text
stringlengths
25
5.42k
phonemes
stringlengths
19
5.93k
Zoologiari dagokionez animalia odoldunak eta odolgabeak bereizi zituen, eta botanikari dagokionez landare loredunak eta loregabeak.
ʂo'oloɣiaɾi ðaɣ'okioneʂ an'imalia oð'oldunak eta oð'olɣaβeak beɾ'ejʂi ʂit'uen, eta β'otanikaɾi ðaɣ'okioneʂ land'aɾe loɾ'eðunak eta loɾ'eɣaβeak.
Berezko sorreraren ideia okerra ere garatu zuen, intsektuak ihintz, hezetasun eta izerditik berez sortzen zirela esanez.
beɾ'eʂko sor'eɾaɾen ið'eʝa ok'era eɾ'e ɣaɾ'atu ʂu'en, ints'ektuak i'intʂ, 'eʂetasun eta iʂ'erditik beɾ'eʂ s'ortʂen ʂiɾ'ela es'aneʂ.
Astronomian ere ekarpenak egin zituen, zortzi esferadun teoria geozentrikoa planteatuz, indarrean iraun zuena Nicolaus Copernicusen teoria heliozentrikoa iritsi arte.
astr'onomian eɾ'e ek'arpenak eɣ'in ʂit'uen, ʂortʂ'i esf'eɾaðun te'oɾia ɣe'oʂentrikoa plant'eatuʂ, ind'arean iɾ'awn ʂu'ena nik'olaws kop'ernikusen te'oɾia 'elioʂentrikoa iɾ'itsi art'e.
Honek zulo batean gorde zituen, harik eta Ka. ehun urtearen inuguran liburuzale batek aurkitu zituen arte.
'onek ʂul'o βat'ean ɡ'orde ʂit'uen, 'aɾik eta k'a. e'un urt'eaɾen iɲ'uɣuɾan liβ'uɾuʂale βat'ek awrk'itu ʂit'uen art'e.
Atenasera ekarri ondoren, Erromara eramanak izan ziren Ka. laurogeita seian, Atenas Erromaren mendean geratu zenean.
at'enaseɾa ek'ari ond'oɾen, er'omaɾa eɾ'amanak iʂ'an ʂiɾ'en k'a. lawɾ'oɣejta seʝ'an, at'enas er'omaɾem mend'ean ɡeɾ'atu ʂen'ean.
Erroman jakintsuen arreta jaso zuten eta horien edizio berri bat plazaratu zen ondoren, egun ezagutzen dena.
er'oman ɟ'akintsuen 'areta ʝ'aso ʂut'en eta oɾien eð'iʂio βer'i βat plaʂ'aɾatu ʂen ond'oɾen, eɣ'un eʂ'aɣutʂen den'a.
Zoritxarrez, bere idazki guztietatik bostena bakarrik geratzen da.
ʂoɾ'itʃareʂ, beɾ'e ið'aʂki ɣuʂt'ietatik bost'ena βak'arik ɡeɾ'atʂen da.
Lehenak ikuspegi orokorra eskaintzen du, erretorikaren betebeharrak eta beraren definizioa aurkeztuz ; bertan ere testuinguruaren gainean zehaztutako eztabaidak eta erretorika motak aurkezten dira.
le'enak ik'uspeɣi oɾ'okora esk'ajntʂen du, er'etoɾikaɾem bet'eβearak eta β'eɾaɾen def'iniʂioa awrk'eʂtuʂ; b'ertan eɾ'e test'ujnɡuɾuaɾen ɡaɲ'ean ʂe'aʂtutako eʂt'aβajðak eta er'etoɾika mot'ak awrk'eʂten diɾ'a.
bigarren Liburuak hiru oinarriak tratatzen ditu zehazki hizlari batek fidatu behar izango lituzkeenetan : sinesgarritasunean, zirraretan eta entzuleen, eta arrazoiketa patroiengan sikologian oinarritutakoak.
biɣ'aren liβ'uɾuak 'iɾu oɲ'ariak trat'atʂen dit'u ʂe'aʂki 'iʂlaɾi βat'ek fið'atu βe'ar iʂ'anɡo lit'uʂkeenetan: siɲ'esɡaritasunean, ʂir'aɾetan eta entʂ'uleen, eta ar'aʂojketa patr'oʝenɡan sik'oloɣian oɲ'aritutakoak.
hirugarren liburuak sartzen ditu estiloaren eta antolaketaren elementuak.
'iɾuɣaren liβ'uɾuak s'artʂen dit'u est'iloaɾen eta ant'olaketaɾen el'ementuak.
Nahiz eta garrantziren bat azkeneko produktuari eman, eskuarki Poetikarako irakurleari eusten dio.
n'aiʂ eta ɣar'antʂiɾem bat aʂk'eneko proð'uktuaɾi em'an, esk'uarki po'etikaɾako iɾ'akurleaɾi 'ewsten di'o.
Horrez gain, hizlariak patologia eta beldurrak erabil ditzake audientzia bereganatzeko.
'oreʂ ɡ'ajn, 'iʂlaɾiak pat'oloɣia eta βeld'urak eɾ'aβil ditʂ'ake awð'ientʂia βeɾ'eɣanatʂeko.
Pathosek ikusleen irudimena eta itxaropenak ere sar daitezkeHizlariak eszenatoki bat margotuko duen gutiz positiboki eta gero hori baliatu Ahau lortzekoa akzioak esan.
pat'osek ik'usleen iɾ'uðimena eta itʃ'aɾopenak eɾ'e s'ar dajt'eʂkeiʂlaɾiak esʂ'enatoki βat marɡ'otuko ðu'en ɡut'iʂ pos'itiβoki eta ɣeɾ'o oɾi βal'iatu a'aw lortʂ'ekoa akʂ'ioak es'an.
