text
stringlengths
25
5.42k
phonemes
stringlengths
19
5.93k
Luzeak eta arrisku handiko bidaiak ziren arren, irabaziek ederto justifikatzen zuten enpresaabentura hura, areago kontuan hartzen bazen nolako etekinak lor zitezkeen.
luʂ'eak eta ar'isku 'andiko βið'aʝak ʂiɾ'en ar'en, iɾ'aβaʂiek eð'erto xust'ifikatʂen ʂut'en empr'esaaβentuɾa 'uɾa, aɾ'eaɣo k'ontuan 'artʂem baʂ'en n'olako et'ekiɲak l'or ʂit'eʂkeen.
Batzuetan trafikatzaileek beraiek harrapatzen zituzten baina ohikoena etsaiak ziren Afrikako estatuen arteko borroken ondorioak ziren.
batʂ'uetan traf'ikatʂaʎeek beɾ'aʝek 'arapatʂen ʂit'uʂtem baɲa o'ikoena ets'aʝak ʂiɾ'en afr'ikako est'atuen art'eko βor'oken ond'oɾioak ʂiɾ'en.
Napoleondar Gerrek Europako atentzioa Afrikatik desbideratu bazuen ere, Egiptoko inbasioa esan daiteke bertako antzinako kultura zabaldu zuela.
nap'oleondar ɡer'ek ewɾ'opako at'entʂioa afr'ikatik desb'iðeɾatu βaʂ'uen eɾ'e, eɣ'iptoko imb'asioa es'an dajt'eke βert'ako antʂ'iɲako kult'uɾa ʂaβ'aldu ʂu'ela.
Lehen inbasioaren protagonista Frantzia izan zen : Napoleon bera ere piramide aurrean liluratu egin zen.
le'en imb'asioaɾem prot'aɣonista frantʂ'ia iʂ'an ʂen: nap'oleom b'eɾa eɾ'e piɾ'amiðe 'awrean liʎ'uɾatu eɣ'in ʂ'en.
Frantsesen atzetik britainiarrak heldu ziren eta horrek guztiak Turkiaren gainean eragin handia izan zuen ; azken herri horrek lurraldearen gainean izan zuen kontrola berreskuratzen saiatu zen. mila zortziehun eta hamaikan, ordea, memet Aliren agindupean, ia estatu independentea sortu zen eta, mila zortziehun eta hogei...
frants'esen 'atʂetik brit'ajniarak eldu ʂiɾ'en eta 'orek ɡuʂt'iak turk'iaɾen ɡaɲ'ean eɾ'aɣin 'andia iʂ'an ʂu'en; aʂk'en 'eri 'orek lur'aldeaɾen ɡaɲ'ean iʂ'an ʂu'en kontr'ola βer'eskuɾatʂen saʝ'atu ʂen. miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'amajkan, ordea, mem'et al'iɾen aɣ'indupean, 'ia est'atu ind'ependentea sort'u ʂen et'a, miʎ'a ʂo...
Napoleonen aurkako borrokak, bestetik, britainiarrak Hegoafrikara eraman zituen eta han Herbehereen eskuetan zeuden zenbait kolonia hartu zuten, besteak beste, Lurmutur Ekialdean zeuden kokalekuak eta, mila zortziehun eta hamalauan, Lurmuturreko kolonia bera.
nap'oleonen awrk'ako βor'okak, b'estetik, brit'ajniarak 'eɣoafrikaɾa eɾ'aman ʂit'uen eta 'an 'erbeeɾeen esk'uetan ʂewð'en ʂemb'ajt kol'onia 'artu ʂut'en, b'esteak b'este, lurm'utur ek'ialdean ʂewð'en kok'alekuak et'a, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'amalawan, lurm'utureko kol'onia β'eɾa.
Napoleonen mugimenduek eta haien ondorioek, modu batez, Afrikan prentsan eta literatura agertzera eraman zituzten.
nap'oleonem muɣ'imenduek eta 'aʝen ond'oɾioek, moð'u βat'eʂ, afr'ikam prents'an eta lit'eɾatuɾa aɣ'ertʂeɾa eɾ'aman ʂit'uʂten.
libinstone aurki zuen eta Zanzibarrera joan zen, mila zortziehun eta hirurogeita hamalauan.
liβ'istone awrk'i ʂu'en eta ʂanʂ'iβareɾa ʝ'oan ʂen, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amalawan.
