघीय संरचनाबाट बाहिर आएका छैनन् । तरसैद्धान्तिक हिसाबले धान्न नसकिने यी मामिलामा पनि माओवादीहरू विस्तार–विस्तार एक्लिन थालेको अनुभवहुनु अनौठो होइन ।२०६३ देखि आजका मितिसम्म कायम रहेको कथित राजनीतिक संक्रमणले हाम्रो समाजमा धेरै छिद्र बनाइसकेको छ । अहिले देशमा राजनीतिका नाममा बन्द, हडताल र प्रदर्शन जे भइरहेको छ, त्यसको पृष्ठभूमि यही नै हो । राजनीतिक अस्थिरता, असरल्ल रहेको आर्थिक अवस्था, भत्किँदै गएको सामाजिक स्थितिकाबीचमा सत्ता वा प्रतिपक्षमा रहेकाराजनीतिज्ञहरूमा चेत आएको छैन । आफूलाई मन नपरेको विषयलाई सबैले पन्छाएका छन् । कोही पनि ती विषयसँग जोडिन चाहँदैनन् । यसैको उदाहरणका रूपमा, अहिलेको ‘अखण्ड’ आन्दोलनको खण्डित र क्षतिगर्ने भूमिका बारेमा कसैले केही बोलेको छैन । यो निश्चय पनि राम्रो कुरा होइन । कसरी फुस्किनेछ, अहिलेको गाँठो ?के एमाले र सरकारबीच सम्झौताका सबै बाटाहरू बन्द भइसके ? के संसद्मा सबभन्दा ठूलो र सरकारमा सहभागी भएकोदल कांग्रेसले यसमा आफ्नो प्रभावको उपयोग गर्न सक्दैन ? अहिले यस्ता कुनै सम्भावनाहरू देखिएका छैनन् । एमालेले माओवादी र कांग्रेसलाई छुट्याएको छैन । एक त सरकारका रूपमा दुवै दल एउटै घानमा परेका छन्, अर्को एमालेलाई राजनीतिक समाजमा आफ्नो बर्चस्व प्रमाणित गर्नुछ । यो त्यति सजिलो काम छैन । एमाले अध्यक्ष ओलीले बडो सजिलोसँग अहिले सरकारद्वारा प्रस्तुत संविधान संशोधन प्रस्तावको पहिले समर्थन गरेपनि अहिले समर्थन नगरेर एमालेले भुल सच्याएको दाबी गर्नुभएको छ । यो भुल सच्याउनेभन्दा पनि आफैंलाई सच्याउने विषय हो । मधेसलाई अचानो बनाएर अहिले एमालेले जस–जसको पृष्ठपोषण गर्न खोजेको छ,भोलिका दिनमा त्यो नै एमालेको लागि प्रत्युत्पादक सावित हुनेछ । दिल्ली, मोदी, लैनचौर र राजदूत रायसँगको रिस उदार विचार राख्ने नेपाली जनता र नेपालका मधेसीहरूसँग पोखेर के हुन्छ ? नेपाली नेताहरूले दिल्ली र बेइजिङको दूरी नापेर राजनीतिगर्ने होइन, नेपाली—नेपालीबीच दूरी घटाउने राजनीतिगर्नु श्रेयष्कर हुनेछ । साभारः  //
Opinion
false
[ 0, 204, 3302, 36, 39, 6665, 2101, 9, 6989, 6, 3713, 946, 9762, 921, 25, 1074, 39, 1676, 7926, 428, 3713, 7320, 921, 160, 10238, 11231, 447, 5, 1649, 301, 7, 2033, 70, 20078, 12, 148, 4426, 13232, 14, 1149, 24, 823, 1762, 14777, 6, 62, 1860, 12551, 45, 109, 731, 6, 362, 25, 1531, 142, 6505, 601, 28, 324, 1003, 694, 3158, 4950, 346, 178, 5, 110, 4778, 596, 4048, 324, 1003, 694, 14, 12591, 587, 7117, 3527, 3283, 656, 13, 29, 196, 694, 14, 12591, 599, 8149, 9, 1406, 807, 13355, 17, 8977, 61, 68, 16, 104, 5, 4048, 1003, 694, 14, 62, 6181, 5105, 6558, 1731, 123, 13, 5, 1812, 109, 324, 1003, 135, 311, 534, 2664, 1474, 79, 9, 2253, 12, 11103, 2249, 6, 2295, 4601, 422, 684, 195, 10658, 288, 893, 13, 5, 311, 534, 144, 114, 2464, 3556, 3312, 311, 5382, 9195, 12, 19, 216, 9, 62, 6638, 439, 138, 45, 6, 5336, 118, 1936, 631, 13, 5, 311, 534, 1565, 9195, 12, 846, 114, 868, 8171, 785, 1489, 214, 2867, 180, 2784, 731, 1936, 13, 5, 3556, 1441, 430, 791, 20, 29, 10, 23, 2551, 794, 1839, 379, 6917, 731, 37, 1839, 13, 5, 2135, 3556, 3312, 3554, 20, 5, 26, 5656, 6345, 18, 258, 491, 341, 868, 214, 7107, 12, 1216, 849, 5, 324, 7543, 975, 10989, 731, 37, 20, 5, 868, 11, 10, 3705, 118, 1222, 2655, 37, 8612, 5, 26, 1942, 324, 355, 150, 253, 1676, 7468, 201, 9, 271, 1462, 110, 4618, 2450, 19282, 778, 1561, 1576, 12, 100, 7946, 1765, 246, 1697, 48, 1677, 114, 115, 265, 104, 5, 3158, 724, 9, 3281, 824, 6665, 2450, 1692, 1576, 12, 100, 766, 2878, 12, 90, 4931, 7, 2161, 19, 1115, 790, 2839, 103, 1489, 27, 5, 11545, 534, 1565, 3556, 3312, 2875, 8301, 309, 251, 13, 5, 21, 2664, 1474, 448, 12, 6665, 921, 12, 13, 59, 44, 5958, 49, 6575, 1017, 5, 223, 8915, 178, 146, 938, 3578, 69, 14561, 207, 14, 94, 19565, 8, 587, 931, 5424, 178, 5, 311, 534, 1565, 9195, 11, 36, 4251, 9195, 11493, 519, 1751, 94, 1736, 12, 2632, 112, 5, 39, 7724, 180, 7162, 4449, 1762, 465, 2411, 10650, 6, 379, 7169, 6, 2632, 114, 12, 2277, 262, 890, 5, 110, 4778, 4048, 324, 1003, 6, 414, 694, 14, 560, 6, 75, 612, 37, 10899, 2613, 16899, 28, 13, 5, 1062, 694, 14, 14067, 69, 62, 7618, 215, 45, 21051, 6, 728, 1686, 1395, 14, 974, 8171, 785, 3317, 13, 5, 142, 324, 1003, 694, 1226, 12164, 116, 6505, 50, 2349, 4670, 4816, 688, 67, 1389, 4296, 765, 214, 104, 5, 21, 60, 893, 37, 379, 142, 2135, 1003, 694, 1226, 3690, 639, 8493, 7, 214, 9, 4951, 1762, 15, 1224, 12525, 6794, 20, 5, 75, 575, 142, 223, 694, 1697, 450, 1916, 5, 42, 17, 893, 1738, 110, 4754, 6209, 1186, 925, 19484, 5, 974, 72, 56, 114, 3310, 11957, 8087, 9, 10562, 14, 4285, 3136, 11, 18, 684, 16488, 921, 14, 544, 11246, 8, 16728, 5815, 7, 1657, 17, 1224, 1996, 1395, 1541, 1417, 5, 2135, 214, 10457, 8, 3656, 12, 1827, 10736, 15, 17869, 73, 27, 5, 684, 117, 1090, 1048, 1191, 15, 494, 2949, 117, 2071, 757, 3576, 724, 63, 202, 351, 1035, 9204, 2419, 17, 7392, 1154, 6, 573, 14946, 4020, 1017, 5, 3576, 15, 10096, 16, 9209, 688, 14, 20527, 18, 1090, 1048, 592, 475, 468, 5105, 28, 16946, 12, 1017, 5, 208, 12555, 573, 37, 6760, 2135, 214, 16485, 6, 283, 697, 6386, 5, 39, 1119, 2030, 10, 3705, 17246, 2439, 208, 89, 214, 2454, 6, 10736, 11, 214, 7248, 943, 657, 14507, 17517, 450, 395, 1317, 938, 48, 3931, 668, 5, 4296, 2135, 921, 63, 974, 85, 372, 4867, 27, 5, 114, 3310, 1489, 3281, 3596, 6665, 249, 1676, 3913, 2253, 12, 214, 3801, 14, 2010, 10257, 2065, 84, 281, 12, 100, 7285, 48, 27, 5, 2253, 8, 73, 868, 410, 19143, 1370, 8522, 27, 5, 2253, 86, 84, 4410, 12, 14191, 2078, 103, 326, 13076, 770, 2613, 1818, 12727, 4466, 249, 1676, 3913, 609, 9144, 27, 5, 251, 2655, 2942, 3801, 6, 2711, 6, 19635, 48, 27, 5, 684, 9, 3420, 1106, 11, 2253, 86, 84, 4410, 6, 921, 20634, 942, 1157, 345, 48, 27, 5, 21, 7155, 14, 5333, 17901, 30, 20, 29, 3281, 19, 2253, 200, 485, 83, 20, 5, 621, 671, 812, 3829, 1545, 575, 50, 400, 6511, 575, 1288, 679, 11474, 9497, 5, 383, 114, 4296, 648, 10767, 15598, 6, 13, 5, 1907, 9, 2253, 6, 267, 2321, 23, 8, 158, 15, 1907, 6, 5377, 9, 2775, 4326, 663, 4521, 8, 37, 114, 1224, 1623, 1936, 13, 5, 2135, 313, 2953, 15, 5100, 1262, 591, 6395, 30, 6, 104, 5, 19135, 11362, 8, 369, 1435, 176, 8149, 1328, 724, 8, 104, 5, 724, 324, 1003, 12, 371, 6483, 2684, 13, 5, 47, 10780, 9, 778, 940, 12, 5336, 2633, 2884, 10781, 1386, 1963, 7056, 417, 21, 278, 1366, 2531, 54, 5377, 10037, 60, 386, 53, 94, 1967, 5444, 178, 5, 4509, 100, 2633, 75, 575, 4618, 1191, 324, 355, 342, 6, 62, 6037, 166, 68, 45, 8, 75, 470, 48, 1017, 5, 47, 7912, 3684, 2633, 82, 9736, 4544, 4618, 10780, 9, 2875, 1475, 1035, 5450, 599, 48, 27, 5, 102, 214, 1462, 100, 724, 4646, 8065, 190, 763, 141, 69, 12258, 5206, 123, 20, 5, 653, 2390, 244, 5461, 4228, 640, 14, 10, 23, 921, 6, 1465, 865, 1002, 7, 6917, 1465, 1144, 37, 5, 114, 10, 11765, 1769, 180, 94, 2911, 8, 4646, 2494, 854, 2474, 9373, 177, 180, 1959, 104, 668, 5, 2144, 658, 560, 135, 494, 2531, 369, 1421, 844, 472, 751, 9974, 470, 2523, 13, 5, 8656, 6804, 3356, 6665, 7262, 69, 2875, 6, 1055, 48, 1017, 5, 47, 824, 313, 26, 1329, 343, 9771, 12, 2142, 180, 854, 17, 8656, 16464, 15, 17113, 65, 133, 1017, 5, 485, 2318, 368, 9, 1224, 3215, 14, 214, 3787, 158, 5129, 118, 6706, 25, 578, 5, 1189, 17869, 67, 12, 19, 15, 494, 262, 1191, 1245, 9144, 2759, 12, 230, 85, 214, 694, 9, 1751, 49, 5034, 4740, 27, 5, 494, 49, 10780, 9, 778, 940, 17, 488, 254, 1017, 5, 47, 68, 69, 2482, 4035, 370, 1762, 8420, 4034, 208, 8065, 15, 494, 49, 782, 86, 14890, 26, 13154, 833, 841, 4547, 97, 5729, 386, 5, 3282, 10924, 153, 7593, 661, 116, 659, 35, 10, 8411, 214, 3562, 11, 212, 1189, 85, 13, 91, 3754, 15232, 6, 13, 5, 114, 838, 921, 12, 846, 538, 7, 13448, 9, 911, 750, 417, 379, 467, 7155, 430, 37, 20, 5, 214, 8596, 7, 1222, 4298, 35, 171, 265, 7, 6448, 3456, 251, 243, 1395, 12, 428, 8, 1756, 50, 4754, 8, 133, 16845, 4313, 472, 11049, 123, 104, 5, 1035, 221, 5579, 3580, 1641, 20527, 12, 27, 5, 1128, 15, 271, 372, 63, 3342, 18886, 5, 563, 6, 1295, 12, 100, 7, 2135, 3186, 5868, 45, 3556, 3019, 225, 9, 1044, 8149, 634, 403, 938, 72, 11994, 104, 5, 21, 10111, 15, 269, 83, 386, 5, 497, 3234, 3403, 11833, 7, 2135, 18631, 121, 626, 684, 9, 13978, 560, 12, 82, 10, 17, 33, 49, 538, 12722, 121, 105, 6505, 10, 3705, 218, 9, 3502, 546, 16, 4051, 2953, 695, 54, 854, 6, 1290, 24, 1916, 121, 114, 515, 75, 809, 49, 2439, 1017, 5, 4048, 494, 9, 11127, 12261, 104, 5, 26, 60, 2067, 100, 390, 596, 1148, 7575, 23, 8, 584, 1556, 258, 684, 14, 214, 1189, 54, 19142, 2956, 160, 178, 5, 21, 1047, 1982, 46, 104, 5, 684, 117, 1048, 10777, 1982, 63, 114, 196, 215, 599, 324, 1003, 694, 6, 466, 2013, 120, 575, 114, 2013, 13280, 4048, 8432, 19868, 6, 1157, 933, 13, 5, 21, 8432, 9643, 30, 168, 15, 2916, 14, 9643, 30, 372, 20, 5, 2253, 14, 148, 384, 7342, 879, 114, 4048, 1657, 86, 12953, 20264, 24, 3317, 379, 4266, 666, 12, 1161, 115, 37, 4296, 19, 22004, 5207, 447, 5, 2101, 7, 1176, 7, 15003, 9, 1794, 3655, 2133, 3255, 5975, 679, 810, 39, 736, 9, 547, 2942, 3721, 10996, 18, 105, 78, 121, 39, 6665, 2101, 9, 6989, 6, 3713, 946, 9762, 921, 8149, 1074, 39, 1676, 7926, 428, 3713, 7320, 921, 9663, 97, 10238, 13309, 18, 447, 5, 12700, 358, 1022, 182, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,371
10,371
हिजो यो ट्विट लेख्दा यसमा यति धेरै मानिसले चासो देखाउँछन् जस्तो लागेको थिएन। यसले पाएको ध्यान र आएका प्रतिक्रिया देखेर रमाइलो लाग्यो।रमाइलो यस अर्थमा लाग्यो कि नेपालका सबै समस्या हाम्रा नेताले लामालामा खोक्रा भाषणमा बताउने गरेजस्ता ठूला पनि छैनन्। स-साना कुरामा सुधार गरे पनि नेपालीहरू देशको भविष्यप्रति आशावादी हुनसक्छन्। जस्तै -लोडसेडिङ्गको अन्त्यले मानिसहरूमा अथाह सकारात्मक उत्साह जगाइदिएको छ।ट्विटमा आएका प्रतिक्रिया हेर्दा लाग्यो काठमाडौँको ट्राफिकले धेरैलाई पिरोलेको छ। हुन पनि हो –काठमाडौँको ट्राफिक असाध्यै असहज बन्दै गएको छ। मलाई पनि अफिसबाट घर आउन १० किलोमिटर बाटोका लागि आजभोलि १ घण्टा १५ मिनेट बाटोमा बिताउनुपर्छ।ट्राफिक सहज भए काठमाडौँको जीवन थप सहज हुन्छ।मलाई लाग्छ -काठमाडौँको ट्राफिक यतिबिघ्न बाक्लो हुनमा भौतिक पूर्वाधारको कमीको भूमिका ठूलो छ। चौबाटामा क्रसिङ्ग र फ्लाइओभर छैनन्। बाटा ठूला छैनन्। काठमाडौँको जनसङ्ख्याको अनुपातका लागि चाहिने भूमिगत रेल छैन। यसले गर्दा बाटाहरू व्यस्त र असजिला छन्।यद्दपि, योभन्दा पनि ठूलो समस्या व्यवस्थापनको छ।पहिलो त काठमाडौँका बाटा निजी गाडी र मोटरसाइकलले भरिएका छन्। निजी सवारी साधन वाध्यता र संस्कृति दुबैको मिश्रित उपज हुन्। सार्वजनिक साधन सजिला र भरपर्दा छैनन् र निजी साधनलाई हाम्रो जस्तो अल्पविकसित मुलुकमा प्रतिष्ठाको रूपमा लिइन्छ।दोस्रो समस्या नीति नियमको छ।काठमाडौँका बाटाहरू सकेसम्म कार र मोटरसाइकललाई सजिलो हुनेगरि बनाइएका छन्। सार्वजनिक बसका लागि अलग लेन, साइकल ट्रेल र पैदलयात्री काठमाडौँका बाटाको प्राथमिकतामा पर्दैनन्। यसका कारण पनि मानिसका लागि निजी साधन नै सहज हुन्छन्।तेस्रो समस्या छाडा र अव्यवस्थित निजी सिन्डिकेटले चलाउने सार्वजनिक साधनको छ। गाडी मालिकहरू यात्रीको सुविधा र सजिलो होइन –थोरै लगानीमा प्रशस्त नाफा गर्न सकिने बाटो खोज्छन् जसलाई सरकारी संयन्त्रले सहज बनाइदिन्छ। केही अपवादबाहेक –गाडीहरू साना र असजिला छन्; गाडी चलाउनेहरूमा तालिम र अनुशासन छैन; गाडी सञ्चालनलाई नियमन गर्ने कुनै संयन्त्र छैन। सबै भार ट्राफिक प्रहरीको काँधमा छ।मैले यी सबैको उल्लेख किन गरेको भने काठमाडौँको ट्राफिक यति असहज हुनुमा पूर्वाधारको भन्दा पनि नीति र व्यवस्थापनको समस्या छ। यो समस्याको समाधान बाटो बढाएर वा केही फ्लाइओभर बनाएर मात्र सम्भव छैन।के गर्नुपर्छ त ?!मेरो विचारमा काठमाडौँको सार्वजनिक सवारी साधनको सञ्चालनका नीतिनियमलाई ओभरहलिङ्ग गर्नुपर्छ जसबाट यात्रु, सवारी धनी र ट्राफिक प्रहरी सबै लाभान्वित हुनसकुन्। यसका लागि दीर्घकालिन भिजन र योजना अवश्य चाहिन्छ।तर, तत्काल केही महत्त्वपूर्ण काम गर्न सकिन्छ जसबाट ट्राफिक व्यवस्थापनमा पनि विद्युत प्राधिकरणजस्तै आमूल सुधार हुनसक्छ।१. साना सवारी साधन (टेम्पु, माइक्रो आदि) लाई फिडर रूटमा मात्र चलाएर मुख्य रुटमा साझाका जस्ता  सुहाउँदा ठूला बसमात्र चल्न दिने।२. सानालाई विस्थापित गरेर ठूला बस चल्न सुरु हुनासाथ मोटरसाइकल र कारको आयात र सञ्चालनलाई सकेसम्म नियन्त्रण/नियमन गर्ने। यसका लागि विभिन्न सहज उपाय छन् र यसले जनसमर्थन पाउने पनि निश्चित छ।३. काठमाडौँका फुटपाथ व्यापारी र घरधनीको कब्जाबाट खाली गराउने; पार्किङ्ग नभएका ठाउँका पसल, कार्यालय, बैंक आदि अन्यत्र सार्न लगाउने।४. काठमाडौँका बाटामा चल्ने विभिन्न प्रकारका ठूला लरी वा ट्रकहरूका लागि रातीको निश्चित समय तोक्ने, दिउँसो चल्नै नदिने। चल्न दिएर ट्राफिक प्रहरीले ‘माल’ नखाने।५.   का फाइदाबारे चेतनामूलक कार्यक्रम चलाउने –मानिसलाई सम्भव भएसम्म छोटो दुरीका लागि हिँड्न वा साइकल चलाउन प्रेरित गर्ने, यसका फाइदाबारे जानकारी गराउने। कार, मोटरसाइकललाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउनु सही होइन भन्ने चेतना प्रवाह गर्ने। ६. असक्षमता र भ्रष्टाचारले थलिएका यातायात व्यवस्था विभाग -जसको काम यातायात व्यवस्थापन गर्ने होइन, लाइसेन्स बाँड्ने र कर उठाउने मात्र हो –मा कुलमान घिसिङ् जस्तै सक्षम नेतृत्व स्थापना गर्ने। अल्पकालिन र दीर्घकालिन योजना बनाएर लागु गर्न लगाउने।७. ट्राफिक नियम मिच्नेलाई गरिने कारवाही अहिलेको भन्दा ३ दोब्बर गर्ने। पटकपटक नियम उल्लङ्घन गर्ने चालकको अनुमति-पत्र आजीवन खारेज हुनेसम्मको व्यवस्था गर्ने।८. सडकमा ट्राफिकको कम र प्रविधिको बढी प्रयोग गर्ने। सवारी साधनको लाइसेन्स प्लेटलाई डिजिटाइज गर्ने। सवारी नियम उल्लङ्घन गर्नेको सूचना व्यवस्थित गर्ने र कर तिर्नेबेलामा सप्रमाण एकमुष्ट जरिवाना तिर्न लगाउने। अहिलेको जस्तो प्रविधिको प्रयोग मिडियावाजी गर्न वा नाफा खान मात्र गर्ने प्रवृत्ति रोक्ने।९. ट्याक्सीको अनुमति र सञ्चालनलाई व्यवस्थित गर्ने। यसका लागि ठूला कम्पनीलाई आकर्षित गर्ने। प्रविधिको प्रयोग र सञ्जालीकरणमार्फत् सबै ट्याक्सी जुनसुकै बेला सडकमा रहने अहिलेको चलनको अन्त्य गर्ने। मानिसले चाहिँदा फोन वा एपबाट बोलाउन सकिने व्यवस्था मिलाउने।१०.  सडकमा बिग्रने गाडीको अभिलेख राख्ने। हरेक साधनले नियमित मर्मतसम्भार गरेको विवरण आवश्यक पर्दा ट्राफिकलाई र रिन्यु गर्नेबेलामा यातायात कार्यालयमा देखाउनु पर्ने नियम बनाउने।बाटा अझ चौडा पार्ने काम, फ्लाइओभर वा मेट्रो रेलको काम पनि गर्दै गर्नुपर्छ। यस सँगै सडक निर्माण र मर्मतका क्षेत्रमा हुने अनियमितता सुधार्न पनि नीतिगत सुधारको आवश्यकता छ। यद्दपि, ठूला पूर्वाधार वा समग्र नीतिगत सुधा मात्र पर्खेर बसे हाम्रो जस्तो देशमा दशकौँसम्म काम नहुने र आम मानिसले दु:ख पाइरहने परिस्थिति रहन सक्छ। माथि उल्लिखित कम खर्च लाग्ने १० काम गर्न सकेमा मानिसलाई धेरै राहत मिल्ने छ। 
Opinion
false
[ 0, 1941, 21, 18615, 14337, 695, 943, 85, 3022, 1623, 6561, 310, 401, 288, 3843, 438, 976, 648, 9, 254, 1585, 2474, 2844, 9908, 18, 8, 435, 743, 42, 4749, 1547, 146, 547, 82, 200, 1041, 4618, 1425, 6828, 4316, 6190, 3987, 8, 8064, 120, 1110, 991, 15, 5574, 10, 14384, 1495, 655, 120, 15, 39, 49, 817, 2753, 475, 13151, 3347, 3009, 487, 204, 743, 280, 68, 2480, 2195, 6, 919, 11, 1683, 8, 16193, 1606, 3988, 2626, 6316, 6, 41, 3111, 657, 166, 8, 254, 1585, 1438, 1547, 6165, 2365, 11, 11085, 13105, 11, 6, 41, 67, 15, 20, 325, 10652, 6, 2365, 9264, 6870, 1921, 251, 41, 377, 15, 4997, 17, 159, 865, 217, 1136, 612, 12, 19, 6726, 127, 1051, 299, 2012, 3211, 9552, 6222, 5588, 33, 15273, 727, 99, 6165, 368, 298, 727, 366, 61, 14, 1033, 204, 10652, 6, 2365, 943, 749, 14507, 7514, 67, 8, 993, 980, 6, 1959, 6, 634, 218, 41, 3275, 17, 33, 8, 6853, 2195, 9, 6140, 818, 892, 1325, 5574, 10, 17, 33, 991, 5574, 6165, 1473, 6, 7692, 12, 19, 4161, 8390, 1869, 934, 438, 150, 10, 17, 33, 49, 2717, 9, 3703, 1911, 219, 139, 119, 4535, 1210, 7, 21, 168, 15, 218, 200, 503, 6, 41, 12929, 60, 394, 12, 10, 17, 33, 711, 923, 9, 2968, 11, 15063, 139, 711, 825, 1000, 11264, 138, 9, 1010, 1714, 6, 11240, 8702, 606, 176, 1000, 9010, 4314, 9, 13033, 1017, 9, 711, 1000, 14, 212, 401, 21039, 1509, 5615, 6, 100, 14912, 17242, 200, 427, 830, 6, 41, 10652, 12, 10, 17, 33, 49, 5389, 2007, 9, 2968, 14, 1982, 40, 6961, 8280, 139, 176, 556, 12, 19, 2134, 8633, 7, 4306, 11769, 59, 9, 4898, 10696, 394, 12, 10, 17, 33, 6, 3676, 2543, 3009, 653, 95, 15, 1069, 12, 19, 711, 1000, 37, 727, 2396, 19330, 200, 12435, 9, 14545, 711, 8570, 11, 3496, 176, 1000, 6, 41, 923, 4391, 49, 6607, 6, 751, 9, 1982, 386, 325, 11090, 69, 6272, 2833, 2425, 24, 823, 612, 18440, 1642, 414, 3180, 11, 727, 19485, 31, 72, 12447, 2193, 325, 6004, 6476, 1203, 9, 3703, 1911, 219, 27, 1198, 923, 3496, 472, 1354, 9, 5703, 104, 1198, 923, 292, 14, 5499, 25, 75, 3180, 934, 82, 4274, 2365, 2291, 9935, 41, 191, 11, 208, 1410, 336, 350, 28, 29, 6165, 2365, 943, 6870, 411, 8, 980, 6, 158, 15, 427, 9, 503, 6, 200, 41, 21, 6209, 925, 612, 7615, 50, 72, 6140, 818, 892, 1325, 879, 90, 1839, 934, 626, 1192, 60, 121, 1497, 8802, 679, 8, 6165, 176, 825, 1000, 6, 8148, 427, 5111, 14, 2958, 303, 11652, 1192, 1657, 17, 1958, 7, 825, 2635, 9, 2365, 149, 82, 12786, 67, 68, 1225, 3009, 653, 19, 10, 19906, 12306, 9, 289, 5734, 2880, 31, 1791, 7, 1178, 72, 2884, 46, 24, 363, 1657, 17, 2365, 7522, 15, 2175, 3417, 1597, 326, 9273, 655, 12686, 1882, 81, 1203, 825, 1000, 77, 1980, 2764, 4638, 7951, 378, 52, 10, 14, 2534, 5031, 6016, 166, 8, 90, 11839, 283, 6349, 8, 1163, 12, 519, 14767, 3906, 991, 556, 1249, 5406, 189, 31, 2274, 81, 1203, 14, 5741, 109, 991, 556, 5406, 206, 13796, 2968, 9, 2007, 6, 1589, 9, 292, 14, 5389, 1053, 182, 5111, 23, 25, 31, 653, 19, 107, 727, 2285, 27, 9, 438, 662, 20908, 537, 15, 1394, 41, 2215, 81, 394, 12, 19927, 2855, 9, 16916, 6, 4342, 17, 3161, 807, 1198, 2905, 2195, 2802, 927, 12, 2115, 7, 4301, 645, 378, 6287, 11284, 1162, 31, 3254, 81, 394, 12, 10, 17, 33, 8, 3149, 107, 1899, 991, 10, 59, 327, 50, 4856, 1599, 19, 3154, 6, 1394, 137, 11485, 7, 2235, 5406, 69, 3527, 31, 5406, 1322, 2365, 456, 62, 8, 59, 45, 16071, 31, 2351, 81, 183, 1461, 273, 3089, 2123, 128, 3496, 325, 13608, 14, 1839, 99, 116, 2645, 5509, 12, 19, 5510, 50, 4306, 2894, 6293, 1803, 653, 1461, 273, 125, 807, 31, 2007, 7, 2968, 14, 5615, 6, 372, 2371, 1819, 386, 53, 3089, 2211, 25, 31, 12757, 2728, 138, 9, 2229, 11, 15525, 1376, 981, 179, 1200, 204, 12953, 46, 981, 503, 25, 1074, 3278, 15806, 9, 272, 3835, 90, 20, 325, 8, 13469, 8976, 108, 487, 3243, 541, 305, 25, 31, 11766, 7983, 9, 10, 19906, 289, 879, 1747, 24, 1162, 31, 3201, 81, 2365, 830, 8330, 461, 14, 421, 2625, 2135, 158, 175, 7696, 25, 31, 6893, 830, 14672, 25, 2216, 6, 1528, 70, 1422, 10, 12165, 2979, 40, 2364, 179, 25, 31, 2590, 81, 1822, 2365, 6, 216, 9, 707, 6, 118, 151, 25, 31, 825, 1000, 6, 3278, 8449, 14, 959, 1911, 166, 6663, 25, 31, 825, 830, 14672, 25, 6, 165, 2560, 25, 9, 272, 4483, 3622, 8, 190, 18829, 26, 15605, 3870, 5231, 1162, 31, 2135, 401, 707, 6, 151, 1437, 462, 535, 24, 50, 2425, 837, 90, 25, 2091, 6081, 31, 2723, 81, 6675, 6, 1528, 9, 292, 14, 2560, 25, 31, 653, 19, 991, 558, 14, 2987, 25, 31, 707, 6, 151, 9, 2109, 1709, 4758, 82, 6675, 2801, 260, 1822, 791, 2135, 1328, 6, 919, 25, 31, 3022, 2422, 581, 968, 50, 2032, 17, 11056, 823, 179, 7910, 31, 4069, 81, 1822, 13338, 30, 923, 6, 3874, 810, 31, 317, 1000, 11, 1277, 18379, 28, 561, 287, 2694, 2365, 14, 9, 9, 483, 1618, 25, 3622, 8, 981, 1829, 13673, 177, 830, 356, 31, 17, 33, 1015, 14685, 1436, 46, 7, 6140, 818, 892, 1325, 50, 11348, 1869, 6, 46, 15, 71, 6537, 42, 10, 241, 226, 101, 9, 3105, 12, 144, 40, 4349, 11425, 15, 6039, 655, 6, 857, 41, 21213, 91, 7, 991, 980, 50, 2272, 6039, 381, 2921, 90, 1750, 8659, 4128, 212, 401, 838, 1310, 1235, 116, 46, 715, 9, 1008, 3022, 3829, 6332, 7000, 2937, 1574, 1785, 633, 10540, 216, 415, 770, 217, 46, 24, 2129, 8, 4486, 85, 2054, 2860, 41, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,372
10,372
 पछिल्लो समय निकै चर्चामा रहेको ठाउँ हो रुकुमको चुनवाङ । नेपालको पछिल्लो राजनीतिसँग जानकार देश विदेशमा त्यस्ता व्यक्त कमै होलान्, जसले चुनवाङ नसुनेको होस् । पछिल्लो नेपाली राजनीति चुनवाङकै कारण यो ठाउँमा आइपुगेको हो भन्ने बलियो मत पनि पाइन्छ । २०६२ असोजमा यही चुनवाङमा बसेको तत्कालीन युद्धरत नेकपा माओवादीको केन्द्रीय समितिको बैठकले सात दलसँग मिलेर लोकतान्त्रिक आन्दोलन अघि बढाउने निर्णयपछि नेपाली राजनीति नयाँ मोडमा अघि बढ्यो । १२ बुँदे समझदारी, संयुक्त जनआन्दोलन, अन्तरिम संविधान, अन्तरिक सरकार, संविधानसभाको चुनाव, गणतन्त्र घोषणा, संविधान जारी हुँदै मुलुक आजसम्म आइपुगेको छ । एघार वर्षअघि संकटकालको डरलाग्दो बेलामा तत्कालीन बिद्रोही माओवादीको झण्डै एक महिना केन्द्रीय कार्यालय स्थापना गरी ऐतिहासिक बैठक बसेको यो ठाउँमा चर्चा कमै हुने गर्दछ । त्यसो त त्यतिबेलाको बिद्रोही माओवादी पटक-पटक सरकारमा गएको र अहिले स्वयं त्यतिबेलाका सुप्रिमो प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बनेका छन् । झण्डै ११ बर्षपछि फरक भूमिकासहित प्रचण्ड यो ठाउँमा पुगेसँगै चुनवाङले थोरै आशा जगाएको छ- लामो समयसम्म बेवारिसे बनेको चुनवाङलाई फेरि देशले सम्झिएको छ र गुरिल्ला ट्रेल र जनयुद्ध म्युजियम उदघाटन भएको छ । पर्यटकीय रुटका रुपमा परिकल्पना गरिएको गुरिल्ला ट्रेकिङले रुकुम, रोल्पाका साथै डोल्पालगायतका जिल्लालाई जोड्छ । यो हो गुरिल्ला पदमार्ग (फोटोफिचर) के हो चुनवाङ, कहाँ पर्छ भेरीडाँडा ? लाखरखोला र च्याङचुङखोलाको दोभानमा पर्छ गैरीगाउँ बजार । यहीको पानी चुनवाङखोला, माडीखोला हुँदै राप्ती नदी बनेर बगेको छ । माओवादी जनयुद्धका सहादत प्राप्त गरेकाहरुको सम्झनामा चुनवाङ १ गैरीगाउँमा सहिद गेट निर्माण गरिएको छ । यही गेटको नाममा युद्धकालमा माओवादी कलाकारले चर्चित गीत पनि बनाए- गैरीगाउँको बजारैमा, सहिद गेटैमा, सहिदहरु हाँसिरहेको, बोलिरहेको…। गैरीगाउँको सहिद गेट युद्धकालमा यो गाविसबाट ३५ जना मारिएका थिए भने युद्धबाट प्रभावित नभएको कुनै घर पाइँदैन । चुनवाङको गैरीगाउँमा यही वर्षमात्र घोराहीबाट बस सेवा सञ्चालनमा आएको छ । गैरीगाउँबाट अलि अगाडि बढेपछि शुरु हुन्छ भीरखोला, जहाँबाट गुरिल्ला पदमार्ग शुरु हुन्छ जुन पदमार्ग र संग्रहालयको प्रधानमन्त्री प्रचण्डले शनिबार उदघाटन गरेका थिए । हेलिकोप्टरमा चुनवाङ पुगेका प्रधानमन्त्रीसँग ‘गुरिल्ला’ को जम्काभेट ! यहाँ छानोसहितको काठे पुल बनाइएको छ । गैरीगाउँ बजारबाट च्याङचुङखोला तरेर खोलाको तिरैतिर चुनवाङ-महत सडकबाट गएपछि हुनाखोला पुगिन्छ । यहाँ २-४ वटा पसल भेटिन्छन् । त्यहाँबाट एक घण्टा पैदल हिडेपछि भेरीडाँडा पुगिन्छ । गत बर्ष सांसद विकास कोषको बजेटले ढुंगा बिछ्याउने काम थालिएको छ तर पूरा हुन सकेको छैन । यसलाई पूरा गर्न थप बजेट आवश्यक रहेको स्थानीयको भनाई छ । बाटोमा पर्ने मेलपोखरी गाउँ निकै सुन्दर छ । यसको अवलोकन गरेर पनि केहीबेर समय बिताउन सकिन्छ । भीरमा अझै पनि भीरमौरी देख्न सकिन्छ । बुढापाकाका अनुसार यहाँ प्रशस्त भीरमौरी (जसलाई स्थानीयस्तरमा भेरी भनिन्छ) भएकाले यो ठाउँलाई भेरीडाँडा भनिएको हो । दक्षिणतिर रोल्पाको राङकोट गाविस, उत्तरपूर्व माथिल्लो भेरीडाँडाको गाउँ, उत्तरतिर बिजौरागाउँ, पश्चिममा खालडाँडा रहेका छन् । भेरीडाँडाको माथिल्लो भेगमा धुपी, खर्सु, लालीगुराँस छन् भने अलि तल काफल, बाँझलगायतका बोटविरुवा रहेका छन् । त्योभन्दा तल ओखर, उत्तीस, पाँगर, सेतो चन्दनलगायतका पाइन्छ । यहाँ क्षेत्री जातिको ओली र डाँगी थरको मात्र बस्ती रहेको छ । जंगल नजिक भएकाले यहाँका बासिन्दाले पर्याप्त पशुपालन गर्ने गरेका छन् । यहाँ उत्पादन हुने भुटेको मकै र दही स्थानीय खाजाको रुपमा निकै चर्चित छ । यहाँ पुग्ने जोकोहीले पनि यसको रसस्वादन गर्न पाएमा फरक अनुभूति गर्न सक्नेछन् । चुनवाङ बैठक बसेको हल यही भेरीडाँडामा माओवादीको चर्चित चुनवाङ बैठक बसेको थियो । माओवादी सरकारमा गएसँगै ऐतिहासिक बैठक बसेको र अध्यक्ष प्रचण्ड बस्ने गरेको घर खरिद गरेर संरक्षणको प्रयास थालिएको छ । त्यसका लागि भेरीडाँडा पर्यटन विकास तथा सूचना केन्द्र स्थापना गरेर काम अघि बढाइएको केन्द्रका सचिव विवेक पुन बताउँछन् । लोकेन्द्र बिष्ट मगर पर्यटनमन्त्री भएको बेला पर्यटन मन्त्रालयबाट २५ लाख बजेट विनियोजन गरी बैठकस्थल संरक्षणको काम थालिएको उनको भनाई छ । अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको पुनको भनाई छ । त्यतिबेला स्थानीय तेजबहादुर ओलीको घर बैठकस्थलको रुपमा माओवादीले प्रयोग गरेका थिए । अहिले ओली उक्त घर बिक्री गरेर दाङ बसाइ सरेका छन् । आफ्नो घर देश बिदेशमै चर्चामा आएकोमा खुशी व्यक्त गर्दै ओलीले यसलाई संग्रहालय बनाएर संरक्षण दिनुपर्ने बताए । कदम-कदममा ऐतिहासिक स्थल चुनवाङको भेरीडाँडा सहिदमार्गअन्तर्गत चुनवाङ-थवाङ सडकखण्ड नजिक पर्छ । अहिले चुनवाङ-महत खण्डमा सडक निर्माणको काम पनि भइरहेको छ । यो सडक निर्माण भयो भने चुनवाङबाट महतको लावाङ जान निकै नजिक पर्नेछ । चुनवाङबाट झण्डै बीस किलोमिटर सडक निर्माण भएपछि लावाङ पुग्न सकिनेछ, जो माओवादीको अर्को चर्चित बैठकस्थल हो । जुन बैठकबाट माओवादीका तत्कालीन नेता डा. बाबुराम भट्राईलाई कारवाहीको निर्णय भएको थियो । संयोग कस्तो परेको छ भने लावाङ बैठकबाट कारवाही गरिएका भट्टराइ त्यही चर्चित चुनवाङ बैठकबाट पार्टीमा पुनस्थापित गरिएका थिए । त्यसैले युद्ध पर्यटनका हिसाबले चुनवाङ र लावाङ जोडिनु निकै सान्दर्भिक हुनेछ ताकि चुनवाङ पुग्ने पर्यटक लावाङ पनि पुग्न सकुन् । थवाङ गाउँ यहाँबाट थवाङ पुग्न झण्डै १५ किलोमिटरभन्दा बढी छैन । थवाङ यस्तो एतिहासिक ठाउँ हो, जो छ दशकदेखि निरन्तर कम्युनिष्ट किल्लाको रुपमा चर्चित छ । थवाङकै पनि फुन्टिवाङ माओवादी बैठककै कारण चर्चामा रहेको अर्को ठाउँ हो, यसलाई पनि युद्ध पर्यटनको रुटमा जोड्न सकियो भने यस क्षेत्रको युद्ध पर्यटनको रुट अझ विस्तार गर्न सहयोग पुग्ने स्थानीय बताउँछन् । यति मात्र होइन, दाङको घोराही पनि युद्ध पर्यटनको एउटा विन्दुु हुनसक्छ, जहाँ २०५८ मंसिर ८ गते नेपालमै पहिलोपटक सरकारी सेनाको ब्यारेक माओवादीले कब्जा गरेका थिए । यहाँबाट थवाङसम्म सबै ऐतिहासिक ठाउँले भरिएका छन् । घोराहीबाट गाडी चढेपछि होलेरी पुगिन्छ, जो दुईपटक चौकी आक्रमणपछि चर्चामा रहृयो । त्यसभन्दा थोरै अगाडि गए भेटिन्छ- दहवन, जहाँ माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि जनमुक्ति सेनाको पाँचौ डिभिजन बसेको थियो । त्यसभन्दा थोरै अगाडि गए भेटिन्छ, नुवागाउँ, जहाँ पहिलोपटक सरकारी सेना र माओवादी सेना आमने-सामने भएका थिए भनेर ब्यापक चर्चा गरिएको थियो । त्यहीबाट माओवादीले युद्धकालमै सहिदमार्ग निर्माण शुरु गरेको थियो, जो अर्को युद्ध पर्यटनको आकर्षण हो । त्यसभन्दा केही माथि गए भेटिन्छ टिला बजार, जहाँ माओवादी सेनाको एउटा बिग्रेड बसेको थियो, जहाँ अहिले सशस्त्र प्रहरी बसिरहेको छ । त्यसभन्दा केही अगाडि लोसेवाङ गाउँ छ, जहाँ चुनवाङ बैठकलगत्तै माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड र एमालेका नेताहरु बामदेव गौतम तथा युवराज ज्ञवालीसँग वार्ता भएको थियो । त्यसभन्दा थोरै अगाडि भेटिन्छ, घर्तीगाउँ जहाँ माओवादीले प्रहरी चौकी आक्रमण गरेपछि देशभरिका प्रहरी चौकीहरु सदरमुकाम सारिएको थियो । त्यहाँबाट केही अगाडि चप्काखोला पुगिन्छ । जुन ठाउँमा माओवादी युद्ध शुरु हुनअघि नै प्रहरीले दुई जनाको हत्या गरेको थियो र स्थानीय नन्दकिशोर पुन पासाङ घाइते भएका थिए । पासाङ युद्धकालमा माओवादी सेनाका कमाण्डर हुँदै अहिले उपराष्ट्रपति बनेका छन् । यहीँबाट पासाङको घर प्रष्ट देख्न सकिन्छ । यही गाउँमा लामो समयसम्म प्रचण्ड सेल्टर लिएर बसेका थिए । यही चप्काखोलाबाट थोरै माथि बागमारा काटेपछि रोल्पाकै पाछावाङ हुँदै चुनवाङ आउँछ । यसरी हेर्दा घोराहीबाट चुनवाङ हुँदै थवाङ पुग्दासम्म सबै ठाउँमा युद्ध पर्यटनका ऐतिहासिक आकर्षण स्थल भेट्न सकिन्छ । प्रचण्डले सेल्टर लिएको घर आशा-निराशा-आशाको चक्रमा चुनवाङवासी २०६२ सालमा चुनवाङमा बसेको माओवादी बैठकले नै देशको राजनीतिक लाइन परिवर्तन गरेसँगै यो ठाउँको थामिनसक्नु प्रचार भयो । यसबाट चुनवाङवासी निकै आशावादी बने- अब त केही होला । तर, त्यो आशा गरेको एक दशकसम्म पनि चुनवाङवासीले उल्लेख्य उपलब्धि देख्न नपाउँदा निकै निराश बने । यो ठाउँमा बस पुग्न पनि शान्ति प्रक्रिया टुंगिएको एघार बर्ष कुर्नुपर्‍यो, जबकि चुनवाङवासीले युद्धकालमै यहाँ केही किलोमिटर सडकको ट्र्याक खोलेका थिए । अहिले बल्लतल्ल यहाँ बाटो त पुगेको छ तर बाह्रै महिना गाडी चल्नेमा यहाँका बासिन्दा ढुक्क हुन सकेका छैनन् । कुलदीप न्यौपाने अचम्म त के छ भने दाङबाट यहाँ बाटो पुगे पनि आफ्नै जिल्ला रुकुम सदरमुकाम मुसीकोटदेखि चुनवाङसम्म सडक पुग्न सकेको छैन । आफ्नै सदरमुकाम जान चुनवाङवासीहरु रोल्पाको पाछावाङ हुँदै पैदल हिँडेर जानुपर्ने बाध्यता छ । यहाँका बासिन्दाले माथि लेकमा टावर राख्न माग गर्न थालेको वर्षौं भयो तर गैरीगाउँ, लाखरलगायतका ठाउँका बासिन्दा सञ्चारबाट वञ्चित छन् । स्थानीयवासीले आफै लघुजलविद्युत योजनामार्फत बत्ती बाले पनि राष्ट्रिय प्रसारणमा कहिले जोडिन्छ, थाहा छैन । त्यसो त अहिले संरक्षण थालिएको भेरीडाँडामै बजेट पर्याप्त पुग्न सकेको छै्रन । बजेट नहुँदा भीरखोलादेखिको पदमार्गमा ढुंगा बिच्छ्याउने काम पूरा भएको छैन । यो पंक्तिकार भेरीडाँडामा पुग्दा त्यहाँ लगाइएको पर्खाल ढलेको अवस्थामा भेटियो, जसले बजेट अभावको प्रष्ट संकेत गर्दथ्यो । भेरीडाँडाका बासिन्दाले सोझै धर्मशालासँग सडक सम्पर्क जोड्न सकियो भने थवाङसँग प्रत्यक्ष सडक सञ्जालमा जोडिने आशा गरेका छन् ।
Opinion
false