Asia munduko kontinenterik zabalena eta askotarikoena da.
as'ia mund'uko kont'inenteɾik ʂaβ'alena eta ask'otaɾikoena ð'a.
Eurasiaren lau bosten eta lurreko eremu lehorren herena hartzen ditu, eta ia osorik Ipar Hemisferioan dago. berrogeita lau miloi bostehun eta hirurogeita hemeretzi mila ka eme a ber biko eremua eta lau mila ehun eta berrogei miloi hirurehun eta hogeita hamasei mila bostehun eta bat biztanle ditu.
ewɾ'asiaɾen l'aw βost'en eta lur'eko eɾ'emu le'oren 'eɾena 'artʂen dit'u, eta 'ia os'oɾik ip'ar 'emisfeɾioan daɣ'o. ber'oɣejta l'aw miʎ'oj βost'eun eta 'iɾuɾoɣejta 'emeɾetʂi miʎ'a k'a em'e 'a β'er bik'o eɾ'emua eta l'aw miʎ'a e'un eta βer'oɣej miʎ'oj 'iɾuɾeun eta 'oɣejta 'amasej miʎ'a βost'eun eta β'at biʂt'anle ðit'u.
Ural mendiek, Ural ibaiak, Kaspiar Itsasoak, Kaukaso mendikateak, Itsaso Beltzak, Bosforok, Marmara itsasoak eta Dardaneloek bereizten dute Europatik ; berin itsasarteak Ipar Amerikatik, eta Itsaso Gorriak eta Suezko kanalak Afrikatik.
uɾ'al mend'iek, uɾ'al iβ'aʝak, kasp'iar its'asoak, kawk'aso mend'ikateak, its'aso β'eltʂak, bosf'oɾok, marm'aɾa its'asoak eta ðard'aneloek beɾ'ejʂten dut'e ewɾ'opatik; beɾ'in its'asarteak ip'ar am'eɾikatik, eta its'aso ɣor'iak eta su'eʂko kan'alak afr'ikatik.
Asia barruan sartzen dira, orobat, Japonia, Indonesia eta malaisiako uhartediak.
as'ia βar'uan s'artʂen diɾ'a, oɾoβat, ɟap'onia, ind'onesia eta mal'ajsiako u'arteðiak.
Duela bost mila urte baino gehiago sumeriarrek Mesopotamia, Tigris eta Eufrates ibaien arteko lurraldea, okupatu eta lehendabiziko hiriestatuak eratu zituzten : Ur, Uruk edo lagas.
du'ela β'os miʎ'a 'urte βaɲo ɣ'eiaɣo sum'eɾiarek mes'opotamia, tiɣr'is eta ewfr'ates iβ'aʝen art'eko lur'aldea, ok'upatu eta le'endaβiʂiko 'iɾiestatuak eɾ'atu ʂit'uʂten: 'ur, uɾ'uk eðo laɣ'as.
Antzinaroan zehar, Asian Indus haranean eta yantze ibaian zibilizazio inportanteak sortu ziren.
antʂ'iɲaɾoan ʂe'ar, as'ian ind'us 'aɾanean eta ʝantʂ'e iβ'aʝan ʂiβ'iliʂaʂio imp'ortanteak sort'u ʂiɾ'en.
Alexandro Handiaren gudarosteak Indus ibai ertzeraino heldu ziren. Erromatarrek bizigune batzuk eratu zituzten India hegoaldean eta, beharbada, Indotxina hegoalderaino ere iritsi ziren. Hauen ondoren, Europa eta Ekialdeko Asiaren arteko lotura bakarra, Iran, Bagdad eta Bizantziora, Zetaren bidean barrena, Txinatik held...
al'eʃandro 'andiaɾen ɡuð'aɾosteak ind'us iβ'aj ertʂ'eɾaɲo eldu ʂiɾ'en. er'omatarek b'iʂiɣune β'atʂuk eɾ'atu ʂit'uʂten ind'ia 'eɣoaldean et'a, be'arbaða, ind'otʃiɲa 'eɣoaldeɾaɲo eɾ'e iɾ'itsi ʂiɾ'en. 'awen ond'oɾen, ewɾ'opa eta ek'ialdeko as'iaɾen art'eko lot'uɾa β'akara, iɾ'an, baɣd'að eta βiʂ'antʂioɾa, ʂet'aɾem bið'eam...
Lurrunontzien garapenarekin batera, Asiarako egarria piztu zen europarren artean : ingelesek eta frantsesek India aldera jo zuten, herri ugari ibili zen Txinako kostaldeko hiriak konkistatzeko gatazkan, Frantziak Indotxinako alde bat hartu zuen beretzat, espainiarrak Filipinetan egokitu ziren eta errusiarrek Siberiaren...
lur'unontʂien ɡaɾ'apenaɾekim bat'eɾa, as'iaɾako eɣ'aria p'iʂtu ʂen ewɾ'oparen art'ean: inɡ'elesek eta frants'esek ind'ia ald'eɾa ʝ'o ʂut'en, 'eri uɣ'aɾi iβ'iʎi ʂ'en tʃin'ako kost'aldeko 'iɾiak konk'istatʂeko ɣat'aʂkan, frantʂ'iak ind'otʃiɲako ald'e β'at 'artu ʂu'em beɾ'etʂat, esp'aɲiarak fil'ipiɲetan eɣ'okitu ʂiɾ'en et...