Bera izan zen Afrikako espedizio garrantzitsuenetariko baten protagonista : tanganika eta biktoria aintzirak inguratu zituen, Lualaba ibaiaraino heldu zen eta, haren ibilbideari jarraituz, mila zortziehun eta hirurogeita hamazazpiko abuztuan, Ozeano Atlantikoraino heldu zen, horrela, Lualaba Kongo ibaia zela erakutsiz.
b'eɾa iʂ'an ʂen afr'ikako esp'eðiʂio ɣar'antʂitsuenetaɾiko βat'em prot'aɣonista: tanɡ'anika eta βikt'oɾia ajntʂ'iɾak inɡ'uɾatu ʂit'uen, lu'alaβa iβ'aʝaɾaɲo eldu ʂen et'a, 'aɾen iβ'ilβiðeaɾi ʝar'ajtuʂ, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaʂaʂpiko aβ'uʂtuan, oʂ'eano atl'antikoɾaɲo eldu ʂen, 'orela, lu'alaβa konɡ'o iβ'aʝa...
Esploratzaileek ere kontinentearen beste lurraldeetan ibili ziren. mila zortziehun eta hirurogei eta mila zortziehun eta hirurogeita hamabost artean, Friedrich Gerhard rols, Georg August estweinfurt eta gustaf Nachtigal Marokoko hegoaldea, Sahara eta Sudan bisitatu zituzten.
espl'oɾatʂaʎeek eɾ'e kont'inenteaɾem b'este lur'aldeetan iβ'iʎi ʂiɾ'en. miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣej eta miʎ'a ʂortʂ'ieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaβost art'ean, fri'eðritʃ ɡer'ard r'ols, ɡe'orɡ awɣ'ust est'uejnfurt eta ɣust'af natʃt'iɣal maɾ'okoko 'eɣoaldea, sa'aɾa eta suð'am bis'itatu ʂit'uʂten.
Bidaiaria hauek ez zuten bakarrik informazio geografikoa bilatzen ; jendea, kulturak, hizkuntzak, natura ere haien helburuen artean zeuden.
bið'aʝaɾia awek e tʂ'utem bak'arik inf'ormaʂio ɣe'oɣrafikoa βiʎ'atʂen; ɟ'endea, kult'uɾak, 'iʂkuntʂak, nat'uɾa eɾ'e 'aʝen 'elβuɾuen art'ean ʂewð'en.
Beste aurkikuntzak artean, estweinfurtek Aristotelesek jasotako Antzinako Greziako kondaira bat baieztatu zuen, pigmeo arrazarena alegia.
b'este awrk'ikuntʂak art'ean, est'uejnfurtek aɾ'istotelesek ɟ'asotako antʂ'iɲako ɣreʂ'iako kond'ajɾa β'at baʝ'eʂtatu ʂu'en, piɣm'eo ar'aʂaɾena aleɣia.
Dena dela, Afrika erdiko pigmeo herriekin kontaktatu zuen lehen europarrak Paul du Chaillu izan zen.
d'ena ðel'a, afr'ika erd'iko piɣm'eo 'eriekin kont'aktatu ʂu'en le'en ewɾ'oparak p'awl d'u tʃajʎ'u iʂ'an ʂen.
Chaillu bera ere mila zortziehun eta berrogeita hamabost eta mila zortziehun eta berrogeita hemeretzi artean Gabonen ibili zen eta Europan gorilen ospea zabaldu zuen.
tʃajʎ'u β'eɾa eɾ'e miʎ'a ʂortʂ'ieun eta βer'oɣejta 'amaβost eta miʎ'a ʂortʂ'ieun eta βer'oɣejta 'emeɾetʂi art'ean ɡaβ'onen iβ'iʎi ʂ'en eta ewɾ'opan ɡoɾ'iʎen osp'ea ʂaβ'aldu ʂu'en.
Afrikaren banaketa eta konkista europarra.
afr'ikaɾem ban'aketa eta konk'ista ewɾ'opara.
Saharaz hegoaldeko Afrika kolonizatu gabeko azkeneko lurrak ziren eta, gainera, arraza beltzekoak, hau da, garaiko ideia arrazisten arabera, bigarren mailako gizakiak.
sa'aɾaʂ 'eɣoaldeko afr'ika kol'oniʂatu ɣaβ'eko aʂk'eneko lur'ak ʂiɾ'en et'a, ɡaɲ'eɾa, ar'aʂa βeltʂ'ekoak, 'aw ð'a, ɡaɾ'ajko ið'eʝa ar'aʂisten aɾ'aβeɾa, biɣ'arem maʎ'ako ɣiʂ'akiak.
Asmo ekonomiko eta inperialistak zuritzeko europarrek erlijioaren eta kulturaren aldarrikapenak erabili zituzten, benetako asmoak nolabait ezkutatzeko.
asm'o ek'onomiko eta imp'eɾialistak ʂuɾ'itʂeko ewɾ'oparek erl'ixioaɾen eta kult'uɾaɾen ald'arikapenak eɾ'aβili ʂit'uʂten, ben'etako asm'oak nol'aβajt eʂk'utatʂeko.