[ 0, 532, 137, 319, 3832, 35, 927, 20, 3251, 6, 5309, 6197, 5, 124, 532, 921, 63, 6551, 207, 2230, 1834, 759, 8753, 5046, 7, 671, 5309, 6197, 13004, 30, 6, 1417, 5, 532, 39, 921, 5309, 6197, 96, 95, 21, 491, 9151, 20, 53, 1541, 674, 15, 847, 5, 11716, 777, 8, 430, 5309, 6197, 8, 888, 712, 896, 18, 84, 533, 6483, 565, 955, 1300, 603, 596, 63, 1543, 1561, 868, 234, 1932, 227, 135, 39, 921, 94, 4569, 8, 234, 6751, 5, 333, 6531, 4278, 7, 511, 5459, 7, 5038, 324, 7, 1693, 370, 196, 7, 2595, 6, 731, 7, 1576, 362, 7, 324, 355, 309, 647, 6450, 9151, 13, 5, 10644, 1942, 2665, 12, 59, 6, 11566, 2499, 712, 12937, 34, 6483, 2048, 26, 429, 565, 239, 305, 57, 945, 613, 888, 21, 491, 913, 8753, 40, 787, 5, 2047, 60, 2983, 6, 12937, 34, 494, 17196, 3502, 251, 9, 114, 2692, 2983, 12, 381, 834, 1640, 65, 1774, 156, 1265, 27, 5, 2048, 348, 618, 135, 611, 634, 354, 1774, 21, 491, 1485, 241, 5309, 6197, 11, 2204, 1445, 19873, 6, 13, 70, 402, 3464, 19138, 385, 5309, 6197, 14, 704, 5843, 16159, 6, 13, 9, 1797, 18, 91, 3410, 11769, 59, 9, 5173, 20266, 15344, 16, 13, 5, 1279, 6349, 12, 88, 5073, 51, 1797, 18, 91, 3410, 16456, 11, 3251, 7, 3466, 12, 230, 4243, 1504, 9894, 808, 108, 178, 5, 21, 20, 1797, 18, 91, 3410, 7878, 17611, 5045, 384, 18, 52, 105, 20, 5309, 6197, 7, 1194, 664, 6985, 4145, 121, 129, 18, 3133, 9, 14787, 17532, 3133, 6, 13453, 8, 664, 1826, 34, 2675, 443, 5, 430, 6, 387, 5309, 6197, 9522, 11825, 3133, 309, 4955, 758, 3683, 11750, 13, 5, 494, 5173, 12, 20959, 193, 48, 199, 4190, 5309, 6197, 127, 1826, 34, 12230, 5794, 5777, 101, 51, 13, 5, 430, 5777, 6, 846, 15514, 8, 494, 764, 11, 1052, 279, 15, 2489, 70, 1826, 34, 2675, 6, 443, 69, 8, 7, 5794, 5777, 69, 8, 7, 5794, 55, 6420, 1973, 7, 2903, 1973, 32, 31, 1826, 34, 2675, 6, 5794, 5777, 15514, 8, 21, 1013, 17, 1786, 174, 8373, 66, 29, 896, 17, 1111, 590, 75, 159, 7390, 5, 5309, 6197, 6, 1826, 34, 12230, 430, 80, 1249, 6564, 17, 556, 162, 1590, 123, 13, 5, 1826, 34, 2675, 17, 2036, 320, 10, 9493, 540, 78, 9699, 9522, 1061, 17, 1797, 18, 91, 3410, 7878, 540, 78, 253, 7878, 9, 8346, 6, 156, 3576, 1067, 15344, 48, 66, 5, 8784, 8, 5309, 6197, 963, 156, 63, 62, 6832, 91, 3410, 45, 10, 6, 10, 15149, 264, 242, 13, 7342, 2926, 2301, 30, 909, 1722, 13, 5, 1826, 34, 2675, 8867, 14787, 17532, 3133, 60, 4433, 7118, 1302, 69, 523, 5309, 6197, 70, 6276, 84, 226, 17, 4609, 67, 33, 3133, 13845, 5, 242, 143, 13035, 224, 2115, 10709, 5, 5766, 26, 1051, 4898, 9126, 135, 6985, 4145, 13845, 5, 338, 618, 985, 76, 1271, 6, 522, 11, 4958, 13779, 3050, 46, 3230, 13, 47, 364, 67, 760, 104, 5, 432, 364, 24, 298, 522, 287, 35, 122, 6, 1804, 13, 5, 3211, 177, 5553, 4415, 286, 319, 1179, 13, 5, 195, 3062, 109, 15, 13985, 137, 9552, 363, 5, 9699, 8, 544, 15, 9699, 61, 13117, 1760, 363, 5, 18478, 12, 92, 242, 2833, 9699, 61, 13117, 77, 167, 68, 14, 122, 7113, 6985, 982, 52, 422, 21, 927, 14, 6985, 4145, 1308, 20, 5, 420, 523, 3466, 6, 9, 3548, 1383, 1013, 7, 451, 2901, 2724, 6985, 4145, 6, 286, 7, 451, 523, 10583, 9169, 2675, 7, 3169, 10, 6436, 4145, 133, 27, 5, 6985, 4145, 6, 2724, 4652, 4651, 998, 7, 665, 1167, 4638, 19048, 27, 29, 2036, 1006, 183, 4115, 7, 17428, 1504, 3893, 8689, 1159, 133, 27, 5, 115, 168, 1006, 12635, 7, 15253, 34, 68, 7, 900, 4516, 18, 7, 2925, 12140, 1504, 847, 5, 242, 3300, 4730, 851, 9, 15665, 2532, 6, 90, 1783, 35, 13, 5, 4082, 1465, 422, 2018, 11999, 1450, 7687, 25, 48, 27, 5, 242, 315, 40, 13557, 30, 6, 5637, 9, 9413, 122, 8332, 6, 88, 319, 1052, 13, 5, 242, 990, 18247, 11, 15, 195, 7019, 337, 1237, 23, 24, 1545, 8, 611, 4030, 24, 7994, 5, 5309, 6197, 613, 888, 2093, 430, 6985, 4145, 8, 6483, 1052, 5309, 6197, 613, 888, 38, 5, 494, 3502, 1533, 241, 945, 613, 888, 9, 117, 1774, 585, 28, 159, 863, 109, 723, 6, 654, 3230, 13, 5, 2161, 19, 6985, 4145, 632, 76, 22, 165, 361, 305, 109, 46, 234, 9338, 2949, 806, 5756, 1443, 1626, 5, 15740, 4989, 1496, 632, 1579, 16, 260, 632, 12909, 464, 129, 522, 3329, 57, 613, 2820, 723, 6, 46, 3230, 145, 1804, 13, 5, 544, 85, 46, 24, 805, 35, 1443, 6, 1804, 13, 5, 2983, 122, 5012, 576, 3778, 159, 613, 2820, 6, 88, 4307, 151, 48, 66, 5, 114, 851, 170, 159, 878, 109, 1734, 8880, 6345, 12, 27, 5, 54, 159, 207, 6223, 191, 3832, 123, 8, 2044, 759, 71, 1048, 432, 8346, 879, 723, 2821, 197, 5, 2668, 70, 44, 10184, 8, 945, 1924, 5309, 6197, 6, 6985, 4145, 5794, 4142, 1146, 5309, 6197, 70, 445, 6197, 6914, 1465, 664, 5, 114, 5309, 6197, 70, 6276, 84, 2476, 226, 1871, 46, 15, 417, 13, 5, 21, 226, 101, 163, 29, 5309, 6197, 17, 4981, 6, 1105, 6197, 481, 319, 1465, 5889, 5, 5309, 6197, 17, 2048, 8902, 1136, 226, 101, 407, 1105, 6197, 1382, 3140, 7, 400, 6483, 258, 1052, 613, 2820, 20, 5, 253, 11681, 8656, 712, 244, 454, 3129, 789, 5588, 597, 14, 2625, 6, 227, 16, 38, 5, 8244, 1184, 346, 13, 29, 1105, 6197, 11681, 2625, 1142, 17697, 516, 1052, 5309, 6197, 11681, 5805, 1443, 12280, 1142, 66, 5, 383, 896, 632, 12, 1762, 5309, 6197, 9, 1105, 6197, 3342, 97, 319, 11120, 447, 15252, 5309, 6197, 990, 1323, 1105, 6197, 15, 1382, 3031, 9679, 5, 10, 445, 6197, 286, 9756, 10, 445, 6197, 1382, 2048, 299, 1136, 168, 118, 104, 5, 10, 445, 6197, 223, 16604, 927, 649, 400, 13, 6113, 1098, 1119, 8118, 6, 88, 1052, 13, 5, 10, 445, 6197, 96, 15, 3234, 2319, 91, 6197, 494, 613, 96, 95, 3832, 35, 258, 927, 649, 432, 15, 896, 632, 6, 6349, 8, 5657, 5701, 29, 42, 641, 896, 632, 6, 6349, 1015, 782, 24, 202, 990, 122, 1626, 5, 943, 90, 1074, 1734, 6, 6564, 15, 896, 632, 6, 102, 7228, 97, 3347, 7, 1061, 10958, 907, 380, 130, 5346, 3253, 414, 2866, 17034, 4307, 4342, 48, 66, 5, 9756, 10, 445, 6197, 116, 82, 945, 927, 11, 15063, 27, 5, 6564, 17, 923, 3696, 135, 20, 11, 327, 13845, 7, 400, 15249, 3404, 1510, 135, 3832, 9, 12666, 382, 5, 14564, 2204, 320, 1533, 9481, 70, 5963, 2151, 7, 1061, 494, 658, 3736, 2456, 9959, 2866, 4849, 2506, 888, 38, 5, 14564, 2204, 320, 1533, 9481, 7, 10, 23, 1159, 2675, 7, 1061, 3253, 414, 1446, 9, 494, 1446, 1008, 297, 70, 18005, 73, 66, 185, 15055, 913, 51, 38, 5, 516, 17, 4307, 15514, 191, 5794, 4142, 101, 540, 28, 1449, 400, 258, 896, 632, 6, 2788, 20, 5, 14564, 72, 633, 1533, 9481, 2117, 219, 443, 7, 1061, 494, 2866, 102, 11048, 280, 888, 1449, 1061, 114, 1405, 149, 556, 1973, 13, 5, 14564, 72, 320, 2426, 5475, 442, 286, 379, 1061, 5309, 6197, 613, 5043, 494, 117, 1774, 9, 3281, 2447, 17740, 1342, 22, 3950, 3509, 63, 1968, 16, 38, 5, 14564, 2204, 320, 9481, 7, 6299, 2675, 1061, 4307, 149, 3404, 1510, 741, 10502, 12, 149, 3404, 55, 1040, 10319, 38, 5, 5766, 72, 320, 697, 3492, 12, 3133, 13845, 5, 253, 491, 494, 896, 540, 67, 3039, 37, 456, 89, 1143, 449, 28, 38, 9, 122, 4792, 12073, 1443, 10782, 1056, 73, 66, 5, 10782, 15514, 8, 494, 7039, 12887, 309, 114, 6964, 1265, 27, 5, 9979, 17, 10782, 6, 159, 3369, 1760, 363, 5, 430, 1733, 402, 3464, 1774, 3918, 7891, 351, 1901, 66, 5, 430, 697, 3492, 12, 3133, 17, 2204, 633, 8743, 8, 18, 33, 8379, 135, 3466, 96, 900, 178, 33, 6197, 309, 5309, 6197, 1796, 5, 564, 1438, 6564, 17, 5309, 6197, 309, 10, 445, 6197, 4027, 116, 82, 491, 896, 632, 12, 945, 2788, 1924, 3103, 363, 5, 3576, 3918, 7891, 656, 159, 1445, 70, 23, 4026, 1761, 10010, 1761, 6, 3794, 8, 5309, 6197, 2498, 11716, 673, 5309, 6197, 8, 888, 494, 1300, 37, 817, 214, 2835, 470, 120, 241, 21, 6297, 13092, 483, 7099, 1956, 163, 5, 42, 17, 5309, 6197, 2498, 319, 13151, 2822, 70, 169, 60, 72, 668, 5, 274, 115, 1445, 28, 26, 1310, 116, 15, 5309, 6197, 11690, 4511, 2923, 1760, 11796, 319, 6681, 2822, 5, 21, 491, 556, 1382, 15, 658, 651, 9214, 593, 10644, 618, 5933, 23, 5988, 21, 7, 10, 6786, 5309, 6197, 11690, 15514, 191, 242, 72, 1136, 226, 6, 9587, 6062, 12, 66, 5, 114, 21015, 242, 612, 60, 493, 13, 47, 3954, 69, 429, 923, 3149, 8, 2018, 3053, 6478, 67, 2909, 1017, 5, 691, 7120, 2976, 4230, 60, 105, 13, 29, 1734, 17, 242, 612, 1485, 15, 509, 79, 3251, 1040, 20364, 132, 5309, 6197, 116, 226, 1382, 760, 104, 5, 509, 1040, 481, 5309, 6197, 2498, 55, 3466, 6, 900, 178, 33, 6197, 309, 4898, 16013, 7566, 3091, 13, 5, 2018, 11999, 633, 5054, 8, 6296, 742, 263, 24, 833, 13152, 163, 47, 1826, 34, 2675, 7, 129, 18, 1504, 927, 12, 3053, 1171, 17, 9233, 27, 5, 4134, 11, 1953, 5210, 4813, 18494, 289, 748, 4179, 10642, 15, 111, 1814, 8, 883, 3342, 12599, 433, 104, 5, 2047, 60, 114, 723, 3230, 6985, 4145, 191, 522, 1450, 1382, 760, 13, 69, 1084, 23, 5, 522, 2163, 9699, 3133, 132, 6, 7878, 8, 4958, 453, 3517, 3050, 46, 364, 16, 104, 5, 21, 17285, 6985, 4145, 8, 4027, 621, 3871, 5454, 13536, 6, 313, 14108, 7, 671, 522, 1240, 6, 3369, 2632, 12216, 5, 6985, 4145, 12, 11999, 7262, 69, 16561, 63, 226, 987, 5657, 5701, 29, 10, 445, 6197, 63, 1186, 226, 4500, 12145, 1445, 48, 27, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,373
10,373
 राजनीतिक हस्तक्षेप नभएका कारण काठमाडौं विश्वविद्यालयले अन्य विश्वविद्यालयको तुलनामा केही विश्वासिलो छवि बनाएको छ । तर, पछिल्लो समय यो विश्वविद्यालय सबैभन्दा जर्जर बन्ने हो कि भन्ने चिन्ता उब्जिएको छ । यसको कारण हो, भिसी नियुक्तिमा विवाद । पछिल्लो भिसी नियुक्तिमा विभिन्न पक्षकोस्वार्थले खेल्ने मौका पायो, जसले गर्दा आजसम्म पनि भिसी नियुक्ति हुन सकेको छैन  । केयूमा परिपक्व प्रोफेसरहरु छन् भनिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि राम्रो विश्वविद्यालय भनेर गणना हुन्छ । विश्वभरका विश्वविद्यालयको स्तर मूल्यांकन गर्ने वेबोमेट्रिक्सडट इन्फो नामक वेबसाइटले नेपालका विश्वविद्यालयहरुमध्ये केयूलाई अग्रणी स्थानमा राखेको थियो । जहाँ विश्वभरका विश्वविद्यालयमध्ये केयूको स्थान ३६०७ स्थानमा छ। सूचीमा त्रिवि ४१३४ स्थानमा तथा पोखरा र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय क्रमश: १२३४१ तथा १६९७६ स्थानमा रहेका छन् । अहिले भिसी नियुक्ति जस्तो विवादलेविश्वविद्यालयको स्तर  कमजोर बन्ने देखिएको छ । केयूको इतिहासमै भिसीविहीन भएको करिब दुई साता हुन लागिसक्यो । निवर्तमान भिसी डा. रामकण्ठ माकाजुको मंसिर २६ मा पदावधि सकिनुअघि नै उपकुलपति छनोटगरिसक्नुपर्थ्यो । यसरी भिसीविहीन हुने अवस्था अउनुमा शिक्षामन्त्री धनीराम पौडेल र केयूकै पूर्वउपकुलपति सुरेशराज शर्मा र दमनाथ ढुंगाना जिम्मेवार छन् भन्नेबुझाइ आम सर्वसाधारणमा छ । शिक्षामन्त्रीलाई राजनीतिक रुपमा अनुकूल जनार्दन लामिछाने चाहिएको छ । शर्मा र ढुंगानालाई निवर्तमान भिसी मकाजु नै चाहिएको छ, जो मेडिकल क्षेत्रको विकृतिमामुछिए । मकाजुले धुलिखेल अस्पताललाई राम्रो बनाए, तर केयूमा उनको नेतृत्वकालमा विकृति मौलाएकाले आलोचित बन्न पुगे । मन्त्री र दुई जना सिनेट सदस्यको कसलाई भिसी बनाउने भनी चलेको जुहारीले केयू यत्तिका दिनसम्म नेतृत्वविहीन भएको छ । यसले स्वयम् शिक्षामन्त्री र र सिनेटसदस्यमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । मन्त्री पौडेलको भनाइलाई आधार मान्ने हो भने उनी तीन जनाको नाम सिफारिश गर्न चाहन्छन् । तर, अन्य दुई सदस्य मकाजुको मात्र नाम सिफारिश गर्न चाहन्छन् । एक जनाको मात्र नाम पठाउने विषय मन्त्रीलाई स्वीकार छैन । किन एक जनाको मात्र नाम सिफारिस गर्नुपर्‍यो त ? योविषय स्पष्ट भएको छैन । विशालकुमार भण्डारी केयूभित्र अन्य योग्य र सक्षम व्यक्ति नभएकै कारण छनोट समिति तिनै नामको पछि रुमल्लिएको हो त ? देश-विदेशका लागि सक्षम जनशक्ति उत्पादन गर्ने थलोलेआफ्नै लागि भने २५ वर्षे इतिहासमा कोही तयार गर्न सकेनछ ? यो प्रश्न आम जनसाधारणबीच छाएको छ । मापदण्ड र विधि भएको भए भिसी रिक्त हुने अवस्था नै आउनेथिएन । त्यसैले बाहिरी पक्षलाई चलखेल गर्ने ठाउँ अरुले कसैले होइन स्वयम् विश्वविद्यालयले नै दियो । मन्त्रीले राजनीतिक स्वार्थसहितका व्यक्तिलाई सिफारिश गरे । उनी आफ्नो मान्छे केयूमा स्थापित गर्न चाहन्छन् । राजनीति दृष्टिले यो स्वाभाविक होला, तर केयूका लागिभने जायज छैन । तर, दुई जना सिनेट सदस्यले मेडिकल क्षेत्रमा विकृति ल्याउन प्रत्यक्ष वा परोक्षरुपमा सहयोग गरेका व्यक्तिलाई किन च्यापेर हिँडेको ? यसले शर्मा रढुंगानाको छविलाई समेत धुमिल बनाइरहेको छ । केयूमा यसरी विवाद आउला भनेर विरलै सोचिएको हुनसक्छ । त्यसैले आफ्नो लामो इतिहासमा केयूले भिसीका लागि आवश्यक मापदण्ड बनाउनेतर्फ कहिल्यै सोचेन ।जसले गर्दा अहिले राजनीति र स्वार्थ दुवैले खेल्ने मौका पायो । अहिले सिनेट सदस्य र शिक्षामन्त्री पौडेलले आ-आफ्नो मापदण्ड बनाएका छन् । दुवैले एक-अर्काकोमापदण्ड स्वीकार गर्न सकेका पनि छैनन् । अहिले केयूको अवस्था साँढेको जुधाइ, बाछाको मिचाइ भने जस्तो भएको छ । शिक्षामन्त्री पौडेलले कोही व्यक्ति प्रोफेसर हुन योग्य हुने अनि भिसी हुन चाहिँ कसरी अयोग्य भनी गरेको प्रश्न जायज छ । प्रोफेसर भिसी हुन सक्छन् किनकि योगरिमामय पद हो । प्रोफेसर आफैंमा कम योग्य र बढी योग्य हुने भन्ने नै हुन्न । तर, नेपालको सन्दर्भमा प्रोफेसरको मर्यादा र गरिमा बाहिरी विश्वमा भए जस्तो हुबहु नहुनसक्छ । केयूमा पनि राजनीतिक अभिष्ट बोकेको प्रोफेसर कुनै पनि हालतमा भिसी हुन  हुँदैन नै । भिसी विवादमा पार्टीको छाप लागेका वा विवादित व्यक्ति भिसी बनाउन लागेको भनी समाचारहरु आए । जे भनिए पनि उहाँहरु विश्वविद्यालयभित्रकै अधिकारीहरु हुनुहुन्छ। राजनीतिक रङ भएका हुन् वा विवादित भनिएका, ज-जसको नाम बाहिर आएको छ, उहाँहरु पछि पनि केयूमै बस्नुहुने पक्का छ । भिसी नियुक्तिमा उहाँहरुबारे जे सन्देशबाहिर गएको छ, त्यसले एकातिर सम्बन्धित व्यक्तिकै मानमर्दन गरेको छ भने अर्कोतिर प्रोफेसर पदकै बदनामी भएको छ । केयूको सन्दर्भमा नेतृत्वमा रहने व्यक्ति कमसेकम डिन, रजिष्ट्रार अथवा केयूभित्रै प्रशासनिक अनुभव हासिल गरिसकेको हुनुपर्ने अघोषित मापदण्ड सिनेट सदस्यहरुको छ। भिसी छनोट समितिमा भएको विवादको चुरो पनि यही हो केयूको सन्दर्भमा नेतृत्वमा रहने व्यक्ति कमसेकम डिन, रजिष्ट्रार अथवा केयूभित्रै प्रशासनिक अनुभव हासिल गरिसकेको हुनुपर्ने अघोषित मापदण्ड सिनेट सदस्यहरुको छ। भिसी छनोट समितिमा भएको विवादको चुरो पनि यही हो । निर्विवाद रुपमा भिसी ल्याउँदा यो मापदण्ड प्रभावकारी हुन्छ । तर, चरम विवाद हुँदाका बखत प्रतिस्पर्धाबाटभिसी  बनाउनका लागि यो मापदण्ड ठीक हो कि होइन भनेर बहसको विषय हुनसक्छ । निश्चय नै बाहिरको योग्य व्यक्तिलाई भिसी हुनबाट यस्तो मापदण्डले वञ्चित गर्छ। विश्वविद्यालयभित्रकै प्रोफेसरबाट भिसी छान्ने हो भने निर्विवाद व्यक्तिहरु जस्तै पूर्व राजिष्ट्रार भद्रमान तुलाधर वा मनप्रसाद वाग्लेको नाम आएको छ । अन्य विकल्प पनिखुला हुन सक्छ । तर, स्वार्थ केन्द्रित हुँदा विवादरहित तेस्रो व्यक्तिको नामबारे बहस नै हुन पाएको छैन । त्यसो हो भने अब विकल्प के त ? तत्कालको विकल्प भनेको खुला प्रतिस्पर्धा हुनसक्छ । तर, यो अलि समय लाग्न सक्छ । विश्वविद्यालय हाँक्न नयाँ कार्ययोजनाल्याउन सक्नेलाई जिम्मेवारी दिने कुरा पक्कै पनि राम्रो हो । अर्को विकल्प भनेको हालको छनोट समिति विघटन गरी तटस्थ रुपमा रहेका शिक्षाविद्, अन्यविश्वविध्यालयका पूर्वउपकुलपति र केयूकै सिनेट सदस्यहरु सम्मिलित समिति गठन गरी यो विवाद समाधान गर्ने । जसले गर्दा विश्वविद्यालयको साख र गतिनखलबलियोस् ।
Opinion
false
[ 0, 214, 3444, 2802, 95, 106, 966, 11, 152, 7204, 2191, 72, 468, 3503, 6359, 856, 13, 5, 274, 532, 137, 21, 966, 282, 9412, 18, 1014, 20, 146, 53, 1967, 9023, 593, 13, 5, 195, 95, 649, 2448, 398, 2642, 8, 989, 5, 532, 2448, 398, 2642, 8, 107, 4139, 3685, 2873, 11, 2034, 2259, 5974, 7, 671, 150, 6450, 15, 2448, 398, 2642, 67, 760, 104, 5, 105, 3159, 8, 5828, 13302, 55, 27, 982, 5, 316, 4183, 15, 269, 966, 185, 3440, 78, 5, 3854, 12, 7204, 3193, 5449, 25, 3937, 65, 7484, 1084, 5019, 280, 166, 14118, 65, 1380, 1586, 11, 547, 966, 11620, 105, 3159, 14, 10702, 510, 1351, 38, 5, 1061, 3854, 12, 966, 562, 105, 3159, 6, 598, 3946, 4526, 510, 41, 1408, 8, 3036, 5442, 11506, 510, 22, 551, 9, 4677, 966, 11897, 333, 2215, 9639, 22, 16900, 9842, 510, 133, 27, 5, 114, 2448, 398, 2642, 401, 989, 11, 8158, 14587, 6, 3193, 1239, 1014, 631, 13, 5, 105, 3159, 6, 802, 191, 2448, 398, 4049, 16, 499, 89, 1293, 67, 19, 12315, 5, 9164, 2448, 398, 454, 588, 11424, 43, 12, 1635, 6, 907, 1211, 43, 17762, 6620, 9066, 37, 6609, 1464, 6961, 7099, 11100, 5, 564, 2448, 398, 4049, 40, 265, 148, 13147, 8, 12225, 2635, 1130, 1555, 9, 105, 3159, 96, 233, 4094, 3615, 2517, 6275, 431, 698, 9, 8012, 1082, 9000, 3596, 27, 53, 14644, 818, 1008, 3695, 8, 13, 5, 12225, 14, 214, 88, 4436, 12697, 3761, 8719, 13, 5, 698, 9, 9000, 14, 9164, 2448, 398, 74, 12, 1635, 37, 8719, 379, 400, 1857, 641, 4911, 8, 1520, 178, 2028, 5, 74, 12, 1635, 11, 5211, 571, 14, 269, 2489, 7, 47, 105, 3159, 8, 145, 541, 4555, 4911, 14206, 2331, 11, 17268, 225, 756, 1485, 5, 248, 9, 89, 174, 15170, 6006, 9637, 2448, 398, 356, 1020, 2464, 19168, 11, 105, 3159, 11426, 12, 2907, 541, 4049, 16, 13, 5, 438, 6688, 12225, 9, 9, 15170, 18644, 312, 1204, 609, 3423, 28, 13, 5, 248, 7068, 765, 14, 747, 3287, 20, 29, 126, 173, 1143, 157, 3788, 24, 7319, 5, 274, 152, 89, 240, 74, 12, 1635, 6, 90, 157, 3788, 24, 7319, 5, 26, 1143, 90, 157, 3042, 372, 248, 14, 1697, 104, 5, 350, 26, 1143, 90, 157, 904, 11121, 21, 60, 121, 21, 657, 969, 119, 893, 16, 104, 5, 2893, 910, 2006, 105, 3159, 527, 152, 3830, 9, 3243, 530, 1935, 96, 95, 1464, 250, 2963, 157, 6, 186, 347, 12609, 593, 20, 60, 121, 207, 70, 11281, 12, 19, 3243, 2652, 315, 25, 6206, 11, 16568, 19, 29, 464, 3459, 3373, 1128, 376, 24, 1999, 178, 121, 21, 609, 1008, 662, 14722, 428, 7374, 13, 5, 1728, 9, 1476, 16, 99, 2448, 398, 6640, 40, 265, 37, 329, 15388, 23, 5, 383, 5555, 5758, 6991, 25, 927, 677, 11, 938, 386, 6688, 966, 11, 37, 3223, 5, 248, 11, 214, 2784, 9567, 1874, 3788, 120, 5, 126, 54, 916, 105, 3159, 8, 686, 24, 7319, 5, 921, 4178, 21, 2973, 6979, 47, 105, 3159, 12, 19, 7163, 10690, 104, 5, 274, 89, 174, 15170, 6866, 1857, 144, 4911, 1144, 1186, 50, 20368, 1926, 202, 48, 1874, 350, 5808, 11114, 121, 438, 698, 9, 11158, 252, 6, 6359, 14, 103, 4651, 6424, 16945, 13, 5, 105, 3159, 8, 564, 989, 8563, 185, 18174, 972, 593, 3347, 5, 383, 54, 402, 3373, 105, 3159, 11, 2448, 398, 12, 19, 287, 1728, 356, 373, 1536, 5272, 23, 5, 14784, 150, 114, 921, 9, 2784, 390, 11, 2034, 2259, 5974, 5, 114, 15170, 240, 9, 12225, 2070, 6044, 65, 1728, 2045, 27, 5, 390, 11, 20183, 6, 8, 5220, 1076, 1697, 24, 2909, 15, 1017, 5, 114, 105, 3159, 6, 265, 15104, 6, 1748, 763, 818, 7, 753, 178, 33, 6, 8330, 818, 29, 401, 16, 13, 5, 12225, 2070, 1128, 530, 13302, 67, 3830, 40, 276, 2448, 398, 67, 2422, 497, 10806, 1020, 28, 609, 10690, 13, 5, 13302, 2448, 398, 67, 2122, 3244, 21, 6961, 8, 61, 119, 908, 20, 5, 13302, 12331, 216, 3830, 9, 118, 3830, 40, 53, 37, 4515, 5, 274, 124, 1531, 13302, 6, 5247, 9, 353, 8, 5555, 2459, 99, 401, 18525, 97, 6015, 6256, 5, 105, 3159, 8, 15, 214, 2813, 1664, 3284, 13302, 75, 15, 5641, 8, 2448, 398, 67, 849, 37, 5, 2448, 398, 8059, 1043, 3550, 1489, 50, 9347, 530, 2448, 398, 285, 288, 1020, 10488, 1063, 5, 750, 6830, 15, 5069, 966, 527, 96, 10091, 4944, 214, 5635, 73, 112, 50, 9347, 7986, 7, 680, 70, 12953, 157, 488, 123, 379, 5069, 186, 15, 105, 3159, 191, 4889, 4601, 5839, 13, 5, 2448, 398, 2642, 8, 5069, 273, 750, 1603, 4670, 251, 379, 1938, 5236, 676, 530, 96, 2183, 61, 4919, 23, 28, 13, 29, 7447, 13302, 908, 96, 11248, 34, 16, 13, 5, 105, 3159, 6, 1531, 1671, 791, 530, 10, 16972, 959, 23, 7, 15550, 735, 105, 3159, 3141, 3661, 841, 1305, 2523, 1259, 10, 16397, 1728, 15170, 3530, 6, 41, 2448, 398, 1464, 3709, 16, 989, 6, 697, 6386, 15, 430, 20, 105, 3159, 6, 1531, 1671, 791, 530, 10, 16972, 959, 23, 7, 15550, 735, 105, 3159, 3141, 3661, 841, 1305, 2523, 1259, 10, 16397, 1728, 15170, 3530, 6, 41, 2448, 398, 1464, 3709, 16, 989, 6, 697, 6386, 15, 430, 20, 5, 3250, 657, 1237, 88, 2448, 398, 12275, 21, 1728, 1568, 78, 5, 274, 4967, 989, 342, 12, 5517, 1653, 17, 1702, 398, 10025, 19, 21, 1728, 2412, 20, 146, 386, 185, 1983, 6, 372, 3347, 5, 10111, 37, 488, 6, 3830, 1874, 2448, 398, 67, 17, 223, 1728, 11, 9233, 3229, 966, 527, 96, 13302, 17, 2448, 398, 11241, 30, 20, 29, 3250, 657, 1237, 2892, 487, 233, 1026, 3976, 1588, 18, 9209, 1296, 6268, 50, 221, 762, 7115, 6, 157, 123, 13, 5, 152, 1836, 15, 2690, 219, 67, 542, 5, 274, 2784, 1936, 342, 989, 6007, 725, 1988, 157, 273, 1983, 37, 67, 976, 104, 5, 2047, 20, 29, 169, 1836, 105, 60, 121, 1178, 6, 1836, 639, 1375, 1653, 3347, 5, 274, 21, 2036, 137, 2279, 542, 5, 966, 11857, 450, 94, 6312, 59, 4202, 395, 14, 891, 189, 83, 4340, 15, 269, 20, 5, 258, 1836, 639, 5405, 1464, 250, 8041, 57, 16259, 88, 133, 307, 3825, 7, 152, 8158, 8458, 6912, 119, 12, 233, 4094, 3615, 2517, 9, 105, 3159, 96, 15170, 3530, 10, 7583, 250, 554, 57, 21, 989, 925, 25, 5, 671, 150, 7204, 15436, 9, 1582, 23, 6625, 2139, 15671, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,374
10,374
 निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको पछिल्लो दल हो- नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल । यसको दर्ता नं १८३ थियो । त्यसपछि के कति दल दर्ता भए वा भएनन्, थाहा छैन । तर, १८३ नै काफी संख्या हो । यति धेरै दल किन र केका लागि ? लोकतन्त्रमा दल बनाउने अधिकार सबैलाई छ । त्यसको अर्थ औचित्यसिद्ध नहुने दल पनि बनाई बस्नुपर्छ भन्ने छैन । कतिपयले नेपालजस्तो ‘सानो’ र ‘थोरै जनसंख्या’ भएको देशमा यतिधेरै दल किन ? भन्ने गर्दछन । विश्वका कयौं देशसंग तुलना गर्ने हो भने नेपाल न सानो देश हो न थोरै जनसंख्या भएको । यो त हाम्रो बचपनदेखिको थेगाजस्तोे मात्र हो । सानो र थोरै जनसंख्या भएको देशमा थोरै पार्टी, ठूलो र धेरै जनसंख्या भएको देशमा धेरै पार्टी हुनु पर्ने पनि हैन । ठूलै र धेरै जनसंख्या भएका देशमा पनि थोरै दल हुन सक्दछन् । दल संख्याको प्रश्न त्यो देशको राजनीतिक प्रवृतिसंग जोडिएको हुनुपर्दछ । त्यहाँ के कस्ता दार्शनिक पद्धति, जीवन दर्शन र वैचारिक धार, सामाजिक आन्दोलनहरु छन, सोही बमोजिम दलहरु जन्मिने गर्दछन । दलहरु लोकतन्त्रका इञ्जिन हुन् । फरक वैचारिक धारमा फरकफरक दलको जन्म स्वभाविक हुन्छ । तर नेपालको बिडम्बना के हो भने यहाँ एउटै वैचारिक धारमा अनेक दलहरु छन, फलतः दलहरुको संख्या अस्वभाविक रुपले धेरै छ । यसलाई यथासंभव छिटो ध्रुबिकरण गर्न जरुरी छ । नयाँ संविधान कार्यान्वयन हुने स्थिति वा आगामी चुनावसम्म नेपालमा राजनीतिक ध्रुवीकरण तीव्र भए जानु पर्छ । यसका लागि सबैतिरबाट सार्थक प्रयासहरु आवश्यक छ । दुई दलीयताको भ्रमः दलीय राजनीतिको कुरा गर्दा दुई दल भए लोकतन्त्र चल्छ भन्ने धारणा पनि धेरै नेपालीहरुमा छ । त्यसका लागि उनीहरु अमेरिका र वेलायतको उदाहरण दिने प्रयास गर्दछन् । दलहरुको संख्या घटाउनु नै लोकतन्त्र हो भने त चीन, उत्तरकोरिया, भियतनाम र क्युबामा एकएक दल मात्र छन । त्यसलाई हामी लोकतन्त्र नभनेर ‘एक दलीय अधिनायकवाद’ भन्दछौं । तसर्थ दलहरुको संख्या कम हुनु मात्र पनि समाधान हैन । अमेरिका र वेलायतमा दुई, दुई मात्र दल छन भन्ने बुझाई पनि सही हैन । अमेरिकामा नै करिब आधा दर्जन उम्मेद्वारहरुले राष्ट्रपतिको चुनावमा भाग लिइरहेका हुन्छन । रिपब्लिकन र डेमोक्र्याट्स मात्र हैन, यसपाली पनि त्यहाँ प्रोगेसिभ र गि्रन पार्टीका उम्मेद्वारहरु थिए । कम्युनिष्ट र ब्लैकप्यान्थर पार्टीहरुले पनि त्यहाँ गतिविधी गरिरहेका हुन्छन । वेलायतको कुरा त झनै फरक हो । त्यहाँ लेवर र कन्जर्भेटिभ मात्र हैन, राजनीतिक समीकरणलाई नै प्रभावित गर्न सक्ने लिवरल डेमोक्र्याट्स, स्कटिस नेशनल पार्टी र युनाइटेड इन्डिपेन्डेन्ड आदि पार्टीहरु छन । कुनै समय त्यहाँ कम्युनिष्ट पार्टी पनि ठीकठीकै बलियो मानिन्थ्यो । अचेल खिइएर असाध्यै सानो भएको छ । वेलायतमा पनि यदाकदा गठबन्धन सरकार बनाइन्छ । वेलायत र अमेरिकामामात्र हैन, लोकतन्त्रमा दुई दलीयताको सफल उदाहरण संसारमा कहिँ पनि छैन । दुई दलीयता लोकतन्त्रको संवैधानिक मूल्य र कानुनी प्रावधान बन्न सक्दैन । त्यसो भए त्यो अर्को प्रकारको निरंकुशता हुन्छ । दुई वटा दल खोल्नु र चलाउँन कानुनी अरु दल खोजे बन्देज गर्न लोकतन्त्रको मान्यताले दिँदैन । अभ्यासले नै दुई दललाई स्थापित गर्नु त्यो भिन्नै कुरा हो, जस्तो कि अमेरिका । दलीय स्वतन्त्रता र धेरै दलहरु अस्तित्वमा हुँदाहुँदै पनि त्यहाँ रिपब्लिकन र डेमोक्रयाट्स मात्र प्रभावशाली छन । त्यसो हुनुको एउटा कारण त्यहाँको राष्ट्रपतीय शासन र निर्वाचन प्रणाली पनि हो । तर संसदीय प्रणालीमा त्यसो हुन सम्भव हुँदैन । त्यसमाथि समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली भएको देशमा दुई दलीयताको इच्छा भ्रम मात्र बन्न पुग्छ । नेपालमा भने एक प्रकारले दुई दलीयताको अभ्यास भइसकेको मान्नु पर्छ । २०४६-२०५६ को बीचमा नेपाली कांग्रेस र एमालेको वर्चश्व दुई दलीयता सरह थियो । तर नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीति यसै अबधिमा सबैभन्दा बढी विकृत, भ्रान्त, भ्रष्ट, यथास्थितिवादी, असंगतिपूर्ण र निरसाजनक रहृयो । दुई दलीयतामा दुबै पार्टी एक साथ अप्रभावी र यथास्थितिवादी देखा परे भने समाजको गति रोकिदो रहेछ । माओवादी र मधेसवादी आन्दोलनको उदय विना हामी नेपालमा गणतन्त्र, संघीयता र समावेशिताको युग कांग्रेस र एमालेबाट कल्पना मात्र पनि गर्न सक्दैनथ्यौं । तसर्थ नेपालमा दुई दलीयता खासै प्रभावकारी हुन सक्दैन भन्ने पुष्टि हुन्छ । किन त ? किनकि हामी कहाँ दुई मात्र राजनीतिक प्रवृति छैनन् । फरक एक प्रवृतिमा फरक एक दल हुन्छ भनेर मान्ने हो भने नेपालमा ६ वटा मात्र दल भए पुग्छ । कांग्रेस धार, कम्युनिष्ट धार, राजावादी धार, मधेसवादी धार, जनजातिवादी धार र बैकल्पिक धार । यी मध्ये पनि सबै धारहरु एकसाथ उत्तिकै प्रभावकारी छैनन् । तर आगामी ध्रुवीकरणको दिशा यिनै प्रवृतिले निर्धारण गर्ने छ । ध्रुवीकरणको अपरिहार्यताः दुईवटा संविधानसभा निर्वाचनको अबधिमा दलहरुको संख्या जसरी हृवात्तै बढ्यो, त्यसको कारण ठूलो संख्याको संसद, ठूलो संख्यामा समानुपातिक सीट, थोरै भोटले पनि सीट जित्न सकिने संभावना, लामो समयदेखि स्थानीय चुनाव नहुनु र व्यक्तिवादी राजनीतिक अराजकताको प्रवृति थियो । पार्टीहरुभित्र अन्तर्पार्टी लोकतन्त्रको अभाव, व्यक्तिगत इगोकेन्दि्रत राजनीति, सांसद र मन्त्री हुने हतारोले दलहरुको संख्या अनावश्यक रुपमा बढ्यो । नयाँ संविधानले यी विकृतिहरुलाई उल्लेख्नीय रुपमा निरुत्साहित गर्ने क्षमता राख्दछ । पहिलो-२४० प्रत्यक्ष निर्वाचन क्षेत्र १६५ मा झार्दा निर्वाचन क्षेत्रहरु ठूला हुनेछन । रहरले मात्र निर्वाचन अभियान चलाउँन, खर्च बन्दोबस्त गर्न सजिलो हुने छैन । अनावश्यक समय, श्रम र पैसा खर्च गर्न मान्छेहरु तयार हुने छैनन् । तसर्थ त्यति धेरैले उम्मेदवार बन्ने इच्छा नराख्न सक्छन वा इच्छालाई संकुचन गर्नु पर्ने हुन्छ । यस कारणले दलीय ध्रुवीकरण आवश्यक हुनेछ । दोस्रो-समानुपातिक सीट संख्या ३३५ बाट ११० मा झर्दा करिब २०, ००० भोटको हाराहारीमा एक सीट पाइरहेका दलहरुले एक सीट जित्न करिब एक लाख भोट ल्याउँनु पर्ने हुन्छ । सानातिना दलहरुका लागि एक लाख भोट फलामको चिउरा चपाउनुसरह हो । तसर्थ दलीय ध्रुवीकरण अनिवार्य छ । साना दलहरु कहीँ न कहीँ नेर मिसिनै पर्छ । तेस्नो-नगर तथा गाउँपालिका ठूलो आकारमा पुनर्संरचना भएपछि साना दलहरुसंग कुनै वडा जित्नका लागि पनि पर्याप्त प्रभाव क्षेत्र प्राप्त हुँदैनन् । तसर्थ स्थानीय निर्वाचनमा प्रभावकारी हस्तक्षेपका लागि पनि दलीय ध्रुवीकरण हुनै पर्छ । चौथो-संघीयता र प्रादेशिक तहको राज्य संरचनाले ठूलै पार्टीमा पनि धेरै प्रतिस्पर्धीहरु रहन सक्ने वातावरण तयार गर्दिन्छ । एकात्मक प्रणालीमा एउटै निर्वाचन क्षेत्रभित्र धेरै जना उत्तिकै प्रभावशाली प्रतिस्पर्धीहरु हुृने र कुनै एकले मात्र टिकट पाउँने हुँदा दलीय विभाजन सजिलो भएको थियो । अब उनीहरु प्रादेशिक संसदका लागि आफूलाई सुरक्षित अनुभूत गर्न सक्छन । पाँचौं-अझ महत्वपूर्ण कुरा प्रवृतिगत ध्रुकिवरण नभएमा आफ्नो वैचारिक धार र एजेण्डाको रक्षा गर्न सकिन्न भन्ने सबैले बुझेका छन । पहिलो र दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा मधेसवादी दलहरुले पाएको भोटमा खासै भिन्नता थिएन । तर फुटको कारण सीटमा भिन्नता आयो । त्यसलाई एजेण्डा नै हारेको रुपमा अथ्र्याउँने प्रयास भयो । यसले के देखाउँछ भने ससाना धेरै दल बनाएर पनि एजेण्डालाई न्याय गर्न सकिन्न । यदि एजेण्डालाई न्याय गर्ने हो भने, ध्रुवीकरण अनिवार्य आवश्यकता बनिसक्यो । छैटौं-कुनै पनि देशको लोकतन्त्र निश्चित अभ्यास र त्यसका शिक्षा पश्चात् अनुभववादी हुँदै जान्छ । व्यवहारिक अनुभवमा देखापरेका सत्यहरुलाई सैद्धान्तिक आग्रहका कारणले मात्र अस्वीकार गर्न सकिन्न । असाध्यै धेरै दलहरुको संख्याले राजनीतिक क्रियाकलापको आर्थिक लागत धान्न व्यक्ति र पार्टीहरुलाई गाह्रो भइरहेको छ । यसर्थ पनि दलीय ध्रुवीकरण अपरिहार्य बनेको छ । राप्रपाको एकताः भरखरै दुई राप्रपा बीच एकता भएको छ । यो दलीय ध्रुवीकरणको शुभसंकेत हो । साथसाथै यो एकताको सीमालाई पनि बझ्न आवश्यक छ । राप्रपा स्वभावैले एक कन्जर्भेटिभ दल हो । जन्मिदै दुईटा भएर जन्मिएको यो दलको आवश्यकता राण र शाहजस्ता शासकीय वंश र पंचायती व्यवस्थामा काम गरेका मान्छेहरुको खान्दानीया राजनीतिक आवश्यकतालाई पुरा गर्नु हो । यो कुनै एजेण्डामा जन्मिएको दल हैन, बरु जन्मिएर एजेण्डाको खोजी गरेको दल हो । यही खोजका क्रमका उसले हिन्दुत्वको एजेण्डा फेला पार्यो, जसलाई यो दलको भाग्य भन्नु पर्छ । अन्यथा यो दलसंग कुनै एजेण्डा हुने थिएन । तर एक्काइशौं शताब्दिको युवापुस्ता धर्मको एजेण्डाले मात्र आकषिर्त हुन सक्दैन । नयाँ पुस्तामा यो दलप्रति आजसम्म कुनै आकर्षण देखिएको छैन भन्ने यसका युवाद्यािर्थी संगठनहरु कहिल्यै प्रभावकरी नभएबाट पुष्टि हुन्छ । दुई राप्रपाको एकतापछि राजतन्त्रको मुद्धा छोड्ने संभावना छ । फलतः यो दलको आन्तरिक क्षमता अझ कमजोर र संदिग्ध हुनेछ । गत चुनावमा राजतन्त्रवादीहरुले राप्रपा नेपाललाई साथ दिएका थिए । एकिकृत राप्रपाले गणतन्त्रवादी धार लिएसंगै नेपालको दलीय राजनीतिमा राजतन्त्रवादी धारको औपचारिक विर्सजन हुनेछ । कमल थापा प्रवृत राजनीतिज्ञहरुका लागि यो निक्कै ठूलो नैतिक संकट हो, जसले यो दलको क्षमतालाई झनै ह्रास गराउँनेछ । तथापि पशुपतिशमशेर राणा प्रवृतले सिंगो राप्रपालाई नै गणतन्त्रवादी धारतिर धकेल्नु सुखद पक्ष पनि हो । जहाँसम्म एमालेको प्रश्न छ, यो विचार, दर्शन, सिद्धान्त र राजनीतिक कार्यदिशामा अनेक भ्रमका बाबजुद मध्यम वर्गीय संगठनात्मक सञ्जालका रुपमा टिकेको देखिन्छ । पछिल्लो समय देखापरेका क्रान्तिकारी परिवर्तनहरु संघीयता, समावेशिता, आरक्षणप्रति खासै सहिष्णु हुन नसकेको यो दलले राष्ट्रवादको साहरा लिएकोछ जसको घुमाउँरो अर्थ संघीयतासंग प्रतिशोध साँध्नु हो हुनतः एकता महाधिवेशनले संवैधानिक राजतन्त्रकै नीति पारित गर्ने आशा राख्नेहरु पनि छन् । तर त्यो लाइन प्रभावकारी हुने संभावना कम छ । यही बुझेर कमल थापा राजतन्त्रको एजेण्डा थाँती राख्न तयार भएका हुन, अन्यथा यो एकता संभव हुने थिएन । एकता महधिवेशनले संवैधानिक राजतन्त्र स्वीकार गरेमा सायद धेरैले राप्रपा छोडन सक्छन । ज्ञानेन्द्र शाह र पारश शाहबारे नेपाली जनतामा जुन धारणा छ, उनीहरुको जुन छवी बनेको छ, त्यो पटक्कै सकारात्मक छैन । नेपालमा राजतन्त्र फर्काउने सपना २००७ सालपछि कुनै दिन राणाशासन फर्किन्छ भनेर आशा गर्ने मान्छेहरुको जस्तै कुरा हो । इतिहास त्यति सजिलै पछाडि फर्किदैन । यति हुँदाहुँदै पनि यो दलका केही सवलताहरु पनि छन । ती हुन -खासखास जिल्लामा प्रभाव राख्ने राजनीतिक खानदानहरु । सिन्धुपाल्चोकमा पशुपति शमशेर राणा, मकवानपुरमा कमल थापा, धनकुटामा स्व. सूर्यबहादुर थापाको परिवार, रुपन्देहीमा दिपक बोहरा, बाँकेमा धवलशमशेर राणा आदि । तर यस्ता खानदान पनि अब विस्तारै कमजोर हुँदैछन । बैतडीमा चन्द खानदानको खासै जोर चल्न छोडिसकेको छ । धनुषामा मल्ल परिवार खासै प्रभावशाली छैन अब । सुनसरीमा स्व.दिलवहादुर श्रेष्ठको विरासत छिन्नभिन्न भइसकेको छ । विना खानदान चितवनबाट चुनाव जितेका विक्रम पाण्डेलाई राम्रो थाहा छ, राप्रपा उम्मेद्वारका रुपमा जित्न कति महंगो छ । राप्रपा महामन्त्री समेत भइसकेका परशुराम खापुङ्ग केही समय अघि नयाँ शक्ति पार्टीमा सामेल भएका भएर राप्रपाको ‘गैरखान्दानी’ र ‘बौद्धिक तप्का’ लाई ध्रुवीकरणको नयाँसन्देश दिइसकेका छन् । विभिन्न जिल्लाहरुमा त्यसको प्रभाव पनि देखिइसकेको छ । संभवत् राप्रपाले यदाकदा ‘नयाँ’ ‘वैकल्पिक’ जस्ता शब्द प्रयोग गर्नु नयाँ शक्तिको अभियानबाट अनुभूत गरेको त्यही जोखिमको कारण पनि हुन सक्छ । कांग्रेसका सीमाः नेपाली कांग्रेस शीतयुद्धकालिन चेतनामा जन्मिएको पार्टी हो । विशेषतः युरोपियन समाजवादी बहस र चेतनामा यसले प्रजातान्त्रिक समाजवादी चिन्तनलाई आधिकारिक बनायो । विशेषतः लेनिन र काउत्स्कीको बिवादमा काउत्स्कीष्ट धारलाई समर्थन गर्दै दोस्रो अन्तर्राष्ट्रियको सदस्य भयो । तर नेपाली समाजमा भने उसले गैरराजावादी र गैरकम्युनिष्ट लोकतान्त्रिक दलको आवश्यकतालाई पूरा गरिरहृयो । सन् १९९० को दशकसम्म जसरी राजावादीहरु लोकतन्त्रको विरुद्धमा निर्दलीयताका पक्षमा थिए, त्यसै गरी कम्युनिष्टहरु पनि एकदलीयताको पैरवी र समर्थन गर्थे । तसर्थ बहुलीय लोकतन्त्रप्रति समर्पित दलका रुपमा नेपाली कांग्रेसको एकलौटी छवी बन्यो । यही छवी नै कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो । तर बद्लिएको विश्वचेतना, व्यवहार र अभ्यासले कांग्रेसका लागि थुप्रै नयाँ चुनौति थपिसकेका छन । कांग्रेस लोकतन्त्र भन्नाले अहिले पनि संसदीय लोकतन्त्र मात्र बुझ्छ, तर देशमा शासकीय स्वरुप परिवर्तनका पक्षमा बलियो जनमत तयार भइसकेको छ । ऊ सरकारमा रहँदा लिएका आर्थिक नीतहरुले प्रजातान्त्रिक सम&#23
Opinion
false