Asian sortu ziren hiru erlijio monoteista handienak : kristautasuna, islama eta judaismoa.
as'ian sort'u ʂiɾ'en 'iɾu erl'ixio mon'otejsta 'andienak: krist'awtasuna, 'islama eta ʝuð'ajsmoa.
Asia berrogeita lau milioi ka eme a ber bi area baino gehiago ditu, berrogeita lau miloi bederatziehun eta hogeita hamasei mila ka eme a ber bi hain zuzen.
as'ia βer'oɣejta l'aw mil'ioj k'a em'e 'a β'er b'i aɾ'ea βaɲo ɣ'eiaɣo ðit'u, ber'oɣejta l'aw miʎ'oj βeð'eɾatʂieun eta 'oɣejta 'amasej miʎ'a k'a em'e 'a β'er b'i 'ajn ʂuʂ'en.
Kontinentearen mugak ez dira oso zehatzak, adibidez, Sinai penintsula, Afrikarekin duen muga edozein kontinentearen zatia izan liteke.
kont'inenteaɾem m'uɣak eʂ t'iɾa os'o ʂe'atʂak, að'iβiðeʂ, sin'aj pen'intsula, afr'ikaɾekin du'em m'uɣa eð'oʂejn kont'inenteaɾen ʂ'atia iʂ'an lit'eke.
Era berean, Europarekin dituen mugak ere ezberdinak dira adituen arabera : batzuetan Ural mendiak, bestetan Ural ibaia bera.
eɾ'a βeɾ'ean, ewɾ'opaɾekin dit'uem m'uɣak eɾ'e eʂb'erdiɲak diɾ'a að'ituen aɾ'aβeɾa: batʂ'uetan uɾ'al mend'iak, b'estetan uɾ'al iβ'aʝa β'eɾa.
Kaukasoan ere eztabaidatsua da Georgia, Armenia edo Azerbaijan europarrak edo asiarrak diren ala ez.
kawk'asoan eɾ'e eʂt'aβajðatsua ð'a ɣe'orɡia, arm'enia eðo aʂ'erbajʝan ewɾ'oparak eðo as'iarak diɾ'en ala 'eʂ.
Hala ere, Asiako muturrak honako hauek dira.
'ala eɾ'e, as'iako mut'urak 'onako awek diɾ'a.
Era askotako lurraldeak ageri dira Asian.
eɾ'a 'askotako lur'aldeak aɣ'eɾi ðiɾ'a as'ian.
Iparraldean, Siberia eta Mongoliako ordokiak hedatzen dira ; erdialdeko lurraldeak oso menditsuak dira ; hegoaldeko penintsulak, oso erliebe higatuz osatuak eta uhartediak.
ip'araldean, siβ'eɾia eta monɡ'oliako ord'okiak 'eðatʂen diɾ'a; erd'ialdeko lur'aldeak os'o mend'itsuak diɾ'a; 'eɣoaldeko pen'intsulak, os'o erl'ieβe 'iɣatuʂ os'atuak eta u'arteðiak.
Asiako erliebearen banaketak lau ibai sistema nagusi eragin ditu.
as'iako erl'ieβeaɾem ban'aketak l'aw iβ'aj sist'ema naɣ'usi eɾ'aɣin dit'u.
Lau sistema nagusi hauez gainera, lurralde bakoitzeko sistemak aurki daitezke, hala nola, Persiako golkora isurtzen diren Tigris eta Eufratesek osatutakoa.
l'aw sist'ema naɣ'usi 'aweʂ ɡaɲ'eɾa, lur'alde βak'ojtʂeko sist'emak awrk'i ðajt'eʂke, 'ala n'ola, pers'iako ɣolk'oɾa is'urtʂen diɾ'en tiɣr'is eta ewfr'atesek os'atutakoa.
Asiak Ozeano Artiko, Ozeano Barea, Indiako ozeanoa eta Mediterraneo itsasoak inguraturik dago.
as'iak oʂ'eano art'iko, oʂ'eano βaɾ'ea, ind'iako oʂ'eanoa eta með'iteraneo its'asoak inɡ'uɾatuɾik daɣ'o.
Barneko itsaso ugari dauzka, hala nola, Arabiako itsasoa, Hegoaldeko Txinako Itsasoa, jabako itsasoa, Ekialdeko Txinako Itsasoa, Japoniako itsasoa, Okhotskeko itsasoa, berin itsasoa, Karako itsasoa, Barentseko itsasoa, eta abar.
barn'eko its'aso uɣ'aɾi ðawʂk'a, 'ala n'ola, aɾ'aβiako its'asoa, 'eɣoaldeko tʃin'ako its'asoa, ɟaβ'ako its'asoa, ek'ialdeko tʃin'ako its'asoa, ɟap'oniako its'asoa, ok'otskeko its'asoa, beɾ'in its'asoa, kaɾ'ako its'asoa, baɾ'entseko its'asoa, eta aβ'ar.
Golko nagusiak Persiako golkoa, Omango golkoa, Bengalako golkoa, Siamgo golkoa, Tonkingo golkoa eta Anadirko golkoa dira.
ɡolk'o naɣ'usiak pers'iako ɣolk'oa, om'anɡo ɣolk'oa, benɡ'alako ɣolk'oa, si'amɡo ɣolk'oa, tonk'inɡo ɣolk'oa eta an'aðirko ɣolk'oa ðiɾ'a.