Banatze horren ondorioz, kolonialismoaren inposaketa zabaldu zen Afrikan eta milioika afrikarrentzat indarrez ezarritako menderatzea.
b'anatʂe 'oren ond'oɾioʂ, kol'onialismoaɾen imp'osaketa ʂaβ'aldu ʂen afr'ikan eta mil'iojka afr'ikarentʂat ind'areʂ eʂ'aritako mend'eɾatʂea.
Afrikako deskolonizazioa Bigarren Mundu Gerraren ondoren kontinentean metropolietatik independentzia prozesuak adierazteko kontzeptua da.
afr'ikako ðesk'oloniʂaʂioa βiɣ'arem mund'u ɣer'aɾen ond'oɾen kont'inenteam m'etropolietatik ind'ependentʂia proʂ'esuak að'ieɾaʂteko kontʂ'eptua ð'a.
Aurretik herri burujabe batzuk bazeuden : Liberia, Hegoafrika, Egipto eta Etiopia.
'awretik 'eri βuɾ'uʝaβe β'atʂuk baʂ'ewðen: liβ'eɾia, 'eɣoafrika, eɣ'ipto eta et'iopia.
Libiaren independentziaren ondoren beste hauek etorri ziren.
liβ'iaɾen ind'ependentʂiaɾen ond'oɾem b'este awek et'ori ʂiɾ'en.
mila bederatziehun eta hirurogei eta mila bederatziehun eta hirurogeita hamar hamarkadetan beste guztiek independentzia lortu zuten.
miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣej eta miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amar 'amarkaðetam b'este ɣuʂt'iek ind'ependentʂia lort'u ʂut'en.
Zenbait kasutan metropoliek ez zuten independentzia prozesu horiek onartu eta, ondorioz, gerra latzak sortu ziren.
ʂemb'ajt kas'utam m'etropoliek e tʂ'uten ind'ependentʂia proʂ'esu 'oɾiek on'artu et'a, ond'oɾioʂ, ɡer'a latʂ'ak sort'u ʂiɾ'en.
Hori izan zen Portugalen kasua Angolan eta Mozambiken.
oɾi iʂ'an ʂem port'uɣalen kas'ua anɡ'olan eta moʂ'ambiken.
Hauek izan ziren independentzia lortzen azken herrialdeak : Angolan mila bederatziehun eta hirurogeita hamabostan, seitxelleak mila bederatziehun eta hirurogeita hamaseian eta jibuti mila bederatziehun eta hirurogeita hamazazpian.
awek iʂ'an ʂiɾ'en ind'ependentʂia l'ortʂen aʂk'en 'erialdeak: anɡ'olam miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaβostan, sejtʃ'eʎeak miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaseʝan eta ʝiβ'uti miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaʂaʂpian.
Beste aldetik zenbait estatu berrietan ere banantzeko prozesuak eman ziren, estatu berriak sortuz : Namibia mila bederatziehun eta laurogeita hamarrean Hegoafrikatik bereizi zen, Eritrea Etiopiatik mila bederatziehun eta laurogeita hamahiruan eta Hego Sudan Sudandik bi mila eta hamaikan.
b'este ald'etik ʂemb'ajt est'atu βer'ietan eɾ'e βan'antʂeko proʂ'esuak em'an ʂiɾ'en, est'atu βer'iak sort'uʂ: nam'iβia miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta 'amarean 'eɣoafrikatik beɾ'ejʂi ʂen, eɾ'itrea et'iopiatik miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta 'amaiɾuan eta 'eɣo suð'an suð'andik b'i miʎ'a eta 'amajkan.
Independentziekin lurralde eta hiri askoren izenak aldatu ziren.
ind'ependentʂiekin lur'alde eta 'iɾi 'askoɾen iʂ'enak ald'atu ʂiɾ'en.
Hegoafrikan, apartheid politika zela, estatu autonomo berri batzuk sortu ziren baina aldaketa politikoarekin berriro ere Hegoafrikara itzuli ziren.
'eɣoafrikan, ap'artejð pol'itika ʂ'ela, est'atu awt'onomo βer'i β'atʂuk sort'u ʂiɾ'em baɲa ald'aketa pol'itikoaɾekim ber'iɾo eɾ'e 'eɣoafrikaɾa itʂ'uli ʂiɾ'en.
Ez ziren benetako estatu independenteak izan.
e tʂ'iɾem ben'etako est'atu ind'ependenteak iʂ'an.
Gehienen mugak eta egiturak europar kolonialismo garaian antolatu ziren.