[ 0, 228, 8364, 601, 16, 532, 596, 20, 70, 94, 498, 201, 7, 36, 5, 195, 601, 799, 672, 2215, 38, 5, 543, 105, 465, 596, 601, 99, 50, 10498, 7, 433, 104, 5, 274, 672, 2215, 37, 183, 6392, 669, 20, 5, 943, 85, 596, 350, 9, 105, 12, 19, 121, 2143, 8, 596, 356, 365, 1637, 13, 5, 467, 469, 6481, 13097, 715, 596, 15, 2025, 1364, 1359, 53, 104, 5, 824, 11, 36, 1093, 62, 15538, 45, 9, 62, 11090, 69, 1442, 45, 16, 838, 943, 10669, 596, 350, 121, 53, 8119, 5, 2373, 9769, 207, 827, 6809, 25, 20, 29, 36, 10, 23, 816, 207, 20, 10, 23, 2204, 1442, 16, 5, 21, 60, 212, 6484, 1696, 132, 6, 18890, 33, 1093, 30, 90, 20, 5, 816, 9, 2204, 1442, 16, 838, 2204, 201, 7, 218, 9, 85, 1442, 16, 838, 85, 201, 411, 177, 15, 2176, 5, 10, 7934, 9, 85, 1442, 73, 838, 15, 2204, 596, 67, 15493, 5, 596, 669, 6, 609, 115, 817, 214, 13992, 827, 1807, 10460, 5, 621, 105, 7718, 9093, 2824, 7, 368, 1350, 9, 8502, 4761, 7, 243, 868, 55, 683, 7, 885, 1609, 3487, 406, 574, 8119, 5, 3487, 2143, 12, 505, 3155, 483, 112, 5, 611, 8502, 4761, 8, 611, 6993, 2284, 406, 8484, 78, 5, 47, 124, 18316, 105, 20, 29, 242, 1148, 8502, 4761, 8, 1853, 3487, 683, 7, 1378, 3079, 3487, 6, 669, 18760, 4586, 85, 13, 5, 432, 10122, 1860, 11518, 2370, 18656, 3621, 24, 1172, 13, 5, 94, 324, 794, 40, 1395, 50, 642, 731, 116, 211, 214, 5835, 1709, 3408, 99, 2124, 664, 5, 653, 19, 9124, 17, 7612, 654, 55, 287, 13, 5, 89, 9911, 1993, 3901, 358, 9911, 921, 6, 83, 150, 89, 596, 99, 2143, 8869, 53, 1435, 15, 85, 39, 608, 13, 5, 2161, 19, 1368, 718, 9, 14271, 6, 1295, 189, 654, 1724, 5, 3487, 6, 669, 6644, 97, 37, 2143, 20, 29, 60, 486, 7, 451, 6, 2066, 7, 10242, 9, 14940, 8, 26, 3484, 596, 90, 683, 5, 1050, 155, 2143, 5000, 6060, 8309, 9911, 9121, 45, 16742, 848, 5, 3740, 3487, 6, 669, 216, 411, 90, 15, 925, 2176, 5, 718, 9, 14271, 8, 89, 7, 89, 90, 596, 683, 53, 9952, 15, 1819, 2176, 5, 2002, 37, 499, 1402, 1922, 11844, 259, 7675, 2655, 448, 15817, 6766, 5, 10720, 9, 17192, 495, 90, 7528, 12742, 15, 621, 3762, 4635, 1104, 437, 9, 4285, 1084, 23, 1462, 11844, 55, 66, 5, 1119, 9, 7530, 69, 44, 10933, 5599, 18, 201, 259, 15, 621, 17727, 882, 6766, 5, 14271, 6, 83, 60, 10, 5375, 611, 20, 5, 621, 10, 11, 181, 18, 9, 3834, 167, 5800, 9662, 90, 7528, 214, 16175, 14, 37, 1111, 24, 395, 1181, 181, 18, 59, 17192, 495, 7, 14207, 1780, 8406, 201, 9, 6167, 10682, 3641, 7538, 7538, 378, 201, 55, 683, 5, 75, 137, 621, 1119, 201, 15, 2412, 4328, 96, 1541, 15681, 5, 8666, 4809, 435, 3248, 9264, 816, 16, 13, 5, 14271, 8, 15, 10, 17670, 2354, 196, 11236, 5, 14271, 9, 2002, 1249, 7528, 2143, 8, 89, 9911, 1993, 349, 1295, 4132, 12001, 161, 15, 104, 5, 89, 9911, 138, 5258, 2738, 594, 9, 1817, 2525, 756, 1916, 5, 2047, 99, 115, 258, 1213, 12189, 138, 78, 5, 89, 224, 596, 3252, 97, 9, 1100, 7596, 1817, 677, 596, 5712, 12421, 24, 5258, 844, 11, 12593, 5, 1563, 11, 37, 89, 596, 14, 686, 160, 115, 3570, 69, 83, 649, 401, 146, 718, 5, 9911, 2702, 9, 85, 3487, 3840, 8, 6042, 15, 621, 10720, 9, 1602, 61, 65, 3533, 459, 7174, 90, 6804, 683, 5, 2047, 10328, 102, 95, 4779, 15173, 119, 977, 9, 228, 901, 15, 20, 5, 47, 1717, 4508, 2047, 67, 1839, 849, 5, 7314, 3468, 228, 901, 16, 838, 89, 9911, 1993, 2278, 3901, 90, 756, 3884, 5, 211, 29, 26, 8941, 89, 9911, 1993, 1563, 942, 12155, 664, 5, 6527, 10434, 9118, 10, 6, 1946, 39, 724, 9, 4296, 7008, 384, 4721, 89, 9911, 138, 3945, 38, 5, 47, 124, 1561, 921, 563, 169, 2350, 8, 282, 118, 11948, 7, 10, 6639, 4035, 7, 7512, 7, 17615, 884, 7, 148, 827, 650, 1032, 9, 4247, 627, 9974, 9, 12666, 382, 5, 89, 9911, 3749, 1714, 201, 26, 246, 148, 15327, 34, 9, 17615, 884, 2159, 1777, 29, 2683, 1582, 2181, 91, 2255, 1175, 5, 494, 9, 16570, 3556, 5017, 4348, 155, 211, 1576, 7, 2875, 9, 18136, 6, 2460, 724, 9, 684, 17, 3185, 90, 15, 24, 1916, 445, 4695, 5, 3740, 211, 89, 9911, 138, 2809, 1568, 67, 1916, 53, 2796, 78, 5, 350, 60, 121, 3244, 155, 1194, 89, 90, 214, 13992, 1017, 5, 611, 26, 13992, 8, 611, 26, 596, 78, 185, 3287, 20, 29, 211, 232, 224, 90, 596, 99, 3884, 5, 724, 4761, 7, 1119, 4761, 7, 318, 884, 4761, 7, 16570, 4761, 7, 2072, 884, 4761, 9, 14981, 4761, 5, 208, 755, 15, 82, 4761, 55, 26, 2138, 3657, 1568, 1017, 5, 47, 642, 5835, 1709, 6, 4579, 3968, 13992, 11, 1695, 25, 13, 5, 5835, 1709, 6, 7597, 138, 358, 3061, 2595, 4241, 169, 2350, 8, 3487, 6, 669, 2366, 10, 12666, 462, 6415, 6751, 7, 467, 95, 218, 669, 6, 2102, 7, 218, 3328, 3468, 13328, 7, 2204, 2550, 11, 15, 13328, 3265, 823, 6728, 7, 402, 2571, 122, 731, 4940, 9, 530, 884, 214, 12569, 6, 13992, 38, 5, 201, 55, 527, 6418, 9922, 5258, 1240, 7, 1827, 505, 1352, 626, 3056, 8972, 84, 921, 7, 985, 9, 248, 40, 4392, 65, 11, 3487, 6, 669, 5565, 88, 6751, 5, 94, 4186, 208, 4911, 344, 336, 450, 439, 88, 9623, 25, 839, 11124, 5, 113, 9080, 6983, 1186, 228, 164, 709, 2351, 43, 5397, 685, 228, 164, 55, 991, 447, 23, 5, 4224, 11, 90, 228, 644, 1100, 7596, 7, 415, 10439, 24, 1982, 40, 104, 5, 5565, 137, 7, 1409, 9, 549, 415, 24, 8369, 376, 40, 1017, 5, 3740, 1047, 85, 11, 986, 1014, 2278, 18672, 542, 23, 50, 2278, 14, 21105, 160, 177, 78, 5, 42, 1089, 9911, 5835, 1709, 287, 447, 5, 308, 70, 21309, 13328, 669, 175, 9941, 10, 17, 12078, 43, 9415, 685, 499, 323, 7, 10, 6838, 2550, 6, 6854, 26, 13328, 16949, 3487, 11, 26, 13328, 3265, 499, 26, 129, 2550, 16319, 161, 864, 177, 78, 5, 15582, 3487, 12, 19, 26, 129, 2550, 5289, 6, 16339, 697, 131, 2317, 9685, 20, 5, 3740, 9911, 5835, 1709, 1867, 13, 5, 1203, 3487, 9276, 10, 23, 9276, 1321, 18, 2052, 483, 69, 664, 5, 3910, 68, 9138, 70, 1847, 22, 605, 218, 2997, 8, 12522, 407, 1203, 3487, 827, 75, 321, 3265, 12, 19, 15, 1450, 854, 164, 193, 4044, 5, 3740, 122, 1289, 1568, 3444, 12, 19, 15, 9911, 5835, 1709, 8354, 664, 5, 1949, 70, 6638, 439, 138, 9, 6082, 1109, 343, 940, 11, 10, 7934, 5805, 15, 85, 6218, 55, 1574, 395, 790, 376, 13888, 1646, 5, 26, 1329, 4508, 1148, 228, 7399, 85, 174, 3657, 6804, 6218, 55, 1830, 1600, 297, 9, 75, 26, 11, 90, 2615, 306, 9461, 342, 9911, 2295, 1982, 16, 38, 5, 169, 1368, 6082, 2102, 12, 19, 1035, 1326, 12927, 24, 542, 23, 5, 7997, 3669, 1166, 624, 83, 13992, 859, 1281, 9014, 1034, 8361, 1935, 8, 54, 8502, 4761, 9, 5880, 6, 2103, 24, 6233, 53, 1641, 6575, 683, 5, 113, 9, 308, 2595, 1289, 16570, 3487, 11, 976, 2550, 8, 2809, 5277, 924, 5, 47, 4395, 6, 95, 13328, 8, 5277, 1324, 5, 1050, 5880, 37, 7187, 6, 88, 148, 6822, 744, 9461, 654, 163, 5, 438, 105, 6561, 29, 12861, 85, 596, 879, 15, 5880, 14, 1045, 24, 6233, 5, 548, 5880, 14, 1045, 25, 20, 405, 5835, 1709, 1867, 857, 2166, 15324, 5, 12894, 70, 9579, 15, 817, 2143, 1394, 1563, 9, 2161, 307, 8451, 841, 884, 309, 1937, 5, 10600, 841, 8, 11798, 12, 1258, 344, 4222, 710, 12, 1089, 90, 4782, 24, 6233, 5, 9264, 85, 3487, 6, 669, 11, 214, 3015, 6, 171, 3479, 8420, 530, 9, 201, 344, 2751, 417, 13, 5, 10959, 15, 9911, 5835, 1709, 7597, 385, 13, 5, 3545, 6, 850, 358, 1669, 3372, 69, 89, 3545, 994, 850, 16, 13, 5, 21, 9911, 5835, 1709, 6, 1889, 1860, 626, 84, 20, 5, 8923, 21, 5907, 964, 14, 15, 416, 1166, 450, 287, 13, 5, 3545, 4023, 69, 11, 26, 3834, 167, 5800, 9662, 596, 20, 5, 406, 3819, 89, 797, 266, 11841, 21, 2284, 857, 10, 10482, 9, 821, 1110, 9526, 3225, 9, 16796, 34, 11709, 46, 48, 8369, 6, 837, 685, 23, 6027, 214, 857, 14, 866, 160, 20, 5, 21, 75, 5880, 8, 11841, 596, 7528, 2572, 14187, 18, 5880, 6, 2201, 28, 596, 20, 5, 430, 1542, 12, 1544, 12, 1062, 1692, 1690, 6, 5880, 2005, 1521, 9408, 1642, 21, 2284, 5525, 2173, 664, 5, 6576, 21, 596, 827, 75, 5880, 40, 924, 5, 47, 6479, 12, 435, 367, 848, 14190, 6, 391, 2065, 3471, 4646, 5880, 11, 90, 12079, 9301, 3514, 67, 1916, 5, 94, 2911, 8, 21, 596, 475, 6450, 75, 2788, 631, 104, 53, 653, 391, 4473, 33, 91, 2858, 34, 15500, 1536, 854, 8464, 1935, 17, 2796, 78, 5, 89, 3545, 6, 850, 135, 4388, 6, 5822, 12237, 6728, 13, 5, 1378, 3079, 21, 2284, 1099, 839, 1015, 1239, 9, 713, 1607, 2119, 763, 447, 5, 338, 2655, 4388, 884, 259, 3545, 2450, 246, 514, 66, 5, 6508, 3545, 11, 1576, 884, 4761, 2805, 3712, 124, 9911, 2030, 4388, 884, 4761, 6, 2039, 441, 1167, 1085, 447, 5, 2041, 772, 7063, 7010, 7724, 2213, 19, 21, 7281, 218, 4951, 2665, 649, 671, 21, 2284, 839, 14, 10, 5375, 12459, 1174, 9461, 178, 5, 7013, 3249, 6141, 1466, 7063, 7010, 11, 7361, 3545, 14, 37, 1576, 884, 4761, 523, 16728, 97, 5120, 1012, 15, 20, 5, 1061, 116, 4296, 609, 379, 21, 1879, 1350, 7, 1679, 9, 214, 11471, 8, 1853, 3901, 12, 11672, 2727, 10970, 1546, 1329, 2109, 12, 88, 15598, 6, 589, 5, 532, 137, 11798, 12, 3827, 470, 55, 2875, 7, 18136, 7, 5784, 475, 2809, 4177, 9429, 97, 67, 1411, 21, 3787, 6133, 6, 1126, 6055, 656, 178, 1059, 4418, 6513, 18, 65, 469, 2875, 827, 18984, 5892, 763, 1018, 20, 67, 3079, 850, 2656, 11, 2738, 4388, 96, 427, 1406, 25, 1445, 810, 55, 15, 27, 5, 47, 115, 2835, 1568, 40, 6728, 216, 13, 5, 430, 7114, 2041, 772, 4388, 6, 5880, 4122, 161, 667, 742, 376, 73, 67, 7, 6576, 21, 850, 10589, 40, 924, 5, 850, 1870, 2350, 6000, 3573, 2738, 4388, 1697, 4158, 2385, 85, 11, 3545, 4225, 23, 542, 23, 5, 3422, 821, 9, 1521, 367, 821, 273, 39, 6059, 253, 1435, 379, 1848, 253, 13, 1887, 385, 379, 115, 12784, 69, 1606, 104, 5, 211, 4388, 8305, 30, 1114, 7382, 586, 135, 75, 56, 1466, 13581, 2648, 1646, 185, 1445, 25, 8369, 6, 487, 83, 20, 5, 802, 1047, 2600, 2324, 2648, 3819, 23, 5, 943, 6042, 15, 21, 2019, 72, 190, 2886, 138, 55, 15, 683, 5, 271, 67, 204, 1385, 68, 1385, 68, 328, 854, 810, 214, 837, 3117, 55, 5, 2649, 8, 3249, 5299, 1466, 7, 2342, 8, 2041, 3332, 2797, 8, 12271, 16212, 4413, 831, 7, 4283, 8, 6480, 7071, 7, 1940, 8, 1281, 2886, 6141, 1466, 378, 5, 47, 515, 837, 3117, 15, 169, 3649, 1239, 3067, 23, 5, 3796, 8, 2569, 837, 3117, 6, 2809, 9972, 5406, 4225, 4615, 13, 5, 3358, 8, 1412, 831, 2809, 6804, 104, 169, 5, 2245, 8, 12271, 1607, 59, 9174, 3539, 11626, 1316, 23, 12448, 942, 13, 5, 4348, 837, 3117, 1212, 17, 731, 5629, 1919, 2548, 14, 269, 433, 379, 3545, 11844, 12, 88, 3265, 465, 12257, 13, 5, 3545, 6568, 103, 4269, 9131, 10, 15426, 11486, 72, 137, 234, 94, 498, 5805, 5407, 73, 266, 3545, 6, 62, 18852, 1385, 4563, 408, 45, 9, 62, 19009, 370, 16000, 45, 10, 14, 5835, 1709, 6, 94, 4426, 2493, 3486, 4020, 27, 5, 107, 14157, 467, 854, 15, 153, 15764, 6, 13, 5, 10589, 1348, 3545, 11, 10, 17670, 16529, 45, 62, 8014, 8340, 370, 45, 519, 761, 151, 160, 94, 4963, 644, 17, 12927, 28, 516, 2136, 6, 95, 15, 67, 542, 5, 2633, 964, 358, 39, 724, 9448, 12821, 7983, 3089, 8, 11841, 201, 20, 5, 12851, 7422, 2544, 1983, 9, 3089, 8, 438, 3922, 2544, 4873, 14, 1139, 4908, 5, 12851, 5927, 9, 12535, 1348, 7623, 6, 453, 1237, 8, 12535, 1348, 7623, 1664, 4761, 14, 2013, 71, 308, 316, 6, 240, 163, 5, 47, 39, 1189, 29, 1062, 1826, 7786, 884, 9, 1826, 21853, 1561, 2284, 857, 14, 364, 15272, 1600, 382, 5, 154, 6548, 10, 6, 1310, 116, 2366, 318, 884, 55, 5258, 7908, 20724, 2685, 1216, 1677, 861, 57, 1119, 55, 15, 26, 4051, 439, 1993, 18804, 9, 2013, 3540, 5, 3740, 11755, 439, 2143, 475, 5412, 2019, 88, 39, 3420, 16424, 13, 1887, 3462, 5, 430, 13, 1887, 37, 3420, 282, 218, 3883, 20, 5, 47, 6517, 4984, 593, 237, 12090, 252, 7, 1524, 9, 1563, 11, 2633, 19, 1421, 94, 8617, 298, 4740, 683, 5, 724, 2143, 3815, 114, 15, 1717, 2143, 90, 3591, 12599, 47, 838, 9526, 3301, 8959, 1216, 1541, 4913, 376, 942, 13, 5, 1517, 3502, 4302, 1885, 171, 10, 408, 84, 259, 3922, 967, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,375
10,375
पञ्चायतकालीन कालरात्रीदेखि पूर्व राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुशताविरुद्ध एमालेभित्रका इमान्दार कार्यकर्ताहरुले खेलेको भूमिका इतिहासमा दर्ता छ । यो इतिहास तपाईहरुले बनाएको इतिहास हो, तपाईहरुको टाउकोमा बर्सेका लाठी र छातीमा बजारिएका बुटले निर्माण गरेको हो । २०४८ सालतिर गाउँबस्तीमा एमालेकेा पहिचान एउटा निमुखा वर्गको पार्टीको थियो । गरीबका लागि, दिनदुखीका लागि, गरीब मजदूर किसान, दलित, कमैया, हरुवा चरुवाका लागि एमाले मुक्तिदाता थियो । गाउँघरमा जमिन्दारदेखि मध्यम वर्ग थर्कमान हुन्थे । मलाई राम्ररी सम्झना छ, २०४८ सालतिर स्कूलको प्रारम्भिक कमिटिमा संगठित हुँदा सपथ खुवाईन्थ्यो- मेरो व्यक्तिगत हित पार्टीगत हित भन्दा ठूलो हुने छैन भनेर । सँगसँगै सिकाईन्थ्यो- सामूहिकता, सरल र सादा जीवन । मोदनाथ प्रश्रतिदेखि सञ्जय थापासम्मका पुस्तकहरु हाम्रा आदर्श हुन्थे । तर समयक्रमले आज एमालेलाई एउटा यस्तो बिन्दुमा पुर्याएको छ, जहाँ उसले नेपाली समाजको अग्रगमनका मुद्दाहरुलाई नै प्रतिक्रियावादीहरु जस्तो आलोचना गरिरहेकेा छ । मदन भण्डारी जिवित हुँदासम्मको कुरा हो, धर्मलाई जनताको अफिम भनिन्थ्यो । नेपालमा हिन्दू धर्मलाई सामन्ती राज्यसत्ताले आफ्नो शोषणका लागि प्रयोग गरेकेाले हिन्दू सामन्तवादको अन्त्यका लागि नेपाल धर्म निरपेक्ष हुनुपर्ने कुरा हामीलाई सिकाइन्थ्यो । अफिम भनेको नशा हो, तर्क र तथ्यभन्दा अभौतिक, अलौकिक कुरामा विश्वास गर्न लगाउने हो भनिन्थ्यो । मोदनाथ प्रश्रतिका भूतप्रेतका कथा भन्ने पुस्तक पढ्न लगाइन्थ्यो हामीलाई । पदार्थ पहिलो हो चेतना द्वितीय भनिन्थ्यो । उपरी संरचना भन्दा आधार संरचना परिवर्तन गर्न भनिन्थ्यो । यो तपाईहरुकेा इतिहास थियो कमरेडहरु । तर कमरेड, अहिले अवस्था कहाँ पुग्यो ? एकछिन सरकार, माओवादी, संघीयता, सीमांकनजस्ता कुरालाई दिमागबाट पन्छ्याएर सोचौं त ? अस्तिमात्रै युवासंघका अध्यक्षले एउटा गम्भीर अभिव्यक्ति दिएः धर्म निरपेक्षताका बारेमा जनमत संग्रह हुनुपर्छ भनेर । यो त्यति सामान्य अभिव्यक्ति पक्कै होइन होला मित्रहरु । नेपालमा बहुसंख्यक हिन्दु छन्, त्यसैले त यहाँ जातीय भेदभाव छ । यो कुरा एमालेले नै सिकाएको होइन र ? यति जातीय भेदभाव, धर्मका नाममा महिलामाथि हुने शोषण, सामन्ती संस्कार, संस्कृति र चिन्तन भत्काउने हो भने राज्यले नै धर्मलाई वैधता दिने अवस्था अन्त्य हुनुपर्ने होइन र ? हामीलाई सिकाइन्थ्यो- समाज त आफै परिवर्तन हुन्छ र एकदिन साम्यवादमा प्राकृतिकरुपमा नै पुग्छ । यो द्वन्द्ववादको नियम हो । कम्युनिष्टहरुले त ‘क्याटलिष्ट’ अर्थात् उत्प्रेरकका रुपमा यो परिवर्तनको प्रक्रियालाई गति दिने हो । त्यसो हो भने समयक्रमसँगै सामन्तवादबाट समाज आफै पूँजिवादमा गएपछि यो विभेद एकहदसम्म कम होला रे, तर अहिले कम्युनिष्ट पार्टीको भूमिका के ? कम्युनिष्ट पार्टीको भूमिका त यसलाई गति दिने हुनुपर्ने होइन र ? यही गति नेपालमा एमालेलगायतका कम्युनिष्टहरुले दिएकै कारण देशमा दलित, महिला, जनजाति समुदायका अधिकार, हिन्दू सामन्ती संस्कारको कानुनी अन्त्य भएको होइन र ? अनि अहिले आएर फेरी जनमत संग्रहमा जाने कुरा के हो कमरेड ? के यो एउटा कम्युनिष्टले सोच्न सक्ने विषय हो ? कता जाँदैछौं हामी बिरोधका लागि बिरोधका नाममा । कमरेडहरु, अहिले तपाईहरुले भन्नुहुन्छ- जनमतको कदर गरौं, मित्रहरु, जनमतको नै कदर गर्ने हो भने तपाईहरुले कम्युनिष्ट पार्टी किन खोल्नुपरेको ? २००६ मा पुष्पलाल कमरेडहरुले नेपालमा पहिलोपटक कम्युनिष्ट पार्टी खोल्दा जनमत के थियो ? अहिले पनि जनमत के छ ? हामीले जनमत जे छ, त्यसकै आधारमा अगाडि बढ्ने हो या त्यो जनमत सही छ या गलत छ ? त्यो वैज्ञानिक छ कि अभिधूतवादी छ भनेर हेर्ने हो ? सुदूरका केही जिल्लामा महिलालाई छाउ गोठमा राख्नुपर्ने जनमत बलियो छ, त्यसो भए हामी परिवर्तनकामीहरुले त्यही जनमतका आधारमा छाउपडीविरुद्धका कार्यक्रमको बिरोध गर्ने त ? यो तर्क कम्युनिष्टले दिने होइन । यो त प्रतिक्रियावादी र यथास्थितिवादीहरुको तर्क न हो । कम्युनिष्टहरुले त गाउँघरमा गएर गलत जनमतलाई चिर्ने हो । सम्झिनुस् त, जोका दिनहरु, कसरी हुन्थे गाउँमा संगठन । यो धर्म, अन्धविश्वास, लोक परलोक, सामन्ती संस्कारका विरुद्ध हामी मानव समाजको विकास क्रम र त्यस क्रममा शोषणका लागि बनाईका यी नियमहरुका लामा कथा भनेर जनताको मत परिवर्तन गथ्र्यौं, हैन र ? गाउँमा गएर हैन हो दाजुबहिनीहरु, यस्तो त गलत पो हो, समाज त यस्तो पो निर्माण हुनुपर्ने हो भनेर उनीहरुलाई नयाँ चेतना दिन्थ्यौं । अस्तित्वमा नै रहेकेा, यथास्थितिमा रहेकेा चेतनालाई नै प्रश्रय दिने भए हाम्रो त्यति लामो इतिहास के का लागि मित्रहरु ? अहिले तपाईहरुभित्र गम्भीर प्रकारले यथास्थिति र प्रतिक्रियवादी चिन्तनले घेरा हालेको छ । इमान्दार, परिवर्तन चाहने, समाजवाद र साम्यवादको सपना देख्नेहरु रित्तिदैँछन् । नढाँटी भन्नुस्त्, तपाई र अन्य कतिजना नेताले नेपाली समाजलाई समाजवादमा कसरी लैजाने होला भनेर कत्तिको चिन्तन गर्नुहुन्छ ? नेपाली समाजको वर्ग चरित्रका बारेमा, परिवर्तनको कार्यदिशाका बारेमा हामी कति सचेत छौं ? अन्याय, असमानता, शोषण नहुने समाजका लागि हामीले के कस्ता राजनीतिक एजेण्डा र कार्यनीति-रणनीति बनाएका छौं । हामी त कम्युनिष्ट हैनौं र ? त्यसो भए हामीले अग्रगमनका एजेण्डामा एकता गर्दै अघि बढ्ने कि यो वा त्यो बिरोध गर्ने नाममा प्रतिगमनका एजेण्डामा साथ दिने ? यो देशको लोकतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समावेशी समानुपाति प्रतिनिधित्वको कुरा कम्युनिष्टहरुका एजेण्डा हुन । तपाईहरुका एजेण्डा हुन । तपाईहरुको राजनीति हो यो । माओवादीले अलि बढी उठाए यी विषयहरु । माओवादीलाई त्यो ‘स्पेस’ पनि तपाईहरुले नै दिएको हो । हिजोका दिनसम्म मजदूर, किसान, दलित तपाईहरुसँग थिए । तर बिस्तारै तपाईहरुभित्र मध्यमवर्गको उदय भयो, मध्यमवर्गले हरेक तह र तप्कामा नेतृत्व लियो, अनि बिस्तारै ती तपाईहरुले भन्ने वर्गहरुले माओवादीलाई समर्थन गरे । तपाईहरुको नेतृत्वले गणतन्त्रको बिरोध गर्यो, तपाईहरुको नेतृत्व राजालाई टिकाउने दिशामा गयो । समस्या त्यहाँबाट शुरु भयो । होइन भने तपाईहरुले त अहिलेको संविधान पनि पूर्ण छैन र यो भन्दा पनि अझ क्रान्तिकारी, अझ प्रगतिशील मजदूर किसानको अधिकार ग्यारेण्टी भएको संविधानको पो माग गर्नुपर्ने ? हुँदाहुँदा हामी अहिले धर्म निरपेक्षताको पनि बिरोध गर्न थाल्यौं । तपाईहरुले आफ्ना राजनीतिक एजेण्डा बनाउनुको साटो तत्कालिन परिस्थितिमा के कसरी फाइदा हुन्छ, त्यतातिर ध्यान दिनुभयो । नेतृत्वको लिँडेढिपीले देशमा परिवर्तनका एजेण्डाहरुको नेतृत्व एमालेले लिन सकेन । तपाईहरु आफूले देशलाई कसरी अग्रगमनमा लैजाने र समाजवादमा पुर्याउने खाका कहिल्यै आएन । आजको माक्र्सवादको बहस घनश्याम भुसालको पुस्तकमा सीमित भयो । तपाईहरुको मूल नेतृत्वले यही प्रतिक्रियवादी संसदीय व्यवस्थालाई नै साध्य ठान्यो । पार्टीभित्र हुल्याहाहरुको बिगबिगी बढ्यो । आफ्ना राजनीतिक एजेण्डा नहुँदा तपाईहरुभित्र पछिल्लो चरणमा माओवादीको फोबियाले जबर्जस्तरुपमा स्थान लिएको छ । माओवादीले गरेका हरेक कामहरु तपाईहरुले आलोचना गर्दै हुनुहुन्छ । परिवर्तनका कामहरु र खासगरी मजदूर किसान गरीब जनताका लागि गरिएका कामहरु जसले गरेपनि त्यसमा हामीले ऐक्यबद्धता जनाउनुपर्ने हैन र ? विश्वका मजदूर एक हौं भन्ने नारा हाम्रो होइन र ? तपाईहरुले बरु माओवादी र अन्य कम्युनिष्टहरुसँग मिलेर नेपालमा वामपन्थीहरुको स्थायी सरकारका लागि पो रणनीति बनाउनुपर्ने हो ? माओवादीले जे गरेपनि त्यसको बिरोध गर्ने, जनमतको नाममा यथास्थितिवादी एजेण्डालाई साथ दिने, प्रतिक्रियावादी र आफूहरु एउटै एजेण्डा समातेर अघि बढ्ने अवस्थाले पार्टीलाई कहाँ पुर्याउँछ । अहिले तपाईहरुको संगठन छ, अहिले तपाईहरुका कार्यकर्ता छन् तर राजनीतिक कार्यदिशा ? अन्ततः को सही र को गलत भन्ने कुरा राजनीतिक कार्यदिशाले तय गर्ने होइन ? एमालेभित्रका इमान्दार कमरेडहरु, मुख्य कुरा नेपाली समाजको परिवर्तन हो, २००६ सालमा पुष्पलाललगायतले देखेको न्यायपूर्ण समतामूलक समाजको निर्माण हो । यसका लागि एमालेले अग्रगमनको साथ दिनैपर्छ । बिडम्बना, एमाले २०४६ सालतर्फको फर्किरहेको छ । त्यसैले जोगाउनुस् एमालेलाई । देउमाईको किनारामा बगेको रगतले त्यही भन्छ, सुखानीले त्यही भन्छ । माओवादीको फोबियाले तपाईहरुको समग्र रातो इतिहासमा कालो मसी पोखिरेहेको छ । कम्तीमा आफ्नो इतिहास जोगाउन पनि यो फोबियाबाट मुक्त हुनुस्, पार्टीको सिद्धान्तलाई जोगाउनुस् ।
Opinion
false
[ 0, 4820, 3349, 2296, 4356, 3323, 132, 233, 318, 3422, 6, 12189, 138, 1327, 684, 7666, 8981, 8829, 11, 4245, 634, 3373, 601, 13, 5, 21, 802, 7212, 11, 856, 802, 649, 7212, 6, 11880, 13300, 30, 12, 1105, 4328, 9, 5783, 8, 443, 1376, 9473, 11, 101, 28, 20, 5, 13222, 7189, 10, 18397, 8, 684, 626, 33, 754, 102, 20195, 767, 6, 1043, 38, 5, 6532, 12, 19, 7, 56, 17568, 34, 12, 19, 7, 6532, 11432, 1725, 7, 1455, 7, 216, 4610, 7, 2118, 1159, 5747, 1159, 12, 19, 684, 2815, 6352, 38, 5, 12709, 2237, 685, 18, 132, 2727, 767, 17291, 1296, 5338, 5, 377, 5333, 4102, 379, 13222, 7189, 3096, 6, 2750, 13492, 8, 3734, 342, 8182, 2165, 6253, 7015, 70, 229, 1827, 2111, 201, 859, 2111, 158, 218, 40, 104, 185, 5, 7395, 4775, 597, 7015, 70, 2871, 4998, 3371, 9, 14921, 368, 5, 10, 11789, 1082, 14482, 650, 132, 8724, 772, 5968, 1219, 55, 1041, 2035, 5338, 5, 47, 137, 4166, 11, 136, 684, 14, 102, 223, 5596, 8, 11466, 379, 1061, 1062, 39, 2683, 6944, 9866, 12, 739, 344, 37, 17635, 55, 401, 1975, 11686, 626, 33, 13, 5, 2542, 2006, 15490, 342, 2364, 83, 649, 640, 14, 779, 610, 1640, 13825, 5, 211, 1448, 640, 14, 11903, 11325, 11, 54, 6194, 12, 19, 151, 120, 626, 1154, 1448, 13835, 6, 919, 12, 19, 36, 640, 12258, 1259, 83, 928, 8129, 7015, 5, 610, 1640, 639, 12759, 649, 2142, 9, 1595, 168, 148, 19638, 7, 148, 19131, 1495, 468, 24, 1162, 20, 13825, 5, 10, 11789, 1082, 14482, 650, 12, 20808, 12, 721, 53, 1219, 2024, 6375, 7015, 928, 5, 1666, 113, 20, 3089, 4614, 13825, 5, 1177, 327, 940, 158, 747, 940, 470, 24, 13825, 5, 21, 7212, 626, 33, 802, 38, 6778, 55, 5, 47, 6778, 7, 114, 265, 1194, 2113, 121, 10811, 196, 7, 494, 7, 2875, 7, 14777, 1110, 3869, 7162, 17, 9831, 6115, 972, 848, 60, 121, 14277, 3731, 391, 6638, 12, 117, 11, 102, 1204, 3331, 425, 358, 640, 12258, 2685, 403, 4913, 3507, 1320, 185, 5, 21, 1047, 485, 3331, 4340, 386, 668, 16268, 5, 211, 16958, 1692, 1556, 383, 60, 242, 2496, 5156, 13, 5, 21, 83, 4048, 37, 10154, 6, 386, 9, 121, 943, 2496, 5156, 7, 9441, 846, 14331, 40, 6194, 7, 11903, 1813, 7, 1010, 9, 4873, 11688, 30, 20, 29, 2927, 37, 640, 14, 13640, 138, 189, 265, 919, 1259, 386, 9, 121, 928, 8129, 7015, 70, 518, 60, 1953, 470, 78, 9, 7411, 18553, 8, 1113, 1926, 37, 3884, 5, 21, 1736, 7833, 830, 20, 5, 1119, 259, 60, 3701, 7901, 59, 3976, 45, 971, 20989, 12, 88, 21, 7352, 8794, 1582, 189, 20, 5, 2047, 20, 29, 137, 4166, 241, 13835, 17, 518, 1953, 5058, 161, 1911, 1237, 8, 4609, 21, 2970, 26, 303, 270, 116, 216, 668, 1512, 7, 47, 114, 1119, 1043, 634, 105, 121, 1119, 1043, 634, 60, 432, 1582, 189, 1259, 386, 9, 121, 430, 1582, 211, 684, 1504, 1119, 259, 425, 96, 95, 838, 1455, 7, 9780, 2072, 3368, 10192, 1448, 11903, 1813, 6, 1817, 919, 16, 386, 9, 121, 276, 114, 1440, 2848, 4913, 3507, 8, 341, 83, 105, 20, 6778, 121, 105, 21, 102, 1119, 11, 6835, 395, 372, 20, 121, 4811, 3335, 5793, 155, 5810, 12, 19, 5810, 12, 846, 5, 6778, 6142, 114, 7212, 11, 8460, 70, 4913, 6, 8110, 3376, 7, 16268, 7, 4913, 6, 37, 8110, 25, 20, 29, 7212, 11, 1119, 201, 350, 3252, 5751, 121, 10638, 43, 10849, 6778, 259, 211, 3253, 1119, 201, 4592, 685, 4913, 105, 38, 121, 114, 15, 4913, 105, 13, 121, 334, 4913, 750, 379, 291, 96, 393, 320, 1892, 20, 526, 115, 4913, 1819, 13, 526, 1361, 13, 121, 115, 2023, 13, 146, 2813, 15015, 84, 884, 13, 185, 1846, 20, 121, 7579, 12, 72, 328, 3221, 13, 1233, 5965, 8, 8911, 4913, 1541, 379, 2047, 99, 155, 8959, 1124, 259, 516, 4913, 12, 393, 17810, 1327, 12, 1297, 5810, 25, 60, 121, 21, 2142, 1119, 11, 189, 386, 5, 21, 60, 17635, 9, 17615, 884, 199, 2142, 10, 23, 20, 5, 1119, 259, 60, 12709, 1029, 1361, 4913, 14, 18969, 30, 20, 5, 12265, 6220, 60, 7, 400, 12, 56, 6142, 497, 5338, 1733, 1546, 5, 21, 8433, 14809, 7, 875, 1036, 3390, 7, 11903, 1813, 12, 1475, 155, 604, 2683, 76, 1544, 9, 291, 268, 6194, 12, 19, 2025, 12, 208, 830, 2213, 1425, 721, 185, 779, 674, 470, 473, 6822, 4695, 7, 2176, 9, 121, 1733, 1029, 2176, 20, 3959, 14437, 6142, 223, 60, 1361, 941, 649, 518, 60, 223, 941, 101, 1259, 20, 185, 2975, 94, 3089, 56, 16892, 5, 3840, 8, 37, 1905, 626, 33, 7, 17615, 8, 1905, 626, 33, 3089, 14, 37, 14482, 119, 189, 99, 212, 1047, 402, 802, 105, 183, 19, 16268, 121, 114, 7212, 527, 1204, 8941, 17615, 9, 484, 6924, 119, 884, 4873, 11, 9402, 9752, 6, 13, 5, 8981, 7, 470, 3645, 7, 3635, 9, 18553, 6, 1114, 6632, 55, 1616, 4832, 1150, 161, 956, 5, 10, 23, 5001, 161, 681, 2173, 1918, 108, 7, 1742, 9, 152, 465, 3076, 4618, 39, 7248, 3635, 8, 497, 3848, 668, 185, 6608, 6, 4873, 5217, 121, 39, 2683, 767, 2869, 12, 403, 7, 7352, 11471, 12, 403, 155, 465, 2769, 922, 121, 5123, 7, 12327, 7, 6194, 715, 3214, 19, 334, 105, 7718, 214, 5880, 9, 17745, 70, 1997, 9986, 2045, 922, 5, 155, 60, 1119, 2176, 848, 9, 121, 2047, 99, 334, 6944, 9866, 12, 5880, 8, 850, 71, 234, 1892, 146, 21, 50, 115, 5810, 25, 846, 484, 9866, 12, 5880, 8, 246, 189, 121, 21, 817, 10624, 10780, 7, 4505, 1745, 97, 3506, 91, 1957, 6, 83, 1119, 2213, 5880, 67, 5, 7212, 12, 5880, 67, 5, 7212, 6, 921, 20, 21, 5, 4307, 2036, 118, 12124, 208, 372, 55, 5, 494, 14, 115, 62, 20913, 45, 15, 7212, 11, 37, 245, 20, 5, 1941, 12, 2907, 11432, 7, 1725, 7, 1455, 7212, 63, 66, 5, 47, 4484, 7212, 527, 2727, 5176, 6, 5017, 2806, 2727, 5176, 11, 317, 690, 9, 16000, 8, 541, 5860, 7, 276, 4484, 271, 7212, 11, 53, 767, 259, 494, 14, 2013, 120, 5, 7212, 6, 8318, 9925, 5810, 2640, 7, 7212, 6, 541, 9742, 3599, 4297, 5457, 2300, 5, 200, 5766, 540, 163, 5, 386, 29, 7212, 11, 60, 2135, 324, 15, 622, 104, 9, 21, 158, 15, 1015, 3827, 7, 1015, 9507, 11432, 1725, 6, 365, 21544, 16, 2551, 941, 263, 528, 121, 342, 14486, 155, 114, 640, 12258, 1993, 15, 5810, 24, 5198, 4695, 5, 7212, 11, 369, 214, 5880, 2371, 6, 8859, 3029, 9898, 105, 497, 1461, 1738, 12410, 523, 648, 1002, 5, 1861, 1181, 4814, 30, 8776, 998, 11, 838, 8959, 5880, 199, 541, 4048, 423, 1999, 5, 7212, 1245, 207, 14, 497, 6944, 9866, 8, 3848, 9, 3635, 8, 5434, 9514, 1536, 9978, 5, 1091, 14004, 6, 1983, 10876, 6942, 6, 8716, 2197, 163, 5, 7212, 6, 975, 8318, 430, 484, 6924, 119, 884, 1717, 179, 14, 37, 18259, 6567, 926, 5, 7293, 10926, 13778, 199, 20832, 6751, 5, 369, 214, 5880, 2163, 7212, 527, 532, 1214, 6483, 5171, 220, 635, 11, 20679, 1926, 598, 656, 13, 5, 4307, 48, 317, 8414, 7212, 11, 1975, 71, 1334, 5, 8959, 8414, 9, 3662, 11432, 1725, 6532, 4097, 19, 1142, 8414, 671, 120, 575, 1288, 334, 19821, 11935, 1272, 2176, 9, 121, 2373, 11432, 26, 4957, 53, 1751, 212, 386, 9, 121, 7212, 11, 2572, 494, 9, 152, 1119, 5222, 1543, 211, 5441, 199, 1793, 2067, 19, 941, 3283, 8017, 20, 121, 4307, 750, 120, 575, 467, 5810, 1803, 4913, 6, 846, 17615, 884, 5880, 14, 246, 189, 7, 17635, 9, 3406, 1148, 5880, 10066, 234, 1892, 265, 11, 201, 14, 1194, 19659, 5, 114, 7212, 6, 1546, 379, 114, 7212, 12, 2180, 27, 47, 214, 11471, 121, 5196, 10, 6, 1819, 9, 10, 6, 1361, 53, 83, 214, 11471, 11, 1716, 25, 386, 121, 684, 7666, 8981, 6778, 6142, 283, 83, 39, 2683, 470, 649, 10638, 673, 10849, 10401, 6251, 10, 17537, 10, 20378, 2683, 101, 20, 5, 653, 19, 4048, 6944, 9866, 6, 246, 56, 9992, 5, 18316, 7, 684, 6527, 586, 373, 6, 2648, 1973, 13, 5, 383, 4189, 6220, 684, 14, 5, 4934, 5208, 6, 12911, 11750, 2312, 11, 516, 4254, 7, 381, 10705, 11, 516, 4254, 5, 6483, 5171, 220, 635, 11, 7212, 6, 2272, 2060, 3373, 1613, 74, 398, 7291, 10385, 2334, 6, 13, 5, 2031, 54, 802, 4189, 15, 21, 5171, 220, 635, 17, 1977, 411, 337, 7, 1043, 1679, 14, 4189, 6220, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,376
10,376
 लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आन्दोलन सम्पन्न भएको १० बर्ष पूरा हुदैछ । माओवादी जनयुद्ध, शान्ति प्रक्रिया, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्राप्ति र संविधान-०७२ को घोषणाका बर्षहरु गन्दा हामीले २१ बर्ष पूरा गरेका छौं । यी २१ बर्षहरु हाम्रो लागि तीब्र राजनीतिक उथलपुथल, संघर्ष र उतारचढावका बर्षहरु भए । जसले हाम्रो अर्थराजनीतिक युगलाई नै परिवर्तन गरेका छन् । हाम्रो आफ्नै सामथ्र्यका बलमा हामीले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्राप्त गरेका छौं । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको संविधान ०७२ जारी भएको पनि डेढ बर्ष पूरा हुँदैछ । नेपाली राजनीतिका पछिल्ला २१ बर्षहरुको प्रभाव र उपलब्धिहरुमाथि भबिष्यमा कसैले अनुसन्धान र व्याख्या गर्ला । हामी गर्व गर्दछौं कि ती उतारचढावहरुको साक्षी र सहयोद्धा तपाईं हामी सबै हौं । यसर्थ नै हामी अहिले के गर्दैछौं ? विगत आन्दोलनहरुको ‘स्पिरिट’ के थियो र के भइरहेको छ ? किन संविधान कार्यान्वयनमा अलमल भइरहेको छ ? दोषी को को छन् ? र नेपालको समृद्धिको सपना के होला ? यस्ता प्रश्नहरुमाथि हाम्रो मुख्य सरोकार छ । त्यस्तो सरोकार राख्ने हाम्रो पूर्ण हक पनि छ । त्यही स्वामित्वका साथ नेपालको संविधान ०७२ को संशोधनकालागि भएका पछिल्ला प्रयत्न, सशोधन विधेयकमाथिको तनाव र संविधान संशोधन विधेयकलाई पारित गर्ने विकल्पहरु साथ म हाम्रो पार्टीको तर्फबाट छलफल प्रारम्भ गर्न चाहन्छु । छलफलको प्रारम्भमा नै मेरा केही प्रश्नहरु छन् । यी प्रश्नहरुलाई हामी सबैका साझा प्रश्न बनाऔ र साझा जवाफ खोजौं भन्ने मेरो अनुरोध हो । मुख्यतः नयाँ संविधान जारी भएको एक वर्षमा पनि संविधान कार्यान्वयनले गति लिन सकेन किन ? सबैलाई थाहा छ कि मधेसी, थारु र आदिवासी जनजातिहरु संविधानसँग असन्तुष्ट छन् । उनीहरु आफ्ना केही मागहरु पूरा हुनुपर्ने अडानमा छन् । त्यसैले उनीहरु आन्दोलनमा छन् । संविधान जारी हुनुभन्दा चालिस दिन अघिदेखि नै उनीहरु निरन्तर संघर्षमा छन् । अतः यो आन्दोलनको सम्बोधन विना संविधान संशोधन र कार्यान्वयन हुन सक्दैन । यही अवस्थामा निर्वाचन पनि असम्भव देखिन्छ । यस्तो सत्य जगजाहेर हुँदाहुँदै पनि संविधानमाथिका असन्तुष्टिहरुको सुनुवाई किन हुन सकिरहेको छैन ? हामीले निकै ठूलो बलिदानपछि लोकतन्त्र प्राप्त गरेका छौं । लोकतन्त्रमा सबै जनताका आधारभूत मागहरुको सम्बोधन हुनुपर्छ । तर हाम्रो लोकतन्त्रमा किन यति धेरै संकुचन छ कि यसले संविधानमाथिका असन्तुष्टिहरुको सुनुवाई गर्न सकेन ? के दलहरु, नेताहरु र सरकार स्वयं यति धेरै उदासीन हुन मिल्छ ? हामीले समस्या समाधानका लागि एउटा मार्गचित्र प्रस्ताव गरेका छौं । पहिलो, संविधानका असन्तुष्टिहरुमाथि सुनुवाई; दोस्रो, संविधान संशोधन; तेश्रो, नयाँ संरचनाका आधारमा एकैपटक तीनवटै निर्वाचन र चौथो, राष्ट्रिय एकता र स्थायीत्व सहित समृद्धिको प्रारम्भ । यसकालागि प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुखको व्यवस्था गरौं भन्ने हाम्रो भनाई हो । यो मार्गचित्रको पहिलो पाइला नै संवाद र सहमतिका माध्यमबाट संविधान संशोधन हो । यस्तो सिधा कुरामा विलम्व, आलटाल र उल्टो यात्रा किन ? यी नै प्रश्नहरुमाथि गम्भीर विमर्श गर्दै समकालीन राजनीतिक गतिरोध अन्त्यकालागि विकल्पहरुको खोजी गरौं । पछिल्ला समस्याहरु कहाँ छन् ? सरकारले दोश्रो पटक संविधान संशोधन विधेयक संसदमा दर्ता गर्यो । तर विधेयक दर्ता र राजनीतिक मनसायहरुमा गम्भीर समस्या र द्विविधाहरु देखा परेका छन् । त्यहीँबाट समस्या समाधानको प्रारम्भ गर्नुपर्छ । उनीहरु ठान्दछन् संविधान संशोधन गर्नु जातिवाद, छिमकी हस्तक्षेप र अलगावलाई प्रश्रय दिनु हो । जुन सरासर वेठीक प्रचारवाजी हो । उनीहरुले बुझ्नुपर्ने हो कि आशंकाको प्रचारवाजीले तत्काल उनीहरुलाई राजनीतिक फाइदा त होला तर देशको भावनात्मक एकीकरण गर्दैन । बरु विखण्डनको वीऊ रोपिन्छ । — सरकार र सरकारमा संलग्न पार्टीहरुले संविधान संशोधन विधेयक दर्ता गर्नु अगाडि थोरै पनि पार्टी र सरकारी गठवन्धनबीच संवाद गरेको देखिएन । परिणाम सरकारमा रहेका दलका महत्वपूर्ण नेताहरु नै संशोधन विधेयकको विपक्षमा सडकमा आएको देखियो । सस्तो लोकपि्रयता र प्रचारबाजीमा सरकारी गठवन्धनकै नेताहरु फसेको देखियो । न त सरकारी गठवन्धनमा संलग्न पार्टीहरुबीच मुद्दामा एकरुपता पाइयो न त पार्टीभित्र नै समान धारणा देखियो । यसले विधेयकको महत्व, प्रभाव र प्रस्तुति कमजोर बनायो । यो राम्रो सुरुवात भएन । यसले विधेयकमाथि गम्भीर बिमर्ष गर्ने प्रयत्नलाई विथोल्यो । — संविधान संशोधन विधेयकको मुख्य सरोकारवाला मधेसी, थारु र जनजाति समुदाय र सम्वद्ध दलहरु हुन् । उनीहरुकै मागलाई सम्वोधन गर्न संविधान संशोधनको प्रयत्न गरिएको स्पष्ट नै छ । तर सरकारले संशोधन विधेयकका मुख्य सरोकारवालाहरुलाई विधेयक ल्याउने प्रक्रियामा थोरै पनि सहभागी गराउने, संवाद गर्ने र स्वामित्व दिने काम गरेन । आन्दोलनरत पक्षलाई बिश्वासमा नलिँदा विधेयक अलपत्र पर्‍यो । यसले बिधेयकको ‘प्रोसेस’ र ‘कन्टेन्ट’ दुवैलाई सन्तुलित र साझा बनाउन सकेन । — सरकारी गठवन्धनलाई थाहा भएकै हुनुपर्छ यो बिषयमा एमाले सकारात्मक थिएन । तर उसलाई या त सकारात्मक बनाउनु पथ्र्यो अथवा संशोधनको पक्षमा जनमत निर्माण गर्न विधेयकका प्रस्तावक दलहरुले प्रयत्न गर्नु पर्दथ्यो । सरकारले संशोधनको पक्षमा जनमत बनाउन नसक्दा एमालेले निरन्तर बिरोध गर्ने अवसर प्राप्त गर्‍यो । परिणाम विधेयकमाथि नै भ्रमहरु सिर्जना भए र ध्रुवीकरणको अवस्था बन्यो । — संशोधन विधेयकका बिषयमा जे जस्ता पक्ष वा विपक्षका प्रयत्नहरु भए त्यसले प्रधानमन्त्री स्वयंको अडान र स्वामित्व कमजोर भएको देखियो । परिणाम संविधान संशोधन विधेयक स्थगित गर्ने प्रयत्नहरु पनि कहीँकतै गरिए । यसैका लागि बीचमा दुईवटा निर्वाचन सम्वन्धी विधेयकहरु दर्ता गरिए । कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्रका नेताहरु यथाअवस्थामा नै निर्वाचनका लागि तयार रहेको संकेत सार्वजनिक भयो । यसले थप तरंग सिर्जना गर्‍यो । यस्तो द्विविधाले पनि संविधान संशोधन विधेयकको भविष्यलाई अन्यौल बनायो । यस्तो अन्यौलमा रहनु उचित थिएन । — यही अन्यौलबीच, नयाँ शक्ति पार्टी, नेपालले सबैका बीचमा संवाद चलाउन प्रयत्न गरिरहेको छ । परिणाम स्वरुप मधेसवादी दल, सरकार र कांग्रेस सभापतिबीच संवाद भयो । जसले सरकारलाई संविधान संशोधन विधेयकमा अलमल गर्दै यथाअवस्थामा निर्वाचनमा जाने उल्टो बाटो हिँड्न तत्काल रोकेको छ । जगजाहेर छ कि उल्टो वाटो हिँडेर गन्तब्यमा पुगिँदैन । अतः संविधान संशोधनको मार्गचित्रमा अडिग रहनु र संवादलाई सुरुगर्नु नै अहिलेको एकमात्र विकल्प हो । टकराव कि सहमति ? बिपक्षी दल जनताको कमलो मनमा आशंकाको बिष बृक्ष रोपिरहेको छ ।उनीहरु एकल जातीय अहंकारवादको आडमा राष्ट्रवादको खेती गरिरहेका छन् । छिमेकी हस्तक्षेपको भ्रान्ति दिइरहेका छन् । केही साथीहरु जातीय तथा क्षेत्रीय संकीर्णताको वीऊ छरिरहेका छन् । यस्तो भ्रम पारिँदै छ कि हाम्रा अग्रगामी एजेण्डाहरु हाम्रा होइनन् सबैले एउटा प्रश्न गरौं, टकरावमा जाने कि सहमति गर्ने ? ध्रुवीकरणमा जाने कि सहकार्यमा ? नेपाली राजनीतिका पछिल्ला केही बर्षहरु निरन्तर टकराव र ध्रुवीकरणबाट गुज्रिरहेका छन् । अव यस्तो प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ र आधारभूत बिषयमा संवाद र सहमति गर्दै समृद्धिको यात्रा तय गर्नुपर्छ । हामी द्वन्दपछि समृद्धिका मुद्दाहरु लिएर अगाडि बढ्दैछौं । अतः नयाँ शक्ति पार्टी नेपाल द्वन्दमा हैन सहमति, एकता र समृद्धिकालागि क्रियाशील छ । यसकालागि हामीले आशंका र द्वन्द बढाउने हैन बिश्वास बढाउनु पर्छ । अहिले दलहरुबीच संविधान संशोधन कि निर्वाचन भन्ने मुद्दामा विमति र ध्रुवीकरण देखिएका छन् । यस्तो सरल विषयमा अन्यौल र असामन्जस्यता सिर्जना गर्नुको कुनै अर्थ छैन । यस्ता बिषयमा विवाद र ध्रुवीकरण गर्दै जाने हो भने समृद्धिको गन्तब्यमा पुग्न सकिँदैन । त्यो ठूलोे दुर्भाग्य हुन्छ । निकै दुःखको कुरा छ कि केही साथीहरु ध्रुवीकरण बढाउने प्रयत्नमा छन् । मूलतः बिपक्षी दल जनताको कमलो मनमा आशंकाको बिष बृक्ष रोपिरहेको छ । हाम्रा आन्तरिक समस्याहरु समाधान गर्न आफ्नै प्रयत्नलाई सिर्जनशील बनाउनुपर्नेमा केही नेताहरु आशंका र भ्रमको खेती गरिरहेका छन् । स्वभावतः यसकालागि उनीहरुले प्रयोग गरेका बिषयहरु निकै गम्भीर छन् । उनीहरु एकल जातीय अहंकारवादको आडमा राष्ट्रवादको खेती गरिरहेका छन् । उनीहरु छिमेकी हस्तक्षेपको भ्रान्ति दिइरहेका छन् । केही साथीहरु जातीय तथा क्षेत्रीय संकीर्णताको वीऊ छरिरहेका छन् । यस्तो भ्रम पारिँदै छ कि हाम्रा अग्रगामी एजेण्डाहरु हाम्रा होइनन् । यी बाहृय शक्तिले नियोजित रुपमा ल्याएका एजेण्डाहरु हुन् । के लोकतन्त्र, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र संघीयता सबै अरुकै मुद्दा हुन् ? के त्यसो भए विगतका आन्दोलनहरु फगत भ्रम थिए ? त्यसो होइन । हामीले ठूलो बलिदानपछि लोकतन्त्र, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र संघीयता स्थापित गरेका हौं । यी मुद्दाहरुलाई हामीले जोगाउनुपर्छ । हामीले आफ्ना आन्तरिक मामला हल गर्न नसक्दा छिमेकीले हात हाल्ने अवसर मात्र पाउँछ । केही साथीहरुमा नियोजित भ्रम छ कि समथर भूभागलाई मात्र राखेर प्रदेश बनाउनै हुँदैन । यसले बिखण्डन निम्त्याउँछ । यो नियोजित भड्काव हो । यस्तो गलत विचारलाई सडक संघर्षमार्फत साथीहरु प्रोत्साहित गरिरहेका छन् । संघीय प्रदेश भूगोलको आधारमा हैन मूलतः जनसंख्याको जातीय/भाषिक बनोट र ऐतिहासिक वसोबासको आधारमा निर्माण हुन्छ । उनीहरु ठान्दछन् संविधान संशोधन गर्नु जातिवाद, छिमकी हस्तक्षेप र अलगावलाई प्रश्रय दिनु हो । जुन सरासर वेठीक प्रचारवाजी हो । उनीहरुले बुझ्नुपर्ने हो कि आशंकाको प्रचारवाजीले तत्काल उनीहरुलाई राजनीतिक फाइदा त होला तर देशको भावनात्मक एकीकरण गर्दैन । बरु विखण्डनको वीऊ रोपिन्छ । तराई-मधेसका जनताको निष्ठालाई शंका गरेर हामी कतै पनि पुग्दैनौं । तराई-मधेसलाई समग्र राष्ट्रियताको हिस्सेदारी दिँदा नै यो देश बलियो हुन्छ । हामीले एक अर्कोलाई आशंका गरेर हैन बिश्वास गरेर इन्द्रधनुष राज्य बनाउने हो । यसकालागि सबैको सहमतिमा संविधान संशोधन गर्नु नै आजको आवश्यकता हो । केही साथीहरु संविधान संशोधन नभई यसको कार्यान्वयनको माग गरिरहेका छन् । बिशेषतः प्रमुख प्रतिपक्षी दलका साथीहरु राज्यका पुरानै संरचना अन्तरगत निर्वाचनको घोषणा गर्ने माग गरिरहेका छन् । उनीहरु भन्छन् – संविधान कार्यान्वयन गरौं । हो, निश्चयनै निर्वाचन आवश्यक छ । संविधानको कार्यान्वयन नगरी हुँदैन । सबैले चाहेको संविधान कार्यान्वयन नै हो । तर के तत्काल निर्वाचन सम्भव छ ? के संविधानको खुरुखुरु कार्यान्वयन हुन्छ ? यी दुवै काम गर्नकालागि केही आधारभूत शर्तहरु छन् । देश संविधानतः संघीयतामा गैसकेपछि प्रदेश र स्थानीय तहको पुनर्संरचनापछि मात्र निर्वाचन सम्भव र उपयुक्त हुन्छ । अतः ती शर्तहरुलाई नजरअन्दाज गरेर न त निर्वाचन हुन्छ, न त संविधान कार्यान्वयन नै । जगजाहेर छ कि यथास्थितिमा बलपूर्वक निर्वाचन भए त्यो जनआन्दोलन र अग्रगामी परिवर्तनको भावना विपरित हुन्छ र त्यसले देशमा स्थीरता र शान्तिको वातावरण बनाउँदैन । त्यो ज्ञानेन्द्रपथ हुनजान्छ । निर्वाचन र संविधान कार्यान्वयनको छली कुरा गरेर सस्तो लोकपि्रयता त मिल्ला तर राजनीतिक निकास आउँदैन । यसले राजनीतिक टकराव ल्याउँछ । यसले अस्वाभाविक ध्रुवीकरण गर्छ । यो ध्रुवीकरणले संघीयतावादी र विरोधीको कित्ताकाट गर्नेछ । जव संघीयतामाथि प्रश्नहरु उठ्छन् त्यहीँबाट धर्मनिरपेक्षतामाथि पनि प्रश्नहरु उठ्नेछन् । यसरी त हाम्रो गणतन्त्रमाथि पनि प्रश्न उठ्लान् । केही मान्छेहरु २०४७ सालकै संविधान ब्युँताउने प्रयत्नमा लागिरहेकै छन् । हालसालै पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले सार्वजनिक विज्ञप्ति जारी गरेर आफ्नो प्रतिगामी र पुनरुत्थानवादी ध्येयको सूचना दिइसकेका छन् । उनीहरु सबै हौसिने छन् । यो प्रतिगमन हुनेछ । यस्तो प्रतिगमनको बाटोमा किन पाइला राख्ने ? हामीले जाने त अग्रगमन नै हो । हामीले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत र बलियो बनाउने हो । यसमा अन्यौल, आपसी आशंका र टकराव निकै घातक हुनेछ । सहमतिका विकल्पहरुको खोजी गरौं हामीसँग सहमतिका के कस्ता मजवुत विकल्पहरु छन् खोजी गरौं । अहिले दुईवटा बिषयहरु राजनीतिक प्रस्तावमा छन् । छिटो संविधान कार्यान्वयनको नाउँमा यथास्थितिमा निर्वाचन कि संविधानको वास्तविक र दीगो कार्यान्वयनका लागि संविधान संशोधन र त्यसपछि निर्वाचन । वास्तवमा संविधान संशोधन र निर्वाचन एक अर्कासँग अभिभाज्य छन् । यी अलग बिषयहरु होइनन् । यी बिषयहरुलाई अलग गर्नासाथ परिस्थिति उल्टो दिशामा जान्छ । अतः दीगो समस्या समाधानका लागि संविधान संशोधन र निर्वाचन नै मुख्य सूत्र हो । यसकालागि राजनीतिक सहमतिका आधारमा परिमार्जन सहित संविधान संशोधन विधेयकलाई प्रक्रियामा लैजानु र पारित गर्नु वाहेक अर्को विकल्प छैन । तर संविधान संशोधन विधेयक प्रक्रियामा लैजानकालागि विधेयकमाथि नै केही संशोधन वा परिमार्जन आवश्यक छ । यसमा प्रधानमन्त्री स्वयंको समेत सकारात्मक भनाई देखिन्छ । अतः व&
Opinion
false
[ 0, 1561, 9925, 868, 203, 16, 217, 618, 364, 2414, 178, 5, 494, 5173, 7, 658, 651, 7, 778, 1561, 1576, 4512, 9, 324, 70, 722, 8832, 10, 6, 362, 12, 618, 55, 473, 4563, 334, 828, 618, 364, 48, 922, 5, 208, 828, 618, 55, 212, 19, 8292, 214, 20384, 7, 1896, 9, 15188, 12, 618, 55, 99, 5, 671, 212, 469, 11347, 2460, 14, 37, 470, 48, 27, 5, 212, 509, 16125, 12, 5952, 334, 778, 1561, 1576, 193, 48, 922, 5, 778, 1561, 1576, 124, 324, 12981, 355, 16, 15, 2611, 618, 364, 3067, 5, 39, 921, 12, 3648, 828, 618, 199, 854, 9, 2923, 55, 312, 20265, 8, 938, 521, 9, 2745, 15976, 5, 155, 6240, 6282, 146, 271, 15188, 199, 9614, 9, 1434, 382, 2482, 33, 687, 155, 82, 4957, 5, 10959, 37, 155, 114, 105, 71, 5793, 121, 1548, 868, 199, 62, 337, 1210, 18, 3451, 45, 105, 38, 9, 105, 417, 13, 121, 350, 324, 3052, 9515, 417, 13, 121, 2999, 10, 6, 10, 6, 27, 121, 9, 124, 3352, 1114, 105, 668, 121, 515, 609, 55, 312, 212, 283, 3217, 13, 5, 1028, 3217, 810, 212, 622, 1392, 15, 13, 5, 516, 4942, 12, 246, 124, 324, 12981, 10, 6, 1003, 3826, 73, 3648, 3894, 7, 190, 6467, 2404, 1108, 7491, 2244, 9, 324, 1003, 1108, 14, 1406, 25, 1836, 55, 246, 74, 212, 1043, 1180, 508, 2190, 24, 4110, 5, 508, 6, 2190, 8, 37, 1652, 72, 609, 55, 27, 5, 208, 609, 344, 155, 8646, 1163, 609, 10309, 7505, 9, 1163, 1587, 1542, 848, 53, 229, 1559, 20, 5, 10, 13189, 94, 324, 355, 16, 26, 1125, 15, 324, 794, 11, 1582, 423, 1999, 350, 121, 1637, 433, 13, 146, 2942, 7, 3522, 9, 2106, 2072, 55, 324, 63, 6816, 27, 5, 1368, 369, 72, 263, 55, 364, 1259, 4379, 8, 27, 5, 383, 1368, 3310, 27, 5, 324, 355, 13637, 3578, 1780, 56, 8492, 37, 1368, 1098, 1896, 8, 27, 5, 9725, 21, 3556, 1149, 4348, 324, 1003, 9, 794, 67, 1916, 5, 430, 313, 228, 15, 9563, 589, 5, 223, 1258, 20922, 6042, 15, 324, 312, 12, 5591, 199, 8027, 350, 67, 7567, 6, 104, 121, 334, 319, 218, 9341, 135, 2143, 193, 48, 922, 5, 2143, 8, 82, 4097, 2445, 263, 199, 1149, 1320, 5, 47, 212, 2143, 8, 350, 943, 85, 21105, 13, 146, 438, 324, 312, 12, 5591, 199, 8027, 24, 1999, 121, 105, 3487, 7, 2447, 9, 196, 2692, 943, 85, 17872, 67, 5943, 121, 334, 200, 925, 12, 19, 102, 17876, 694, 48, 922, 5, 113, 7, 324, 12, 5591, 55, 312, 8027, 1198, 308, 7, 324, 1003, 1198, 4854, 7, 94, 940, 12, 393, 9190, 11918, 228, 9, 1949, 7, 111, 850, 9, 1793, 1690, 660, 3352, 2190, 5, 42, 3826, 1186, 886, 1344, 110, 6, 179, 3376, 53, 212, 1804, 20, 5, 21, 17876, 6, 113, 5916, 37, 4487, 9, 688, 12, 2077, 324, 1003, 20, 5, 223, 8960, 1495, 441, 14160, 7, 20613, 9, 8587, 646, 350, 121, 208, 37, 609, 55, 312, 1204, 14984, 71, 13313, 214, 17701, 919, 3826, 1836, 199, 2201, 3376, 5, 3648, 8623, 1194, 27, 121, 142, 2533, 249, 324, 1003, 1108, 3765, 601, 2640, 5, 47, 1108, 601, 9, 214, 11952, 608, 1204, 200, 9, 19552, 55, 2159, 584, 27, 5, 5903, 17, 200, 925, 6, 2190, 1192, 5, 1368, 6567, 8842, 324, 1003, 160, 1506, 1237, 7, 13, 1640, 98, 3444, 9, 2134, 33, 181, 14, 14482, 119, 1068, 20, 5, 253, 10, 19176, 2536, 4328, 44, 1956, 462, 535, 20, 5, 1823, 1647, 1272, 20, 146, 4312, 6, 1956, 462, 7368, 1178, 2975, 214, 1461, 60, 668, 47, 817, 10860, 2568, 4167, 5, 2572, 16102, 6, 7602, 4220, 9362, 1646, 5, 1319, 196, 9, 3502, 1054, 201, 259, 324, 1003, 1108, 601, 160, 320, 2204, 15, 201, 9, 414, 18729, 428, 4487, 28, 8816, 5, 1658, 3502, 133, 2019, 624, 2447, 37, 1003, 1108, 6, 10658, 1822, 123, 3437, 5, 3535, 20479, 138, 9, 19118, 8, 414, 18729, 96, 2447, 6490, 30, 6, 3437, 5, 10, 23, 60, 414, 18729, 8, 1054, 201, 55, 428, 4238, 20430, 8726, 10, 23, 60, 7293, 37, 1745, 1435, 3437, 5, 438, 1108, 6, 1255, 7, 854, 9, 3516, 1239, 4908, 5, 21, 269, 2381, 1452, 5, 438, 1108, 312, 1204, 453, 61, 5021, 25, 3894, 14, 15567, 65, 59, 926, 5, 1319, 324, 1003, 1108, 6, 283, 4037, 2942, 7, 3522, 9, 2072, 1193, 9, 2500, 8744, 3487, 112, 5, 1368, 96, 263, 14, 16128, 24, 324, 1003, 6, 3894, 51, 893, 37, 13, 5, 47, 142, 1003, 1108, 12, 283, 14173, 14, 1108, 1427, 3736, 2204, 15, 546, 807, 7, 4487, 25, 9, 4942, 189, 46, 6959, 5, 13708, 5758, 12130, 8, 4937, 4794, 1108, 4950, 1750, 21, 5, 438, 21878, 6, 62, 9357, 12584, 45, 9, 3701, 310, 12808, 45, 390, 14, 8554, 9, 1163, 285, 1999, 5, 1319, 414, 18729, 14, 433, 4229, 1320, 21, 4938, 684, 1606, 924, 5, 47, 2407, 526, 60, 1606, 2371, 17480, 735, 1003, 6, 1216, 4913, 101, 24, 1108, 12, 694, 44, 3487, 11, 3894, 160, 14284, 5, 142, 1003, 6, 1216, 4913, 285, 3475, 4048, 1098, 5810, 25, 714, 193, 906, 21, 5, 1658, 1108, 312, 37, 3901, 55, 1094, 99, 9, 5835, 1709, 6, 265, 3462, 5, 1319, 1003, 1108, 12, 4938, 750, 519, 1012, 50, 441, 5445, 12, 3894, 55, 99, 1938, 156, 2692, 6, 4379, 9, 4942, 1239, 16, 3437, 5, 1658, 324, 1003, 1108, 4334, 25, 3894, 55, 15, 9276, 12392, 2468, 5, 563, 12, 19, 1946, 3061, 228, 6038, 1108, 55, 601, 2468, 5, 724, 7, 684, 9, 494, 2949, 2447, 10122, 877, 11220, 8, 37, 6560, 19, 376, 35, 2632, 176, 163, 5, 438, 298, 10545, 1094, 906, 21, 5, 223, 19552, 11, 15, 324, 1003, 1108, 6, 2753, 14, 14670, 4908, 5, 223, 14670, 8, 3499, 1808, 924, 5, 1319, 430, 14670, 428, 7, 94, 498, 201, 7, 643, 8646, 1946, 4487, 2894, 3894, 699, 13, 5, 1658, 3301, 16570, 596, 7, 196, 9, 724, 1092, 428, 4487, 163, 5, 671, 1632, 324, 1003, 8886, 9515, 71, 10122, 877, 11220, 8, 1289, 341, 8587, 612, 5510, 1178, 6660, 6, 13, 5, 20922, 13, 146, 8587, 50, 1985, 16013, 12239, 8, 3520, 10373, 5, 9725, 324, 1003, 6, 17876, 8, 8595, 6496, 3499, 9, 4487, 14, 206, 9663, 97, 37, 2135, 5715, 1836, 20, 5, 11532, 8994, 146, 688, 121, 453, 5445, 34, 596, 779, 2041, 65, 2864, 4312, 6, 10775, 6553, 1432, 9362, 1973, 13, 5, 7385, 55, 2495, 2496, 16219, 7833, 7648, 8, 6133, 6, 1122, 882, 27, 5, 1655, 3444, 6, 789, 1588, 9346, 9991, 27, 5, 72, 3567, 2496, 22, 1086, 20106, 1993, 7602, 4220, 13, 18, 3063, 27, 5, 223, 3901, 1521, 3456, 13, 146, 1041, 15869, 5880, 55, 1041, 4931, 1641, 102, 609, 3376, 7, 11532, 8994, 8, 341, 146, 688, 25, 121, 5835, 1709, 8, 341, 146, 7587, 121, 39, 921, 12, 3648, 72, 618, 55, 1098, 11532, 8994, 9, 5835, 1709, 17, 20499, 33, 27, 5, 1633, 223, 2091, 6, 919, 1320, 9, 2445, 4938, 4487, 9, 688, 71, 3352, 646, 1716, 1192, 5, 155, 14753, 135, 8097, 739, 55, 351, 320, 1229, 5793, 5, 9725, 94, 498, 201, 36, 14753, 8, 2176, 688, 7, 850, 9, 2104, 3826, 3311, 13, 5, 42, 3826, 334, 4312, 9, 14753, 1932, 2176, 12130, 9855, 664, 5, 114, 3487, 428, 324, 1003, 146, 228, 53, 4238, 441, 7531, 9, 5835, 1709, 2439, 27, 5, 223, 3371, 371, 14670, 9, 148, 11964, 6949, 68, 7950, 1094, 160, 6, 75, 469, 104, 5, 515, 4938, 989, 9, 5835, 1709, 71, 341, 20, 29, 3352, 12239, 8, 1382, 6057, 5, 115, 218, 30, 8723, 78, 5, 319, 1715, 6, 83, 13, 146, 72, 3567, 5835, 1709, 1932, 3894, 8, 27, 5, 10, 11909, 453, 5445, 34, 596, 779, 2041, 65, 2864, 4312, 6, 10775, 6553, 1432, 9362, 1973, 13, 5, 1041, 1099, 8623, 925, 24, 509, 3894, 14, 16126, 8017, 8, 72, 2447, 4312, 9, 3901, 6, 1122, 882, 27, 5, 4023, 3079, 42, 3826, 1823, 151, 48, 4120, 55, 319, 1204, 27, 5, 1368, 2495, 2496, 16219, 7833, 7648, 8, 6133, 6, 1122, 882, 27, 5, 1368, 1655, 3444, 6, 789, 1588, 9346, 9991, 27, 5, 72, 3567, 2496, 22, 1086, 20106, 1993, 7602, 4220, 13, 18, 3063, 27, 5, 223, 3901, 1521, 3456, 13, 146, 1041, 15869, 5880, 55, 1041, 4931, 5, 208, 753, 12666, 119, 498, 11, 10069, 3178, 88, 4492, 5880, 55, 112, 5, 105, 10624, 1576, 7, 10780, 9, 2875, 82, 677, 96, 739, 112, 121, 105, 2047, 99, 6997, 868, 55, 1049, 859, 3901, 66, 121, 2047, 386, 5, 334, 218, 9341, 135, 10624, 1576, 7, 10780, 9, 2875, 686, 48, 4957, 5, 208, 739, 344, 334, 4189, 1359, 5, 334, 369, 1099, 11528, 2093, 24, 3475, 1655, 11, 536, 8950, 714, 90, 4443, 5, 72, 3567, 8, 10069, 3178, 3901, 13, 146, 11103, 4850, 14, 90, 897, 147, 285, 69, 849, 5, 438, 453, 5868, 23, 15916, 3320, 5, 21, 10069, 3178, 11852, 33, 181, 20, 5, 223, 1361, 679, 14, 226, 1896, 748, 3567, 10713, 882, 27, 5, 778, 147, 5809, 6, 393, 2176, 10, 11909, 1442, 6, 2496, 182, 12163, 370, 15110, 9, 945, 504, 1529, 3153, 6, 393, 101, 78, 5, 1368, 6567, 8842, 324, 1003, 160, 1506, 1237, 7, 13, 1640, 98, 3444, 9, 2134, 33, 181, 14, 14482, 119, 1068, 20, 5, 253, 10, 19176, 2536, 4328, 44, 1956, 462, 535, 20, 5, 1823, 1647, 1272, 20, 146, 4312, 6, 1956, 462, 7368, 1178, 2975, 214, 1461, 60, 668, 47, 817, 10860, 2568, 4167, 5, 2572, 16102, 6, 7602, 4220, 9362, 1646, 5, 1629, 70, 19228, 12, 779, 9521, 14, 4442, 109, 155, 1366, 15, 11902, 848, 5, 1629, 70, 19228, 14, 2272, 5738, 6, 21286, 34, 5418, 37, 21, 207, 1541, 78, 5, 334, 26, 258, 14, 4312, 109, 2176, 12130, 109, 3226, 2404, 97, 969, 343, 356, 20, 5, 42, 3826, 1410, 9478, 324, 1003, 160, 37, 1091, 857, 20, 5, 72, 3567, 324, 1003, 1699, 195, 7543, 263, 882, 27, 5, 3034, 3079, 110, 4778, 2019, 3567, 4493, 6144, 940, 3885, 4241, 362, 25, 263, 882, 27, 5, 1368, 2022, 325, 324, 794, 3376, 5, 649, 10111, 979, 228, 287, 13, 5, 2551, 794, 1757, 849, 5, 1641, 4444, 324, 794, 37, 20, 5, 47, 105, 1178, 228, 1839, 13, 121, 105, 2551, 2165, 1073, 2690, 1073, 794, 78, 121, 208, 390, 46, 24, 3826, 72, 2445, 3357, 55, 27, 5, 207, 324, 3079, 9584, 9096, 12000, 147, 9, 122, 1109, 12522, 135, 90, 228, 1839, 9, 1645, 78, 5, 9725, 271, 3357, 344, 20483, 167, 109, 10, 23, 60, 228, 1738, 10, 23, 60, 324, 794, 37, 5, 20922, 13, 146, 17615, 8, 889, 2618, 228, 99, 115, 5459, 9, 15869, 7352, 1644, 6595, 78, 9, 1938, 838, 20238, 138, 9, 658, 6, 790, 4678, 23, 5, 115, 3422, 6328, 67, 719, 1553, 5, 228, 9, 324, 7543, 13, 281, 83, 109, 3535, 20479, 138, 60, 2504, 2553, 47, 214, 6520, 8139, 5, 438, 214, 11532, 8994, 11272, 5, 438, 8009, 5835, 1709, 578, 5, 21, 5835, 1709, 11, 2875, 884, 9, 4203, 6, 19842, 2842, 5, 10227, 2875, 312, 609, 55, 13819, 310, 5903, 17, 10780, 312, 15, 609, 55, 8223, 956, 5, 564, 60, 212, 1576, 312, 15, 609, 2932, 11354, 5, 72, 8369, 14152, 586, 96, 324, 21053, 623, 3894, 8, 19, 10245, 27, 5, 16868, 6935, 3422, 11, 176, 6166, 355, 109, 54, 484, 6901, 9, 21695, 884, 15898, 6, 165, 3486, 4020, 27, 5, 1368, 82, 6323, 68, 574, 27, 5, 21, 484, 9866, 447, 5, 223, 484, 9866, 6, 3211, 350, 5916, 810, 121, 334, 341, 60, 6944, 9866, 37, 20, 5, 334, 778, 1561, 1576, 14, 2763, 9, 1541, 356, 20, 5, 695, 14670, 7, 5011, 4312, 9, 11532, 8994, 319, 11835, 447, 5, 688, 12, 1836, 199, 2201, 3376, 7430, 688, 12, 105, 7718, 7873, 6229, 84, 1836, 55, 27, 2201, 3376, 5, 114, 3061, 4120, 55, 214, 694, 8, 27, 5, 2370, 324, 7543, 7165, 8, 17615, 8, 228, 146, 2551, 2781, 9, 18608, 8076, 19, 324, 1003, 9, 543, 228, 5, 3469, 324, 1003, 9, 228, 26, 1459, 63, 2813, 1621, 9057, 27, 5, 208, 2134, 4120, 55, 4931, 5, 208, 4120, 344, 2134, 24, 6729, 2937, 8587, 5457, 1937, 5, 9725, 18608, 200, 925, 12, 19, 324, 1003, 9, 228, 37, 283, 5540, 20, 5, 42, 3826, 214, 688, 12, 393, 5569, 660, 324, 1003, 1108, 14, 3736, 4317, 97, 9, 1406, 160, 13866, 258, 1836, 104, 5, 47, 324, 1003, 1108, 3736, 4317, 3826, 1108, 312, 37, 72, 1003, 50, 5569, 287, 13, 5, 695, 156, 2692, 6, 103, 1606, 1804, 589, 5, 9725, 504, 10125, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,377
10,377
मोहन वैद्य (किरण) ले नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री प्रचण्डलाई ‘उत्तरआधुनिकतावादी’ करार गरेका छन् । अंशमा त्यो सही हुन पनि सक्छ, तर समग्रमा भने वैद्यको टिप्पणी गलत तथा पूर्वाग्रहपीडित देखिन्छ । नेपाली जनयुद्धको एक नेता र गहन माक्र्सवादी अध्यता वैद्यद्वारा त्यस्तो टिप्पणी आएपछि प्रचण्डको द्वन्दात्मक मूल्याङ्कनका आधारमा एक सर्वहारावादीले बोल्नैपर्छ । गरिब किसान परिवारबाट उठेका प्रचण्ड उच्च शिक्षा हासिल गर्दै राजनीतिमा केन्द्रीत भए । माक्र्सवादलाई पथ प्रदर्शक सिद्धान्त स्वीकार गर्दै त्यसको कार्यान्वयनका निम्ति कम्युनिस्ट पार्टीमा संगठित भएर लागे । पार्टी प्रमुख बनेपछि उनकै सक्रिय पहलमा वर्गीय, जातीय-क्षेत्रीय तथा लैंगिक उत्पीडन रहेकोबारे पार्टीले नेपाली समाजको विश्लेषण गर्‍यो । एकात्मक सामन्ती राजतन्त्र र ती चार समुहका उत्पीडित जनसमुदायवीचको अन्तर्विरोध हल गर्न दीर्घकालीन जनयुद्धको रणनीति र कार्यनीति निर्धारण प्रचण्डबाटै गरियो । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा नयाँ जनवादी गणतन्त्रतर्फ नेपाली क्रान्ति अग्रसर हुन नसके पनि राजतन्त्रको उन्मूलन र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत प्रक्रिया द्रुत बनेको छ । दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री बनेपछि प्रचण्डको सक्रिय भूमिका ऐतिहासिक नै मान्नुपर्छ । संविधान संशोधन तथा कार्यान्वयनको दृढ पहल लिएर नयाँ राष्ट्रिय एकीकरण सफल गर्न प्रचण्ड हृदयदेखि नै लागिपरेको देख्न सकिन्छ । यो क्रम प्रचण्डको भारी सकारात्मक पक्ष हो, जसको प्रगतिशीलहरुले सर्वत्र स्वागत तथा समर्थन गर्नुपर्छ । सीमा र कम्जोरीको प्रश्नमा प्रचण्ड सच्चा सर्वहारावादी हुन् या होइनन्, बन्न सक्छन् या सक्दैनन् ? समग्रमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ । तत्कालीन एमाओवादीको विराटनगर राष्ट्रिय सम्मेलन लगत्तै समानात्नर संगठनको उद्योग गरेका बाबुराम भट्टराईको मूल्याङ्कन गर्दै उनलाई हामीले ‘उत्तरआधुनिकतावादी’ आरोपित गरेका थियौं । जुन समयले सही प्रमाणित गरेको छ । माक्र्सवादको व्याख्या गरेर नथाक्ने भट्टराई अन्तमा माक्र्सवादी विज्ञान र कम्युनिस्ट पार्टीलाई नै लत्याउँदै पलायन हुनाले हाम्रो त्यो आरोप वस्तुतः सही प्रमाणित भएको छ । परन्तु, प्रचण्ड र बाबुरामको चिन्तन प्रवृत्तिमा आधारभूत अन्तर रहेकोबारे पूर्वाग्रह नराख्ने हो भने वैद्य पनि सहमत हुनेछन् । माओको सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको सिद्धान्तसम्म आईपुग्दा एक जना माक्र्सवादी ‘अधिकतम सर्वहारावादी’ बन्नैपर्छ । त्यसमा कोही न्युनतम मात्राका हुन्छन, जो सार्वभौम मान्यतामा पर्छ । माओले सोभियत राष्ट्रपति स्टालिनको मूल्याङ्कन गर्दा उनी ७० प्रतिशत सर्वहारावादी रहेको बताएका थिए । त्यसमध्य प्रचण्ड कति प्रतिशत सर्वहारावादी हुन् ? प्रचण्ड स्वयंद्वरा प्रस्तुत तथा तत्कालीन नेकपा माओवादी केन्द्रीय समितिद्वारा स्वीकृत ‘एकाइसौं शताब्दीमा जनवादको विकासबारे’ अवधारणा प्रस्ताव अनुसार नै पनि जनसमुदायले सार्वजनिक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । प्रचण्ड निश्चय नै प्रभावशाली संगठक हुन् । तर, अन्तर्राष्ट्रिय सर्वहारावर्गको अग्रजहरुका तुलनामा कुशल व्यवस्थापक भने देखिन सकेका छैनन् । सशक्त रणनीतिकार हुन्, तर आफैँ मात्र खट्ने, समग्र दस्ता परिचालन नगर्ने कार्यशैलीले उनमा व्यक्तिवाद हाबी भएको आरोप लाग्ने प्रशस्त ठाउँ छ प्रचण्ड निश्चय नै प्रभावशाली संगठक हुन् । तर, अन्तर्राष्ट्रिय सर्वहारावर्गको अग्रजहरुका तुलनामा कुशल व्यवस्थापक भने देखिन सकेका छैनन् । सशक्त रणनीतिकार हुन्, तर आफैँ मात्र खट्ने, समग्र दस्ता परिचालन नगर्ने कार्यशैलीले उनमा व्यक्तिवाद हाबी भएको आरोप लाग्ने प्रशस्त ठाउँ छ । त्यसमाथि रक्त सम्बन्ध प्राथमिकता र ‘यस म्यान’ रुचाउने घटनाक्रमले रुमानियाको चाउचेस्कु प्रवृत्तिको खतरा हामीले औंल्याएका थियौं । माओवादी-एमाले गठबन्धन सरकारमा एकल जातिवादी प्रतिनिधित्व र त्यसपछि माओवादी-कांग्रेस सरकारमा माओवादीद्वारा महिला शुन्यताको मन्त्रीपरिषदलाई आधार मानेर हामीले यस्तो टिप्पणी गर्नुपर्‍यो । निर्मम समीक्षा/मूल्याङ्कन गर्दा प्रचण्डमा सर्वहारावर्गीय चरित्र बढीमा एक तिहाईसम्म अपेक्षा गर्न सकिन्छ । माक्र्सदेखि लेनिन हुँदै माओसम्मको सर्वहारा जीवनशैलीको तराजुमा राखेर हेर्दा एवं समकालीन नेपाली आर्थिक-सामाजिक पृष्ठभूमिमा प्रचण्डको जीवनशैली विचार गर्दा उनमा राष्ट्रिय चिन्तनआधारित पुँजीवादी वर्गचरित्र हाबी बनेको देख्न सकिन्छ । १२३ औं माओ दिवसको अवसरमा बाबुराम भट्टराईलाई कम्युनिस्ट पार्टीमा फर्काउने अभिव्यक्तिले पनि यसलाई पुष्टि गर्छ । प्रखर पुँजीवादी कित्तामा पतन भएको भट्टराईलाई कम्युनिस्ट पार्टीमा आमन्त्रण गर्नुको सैद्धान्तिक आधार सर्वहारा क्रान्तिका लागि खतरनाक छ । ‘राष्ट्रिय पुँजीवाद’ विद्यमान नेपाली समाजका निम्ति सम्पूर्ण रुपमा खराब होइन । सामन्तवाद र दलाल पुँजीवादको तुलनामा राष्ट्रिय चरित्रको पुँजीवाद अधिक प्रगतिशील हुन्छ । नेपाली समाजको वर्गीय, जातीय-क्षेत्रीय तथा लैंगिक उत्पीडनको अन्त्य र स्वाधीन अर्थतन्त्र निर्माणको ऐतिहासिक आवश्यकता तत्कालीन कार्यक्रमको दृष्टिले राष्ट्रिय पुँजीवाद नै हो । जुन कुरा संविधानसभाबाट जारी संविधानमा प्रचण्डकै प्रयत्नमा अधिकतम व्यक्त भएको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीलाई मौलिक अधिकारको तहमा व्यवस्था गर्नु राष्ट्रिय पुँजीवादी मान्यताअन्तर्गत पर्छ । राष्ट्रिय पुँजीवादी चरित्रलाई सामन्तवादको अवशेष तथा दलाल पुँजीवादीहरुले निश्चय नै प्रहारको निशाना बनाउँछन् । यसर्थमा दलाल तथा नोकरशाही पुँजीपति वर्ग र सामन्तवादका अवशेषहरुले प्रचण्डविरुद्ध प्रहार गरिरहेका हुन् । छिमेकी चीनको अर्थ-राजनीतिबारे विश्लेषण गर्दा माओत्सेतुङको जगमा वर्तमान सी जिनपिङको नेतृत्वलाई त्यही राष्ट्रिय आधारमा पुँजीपवादी विकासको वर्ग चरित्रमा बुझ्न सकिन्छ । नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको भारतीय अर्थ-राजनीतिको आधार राष्ट्रिय पुँजीवादी नै हो । परन्तु, अंग्रेजी उत्तरदानस्वरुप भारतको आधारभूत तहका नागरिक विरोधी र छिमेकीप्रति विस्तारवादी रवैयाका कारण त्यो वस्तुतः अन्धराष्ट्रवादी बन्न पुगेको छ । अन्धराष्ट्रवादले अन्ततः भारत स्वयंलाई परास्त गर्ने हो, जसरी सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रवादी मान्यता छाडेर रुसी राष्ट्रवादतर्फ केन्दि्रत हुँदा सोभियत संघको विघटन भयो । यद्यपि वर्ग दृष्टिकोणमा स्टालिन र मोदी आधारभूत रुपले फरक रहेको तथ्य भनिरहनु पर्दैन । यदि प्रचण्डको वर्गचरित्र नै पुँजीवादी हो भने पनि त्यो राष्ट्रिय चरित्रको पुँजीवादी हो । तसर्थ वैद्यको आरोपमा कुनै दम छैन परन्तु, राष्ट्रिय पुँजीवाद नेपालमा संविधान कार्यान्वयन र गणतन्त्र सुदृढीकरणको तात्कालिक कार्यक्रम बाहेक अरु हुन सक्दैन । एक जना माक्र्सवादीले सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिलाई जीवन व्यवहारमा अभ्यस्त तुल्याएर मात्र उसले आफूलाई अधिकतम सर्वहारावादी प्रमाणित गर्न सक्छ । अतः राजतन्त्रको बेला गणतन्त्र प्रगतिशील भएजस्तै सामन्ती अवशेषको अन्त्य र दलाल पुँजीवादमाथि कडा नियन्त्रणको समय मात्र राष्ट्रिय पुँजीवाद प्रगतिशील बन्न सक्छ । पार्टी एकताको १३ बुँदे आधारपत्रमा प्रयुक्त समाजवादी क्रान्तिको व्यवहारिक अभ्यास राष्ट्रिय पुँजीवादी वर्गचरित्रको नेतृत्वमा कल्पना गर्न सकिन्न । त्यसैले राष्ट्रिय पुँजीवादी कार्यक्रम कार्यान्वयनको चरणमा माओवादी आन्दोलनले ‘राष्ट्रिय समाजवादी कार्यक्रम’लाई राजनीतिक कार्यनीतिमा ल्याउन नितान्त जरुरी छ । त्यसको नेतृत्व विचार, राजनीतिक कार्यदिशा, संगठन, संघर्ष र कार्यशैलीमा अधिकतम सर्वहारावर्गीय चरित्र मौजुद रहेको कमरेडद्वारा मात्र सम्भव हुन्छ । अन्त्यमा, माओवादी आन्दोलनमा राष्ट्रिय पुँजीवादी तथा राष्ट्रिय समाजवादी कार्यक्रम र अधिकतम सर्वहारा र न्युनतम सर्वहारा वर्गचरित्रवीच अन्तरर्विरोध देखिएकोबारे प्रस्तुत आलेखको निशाना अध्यक्ष प्रचण्ड होइन । यो विचार र राजनीतिक काम सहायक तथा संगठनात्मक अपेक्षा प्रधान बन्न पुग्नुको परिणाममा उत्पन्न विश्लेषण मात्र हो । यसको वैज्ञानिक निरुपण आसन्न महाधिवेशन क्रममा नै हुनेछ । यदि प्रचण्डको वर्गचरित्र नै पुँजीवादी हो भने पनि त्यो राष्ट्रिय चरित्रको पुँजीवादी हो । तसर्थ वैद्यको आरोपमा कुनै दम छैन । बरु राष्ट्रिय चरित्रको पुँजीवादी ठहर भएमा आफूलाई लोकतन्त्रको हिमायती ठान्नेहरुले प्रचण्डलाई सम्पूर्ण सहयोग र समर्थन गर्न सक्नुपर्छ । अन्यथा कांग्रेस र एमालेको प्रतिगामी आवरण नाटकको पर्दा झैँ उदाङ्ग भइसकेको छ ।
Opinion
false