Penintsula aipagarrienak Anatolia, Arabia, India, Malaka, Indotxina, Korea eta Kamtxatka dira eta uharteak Zipre, maldibak, esri Lanka, Indonesiar uhartedia, Taiwan, Japonia, Sakhalin, Siberia Berriko uharteak, Ipar Uhartea eta Zembla Berria.
pen'intsula ajp'aɣarienak an'atolia, aɾ'aβia, ind'ia, mal'aka, ind'otʃiɲa, koɾ'ea eta kamtʃ'atka ðiɾ'a eta u'arteak ʂipr'e, mald'iβak, esr'i lank'a, ind'onesiar u'arteðia, taj'uan, ɟap'onia, sak'alin, siβ'eɾia βer'iko u'arteak, ip'ar u'artea eta ʂembl'a βer'ia.
Hain zabala izanik, mota guztietako klimak ditu Asiak.
'ajn ʂaβ'ala iʂ'anik, mot'a ɣuʂt'ietako kl'imak dit'u as'iak.
Siberiako klima kontinentala da, neguak izugarri hotz eta gogorrak dituena.
siβ'eɾiako kl'ima kont'iɲentala ð'a, neɣ'uak iʂ'uɣari 'otʂ eta ɣoɣ'orak dit'uena.
Erdialdeko Asiako lurralde guztietako klima ere kontinentala da.
erd'ialdeko as'iako lur'alde ɣuʂt'ietako kl'ima eɾ'e kont'iɲentala ð'a.
Hegoaldean, montzoiek eragin handia dute.
'eɣoaldean, montʂ'oʝek eɾ'aɣin 'andia ðut'e.
Bertan iristen dira munduko euri kopururik handienak ere.
b'ertan iɾ'isten diɾ'a mund'uko 'ewɾi kop'uɾuɾik 'andienak eɾ'e.
Berorik handiena India eta Pakistan arteko Thar basamortuan egiten du.
b'eɾoɾik 'andiena ind'ia eta pak'istan art'eko t'ar bas'amortuan eɣ'iten du.
Lurralde hotzena, bestalde, Siberiako iparekialdeko berkoian da.
lur'alde 'otʂena, bestalde, siβ'eɾiako ip'aɾekialdeko βerk'oʝan d'a.
Hegoekialdeko Asian eta Txina hegoaldeko itsasaldeetan tifoi ugariko klima tropikal euritsua da nagusi.
'eɣoekialdeko as'ian eta tʃin'a 'eɣoaldeko its'asaldeetan tif'oj uɣ'aɾiko kl'ima trop'ikal ewɾ'itsua ð'a naɣ'usi.
Sonda uharteetako klima aldiz, ekuatoriala da, urtarorik gabea.
sond'a u'arteetako kl'ima ald'iʂ, ek'uatoɾiala ð'a, urt'aɾoɾik ɡaβ'ea.
Beste lurralde batzuek, azkenik, klima bereziak dituzte : Tibet, lau mila eta bostehun tik gora dagoen goiordokia ; Kuroshio itsaslaster beroak Japonian eragiten duen egoera berezia, etab.
b'este lur'alde βatʂ'uek, aʂk'enik, kl'ima βeɾ'eʂiak dit'uʂte: tiβ'et, l'aw miʎ'a eta βost'eun t'ik ɡoɾ'a ðaɣ'oen ɡoʝ'ordokia; kuɾ'osio its'aslaster b'eɾoak ɟap'onian eɾ'aɣiten du'en eɣ'oeɾa βeɾ'eʂia, et'aβ.
Ozeano Artiko aldeko tundra, Siberiako taiga handiak gero, eta urki nahiz lertxun basoak ondoren.
oʂ'eano art'iko ald'eko tundr'a, siβ'eɾiako tajɣ'a 'andiak ɡeɾ'o, eta urk'i n'aiʂ lertʃ'um b'asoak ond'oɾen.
Hegoalderago belar estepak zabaltzen dira, Kaspiar itsasotik Gobi basamortura luzatzen den lurralde idorraren mugan.
'eɣoaldeɾaɣo βel'ar est'epak ʂaβ'altʂen diɾ'a, kasp'iar its'asotik ɡoβ'i βas'amortuɾa luʂ'atʂen den lur'alde ið'oraɾem m'uɣan.
Tibeten mendi garaietako landaredia aurki daitekeen bitartean, India eta Hegoekialdeko Asia oihan tropikalez horniturik ageri dira.
tiβ'etem mend'i ɣaɾ'aʝetako land'aɾeðia awrk'i ðajt'ekeem bitartean, ind'ia eta 'eɣoekialdeko as'ia oj'an trop'ikaleʂ 'ornituɾik aɣ'eɾi ðiɾ'a.
malaisia eta Sonda lurralde tropikalak dira.
mal'ajsia eta sond'a lur'alde trop'ikalak diɾ'a.
Txina iparraldean, estepak eta oihanak tartekatzen dira.
tʃin'a ip'araldean, est'epak eta oj'anak tart'ekatʂen diɾ'a.
Txina hegoaldean, ordea, oihan subtropikal hezea ageri da.
tʃin'a 'eɣoaldean, ordea, oj'an subtr'opikal 'eʂea aɣ'eɾi ða.
Japonian hiru klima bereizten dira : siberiarra, epela eta subtropikala.
ɟap'onian 'iɾu kl'ima βeɾ'ejʂten diɾ'a: siβ'eɾiara, ep'ela eta subtr'opikala.