ɡe'ienem m'uɣak eta eɣ'ituɾak ewɾ'opar kol'onialismo ɣaɾ'aʝan ant'olatu ʂiɾ'en.
Kolonialismoaz geroztik, Afrikako estatuetan antzeko gaitzak izan dira : ustelkeria, bortizkeria, autoritarismoa eta, orokorrean, egongaiztasuna.
kol'onialismoaʂ ɡeɾ'oʂtik, afr'ikako est'atuetan antʂ'eko ɣajtʂ'ak iʂ'an diɾ'a: ust'elkeɾia, bort'iʂkeɾia, awt'oɾitaɾismoa et'a, oɾ'okorean, eɣ'onɡajʂtasuna.
Afrikako estatu gehienak errepublikak dira.
afr'ikako est'atu ɣe'ienak er'epuβlikak diɾ'a.
Horietako oso gutxik lortu dute benetako gobernu demokratiko iraunkorrak sortzea, ohikoena estatu kolpeek eta militarren diktadurek markatutako zikloak izatea delako.
oɾietako os'o ɣ'utʃik lort'u ðut'e βen'etako ɣoβ'ernu ðem'okratiko iɾ'awnkorak sortʂ'ea, o'ikoena est'atu kolp'eek eta mil'itaren dikt'aðuɾek mark'atutako ʂikl'oak iʂ'atea ðel'ako.
Horrexen bi adibide Botswana eta Somalia dira, bi muturretako kasuak : Botswanan, independentziatik, hau da, mila bederatziehun eta hirurogeita seitik, demokrazia egonkorra dute, hauteskundeekin eta Afrikako ustelkeria tasa txikienarekin.
'oreʃem b'i að'iβiðe βots'uana eta som'alia ðiɾ'a, b'i mut'uretako kas'uak: bots'uanan, ind'ependentʂiatik, 'aw ð'a, miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejta sejt'ik, dem'okraʂia eɣ'onkora ðut'e, 'awteskundeekin eta afr'ikako ust'elkeɾia tas'a tʃik'ienaɾekin.
Somalian, ordea, mila bederatziehun eta laurogeita hamaikatik, gerra zibila pairatzen dute eta estatuaren desintegrazioa froga adierazgarriena da : aldeek beren zonaldeen autonomia aldarrikatu dute, baina nazioartean ez daude onartuta.
som'alian, ordea, miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta 'amajkatik, ɡer'a ʂiβ'iʎa pajɾ'atʂen dut'e eta est'atuaɾen des'inteɣraʂioa fr'oɣa að'ieɾaʂɡariena ð'a: ald'eek beɾ'en ʂon'aldeen awt'onomia ald'arikatu ðut'e, baɲa naʂ'ioartean eʂ t'awðe on'artuta.
Askoren ustez, Somalia porrot egin duen estatua da.
'askoɾen ust'eʂ, som'alia por'ot eɣ'in du'en est'atua ð'a.
Meatzaritzari dagokionez, Hegoafrikak ditu munduko erreserba handienetakoak urre eta diamantezkoak.
me'atʂaɾitʂaɾi ðaɣ'okioneʂ, 'eɣoafrikak dit'u mund'uko er'eserba 'andienetakoak ur'e eta ði'amanteʂkoak.
Bestela, hainbat herrialde aberatsak dira aluminio, burdin, platino eta titanioa ustiatuz.
bestela, ajmbat 'erialde aβ'eɾatsak diɾ'a al'uminio, burd'in, plat'iɲo eta tit'anioa ust'iatuʂ.
Afarrak, afrikanerrak, amharak, arabiarrak, bantuak, basothoak edo sothoak, beduinoak, berbereak edo amazigak, chewak, dogonak, fangak, fulak, guantxeak, hausak, hutuak, igboak, jorubak, kabangoak, khoikhoiak, kikuyuak, kongoak, malgaxeak, mandingak, masaiak, debeleak, pediak, pigmeoak, sanak edo boskimanoak, songhaiak...
af'arak, afr'ikanerak, am'aɾak, aɾ'aβiarak, bant'uak, b'asotoak eðo sot'oak, beð'uɲoak, berb'eɾeak eðo am'aʂiɣak, tʃew'ak, doɣ'onak, fanɡ'ak, ful'ak, ɡu'antʃeak, 'awsak, 'utuak, iɣb'oak, ɟoɾ'uβak, kaβ'anɡoak, kojk'oʝak, kik'uʝuak, konɡ'oak, malɣ'aʃeak, mand'inɡak, mas'aʝak, deβ'eleak, peð'iak, piɣm'eoak, san'ak eðo βos...