[ 0, 2647, 5909, 77, 17942, 52, 10, 11, 533, 494, 2949, 117, 22, 156, 10919, 62, 8438, 14050, 138, 13421, 4932, 48, 27, 5, 3494, 8, 115, 1819, 67, 15, 7688, 47, 7702, 29, 5909, 6, 2856, 1361, 22, 14063, 11303, 589, 5, 39, 5173, 6, 26, 244, 9, 5845, 15477, 12333, 138, 5909, 215, 1028, 2856, 2456, 9447, 14753, 1329, 6587, 12, 393, 26, 9921, 884, 11, 3640, 9992, 5, 3267, 1725, 831, 17, 11957, 1774, 375, 307, 1305, 71, 2030, 13986, 99, 5, 14004, 14, 10922, 550, 12854, 1679, 1697, 71, 467, 8076, 1232, 1515, 5805, 3734, 266, 2469, 5, 201, 110, 7076, 5057, 1228, 6210, 10970, 7, 2496, 70, 2791, 439, 22, 12761, 8523, 35, 273, 2531, 39, 2683, 1129, 906, 21, 5, 26, 1329, 11903, 4388, 9, 271, 304, 11278, 13284, 14367, 9058, 6, 6418, 657, 10803, 2093, 24, 3628, 5173, 6, 3283, 9, 17745, 1695, 1774, 1024, 1400, 5, 111, 22, 316, 498, 5365, 8, 94, 9973, 1576, 373, 39, 2558, 7557, 67, 4870, 15, 4388, 6, 15452, 9, 778, 1561, 1576, 2763, 651, 8240, 385, 13, 5, 308, 249, 156, 7076, 9447, 1228, 634, 945, 37, 17807, 5, 324, 1003, 22, 7543, 8265, 1661, 351, 94, 111, 2568, 349, 24, 1774, 4476, 132, 37, 15243, 1760, 363, 5, 21, 1544, 9447, 4209, 1606, 1012, 649, 1059, 9507, 259, 9565, 1102, 22, 2013, 1192, 5, 964, 9, 20295, 34, 6, 609, 8, 1774, 10698, 9921, 884, 112, 526, 4931, 7, 756, 2122, 526, 6348, 121, 7702, 5449, 1192, 5, 712, 4577, 6, 1904, 111, 997, 4485, 1745, 4852, 23, 18, 7807, 492, 48, 3129, 1800, 6, 6587, 71, 389, 334, 62, 8438, 14050, 138, 13421, 12444, 48, 4945, 5, 253, 137, 11, 1819, 2956, 28, 13, 5, 14004, 6, 2745, 109, 10, 23, 1584, 9700, 1800, 7416, 15477, 1267, 9, 1515, 201, 14, 37, 8835, 7294, 9453, 1594, 212, 115, 728, 1397, 3079, 1819, 2956, 16, 13, 5, 13699, 7, 1774, 9, 3129, 6, 4873, 2091, 8, 2445, 1693, 35, 273, 14063, 14885, 20, 29, 5909, 15, 2586, 4325, 5, 9548, 6, 9921, 1231, 7495, 1679, 116, 12228, 685, 26, 174, 15477, 62, 16621, 44, 84, 61, 9921, 13421, 756, 9992, 5, 1288, 1128, 11468, 3119, 12, 6766, 7, 400, 11339, 844, 8, 664, 5, 9548, 11, 6192, 426, 16216, 6, 6587, 150, 126, 2200, 235, 9921, 884, 35, 545, 66, 5, 291, 11803, 1774, 465, 235, 9921, 884, 112, 121, 1774, 2692, 16770, 599, 22, 712, 533, 494, 565, 250, 215, 2588, 8309, 18614, 7861, 11919, 6, 76, 273, 45, 2254, 694, 92, 37, 15, 14367, 11, 176, 6587, 1192, 5, 1774, 10111, 37, 6804, 1145, 780, 44, 112, 5, 274, 316, 9921, 5176, 6, 6829, 2213, 2191, 5351, 11054, 29, 3126, 2909, 1017, 5, 4865, 3283, 12, 18, 6760, 47, 3173, 90, 3564, 461, 7, 2272, 512, 3471, 2650, 1891, 10493, 11, 11010, 530, 1237, 10, 17602, 16, 728, 770, 2833, 927, 13, 1774, 10111, 37, 6804, 1145, 780, 44, 112, 5, 274, 316, 9921, 5176, 6, 6829, 2213, 2191, 5351, 11054, 29, 3126, 2909, 1017, 5, 4865, 3283, 12, 18, 6760, 47, 3173, 90, 3564, 461, 7, 2272, 512, 3471, 2650, 1891, 10493, 11, 11010, 530, 1237, 10, 17602, 16, 728, 770, 2833, 927, 13, 5, 7314, 5240, 463, 1583, 9, 6350, 5669, 45, 15377, 10457, 11, 347, 8, 3024, 6, 697, 1233, 2989, 3403, 97, 2091, 6, 2472, 334, 15912, 12, 4945, 5, 494, 70, 10134, 2354, 3502, 2495, 1506, 884, 1957, 9, 543, 494, 70, 16855, 3502, 494, 215, 188, 13137, 1993, 15229, 14, 747, 4096, 334, 223, 2856, 11121, 21, 5, 14898, 3700, 182, 12625, 5399, 23, 150, 1774, 8, 9921, 15623, 2869, 118, 8, 26, 7325, 116, 1727, 24, 363, 5, 11882, 132, 5927, 309, 9548, 2364, 9921, 5910, 6, 47, 33, 1635, 8, 897, 1438, 331, 13313, 39, 171, 70, 8450, 7155, 8, 9447, 5910, 679, 150, 11010, 111, 4873, 1066, 4874, 225, 15093, 767, 19963, 10, 17602, 385, 1760, 363, 5, 333, 2215, 733, 9548, 4847, 822, 3129, 1800, 14, 1515, 5805, 8305, 30, 3331, 11, 15, 432, 2796, 578, 5, 9726, 15093, 3879, 8, 8219, 16, 1800, 14, 1515, 5805, 13049, 160, 6, 4222, 747, 9921, 2558, 12, 19, 6433, 13, 5, 14749, 16108, 45, 4899, 39, 3214, 1232, 629, 88, 3718, 386, 5, 13835, 9, 4645, 16108, 6, 2191, 111, 2869, 6, 16108, 1424, 9507, 78, 5, 39, 2683, 10970, 7, 2496, 70, 2791, 439, 22, 12761, 8523, 6, 919, 9, 3614, 3274, 23, 2574, 1871, 945, 857, 712, 1297, 4178, 111, 16108, 37, 20, 5, 253, 83, 12557, 355, 5164, 1774, 96, 3894, 8, 4126, 759, 16, 13, 5, 4445, 231, 7, 2418, 14, 2096, 3344, 1019, 179, 160, 111, 15093, 844, 1146, 664, 5, 111, 15093, 2869, 14, 13835, 6, 11346, 22, 4645, 15093, 259, 10111, 37, 1787, 6, 14000, 17475, 5, 10959, 8, 4645, 22, 13398, 11188, 15700, 767, 9, 13835, 12, 11346, 259, 1774, 1327, 1787, 882, 112, 5, 1655, 486, 6, 469, 70, 16845, 273, 1129, 150, 21679, 6, 2626, 8, 1168, 1739, 19151, 6, 541, 14, 516, 111, 393, 3883, 131, 884, 2722, 767, 2869, 8, 1647, 363, 5, 3603, 1176, 1861, 261, 469, 70, 16845, 6, 747, 111, 15093, 37, 20, 5, 13699, 7, 2955, 451, 3117, 8657, 479, 2445, 3002, 412, 4203, 9, 1655, 475, 782, 884, 19116, 12, 95, 115, 1397, 3079, 14097, 6181, 884, 756, 493, 13, 5, 14097, 6181, 1237, 11, 5196, 397, 2692, 14, 10, 16546, 25, 649, 2366, 9921, 6418, 6181, 884, 844, 3767, 5718, 6133, 373, 105, 3056, 8972, 84, 342, 6192, 2309, 8041, 163, 5, 3228, 767, 3088, 8, 16216, 9, 1176, 2445, 4586, 611, 35, 1595, 18814, 2543, 5, 548, 9447, 767, 19963, 37, 15093, 20, 29, 15, 115, 111, 2869, 6, 15093, 20, 5, 3740, 5909, 6, 3405, 75, 8012, 104, 13699, 7, 111, 16108, 211, 324, 794, 9, 1576, 16306, 6, 19135, 128, 1472, 677, 67, 1916, 5, 26, 174, 15477, 11, 9921, 1231, 2558, 14, 368, 4599, 17339, 15184, 18, 90, 1062, 1035, 4126, 9921, 884, 2956, 24, 542, 5, 9725, 4388, 6, 260, 1576, 9507, 99, 1597, 11903, 11346, 6, 919, 9, 4645, 16108, 312, 1720, 1053, 6, 137, 90, 111, 16108, 9507, 756, 542, 5, 201, 5907, 582, 6531, 747, 10824, 17215, 2544, 7495, 10600, 1563, 111, 15093, 767, 19963, 6, 1671, 3185, 24, 6233, 5, 383, 111, 15093, 128, 7543, 1214, 494, 868, 11, 14749, 2544, 128, 45, 14, 214, 17745, 8, 1144, 11398, 1172, 13, 5, 467, 541, 1879, 214, 11471, 7, 1546, 7, 1896, 9, 10493, 8, 4126, 9921, 15623, 2869, 8496, 1635, 270, 35, 6778, 215, 90, 1839, 78, 5, 5390, 7, 494, 3310, 111, 15093, 22, 111, 2544, 128, 9, 4126, 9921, 9, 11468, 9921, 767, 19963, 9058, 1693, 520, 657, 10803, 631, 273, 599, 14883, 6, 14000, 117, 1774, 386, 5, 21, 679, 9, 214, 46, 1863, 22, 1546, 1329, 1727, 1079, 756, 8217, 6, 1658, 8, 1955, 1129, 90, 20, 5, 195, 2023, 16702, 10, 12649, 2656, 268, 37, 447, 5, 548, 9447, 767, 19963, 37, 15093, 20, 29, 15, 115, 111, 2869, 6, 15093, 20, 5, 3740, 5909, 6, 3405, 75, 8012, 104, 5, 2572, 111, 2869, 6, 15093, 3032, 2355, 1035, 5258, 21302, 11392, 259, 10919, 629, 202, 9, 2013, 24, 8642, 5, 6576, 724, 9, 4296, 484, 6901, 12638, 1893, 6, 2694, 8236, 5497, 5266, 942, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,378
10,378
 गत आइतबार एक पत्रकार सम्मेलनमा नेपाःराष्ट्रिय पार्टीका सांसद लक्ष्मण राजवंशीले देशभक्तिको कुरा गर्दा आफूमाथि ‘ओलीवादी’ भएको आरोप सरकारका मन्त्रीले लगाएको गुनासो गरे । व्यवस्थापिका संसदका सबैभन्दा जेठ सदस्य राजवंशी र व्यवस्थापिका संसदको दोस्रो ठूलो दल एमालेका अध्यक्ष केपी ओलीको कुनै कुरा मिल्दैन । तर, संविधान संशोधन विधेयक विरुद्ध ओलीलाई साथ दिएवापत आफूमाथि सत्तापक्षले महेन्द्रवादी र ओलीवादीको बात लगाएको गुनासो गर्नुपर्ने अवस्थामा यी वयोबृद्ध शिक्षाविद पुगेछन् । पहाड-मधेस अलग गर्नुहुँदैन भन्दा उनी महेन्द्रवादी, संघीयताविरोधीमा दरिए । लक्ष्मण राजवंशीले यस्तो गुनासो गरेको भोलिपल्टै मधेस मामिलामा विद्यावारिधि गरेका र निरन्तर एमालेमाथि आलोचनात्मक टिप्पणी गर्दै आएका डा.राजेश अहिराज यस्तै प्रहारको निशानामा परे । एमालेले मधेस मामिलामा दृष्टिकोण राख्न सोमवार एक कार्यक्रमलाई अहिराजलाई विज्ञका रुपमा निम्त्याएको थियो । एमाले प्रमुख केपी ओलीसहितका नेताहरुलाई राखेर अहिराजले एमालेको ‘नश्लवादी राजनीति’माथि कटाक्ष गरेका थिए । तर, सत्तापक्षका मधेसी नेता र बुद्धिजीवीहरुले अहिराजलाई समाजमा उभिनै नसकिने गरी ‘ओलीवादी’, ‘ओलीको झोले’ र महेन्द्रवादी लगायतका पदावली प्रयोग गरेर शब्दको प्रहार एवं सिस्नोपानी लगाए । प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीको फासिवादी ललकार यी दुई प्रसंग यसकारण उल्लेख गर्नु परेको हो कि नेपालमा पछिल्लो समय सत्ता संरक्षित र समर्थित सामाजिक फासीवाद संस्थागत हुँदैछ । सत्तापक्ष वा सरकारमा बसेकाहरुले जे बोल्छन् त्यो नै असली राष्ट्रवाद हुने, अनि जनताले त्यसको विपक्षमा अभिव्यक्ति दिनासाथ खोक्रो राष्ट्रवाद, महेन्द्रवादी एकात्मक चिन्तन र ओलीवादी वितण्डा मानिने खतरनाक प्रवृति विकास भइरहेको छ । यसको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन स्वयं प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीबाट भइरहेको छ । ‘एमालेमुक्त मधेस’ भन्नेहरु हुन् वा बुटवलको आन्दोलनलाई महेन्द्रवादी भन्नेहरु हुन्, सारमा उनीहरुले सामाजिक फासीवादको अभ्यास गर्दैछन् प्रधानमन्त्री भएलगत्तै प्रचण्डले राष्ट्रको आधिकारिक टेलिभिजनमार्फत सामाजिक सञ्जालमा जोडिएका करीव डेढ करोड नेपाली जनतालाई ‘हैसियविहीन जमात’ भनेर लल्कारेका थिए । फेसबुक, ट्वीटरजस्ता सामाजिक सञ्जालमा जनताले गरेको आलोचना सहन नसकेर प्रधानमन्त्रीले नै ‘हैसियत नभएकाहरु’ लाई ठेगान लगाउनुपर्ने अभिव्यक्ति दिन्छन् भने भिन्न मतको सुरक्षा कसले गर्ने भन्ने प्रश्न खडा हुन्छ । त्यहाँबाट अघि बढेर सीमांकन फेरबदलको विपक्षमा आन्दोलनमा उत्रिएका हजारौं नागरिकलाई प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीले ‘बितण्डाकारी’, संघीयता विरोधी, प्रतिगमनका मतियार भन्दै फासीवादी भाषा बोले । लोकतन्त्रमा हिमाल, पहाड र तराई अलग गर्नुपर्छ भन्न पाइन्छ भने हिमाल पहाड तराई छुट्याउनु हुँदैन भनेर बोल्न पाइने कि नपाइने ? लुम्बिनीका जनताले त्योभन्दा अरु ठूलो अपराध के गरे, जसलाई दमन गर्ने मैदान तयार गर्न सरकारले तिनीहरुलाई बितण्डाकारी भन्नुपर्‍यो ? विरोधी विचारमाथि दमनको आधार तराई र पहाड अलग नगरिएका प्रदेश बनाउनुपर्छ भन्नेहरुलाई सरकारका गृहमन्त्रीले खुलेआम रुपमा संघीयता बिरोधी र महेन्द्रवादी भन्ने गरेका छन् । सत्तापक्षका नेताहरुले बितण्डाकारी र प्रतिगमनकारी आवाज भन्दै ती आवाज दबाउन उक्साइरहेका छन् । भैरहवामा ५ नम्बर प्रदेश बिभाजन विरुद्ध र्‍यालीको अगुवाइ गर्ने उद्योगीमाथिको गोली प्रहार र बुटवलमा युवा आन्दोलनकारीको हत्या यिनै उक्साहटका विकृत उत्पादन हुन् भनियो भने अतिरन्जना हुँदैन । सत्तापक्षमै रहेका तर सरकारमा सहभागी नभएका मधेसी मोर्चाका नेताहरुले अमूक दललाई मधेसमा छिर्न नदिने भनेर बम राख्ने अनि सरकारले उनीहरुलाई प्रोत्साहन गर्ने कुरा सामान्य होइन । यो भनेको सत्ता संरक्षित सामाजिक फासीवादको नयाँखाले प्रयोगको रिहर्सल हो । ‘एमालेमुक्त मधेस’ भन्नेहरु हुन् वा बुटवलको आन्दोलनलाई महेन्द्रवादी भन्नेहरु हुन्, सारमा उनीहरुले सामाजिक फासीवादको अभ्यास गर्दैछन् । के हो सामाजिक फासीवाद ? सामाजिक फासीवादको चर्चा र प्रयोग करीव एक सय वर्षअघि विश्वका कम्युनिस्टहरुको छाता संगठन कम्युनिस्ट इन्टरनेशनलबाट भयो । पुँजिवादी विश्व तेस्रो चरणमा प्रवेश गरेको सन्दर्भमा सन् १९२० को दशकमा कम्युनिस्टहरुले सामाजिक फासिवादको चर्चा गरे । उनीहरुले जुन रुपमा ब्याख्या गरेको भए पनि पछिल्ला परिघटनाहरुले विश्वमा यसको प्रयोग सत्ता संरक्षित फासीवादका रुपमा भइरहेको देखिन्छ । सामाजिक फासीवाद भनेको यस्तो रुप हो, जसले बिरोधी विचारहरुलाई दमन गर्न सत्ताको दुरुपयोग गर्छ । भलै यो शब्दलाई सबैले आ-आफ्नो अनुकुल प्रयोग गर्छन् । त्यो कहिले राज्य पक्षका रुपमा प्रकट हुन्छ भने कहिले गैरराज्य पक्षका रुपमा प्रकट हुन सक्छ । हिजो जनयुद्ध कालमा माओवादीमाथि मोहनविक्रम सिंहहरुले ‘कथित जनसत्ताको आडमा’ जनताको आवाज बन्द गरेको भन्दै सामाजिक फासीवादीको आरोप लगाउने गरेका थिए । उता जंगलबाट प्रचण्ड-बाबुरामले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई ‘फासिस्ट’ गिरिजा भन्थे । सारमा के थियो भने दुवैले बिरोधी बिचार राख्नेलाई सहन गर्न सक्दैनथे । फासीवादले फरक मत सहन सक्दैन । त्यसलाई अनेक आरोपबाट लान्छित गर्छ र दमन गर्छ । केही समयअघि ‘पहिचानवादी’ लेखक राजेन्द्र महर्जनले सामाजिक सञ्जालमा फरक मत राख्नेमाथि असहिष्णु ढंगले आक्रमण गर्ने प्रवृतिलाई सामाजिक फासीवाद भनेका थिए । मधेस आन्दोलन तथा नाकाबन्दीका सन्दर्भमा उनका विचारमा असहमत हुनेले ट्वीटरबाट उनीमाथि गरेको प्रंहारका सन्दर्भमा थियो त्यो प्रतिक्रिया । जसमा प्रतिक्रिया जनाउँदै अर्का सोही धारका लेखक झलक सुवेदीले ‘सामाजिक सञ्जालबाट स्वस्फूर्त रुपमा आउने प्रतिक्रियालाई सामाजिक फासीवाद भनिहाल्न हुँदैन भन्ने जवाफ दिएका थिए । जहाँ उनको भनाइ थियो- सामाजिक फासीवाद भनेको सत्ता संरक्षित र समर्थित हुन्छ, जसले फरक विचारलाई निषेध गर्छ । किनकि ती प्रतिक्रिया संगठितरुपमा वा सत्ता समर्थित समूहबाट आएका थिएनन् । जुन देशका प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्री नै फरक बिचार राख्ने जनतालाई निरंकुश शासक महेन्द्रसँग जोडेर महेन्द्रवादी, वितण्डाकारी भनेर लान्छित गर्छन्, त्यहाँ फरक मतको सुरक्षा कसरी हुन सक्छ ? आलोचनात्मक चेतना निषेध गर्ने प्रयास एउटा नागरिकले राज्य प्रणाली, सरकार वा सत्ताविरुद्ध विचार अभिव्यक्त गर्न सामाजिक सञ्जाल वा कुनै प्रदर्शन तथा आन्दोलनको सहारा लिन सक्छ । जनता सधैं आलोचक हुन्छ र उसले सत्तासँग असन्तुष्टि जनाउँछ । त्यतिकै भरमा सत्ता चलाउनेहरुले ती नागरिकलाई ‘हैसियतविहीन जमात’, वितण्डाकारी, प्रतिगामी, महेन्द्रवादी वा ओलीवादी भनेर खुलेआम लल्कार्नु भनेको दमनको लागि आधार तयार पार्नु नै हो । सत्तासँग बन्दूक हुन्छ, बन्दूकको आडमा विरोधी बिचारलाई धम्क्याएर रोक्न खोज्नु वा इतिहासको विभिन्न कालखण्डका नकारात्मक पात्र र प्रवृतिसँग गाँसेर विकृतीकरण गर्न खोज्नु एक प्रकारको फासीवादी अभ्यास नै हो । केपी ओलीलाई नरुचाउने वा एमालेलाई कहिल्यै भोट नहालेका हजारौं नागरिकले प्रदेश सीमांकनका सन्दर्भमा उनको अडानलाई सही ठान्न सक्छन् । ओलीसँग कुनै सन्दर्भमा बिचार मिल्यो भन्दैमा सबैलाई एमाले वा ओली देख्ने, मधेस विरोधी खस अहंकारवाद देख्ने र उनीहरुमाथि संगठित रुपमा सत्तापक्षबाट लल्कार गर्ने प्रयत्न भइरहेको छ । यसले आलोचनात्मक चेत राख्ने र फरक मत राख्ने नागरिक हकलाई निषेध गर्न खोज्छ । अझ आलोचनात्मक चेत राख्नेहरु नै फरक मतलाई अपमानित र लान्छित गर्न लाग्नु भनेको सामाजिक फासीवादको रुप हो । खासमा हिजो मधेस आन्दोलनमा उठेका जनता हुन् वा आज लुम्बिनीका पहाडी तथा तराई भागमा उत्रेका जनता, फरक मत राख्ने अधिकार सधैं सुरक्षित हुनुपर्छ । जुन देशका प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्री नै फरक बिचार राख्ने जनतालाई निरंकुश शासक महेन्द्रसँग जोडेर महेन्द्रवादी, वितण्डाकारी भनेर लान्छित गर्छन्, त्यहाँ फरक मतको सुरक्षा कसरी हुन सक्छ ? अहिले यो प्रश्न अतिशयोक्तिपूर्ण देखिए पनि सत्ताले त्यो आधार तयार गर्दैछ । जुन सत्तामा पात्र फेरिए पनि प्रवृत्ति त्यही हुन सक्छ । ज्ञानेन्द्रको त्रास देखाएर होस् वा प्रतिगमनको हेजिमोनी खडा गरेर होस, नागरिकको आवाज दबाउन राज्यसत्ताले बहाना खोजेको त होइन ? प्रश्न गर्ने ठाउँ छ । ओलीले गर्दा बेठीक, प्रचण्डले गर्दा ठीक ? हिजो केपी ओलीले मधेस आन्दोलनकारीलाई निषेध गरेको भनेर अनेक आरोप लगाउने बुद्धीजीवीहरु आज सत्ता संरक्षित सामाजिक फासिवादको अभ्यासमा आफैं लागेका छन् । हिजो मधेस आन्दोलनकारीलाई माखेसाङ्लो वा आँप भन्नु र आज लुम्बिनीका आन्दोलनकारीलाई बितण्डकारी, प्रतिगामी, महेन्द्रवादी भन्नुमा फरक नदेख्नु भनेको सामाजिक न्यायका कथित अभियन्ताहरु सत्ताको संरक्षणमा पुग्नु हो । पछिल्लो समयमा नेपाली समाज नराम्ररी विभाजित भएको छ । विभाजित समाजमा विचारहरु विभाजितरुपमै आउँछन् । यस्तो अवस्थामा ‘ग्रे एरिया’ मा रहेर विचार व्यक्त गर्नु एक कठिनतम काम हो । देशको एउटा स्वतन्त्र नागरिक आफ्ना विचार राख्नका लागि सामाजिक सञ्जाल वा अन्य माध्यम प्रयोग गर्छ, जसका लागि ऊ कुनै दल वा वादको पछि लाग्न पर्दैन । तर, नेपालमा पछिल्लो समयमा यस्तो खतरनाक प्रवृति मौलाएको छ कि कुनै स्वतन्त्र नागरिकले देशभक्ति वा राष्ट्रवादको कुरा गर्‍यो भने उसलाई अमूक पार्टीसँग जोडेर खोक्रो राष्ट्रवादी भनिदिने । राष्ट्रिय स्वाधीनताको कुरा गर्नासाथ उसलाई महेन्द्रवादी, उच्च जातीय पहाडे खस अहंकारवादी, ब्राम्हणवादी, हिन्दूवादी, मनुवादी, एकात्मवादी, नश्लवादी जस्ता रेडिमेड शब्दबाट प्रहार गर्ने । जसका लागि सत्ता समर्थितहरुको संगठित जमात नै खडा भएको छ । यस्तो प्रहार जनताको तहबाट होइन, स्वयं सत्ता सञ्चालक र सत्ता समर्थित अग्रगमन र पहिचानवादी ‘बौद्धिक’ जमातबाट संगठित रुपमै हुनु सामाजिक फासीवादकै अभ्यास हो । कालान्तरमा यो एक आम सामाजिक प्रवृतिकारुपमा संस्थागत हुनेछ, जसको शिकार हुनबाट कोही जोगिने छैनन् । जुन समाजमा आलोचनात्मक बिचारलाई स्थान दिइँदैन, त्यो समाज पछि पर्छ । बिडम्बना, हिजो मधेस आन्दोलनमा राज्यबाट मात्रै दमन भएको देख्ने ‘आलोचक बौद्धिक जमात’ आज बुटवलमा किन दमन नगरेको भनेर राज्यलाई उक्साउँदैछ । मधेस-पहाड मिलाउ भन्नु बितण्डा हो ? वास्तवमा अहिले संविधान संसोधनका सन्दर्भमा, विशेष गरी सीमांकन फेरबदल, नागरिकता र भाषाको विषयमा नेपाली समाज विभाजित छ । यस्तो अवस्थामा जनता सामाजिक सञ्जाल वा आन्दोलनबाट आफ्नो फरक मत व्यक्त गर्न स्वतन्त्र छन् । जनताले आफ्नो फरक मत जहाँ सक्छ त्यहाँ राख्ने हो । पाँच नम्बर प्रदेशबाट पहाड अलग गर्न पाइँदैन भन्ने जति सबै महेन्द्रवादी, संघीयता बिरोधी, बितण्डाकारी र एमाले वा ओलीवादी होइनन् । त्यस्तै सामाजिक सञ्ज्ाालमा फरक मत राख्नेजति सबै त्यो कित्ताका होइनन् । त्यहाँ सबै पार्टी र सबै जाति भाषा धर्मका मान्छे छन् । भलै त्यसको विपक्षमा पनि उस्तै जनमत छ । तर, अहिले सत्ता र सत्तासमर्थित विचार (संविधान संसोधनका सन्दर्भमा) बोक्नेहरुको एउटै स्वर सुनिन्छ- पहाड-मधेस नछुट्याउ भन्नेहरु महेन्द्रवादी, ओलीवादी, नश्लवादी हुन् । यिनलाई बेलैमा ठेगान नलगाए प्रतिगमन हुन सक्छ, त्यो आन्दोलनमा ज्ञानेन्द्र शाह पनि घुसेका छन् आदि आदि । लोकतन्त्र ज्ञानेन्द्र शाहको पनि हो ज्ञानेन्द्रको घुसपैठ वा संघीयता बिरोधी आन्दोलन भनेर बदनाम गर्नु भनेको फरक बिचार राख्ने स्वतन्त्र आवाजहरुलाई निषेध गर्न खोजिएको हो । लोकतान्त्रिक समाजमा व्यक्तिको स्वतन्त्र बिचार निषेध गर्ने छुट प्रचण्ड र बिमलेन्द्र निधीहरुलाई छैन । ओलीवादी, महेन्द्रवादीमात्र होइन, ज्ञानेन्द्र शाहको बिचार पनि सुन्ने र सहने धैर्य हुनुपर्छ । ज्ञानेन्द्रले कुनै वक्तव्य दिए भन्दैमा उनलाई जेल हाल्ने वा दरबार हत्याकाण्डको फाइल खोल्छौं भन्ने धम्की दिनु फासीवादको संकेत हो । स्वतन्त्र नागरिकका रुपमा ज्ञानेन्द्र शाहले फरक विचार राख्न पाउँछन् । जनताको मन जितेर ज्ञानेन्द्रको विचारलाई जनताबाटै खारेज गराए भैगो । होइन भने लोकतान्त्रिक समाजमा फरक विचार सुन्ने नसक्नै र निषेध गर्न खोज्ने प्रवृति सामाजिक फासिवाद नै हो । अझ मन्त्रिपरिषद बैठकमै यस्ता प्रस्ताव राखेर फरक मतलाई दबाउन खोज्नु भनेको जनताप्रतिको अविश्वासमात्र हो । जस्तालाई तस्तै जवाफ चाहिएको हो भने हामी भन्छौं- देश बेच्ने लेण्डुप दोर्जेवाद भन्दा देश जोगाउने महेन्द्रवाद स्वीकार छ लेण्डुपवाद भन्दा महेन्द्रवाद स्वीकार्य र, फेरि पनि, नेपालमा पछिल्लो समय नेपालको पक्षमा बोल्नु वा लेख्नु भनेको ओलीवादी हुनु हो र त्यो भनेको खोक्रो राष्ट्रवादी अपराध हो भन्नेजस्तो पारिएको छ । जसको शिकार लक्ष्मण राजवंशी र राजेश अहिराजहरुमात्र होइन, सामाजिक सञ्जालका हजारौं स्वतन्त्र नागरिकहरु बन्नु परेको छ, त्यो पनि सरकार सञ्चालकहरुबाट । हिमाल, पहाड र तराई मिलेको नेपाल चाहियो भन्नु खोक्रो राष्ट्रवाद हो भने सत्ताधारी पहिचानवादीहरुले चाहेको भरिलो राष्ट्रवाद चा&#23
Opinion
false
[ 0, 338, 903, 26, 482, 2546, 11433, 33, 358, 9464, 1462, 985, 5139, 12117, 11, 12727, 3707, 83, 150, 14662, 62, 892, 281, 13421, 16, 728, 2067, 248, 11, 1852, 1447, 120, 5, 5607, 2102, 12, 282, 965, 240, 12117, 9, 5607, 5305, 308, 218, 596, 3281, 117, 1090, 3778, 75, 83, 5261, 5, 274, 324, 1003, 1108, 1475, 851, 14, 246, 425, 13567, 14662, 12796, 11, 1990, 884, 9, 851, 884, 6, 11595, 1852, 1447, 528, 313, 208, 504, 382, 220, 1600, 2482, 307, 8039, 1485, 956, 5, 1907, 70, 19228, 2134, 160, 11599, 158, 126, 1990, 884, 7, 2875, 8301, 8, 917, 2028, 5, 5139, 12117, 11, 223, 1447, 28, 5185, 69, 2253, 8065, 15807, 48, 9, 1098, 684, 312, 17065, 2856, 71, 254, 454, 431, 2265, 148, 2042, 431, 726, 1787, 6, 14000, 8, 1777, 5, 4048, 2253, 8065, 3088, 742, 9064, 26, 5514, 148, 2042, 431, 14, 3949, 12, 88, 15019, 6, 38, 5, 684, 110, 1090, 851, 9567, 2447, 14, 897, 148, 2042, 431, 11, 4296, 5110, 2050, 59, 884, 921, 45, 312, 20843, 48, 66, 5, 274, 12796, 12, 2942, 244, 9, 10846, 259, 148, 2042, 431, 14, 1189, 9391, 69, 4034, 57, 62, 892, 281, 13421, 7, 62, 892, 6730, 9733, 11, 45, 9, 1990, 884, 873, 908, 7153, 151, 109, 4369, 1787, 331, 19890, 2596, 4055, 5, 156, 9, 2178, 6, 2766, 1104, 884, 16737, 12, 18, 208, 89, 5235, 7323, 336, 160, 346, 20, 146, 211, 532, 137, 1756, 9692, 9, 967, 2858, 225, 243, 2766, 398, 1237, 2763, 3067, 5, 12796, 50, 3502, 1901, 259, 750, 18256, 115, 37, 4045, 34, 6133, 40, 7, 276, 1581, 467, 10658, 3331, 56, 6729, 19714, 6133, 7, 1990, 884, 26, 1329, 4873, 9, 851, 884, 7358, 5273, 3689, 6433, 13992, 76, 417, 13, 5, 195, 723, 22, 7195, 2692, 156, 9, 2178, 17, 417, 13, 5, 62, 10134, 4174, 2253, 45, 53, 55, 112, 50, 2092, 6, 9458, 1990, 884, 53, 55, 6760, 2336, 8, 1823, 243, 2766, 398, 7833, 1563, 8975, 156, 99, 5043, 3576, 4251, 1139, 2329, 748, 243, 4500, 4867, 10, 16579, 2611, 236, 39, 2078, 6624, 69, 68, 881, 4049, 10916, 45, 185, 16737, 7080, 11896, 66, 5, 1468, 7, 6919, 1110, 243, 4500, 1581, 28, 1975, 5947, 8577, 2840, 37, 6624, 69, 68, 12464, 2802, 55, 45, 10, 14, 18973, 17186, 3331, 6413, 29, 3570, 674, 6, 418, 4147, 25, 53, 609, 3423, 78, 5, 5766, 234, 3743, 14777, 14514, 6, 10658, 3310, 9253, 3944, 4458, 156, 9, 2178, 11, 4952, 225, 5273, 1943, 2416, 2875, 4203, 7, 484, 9866, 12, 674, 635, 18, 192, 2766, 398, 884, 440, 5411, 5, 2143, 8, 1488, 7, 1907, 9, 1629, 2134, 1192, 853, 847, 29, 1488, 1907, 1629, 9377, 97, 849, 185, 3640, 1151, 146, 6933, 121, 2046, 12, 1581, 115, 168, 677, 218, 1291, 105, 6604, 1642, 6319, 25, 2841, 376, 24, 142, 6497, 14, 4226, 5273, 1943, 853, 5988, 21, 121, 4203, 679, 312, 6319, 6, 747, 1629, 9, 1907, 2134, 15791, 12, 147, 10277, 53, 344, 2067, 2178, 11, 19028, 88, 2875, 5810, 34, 9, 1990, 884, 53, 48, 27, 5, 12796, 12, 4616, 4226, 5273, 1943, 9, 484, 9866, 1943, 1386, 192, 271, 1386, 17945, 580, 1872, 4620, 27, 5, 5167, 8, 198, 534, 147, 16931, 1475, 4382, 15036, 6, 3981, 435, 25, 5895, 7491, 1790, 1787, 9, 2092, 8, 391, 11262, 6, 449, 3968, 580, 14077, 303, 166, 12, 11948, 315, 112, 10146, 29, 1248, 18, 310, 3076, 849, 5, 12796, 191, 133, 47, 3502, 546, 2802, 2942, 11522, 4616, 148, 5334, 44, 596, 14, 2253, 8, 15523, 3527, 185, 1672, 810, 276, 142, 2975, 4744, 25, 83, 485, 386, 5, 21, 639, 1756, 9692, 243, 2766, 398, 7833, 94, 1385, 11, 151, 6, 1616, 303, 1167, 59, 20, 5, 62, 10134, 4174, 2253, 45, 53, 55, 112, 50, 2092, 6, 9458, 1990, 884, 53, 55, 6760, 2336, 8, 1823, 243, 2766, 398, 7833, 1563, 8975, 5, 105, 20, 243, 2766, 398, 1237, 121, 243, 2766, 398, 7833, 913, 9, 151, 10, 16579, 26, 140, 1942, 2373, 1515, 199, 9331, 1546, 1515, 7838, 17, 163, 5, 18594, 34, 237, 725, 1214, 587, 28, 1531, 154, 476, 3282, 10, 6, 1310, 8, 1515, 259, 243, 2766, 1104, 7833, 913, 120, 5, 1823, 253, 88, 17345, 28, 99, 15, 3648, 17250, 259, 2459, 195, 151, 1756, 9692, 2766, 398, 1237, 12, 88, 417, 589, 5, 243, 2766, 398, 1237, 639, 223, 1979, 649, 671, 5810, 34, 679, 344, 6319, 24, 9204, 2917, 578, 5, 8882, 69, 21, 761, 14, 1641, 6044, 65, 10068, 151, 890, 5, 115, 883, 343, 9736, 88, 2807, 78, 29, 883, 1826, 4693, 9736, 88, 2807, 67, 542, 5, 1941, 5173, 5124, 494, 312, 2647, 5659, 815, 259, 62, 8411, 662, 12616, 6, 7648, 8, 45, 779, 1386, 538, 28, 192, 243, 2766, 398, 884, 6, 728, 1162, 48, 66, 5, 3367, 4082, 17, 1774, 70, 4916, 1130, 11, 8647, 1769, 14, 62, 2107, 68, 4366, 45, 13418, 7150, 5, 2336, 8, 105, 38, 29, 390, 11, 5810, 34, 5785, 810, 14, 5947, 24, 1916, 3849, 5, 2766, 398, 1237, 11, 611, 674, 5947, 1916, 5, 1050, 1853, 728, 17, 1105, 1553, 225, 578, 9, 6319, 578, 5, 72, 9659, 62, 19078, 13421, 1294, 2578, 3398, 11, 243, 4500, 611, 674, 810, 312, 21227, 2758, 1510, 25, 13992, 14, 243, 2766, 398, 1237, 1788, 66, 5, 2253, 868, 22, 3511, 12, 1531, 539, 679, 8, 20027, 40, 11, 6919, 17, 13012, 28, 550, 141, 2849, 12, 1531, 38, 115, 1585, 5, 1223, 1585, 6839, 1459, 885, 4761, 12, 1294, 8951, 7331, 62, 8450, 2109, 17, 1311, 337, 10120, 3514, 88, 329, 1585, 14, 243, 2766, 398, 1237, 2607, 3565, 450, 849, 53, 1587, 514, 66, 5, 1061, 145, 765, 38, 70, 243, 2766, 398, 1237, 639, 1756, 9692, 9, 967, 2858, 225, 1738, 671, 611, 679, 14, 6953, 578, 5, 3244, 271, 1585, 3734, 1926, 50, 1756, 967, 2858, 225, 388, 17, 254, 3931, 5, 253, 1190, 156, 9, 2178, 37, 611, 5785, 810, 2078, 12189, 3164, 1990, 63, 4690, 1990, 884, 7, 7358, 5273, 1943, 185, 1105, 1553, 225, 11218, 621, 611, 674, 6, 418, 497, 67, 542, 121, 17065, 3089, 6953, 25, 654, 102, 5563, 343, 901, 7, 196, 50, 1756, 1327, 679, 15062, 24, 243, 2109, 50, 75, 911, 22, 3556, 4662, 423, 542, 5, 736, 2219, 14467, 78, 9, 1062, 1756, 63, 5591, 13933, 5, 1047, 96, 4644, 1756, 3496, 259, 271, 4458, 6624, 69, 68, 12464, 4049, 10916, 2416, 7358, 5273, 1943, 7, 484, 6901, 7, 1990, 884, 50, 851, 884, 185, 19028, 16737, 7080, 18, 1018, 639, 6319, 6, 19, 747, 376, 11123, 37, 20, 5, 1756, 63, 538, 566, 44, 1738, 538, 566, 44, 6, 7648, 8, 4203, 5785, 14, 18339, 3248, 2242, 8579, 50, 802, 6, 107, 18012, 12, 3852, 2454, 9, 13992, 63, 8754, 30, 18, 11948, 1709, 24, 8579, 26, 1213, 2766, 398, 884, 1563, 37, 20, 5, 1090, 851, 14, 10, 23, 1073, 384, 623, 50, 684, 14, 1536, 2550, 3717, 1154, 12, 3944, 5563, 147, 14777, 12, 1531, 145, 4379, 14, 1819, 19192, 2122, 5, 851, 63, 75, 1531, 5785, 10783, 192, 8, 1637, 684, 50, 851, 6632, 7, 2253, 4203, 2212, 16219, 1237, 6632, 9, 1368, 312, 3734, 88, 12796, 17, 16737, 7080, 18, 25, 3894, 417, 13, 5, 438, 17065, 11049, 810, 9, 611, 674, 810, 412, 1392, 14, 6953, 24, 16088, 5, 1015, 17065, 11049, 810, 55, 37, 611, 674, 14, 5991, 225, 9, 1105, 1553, 225, 24, 6168, 639, 243, 2766, 398, 7833, 1979, 20, 5, 1812, 8, 1941, 2253, 3310, 11957, 736, 112, 50, 136, 2046, 12, 1474, 22, 1629, 1673, 14135, 12, 736, 7, 611, 674, 810, 365, 2219, 1326, 1320, 5, 253, 1190, 156, 9, 2178, 37, 611, 5785, 810, 2078, 12189, 3164, 1990, 63, 4690, 1990, 884, 7, 7358, 5273, 1943, 185, 1105, 1553, 225, 11218, 621, 611, 674, 6, 418, 497, 67, 542, 121, 114, 21, 609, 1248, 367, 382, 4806, 1032, 2814, 15, 1756, 11, 115, 747, 376, 7197, 5, 253, 6294, 2454, 10371, 15, 2091, 516, 67, 542, 5, 3422, 6, 6098, 6622, 1417, 50, 484, 9866, 6, 1391, 1911, 10549, 34, 3423, 109, 5121, 7, 3453, 1386, 17945, 11325, 11, 13046, 3317, 60, 386, 121, 609, 25, 927, 13, 5, 1048, 150, 20972, 7, 3576, 150, 2412, 121, 1941, 1090, 1048, 2253, 11262, 14, 6953, 28, 185, 1853, 728, 1162, 1182, 34, 13613, 55, 136, 1756, 9692, 243, 2766, 1104, 7833, 1563, 8, 2916, 1489, 27, 5, 1941, 2253, 11262, 14, 43, 4525, 8643, 6262, 50, 11034, 2173, 9, 136, 2046, 12, 11262, 14, 4226, 1076, 1943, 7, 484, 6901, 7, 1990, 884, 2173, 8, 611, 9353, 1018, 639, 243, 1045, 12, 10, 8411, 6881, 55, 9204, 10269, 8217, 20, 5, 532, 278, 39, 518, 17255, 327, 5246, 16, 13, 5, 5246, 1189, 679, 55, 5246, 14023, 5589, 5, 223, 313, 62, 7816, 10678, 45, 43, 1894, 679, 759, 160, 26, 2971, 84, 61, 46, 20, 5, 817, 102, 999, 412, 369, 679, 742, 12, 19, 243, 2109, 50, 152, 1743, 151, 10247, 3726, 19, 1517, 75, 596, 50, 10, 7833, 186, 2279, 2543, 5, 274, 211, 532, 278, 223, 6433, 13992, 19250, 13, 146, 75, 999, 5563, 12727, 91, 50, 6133, 6, 83, 906, 21, 29, 2407, 148, 5334, 44, 201, 63, 4690, 19714, 9177, 2607, 3233, 5, 111, 15029, 6, 83, 24, 6729, 2407, 1990, 884, 7, 375, 2496, 1907, 30, 2212, 16219, 884, 7, 17784, 884, 7, 1448, 884, 7, 10356, 884, 7, 26, 4852, 61, 884, 7, 16965, 884, 519, 4894, 1640, 2480, 761, 17, 1787, 25, 5, 3726, 19, 1756, 967, 2858, 225, 199, 3734, 10916, 37, 3423, 16, 13, 5, 223, 1787, 779, 10523, 1074, 2692, 1756, 2326, 9, 1756, 967, 2858, 225, 6944, 9866, 9, 754, 884, 62, 19009, 370, 45, 10916, 17, 3734, 10, 14023, 411, 243, 2766, 398, 1237, 96, 1563, 20, 5, 10, 12400, 21, 26, 1008, 243, 13992, 12, 1926, 2763, 447, 7, 1059, 4461, 67, 17, 1128, 11712, 30, 1017, 5, 253, 1189, 17065, 5785, 14, 598, 3486, 11456, 7, 115, 518, 186, 664, 5, 18316, 7, 1941, 2253, 3310, 11286, 295, 6319, 16, 6632, 5512, 743, 5930, 4449, 10916, 45, 136, 2092, 8, 350, 6319, 3104, 185, 8283, 580, 1872, 1960, 178, 5, 2253, 70, 13288, 2504, 1233, 2173, 4226, 5273, 20, 121, 3469, 114, 324, 13447, 12, 1531, 7, 302, 57, 14777, 14514, 7, 1530, 9, 860, 371, 39, 518, 5246, 13, 5, 223, 313, 736, 243, 2109, 50, 868, 17, 54, 611, 674, 759, 24, 999, 27, 5, 1581, 54, 611, 674, 1061, 542, 621, 810, 20, 5, 311, 534, 147, 17, 1907, 2134, 24, 7390, 53, 812, 82, 1990, 884, 7, 2875, 5810, 1964, 4226, 5273, 1943, 9, 684, 50, 851, 884, 4931, 5, 617, 243, 13346, 5363, 33, 1799, 8, 611, 674, 810, 5463, 82, 115, 3879, 12, 4931, 5, 621, 82, 201, 9, 82, 1506, 440, 9441, 916, 27, 5, 8882, 69, 467, 10658, 15, 4215, 4913, 13, 5, 274, 114, 1756, 9, 1756, 5225, 2858, 225, 679, 77, 13323, 13447, 12, 1531, 52, 10009, 199, 1148, 2001, 12158, 70, 1907, 70, 19228, 18305, 1407, 615, 53, 55, 1990, 884, 7, 851, 884, 7, 16965, 884, 112, 5, 10629, 10, 13884, 18973, 20680, 484, 9866, 67, 7688, 115, 3310, 3422, 821, 15, 4791, 30, 12, 27, 378, 378, 5, 2143, 3422, 5063, 15, 20, 3422, 6, 21175, 50, 2875, 5810, 34, 868, 185, 11248, 160, 639, 611, 5785, 810, 999, 1386, 344, 6953, 24, 7854, 20, 5, 1561, 1189, 1988, 999, 5785, 6953, 25, 1608, 1774, 9, 11436, 2712, 330, 3274, 344, 104, 5, 851, 884, 7, 1990, 884, 1249, 1074, 3422, 5063, 5785, 15, 5119, 9, 5947, 30, 10738, 1320, 5, 3422, 11, 75, 7847, 425, 192, 8, 389, 1549, 8950, 50, 2008, 9530, 6, 6026, 4592, 9385, 53, 6048, 1068, 2766, 398, 7833, 2632, 20, 5, 999, 412, 12, 88, 3422, 821, 11, 611, 679, 742, 5647, 5, 779, 221, 7346, 3422, 6, 679, 14, 736, 1024, 2979, 3865, 1976, 1352, 5, 386, 29, 1561, 1189, 611, 679, 5119, 9325, 450, 69, 9, 6953, 24, 3258, 13992, 243, 2766, 1104, 1237, 37, 20, 5, 1015, 5628, 613, 191, 515, 694, 897, 611, 674, 14, 17945, 8579, 639, 736, 4052, 8356, 1249, 20, 5, 519, 14, 13878, 1587, 8719, 20, 29, 155, 17501, 70, 207, 6235, 10, 11, 1076, 97, 131, 14649, 1237, 158, 207, 11493, 1990, 1237, 1697, 13, 10, 11, 1076, 97, 131, 1237, 158, 1990, 1237, 9731, 9, 7, 704, 15, 7, 211, 532, 137, 124, 1216, 13542, 50, 11808, 639, 851, 884, 411, 20, 9, 115, 639, 19714, 9177, 1291, 20, 53, 1093, 4896, 13, 5, 1059, 4461, 5139, 12117, 9, 4869, 148, 2042, 431, 55, 1249, 1074, 243, 2109, 12, 3944, 999, 9601, 6076, 346, 379, 115, 15, 196, 2326, 5237, 5, 1488, 7, 1907, 9, 1629, 5786, 36, 12253, 2173, 19714, 6133, 20, 29, 17564, 754, 884, 259, 4444, 5962, 743, 6133, 1931, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,379
10,379