Asian landare mota guztiak aurki daitezke ia.
as'ian land'aɾe mot'a ɣuʂt'iak awrk'i ðajt'eʂke 'ia.
Animaliei buruz, beste horrenbeste esan daiteke.
an'imaliej βuɾ'uʂ, b'este 'orembeste es'an dajt'eke.
Lau gizatalde handi bereiz daitezke Asian : paleosiberiarrak, turkomongolak, indoeuroparrak eta indonesiarrak, mendeetan zehar elkarrekin nahasi diren arrazafamilia desberdin askotan banatuak.
l'aw ɣiʂ'atalde 'andi βeɾ'ejʂ dajt'eʂke as'ian: pal'eosiβeɾiarak, turk'omonɡolak, ind'oewɾoparak eta ind'onesiarak, mend'eetan ʂe'ar elk'arekin na'asi ðiɾ'en ar'aʂafamilia ðesb'erdin ask'otam ban'atuak.
Paleosiberiar jatorrikoak dira Siberian bizi diren herriak ; turkomongolak, Erdialdeko Asia, Mongoliako eta Txina iparraldeko mongolak eta turkoak ; indonesiarrak Hegoekialdeko Asia eta, mongoloideekin nahasian, Txina hegoaldean ; indoeuroparrak, azkenik, India, Afganistan eta Erdialdeko Asiako lurralde batzuetan egoki...
pal'eosiβeɾiar ʝat'orikoak diɾ'a siβ'eɾiam b'iʂi ðiɾ'en 'eriak; turk'omonɡolak, erd'ialdeko as'ia, monɡ'oliako eta tʃin'a ip'araldeko monɡ'olak eta turk'oak; ind'onesiarak 'eɣoekialdeko as'ia et'a, monɡ'olojðeekin na'asian, tʃin'a 'eɣoaldean; ind'oewɾoparak, aʂk'enik, ind'ia, afɡ'anistan eta erd'ialdeko as'iako lur'ald...
Gizatalde handi horien ingurukoak dira jatorria oraindik behar bezala ezagutzen ez den beste arraza batzuk : Hego Indiako drabidiarrak, japoniarrak, tibetobirmaniarrak, eme o ene ka hatxe eme e erre eta melanesiar bide diren Sonda uharteetako biztanleak.
ɡiʂ'atalde 'andi oɾien inɡ'uɾukoak diɾ'a ʝat'oria oɾ'ajndik be'ar beʂ'ala eʂ'aɣutʂen 'eʂ t'em b'este ar'aʂa β'atʂuk: 'eɣo ind'iako ðraβ'iðiarak, ɟap'oniarak, tiβ'etoβirmaniarak, em'e 'o en'e k'a 'atʃe em'e 'e er'e eta mel'anesiar bið'e ðiɾ'en sond'a u'arteetako βiʂt'anleak.
Arraza migrazioak ibaiei jarraituz gertatu izan dira gehienetan, itsasertzerantz betiere.
ar'aʂa miɣr'aʂioak iβ'aʝej ʝar'ajtuʂ ɡert'atu iʂ'an diɾ'a ɣe'ienetan, its'asertʂeɾanʂ bet'ieɾe.
Barneko lurraldeek, herri nomaden bizileku izaki, ez dute inoiz biztanleria dentsitate handirik izan.
barn'eko lur'aldeek, 'eri nom'aðem biʂ'ileku iʂ'aki, eʂ t'ute iɲ'ojʂ biʂt'anleɾia ðents'itate 'andiɾik iʂ'an.
Nekazari jendez osaturik dauden itsasertzeko ordokiek eta ibai bokalek, aldiz, giza kontzentrazio handiak dituzte.
nek'aʂaɾi ʝ'endeʂ os'atuɾik dawð'en its'asertʂeko ord'okiek eta iβ'aj βok'alek, ald'iʂ, ɡiʂ'a kontʂ'entraʂio 'andiak dit'uʂte.
Gutxiengo herri eta etniko asko daude herrialde subiranoen artean.
ɡutʃ'ienɡo 'eri eta etn'iko 'asko ðawð'e 'erialde suβ'iɾanoen art'ean.
Bai batzuentzat, bai besteentzat, Errusia Europa da.
b'aj βatʂ'uentʂat, b'aj β'esteentʂat, er'usia ewɾ'opa ð'a.
Luzaroan kolonizaturik bizi ondoan, estatu burujabeek osatutako kontinentea da egun Asia.
luʂ'aɾoan kol'oniʂatuɾik b'iʂi ond'oan, est'atu βuɾ'uʝaβeek os'atutako kont'inentea ð'a eɣ'un as'ia.
Errusiarrek ustiatzen dituzten Siberia handi zabaleko biztanle gutxiko lurraldeak, eta berriki arte herri kolonizatzaile europarren esku egon diren portu batzuk bazterrera utzita, estatu burujabeak osatu dira, nahiz eta burujabetza horiek behinolako kolonizatzaileen gogora gertatu, askotan, eta nazionalitateak errespet...
er'usiarek ust'iatʂen dit'uʂten siβ'eɾia 'andi ʂaβ'aleko βiʂt'anle ɣ'utʃiko lur'aldeak, eta βer'iki art'e 'eri kol'oniʂatʂaʎe ewɾ'oparen esk'u eɣ'on diɾ'em port'u β'atʂuk baʂt'ereɾa 'utʂita, est'atu βuɾ'uʝaβeak os'atu ðiɾ'a, n'aiʂ eta βuɾ'uʝaβetʂa 'oɾiek be'iɲolako kol'oniʂatʂaʎeen ɡoɣ'oɾa ɣert'atu, ask'otan, eta naʂ'i...