Kontinenteak atleta nabariak eman ditu, mundu eta olinpiar mailan txapeldunak izan direnak eta hainbat marka utzi dituztenak.
kont'inenteak atl'eta naβ'aɾiak em'an dit'u, mund'u eta ol'impiar m'aʎan tʃap'eldunak iʂ'an diɾ'enak eta ajmbat mark'a 'utʂi ðit'uʂtenak.
Paul Koech, Catherine dereba, nanzi Lagat, Brimin Kipruto eta Samuel Wanjiru kenarak, Haile gebselasie, Abebe Bikila eta Kenenisa Bekele etiopiarrak eta SaA de Aouita eta Hicham El Guerrouj marokoarrak aipatzekoak dira, besteak beste.
p'awl ko'etʃ, kat'eɾiɲe ðeɾ'eβa, nanʂ'i laɣ'at, brim'in kipr'uto eta sam'uel u'anɟiɾu ken'aɾak, 'aʎe ɣebs'elasie, aβ'eβe βik'iʎa eta ken'enisa βek'ele et'iopiarak eta sa'a ð'e a'owita eta 'itʃam 'el ɣu'erowʝ maɾ'okoarak ajp'atʂekoak diɾ'a, b'esteak b'este.
Futbola taldekirol nagusia da Afrikan. Bertako jokalari askok arrakasta lortu dute Europako txapelketetan, hala nola Samuel Etoo, Didier drogba, Claude Makelele edo Pierre Webo.
futb'ola t'aldekiɾol naɣ'usia ð'a afr'ikan. bert'ako ʝok'alaɾi 'askok ar'akasta lort'u ðut'e ewɾ'opako tʃap'elketetan, 'ala n'ola sam'uel et'oo, dið'ier droɣb'a, klawð'e mak'elele eðo pi'ere u'eβo.
Kontinentean, Afrikako Nazioen Kopa txapelketa nagusia da.
kont'inentean, afr'ikako naʂ'ioen kop'a tʃap'elketa naɣ'usia ð'a.
Egiptok zazpi aldiz irabazi du, Kamerunek bost, Ghanak lau eta Nigeriak hiru.
eɣ'iptok ʂ'aʂpi ald'iʂ iɾ'aβaʂi ðu, kam'eɾunek b'ost, ɡan'ak l'aw eta niɣ'eɾiak 'iɾu.
Hegoafrikako errugbi selekzioa munduko talde onenen artean dugu, izan ere birritan irabazi du Munduko errugbi Txapelketa.
'eɣoafrikako er'uɣbi sel'ekʂioa mund'uko t'alde on'enen art'ean duɣ'u, iʂ'an eɾ'e βir'itan iɾ'aβaʂi ðu mund'uko er'uɣbi tʃap'elketa.
Bestela, Afrikako errugbi Kopan Namibiako errugbi selekzioa nabarmendu da, Hegoafrikaren gainetik.
bestela, afr'ikako er'uɣbi kop'an nam'iβiako er'uɣbi sel'ekʂioa naβ'armendu ða, 'eɣoafrikaɾen ɡaɲ'etik.
Latin Amerika edo Latinoamerika izenak biltzen ditu latinetiko hizkuntzak nagusi dituzten Amerikako herrialdeak.
lat'in am'eɾika eðo lat'iɲoameɾika iʂ'enak b'iltʂen dit'u lat'iɲetiko 'iʂkuntʂak naɣ'usi ðit'uʂten am'eɾikako 'erialdeak.
Hispanoamerika, berriz, gaztelania hizkuntza nagusi duten Amerikako herrialdeek osatzen dute.
'ispanoameɾika, ber'iʂ, ɡaʂt'elania 'iʂkuntʂa naɣ'usi ðut'en am'eɾikako 'erialdeek os'atʂen dut'e.
Nahiz eta bere biztanleriak ez zuen bere lurra kontinentetzat hartzen, Erdialdeko Amerikako kulturek aba Yala zioen bere lurrari eta gertuko aztekek Cem Anahuac.
n'aiʂ eta βeɾ'e βiʂt'anleɾiak e tʂ'uem beɾ'e lur'a kont'inentetʂat 'artʂen, erd'ialdeko am'eɾikako kult'uɾek aβ'a ʝal'a ʂi'oem beɾ'e lur'aɾi eta ɣert'uko aʂt'ekek θ'em an'auak.
Hala ere, ez batak ez besteek ez zituzten lurrak kontinente berritzat.
'ala eɾ'e, 'eʂ bat'ak 'eʂ b'esteek e tʂ'ituʂten lur'ak kont'inente βer'itʂat.