सन्दर्भ–१ ‘नाम बस भएकाले होला गुड्ने नामै लिने रहेनछ हगि !’ ‘यहाँको गाडी यस्तै हो हजुर !’ मैले भनेँ, ‘पुरानो बाटोमा ठिमीका व्यापारीहरूको एकलौटी छ, एउटै रुटको गाडी बाहेक चल्नै दिँदैनन् । गाडी पनि थोरै छ ।’ ‘यहाँका बासिन्दा कस्ता त अनि यहाँको प्रशासन ? डेढ दर्जनभन्दा बढी शिक्षासम्बन्धी कार्यालय छन्, यहाँका हाकिमहरू केही बोल्दैनन् ? ‘प्रशासनकै मिलेमतोमा त वर्षौंदेखि ‘सिण्डिकेट’ चलिरहेको छ । सरर गाडीमा हुइँकिने कार्यालयका हाकिमहरूलाई सेवाग्राही कसरी आउँछन्, के चासो ? म जस्ता यहाँका बासिन्दा यत्रो सास्ती खेपिरहँदा उनीहरू किन बोल्दैनन्, मलाईथाहा छैन ।’ मनमनै बोलेँ । उनलाई सुनाइनँ । शिक्षा विभागमा काम लिएर सानोठिमी आएका उनले १५ मिनेटको कुराइपछि बल्लबल्ल बागबजार जाने गाडीभेटेका थिए । बस्ने ठाउँ त परै जाओस्, खलासीले घचेड्दै कुनामै पुर्‍याइसकेको थियो । सीधा हुन समेत नमिल्ने गरी उभिएको १० मिनेटभन्दा बढी भइसक्दा पनि गुड्ने नाम नलिएपछि उनी मसँग गफिएका थिए । यस्तो सास्ती खेप्नुपर्ने ठाउँको बासिन्दा भनेर उनको व्यङ्ग्यको शिकार बन्न चाहिनँ, ‘म पनि बाहिरकै’ भनिदिएँ । सन्दर्भ–२ ‘तिम्रो गाला चड्काइदिऊँ भाइ ! केटी मान्छेलाई हात हालेर झाङलझुङल पार्ने ! ‘पछाडि जानु भनेको किन नटेरेको त !’ ‘ठाउँ भए पछाडि जान्नथेँ ? भनेजति पैसा तिर्दा नि दुर्व्यवहार खेप्नुपर्ने ।’ ‘यस्ता मान्छेले ट्याक्सी पो चढ्नुपर्छ, अनि कसैले छुँदैन ।’ खुट्टा टेक्ने ठाउँ थिएन । मान्छे खाँद्न खलासीले देखाएको व्यवहारले आजित भएर महिला कराएकी थिइन् । चर्काचर्की धेरैबेर चले पनि धन्न हात हालिनन् । अरु हाँसिरहेका थिए । हाँसेर आफ्नै सास्तीपूर्ण यात्रामाथि व्यङ्ग्य गरिरहेका थिए वा महिला-खलासी संवादले मनोरञ्जन दिइरहेको थियो, उनै जानून् । *** नेपाली बृहत् शब्दकोष अनुसार नरक शब्दको अर्थ- १. धार्मिक सिद्धान्त अनुसार पापी वा दुराचारीहरूलाई मरेपछि सजाय दिइने ठाउँ; नर्क । संस्कृत विश्वविद्यालयबाट प्रकाशित संस्कृत नेपाली बृहत् शब्दकोषमा पुराणलाई उद्धृत गर्दै २०, २१ देखि ८६ किसिमका नरक (कुण्ड) का नाम दिइएको रहेछ, पापकर्म अनुसार फरक-फरक नरकको यातना भोग्नुपर्ने । सुन्दै डर र अत्यास लाग्ने ! पाप गर्ने वा दुराचार गर्नेले नरकयात्रा भोग्नुपर्ने कुरा असामान्य भएन । तर, मध्यपुर ठिमी बस्ने विशेषगरी पुरानो बाटो (कोटेश्वर जडिबुटीबाट पेप्सीकोला चोक, सानोठिमी, पुरानो ठिमी हुँदै सल्लाघारी भक्तपुर) भएर यात्रा गर्नेहरूले वर्षौंदेखि दिनहुँ यस्तै यात्रा गरिरहेका छन् । माथिका दुई सन्दर्भ त उदाहरण मात्र हुन् । शिक्षा सम्बन्धी काम परेर सानोठिमी जानेले एकाध यस्तो यात्रा गर्नुभएकै होला । मन्त्रालय बाहेक शिक्षासम्बन्धी सम्पूर्ण कार्यालय सानोठिमीमै छन् । माउ शिक्षा मन्त्रालय नै यतै सर्ने सुनिँदै छ । शिक्षा विभाग, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय र परीक्षा बोर्ड, शिक्षा सेवा आयोग, शैक्षिक जनशक्ति कार्यालय, दूर शिक्षालगायत शैक्षिक नीति र पाठ्यक्रम बनाउनेदेखि परीक्षा लिने, उपाधि दिनेसम्मका कार्यालय यहीँ छन् । शिक्षा सामग्री केन्द्र, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग, शिक्षा क्याम्पस, सरकारी आदर्श उच्च मावि, गैरसरकारी हर्मन माइनर स्कुल, उच्चमावि लगायतले सानोठिमीलाई शैक्षिक केन्द्र बनाएका छन् । यस्तै सीटीईभीटी, युसेप नेपाल, टीआईटीआई जस्ता प्राविधिक शिक्षाका निकाय यहीँ छन् । शान्त र उच्च स्थानका कारण मध्यपुर ठिमी बसोबासका लागि समेत प्राथमिकतामा पर्ने गरेको छ । उपत्यकाका अन्य भाग भरिएपछि अहिले यहाँका उर्वर भूमि मासेर सरकारले घडेरीका लागि ‘प्लटिङ’ गरिरहेको छ । यति महत्त्वको ठाउँमा दिनमा कति मानिस ओहोरदोहोर गर्छन् होला, सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । भक्तपुरबाट सानोठिमी, कोटेश्वर हुँदै बागबजार, लगनखेल, नयाँ बसपार्क (गोंगबु) तीन रुटमा गाडी चल्छन् । सुरु गरौं पहिलो स्टेसन भक्तपुर बसपार्कबाट । भक्तपुर सल्लाघारी, निकोसेरा हुँदै ल्याएर ठिमीमा केहीबेर थन्क्याउने (स्टार्ट नै बन्द गरेर राख्ने) परम्परा वर्षौंदेखि कायम छ । त्यहाँ पुरानो बाटो बस सेवा समितिको शाखा छ । सामान्यतया भक्तपुरबाट काठमाडौं जानेले पुरानो गाडी चढ्ने बाध्यता पर्दैन । यो रुट अलि लामो पर्छ । भक्तपुरबाट चढ्नेहरू प्रायः ठिमी सानोठिमी वा पेप्सीकोलासम्मकै हुन्छन् । ठाउँ वा बसको भेउ नपाउनेहरू परे भने मात्र हो, नत्र अरनिको राजमार्गवाला रुट (नयाँ बाटो) कै छोटो र सहज हुन्छ । भक्तपुरबाट आएको गाडी ठिमीमा आएर पाँच दश मिनेट रोकिने गर्छ । ठिमीलेलाई लिएर आएको बस पुनः सानोठिमीमा आएर कम्तीमा १०/१५ मिनेट रोक्ने चलन छ । शैक्षिक क्षेत्रको ओह्रालो झरिरहेका देखुञ्जेल गाडी गुड्ने नाम लिँदैन । आएजति हाल्नैपर्ने, गाडीमा खाँद्नै पर्ने । मान्छेलाई इँटा चाङ लगाएजस्तो एक लहर उत्तर फर्कन र अर्को लहरलाई दक्षिण फर्कन लगाइन्छ । एक लहर मुस्किलले उभिन मिल्ने ठाउँमा दुब्ला पातला परे भने त हो मोटाघाटा परे भने साह्रै सास्ती हुन्छ । खलासीको निर्देशन अनुसार भनेको ठाउँमा पुगेन र फर्किएन भने यात्रुले दुर्व्यवहार खेप्नुपर्ने हुन्छ । भित्र पुगेर घँचेड्ने, बाहिर झ्यालबाट आधा ज्यान भित्र पसेर यात्रुलाई तान्ने, घोक्र्याउने जस्ता व्यवहार त यहाँका यात्रुलाई पचिसकेको छ । नियमित यात्रु परे भने पहिल्यै कुनामा पुगिहाल्छन् । नयाँ वा कहिलेकाहीँ चढ्ने यात्रु यहाँको चलन बुझ्दैनन् । खलासीको हिंसा खेप्छन्, बिचरा ! ‘धेरै नरोकौं न, ‘जाऊँ न !’ भन्ने यात्रुका लागि रेडिमेड जवाफ खान्छन्- ‘ढिलो हुनेले कार किन्नुपर्छ वा ट्याक्सी चढेर जानुपर्छ । लोकल बसमा चढे’सी यस्तै हो ।’ यस्तो सुनेपछि यात्रुले के भन्ने ! विवाद गर्न लाग्नुभयो भने ड्राइभर, खलासी झन् तल्लो स्तरको गालीमा उत्रिन्छन् । अरिङ्गालको गोलामा ढुङ्गा हाने जस्तै ! चुल्ठे-मुन्द्रे खलासी कतिपय स्थितिमा हातै हाल्न समेत पछि पर्दैनन् । खलासी बन्न ‘यात्रुलाई राम्रो व्यवहार गर्नुपर्छ’ भन्ने जान्नुपर्दैन । मानिसलाई पीडा दिएर भरे साहुलाई कति धेरै बुझाउन सकिन्छ भन्ने एक मात्र ध्येय हुन्छ । आम्दानी बढाउन सके आफ्नो गोजी पनि त्यही अनुसार भरिने हो । टेक्ने ठाउँ कता हो ? समाउने ठाउँ कहाँ हो ? एउटाले अर्काको खुट्टा कुल्चेको छ । अर्कोको कुहिनोले तेस्रोको चिउँडोमा दनक दिएको छ । बस्नेलाई समेत सुख छैन । कुमले बडेमानको नितम्बको भार थेग्नुपर्छ । त्यसमाथि थोत्रा स्पीकरमा बज्ने अश्लील ‘आइटम’ गीतले दिक्क पारिरहेको हुन्छ । जाडो महिनामा त तैबिसेक । गर्मीमा त बेहाल हुन्छ । सबै सहनशील हुँदैनन् । एउटाले अर्कोलाई छुस्स छुन हुन्न कराइहाल्छन् । खलासीको रिस सहयात्रीलाई पोख्छन् । कहिलेकाहीँ नियतवश गरिएका यौन दुर्व्यवहार पनि पचाउनुपर्छ । भाडामा एकरूपता छैन । चढेपछि १५ रुपैयाँ । सामान्यतया सानोठिमीबाट बबरमहल कटेपछि २० रुपैयाँ लिइन्छ, तर अनुहार हेरेर । नियमित यात्रुलाई पो भाडादर थाहा हुन्छ । नयाँ यात्रु पर्‍यो, भाडा सोध्यो भने ठगियो भन्ने जाने हुन्छ । बानेश्वरबाट सानोठिमी आएको २० ठटाएको देखेको छु । कार्ड देखाउँदा पनि कोटेश्वरदेखि सीटीईभीटीसम्मको १५ लिएको भेटेको छु । यहाँभन्दा धेरै पछि बनेका शहरमा भने जस्ता सुविधाजनक गाडी चल्छन् । एउटा भीड भए अर्कोमा, पहिलोमा चढ्न मन नलागे दोस्रो । छानीछानी सुविधा पाइन्छ । यहाँ भने अझै थोत्रा, साँघुरा पुराना मिनीबस (केहीलाई छोडेर) चल्दै छन् । पहिले-पहिले अन्य समितिका गाडी (माइक्रो, टेम्पो आदि) चलाउन नखोजिएको पनि होइन । चलेको दिनमै फोरेर चकनाचुर पारिन्छ । प्रशासनले केही गर्दैन । व्यवसायीकै पक्षपोषण गर्छ । त्यसैले जोखिम मोल्न कसैले आँट गर्दैन । पञ्चायती व्यवस्था समाप्त भई प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र हुँदै गणतन्त्र आएको पनि दशक हुन लागेको छ, पुरानो बाटोको सार्वजनिक यातायात ४६ सालभन्दा अघिको जस्तै छ । दुर्गम जिल्लामा प्रतिपर्धाका आधारमा गाडी चल्न थालिसके । तर, काठमाडौं उपत्यकाको नगरपालिका, राजधानीबाट केही किलोमिटरको दूरीमा रहेको ठाउँको सार्वजनिक यातायातको अवस्था यस्तो छ । *** बृहत् नेपाली शब्दकोषले ‘नरक’को अर्थ अर्को पनि दिएको छ, दुःखसाथ जीवनयापन गर्नुपर्ने ठाउँ; पीडा वा कष्ट हुने हुने ठाउँ । यस अर्थले पनि म र म जस्ता हजारौंले दिनहुँ नरकयात्रा गर्दै आएका छौं । यो यात्रा अझै कति वर्ष जारी रहने हो, जिल्ला प्रशासन, मध्यपुर ठिमी नगरपालिका र नौ नम्बरका व्यवसायी बाहेक अरु बेखबर छन् ! (धिताल टेलिभिजनकर्मी हुन् ।)  
Opinion
false
[ 0, 5204, 5370, 62, 3458, 556, 422, 668, 13100, 157, 69, 705, 11597, 12466, 91, 264, 45, 62, 12736, 6, 923, 726, 20, 3758, 264, 45, 257, 29, 5547, 62, 517, 7342, 3211, 12330, 1124, 12, 2855, 180, 16424, 379, 1148, 6349, 6, 923, 1472, 5406, 69, 1622, 1930, 5, 923, 15, 2204, 13, 300, 62, 12736, 12, 3053, 7718, 60, 276, 2128, 786, 121, 2611, 1922, 168, 118, 307, 793, 239, 1556, 2018, 10628, 49, 72, 3156, 1930, 121, 62, 18258, 96, 12857, 8, 60, 13771, 14042, 1076, 91, 5922, 45, 3448, 13, 5, 1457, 18, 8838, 444, 16265, 44, 574, 2832, 10628, 410, 3768, 497, 5589, 7, 105, 1623, 121, 74, 519, 2018, 3053, 13134, 7945, 6160, 131, 10491, 1115, 350, 3156, 1930, 7, 377, 1584, 702, 104, 300, 15940, 69, 5411, 161, 5, 389, 689, 5239, 161, 5, 307, 7975, 46, 351, 18895, 254, 58, 299, 11408, 83, 435, 135, 4109, 220, 4298, 8872, 341, 923, 11644, 30, 12, 66, 5, 585, 927, 60, 1036, 69, 1430, 7143, 7, 665, 9667, 11, 1914, 2989, 280, 458, 10985, 191, 869, 13868, 3144, 38, 5, 12587, 67, 103, 6927, 57, 11478, 217, 2012, 168, 118, 17594, 15, 13100, 157, 12164, 135, 126, 9280, 4434, 1376, 66, 5, 223, 7945, 12434, 1272, 6297, 3053, 185, 145, 11817, 6, 4461, 756, 8599, 23, 5547, 1753, 15, 488, 96, 45, 3808, 15519, 5, 5204, 4315, 62, 16510, 14246, 697, 2900, 12, 435, 1607, 12711, 1772, 264, 3875, 6200, 536, 6540, 2862, 442, 59, 1166, 6705, 59, 1436, 264, 62, 19592, 2124, 639, 350, 8910, 30, 8155, 60, 264, 45, 62, 13145, 99, 2324, 4058, 3849, 161, 121, 29, 5463, 549, 1302, 685, 330, 10611, 12434, 1272, 300, 6350, 2756, 5646, 6675, 941, 10889, 1359, 7, 276, 938, 682, 11456, 300, 3163, 13507, 30, 927, 924, 5, 916, 9666, 3077, 23, 665, 9667, 11, 2744, 1524, 11, 136, 225, 266, 188, 272, 33, 474, 98, 1132, 5, 21468, 85, 7362, 11586, 15, 1275, 450, 536, 340, 483, 310, 5, 677, 6420, 3063, 66, 5, 15632, 18, 509, 7945, 1032, 646, 312, 11817, 882, 66, 50, 188, 70, 552, 9667, 4487, 11, 1505, 10218, 1449, 4022, 481, 12408, 5, 21897, 39, 7065, 4369, 969, 92, 16417, 4369, 469, 70, 5096, 788, 1679, 92, 4086, 34, 50, 8927, 33, 9688, 410, 6511, 135, 1902, 4619, 927, 1198, 13812, 5, 2217, 966, 17, 502, 2217, 39, 7065, 4369, 969, 8, 3868, 14, 11628, 71, 323, 7, 828, 153, 8586, 3402, 16417, 77, 10196, 52, 183, 157, 1283, 1175, 7, 4086, 3779, 92, 611, 70, 6993, 16417, 6, 7217, 4480, 3488, 5, 13318, 1951, 9, 13824, 33, 68, 770, 264, 4086, 25, 50, 8927, 33, 2294, 25, 11, 16417, 4539, 4480, 3488, 83, 14335, 1452, 5, 274, 16264, 12330, 1124, 585, 6143, 1078, 612, 77, 1383, 1403, 12395, 17, 17694, 6, 219, 4282, 7, 18895, 7, 1078, 12330, 1124, 309, 19651, 1031, 52, 266, 646, 25, 262, 13771, 8312, 726, 646, 882, 27, 5, 633, 12, 89, 5204, 60, 1295, 90, 112, 5, 307, 471, 46, 4305, 18895, 341, 11, 6780, 223, 646, 160, 4735, 96, 668, 5, 1285, 1472, 307, 793, 629, 239, 18895, 191, 27, 5, 43, 615, 307, 1285, 37, 17820, 10296, 689, 3456, 13, 5, 307, 1200, 7, 5157, 76, 11038, 1072, 1053, 239, 9, 1072, 1388, 7, 307, 162, 6288, 1096, 2652, 4301, 6136, 307, 700, 1096, 427, 9, 5157, 356, 132, 1072, 705, 7, 1454, 189, 5968, 239, 9979, 27, 5, 307, 953, 11038, 966, 1880, 6288, 307, 1534, 7, 414, 2035, 375, 3782, 7, 5192, 6412, 2110, 5993, 23, 18, 1781, 7, 375, 8, 657, 692, 11, 18895, 14, 1096, 361, 2045, 27, 5, 726, 13328, 34, 255, 2271, 681, 7, 1615, 1362, 131, 36, 7, 5561, 2836, 681, 2836, 519, 973, 9500, 1221, 9979, 27, 5, 3791, 9, 375, 598, 12, 95, 16264, 12330, 1124, 1387, 12, 19, 103, 3676, 177, 28, 13, 5, 7184, 152, 448, 1669, 5367, 114, 2018, 11184, 2249, 43, 4733, 142, 16967, 12, 19, 62, 5331, 6826, 45, 699, 13, 5, 943, 4358, 6, 491, 1161, 465, 1069, 20885, 890, 6979, 727, 69, 1317, 24, 363, 5, 1031, 17, 18895, 7, 9324, 309, 8872, 7, 18421, 7, 94, 7772, 77, 1352, 836, 2061, 52, 173, 6349, 8, 923, 1100, 3065, 5, 206, 3376, 113, 8851, 1031, 7772, 17, 5, 1031, 19651, 7, 5114, 4733, 33, 309, 3132, 12330, 1124, 8, 13985, 13484, 3050, 77, 6037, 3441, 37, 538, 109, 810, 52, 1173, 13771, 659, 13, 5, 621, 1078, 612, 556, 162, 955, 524, 13, 5, 4407, 1031, 17, 106, 341, 11, 1078, 923, 10149, 3091, 2543, 5, 21, 6349, 2036, 402, 664, 5, 1031, 17, 10149, 49, 3206, 12330, 1124, 18895, 50, 17694, 6, 219, 116, 96, 583, 5, 927, 50, 556, 6, 4397, 615, 3867, 49, 1777, 29, 90, 649, 6228, 13726, 2670, 2709, 6349, 77, 7624, 612, 52, 10, 96, 2645, 9, 727, 78, 5, 1031, 17, 123, 923, 12330, 1124, 8, 1440, 311, 1856, 2012, 17190, 578, 5, 12330, 1124, 11, 14, 351, 123, 556, 1298, 18895, 8, 1440, 2031, 217, 182, 4830, 2012, 6081, 1328, 13, 5, 1096, 641, 832, 9281, 7440, 9415, 3063, 4396, 18112, 923, 13100, 157, 7125, 23, 5, 1063, 5463, 9013, 7883, 7, 8838, 9666, 3077, 979, 177, 5, 6200, 11431, 17101, 4055, 1093, 26, 5522, 451, 6092, 9, 258, 5522, 14, 420, 6092, 14456, 5, 26, 5522, 8203, 11, 9391, 2860, 491, 14326, 219, 2411, 219, 1777, 29, 60, 20, 14155, 2478, 33, 1777, 29, 7800, 7945, 78, 5, 665, 9667, 6, 730, 92, 639, 491, 1485, 23, 9, 5279, 23, 29, 1958, 11, 10611, 12434, 1272, 78, 5, 477, 2263, 1914, 5847, 30, 10050, 7, 488, 6986, 17, 1402, 1023, 477, 6516, 18, 1958, 14, 13095, 7, 5306, 3533, 3050, 519, 1524, 60, 2018, 1958, 14, 9295, 4615, 13, 5, 1277, 1958, 1777, 29, 10739, 11543, 8080, 17423, 5, 94, 50, 7116, 10149, 1958, 2128, 1328, 13746, 1930, 5, 665, 9667, 6, 2020, 6160, 131, 11637, 453, 16875, 264, 62, 10669, 12847, 44, 848, 10, 23, 7, 8207, 9903, 10, 23, 264, 45, 53, 1958, 12, 19, 4894, 1640, 2480, 1587, 837, 3065, 70, 62, 2359, 3503, 40, 11, 2007, 350, 6164, 50, 6675, 3696, 18, 9754, 5, 875, 59, 556, 8, 3696, 45, 398, 726, 20, 300, 223, 14294, 1958, 11, 105, 53, 264, 989, 24, 2279, 2520, 29, 12895, 7, 665, 9667, 2896, 3017, 6374, 3741, 8, 7241, 5519, 5, 20775, 6, 10684, 8, 4454, 9816, 487, 264, 1806, 1312, 7636, 70, 1520, 3491, 30, 665, 9667, 824, 5281, 536, 69, 9013, 103, 186, 2543, 310, 5, 665, 9667, 756, 62, 8773, 9014, 14, 269, 1524, 1192, 45, 53, 481, 1018, 10656, 5, 4486, 2391, 1322, 7282, 11698, 14, 465, 85, 6010, 363, 53, 26, 90, 15898, 78, 5, 1470, 1552, 2129, 54, 1262, 535, 15, 516, 92, 1669, 574, 20, 5, 13507, 30, 927, 4811, 20, 121, 967, 623, 927, 1194, 20, 121, 102, 11, 9445, 3163, 20117, 30, 6, 13, 5, 258, 6, 18079, 65, 11, 725, 6, 1718, 5287, 2742, 8, 512, 23, 44, 245, 13, 5, 585, 14, 103, 1947, 104, 5, 13460, 11, 6430, 30, 1296, 6, 330, 84, 2541, 6, 4274, 16551, 1359, 5, 7314, 9243, 7974, 4559, 2403, 18, 8, 18143, 30, 7224, 5512, 6922, 61, 45, 9085, 9681, 18291, 6, 78, 5, 3202, 1763, 60, 8640, 749, 12238, 5, 3711, 8, 60, 1250, 3565, 78, 5, 82, 5947, 2885, 4044, 5, 102, 11, 258, 14, 682, 11008, 682, 23, 4515, 272, 818, 17423, 5, 665, 9667, 6, 3255, 17141, 14, 7291, 3065, 5, 7116, 7097, 5409, 1142, 876, 10611, 15, 16310, 1359, 5, 5772, 18684, 104, 5, 3696, 135, 299, 322, 5, 4407, 18895, 17, 20125, 3012, 2936, 323, 322, 9282, 7, 47, 3125, 3447, 5, 1277, 1958, 14, 941, 17492, 433, 78, 5, 94, 1958, 1750, 21, 7, 3018, 18033, 29, 5795, 855, 53, 341, 78, 5, 9033, 17, 18895, 123, 323, 10, 780, 166, 2946, 6251, 682, 5, 3189, 4396, 2629, 15, 9324, 132, 13328, 34, 255, 2271, 681, 2364, 299, 656, 5479, 6, 682, 5, 242, 168, 85, 186, 1265, 4530, 29, 519, 751, 9974, 923, 1100, 3065, 5, 102, 3905, 99, 258, 8, 7, 113, 8, 10889, 221, 8547, 308, 5, 13, 3890, 178, 3890, 751, 847, 5, 242, 29, 544, 9243, 7974, 7, 10, 15908, 18, 33, 2080, 10577, 5291, 77, 10887, 14, 3257, 52, 8881, 27, 5, 466, 70, 8136, 152, 1199, 923, 77, 8, 435, 11168, 7, 17674, 378, 52, 2894, 18906, 593, 15, 386, 5, 2464, 5833, 5171, 4433, 12840, 252, 3572, 18, 1521, 1646, 5, 786, 11, 72, 4167, 5, 784, 96, 21292, 578, 5, 383, 2136, 10, 10501, 450, 938, 7630, 4167, 5, 9198, 179, 2552, 568, 2680, 7, 2143, 309, 1576, 123, 15, 1310, 67, 288, 379, 1078, 612, 6, 176, 981, 5789, 586, 168, 234, 6, 487, 13, 5, 5256, 328, 484, 3745, 2921, 12, 393, 923, 5406, 10521, 5, 274, 106, 6354, 8234, 595, 17, 72, 1136, 6, 3713, 8, 35, 6297, 176, 981, 6, 265, 223, 13, 5, 21897, 7065, 39, 4369, 969, 11, 5110, 18, 44, 45, 6, 469, 258, 15, 245, 379, 1715, 2138, 15553, 528, 927, 1198, 2391, 50, 7330, 40, 40, 927, 5, 42, 469, 11, 15, 74, 9, 74, 519, 3944, 11, 8312, 16417, 4539, 71, 254, 922, 5, 21, 646, 544, 465, 80, 355, 791, 649, 79, 786, 7, 16264, 12330, 1124, 275, 9, 1309, 534, 12, 784, 1472, 677, 1250, 10569, 27, 264, 77, 2350, 4336, 2329, 2913, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,380
10,380
कुनै समय सरकारले सहकारीलाई तीनखम्बे अर्थनीतिको एक हिस्सा बनायो । त्यसपछि धमाधम सहकारी संस्थाहरु खुल्ने क्रम पनि उर्लियो । त्यसैलाई केही व्यक्तिले ठगीको माध्यम बनाए । सुधीर बस्नेतको ओरेन्टल को-अपरेटिभ सहकारी पनि त्यसैमध्येको एक हो । ओरेन्टलबाट ठगिने ११ हजार जना पीडितहरुमा म पनि पर्छु । सो संस्थाले ०५३ सालमा दर्ता भई देशका प्रमुख शहरमा १३ वटा शाखा विस्तार गरेको थियो । संस्थाले ०६९ साउनदेखि करिब ११००० बचतकर्ताहरुको रगत-पसिनाको कमाइ लगभग चार अर्ब रुपैयाँको सावा-ब्याज भुक्तानी दिएको छैन । ओरेन्टलले साना बचतकर्तालाई बैंकिङ सुविधा प्रवाह गरी संकलित निक्षेप सामूहिक हितका लागि खर्च गरी आर्जित नाफा र लाभांश समान रुपमा वितरण गर्ने उद्देश्य बोकेको थियो । तर, उचित नियमनको अभावका कारण उद्देश्य विपरीत निक्षेप रकमको दुरुपयोग गरी जोखिमपूर्ण लगानी, रकमको हिनामिना कार्यले संस्था नै धराशायी भयो । यसले गर्दा हामी हजारौं व्यक्ति र हामीसँग आश्रति परिवारका लाखौं जनको बिचल्ली भएको छ । आखिर गणतन्त्रमा जनताको नियति यस्तै हो त ? हजारौं जनताको धनसम्पत्ति खुलेआम लुट भइरहँदा पनि हाम्रा जनप्रतिनिधि मूकदर्शक बनेका छन् । जनताका दुःखमा साथ दिनु त कहाँ-कहाँ, उल्टै सहकारी ऐनलाई घेराबन्दी गर्न समेत पछि परेनन् । दुष्टताको पनि हद हुन्छ नि ! सहकारीका अभियन्ताहरूले मलाई बारम्बार भन्ने गर्नुहुन्छ, ओरेन्टल सहकारी नै होइन । के हो त ओरेन्टल को-अपरेटिभ ? हामीलाई जवाफ चाहियो । हामीले देखेको त सहकारी ऐन ०४८ अन्तर्गत इजाजत प्राप्त गरी ०५३ सालमा दर्ता नम्बर २३६ मा दर्ता भएको हो । मान्यवरहरुले बारम्बार के आधारमा ओरेन्टल सहकारी होइन भन्छन् ? बुझ्न सकिएको छैन । हजारौं नेपाली जनता ठगिएको यो घटना राष्ट्रिय स्तरमै सबैभन्दा ठूलो वित्तीय अपराध हो । हाम्रा राजनीतिज्ञहरुले किन यस्ालाई सामान्य मान्छन् ? अपराधीलाई किन संरक्षण दिइन्छ ? यो समस्याको समाधानका लागि कुनै पनि निकायले प्रभावकारी कदम चालेको छैन । त्यो दिन कहिल्यै पनि भुल्न सक्दिनँ, जुन दिन हामी ओरेन्टल पीडितहरु प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउन बालुवाटार गएका थियौं । त्यहाँ पुग्दा महसुस भयो, प्रधानमन्त्री भनेको त जनताको होइन, कार्यकर्ताको मात्र पो रहेछन् । हामीले प्रधानमन्त्रीलाई भेट्न समेत पाएनौं । ज्ञापनपत्रबाट आफ्नो पीडा सुनाउन नपाउँदाको पीडा हामीले सडकमै बसेर पोख्न थाल्यौं । त्यही बेला सुरक्षाकर्मी आए, हामीलाई धकेलाधकेल गरेर गाडीमा हालेर लगे । त्यहाँ वृद्धवृद्धा पनि थिए, सबै जना आत्तिएर रोइकराई गरिरहेका थिए । ती आमाबुबालाई अत्याचार गरेको देखेर मेरो पनि आँखा नरसाई रहन सकेन । देशको कानून देख्दा निकै दया लागेर आउँछ । हाम्रो माग नै के छ र ? हामीले आफ्नो बचत रकम त मागेका हौं, जुन हामीले ओरेन्टलमा लगानी गरेका थियौं । हामीले सरकारको ढुकुटी त पक्कै खोजेका होइनौंै । ०७० मंसिरमा गठित समस्याग्रस्त सहकारीहरुको छानबिन गर्न जाँचबुझ आयोग गठन भयो । उसले प्रतिवेदन पनि बुझायो, त्यही अनुसार ऐन अघि बढाउँदै फेरि संशोधनमा पनि ल्याइयो । आयोगका प्रमुख गौरीबहादुर कार्कीको प्रतिवेदनले परिच्छेद १६ छुटाउन नहुने भने पनि त्यो छुटाइएको छ । समेट्न नहुने कुरा भने कायम राखिएको छ । यस्तो किन ? सहकारीलाई जनता लुट्ने संस्थाको रुपमा विकास गर्नै खोजिएको हो ? हाम्रा सहकारी अभियन्ताहरुले जवाफ दिऊन् । यस्तै किसिमको ब्रह्मलुट गर्दै जाने हो भने देशको तीनखम्बे अर्थनीतिले चरम संकट निम्त्याउनेछ । अब नयाँ सहकारी ऐन पीडितलाई सम्बोधन गर्ने गरी र सहकारीका ठगहरुलाई तह लगाउने खालको आउनुपर्छ । सहकारी पीडितहरुले न्याय नपाएसम्म म आवाज उठाइरहनेछु । ठगीमा परेका आमा-बुबाहरुको अनुहारमा मुस्कान फिर्ता नभएसम्म उहाँहरुको प्रत्येक लडाइँमा साथै हुनेछु । पीडितले चाँडै न्याय पाऊन् भन्दै हाम्रा सहकारी अभियन्ताहरुलाई पनि खबरदारी गर्न चाहन्छु ।
Opinion
false
[ 0, 75, 137, 142, 1007, 14, 173, 552, 11618, 469, 9986, 6, 26, 4617, 4908, 5, 543, 6988, 1007, 6031, 6791, 1544, 15, 5297, 59, 855, 5, 861, 14, 72, 2394, 4840, 6, 1743, 2489, 5, 381, 3274, 18, 3130, 6, 7392, 4327, 59, 10, 6, 3669, 4774, 7274, 1007, 15, 861, 562, 6, 26, 20, 5, 7392, 4327, 59, 17, 5795, 574, 348, 93, 174, 1246, 608, 74, 15, 664, 97, 5, 194, 2286, 9040, 2215, 673, 601, 568, 1190, 110, 4530, 582, 224, 524, 782, 28, 38, 5, 2286, 10, 722, 13855, 701, 132, 499, 348, 6838, 2771, 1631, 199, 2312, 70, 131, 5230, 33, 6, 7050, 1685, 304, 557, 322, 6, 1126, 462, 10182, 1407, 167, 2609, 245, 104, 5, 7392, 4327, 6267, 1203, 2771, 1631, 14, 5898, 751, 2211, 57, 10, 11365, 5150, 2871, 10987, 19, 415, 57, 326, 11201, 2425, 9, 8737, 1745, 88, 572, 25, 1463, 3284, 38, 5, 274, 1808, 5499, 6, 1240, 12, 95, 1463, 4829, 5150, 335, 6, 2917, 57, 13077, 396, 7, 335, 6, 14598, 210, 11, 570, 37, 20634, 163, 5, 438, 150, 155, 3944, 530, 9, 7430, 326, 7482, 650, 2733, 6338, 662, 6, 17201, 16, 13, 5, 4460, 1576, 8, 779, 15640, 726, 20, 60, 121, 3944, 779, 1275, 6470, 8924, 19028, 5575, 17089, 15, 1041, 2671, 5796, 44, 12854, 1265, 27, 5, 4097, 1715, 8, 246, 1068, 60, 1194, 70, 6274, 7, 10, 9791, 1007, 803, 14, 19385, 24, 103, 186, 1777, 1930, 5, 14185, 1993, 15, 8615, 78, 330, 264, 1007, 12, 6881, 262, 377, 5448, 53, 5217, 7, 7392, 4327, 59, 1007, 37, 386, 5, 105, 20, 60, 7392, 4327, 59, 10, 6, 3669, 4774, 7274, 121, 928, 1587, 12253, 5, 334, 6251, 60, 1007, 803, 10, 722, 11374, 636, 11344, 193, 57, 9040, 2215, 673, 601, 534, 1016, 2674, 43, 601, 16, 20, 5, 16370, 259, 5448, 105, 393, 7392, 4327, 59, 1007, 386, 2022, 121, 1647, 2854, 104, 5, 3944, 39, 736, 5795, 593, 21, 573, 111, 3193, 191, 282, 218, 1269, 1291, 20, 5, 1041, 7724, 259, 350, 5158, 33, 14, 485, 12292, 121, 4468, 14, 350, 723, 9420, 121, 21, 6209, 925, 12, 19, 75, 15, 4152, 1568, 2668, 11934, 6, 104, 5, 115, 56, 1536, 15, 16486, 15949, 7, 253, 56, 155, 7392, 4327, 59, 1246, 55, 156, 14, 9235, 6010, 9416, 1236, 4945, 5, 621, 4027, 2182, 2806, 156, 639, 60, 779, 1074, 2180, 6, 90, 941, 4108, 5, 334, 156, 14, 3103, 103, 1545, 7400, 5, 9235, 17, 54, 2391, 10908, 11796, 6, 2391, 334, 226, 191, 1399, 7857, 5198, 4695, 5, 516, 260, 4736, 1063, 7, 928, 1281, 626, 219, 763, 10883, 109, 8838, 6540, 7789, 5, 621, 14449, 15, 1677, 82, 174, 18854, 18, 16560, 44, 4410, 882, 66, 5, 271, 15864, 14, 11627, 28, 2474, 229, 15, 1261, 10, 23, 18, 9467, 1574, 1999, 5, 817, 1371, 4554, 319, 7674, 3298, 1796, 5, 212, 263, 37, 105, 13, 9, 121, 334, 54, 2771, 335, 60, 14470, 4957, 7, 253, 334, 7392, 4327, 6457, 396, 48, 4945, 5, 334, 501, 11889, 60, 4340, 8522, 386, 848, 69, 5, 19985, 907, 8, 10, 3953, 200, 7936, 1007, 199, 2606, 24, 2687, 14644, 1490, 554, 163, 5, 1062, 1065, 15, 19632, 7, 516, 92, 803, 234, 9981, 704, 1003, 8, 15, 5804, 382, 5, 4757, 110, 7457, 576, 10744, 1065, 11, 18732, 709, 15323, 715, 29, 15, 115, 1608, 4061, 13, 5, 13072, 715, 83, 29, 659, 1064, 13, 5, 223, 350, 121, 1007, 14, 736, 5575, 461, 1900, 88, 76, 7117, 7854, 20, 121, 1041, 1007, 6881, 259, 1587, 1662, 4220, 310, 5, 726, 2516, 5190, 2224, 166, 71, 341, 20, 29, 817, 173, 552, 11618, 469, 9986, 11, 4967, 2665, 16716, 178, 5, 169, 94, 1007, 803, 1246, 14, 1149, 25, 57, 9, 1007, 12, 5795, 344, 690, 1162, 3057, 865, 1359, 5, 1007, 1246, 259, 1045, 7246, 116, 74, 1386, 15290, 7000, 2697, 5, 4840, 8, 584, 835, 70, 2061, 954, 199, 7507, 12938, 1226, 7771, 5069, 6, 774, 8603, 8, 230, 447, 97, 5, 1246, 11, 2287, 1045, 306, 5357, 310, 192, 1041, 1007, 6881, 344, 15, 14580, 24, 4110, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,381
10,381
लगभग दुर्इ वर्षपछि यसै हप्ता ती दिदीसँग भेट भयो । चिन्नै सकिनँ पहिला त । ओहो ! दुई बर्षमा यति धेरै परिवर्तन ? शरदीय आकाशमा खुलेकी जून जस्ती दिदी औंसीको अन्धकारमा रूपान्तरित भइछन् । ढकमक्क फूल जस्तो फक्रिएको उनको बैंस जरा काटिएको लालीगुलाफ झैं मुर्झाएछ । स्याउदाना गाला निचोरेको निबुवाजस्तै भएछ । “ओई राधा ! चिनिनौ मलाई ? के ट्वाल्ल परेकी ?” साँच्चै, एकछिन त ट्वाल्ट्वाल्ती हेरिरहें आँखै नझिम्क्याई । विश्वास गर्नै गारो पर्यो मलाई तिनै दिदी हो भनेर । (नाम र ठेगाना गोप्य राखिएको छ) उनको मुहारमा सदाबहार चम्किरहने मीठो मुस्कान देख्दा कहिलेकहिँ त खुब डाहा लाग्थ्यो मलाई । कति सुखी र खुशी मान्छे ! तनावले गिदी तातिएको बेला यिनै दिदीलाई सम्झेर बिस्तारै चिसिन्थें म । साँच्चै, सधैँ खुसी र सुखी देखिन्थिन् दिदी । तनको जति सुन्दरी मनको त्यतिकै कोमल थिइन् उनी । सबैलाई आफू जस्तै सम्झन्थिन् । दायाँबायाँ नसोची विश्वास गरिहाल्थिन् । विगतमा जस्तै कफी पिउँदै गफिन मन लाग्यो । तर दिदीले मानिनन् । निकै कर गरेपछि बल्लतल्ल कफी पिउन राजी भइन । मुखबाट शब्द निस्कनु अघि आँखाबाट तप्प तप्प आँसु पो झारिन् दिदीले । असमन्जसमा परेँ म । कफी पिउन कर गरेर गल्ती गरेको महशुस भयो । निकैबेरको रूवाईपछि सम्हालिदै भनिन्- “राधा ! यस समाजमा छोरी भएर जन्मनु अपराध रहेछ । दलितको कोखबाट जन्मनु अभिशाप रहेछ ।” “के भयो र दिदी ?” मेरो प्रश्नको जवाफ फेरी आँसुले दिन थालिन् । ओहो ! के भन्नु । कस्तो संकट ? बाह्य वातावरणमा बगेको चीसो सिरेटोसँगै मेरो मनको गहिराईमा पनि सिरेटो चल्न थाल्यो । जिज्ञासाले मन भरियो । “भन्नुस् न दिदी ! के भयो र त्यस्तो ? केही गर्न सक्थें कि मैले ।” यतिन्जेलमा कफी आइपुग्यो । “सब बर्बाद भो बहिनी बर्बाद । लोग्नेमान्छेको जात साँच्चै स्वार्थी हुँदोरहेछ । भवँराजस्तै । जुन फूल राम्रो देख्यो त्यसैलाई चुस्दै हिँड्ने । आखिर मेरो के दोष थियो र ? चुस्न जति चुसेर बीच सडकमा अलपत्र छोडिदियो मलाई ।” दिदीको अनुहारमा कठोर धर्साहरू देखिन थाले । “कस्तो प्रेमको नाटक गर्न जानेको ? त्यसलाई थाहा थिएन र म दलितकी छोरी हुँ भनेर ? गरिबकी छोरी हुँ भनेर ? त्यसले जति पढेकी छैन भनेर ?२१ औं शताब्दीमा जात केही होइन भन्यो । प्रेममा धनी-गरिब केही हुँदैन भन्यो । तिम्रो लागि घरपरिवार सब त्याग्छु भन्यो । तर अहिले मलाई त्यागेर गयो । पापी ! अधर्मी !!” “अनि अहिले के गर्दै हुनुहुन्छ त ?” नचाहँदा नचाहँदै पनि दिदीको घाउ कोट्याउन मन लाग्यो । “के गर्नु र ? काल पर्खदैँ छु ।” “शरीर पनि यस्तरी बिग्रिएछ…।” यो कस्तो समाज ? पुरूषको मात्रै हुन्छ इज्जत ? कथित उपल्लो जातको मात्रै हुन्छ प्रतिष्ठा ? धनी र पढेलेखेकाहरूको मात्रै हुन्छ मर्यादा ?संविधानमा लेखिएको शब्दले समाजमा खोइ के परिवर्तन आयो ? आज पनि समाजमा महिलामाथि अन्याय, शोषण, उत्पीडन कायमै छ “बिग्रदैंन त ? दुईचोटि त जबरजस्ती एबोर्सन गराए पापीले । आखिर मलाई धोका दिनलाई रहेछ । कोठाभाडा तिर्न नसकेर गार्मेन्टमा काम गर्न थालें । त्यहाँ पनि कहाँ कम थिए र गिद्दहरू ? एकजनाले जबर्जस्ती लुछ्न खोजेपछि त्यहाँ काम गर्नै छाडिदिएँ । गाउँमा नआऊ भने । मैले पोल खोल्छु भन्ने डरले होला । फेरि गाउँ जान पनि मन लागेन । घरबेटीले कोठाबाट  निकालिदिए । पछि मकै पोलेर बेच्न थालेँ । केही समय त सडकमै सुतेँ । उता गाउँमा फलानी पोइल गइछ, लोग्नेले छाडेपछि बेश्या भइछ भनेर हल्ला पिटाएछन् । कति सहनु राधा अत्याचार पनि ?” लामो सुस्केरा फालिन् दिदीले । “गाउँमा गएर त्यस पापीलाई पाता फर्काउनुपर्छ अब ।” आवेगमा बोलें म । “भैगो बहिनी । सम्भव छैन अब त्यो । गाउँमा मलाई बेश्यामा दर्ज गरिसके । अब मेरो कुरा कसैले सुन्दैन । उल्टै सबै मिलेर मलाई नै खेद्छन् त्यहाँ । यो जुनीमा न्याय पाउने आश छैन मलाई । किनकि म दमिनी हूँ । गरिब र अवला छु । यो समाज म जस्ताको पक्षमा बोल्छ र? भैगो राधा, अब मलाई बाँच्ने इच्छा छैन ।” दिदीको कुराले एकक्षण त म स्थिर भएँ । फूलजस्ती दिदीको बैंस चुस्ने भवँराको कथित भलादमी ब्यक्तित्व सम्झेर घृणा र आक्रोश एकसाथ बढेर आयो । दिदीको कुरा जतिजती सुन्दै गएँ त्यतित्यती छात्तीभित्र ज्वालामुखी विस्फोट होला जस्तो हुँदै गयो । सारै उकुस मुकुस भयो । बाहुनको छोरो । पढेलेखेको मान्छे । गाउँघरको हुनेखाने । त्यति मात्रै हो र ? अरूलाई शिक्षा दिने शिक्षक । ओहो ! कसरी सकेको होला यस्तो अपराध गर्न ? अपराध गर्ने अपराधी अहिले पनि  समाजमा सम्मानित जीवन बाँचिरहेको छ । तर, बिचरी दिदी यही समाजमा बेश्याको कलंक बोकेर मृत्यु पर्खिरहेकी छ । प्रश्न छ मेरो यस समाजलाई- “एउटी अवला नारीलाई न्याय दिलाउन सक्छौ समाज ?” कथित भलादमीलाई त्यतिबेला केही चाहिएन । केवल दिदीको बैंसभन्दा बाहेक । अहिले सब चाहिन्छ रे ! जात, बर्ग, शिक्षा, इज्जत… सब थोक । दिदीलाई बिबाह गर्दा उसको जात जान्छ रे ! बर्ग मिल्दैन रे ! इज्जत,प्रतिष्ठा खतम हुन्छ रे ! जबरजस्ती विवाहका लागि बाध्य पारे ऊ पनि मर्छ रे दिदीलाई पनि मार्छ रे ! यस्ता अपराधी ऊ त किन मर्छ र ? आफ्नो अपराध लुकाउन दिदीलाई चाहिँ मार्न सक्छ । त्यही डरले दिदीले सत्य कुरा सार्बजनिक गर्न पनि सक्नुभएको छैन । सम्झदा पनि शरीरभरि काँडा उम्रिएर आयो । एउटी नारीले विश्वासमा नै पुरूषलाई आफ्नो सर्वस्व सुम्पन्छिन् । आखिर संसार विश्वासमै त चलेको हुन्छ । विश्वास गरेर सर्वस्व सुम्पने नारीलाई पुरूषले विश्वासघात गरेभने बेश्याको बात लाग्ने । तर, त्यो विश्वासघाती पुरूषचाहिँ प्रतिष्ठित भइरहने ? यो कस्तो समाज ? पुरूषको मात्रै हुन्छ इज्जत ? कथित उपल्लो जातको मात्रै हुन्छ प्रतिष्ठा ? धनी र पढेलेखेकाहरूको मात्रै हुन्छ मर्यादा ?संविधानमा लेखिएको शब्दले समाजमा खोइ के परिवर्तन आयो ? आज पनि समाजमा महिलामाथि अन्याय, शोषण, उत्पीडन कायमै छ । दलितहरूमाथिको छुवाछुत र सामाजिक विभेद जस्ताको तस्तै छ । गरिबहरू हेपिएका हेपिएकै छन् । गाउँघरमा थाहा पाउलान् भनेर काठमाण्डौंमा कोठा खोजेर राख्दा र लामो समयसम्म कोठामा स्वास्नीको ब्यवहार गर्दा उसलार्इ केही अप्ठेरो भएन । उनको जात गएन । तर, अहिले दिदी अछुत भइन् । दिदीले छोएको पानी उसलाई नचल्ने भयो । हाय ! हाम्रो समाज । जवानी चल्ने पानी नचल्ने ! दलित हुनु अपराध हो ? राम्री हुनु अभिशाप हो ? यदि होइन भने किन आज मृत्यु खोज्दै काठमाण्डौंको सडकमा भौतारिन वाध्य छिन् यी दिदी ?हो, पक्कै पनि दिदीको पनि कमजोरी छ । पापीले बिछ्याएको पासोलाई पवित्र प्रेम सम्झेर स्वीकार गर्नु उनको कमजोरी नै हो । तर, अपराध भने पक्कै होइन । एउटी नारीले विश्वासमा नै पुरूषलाई आफ्नो सर्वस्व सुम्पन्छिन् । आखिर संसार विश्वासमै त चलेको हुन्छ । विश्वास गरेर सर्वस्व सुम्पने नारीलाई पुरूषले विश्वासघात गरेभने बेश्याको बात लाग्ने । तर, त्यो विश्वासघाती पुरूषचाहिँ प्रतिष्ठित भइरहने ? अपराध गर्ने पुरूष अनि अपराधी करार हुनु पर्ने चाहिँ महिला ? कसरी सहन सकिन्छ यस्तो अन्याय ? तर, बिडम्बना ! हाम्रो समाजमा यस्तै भइरहेको छ । नारी र पुरूषबिना श्रृष्टिको निरन्तरता सम्भव छैन । यो सार्वभौम सत्य हो । सार्वभौम सत्यलाई शब्दमा मात्र स्वीकार गर्दासम्म यो संसार सुन्दर बन्न सम्भव छैन । शब्द र कर्मको साम्यताले नै सुन्दर संसारको रचना सम्भव छ । निश्चय नै समाजमा सबै पुरूष खराब र सबै महिला असल हुँदैन । तर, हाम्रो समाज पुरूष प्रधान भएको कारण महिलामाथि पुरूष-सत्ता हावी छ । यो हाम्रो समाजको तीतो यथार्थता हो । समानताको नाममा समाजमा विकृति बढ्ने क्रम पनि जारी छ । असल संस्कारको अभावमा पुरूषप्रतिको वदलाभाव महिलामा बढिरहेको छ । हीनभाव र वदलाभावले समस्या सुल्झाउन भन्दा उल्झाउन सहयोग गर्छ । समभाव नै समस्या समाधानको सत्य-सूत्र हो । बदलाभाव बोकेर पुरूषलाई प्रताडित गर्दा क्षणिक आनन्द त प्राप्त होला तर समस्याको समाधान भने किमार्थ हुँदैन । प्रकृतिले मानवलाई मात्रै विशिष्ट प्रेमभाव प्रदान गरेको छ । विपरीत लिंगबीच हुने आकर्षणलाई मान्छेहरू प्रेमको रूपमा परिभाषित गर्छन् । जुन सत्य होइन । वास्तवमा साँचो प्रेममा स्वार्थ होइन केवल समर्पण हुन्छ; मृत्यु होइन केवल मुक्ति हुन्छ; बन्धन होइन केवल स्वतन्त्रता हुन्छ; प्राप्ति होइन केवल त्याग हुन्छ । कतिपय मान्छेहरूले प्रेमको नाममा पाप गरिरहेका छन् । यिनी दिदीमाथि पनि कथित भलाद्मीले प्रेमको नाममा गरेको पाप नै हो । पाप गर्नेले पापको सजाएँ पाउनै पर्छ । अन्यायमा परेकाले न्याय पाउनै पर्छ । र अन्य केही प्रसंग  बोक्सीको आरोपमा मानव मलमुत्र खुवाएर निर्घात पिटेर हत्या गरिएकी लक्ष्मी परियारले अझै न्याय पाउन सकेकी छैन । उनको आत्मा यतैकतै भडकिरहेको होला । लक्ष्मीले उनी दलित, गरिब र महिला भए वापत एकजना शिक्षकद्वारा पुरस्कार स्वरूप मृत्युदण्ड पाएकी थिइन् । लक्ष्मी दलित, गरिब र महिला नभएकी भए पक्कै पुरस्कार स्वरूप मृत्युदण्ड पाउने थिइनन् । केही समय अगाडि धरानको वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको गर्ल्स होस्टलमा ड्युटिमा रहेकी महिला सुरक्षा गार्डमाथि नेपालका एकजना प्रतिष्ठित कलाकारले यौन हिंसा गरेको समाचार  बाहिर आयो । तिनी पीडित महिला पनि आर्थिक रूपमा विपन्न थिइन् । जसको कारण  केही दिनपछि उक्त घटनालाई मिलापत्र गराइयो भन्ने थाहा भयो । समाजको डर देखाएर वा बिभिन्न प्रलोभनमा पारेर मिलापत्रको नाममा हाम्रा प्रहरीहरूले महिलाहरूलाई मृत्युपत्रमा हस्ताक्षर गराइरहेका छन् । अझ कतिलाई हस्ताक्षर गराउने हुन् । सायद त्यो कुरा भगवानलाई मात्र थाहा होला । अन्त्यमा जहिलेसम्म कानुनका रक्षकहरू नै भक्षक हुन्छन् , तहिलेसम्म समाजमा न्याय स्थापित हुँदैन । जहिलेसम्म जात, वर्ग, लिंग, क्षेत्र, भाषा, धर्म, समुदाय आदिको नाममा मान्छेले मान्छेलाई गर्ने विभेदकारी ब्यबहारको अन्त्य हुँदैन, त्यहिलेसम्म समाजमा मानवीय मूल्य स्थापित हुन संभव छैन । त्यसैले मानवमूल्ययुक्त समाज निर्माणको लागि सबै मानव मिलेर एउटा नयाँ महाअभियान पो चलाउने हो कि ?