Txina da Asiako estatu garrantzitsuena, zabalena eta jendeztatuena.
tʃin'a ð'a as'iako est'atu ɣar'antʂitsuena, ʂaβ'alena eta xend'eʂtatuena.
India dator ondoren, Pakistan, Afganistan eta estatu himalaiarrak inguru geografiko berean dituelarik.
ind'ia ðat'or ond'oɾen, pak'istan, afɡ'anistan eta est'atu 'imalaʝarak inɡ'uɾu ɣe'oɣrafiko βeɾ'ean dit'uelaɾik.
Hegoekialdeko Asiak mianmar, Thailandia, Laos, Kanbodia eta bietnan estatuak hartzen ditu mendebaldetik ekialdera.
'eɣoekialdeko as'iak mi'ammar, taʎ'andia, la'os, kamb'oðia eta βi'etnan est'atuak 'artʂen dit'u mend'eβaldetik ek'ialdeɾa.
Asia Erdialdearen mendebaldean lau errepublika ageri dira : kazakstan, Tajikistan, Uzbekistan eta turmenistan, Kaspiar Itsasoa eta Tian Shan mendikatearen artean.
as'ia erd'ialdeaɾem mend'eβaldean l'aw er'epuβlika aɣ'eɾi ðiɾ'a: kaʂ'akstan, taʝ'ikistan, uʂb'ekistan eta turm'enistan, kasp'iar its'asoa eta ti'an s'am mend'ikateaɾen art'ean.
Mongolia Siberia eta Txina arteko mendien artetik ageri da.
monɡ'olia siβ'eɾia eta tʃin'a art'eko mend'ien art'etik aɣ'eɾi ða.
Koreako penintsula Mantxuriatik irteten da.
koɾ'eako pen'intsula mantʃ'uɾiatik irt'eten da.
Uharte estatuen artean, azkenik, hauek aipatu behar dira : esri Lanka, Indiaren hegoaldean ; Andaman eta Nikobar uharteak, mianmar eta Sumatra artean ; malaisiako federazioa ; Indonesia Sumatra, jaba, Bali, Sonda Txikiko uharteak, Kalimantan aBorneo uharteko alderik handienaa, Sulawesi uharteak, Maluku uharteak eta Iri...
u'arte est'atuen art'ean, aʂk'enik, awek ajp'atu βe'ar diɾ'a: esr'i lank'a, ind'iaɾen 'eɣoaldean; and'aman eta nik'oβar u'arteak, mi'ammar eta sum'atra art'ean; mal'ajsiako feð'eɾaʂioa; ind'onesia sum'atra, ɟaβ'a, bal'i, sond'a tʃik'iko u'arteak, kal'imantan aβ'orneo u'arteko ald'eɾik 'andienaa, sul'awesi u'arteak, mal...
Estatu barruko arazo politikoek, kanpoko herrien laguntzaz, hautsi dute zenbaitetan herrien batasun etnikoa.
est'atu βar'uko aɾ'aʂo pol'itikoek, kamp'oko 'erien laɣ'untʂaʂ, 'awtsi ðut'e ʂemb'ajtetan 'eriem bat'asun etn'ikoa.
Korea bitan banatu zen mila bederatziehun eta berrogeita hamahiruan : Ipar Korea, herri errepublika, komunista, eta Hego Korea, errepublika kapitalista, gaur ere tinko dirauen banakuntza.
koɾ'ea βit'am ban'atu ʂem miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta βer'oɣejta 'amaiɾuan: ip'ar koɾ'ea, 'eri er'epuβlika, kom'unista, eta 'eɣo koɾ'ea, er'epuβlika kap'italista, ɡ'awr eɾ'e t'inko ðiɾ'awem b'anakuntʂa.
Gisa bereko bereizkuntza izan zuen bietnamek mila bederatziehun eta berrogeita hamalau eta mila bederatziehun eta hirurogeita hamasei urteen artean : herri errepublika Ipar bietnamen eta AEBen mendeko errepublika hegoaldean.
ɡ'isa βeɾ'eko βeɾ'ejʂkuntʂa iʂ'an ʂu'em bi'etnamek miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta βer'oɣejta 'amalaw eta miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amasej 'urteen art'ean: 'eri er'epuβlika ip'ar bi'etnamen eta a'eβem mend'eko er'epuβlika 'eɣoaldean.
Ipar bietnameko gudarosteak Hego bietnameko gerrillariekin bat eginik, Hego bietnango eta Ameriketako Estatu Batuetako armadei nagusitu ondoren berriz batu zen bietnan.
ip'ar bi'etnameko ɣuð'aɾosteak 'eɣo βi'etnameko ɣer'iʎaɾiekim b'at eɣ'iɲik, 'eɣo βi'etnanɡo eta am'eɾiketako est'atu βat'uetako 'armaðej naɣ'usitu ond'oɾem ber'iʂ bat'u ʂem bi'etnan.
Taiwan uharteko errepublika Txinako kapitalismoaren feudoa izan zen, mila bederatziehun eta berrogeita bederatzitik aurrera, kontinenteko Txina komunistaren aurrez aurre.
taj'uan u'arteko er'epuβlika tʃin'ako kap'italismoaɾen fewð'oa iʂ'an ʂen, miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta βer'oɣejta βeð'eɾatʂitik 'awreɾa, kont'inenteko tʃin'a kom'unistaɾen awr'eʂ 'awre.