Oraindik data eztabaidan dagoen arren, ziurra da Amerikako lehendabiziko biztanleak Asiatik etorri zirela, bai Siberiatik Beringeko itsasartearen bitartez, bai Mongoliatik eta bai beste ibilbideak erabiliz.
oɾ'ajndik dat'a eʂt'aβajðan daɣ'oen ar'en, ʂi'ura ð'a am'eɾikako le'endaβiʂiko βiʂt'anleak as'iatik et'ori ʂiɾ'ela, b'aj siβ'eɾiatik beɾ'inɡeko its'asarteaɾem bit'arteʂ, b'aj monɡ'oliatik eta β'aj β'este iβ'ilβiðeak eɾ'aβiliʂ.
Datarik zaharrena ehun eta hogeita hamar mila urtekoa bada ere lehen migrazio honetarako datarik zaharrenak hogei mila eta berrogei mila urte artekoak dira, garai horretan aurkitu baitira gizakiek okupatutako eremuak Alaskako Yukonen.
dat'aɾik ʂa'arena e'un eta 'oɣejta 'amar miʎ'a urt'ekoa βaða eɾ'e le'em miɣr'aʂio 'onetaɾako ðat'aɾik ʂa'arenak 'oɣej miʎ'a eta βer'oɣej miʎ'a 'urte art'ekoak diɾ'a, ɡaɾ'aj 'oretan awrk'itu βajt'iɾa ɣiʂ'akiek ok'upatutako eɾ'emuak al'askako ʝuk'onen.
PaleoIndiarren migrazioaren olatuak ere eztabaidan daude.
pal'eojndiarem miɣr'aʂioaɾen ol'atuak eɾ'e eʂt'aβajðan dawð'e.
Hala ere, Amerikaren okupazioa azken Aro Glaziarraren une gorenean gertatu zen, orain dela hamasei mila urtetik hamahiru mila urtera bitartean.
'ala eɾ'e, am'eɾikaɾen ok'upaʂioa aʂk'en aɾ'o ɣlaʂ'iaraɾen un'e ɣoɾ'enean ɡert'atu ʂen, oɾ'ajn del'a 'amasej miʎ'a urt'etik 'amaiɾu miʎ'a urt'eɾa βitartean.
Teoriarik ohikoenak dio migratzaile hauek Beringiatik sartu zirela, Siberia eta Alaska batzen zituen lur zubitik, orain dela berrogei mila eta hamazazpi mila urte artean.
te'oɾiaɾik o'ikoenak di'o miɣr'atʂaʎe awek beɾ'inɡiatik sart'u ʂiɾ'ela, siβ'eɾia eta al'aska βatʂ'en ʂit'uen l'ur ʂuβ'itik, oɾ'ajn del'a βer'oɣej miʎ'a eta 'amaʂaʂpi miʎ'a 'urte art'ean.
Glaziazioa zela eta itsasmaila nabarmen baxuagoa zen garaiotan eta bi kontinenteak baturik zeuden gaur egungo berin Itsartean.
ɡlaʂ'iaʂioa ʂ'ela eta its'asmaʎa naβ'armem baʃ'uaɣoa ʂ'en ɡaɾ'aʝotan eta β'i kont'inenteak bat'uɾik ʂewð'en ɡ'awr eɣ'unɡo βeɾ'in its'artean.
Uste denez jende hauek animalia taldeak jarraitzen zituzten, gaur egun desagertuta dauden Pleistozenoko megafauna, batez ere Laurentia eta Cordillerako izotzan zehar.
'uste ðen'eʂ ɟ'ende awek an'imalia t'aldeak ɟar'ajtʂen ʂit'uʂten, ɡ'awr eɣ'un des'aɣertuta ðawð'em plejst'oʂenoko meɣ'afawna, bat'eʂ eɾ'e lawɾ'entia eta kord'iʎeɾako iʂ'otʂan ʂe'ar.
Beste proposamen batek dio oinez egindako bideaz gain itsasontzi primitiboetan ere bidaiatu zutela Ozeano Baretik Hego Amerikara.
b'este prop'osamem bat'ek di'o oɲ'eʂ eɣ'indako βið'eaʂ ɡ'ajn its'asontʂi prim'itiβoetan eɾ'e βið'aʝatu ʂut'ela oʂ'eano βaɾ'etik 'eɣo am'eɾikaɾa.
Baliteke bi bideak hartu izana, nahiz eta ebidentzia genetikoak dioen Hego Amerikako populazioaren jatorria migrazio bakarretik datorrela.
bal'iteke β'i βið'eak 'artu iʂ'ana, n'aiʂ eta eβ'iðentʂia ɣen'etikoak di'oen 'eɣo am'eɾikako pop'ulaʂioaɾen ɟat'oria miɣr'aʂio β'akaretik dat'orela.