Opinion
false
[ 0, 1685, 7365, 3120, 563, 1898, 271, 3374, 63, 1234, 163, 5, 9936, 69, 16362, 1418, 60, 5, 832, 1451, 264, 89, 6232, 943, 85, 470, 121, 7069, 439, 8585, 2165, 11, 98, 8145, 10, 13191, 3374, 16257, 6, 10275, 8, 19341, 1841, 956, 5, 21415, 44, 1318, 401, 1049, 3533, 593, 145, 3060, 3240, 6321, 12267, 6, 2752, 34, 2315, 219, 716, 5300, 7042, 5961, 474, 178, 5, 4837, 3117, 33, 14246, 330, 3802, 8155, 330, 220, 1159, 1597, 11075, 5, 213, 892, 255, 7822, 264, 3106, 483, 452, 377, 121, 105, 10, 166, 2345, 4298, 8169, 9763, 5660, 7, 10811, 60, 10, 166, 2345, 4802, 2345, 59, 5825, 8613, 5995, 141, 14664, 69, 10, 23, 1166, 1640, 2377, 7969, 5, 468, 7117, 1453, 18, 65, 4877, 377, 2963, 3374, 20, 185, 5, 77, 3458, 9, 5354, 4510, 1064, 13, 52, 145, 10473, 8, 20356, 10073, 8760, 9049, 12938, 4554, 883, 44, 11457, 60, 7022, 801, 702, 6819, 377, 5, 465, 6708, 9, 2044, 916, 264, 2244, 11, 4285, 1381, 2220, 84, 593, 260, 3968, 3374, 14, 9081, 4484, 1718, 5230, 15026, 74, 5, 5660, 7, 3216, 1423, 9, 6708, 3126, 9653, 3374, 5, 60, 23, 6, 812, 7196, 221, 6, 1047, 96, 8718, 1132, 126, 5, 1637, 592, 487, 8634, 9653, 5, 18267, 19252, 34, 468, 353, 3565, 9653, 5, 3526, 487, 7031, 1373, 8183, 4434, 483, 221, 1547, 5, 47, 3374, 11, 43, 708, 1930, 5, 319, 272, 741, 21015, 7031, 9249, 13706, 1841, 23, 5, 1963, 17, 761, 8750, 97, 234, 1261, 17, 60, 3593, 60, 3593, 8264, 941, 5397, 1516, 3374, 11, 5, 15222, 6949, 68, 8, 1777, 161, 74, 5, 7031, 9249, 272, 109, 3552, 28, 6231, 68, 163, 5, 319, 7362, 6, 6016, 6253, 135, 8466, 3819, 4914, 70, 213, 9156, 33, 264, 42, 1189, 829, 266, 406, 864, 1291, 1175, 5, 1455, 6, 11702, 17, 406, 864, 2813, 1761, 131, 1175, 995, 213, 626, 163, 9, 3374, 9763, 229, 609, 6, 1587, 2848, 8264, 11, 56, 10712, 5, 832, 1451, 264, 105, 2173, 5, 1184, 2665, 121, 4642, 8660, 11750, 9052, 1529, 409, 9581, 65, 241, 229, 221, 6, 18196, 8, 15, 409, 9581, 65, 5406, 3316, 5, 5439, 11, 221, 1669, 855, 5, 213, 437, 4172, 6220, 10, 23, 3374, 264, 105, 163, 9, 1028, 121, 72, 24, 16363, 141, 146, 257, 995, 943, 9714, 8, 7031, 17770, 5, 213, 68, 220, 14303, 1873, 2793, 14303, 5, 9074, 14565, 6, 2566, 5660, 2784, 34, 17903, 5, 10, 11518, 161, 431, 13473, 5, 253, 1318, 269, 18340, 861, 14, 1806, 68, 458, 9130, 5, 4460, 229, 105, 4455, 38, 9, 121, 19964, 812, 1806, 4733, 994, 1822, 4950, 4225, 12450, 377, 995, 3374, 6, 7507, 6784, 4495, 8592, 49, 3126, 1393, 5, 213, 44, 8126, 10963, 1893, 24, 341, 6, 121, 1050, 433, 924, 9, 74, 1455, 98, 829, 1273, 185, 121, 3267, 98, 829, 1273, 185, 121, 1938, 812, 6889, 98, 104, 185, 121, 7043, 733, 7861, 2566, 72, 386, 5076, 5, 9616, 2635, 70, 6961, 220, 72, 849, 5076, 5, 2545, 19, 6025, 2837, 4712, 3694, 5076, 5, 47, 114, 377, 15905, 2300, 5, 4086, 34, 264, 8650, 13173, 6630, 332, 213, 16325, 114, 105, 71, 1334, 60, 9763, 9365, 3906, 9365, 2846, 15, 3374, 6, 7441, 4929, 4202, 221, 1547, 5, 213, 626, 160, 9, 121, 2296, 8385, 1150, 161, 682, 995, 213, 367, 327, 18, 15, 42, 4182, 327, 10983, 178, 32, 7053, 21, 1184, 518, 121, 8518, 6, 295, 78, 10403, 121, 10, 8411, 12970, 2566, 6, 295, 78, 5615, 121, 2635, 9, 6889, 11, 4525, 12, 180, 295, 78, 5247, 121, 13323, 8, 2040, 761, 11, 1189, 17238, 105, 470, 1324, 121, 136, 15, 1189, 14331, 5123, 7, 6194, 7, 8523, 7889, 13, 213, 749, 4839, 1150, 141, 23, 60, 121, 89, 12199, 60, 8917, 11609, 65, 12533, 3865, 4086, 34, 11, 5, 4460, 377, 10836, 56, 14, 1175, 5, 2919, 8054, 5231, 8577, 14065, 3069, 8, 46, 24, 1393, 141, 5, 621, 15, 1194, 216, 66, 9, 4285, 4535, 49, 121, 1824, 11, 7944, 1876, 178, 450, 5712, 135, 621, 46, 7117, 5034, 15519, 5, 1733, 10, 23, 1066, 4220, 29, 5, 257, 5039, 4592, 3694, 53, 1951, 11, 668, 5, 704, 286, 481, 15, 221, 7626, 5, 19055, 11, 2919, 17, 5160, 91, 3490, 5, 186, 5637, 941, 11, 18, 5653, 1393, 161, 5, 72, 137, 60, 226, 191, 10969, 161, 5, 3367, 1733, 1378, 3890, 941, 6107, 8098, 8090, 9074, 11, 17237, 1250, 5455, 33, 1841, 178, 185, 4273, 8955, 33, 474, 956, 5, 465, 5947, 97, 7822, 11627, 15, 9763, 402, 381, 3403, 4343, 11573, 1516, 3374, 11, 5, 213, 12230, 1029, 291, 4086, 34, 14, 2411, 33, 8305, 1359, 169, 995, 19380, 8, 5411, 141, 74, 5, 213, 10177, 1352, 2793, 5, 1839, 104, 169, 115, 5, 1733, 377, 1250, 5455, 33, 8, 512, 4879, 9583, 5, 169, 229, 83, 938, 13318, 23, 5, 10, 9791, 82, 1543, 377, 37, 13705, 3065, 621, 5, 21, 253, 34, 8, 1045, 537, 5316, 104, 377, 5, 3244, 74, 8012, 1969, 10, 10139, 5, 3267, 9, 1633, 219, 682, 5, 21, 518, 74, 519, 6, 1216, 18162, 9, 675, 1976, 1352, 7822, 7, 169, 377, 12377, 2278, 104, 995, 3374, 6, 83, 11, 26, 7574, 60, 74, 5485, 7260, 5, 1318, 13191, 3374, 6, 3060, 3240, 19964, 30, 10, 11518, 161, 10816, 10, 8411, 789, 219, 270, 1124, 15789, 9081, 9893, 9, 9938, 26, 2138, 3743, 1324, 5, 3374, 6, 83, 812, 167, 667, 13318, 13382, 1047, 2368, 667, 13, 33, 7450, 527, 19481, 7059, 668, 401, 309, 2300, 5, 2336, 69, 580, 1225, 68, 918, 1225, 68, 163, 5, 5649, 6, 6796, 5, 6889, 11, 4525, 6, 916, 5, 14030, 6, 40, 10745, 5, 1047, 295, 20, 9, 121, 974, 14, 307, 189, 1135, 5, 832, 1451, 264, 497, 760, 668, 223, 1291, 24, 121, 1291, 25, 4468, 114, 15, 1189, 3078, 368, 8863, 1973, 13, 5, 274, 2755, 327, 3374, 430, 1189, 1250, 5455, 33, 6, 2376, 2831, 2452, 296, 20770, 98, 13, 5, 609, 13, 229, 42, 7248, 70, 213, 474, 615, 681, 1633, 219, 2105, 14, 1045, 6351, 14811, 518, 9763, 10, 8411, 789, 219, 270, 1124, 14, 2983, 72, 16856, 23, 5, 1939, 3374, 6, 3060, 3240, 168, 1472, 5, 114, 2837, 2880, 1512, 264, 2566, 7, 8542, 7, 4445, 10403, 32, 2837, 10808, 5, 3374, 14, 12610, 150, 1224, 2566, 1937, 1512, 264, 8542, 5261, 1512, 264, 10403, 7, 475, 5152, 33, 665, 84, 61, 78, 1512, 264, 8917, 820, 12, 19, 1782, 3586, 1517, 15, 3716, 178, 1512, 3374, 14, 15, 43, 12260, 1512, 264, 515, 4468, 1517, 60, 350, 3716, 178, 9, 121, 54, 1291, 8071, 3374, 14, 2422, 6196, 542, 5, 516, 1951, 11, 3374, 11, 1258, 83, 6172, 24, 15, 10, 14045, 104, 5, 3354, 581, 15, 1377, 3493, 11611, 6742, 18, 2063, 1324, 5, 8470, 2105, 11, 468, 8, 37, 8518, 14, 54, 18369, 381, 2764, 23, 10001, 5, 4460, 2521, 468, 191, 60, 2464, 78, 5, 468, 109, 18369, 381, 2764, 297, 2105, 14, 8518, 11, 468, 5105, 120, 7163, 1250, 5455, 33, 6, 11595, 770, 5, 274, 115, 468, 5105, 34, 8518, 4611, 7407, 14026, 121, 21, 1184, 518, 121, 8518, 6, 295, 78, 10403, 121, 10, 8411, 12970, 2566, 6, 295, 78, 5615, 121, 2635, 9, 6889, 11, 4525, 12, 180, 295, 78, 5247, 121, 13323, 8, 2040, 761, 11, 1189, 17238, 105, 470, 1324, 121, 136, 15, 1189, 14331, 5123, 7, 6194, 7, 8523, 7889, 13, 5, 1455, 49, 7491, 15994, 9, 243, 2970, 519, 6, 13878, 13, 5, 3267, 49, 1391, 131, 1376, 1391, 131, 2028, 96, 27, 5, 12709, 433, 5564, 219, 310, 185, 6139, 8, 2919, 12038, 7176, 9, 402, 3464, 4333, 14216, 6, 18633, 150, 4541, 1698, 72, 11246, 1452, 5, 145, 2566, 1533, 23, 5, 274, 114, 3374, 17113, 6128, 5, 3374, 11, 8344, 387, 2407, 18634, 163, 5, 2127, 119, 264, 212, 518, 5, 5639, 34, 3149, 387, 18634, 264, 1455, 411, 1291, 20, 121, 17835, 411, 2813, 1761, 131, 20, 121, 548, 386, 29, 350, 136, 296, 5424, 6139, 6, 1822, 21058, 23, 11264, 1316, 208, 3374, 121, 1451, 7, 4340, 15, 3374, 6, 15, 3559, 13, 5, 4086, 34, 11, 13779, 8222, 1915, 65, 14, 2760, 752, 9081, 1697, 160, 145, 3559, 37, 20, 5, 274, 1291, 29, 4340, 386, 5, 8470, 2105, 11, 468, 8, 37, 8518, 14, 54, 18369, 381, 2764, 23, 10001, 5, 4460, 2521, 468, 191, 60, 2464, 78, 5, 468, 109, 18369, 381, 2764, 297, 2105, 14, 8518, 11, 468, 5105, 120, 7163, 1250, 5455, 33, 6, 11595, 770, 5, 274, 115, 468, 5105, 34, 8518, 4611, 7407, 14026, 121, 1291, 25, 8518, 276, 4468, 4932, 411, 177, 2422, 188, 121, 497, 5947, 363, 223, 5123, 121, 274, 18316, 264, 212, 1189, 726, 417, 13, 5, 2105, 9, 8518, 5049, 10990, 5938, 6, 2620, 1839, 104, 5, 21, 11339, 1258, 20, 5, 11339, 1258, 14, 8069, 90, 1697, 150, 116, 21, 2521, 1179, 756, 1839, 104, 5, 761, 9, 2179, 6, 18346, 8338, 37, 1179, 5141, 2147, 1839, 13, 5, 10111, 37, 1189, 82, 8518, 3718, 9, 82, 188, 4045, 849, 5, 274, 212, 518, 8518, 1079, 16, 95, 14331, 8518, 70, 12616, 11036, 13, 5, 21, 212, 2683, 17388, 2725, 138, 20, 5, 4504, 6, 846, 1189, 4911, 1892, 1544, 15, 355, 13, 5, 4045, 1813, 6, 5130, 8518, 4052, 504, 270, 219, 3633, 188, 8, 4683, 13, 5, 10, 4355, 3633, 9, 504, 270, 219, 3633, 11, 200, 19005, 158, 9184, 1166, 785, 202, 578, 5, 967, 3633, 37, 200, 925, 6, 1258, 70, 10989, 20, 5, 9152, 3633, 2452, 8518, 14, 8822, 150, 17941, 2140, 60, 193, 668, 47, 6209, 925, 29, 5276, 2873, 849, 5, 2792, 11, 604, 14, 295, 2619, 752, 3633, 359, 28, 13, 5, 4829, 4994, 428, 40, 2788, 14, 8506, 10963, 100, 9047, 890, 5, 253, 1258, 386, 5, 3469, 9134, 9616, 2784, 386, 1939, 5998, 78, 1198, 296, 386, 1939, 2815, 78, 1198, 8712, 386, 1939, 2702, 78, 1198, 4512, 386, 1939, 4712, 78, 5, 824, 8506, 11, 10963, 846, 4086, 882, 27, 5, 5552, 3374, 312, 15, 10, 8411, 789, 219, 3077, 1124, 11, 10963, 846, 28, 4086, 37, 20, 5, 4086, 25, 11, 4086, 6, 17105, 161, 1141, 69, 664, 5, 5123, 8, 584, 11, 1045, 1141, 69, 664, 5, 9, 152, 72, 5235, 10164, 6, 3405, 604, 2068, 1520, 1498, 10878, 18, 3250, 5105, 1373, 5917, 449, 2468, 98, 1835, 4583, 11, 544, 1045, 1141, 10, 9596, 104, 5, 145, 3566, 17820, 12392, 789, 9327, 1973, 668, 5, 1835, 11, 126, 1455, 7, 3267, 9, 188, 99, 11655, 1824, 1135, 215, 732, 3312, 8873, 6685, 1132, 5, 1835, 1455, 7, 3267, 9, 188, 1935, 98, 99, 4340, 732, 3312, 8873, 537, 9846, 310, 5, 72, 137, 320, 1842, 6, 15842, 1769, 231, 1267, 2423, 6, 906, 3766, 1417, 5018, 8, 1241, 1618, 1522, 8, 6111, 188, 418, 12500, 312, 547, 1824, 7407, 764, 11, 876, 2020, 28, 290, 488, 1324, 5, 2451, 34, 1246, 188, 15, 171, 100, 3269, 1132, 5, 1059, 95, 72, 6191, 170, 573, 14, 19762, 13563, 53, 433, 163, 5, 2683, 1951, 6622, 50, 1851, 11416, 8, 2438, 19762, 6, 846, 1041, 149, 262, 5493, 14, 296, 10824, 2062, 15948, 12, 27, 5, 1015, 465, 14, 2062, 807, 112, 5, 2385, 115, 83, 1195, 14, 90, 433, 668, 5, 5390, 7840, 116, 424, 12, 13829, 49, 37, 789, 1432, 44, 583, 10, 7, 690, 91, 11, 116, 1189, 1045, 686, 849, 5, 7840, 116, 2566, 7, 767, 7, 4994, 7, 4187, 5446, 8433, 1193, 378, 6, 846, 5646, 6200, 25, 2970, 1943, 16609, 6, 919, 6678, 3697, 11, 116, 1189, 2483, 594, 686, 67, 10589, 104, 5, 383, 604, 12625, 1809, 518, 1871, 19, 82, 604, 1543, 102, 94, 15235, 941, 3496, 20, 146, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,382
10,382
राजबिराज, ३० कार्तिक । ड्रिम नेपाल अन्तर क्लब जिल्ला स्तरीय क्रिकेट प्रतियोगिता अन्तरगतको सोमवार सम्पन्न अन्तिम तथा फाइनल खेलमा युथ एकेडेमी राजविराजले सबल नेपाललाई रोमाञ्चक खेलमा ७ रनले पराजित गर्दै ट्रफीमाथि कब्जा जमाउन सफल भएको छ । सप्तरी सुपर किंग्स, लायन्स एकेडेमी र योग ११ बरहि बिरपुुरको संयुक्त आयोजना तथा सप्तरी क्रिकेट संघ र जिल्ला खेलकुद बिकास समितिको सहकार्यमा प्रतियोगिता आयोजना गरिएको हो । युथ एकेडेमीले टस जितेर पहिलो ब्याटिङ्ग गर्ने निर्णय गर्दै निर्धारित २० ओभरको खेलमा ९ बिकेटको नोक्सानीमा १ सय ३१ रनको योगफल तयार पारेका थिए । युथ एकेडेमीका लागि अमित यादवले ३२, जय चौधरी १८, जय चौधरी १८, बिवेक यादव १५ तथा जय चौधरीले १८ रनको योगदान दिएका थिए । बलिंग तर्फ सबल नेपालका पुष्पेन्द्र झा र शैलेन्द्र मण्डलले सामान २ बिकेट तथा बिजय मण्डल र बिकास दासले सामान १ बिकेट लिएका थिए । १ सय ३२ रनको लक्ष्य लिई मैदानमा ओर्लेको सबल नेपालले २० ओभरमा आफनो सम्पुर्ण बिकेट गुमाई १ सय २४ रन मात्र बनाउन सकेपछि हार ब्योहोरेको थियो । सबलका लागि अविनाश कर्णले ४६ बलमा ८ चौक्काको मदतले ५८ रन तथा डिकराज परियार र बिजय मण्डलले क्रमशः २० र १३ रनको योगदान दिए । बलिङ्गतर्फ युथ एकेडेमीका जय चौधरीले ३ तथा जितेन्द्र यादव र बिवेक यादवले सामान १ बिकेट र अशन जमलले १ बिकेट लिएका थिए । खेलको म्यान अफ द म्याच युथ एकेडेमीका जितेन्द्र यादव घोषित भए । प्रतियोगिता अन्र्तगत प्रभावशाली प्रर्दशन गरे वापत युथ एकेडेमीका असन जमललाई प्रतिभावान खेलाडिको रुपमा सम्मान गरियो भने । उत्कृष्ट बौलर सबल नेपालका बिकास दास, उत्कृष्ट ब्याट्स्म्यान युथ एकेडेमीका जय चौधरी तथा प्रतियोगिताका उत्कृष्ट खेलाडि योंग ११ बरहि बिरपुरका उपेन्द्र राय घोषित भएका थिए । बिजेता तथा उप–बिजेता खेलाडि र ब्यक्तिगत पुरस्कार प्राप्त खेलाडिलाई प्रमुख अतिथि जिल्ला खेलकुद बिकास समितिका प्रमुख लक्ष्मण मण्डल, ड्रिम नेपालका सम्पादक सन्तोष चौधरी, राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमीका प्रशिक्षक दिपेन्द्र चौधरी, सप्तरी क्रिकेट संघका सदस्य आयुश श्रेष्ठ लगायतले प्रमाण–पत्र तथा ट्रफी बितरण गरेका छन् । आयोजक समितिका संयोजक तिर्थ नारायण रायको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रमको सञ्चालन समितिका सदस्य रवी रायले गरेका थिए ।
Sports
false
[ 0, 1026, 749, 431, 7, 607, 1071, 5, 11845, 61, 36, 1693, 899, 79, 4130, 813, 1027, 3885, 6, 9064, 203, 457, 22, 3932, 638, 7180, 4969, 6636, 11, 7111, 2450, 12546, 638, 301, 1592, 11, 1208, 71, 6393, 312, 4342, 17365, 349, 16, 13, 5, 3090, 4258, 146, 836, 495, 7, 13485, 4969, 9, 2225, 348, 3306, 2042, 7592, 2065, 97, 18, 6, 511, 205, 22, 3090, 813, 696, 9, 79, 1688, 2617, 955, 7587, 1027, 205, 51, 20, 5, 7180, 4969, 11, 8977, 7346, 113, 7121, 2250, 25, 227, 71, 4518, 323, 2958, 6, 638, 404, 453, 5922, 6, 11135, 8, 127, 140, 1845, 1592, 6, 2225, 4115, 376, 4629, 66, 5, 7180, 4969, 12, 19, 14615, 3049, 2338, 7, 2158, 2306, 672, 7, 2158, 2306, 672, 7, 453, 1903, 44, 1764, 299, 22, 2158, 5234, 672, 1592, 6, 937, 514, 66, 5, 889, 2538, 1264, 7111, 547, 5981, 2712, 2862, 9, 15505, 3362, 11, 1458, 143, 453, 5922, 22, 8876, 3362, 9, 2617, 4263, 11, 1458, 127, 453, 5922, 1885, 66, 5, 127, 140, 2338, 1592, 6, 706, 3346, 3020, 12367, 30, 6, 7111, 643, 323, 2958, 8, 10, 5398, 6018, 453, 5922, 6756, 597, 127, 140, 947, 1592, 90, 285, 12565, 2711, 416, 926, 1451, 8155, 38, 5, 7111, 12, 19, 6077, 13266, 4687, 11, 5789, 5952, 380, 3275, 4936, 6, 12411, 11, 5429, 1592, 22, 959, 44, 431, 4583, 9, 8876, 3362, 11, 3470, 323, 9, 582, 1592, 6, 937, 425, 5, 889, 2195, 373, 7180, 4969, 12, 2158, 5234, 175, 22, 15882, 1764, 9, 453, 1903, 44, 3049, 1458, 127, 453, 5922, 9, 8604, 23, 4815, 6267, 127, 453, 5922, 1885, 66, 5, 3086, 5669, 610, 512, 4905, 7180, 4969, 12, 15882, 1764, 4098, 99, 5, 1027, 7549, 6804, 4527, 120, 11655, 7180, 4969, 12, 3703, 23, 4815, 59, 14, 2859, 2207, 18021, 6, 88, 567, 1400, 29, 5, 915, 11706, 59, 18, 7111, 547, 2617, 4263, 7, 915, 16548, 10389, 7767, 7180, 4969, 12, 2158, 2306, 22, 1027, 12, 915, 18021, 21, 836, 348, 3306, 2042, 7592, 517, 12, 4465, 3655, 4098, 73, 66, 5, 9574, 22, 1177, 86, 749, 2466, 138, 18021, 9, 13579, 732, 193, 18021, 14, 110, 3227, 79, 1688, 2617, 1199, 110, 5139, 3362, 7, 11845, 61, 547, 2693, 3733, 2306, 7, 111, 813, 4969, 12, 2360, 11434, 2306, 7, 3090, 813, 2589, 240, 5492, 367, 1070, 692, 11, 1660, 86, 1422, 22, 6393, 9024, 48, 27, 5, 1301, 1199, 1209, 13054, 1735, 3655, 6, 2865, 203, 1297, 292, 1199, 240, 9, 1887, 3655, 11, 48, 66, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,383
10,383
तस्वीर: बुद्धवीर बाहिङ एभरेष्ट ट्रेल रेस प्रतियोगिताको उपाधि नेपाली सेनाका भीमबहादुर गुरुङले जितेका छन् । गुरुङले निर्धारित १७८ किमीको दूरी २० घण्टा २५ मिनेट ५३ सेकेण्डमा पूरा गर्दै सन् २०१५ को उपाधि जितेका हुन् । उनले पाँच वर्ष यताकै एभरेष्ट ट्रेल रेसमा सबैभन्दा कम समयमा दौड पूरा गर्ने कीर्तिमानी समेत कायम गरेका छन् । गुरुङ भखरै सम्पन्न विश्वको सबैभन्दा उच्च स्थानमा हुने तेञ्जिङ हिलारी एभरेष्ट म्याराथनमा समेत प्रथम भएका थिए । त्यस्तै स्पेनका भिए रोजियर दोस्रो भएका छन् । रोजियरले निर्धारित दूरी २२ घण्टा ५४ मिनेट २४ सेकेण्डमा पूरा गरेका छन् । स्पेनकै सोलेर जुवान तेस्रो भएका छन् । उनले निर्धारित दूरी २४ घण्टा ३१ मिनेट ५० सेकेण्डमा पूरा गरे । त्यसैगरी महिलातर्फ स्पेनका आना कोमेटले २४ घण्टा ४४ मिनेट ३० सेकेण्डमा निर्धारित दूरी पार गर्दै प्रथम भएकी छन् । फ्रान्सका जुआना रोडाले निर्धारित दूरी २७ घण्टा २० मिनेट ३९ सेकेण्डमा पूरा गर्दै दोस्रो भइन् भने जर्मनीका भोटेगर जुलियले निर्धारित दूरी २८ घण्टा ४२ मिनेट ४४ सेकेण्डमा पूरा गरी तेस्रो भइन् । अन्नपूर्ण टे«क्स एण्ड एक्सपिडिसन प्रालिको आयोजनामा भएको दौड प्रतियोगिता समुद्र सतहदेखि १ हजार ९५३ मिटरको उचाईमा रहेको जिरीबाट शुरु भई रामेछापको बाम्तीभण्डार, सोलुखुम्बुको चौंलाखर्क, गोली, पिके, जुनवेशी, टाक्सिन्दु, जुभिङ, खरिखोला, लुक्ला, फाक्दिङ, जोरसल्ले, नाम्चे, तेङबोचे, फोर्चे, खुम्जुङ ग्रीनभ्याली, स्याङबोचेहुँदै लुक्ला बजारमा आएर टुंगिएको अन्नपूर्ण ट्रेक्स एण्ड एक्सपिडिसन प्रा. लि. आयोजक संस्थाका प्रबन्ध निर्देशक कामी शेर्पाले जानकारी दिए । पहिलो पटक सगरमाथा आरोहण गर्ने तेञ्जिङ नोर्गे शेर्पा र सर एडमण्ड हिलारीले हिडेको बाटोहुँदै धावकहरु प्रतियोगिताको अन्तिम बिन्दुसम्म पुगेको समेत निर्देशक शेर्पाले बताए । विजेताले नगद एक लाख ८० हजार, दोस्रो हुनेले एक लाख २० हजार र तृतीयले ७० हजार नगदसहित ट्रफी र प्रमाणपत्र पाउनेछन् । प्रतियोगितामा १ नेपालीसहित २८ विदेशी गरी २९ जना धावकहरुले दौडमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए ।बुद्धवीर बाहिङ, सोलुखुम्बु एभरेष्ट ट्रेल रेसको उपाधि भीम गुरुङलाई
Sports
false
[ 0, 4218, 184, 1182, 4071, 8142, 559, 9405, 11769, 59, 6884, 2327, 1454, 39, 7039, 9657, 2818, 5629, 27, 5, 2818, 4518, 734, 2590, 6417, 6, 3713, 323, 1051, 464, 2012, 6238, 11675, 8, 364, 71, 154, 4901, 10, 6, 1454, 5629, 112, 5, 58, 311, 80, 1831, 96, 9405, 11769, 59, 6884, 8, 282, 216, 278, 3191, 364, 25, 7537, 34, 103, 659, 48, 27, 5, 1230, 789, 3372, 69, 203, 3454, 282, 375, 510, 40, 3910, 3155, 559, 17989, 9405, 15861, 8, 103, 804, 73, 66, 5, 617, 3862, 12, 2448, 474, 4590, 2952, 308, 73, 27, 5, 4590, 2952, 11, 4518, 3713, 1004, 1051, 4846, 2012, 947, 11675, 8, 364, 48, 27, 5, 3862, 96, 194, 11, 18, 7826, 23, 725, 73, 27, 5, 58, 4518, 3713, 947, 1051, 1845, 2012, 555, 11675, 8, 364, 120, 5, 2131, 188, 373, 3862, 12, 15274, 10, 6, 7484, 11, 947, 1051, 3742, 2012, 607, 11675, 8, 4518, 3713, 1521, 71, 804, 2358, 27, 5, 7070, 1748, 1066, 252, 4112, 1154, 4518, 3713, 729, 1051, 323, 2012, 4939, 11675, 8, 364, 71, 308, 6128, 29, 2707, 12, 13413, 2703, 13712, 881, 11, 4518, 3713, 874, 1051, 4073, 2012, 3742, 11675, 8, 364, 57, 725, 6128, 5, 2954, 4682, 8914, 1872, 2726, 4214, 1210, 15574, 4149, 6, 1840, 16, 3191, 1027, 3637, 10, 16354, 127, 93, 404, 10147, 984, 6, 3889, 8, 35, 15705, 17, 540, 568, 3333, 6, 7716, 5825, 19309, 7, 5997, 6, 3275, 141, 219, 5568, 7, 1790, 7, 11237, 30, 7, 253, 6000, 1964, 2624, 1872, 91, 10632, 7, 1748, 437, 559, 7, 3307, 91, 9522, 11454, 7, 2766, 44, 6974, 559, 7, 9972, 68, 1312, 11, 7, 157, 7307, 7, 3910, 442, 220, 65, 2989, 7, 11323, 7307, 7, 2165, 746, 12107, 14681, 14121, 7706, 190, 3544, 220, 65, 2989, 12044, 11454, 506, 1440, 9214, 593, 2954, 11769, 1872, 2726, 4214, 1210, 15574, 6195, 13170, 1301, 2473, 5133, 935, 10410, 1527, 11, 125, 425, 5, 113, 249, 2027, 5873, 25, 3910, 3155, 559, 3833, 6151, 30, 1527, 9, 1457, 11319, 1076, 17989, 11, 9126, 6, 612, 12044, 20013, 55, 2327, 457, 5596, 116, 493, 103, 935, 1527, 11, 197, 5, 2112, 11, 1771, 26, 129, 2186, 93, 7, 308, 40, 11, 26, 129, 323, 93, 9, 10055, 11, 2200, 93, 1771, 354, 6393, 9, 1998, 7916, 5, 1467, 127, 39, 354, 874, 819, 57, 852, 174, 20013, 259, 3191, 8, 1653, 48, 66, 5, 12639, 4071, 8142, 559, 7, 5997, 9405, 11769, 59, 6884, 6, 1454, 4506, 1230, 14, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,384
10,384
नवलपरासीमा सम्पन्न ३४ औं अन्तर्राष्ट्रिय हात्तीपोलो प्रतियोगिताको उपाधि स्वीजरल्याडले हात पारेको छ । तस्वीर: विद्रोही गिरी घेरलु समुह टाइगर टप्स टस्करलाई ८–५ को अन्तरले हराउदै इएफजी स्वीजरल्याडले उपाधि हात पारेकोे हो। नवलपरासीको अमलटारीस्थित गुन्द्रही ढकाहा मध्यवर्ती सामुदायिक वनको चौरमा भएको फाइनल खेलमा इएफजीका सञ्जय च्वाइग्यालले ह्याट्रिक गरेका थिए । घरेलु दर्शकको साथ पाए पनि टाइगर टप्स टस्करले राम्रो प्रर्दशन देखाउन नसक्दा खेल अवधिभर इएफजीले दवावमा पारेको थियो । शुक्रबार भएको अर्को खेलमा गाल ओए श्रीलंका र पक्का चुक्कास अष्ट्रेलिया भिडेका थिए । उनीहरुको बीच भएको खेलमा गाल ओए श्रीलंका ४–२ गोल अन्तरले विजयी भएको हो । थारु होमस्टे गाउँ नजिकै भएको यो खेलमा हात्तीमाथि माहुतेको पछाडि बसेर खेलाडीले लठ्ठीबाट बल गोल पोष्ट पु¥्याउने गर्दछन् । नेपालमा मात्र हुने अन्तर्राष्ट्रिय यो खेल हेर्नका लागि स्वेदशी–विदेशी दर्शकहरु अमलटारी आएका छन् । हात्ति पोलोका कारण होमस्टेका २१ घर र यहाँ भएका पाँच वटा होटलहरु पाहुनाले खचाखच भएका थिए । ब्यापार ब्यवसाय बढेकोमा स्थानीयहरु समेत खुशी छन् ।विद्रोही गिरी, नवलपरासी अन्तर्राष्ट्रिय हात्तीपोलोको उपाधि स्वीजरल्याडलाई
Sports
false
[ 0, 2384, 8, 203, 3962, 733, 316, 4380, 14369, 65, 2327, 1454, 10, 6761, 167, 18, 6971, 280, 11, 536, 1859, 13, 5, 4218, 184, 7210, 2222, 14302, 2224, 2088, 15814, 6805, 495, 10, 166, 11231, 14, 380, 8978, 10, 6, 7887, 21279, 69, 505, 4040, 535, 10, 6761, 167, 18, 6971, 280, 11, 1454, 536, 1859, 30, 87, 2384, 6, 6419, 59, 2475, 34, 339, 1797, 3491, 1363, 13717, 3431, 18635, 1280, 525, 6, 6452, 8, 16, 3932, 638, 505, 4040, 535, 12, 8724, 697, 108, 6157, 15507, 6267, 14170, 48, 66, 5, 2043, 1557, 6, 246, 1545, 15, 15814, 6805, 495, 10, 166, 11231, 11, 269, 4527, 3382, 3475, 238, 15113, 505, 4040, 7368, 8123, 8, 1859, 38, 5, 951, 16, 258, 638, 10, 11154, 832, 474, 3753, 9, 5839, 15380, 12, 68, 3926, 4448, 30, 12, 66, 5, 1848, 994, 16, 638, 10, 11154, 832, 474, 3753, 247, 4315, 614, 7887, 1656, 16, 20, 5, 3522, 12654, 286, 2507, 16, 21, 638, 4380, 312, 43, 2672, 84, 30, 6, 2324, 1399, 6045, 16544, 34, 17, 889, 614, 4118, 1833, 10902, 3050, 1724, 5, 211, 90, 40, 316, 21, 238, 766, 12, 19, 1710, 6309, 2079, 86, 11281, 34, 9809, 6419, 59, 2475, 34, 254, 27, 5, 536, 5622, 5039, 65, 12, 95, 12654, 12, 828, 159, 9, 242, 73, 311, 224, 1160, 55, 7093, 11, 19348, 73, 66, 5, 7929, 12365, 663, 8, 122, 55, 103, 2044, 27, 5, 3825, 5020, 34, 2222, 7, 2384, 316, 4380, 14369, 65, 6, 1454, 10, 6761, 167, 18, 6971, 280, 14, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,385
10,385
विजेता कुस्तीबाज प्रल्हाद गिरी बायाँबाट दोस्रो । तस्वीर: दिलिपकुमार सिंह सिरहाको चतरीमा भएको कुस्ती प्रतियोगीतामा नेपाली कुस्तीबाज प्रल्हाद गिरी (बाबा केशव दास) उत्कृष्ट कुस्तीबाज चयन भएका छन् । प्रतियोगितामा प्रथम भएका गिरीले चाँदीको तक्मा प्राप्त गरेका छन् । उनका प्रतिद्वन्द्वी भारत बिहारका विकास पहलमान दोश्रो प्रतियोगितामा दोस्रो भए । दर्शकको घुइँचोका माझ भएको प्रतियोगितामा महिलातर्फ भारत बक्सरकी प्रतिका र लखनौकी अञ्जनीबीच प्रतिष्पर्धा भएको थियो । दश मिनेटको कडा प्रतिष्पर्धामा प्रतिका विजयी भइन् । तस्वीर: दिलिपकुमार सिंह विरलै हुने महिला कुस्तीबाजको प्रतिप्रर्धा दर्शकले बडो रोचपूर्वक अवलोकन गरे । भुतमेलाको अवसरमा भएको दुई दिने कुस्ती प्रतियोगितामा नेपाल र भारतका विभिन्न स्थानबाट आएका प्रतिस्पर्धी सहभागि थिए । तस्वीर: दिलिपकुमार सिंह प्रतियोगिता आयोजक कमिटीका अध्यक्ष ओमप्रकाश मण्डलले कुस्ती प्रतियोगितामा रु ७ लाख खर्च भएको जानकारी दिए ।दिलिपकुमार सिंह, सिरहा कुस्ती प्रतियोगितामा प्रल्हाद गिरी प्रथम
Sports
false
[ 0, 2112, 11167, 11006, 550, 8983, 270, 2222, 11191, 17, 308, 5, 4218, 184, 7981, 910, 815, 4499, 6, 697, 84, 327, 8, 16, 11167, 9382, 8, 39, 11167, 11006, 550, 8983, 270, 2222, 77, 10286, 2931, 4263, 52, 915, 11167, 11006, 2168, 73, 27, 5, 1467, 804, 73, 2222, 11, 7135, 6, 60, 1858, 8, 193, 48, 27, 5, 539, 10974, 397, 5484, 12, 76, 6210, 23, 2533, 1467, 308, 99, 5, 1557, 6, 14597, 12, 4123, 16, 1467, 188, 373, 397, 5546, 18, 98, 484, 12, 9, 14156, 452, 98, 148, 8049, 34, 428, 10735, 16, 38, 5, 1856, 11408, 1720, 10735, 8, 484, 12, 1656, 6128, 5, 4218, 184, 7981, 910, 815, 18174, 40, 188, 11167, 11006, 6, 484, 834, 7077, 33, 1557, 11, 10777, 9, 65, 384, 2618, 3062, 120, 5, 10, 13038, 4884, 33, 6, 822, 16, 89, 189, 11167, 1467, 36, 9, 2010, 107, 8257, 254, 6218, 5906, 66, 5, 4218, 184, 7981, 910, 815, 1027, 1301, 3054, 12, 117, 15726, 3362, 11, 11167, 1467, 347, 301, 129, 415, 16, 125, 425, 5, 1607, 666, 131, 910, 815, 7, 4499, 11167, 1467, 550, 8983, 270, 2222, 804, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,386
10,386
दुई दशकदेखि नेपाली फूटबलमा एकछत्र राज गर्दै आएका गणेश थापामाथि फिफाको कारबाही मुलुकको फूटबल विकासका लागि ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्न सक्छ। विश्व फूटबल महासंघ (फिफा) को वरियतामा यतिवेला नेपाल १९२औं स्थानमा छ। सन् १९७२ मा पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेलेको नेपालको अहिलेको फिफा वरियता मुलुकको फूटबल इतिहासमा सबैभन्दा खराब हो। सन् १९९३ मा फिफा वरियतामा नेपाल १२४औं स्थानमा थियो। जानकारहरू बताउँछन्, सन् १९९५ मा गणेश थापा अखिल नेपाल फूटबल संघ (एन्फा) को अध्यक्ष भएयता नेपाली फूटबल ओरालो लाग्न थालेको हो। सन् २००३ मा दक्षिण कोरियासँग १६–० गोल अन्तरको लज्जास्पद पराजय भोग्दा मात्रै होइन विगत सात वर्षयता म्याच फिक्सिङ गरेर नेपाललाई लगातार हराइरहँदा पनि राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (नेपाल) को सिफारिशमा मनोनीत सांसद समेत रहेका थापाले नै एन्फा हाँक्दै आएका थिए। कटु सत्य त के छ भने, थापाले एन्फा सम्हालेको करीब दुई दशकयता नेपाली राष्ट्रिय टोलीले एउटै पनि अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि जित्न सकेन। सन् १९८४ र १९९३ मा दक्षिण एशियाली फूटबलमा स्वर्ण पदक जितेको टीम नेपाल त्यसयता भने साफ च्याम्पियनसीपको फाइनलमा समेत पुग्न सकेन। बरु, यही अवधिमा बढी उमेरका खेलाडी खेलाए बापत फिफा र एशियाली फूटबल महासंघ (एएफसी) ले नेपाललाई पटक पटक कारबाही गर्‍यो। थापा आफैंलाई रु.५८ करोड भ्रष्टाचारको अभियोग लागेको छ। भ्रष्टाचार प्रमाणित भएको भन्दै ३० कात्तिकमा फिफाको इथिक्स कमिटीले १० वर्ष प्रतिबन्ध र २० हजार स्वीस–फ्र्याङ्क (करीब रु.२१ लाख) जरिवाना गर्ने निर्णयसँगै कम्तीमा अबको एक दशक नेपाली फूटबलमा थापाको प्रत्यक्ष संलग्नता नरहने लगभग निश्चित भएको छ। सन् २०११ मा भएको फिफा निर्वाचन र २००९ मा एएफसी कंग्रेसमा घूस लिएको प्रमाणित भएको ह्यान्स जोचिमले कमिटीको ठहर छ। एएफसीको उपाध्यक्ष समेत भइसकेका थापामाथि फिफाको यो तेस्रो कारबाही हो। ४ नोभेम्बर २०१४ मा पनि थापा १२० दिन फिफाको निलम्बनमा परेका थिए। थापामाथि लागेका भ्रष्टाचार सम्बन्धी धेरै मुद्दा टुंगो लाग्न नै बाँकी छ। पूर्व राष्ट्रिय खेलाडी भएको र राजनीतिक प्रभावको भरमा दुई दशकसम्म एन्फा नेतृत्वमा हालिमुहाली गरेका थापामाथिको कारबाहीसँगै नेपाली फूटबलमा नयाँ युगको सुरुआत भएको बताउनेहरू पनि छन्। फूटबल विश्लेषक नवीन पाण्डे नेपाली फूटबलमा केही गर्छु भन्नेका लागि वातावरण बन्ने आशा जागेको बताउँछन्। उनी भन्छन्, “गणेश थापा भनेकै नेपाली फूटबल र नेपाली फूटबल भनेकै गणेश थापा भन्ने जस्ता प्रचारको अन्त्य भएको छ, नेपाली फूटबलमा स्वर्णिम युग शुरु गर्ने अवसर आएको छ।” टीम नेपालको प्रदर्शन कमजोर हुँदै जानुमा खेलाडी छनोटमा थापाको प्रत्यक्ष हस्तक्षेपदेखि म्याच फिक्सिङसम्म कारक रहेको जानकारहरूको भनाइ छ। राष्ट्रिय टीमका पूर्व कप्तान मणि शाह राष्ट्रिय खेलाडी छनोटमा एन्फाले गर्दै आएको भेदभावका कारण नै अपेक्षित नतीजा आउन नसकेको बताउँछन्। सन् १९९८ को एशियन गेममा नेपालको झण्डा बोक्ने अवसर पाएका शाह भन्छन्, “हाम्रो पालामा चना खाएर देशका लागि खेल्थ्यौं। अहिले म्याच फिक्सिङ गर्नेलाई एन्फा नेतृत्वले प्रोत्साहन गरेको छ।” चुनौतीका चाङ आफू फिफाको प्रतिबन्धमा परेलगत्तै थापाले वरिष्ठ उपाध्यक्ष नरेन्द्र श्रेष्ठलाई एन्फाको कार्यवाहक अध्यक्षको जिम्मेवारी दिए। एन्फाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तथा प्रवक्ता इन्द्रमान तुलाधरको भनाइमा अध्यक्ष प्रतिबन्धित भएपछि विधान अनुसार श्रेष्ठ कार्यवाहक अध्यक्ष बनेको र उनैले दुई वर्षपछि साधारणसभा आयोजना गर्ने बताउँछन्। फूटबल शुद्धीकरण अभियानका अगुवा कर्मा छिरिङ शेर्पा भने निर्वाचित उपाध्यक्षहरू हुँदाहुँदै मनोनीतलाई कार्यवाहक अध्यक्षको जिम्मेवारी दिन नमिल्ने बताउँछन्। उनी फिफाले फूटबल सम्बन्धी कुनै पनि गतिविधि गर्न नपाउने गरी प्रतिबन्ध लगाइसकेको व्यक्तिले नियुक्त गरेको कार्यवाहक अध्यक्षको नेतृत्व स्वीकार गर्न नसकिने बताउँछन्। हिमालयन शेर्पा क्लबको अध्यक्ष समेत रहेका शेर्पा एन्फाको निर्वाचित कार्यसमितिको बैठक बसेर साधारणसभा सम्बन्धी निर्णय गर्नुपर्ने बताउँछन्। एन्फाको आगामी नेतृत्वमा शुद्धीकरण अभियान र थापा समर्थकहरूले दाबी गर्ने देखिन्छ। कुनै एक पक्ष हावी भए अर्को पक्षले फिफा, एएफसी र अदालत गुहार्ने स्थिति देखिन्छ। यस्तो अवस्था देखिए एन्फामाथि नै कारबाही हुनसक्ने राष्ट्रिय टीमका पूर्व प्रशिक्षक कृष्ण थापा बताउँछन्। मंसीर दोस्रो साता फिफा र एएफसीका अधिकारी नेपाल आउनुअगावै एन्फाले सक्षम नेतृत्व चयनको वातावरण बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ। “तर, अबको नेतृत्व पहिलेको जस्तो अलोकतान्त्रिक हुन सम्भव छैन”, उनी भन्छन्। एन्फा नेतृत्वमा राष्ट्रिय टीममा योगदान गरिसकेका खेलाडीको बाहुल्य हुनुपर्ने उनको धारणा छ। थापा भन्छन्, “नेताको निर्देशनमा सञ्चालित नेतृत्वले पनि नेपाली फूटबलमा न्याय गर्न सक्दैन।” म्याच फिक्सिङको आरोपमा थुनामा रहेका राष्ट्रिय टीमका निलम्बित कप्तान सागर थापाले २४ कात्तिक धरौटीमा रिहा हुने क्रममा आफूहरूका कारणले फूटबललाई माया नमार्न आग्रह गरे। अदालतले दोषी ठहर गरेको अवस्थामा सागरसँगै अन्जन केसी, विकाससिं क्षेत्री, सन्दिप राई र रितेश थापालाई देशवासीले राष्ट्रघातीको व्यवहार गर्नेमा आशंका छैन। तर, त्यसपछि पनि नेपाली फूटबललाई सामान्य अवस्थामा फर्काउने चुनौती भने ज्यूँकात्यँू रहनेछ। विश्लेषक पाण्डे भन्छन्, “अबको एन्फा नेतृत्वको मूल जिम्मेवारी भनेकै करोडौं नेपालीको भावनासँग जोडिएको फूटबललाई पुनर्जीवन दिनु हुनेछ।” व्यवस्थापिका संसद्को सार्वजनिक लेखा समितिले रु.५८ करोडभन्दा बढी भ्रष्टाचार भएको विषयमा अनुसन्धान गर्न गत वर्ष नै अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलाई निर्देशन दिएको थियो। तर, अख्तियारले यो विषयलाई तामेलीमा राख्यो। फिफाले त्यही मुद्दामा गणेश थापामाथि आर्थिक जरिवाना र १० वर्ष प्रतिबन्ध लगायो। केही तलमाथि नभई यत्रो मुद्दालाई अख्तियारले किन तामेलीमा राख्यो? आशंका उब्जिएको छ। अख्तियारले यो मुद्दा वेलैमा फर्छ्योट गरेको भए अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको यत्रो बेइज्जत हुँदैनथ्यो। सात समुद्र पारि समेत पुगेको भ्रष्टाचारमा हाम्रो अख्तियार चुक्यो। थापा व्यवस्थापिका संसद्को मनोनीत सदस्य समेत भएकाले यस विषयमा सभामुखको पनि ध्यान जानु जरुरी छ। अयोग्य सांसद् नैतिक पतन देखिने अपराध प्रमाणित भएकाले फिफाबाट कारबाहीमा परेका गणेश थापा संविधानतः सांसद् रहन योग्य छैनन्। नेपालको संविधान २०७२ को धारा ८७ को १ को (ग) मा संसद् सदस्य योग्यताबारे भनिएको छ, ‘नैतिक पतन देखिने फौजदारी कसूरमा सजाय नपाएको।’ संविधानको धारा ८९ मा धारा ८७ अनुसार योग्यता नपुगेको अवस्थामा ‘संसद् सदस्यको स्थान रिक्त हुनेछ’ भनिएको छ। सजाय अदालतबाटै पाएको भन्ने प्रावधान नभएको हुँदा संविधानतः फिफाले कारबाही गरेकै दिनदेखि थापाको सांसद् पनि स्वतः रिक्त भएको एक संविधानविद् बताउँछन्। अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत देशको बेइज्जत गरेका व्यक्ति संविधानतः सार्वजनिक पदमा रहन अयोग्य हुने उनको भनाइ छ। ‘थापाराज’ को अन्त्य!