Herri desberdin asko hartzen zituen Indiako estatu koloniala bitan banatu zen mila bederatziehun eta berrogeita zazpian : mendebalde eta ekialdeko lurraldeek Pakistan estatua osatu zuten, eta erdialdeko zatirik handienak Indiako errepublika. mila bederatziehun eta hirurogeita hamaikagarren urtean, Ekialdeko Pakistan be...
'eri ðesb'erdin 'asko 'artʂen ʂit'uen ind'iako est'atu kol'oniala βit'am ban'atu ʂem miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta βer'oɣejta ʂ'aʂpian: mend'eβalde eta ek'ialdeko lur'aldeek pak'istan est'atua os'atu ʂut'en, eta erd'ialdeko ʂ'atiɾik 'andienak ind'iako er'epuβlika. miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amajkaɣaren urt'ean, ek'...
Historian zehar burujabe izan zen Tibet, Txinaren mendean dago gaur egun.
'istoɾian ʂe'ar buɾ'uʝaβe iʂ'an ʂen tiβ'et, tʃin'aɾem mend'ean daɣ'o ɣ'awr eɣ'un.
Asiako herri guztiak ari dira, zein bere aukera politikoen arabera, industrian eta ekonomian duten atzerapenaren aurkako ahaleginean.
as'iako 'eri ɣuʂt'iak aɾ'i ðiɾ'a, ʂ'ejm beɾ'e awk'eɾa pol'itikoen aɾ'aβeɾa, ind'ustrian eta ek'onomian dut'en atʂ'eɾapenaɾen awrk'ako a'aleɣiɲean.
Japonia eta Txina dira nagusi arlo honetan.
ɟap'onia eta tʃin'a ðiɾ'a naɣ'usi 'arlo 'onetan.
Kontinentean hizkuntza asko erabiltzen dira, haien artean txinera hiztun gehien duen hizkuntza.
kont'inentean 'iʂkuntʂa 'asko eɾ'aβiltʂen diɾ'a, 'aʝen art'ean tʃiɲ'eɾa 'iʂtun ɡe'ien du'en 'iʂkuntʂa.
Kolonizazioaren eraginez ingelesa eta frantsesa erabiltzen dira antzinako kolonietan.
kol'oniʂaʂioaɾen eɾ'aɣiɲeʂ inɡ'elesa eta frants'esa eɾ'aβiltʂen diɾ'a antʂ'iɲako kol'onietan.
Asiako gehienen erlijioak budismoa, islama eta hinduismoa dira, baina jarraitzaile asko dituzte konfuzianismoak, taoismoak, sintoismoak, judaismoak, animismoak, eta bestek ere.
as'iako ɣe'ienen erl'ixioak buð'ismoa, 'islama eta 'indujsmoa ðiɾ'a, baɲa ʝar'ajtʂaʎe 'asko ðit'uʂte konf'uʂianismoak, ta'ojsmoak, sint'ojsmoak, ɟuð'ajsmoak, an'imismoak, eta β'estek eɾ'e.
Askotariko klimak ditu, eta kontinente bakarra da iparraldean eta hegoaldean klima epelak dituenak. Ekuatoreak zeharkatzen du eta barnean hainbat basamortu, baso tropikal eta kostaldeko eremu klimatiko ditu.
ask'otaɾiko kl'imak dit'u, eta kont'inente β'akara ð'a ip'araldean eta 'eɣoaldean kl'ima ep'elak dit'uenak. ek'uatoɾeak ʂe'arkatʂen du eta βarn'ean ajmbat bas'amortu, b'aso trop'ikal eta kost'aldeko eɾ'emu klim'atiko ðit'u.
Etnia dibertsitate oso handia du, bai eta kultura eta hizkuntza ugari ere.
etn'ia ðiβ'ertsitate os'o 'andia ð'u, b'aj eta kult'uɾa eta 'iʂkuntʂa uɣ'aɾi eɾ'e.
hemeretzigarren mendean, Europak ia Afrika osoa kolonizatu zuen.
'emeɾetʂiɣarem mend'ean, ewɾ'opak 'ia afr'ika os'oa kol'oniʂatu ʂu'en.
Egungo afrikar estatu gehienak hogeigarren mendean hasitako Afrikako deskolonizazioaren ondorio dira.
eɣ'unɡo afr'ikar est'atu ɣe'ienak 'oɣejɣarem mend'ean asitako afr'ikako ðesk'oloniʂaʂioaɾen ond'oɾio ðiɾ'a.
Azken aurkikuntza paleontologiko eta arkeologikoen arabera, orain bost milioi urtetik existitzen ziren jada hominidoak Afrikan.
aʂk'en awrk'ikuntʂa pal'eontoloɣiko eta ark'eoloɣikoen aɾ'aβeɾa, oɾ'ajm b'os mil'ioj urt'etik eʃ'istitʂen ʂiɾ'en ɟað'a 'omiɲiðoak afr'ikan.
Euren garezurren anatomia Afrikako tximinoen antzekoa zen, baina lokomoziorako forma bipedoa garatu zuten lehenengoek, eta horrek abantaila handia ematen zien bizitokia aukeratzerako orduan, baso eta oihanez landa, sabanan bizitzeko aukera ematen baitzien horrek.
ewɾ'en ɡaɾ'eʂuren an'atomia afr'ikako tʃim'iɲoen antʂ'ekoa ʂ'en, baɲa lok'omoʂioɾako form'a βip'eðoa ɣaɾ'atu ʂut'en le'enenɡoek, eta 'orek aβ'antaʎa 'andia em'aten ʂi'em b'iʂitokia awk'eɾatʂeɾako orduan, b'aso eta oj'aneʂ land'a, saβ'anam biʂ'itʂeko awk'eɾa em'atem bajtʂ'ien 'orek.