Talde honen genetika bereziki aurkitu da atabaskarren artean eta bigarren olatu honen adierazgarri dira.
t'alde 'onen ɡen'etika βeɾ'eʂiki awrk'itu ða at'aβaskaren art'ean eta βiɣ'aren ol'atu 'onen að'ieɾaʂɡari ðiɾ'a.
Hizkuntzalari zein biologoak ondorio berdinera iritsi dira amerindiar hizkuntza taldeak eta ABO odol taldeak aztertuz.
'iʂkuntʂalaɾi ʂ'ejm bi'oloɣoak ond'oɾio βerd'iɲeɾa iɾ'itsi ðiɾ'a am'eɾindiar 'iʂkuntʂa t'aldeak eta aβ'o oð'ol t'aldeak aʂt'ertuʂ.
Horien ondoren Artikoko tresna txikien tradizioa izeneko kultura zabala, Alaskako Penintsulan garatu zena, batez ere Bristol badiaren inguruan eta Beringeko itsasertzeko ekialdeko kostaldeetan, Ipar Amerikan zehar mugitzen hasi zen orain dela lau mila eta bostehun urte inguru.
oɾien ond'oɾen art'ikoko tresn'a tʃik'ien trað'iʂioa iʂ'eneko kult'uɾa ʂaβ'ala, al'askako pen'intsulan ɡaɾ'atu ʂen'a, bat'eʂ eɾ'e βrist'ol βað'iaɾen inɡ'uɾuan eta βeɾ'inɡeko its'asertʂeko ek'ialdeko kost'aldeetan, ip'ar am'eɾikan ʂe'ar muɣ'itʂen 'asi ʂ'en oɾ'ajn del'a l'aw miʎ'a eta βost'eun 'urte inɡ'uɾu.
Hori dela eta, Amerikara heldu zen lehendabiziko europarra mila laurehun eta laurogeita hamabiko urriaren hamabian Kristobal Kolon zela esan dezakegu.
oɾi ðel'a et'a, am'eɾikaɾa eldu ʂen le'endaβiʂiko ewɾ'opara miʎ'a lawɾ'eun eta lawɾ'oɣejta 'amaβiko ur'iaɾen 'amaβian kr'istoβal kol'on ʂ'ela es'an deʂ'akeɣu.
Espainiak azteka, maia eta Inka zibilazioak konkistatu eta bere Inperioa finkatu zuen Ozeano Barearen kostaldean eta Rio de la Plata bokalean.
esp'aɲiak aʂt'eka, maʝ'a eta ink'a ʂiβ'iʎaʂioak konk'istatu eta βeɾ'e imp'eɾioa fink'atu ʂu'en oʂ'eano βaɾ'eaɾen kost'aldean eta ri'o ð'e l'a plat'a βok'alean.
Frantziak Kanada, Guyana eta beste uharte txikiak, Erresuma Batuak Ipar Amerikako ekialdeko kosta eta zenbait uharte Karibean, Herbehereek eta Danimarkak Karibeko uharteak, eta Errusiak Alaska eskualdea.
frantʂ'iak kan'aða, ɡuʝ'ana eta β'este u'arte tʃik'iak, er'esuma βat'uak ip'ar am'eɾikako ek'ialdeko kost'a eta ʂemb'ajt u'arte kaɾ'iβean, 'erbeeɾeek eta ðan'imarkak kaɾ'iβeko u'arteak, eta er'usiak al'aska esk'ualdea.
Hala ere, zenbait tribu amerindiarrek beren independentzia mantendu zuten ia hemeretzigarren mendeko bukaera arte : Patagonian, Mato groson, Amazonian edo Ipar Amerikako larredietan : horrela Maputxeak, Hetak, Rankelak, algonkinoak, komantxeak, inuitak, eta abar.
'ala eɾ'e, ʂemb'ajt triβ'u am'eɾindiarek beɾ'en ind'ependentʂia mant'endu ʂut'en 'ia 'emeɾetʂiɣarem mend'eko βuk'aeɾa art'e: pat'aɣonian, mat'o ɣros'on, am'aʂonian eðo ip'ar am'eɾikako lar'eðietan: 'orela map'utʃeak, 'etak, rank'elak, alɣ'onkiɲoak, kom'antʃeak, iɲ'ujtak, eta aβ'ar.
Hiru mendez europar botereen pean izan ondoren, amerikarrek independentzia berreskuratu zuten : mila zazpiehun eta hirurogeita hamaseian Ameriketako Estatu Batuak, mila zortziehun eta lauan Haiti, mila zortziehun eta bederatziko altxamenduaren ondorioz Argentina, bolibia, Kolonbia, Costa Rica, Txile, Ekuador, El salbad...