Sports
false
[ 0, 89, 6113, 39, 15897, 8, 26, 178, 1498, 1026, 71, 254, 2382, 772, 312, 4006, 6, 992, 1598, 15897, 1499, 19, 62, 166, 2559, 559, 16790, 45, 756, 1785, 237, 15897, 1758, 77, 5045, 2107, 52, 10, 6, 14169, 8, 943, 12424, 36, 476, 2274, 2328, 510, 41, 154, 476, 8832, 43, 113, 316, 238, 4245, 124, 2135, 4006, 14169, 1598, 15897, 3373, 282, 3718, 87, 154, 476, 18526, 43, 4006, 14169, 8, 36, 333, 3254, 2328, 510, 172, 6551, 49, 1626, 7, 154, 476, 15481, 43, 2382, 772, 4965, 36, 15897, 696, 18761, 10, 6, 117, 99, 3097, 39, 15897, 9703, 2279, 833, 87, 154, 16044, 43, 420, 1865, 63, 709, 86, 722, 614, 1693, 6, 19057, 6794, 4480, 685, 295, 386, 1548, 603, 9630, 4905, 2534, 1872, 559, 109, 2450, 2379, 2118, 818, 8810, 15, 111, 2680, 201, 77, 3064, 52, 10, 6, 3788, 8, 18088, 985, 103, 133, 1369, 37, 7256, 11857, 458, 254, 256, 3012, 97, 1258, 60, 105, 13, 405, 1369, 7256, 9252, 6, 2465, 89, 1310, 3097, 39, 111, 1665, 1148, 15, 316, 1454, 3265, 12005, 154, 476, 12108, 9, 476, 18526, 43, 420, 8191, 15897, 8, 3679, 2799, 2920, 6906, 36, 13439, 29, 5722, 18838, 6, 4653, 103, 1382, 12005, 2572, 7, 430, 1770, 118, 8935, 769, 238, 33, 474, 10885, 4006, 9, 8191, 15897, 1758, 7600, 12449, 52, 10, 11, 2450, 249, 249, 992, 906, 21, 31, 772, 2916, 14, 3553, 12252, 236, 10219, 8729, 288, 41, 2229, 2956, 16, 192, 607, 507, 8, 4006, 6, 505, 445, 5019, 3054, 11, 217, 80, 3797, 9, 323, 93, 10, 6761, 68, 86, 716, 11588, 5399, 77, 8464, 220, 3553, 7043, 129, 52, 3870, 25, 227, 241, 2031, 169, 6, 26, 1310, 39, 15897, 8, 4413, 1186, 5161, 10899, 1685, 1394, 16, 41, 154, 6304, 43, 16, 4006, 228, 9, 10335, 43, 8843, 15867, 8, 19418, 656, 2956, 16, 3979, 1759, 400, 2241, 61, 11, 10814, 3032, 41, 8843, 6, 1374, 103, 4269, 772, 312, 4006, 6, 21, 725, 992, 87, 247, 3449, 4532, 43, 15, 772, 333, 722, 56, 4006, 6, 5154, 8, 584, 256, 772, 312, 1489, 2229, 471, 85, 739, 4836, 2279, 37, 805, 41, 233, 111, 769, 16, 9, 214, 854, 6, 4644, 89, 1310, 116, 7256, 1671, 340, 91, 1520, 3565, 34, 48, 772, 7491, 992, 241, 39, 15897, 8, 94, 2460, 6, 10615, 16, 8064, 49, 15, 139, 15897, 9163, 6840, 2548, 39, 15897, 8, 72, 2785, 53, 12, 19, 790, 1014, 1445, 8953, 30, 6, 4199, 126, 1551, 213, 5340, 2265, 772, 7301, 39, 15897, 9, 39, 15897, 7301, 2382, 772, 53, 519, 1956, 6, 919, 16, 379, 39, 15897, 8, 3679, 1640, 2460, 540, 25, 714, 123, 41, 332, 6906, 124, 911, 1239, 309, 2124, 8, 769, 1464, 8, 4413, 1186, 3444, 132, 4905, 2534, 1872, 559, 116, 9090, 35, 6551, 180, 765, 41, 111, 6906, 12, 233, 3083, 6892, 821, 111, 769, 1464, 8, 7256, 11, 71, 123, 5156, 12, 95, 37, 11472, 18445, 865, 1411, 4199, 154, 13376, 10, 6, 13504, 3134, 8, 124, 5496, 10009, 714, 1484, 821, 1551, 213, 12204, 6327, 10, 9016, 4691, 1190, 19, 238, 16892, 31, 114, 4905, 2534, 1872, 559, 25, 14, 7256, 8318, 4744, 28, 41, 332, 1711, 12, 17101, 592, 4006, 6, 3797, 8, 1777, 5043, 1369, 1337, 1374, 3603, 8913, 7256, 6, 12660, 117, 6, 891, 2535, 7256, 12, 110, 1344, 720, 22, 1562, 3226, 1296, 6268, 6, 765, 8, 117, 16468, 407, 2819, 92, 1070, 12660, 117, 385, 9, 4022, 11, 89, 3120, 5830, 205, 25, 4199, 15897, 11800, 10181, 3981, 5687, 8, 12417, 1527, 29, 886, 1374, 49, 6042, 18088, 14, 12660, 117, 6, 891, 56, 6927, 4199, 126, 4006, 11, 15897, 471, 75, 15, 2277, 24, 3867, 57, 3797, 6375, 3144, 2394, 1572, 28, 12660, 117, 6, 541, 1697, 24, 4034, 4199, 7423, 1527, 899, 6, 117, 103, 133, 1527, 7256, 6, 886, 11420, 613, 1399, 5830, 471, 227, 528, 4199, 7256, 6, 642, 1671, 11800, 644, 9, 772, 4717, 262, 1157, 25, 2530, 75, 26, 1012, 11036, 99, 258, 4288, 4006, 7, 8843, 9, 1057, 14765, 461, 1395, 2530, 223, 265, 2814, 7256, 312, 37, 992, 4060, 111, 6906, 12, 233, 2360, 798, 772, 4199, 9186, 308, 1293, 4006, 9, 8843, 12, 768, 36, 2631, 19042, 7256, 11, 3243, 541, 2168, 6, 790, 8017, 145, 1138, 41, 213, 1791, 7, 169, 6, 541, 466, 6, 401, 148, 3390, 10193, 67, 1839, 104, 3651, 126, 10823, 7256, 1671, 111, 6906, 8, 937, 3609, 6801, 15124, 1259, 145, 1435, 41, 772, 1551, 213, 11180, 6, 6717, 2549, 8318, 15, 39, 15897, 8, 1045, 24, 11141, 332, 4905, 2534, 1872, 559, 6, 3405, 7011, 8, 133, 111, 6906, 12, 17919, 3083, 3407, 1369, 947, 507, 10857, 8, 6741, 40, 268, 4700, 12, 1089, 15897, 14, 932, 10, 23, 8, 2559, 710, 983, 2453, 2999, 3032, 28, 313, 3407, 241, 148, 15163, 10872, 76, 12354, 3300, 7, 11094, 858, 9, 9, 225, 2265, 5508, 207, 11690, 20140, 6, 1524, 25, 8, 4312, 934, 274, 543, 15, 39, 15897, 14, 485, 313, 8305, 30, 1711, 29, 5587, 161, 12, 2368, 161, 566, 4926, 31, 9163, 2548, 1551, 213, 9180, 6, 7256, 1861, 975, 891, 7301, 8166, 39, 6, 1644, 63, 1807, 15897, 14, 4665, 6867, 1068, 1962, 332, 5607, 2349, 6, 176, 3579, 1103, 3553, 12252, 236, 168, 118, 2229, 16, 371, 521, 24, 338, 80, 37, 2870, 2917, 521, 1490, 14, 730, 245, 172, 274, 2870, 11, 21, 3580, 9086, 2356, 8, 14186, 31, 4006, 11, 516, 4238, 2382, 772, 312, 171, 3870, 9, 217, 80, 3797, 14182, 31, 72, 14038, 1699, 13134, 739, 14, 2870, 11, 350, 9086, 2356, 8, 14186, 675, 4312, 9023, 593, 41, 2870, 11, 21, 739, 10901, 69, 8, 6504, 178, 926, 166, 28, 99, 316, 144, 124, 13134, 18380, 17206, 31, 603, 3637, 4385, 103, 493, 2229, 8, 212, 2870, 15380, 4785, 772, 5607, 2349, 6, 18088, 240, 103, 422, 42, 371, 3429, 6, 15, 648, 2124, 1172, 41, 10806, 985, 108, 4951, 8219, 1925, 1291, 2956, 422, 4006, 17, 992, 8, 584, 2382, 772, 324, 3079, 985, 108, 1574, 3830, 5574, 124, 324, 2100, 10, 6, 1767, 8298, 10, 6, 127, 10, 6, 77, 294, 52, 43, 2349, 240, 5191, 273, 1308, 379, 62, 13904, 8219, 1925, 9133, 17222, 8, 1902, 5624, 4033, 2551, 1767, 10517, 43, 1767, 8298, 92, 5191, 9572, 6, 313, 62, 17124, 108, 6006, 598, 6640, 447, 45, 1308, 41, 1902, 1057, 1024, 976, 53, 2525, 590, 342, 324, 3079, 4006, 11, 992, 9523, 3315, 4413, 985, 108, 15, 7811, 6640, 16, 26, 324, 3825, 4199, 316, 144, 103, 817, 18380, 48, 530, 324, 3079, 176, 1170, 1574, 10806, 40, 145, 765, 41, 62, 1584, 781, 431, 45, 10, 6, 919, 1497, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,387
10,387
राजविराज, १९ मंसिर । सप्तरीको रायपुर गाविसस्थित रुपनीमा शनिबार सम्पन्न ट्वान्टी ट्वान्टी क्रिकेट प्रतियोगिताको फाइनल खेलमा सप्तरीको बिसनपुर बिजयी भएको छ । च्याम्पियन एलेभन क्रिकेट क्लव रुपनीको आयोजनामा सम्पन्न खेलामा बिसनपुरले सिरहालाई पराजित गर्दै बिजयी भएको हो । टस जितेर सिरहा क्रिकेट टिमले ब्याटिङ गर्दै १६ ओभर ५ बल खेलेर ७९ रन बनाए । प्रति उत्तरमा बिसनपुरले ८ ओभर २ बलमा ५ विकेटको नोक्सनीमा उक्त लक्ष्य हासिल गरेको थियो । प्रतियोगितामा विसनपुर टिमका सिद्धान्त लोहनी म्यान अफ द सिरिज, बेस्ट ब्याट्म्यान सिरहाका कप्तान शंकर यादव, बेस्ट बलर सिरहाका दिपेश यादव र बेस्ट एम्पायरमा अशोक यादव र किशोर विक भए । च्याम्पियन एलेभन क्रिकेट क्लव रुपनीका अध्यक्ष धिरेन्द्र चौधरीको अध्यक्षता तथा सदभावना पार्टीका केन्द्रिय सदस्य दिनेश कुमार यादवको प्रमुख आतिथ्य एवम् राष्ट्रिय मधेश समाजवादी पार्टीका युवा लिगका केन्द्रीय उपाध्यक्ष मुकेश कर्णको विशिष्ट आतिथ्यमा सम्पन्न प्रतियोगितामा विजयी टिमलाई पुरस्कार र प्रमाणपत्र प्रदान गरेका छन् । पहिलो हुने टिमलाई २१ हजार नगद, शिल्ड, प्रमाणपत्र र दोश्रो हुने टिमलाई ११ हजार नगद, शिल्ड र प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको छ ।
Sports
false
[ 0, 6636, 7, 476, 907, 5, 3090, 6, 3655, 517, 1013, 339, 1979, 408, 8, 1067, 203, 12101, 12101, 813, 2327, 3932, 638, 3090, 6, 8106, 23, 517, 12504, 16, 13, 5, 6373, 352, 11, 437, 23, 813, 4688, 1979, 408, 6, 1840, 203, 238, 33, 8, 8106, 23, 517, 11, 4499, 14, 1208, 71, 12504, 16, 20, 5, 8977, 7346, 4499, 813, 5504, 7121, 71, 709, 2958, 198, 889, 11772, 10052, 1592, 2489, 5, 484, 3772, 8106, 23, 517, 11, 380, 2958, 143, 5952, 198, 2604, 6, 3833, 5778, 34, 8, 170, 706, 1305, 28, 38, 5, 1467, 441, 1341, 517, 905, 12, 1679, 12049, 5669, 610, 512, 8475, 7, 13241, 16548, 108, 7767, 4499, 12, 3083, 3813, 11046, 13241, 889, 18, 4499, 12, 13722, 1764, 9, 13241, 352, 2764, 6905, 8, 3481, 1764, 9, 3302, 3575, 99, 5, 6373, 352, 11, 437, 23, 813, 4688, 1979, 408, 12, 117, 10, 2350, 18, 2712, 10625, 9758, 22, 15197, 252, 1462, 2074, 240, 3999, 1481, 9208, 110, 7419, 1707, 111, 2497, 2544, 1462, 391, 1101, 12, 565, 1374, 15351, 4687, 6, 2619, 7419, 8, 203, 1467, 1656, 905, 14, 732, 9, 1998, 359, 48, 27, 5, 113, 40, 905, 14, 828, 93, 1771, 7, 16197, 7, 1998, 9, 2533, 40, 905, 14, 348, 93, 1771, 7, 16197, 9, 1998, 359, 51, 13, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,388
10,388
निजी क्षेत्रले काठमाडौंमा खोलेको इन्डोर क्रिकेट एकेडेमीमा दैनिक २०० जनाले बाह्रै महीना क्रिकेट अभ्यास गर्न सक्छन्। नेपाली क्रिकेटलाई नयाँ उँचाइमा पुर्‍याएका क्यानेडियन प्रशिक्षक पुबुदु बाथिया दासानायके नेपालबाट विदा भई स्वदेश फर्कने दिन १२ मंसीरमा काठमाडौं, रातोपुलस्थित सुविधासम्पन्न इन्डोर क्रिकेट एकेडेमीको उद्घाटनमा पुगे। दासानायकेको चारवर्षे प्रशिक्षकत्वमा टीम नेपालले आईसीसी टी–२० विश्वकप खेलेको थियो भने एकदिवसीय क्रिकेटमा डिभिजन–४ बाट डिभिजन–१ मा उक्लन सफल भएको थियो। नेपाल स्पोर्टस् म्यानेजमेन्टले सञ्चालनमा ल्याएको इन्डोर एकेडेमीमा क्रिकेटको आधारभूतदेखि विशिष्ट स्तरको प्रशिक्षण दिइने मुख्य प्रशिक्षक तथा राष्ट्रिय टीमका पूर्व कप्तान विनोद दास बताउँछन्। “इन्डोर एकेडेमीले क्रिकेटर उत्पादनका साथै राष्ट्रिय टोली बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास लिएको छु”, दास भन्छन्। प्रशिक्षणका लागि विदेशी प्रशिक्षक झिकाउने तयारी भइरहेको पनि उनको भनाइ छ। राष्ट्रिय टीमका खेलाडीलाई जुनसुकै वेला अभ्यास गर्ने व्यवस्था मिलाइएको एकेडेमीमा पूर्व राष्ट्रिय खेलाडी कलाम अली पनि प्रशिक्षकको भूमिकामा छन्। एकेडेमीमा राति समेत अभ्यास गर्न सकिन्छ। कृत्रिम घाँसेमैदान, बलिङ मेशीन, बलिङ गति नाप्ने स्पीड गन जस्ता थुप्रै सुविधा उपलब्ध छन्। एकेडेमीका सञ्चालक करण घिमिरे वर्षायामको तीन–चार महीना विना अभ्यास बस्नुपर्ने खेलाडीको बाध्यता अन्त्य भएको बताउँछन्। काठमाडौं क्षेत्र नं ३ का पूर्व खेलाडी समेत रहेका घिमिरे भन्छन्, “बिहान, दिउँसो र साँझ गरी दैनिक २०० जनालाई प्रशिक्षण दिन सक्ने व्यवस्था मिलाएका छौं।” चार रोपनी आठ आना क्षेत्रफलमा फैलिएको एकेडेमीले यू–१४ र यू–१६ इन्डोर प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने तयारी गरिरहेको पनि उनी बताउँछन्। एकेडेमीले खेलाडीलाई ‘एक्सपोजर’ का लागि विभिन्न देशहरुमा खेलाउने योजना बनाइरहेको एकेडेमीका अर्का सञ्चालक अकुर रिमाल बताउँछन्। प्रशिक्षणका क्रममा प्रतिभावान तर आर्थिक अभाव भएका खेलाडीलाई छात्रवृत्ति समेत प्रदान गरिने बताउँदै रिमाल भन्छन्, “क्रिकेटरको संख्या बढाउन विद्यालयहरूमा जाने सोच बनाएका छौं।” प्रशिक्षक दासका अनुसार, बलिङ मेशीनले एकै स्थानमा र एउटै गतिमा बल फ्याँक्ने हुँदा एकेडेमीको प्रशिक्षणले ब्याटिङ सुधार्न पनि मद्दत पुग्छ। उनी भन्छन्, “आवश्यक सुविधा भएपछि इन्डोर पिचको प्रशिक्षण पनि प्रभावकारी हुन्छ।” इन्डोर क्रिकेटको अवसर
Sports
false
[ 0, 711, 164, 11, 1627, 6062, 6, 15893, 18, 813, 4969, 8, 489, 5550, 3321, 3954, 69, 4088, 813, 1563, 24, 3424, 39, 813, 14, 94, 16413, 818, 8, 869, 13800, 17917, 2360, 1833, 2061, 2515, 14839, 635, 4263, 33, 9876, 30, 5091, 4627, 568, 3046, 5853, 56, 333, 9186, 8, 961, 2060, 5062, 339, 17144, 15893, 18, 813, 4969, 6, 1416, 8, 12506, 4263, 33, 9876, 30, 6, 304, 4017, 30, 2360, 1690, 8, 6906, 643, 13456, 10, 17886, 1278, 4245, 38, 29, 10484, 9308, 2506, 7326, 10, 17, 2506, 5370, 43, 580, 6036, 23, 349, 16, 172, 36, 16952, 108, 12427, 11, 1590, 1314, 15893, 18, 4969, 8, 813, 6, 2445, 132, 2619, 6374, 2446, 4619, 283, 2360, 22, 111, 6906, 12, 233, 3083, 4361, 4263, 4199, 213, 6591, 14096, 4969, 11, 813, 18, 315, 12, 230, 111, 871, 1541, 285, 624, 634, 2034, 468, 656, 682, 3651, 4263, 10823, 2446, 12, 19, 819, 2360, 18101, 30, 478, 417, 15, 145, 765, 41, 111, 6906, 12, 769, 14, 2801, 5613, 1563, 25, 179, 11892, 4969, 8, 233, 111, 769, 1025, 61, 8402, 15, 2360, 6, 6072, 139, 4969, 8, 1304, 103, 1563, 24, 1538, 9119, 6455, 30, 191, 3117, 7, 12473, 1030, 2079, 23, 7, 12473, 1582, 6646, 461, 1710, 13694, 6273, 519, 1421, 751, 460, 139, 4969, 12, 2326, 11160, 2800, 13678, 6, 173, 86, 2294, 4088, 4348, 1563, 12178, 6801, 3091, 919, 16, 4199, 106, 164, 799, 175, 183, 233, 769, 103, 133, 2800, 1551, 213, 17506, 7, 2235, 9, 1253, 57, 489, 5550, 2280, 2446, 56, 395, 179, 8991, 12, 4403, 332, 304, 3630, 1060, 15274, 9558, 3171, 4969, 11, 3094, 86, 3873, 9, 3094, 15850, 15893, 18, 1027, 292, 25, 478, 699, 15, 126, 4199, 4969, 11, 769, 14, 62, 9428, 2883, 167, 18, 45, 183, 19, 107, 11782, 238, 623, 289, 16945, 4969, 12, 1459, 2326, 148, 7757, 7754, 4199, 2446, 12, 268, 2859, 2207, 47, 171, 1240, 73, 769, 14, 6547, 103, 359, 421, 1731, 7754, 1551, 213, 6924, 5922, 18, 6, 669, 1552, 13804, 8, 341, 972, 2045, 4403, 332, 2360, 4263, 12, 8649, 12473, 1030, 2079, 3573, 1127, 510, 9, 1148, 4524, 889, 13218, 461, 342, 4969, 6, 2446, 11, 7121, 11425, 15, 2282, 14985, 126, 1551, 213, 19006, 751, 407, 15893, 18, 10977, 6, 2446, 15, 1568, 366, 332, 15893, 18, 813, 6, 714, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,389
10,389
अनिल गुरुङ । पुस दोस्रो साता भारतमा शुरु हुने साफ च्याम्पियनसीपका लागि फरवार्ड अनिल गुरुङको नेतृत्वमा राष्ट्रिय टोली घोषणा गरिएको छ । टीम नेपालका प्रशिक्षक प्याट्रिक ओसेम्सले २८ मंसिरमा २० सदस्यीय राष्ट्रिय टिमको घोषणा गरेका हुन् । कप्तान सागर थापा र उपकप्तान सन्दीप राईलाई म्याच फिक्सिङको आरोपमा एएफसीले आजिवन प्रतिबन्ध लगाए पछि टीम नेपालको कप्तानी गुरुङको काँधमा आएको हो । अनिलको अनुपस्थितमा रोहित चन्द वा विराज महर्जन कप्तान हुनेछ । विंगर नवीन लामा र गोलकिपर अमृत चौधरी पहिलोपल्ट राष्ट्रिय टोलीबाट खेल्ने अवसर पाएका छन् । सूमह ए मा रहेको नेपालले भारत र श्रीलंकाको सामना गर्नेछ । भारत जानुअघि नेपालले २ पुसमा बंगलादेशसँग मैत्रीपूर्ण खेल खेल्नेछ । टीममा को को परे  गोलकिपर: किरण चेम्जोङ, विकेश कुथु र अमृत चौधरी डिफेन्स: विराज महर्जन, रविन श्रेष्ठ, जितेन्द्र कार्की, अनन्त तामाङ, रञ्जित धिमाल र आदित्य चौधरी मिडफिल्डर: रोहित चन्द, जगजित श्रेष्ठ, हेमन गुरुङ, विक्रम लामा, विशाल राई, योगेश गुरुङ र नवीन लामाफरवार्ड: अनिल गुरुङ, विमल घर्तीमगर, नवयुग श्रेष्ठ र अञ्जन विष्ट । ओसेम्स मुख्य प्रशिक्षक रहेको टीम नेपालको सहायक प्रशिक्षकमा हरि खड्का र बालगोपाल महर्जन तथा गोलकिपर प्रशिक्षकमा उपेन्द्रमान सिंह रहेका छन् । अनिल गुरुङको कप्तानीमा फुटबल टीम घोषणा
Sports
false
[ 0, 6429, 1230, 5, 1649, 308, 1293, 1218, 540, 40, 5722, 18838, 12, 19, 16797, 6429, 5598, 1671, 111, 871, 362, 51, 13, 5, 6906, 547, 2360, 5716, 13689, 832, 1362, 4550, 11, 874, 907, 8, 323, 3822, 111, 7064, 362, 48, 112, 5, 3083, 3407, 772, 9, 1177, 9697, 2756, 23, 5861, 11797, 4905, 2534, 1872, 559, 6, 3405, 8843, 11, 136, 91, 2151, 3797, 4055, 186, 6906, 124, 3083, 34, 5598, 9935, 123, 20, 5, 6429, 6, 13340, 8, 9490, 2569, 50, 441, 431, 3398, 3083, 447, 5, 441, 836, 18, 6840, 1425, 9, 16927, 5427, 2306, 13909, 111, 871, 17, 2034, 714, 1484, 27, 5, 4660, 6276, 352, 43, 35, 643, 397, 9, 3753, 6, 3297, 2842, 5, 397, 481, 9066, 643, 143, 1649, 8, 2149, 63, 10429, 238, 14455, 5, 6906, 8, 10, 6, 10, 6, 1777, 16927, 184, 3720, 13548, 7, 441, 8736, 867, 9689, 9, 5427, 2306, 17516, 184, 441, 431, 3398, 7, 9, 4362, 3771, 15882, 9026, 8093, 8290, 16499, 13765, 9, 14975, 2306, 17023, 184, 9490, 2569, 7, 2626, 3178, 3771, 6078, 23, 5364, 1919, 8479, 2893, 5050, 12723, 1230, 9, 6840, 1425, 6566, 14996, 184, 6429, 5364, 4881, 17647, 7, 1981, 9812, 1070, 9, 148, 8049, 2994, 5, 832, 1362, 4550, 283, 2360, 35, 6906, 124, 1863, 2360, 8, 1469, 3116, 9, 929, 12077, 3398, 22, 16927, 2360, 8, 4465, 1296, 815, 133, 27, 5, 6429, 5598, 3083, 34, 8, 531, 6906, 362, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,390
10,390
राजविराज, ३ पुस । राजविराजमा सञ्चालित अन्तर बाल क्लब जिल्ला स्तरीय क्रिकेट प्रतियोगिता अन्र्तगत तेश्रो स्थानको लागि शुक्रवार भएको खेलमा परसवनी बाल सञ्जालले मधवापुर बाल सञ्जाललाई २९ रनले पराजित गरेको छ । राजविराज स्थित राजरंगशालामा सेभ द चिल्डे«नको सहयोग तथा जिल्ला बाल सञ्जालद्वारा प्रतियोगिताको आयोजना गरिएको हो । प्रतियोगिता अन्र्तगत तेश्रो स्थानको लागि सेमीफाईनलमा पराजित भएका दुवै टिम बिचको खेलमा परसवनीले टस जितेर पहिलो ब्याटिंग गर्ने निर्णय गर्दै निर्धारित २० ओभरको खेलमा १८ ओभर ३ बलमा सम्पुर्ण बिकेट गुमाई १ सय १२ रनको योगफल तयार पारेका थिए । परसवनीका लागि सुल्तान खाँन र रोशन यादवले सामान २५ रनको योगदान दिएका थिए । बलिंग तर्फ मध्वापुरका रामचन्द्र मेहता, बिक्की तिवारी, मिहिर मिश्रा र संजिव यादवले सामान २ बिकेट लिएका थिए । १ सय १३ रनको लक्ष्य लिई मैदानमा ओर्लेको मधवापुर १७ ओभर २ बलमा सम्पुर्ण बिकेट गुमाई ८३ रनमै समेटिएको थियो । मधवापुरलाई कम रनमा समेटन परसवनीका सबल झा र इरफान खानले सामान ३ बिकेट तथा रोशन यादव र पुुष्कर झाले समान २ बिकेट लिएका थिए । परसवनीका लागि बिक्की तिवारीले १७ तथा मिहिर मिश्राले १३ रनको योगदान दिएका थिए । खेलको म्यान अफ द म्याच परसवनीका सबल झा घोषित भए । प्रतियोगिता अन्र्तगत शनिवार उपाधिको लागि डिमन बाल सञ्जाल र राजबिराज नगर बाल सञ्जाल बीच भिडन्त हुने जानकारी नगर बाल सञ्जालका आसिस गुप्ताले जानकारी दिए ।
Sports
false
[ 0, 6636, 7, 175, 1649, 5, 6636, 8, 2549, 1693, 929, 899, 79, 4130, 813, 1027, 7549, 4854, 8117, 19, 6926, 16, 638, 1036, 68, 2151, 34, 929, 2109, 11, 74, 763, 462, 517, 929, 2109, 14, 852, 1592, 11, 1208, 28, 13, 5, 6636, 887, 1026, 18, 836, 10117, 8, 15297, 512, 1718, 3435, 30, 8914, 23, 6, 202, 22, 79, 929, 2109, 215, 2327, 205, 51, 20, 5, 1027, 7549, 4854, 8117, 19, 13952, 9159, 23, 6457, 1208, 73, 390, 905, 2755, 6, 638, 1036, 68, 2151, 34, 11, 8977, 7346, 113, 16548, 2538, 25, 227, 71, 4518, 323, 2958, 6, 638, 672, 2958, 175, 5952, 6018, 453, 5922, 6756, 597, 127, 140, 333, 1592, 6, 2225, 4115, 376, 4629, 66, 5, 1036, 68, 2151, 34, 12, 19, 19522, 9666, 23, 9, 8047, 3049, 1458, 464, 1592, 6, 937, 514, 66, 5, 889, 2538, 1264, 74, 10258, 33, 517, 12, 3604, 12831, 4998, 4747, 5801, 4773, 7, 2554, 7276, 3525, 33, 9, 713, 7802, 3049, 1458, 143, 453, 5922, 1885, 66, 5, 127, 140, 582, 1592, 6, 706, 3346, 3020, 12367, 30, 6, 74, 763, 462, 517, 734, 2958, 143, 5952, 6018, 453, 5922, 6756, 597, 7693, 1592, 191, 7124, 38, 5, 74, 763, 462, 517, 14, 216, 1592, 8, 7651, 23, 1036, 68, 2151, 34, 12, 7111, 2862, 9, 505, 18, 2107, 23, 837, 11, 1458, 175, 453, 5922, 22, 8047, 1764, 9, 1833, 97, 13309, 18, 11393, 1745, 143, 453, 5922, 1885, 66, 5, 1036, 68, 2151, 34, 12, 19, 4747, 5801, 4773, 11, 734, 22, 2554, 7276, 3525, 1154, 582, 1592, 6, 937, 514, 66, 5, 3086, 5669, 610, 512, 4905, 1036, 68, 2151, 34, 12, 7111, 2862, 4098, 99, 5, 1027, 7549, 4246, 1454, 6, 19, 959, 2110, 929, 2109, 9, 1026, 749, 431, 513, 929, 2109, 994, 9944, 40, 125, 513, 929, 2109, 12, 326, 4574, 8680, 11, 125, 425, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,391
10,391
राजबिराज, ४ पुस । हरेक रन बाल बिवाह विरुद्धको रन भन्ने मुल नाराको साथ राजबिराजको राजरंगशालामा सेभ द चिल्ड्रेनको सहयोग तथा जिल्ला बाल सञ्जालको आयोजनामा सञ्चालित अन्तर बाल क्लब जिल्ला स्तरीय क्रिकेट प्रतियोगिता अन्र्तगत शनिवार सम्पन्न फाइनल खेलमा डिमन बाल संञ्जालले उपाधिमाथि कब्जा जमाउन सफल भएको छ । राजबिराज बाल सञ्जाललाई रोमान्चक खेलमा १ रनले पराजित गर्दै डिमनले उपाधिमाथि कब्जा जमाएको हो । डिमन बाल सञ्जालले टस जितेर पहिलो ब्याटिङ्ग गर्ने निर्णय गर्दै निर्धारित २० ओभरको खेलमा सम्पुर्ण बिकेट गुमाई १ सय ११ रनको योगफल तयार पारेका थिए । डिमनका लागि बिवेक यादवले २२, डिकराज परियार १९, शिव राउत १४ र अजय यादवले १० रनको योगदान दिए । बलिंगतर्फ राजबिराजका बिकास दासले २ तथा नवनित जयसवाल, अभय थापा र अमर यादवले सामान १ बिकेट लिए । १ सय १२ रनको लक्ष्य लिई मैदानमा ओर्लेको राजबिराज बाल सञ्जालले ९ बिकेट गुमाई १ सय ९ रन मात्र बनाउन सफल भएका थिए । राजबिराजका लागि प्रशान्त राईले २४ तथा अमित दासले १८ रनको योगदान दिएका थिए भने बलिङ्गतर्फ डिमनका बिवेक यादव, मिकु मण्डल र रोशन मण्डलले सामान २ बिकेट तथा अनिल यादवले १ बिकेट लिएका थिए । खेलको म्यान अफ द म्याच डिमनका बिवेक यादव घोषित भए । प्रतियोगिता अन्र्तगत बेष्ट व्याट्समयान राजबिराजका सिमान्त राज राई, बेष्ट बलर मधवापुरका बिक्की तिवारी, बेष्ट फिल्डर राजबिराजका प्रशान्त राई, इमरजिङ्ग खेलाडि मलहनियाका ललित यादव, तथा म्यान अफ द सिरिज राजबिराजका प्रशान्त राज राई घोषित भए । सप्तरी क्रिकेट संघका सदस्य धर्मेन्द्र चौधरी, सेभ द चिल्ड्रेनका कार्यक्रम अधिकृत मकर सार्की, सबल नेपालका परमेश्वर झा, राष्ट्रिय क्रिकेट एकेडेमीका प्रशिक्षक दिपेन्द्र चौधरी, जिल्ला बाल कल्याण अधिकृत पुनम चौधरी, महिला बालबालिका कार्यालयका निमित प्रमुख शुशिला चौधरीलगायतले बिजेता तथा उपबिजेता खेलाडिहरुलाई प्रमाण पत्र तथा कप बितरण गरिएको छ । जिल्ला बाल कल्याण समितिका उपाध्यक्ष सुरुची झाको अध्यक्षतामा आयोजित कार्यक्रमको सञ्चालन सप्तरी क्रिकेट संघका आयुश श्रेष्ठले गरे । प्रतियोगिता भरि कुल ३ हजार ६९ बालबिवाह बिरुद्धको रन बनेको समेत एम्पाएर तथा सप्तरी क्रिकेट संघका सदस्य धर्मेन्द्र चौधरीले जानकारी गराए ।
Sports
false
[ 0, 1026, 749, 431, 7, 247, 1649, 5, 317, 1592, 929, 13946, 1475, 6, 1592, 53, 2634, 1751, 6, 246, 1026, 749, 431, 6, 1026, 18, 836, 10117, 8, 15297, 512, 18919, 6, 202, 22, 79, 929, 2109, 6, 1840, 2549, 1693, 929, 899, 79, 4130, 813, 1027, 7549, 4246, 203, 3932, 638, 959, 2110, 929, 713, 14024, 6267, 1454, 312, 4342, 17365, 349, 16, 13, 5, 1026, 749, 431, 929, 2109, 14, 21414, 638, 127, 1592, 11, 1208, 71, 959, 2110, 11, 1454, 312, 4342, 14930, 6, 20, 5, 959, 2110, 929, 2109, 11, 8977, 7346, 113, 7121, 2250, 25, 227, 71, 4518, 323, 2958, 6, 638, 6018, 453, 5922, 6756, 597, 127, 140, 348, 1592, 6, 2225, 4115, 376, 4629, 66, 5, 959, 2110, 12, 19, 453, 1903, 44, 3049, 1004, 7, 959, 44, 431, 4583, 476, 7, 1206, 3365, 620, 9, 8988, 3049, 217, 1592, 6, 937, 425, 5, 889, 2538, 373, 1026, 749, 431, 12, 2617, 4263, 11, 143, 22, 1981, 23, 225, 2158, 68, 3414, 7, 17595, 772, 9, 3735, 3049, 1458, 127, 453, 5922, 2805, 5, 127, 140, 333, 1592, 6, 706, 3346, 3020, 12367, 30, 6, 1026, 749, 431, 929, 2109, 11, 404, 453, 5922, 6756, 597, 127, 140, 404, 1592, 90, 285, 349, 73, 66, 5, 1026, 749, 431, 12, 19, 11306, 2811, 947, 22, 14615, 4263, 11, 672, 1592, 6, 937, 514, 66, 29, 889, 2195, 373, 959, 2110, 12, 453, 1903, 44, 11046, 2554, 1225, 3362, 9, 8047, 3362, 11, 1458, 143, 453, 5922, 22, 6429, 3049, 127, 453, 5922, 1885, 66, 5, 3086, 5669, 610, 512, 4905, 959, 2110, 12, 453, 1903, 44, 1764, 4098, 99, 5, 1027, 7549, 1250, 1664, 4992, 7174, 61, 4249, 1026, 749, 431, 12, 5376, 2051, 1026, 5050, 1250, 1664, 889, 18, 74, 763, 462, 517, 12, 4747, 5801, 4773, 7, 1250, 1664, 8759, 18, 1026, 749, 431, 12, 11306, 5050, 10098, 18, 167, 2195, 18021, 2068, 303, 3024, 12, 6855, 11046, 22, 5669, 610, 512, 8475, 1026, 749, 431, 12, 11306, 1026, 858, 4098, 99, 5, 3090, 813, 2589, 240, 640, 2712, 2306, 7, 15297, 512, 18919, 12, 128, 720, 13486, 11939, 7, 7111, 547, 6872, 2862, 7, 111, 813, 4969, 12, 2360, 11434, 2306, 7, 79, 929, 4042, 720, 1443, 61, 2306, 7, 188, 1519, 2832, 330, 5425, 110, 3280, 11662, 2306, 10401, 9574, 22, 20386, 18021, 344, 1660, 894, 22, 1604, 9024, 51, 13, 5, 79, 929, 4042, 1199, 1374, 206, 3395, 2862, 6, 2865, 1152, 1297, 292, 3090, 813, 2589, 5492, 367, 1426, 120, 5, 1027, 5962, 691, 175, 93, 8184, 929, 749, 5345, 5964, 6, 1592, 385, 103, 352, 2764, 1356, 22, 3090, 813, 2589, 240, 640, 2712, 5234, 125, 3865, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,392
10,392
नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले आईसीसी यू-१९ विश्वकप क्रिकेटका लागि राजु रिजालको कप्तानीमा १९ सदस्यीय टोलीको घोषणा गरेको छ । आइसीसी यू–१९ क्रिकेट आगामी ८ माघदेखि २ फागुनसम्म बांग्लादेशमा आयोजना हुँदैछ । नेपाली क्रिकेटको टोलीको कप्तानमा रिजाल र उपकप्तानमा आरिफ शेखलाई तोकिएको छ । टोलीमा रिजार र शेखसँगै सन्दिप सुनार, सुनिल धमला, दिपेन्द्र ऐरी, सौरभ खनाल, प्रेम तामाङ्ग, सुशील कँडेल, दिपेश श्रेष्ठ, राजविर सिंह, योगेन्द्र कार्की, सन्दिप लामीछाने, हिमान्सु दत्त, शंकर राना र ईशान पाण्डे छन् । त्यसैगरी वैकल्पिक खेलाडीमा कुशल भुर्तेल, ईर्साद अहमद, ललित नारायण राजवशी र नन्दन यादव छन् । यू-१९ विश्वकपका लागि राजुको नेतृत्वमा नेपाली टोलीको घोषणा
Sports
false
[ 0, 36, 813, 696, 77, 11575, 52, 10, 11, 13456, 3094, 70, 4973, 1278, 813, 12, 19, 4842, 3542, 6, 3083, 34, 8, 476, 3822, 8942, 362, 28, 13, 5, 15587, 10, 17385, 813, 642, 380, 1058, 132, 143, 1286, 116, 19701, 2493, 8, 205, 3067, 5, 39, 813, 6, 8942, 3083, 8, 3542, 9, 1177, 9697, 2756, 23, 8, 2150, 5644, 7263, 14, 2567, 13, 5, 8032, 1616, 9188, 9, 7263, 241, 11094, 6648, 7, 7277, 10852, 7, 11434, 14826, 7, 13656, 437, 1614, 7, 752, 13877, 7, 4310, 10110, 7, 13722, 3771, 1026, 8689, 815, 7, 12839, 9026, 11094, 5979, 34, 178, 9397, 7, 4133, 7714, 97, 9906, 7, 3813, 3421, 9, 15416, 23, 2548, 27, 5, 2131, 3592, 769, 8, 5351, 20154, 7, 10, 255, 520, 14181, 12585, 7, 6855, 1735, 1026, 5409, 34, 9, 4792, 23, 1764, 27, 5, 3094, 70, 4973, 1278, 12, 19, 4842, 6, 1671, 39, 8942, 362, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,393
10,393
सुजुकी साफ च्याम्पियनसिपको उदघाटन खेलमा नेपाल श्रीलङ्कासँग १–० गोल अन्तरले पराजित भएको छ । भारतको केरलामा ८ पुसमा भएको समूह चरणको पहिलो खेलमा नेपाललाई श्रीलंकाले पराजित गरेको हो । थप गरिएको समयमा सकिन दुई मिनेट बाँकी छँदा श्रीलङ्काका लागि मोहम्मदले गोल गरेका हुन । थुप्रै अवसर सिर्जना गरे पनि टीम नेपालले गोल गर्न सकेन । समूह ए मा रहेको नेपालले १० पुसमा भारतसँग खेल्नेछ । नेपाल श्रीलङ्कासँग पराजित
Sports
false
[ 0, 19218, 5722, 4724, 6, 15344, 638, 36, 7159, 63, 10, 14127, 614, 7887, 1208, 16, 13, 5, 479, 105, 18, 6828, 380, 1649, 8, 16, 388, 2565, 113, 638, 2450, 3753, 11, 1208, 28, 20, 5, 298, 51, 278, 6620, 89, 2012, 805, 7324, 7159, 12, 19, 7255, 11, 614, 48, 67, 5, 1421, 714, 1094, 120, 15, 6906, 643, 614, 24, 1999, 5, 388, 352, 43, 35, 643, 217, 1649, 8, 5902, 14455, 5, 36, 7159, 63, 1208, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,394
10,394
 १४ पुस, काठमाडौं । इंग्लिस प्रिमियर लिग फुटबलमा म्यानचेष्टर युनाइटेड र चेल्सीले बराबरी खेल्दै अंक बााडेका छन् । सोमबार राति भएको खेलमा चेल्सीले म्यानचेष्टर युनाइटेडलाई गोलरहित बराबरीमा रोकेको हो । बल पोजिसनमा युनाइटेड हावी भएको थियो भने दुबै टीमले केही राम्रा मुभ बनाएपनि गोल गर्न सकेनन् । यद्यपि युनाइटेडको खेलमा केही सुधार देखिएको छ । तर, युनाइटेडले पछिल्ला ८ खेलमा जित हात पार्न सकेको छैन । र, यो १९९० पछिकै खराव अवस्था हो । चेल्सीसँगको बराबरीपछि पछिल्लो समय दबावमा रहेका प्रशिक्षक लुइस भानहालले राजीनामा नदिने बताएका छन् । बक्सिङ डे को खेलका स्टोकसाग भएपछि निकै हतास देखिएका भानहालले आफैँ छाडेर जाने संकेत दिएका थिए । बराबरीपछि म्यानचेष्टर युनाइटेड ३० अंकसहित छैटौं स्थानमा छ भने २० अंक जोडेको चेल्सी १४ औं स्थानमा छ ।
Sports
false
[ 0, 620, 1649, 7, 106, 5, 18730, 3266, 1101, 9344, 21760, 6167, 9, 14168, 11, 5255, 4843, 1950, 753, 33, 1778, 12, 27, 5, 898, 1304, 16, 638, 14168, 11, 21760, 6167, 14, 614, 6007, 8111, 6660, 6, 20, 5, 889, 10, 18667, 8, 6167, 11036, 16, 38, 29, 1714, 6906, 11, 72, 3040, 918, 437, 2489, 575, 614, 24, 4964, 5, 3228, 6167, 6, 638, 72, 655, 631, 13, 5, 274, 6167, 11, 3648, 380, 638, 1106, 536, 1370, 760, 104, 5, 9, 7, 21, 6548, 186, 96, 665, 8994, 265, 20, 5, 14168, 2133, 5255, 135, 532, 137, 12142, 8, 133, 2360, 16458, 7849, 3565, 11, 2575, 3527, 545, 27, 5, 10672, 1602, 10, 6, 238, 12, 10, 8282, 44, 12598, 407, 319, 17650, 2439, 7849, 3565, 11, 3173, 3767, 341, 2632, 514, 66, 5, 5255, 135, 21760, 6167, 607, 1950, 354, 12894, 510, 13, 29, 323, 1950, 11259, 14168, 620, 733, 510, 13, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,395
10,395
 १४ पुस, काठमाडौं । मेलबर्न टेष्टमा १७७ रनको जित हात पार्दै अष्ट्रेलियाले वेष्ट इण्डिजविरुद्धको सिरिज २-० आफ्नो पक्षमा पारेको छ । अष्ट्रेलियाले दिएको ४६० रनको लक्ष्य पछ्याएको वेष्टइण्डिज दोस्रो पारीमा २८२ रनमा अलआउट भयो । उसका जेसन होल्डरले ६८ र दिनेश रामदीनले ५९ रन बनाए पनि टोलीका हार टार्न सकेनन् । होल्डर र रामदीनले छैटौं विकेटका लागि १०० रनको साझेदारी गरे । अष्ट्रेलियाका मिचेल मार्सले ४ तथा नाथन लायनले ३ र जेम्स पिटरसनले २ विकेट लिए । यसअघि तेस्रो दिनको खेल सकिँदा ३ विकेट क्षतिमा १७९ रन बनाएको अष्ट्रेलियाले मंगलबार थप एक बल पनि नखेली पारी समाप्तीको घोषणा गर्‍यो र वेष्ट इण्डिजलाई ४६० रनको लक्ष्य दिएको थियो । अष्ट्रेलियाले ३ विकेटको क्षतिमा ५५१ रन बनाएर पहिलो पारी समाप्तीको घोषणा गरेको थियो भने वेष्टइण्डिज २७१ रनमा अलआउट भएको थियो । पहिलो टेष्ट अष्ट्रेलियाले एक इनिङ र २१२ रनले जितेको थियो भने तेस्रो तथा अन्तिम टेष्ट जनवरी ३ बाट सुरु हुनेछ ।
Sports
false
[ 0, 620, 1649, 7, 106, 5, 15312, 17826, 8, 734, 3201, 1592, 6, 1106, 536, 4399, 3926, 11, 14412, 505, 1076, 2463, 7590, 8475, 10, 18217, 54, 1216, 1859, 13, 5, 3926, 11, 245, 247, 7360, 1592, 6, 706, 15182, 6, 14412, 435, 1076, 2463, 308, 4099, 8, 874, 2274, 1592, 8, 2252, 9834, 163, 5, 6073, 750, 1341, 20, 3435, 18, 11, 7715, 9, 3999, 588, 1381, 3573, 6765, 1592, 2489, 15, 7021, 2711, 14164, 4964, 5, 20, 3435, 18, 9, 588, 1381, 3573, 12894, 2604, 12, 19, 3595, 1592, 6, 3597, 120, 5, 3926, 12, 8330, 2964, 17505, 30, 247, 22, 11139, 23, 10, 9887, 3573, 175, 9, 12222, 14213, 1341, 11, 143, 2604, 2805, 5, 870, 725, 3152, 238, 3031, 4794, 175, 2604, 1044, 8, 10, 15798, 1592, 856, 3926, 11, 1042, 298, 26, 889, 15, 7478, 2356, 4099, 2552, 34, 6, 362, 906, 21, 9, 14412, 505, 1076, 2463, 14, 247, 7360, 1592, 6, 706, 245, 38, 5, 3926, 11, 175, 2604, 6, 1044, 8, 198, 11708, 1592, 879, 113, 4099, 2552, 34, 6, 362, 28, 38, 29, 14412, 435, 1076, 2463, 729, 1882, 1592, 8, 2252, 9834, 16, 38, 5, 113, 17826, 3926, 11, 26, 17511, 9, 143, 4893, 1592, 11, 2920, 38, 29, 725, 22, 457, 17826, 3585, 175, 10, 17, 206, 447, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,396
10,396
कास्की/ भेट्रान्स राष्ट्रिय खुला टेनिस प्रतियोगिताअन्तर्गत ६० वर्षमाथि उमेर समूहको एकलको उपाधि डा. इन्द्र राईले जितेका छन् । राईले उपाधि भिडन्तमा मोहनबहादुर शाहीलाई ९–६ ले पराजित गरेका थिए । ३५ वर्षमाथिको एकलतर्फको फाइनलमा श्रीराम मगर र कमल भण्डारी भिड्ने भएका छन् । ३५ वर्षमाथिको डबल्सको उपाधिका लागि राजु श्रेष्ठ गोर्खा र चिराजु जंगबहादुर राणाको जोडीले आत्माराम कार्की र देवेन गिरीविरुद्ध प्रतिस्पर्धा गर्नेछ । ४५ वर्षमाथिको एकलतर्फ प्रदीप शाह र राजु श्रेष्ठले प्रतिस्पर्धा गर्नेछन् । ५० वर्षमाथिको एकलमा पृथ्वी थकाली र राजेन्द्रसिंह भण्डारी फाइनलमा प्रवेश गरेका छन् । प्रतियोगिताअन्तर्गत ५५ वर्षमाथिको एकलतर्फ उपाधिका लागि विदुर विष्ट र पेमा टासी भिड्ने भएका छन् ।
Sports
false
[ 0, 2603, 182, 20402, 495, 111, 1375, 9673, 1027, 1146, 1347, 80, 312, 936, 388, 6, 2495, 6, 1454, 454, 3226, 2811, 5629, 27, 5, 2811, 1454, 9944, 8, 2647, 576, 2708, 14, 404, 9864, 10, 11, 1208, 48, 66, 5, 1786, 80, 7491, 2495, 373, 6, 4653, 11007, 1496, 9, 2041, 2006, 4448, 461, 73, 27, 5, 1786, 80, 7491, 9254, 495, 6, 1454, 12, 19, 4842, 1070, 2372, 9, 14280, 1635, 7173, 1466, 6, 2348, 11, 3566, 1130, 2069, 9, 1404, 30, 23, 2222, 1327, 1653, 2842, 5, 2293, 80, 7491, 2495, 373, 3972, 821, 9, 4842, 1426, 1653, 5079, 5, 555, 80, 7491, 2495, 8, 2214, 13065, 9, 2578, 1897, 2006, 4653, 587, 48, 27, 5, 1027, 1146, 3415, 80, 7491, 2495, 373, 1454, 12, 19, 9840, 2994, 9, 2090, 8, 2624, 398, 4448, 461, 73, 27, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,397
10,397
काठमाडौं/ साइपाल एकेडेमी एले प्रथम आइडियल कप अन्तरकलेज सिक्स ए साइड छात्र फुटबल प्रतियोगिताको उपाधि मंगलबार जितेको छ । आइडियल इंग्लिस उमाविको आयोजनामा चाबहिलको गणेशथानमा सम्पन्न फाइनलमा साइपालले आफ्नै बी टिमलाई १–० को झीनो गोलअन्तरले पराजित गर्‍यो । उपाधि भिडन्तमा उजन लामाले निर्णायक गोल गरेका थिए । उपाधिसँगै साइपाल एले १० हजार र साइपाल बीले पाँच हजार रुपैयाँ पाए । साइपाल एका सुशन श्रेष्ठ उत्कृष्ट खेलाडी घोषित भए । साइपाल एकै कृष्ण लामा गोलरक्षक तथा अजय तामाङ डिफेन्समा उत्कृष्ट ठहरिए । नासा इन्टरनेसनल कलेजका विसन मगर उत्कृष्ट मिडफिल्डर चुनिए । विजेतालाई पूर्वखेलकुदमन्त्री पुरुषोत्तम पौडेल, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्य उपेन्द्र पौडेल, आइडियलका निर्देशक पूर्ण लामा र आइडियलका कोअर्डिनेटर श्यामबाबु पोखरेलले पुरस्कृत गरेका थिए । पाँच दिनसम्म चलेको प्रतियोगितामा विभिन्न १६ टिमले नकआउट आधारमा प्रतिस्पर्धा गरेका थिए ।
Sports
false
[ 0, 106, 182, 18390, 4969, 352, 11, 804, 1185, 280, 8732, 1604, 1693, 44, 11, 167, 409, 1872, 352, 10820, 6669, 531, 2327, 1454, 1042, 2920, 13, 5, 1185, 280, 8732, 18730, 6958, 657, 6, 1840, 17720, 6, 2382, 6611, 8, 203, 4653, 18390, 11, 509, 2774, 905, 14, 10, 14127, 10, 6, 2442, 5530, 65, 17702, 11, 1208, 906, 21, 5, 1454, 9944, 8, 11465, 23, 5278, 4281, 614, 48, 66, 5, 1454, 241, 18390, 352, 11, 217, 93, 9, 18390, 2774, 11, 311, 93, 322, 1545, 5, 18390, 26, 33, 381, 3279, 1070, 915, 769, 4098, 99, 5, 18390, 1127, 798, 1425, 13965, 22, 8988, 1477, 17516, 8, 915, 16317, 5, 15266, 9336, 1140, 12, 441, 1341, 1496, 915, 17023, 11591, 5, 2112, 14, 233, 4259, 1225, 270, 1579, 13370, 6243, 111, 1688, 1878, 12, 240, 4465, 6243, 1185, 280, 8732, 12, 935, 622, 1425, 9, 1185, 280, 8732, 12, 10, 6, 877, 17478, 4980, 4916, 3616, 7033, 48, 66, 5, 311, 2907, 2464, 1467, 107, 709, 5504, 13915, 393, 1653, 48, 66, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,398
10,398
काठमाडौं/ अन्तर्राष्ट्रिय ट्रायथलन युनियन (आइटियू)का अध्यक्ष मारी सोल कासाडो बुधबार काठमाडौं आउने भएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक कमिटी (आइओसी)का सदस्यसमेत रहेका कासाडो ट्रायथलनको विकासमा हौसला बढाउन नेपाल आउन लागेका हुन् । ट्रायथलन पहिलोपटक साग खेलकुदमा समावेश गरिएको छ । नेपालमा कासाडोले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिरहेको नेपाली टोलीको हौसला बढाउने काम गर्नेछन् । ट्रायथलनको अन्तर्राष्ट्रिय र्‍याङकिङमा नेपाल दक्षिण एसियामै अघि रहेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय सफलता र गतिविधिमा निकै अघि रहेको नेपाललाई आइटियूले डेभलपिङ र्‍याङकिङमा बढुवा गरेको छ । भारतलगायत देशहरू अझै पनि इमर्जिङ र्‍याङकिङमै छन् ।
Sports
false
[ 0, 106, 182, 316, 12811, 119, 445, 59, 23, 3181, 12908, 1522, 3159, 52, 12, 117, 43, 327, 10435, 183, 627, 2742, 845, 106, 329, 73, 27, 5, 316, 4169, 3054, 12908, 892, 398, 52, 12, 240, 345, 133, 183, 627, 2742, 12811, 119, 445, 59, 23, 6, 2660, 9502, 1552, 36, 865, 1489, 112, 5, 12811, 119, 445, 59, 23, 3253, 6694, 1688, 8, 1703, 51, 13, 5, 211, 183, 627, 2742, 11, 316, 1467, 915, 911, 699, 39, 8942, 9502, 1932, 46, 5079, 5, 12811, 119, 445, 59, 23, 6, 316, 4382, 10634, 8247, 8, 36, 420, 1401, 191, 234, 35, 13, 5, 316, 1360, 9, 2277, 8, 319, 234, 35, 2450, 1185, 1522, 3159, 11, 16779, 59, 9669, 4382, 10634, 8247, 8, 3336, 28, 13, 5, 397, 700, 7306, 544, 15, 10098, 4879, 559, 4382, 10634, 8247, 191, 27, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,399
10,399
काठमाडौं/ नेपाल ओलम्पिक कमिटी (एनओसी)ले आसन्न १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद प्रतियोगिता (साग)का लागि सेभ दी मिसन (टोली नेता)मा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्यसचिव केशवकुमार विष्टलाई पठाउने भएको छ । एनओसीको मंगलबार बसेको कार्यकारिणी समितिको बैठकले सदस्यसचिव विष्टलाई सेभ दी मिसन पठाउने निर्णय गरेको हो । ‘अन्तर्राष्ट्रिय बडापत्रको धारा ३७ को उपधारा २ अनुसार १२औँ सागमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्यसचिव विष्टलाई सेभ दी मिसन पठाउने निर्णय भएको छ,’ एनओसीले विज्ञप्तिमा भनेको छ । १२औँ साग आगामी फेब्रुअरीमा भारतको गुवाहाटीमा हुँदै छ । एनओसीले त्यसअघि हुने सेभ दी मिसनको सम्मेलनमा विष्टसँगै एनओसीका कर्मचारी सुजनलाल श्रेष्ठलाई समेत सहभागी गराउने भएको छ । यसअघि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूमा सेभ दी मिसन जानेबारे घरेलु खेलकुदको सर्वाेच्च निकाय खेलकुद परिषद् तथा अन्तर्राष्ट्रिय समन्वयको जिम्मेवारी पाएको एनओसीबीच विवाद हुँदै आइरहेको थियो ।
Sports
false
[ 0, 106, 182, 36, 4169, 3054, 14566, 892, 398, 52, 11, 10, 12649, 333, 3293, 420, 3446, 1688, 1027, 77, 12598, 52, 12, 19, 15297, 6594, 9284, 77, 6515, 34, 244, 52, 8, 111, 1688, 1878, 12, 240, 6501, 2931, 910, 2994, 14, 3042, 16, 13, 5, 1704, 892, 398, 6, 1042, 888, 18650, 955, 1300, 240, 6501, 2994, 14, 15297, 6594, 9284, 3042, 227, 28, 20, 5, 62, 17589, 4861, 1422, 6, 1767, 4432, 10, 6, 12089, 143, 92, 333, 3293, 6694, 8, 111, 1688, 1878, 12, 240, 6501, 2994, 14, 15297, 6594, 9284, 3042, 227, 16, 3543, 1704, 892, 398, 11, 6672, 639, 13, 5, 333, 3293, 6694, 642, 5202, 8, 479, 473, 1159, 702, 681, 8, 309, 13, 5, 1704, 892, 398, 11, 8990, 40, 15297, 6594, 9284, 6, 2546, 2994, 241, 1704, 892, 398, 12, 678, 381, 1085, 1694, 8913, 103, 546, 807, 16, 13, 5, 870, 316, 15509, 8, 15297, 6594, 9284, 341, 273, 2043, 1688, 6, 11815, 1221, 1688, 1878, 22, 316, 958, 6, 891, 976, 1704, 892, 398, 428, 989, 309, 3899, 38, 5, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]