Eta esan beharra dago, sasoi hartan Afrika lehortze bidean zegoela, eta sabana baso eta oihanen eremuak hartzen.
eta es'am be'ara ðaɣ'o, sas'oj 'artan afr'ika le'ortʂe βið'ean ʂeɣ'oela, eta saβ'ana β'aso eta oj'anen eɾ'emuak 'artʂen.
Orain hiru milioi urte Australopithecus deritzen hominidoak sortuak ziren Afrikako erdialde, hegoalde eta ekialdean.
oɾ'ajn 'iɾu mil'ioj 'urte awstr'alopitekus deɾ'itʂen 'omiɲiðoak sort'uak ʂiɾ'en afr'ikako erd'ialde, 'eɣoalde eta ek'ialdean.
Hala ere, Ka. bost milagarren urterako berriro ere eremu lehor bihurtu zen Sahara, klima geroz eta bero eta lehorragoaren erruz, eta horrek bertako biztanleak, berriro ere, galtzea ekarri zuen, Niloko haranera desplazatu baitziren.
'ala eɾ'e, k'a. b'os miʎ'aɣaren urt'eɾako βer'iɾo eɾ'e eɾ'emu le'or bi'urtu ʂen sa'aɾa, kl'ima ɣeɾ'oʂ eta β'eɾo eta le'oraɣoaɾen er'uʂ, eta 'orek bert'ako βiʂt'anleak, ber'iɾo eɾ'e, ɡaltʂ'ea ek'ari ʂu'en, nil'oko 'aɾaneɾa ðespl'aʂatu βajtʂ'iɾen.
Niloko haranean bizitoki iraunkorrak sortu zituzten, baina klimak okerrera egin zuen, eta Afrika erdialdeko eurite indartsuak desagertu ziren. harez geroztik, Afrikako ekialdea lehorra da.
nil'oko 'aɾaneam b'iʂitoki iɾ'awnkorak sort'u ʂit'uʂten, baɲa kl'imak ok'ereɾa eɣ'in ʂu'en, eta afr'ika erd'ialdeko 'ewɾite ind'artsuak des'aɣertu ʂiɾ'en. 'aɾeʂ ɡeɾ'oʂtik, afr'ikako ek'ialdea le'ora ð'a.
Munduan izan zen kanpai formako ontzien kultura iparmendebaldeko Afrikan ere sortu zen.
mund'uan iʂ'an ʂen kamp'aj form'ako ontʂ'ien kult'uɾa ip'armendeβaldeko afr'ikan eɾ'e sort'u ʂen.
Kultura hori gerramentalitatearen sorrerarekin lotzen dute adituek.
kult'uɾa oɾi ɣer'amentalitateaɾen sor'eɾaɾekin l'otʂen dut'e að'ituek.
Afrika iparraldean haitzetako margoak aurkitu izan dira. Horietan animaliak ageri dira, baina baita giza irudiak ere, armekin eta apaingarriekin.
afr'ika ip'araldean 'ajtʂetako marɡ'oak awrk'itu iʂ'an diɾ'a. oɾietan an'imaliak aɣ'eɾi ðiɾ'a, baɲa βajta ɣiʂ'a iɾ'uðiak eɾ'e, arm'ekin eta ap'ajnɡariekin.
Garai horretan Aintzira Handietako lurraldeko herriak Mediterraneoaren ekialdeko kostaldean kokatu eta aurreKanaango herriak sortu ; jende horrek Jordan ibaiaren, Mediterraneoa eta Sinai basamortuaren arteko beheko lurrak menperatu zituen.
ɡaɾ'aj 'oretan ajntʂ'iɾa 'andietako lur'aldeko 'eriak með'iteraneoaɾen ek'ialdeko kost'aldean kok'atu eta 'awrekanaanɡo 'eriak sort'u; ɟ'ende 'orek ɟord'an iβ'aʝaɾen, með'iteraneoa eta sin'aj βas'amortuaɾen art'eko βe'eko lur'ak memp'eɾatu ʂit'uen.
Urte haietan Afrikan hainbat kultura sortu ziren : zonaldez zonalde aztertuko dira.
'urte 'aʝetan afr'ikan ajmbat kult'uɾa sort'u ʂiɾ'en: ʂon'aldeʂ ʂon'alde aʂt'ertuko ðiɾ'a.
Gaur egun Sahara basamortua den espazioan larre lehorrak zeuden, nekazaritzako oso egokiak eta, horri esker, Neolitoan, Ka. lau mila urte inguruan ehiztaribiltzaileak kultura goiztiarra garatu zen.
ɡ'awr eɣ'un sa'aɾa βas'amortua ð'en esp'aʂioan lar'e le'orak ʂewð'en, nek'aʂaɾitʂako os'o eɣ'okiak et'a, 'ori esk'er, ne'olitoan, k'a. l'aw miʎ'a 'urte inɡ'uɾuan e'iʂtaɾiβiltʂaʎeak kult'uɾa ɣojʂt'iara ɣaɾ'atu ʂen.
Kultura horren aztarnak dira arroketan aurkitutako petroglifoak eta zenbait monumentu megalitikoak.
kult'uɾa 'oren aʂt'arnak diɾ'a ar'oketan awrk'itutako petr'oɣlifoak eta ʂemb'ajt mon'umentu meɣ'alitikoak.