'iɾu mend'eʂ ewɾ'opar bot'eɾeem pe'an iʂ'an ond'oɾen, am'eɾikarek ind'ependentʂia βer'eskuɾatu ʂut'en: miʎ'a ʂ'aʂpieun eta 'iɾuɾoɣejta 'amaseʝan am'eɾiketako est'atu βat'uak, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta law'an 'ajti, miʎ'a ʂortʂ'ieun eta βeð'eɾatʂiko altʃ'amenduaɾen ond'oɾioʂ arx'entina, bol'iβia, kol'ombia, kost'a rik'a, tʃi...
Gaur egun, oraindik badaude zenbait herri eta lurralde britainiar, frantses edota nederlandar kontrolpean.
ɡ'awr eɣ'un, oɾ'ajndik bað'awðe ʂemb'ajt 'eri eta lur'alde βrit'ajniar, frants'es eðota neð'erlandar kontr'olpean.
Behin independentzia lortuta, nazio berriak munduko historiako protagonista bihurtu dira, hala nola, Estatu Batuak munduko superpotentzia bihurtzearekin, Mexikoko Iraultzarekin, edo Kubako Iraultzarekin.
be'in ind'ependentʂia lort'uta, naʂ'io βer'iak mund'uko 'istoɾiako prot'aɣonista βi'urtu ðiɾ'a, 'ala n'ola, est'atu βat'uak mund'uko sup'erpotentʂia βi'urtʂeaɾekin, meʃ'ikoko iɾ'awltʂaɾekin, eðo kuβ'ako iɾ'awltʂaɾekin.
hemeretzigarren mendez geroztik, Amerikako herrialdeek batasuna bilatu dute panamerikanismoaren doktrinari jarraituz, horrela sortu dituzte Amerikar Estatuen Erakundea, NAFTA Ituna, Mercosur eta Caricom.
'emeɾetʂiɣarem mend'eʂ ɡeɾ'oʂtik, am'eɾikako 'erialdeek bat'asuna βiʎ'atu ðut'e pan'ameɾikanismoaɾen doktr'inaɾi ʝar'ajtuʂ, 'orela sort'u ðit'uʂte am'eɾikar est'atuen eɾ'akundea, naft'a it'una, merk'osur eta kaɾ'ikom.
Bere berrogeita bi miloi berrehun eta hirurogeita bi mila ehun eta berrogeita bi ka eme a ber bi arearekin, Amerika munduko bigarren lurralde multzorik handiena da, lurreko ehuneko A zortzi, hiru eta munduko biztanleriaren ehuneko A bat lau du.
beɾ'e βer'oɣejta β'i miʎ'oj βer'eun eta 'iɾuɾoɣejta β'i miʎ'a e'un eta βer'oɣejta β'i k'a em'e 'a β'er b'i aɾ'eaɾekin, am'eɾika mund'uko βiɣ'aren lur'alde multʂ'oɾik 'andiena ð'a, lur'eko e'uneko 'a ʂortʂ'i, 'iɾu eta mund'uko βiʂt'anleɾiaɾen e'uneko a β'at l'aw ð'u.
Iparraldeko Ozeano Artikoko Columbia lurmuturretik hegoaldeko Drake pasabideko Diego Ramirez uharteetara doa eta ekialdeko Brasilgo Branco lurmuturretik mendebaldeko Aleutiar uharteetako Attu uhartera.
ip'araldeko oʂ'eano art'ikoko kol'umbia lurm'uturetik 'eɣoaldeko ðrak'e pas'aβiðeko ði'eɣo ram'iɾeʂ u'arteetaɾa ðo'a eta ek'ialdeko βras'ilɣo βrank'o lurm'uturetik mend'eβaldeko al'ewtiar u'arteetako ac'u u'arteɾa.
Amerika bi azpikontinentetan banatuta dago : Ipar Amerika eta Hego Amerika.
am'eɾika β'i aʂp'ikontiɲentetam ban'atuta ðaɣ'o: ip'ar am'eɾika eta 'eɣo am'eɾika.
Plaken tektonika teoriaren arabera, bi lur multzoak miloika urtez izan ziren bananduak, baina gonwana eta Laurasia hautsi zirenean, azpikontinente biak bidaiatu ziren eta ekar jotzean Erdialdeko Amerika sortu zen.
plak'en tekt'onika te'oɾiaɾen aɾ'aβeɾa, b'i l'ur multʂ'oak miʎ'ojka urt'eʂ iʂ'an ʂiɾ'em ban'anduak, baɲa ɣon'uana eta lawɾ'asia 'awtsi ʂiɾ'enean, aʂp'ikontiɲente βi'ak bið'aʝatu ʂiɾ'en eta ek'ar ʝotʂ'ean erd'ialdeko am'eɾika sort'u ʂen.
Bere azalera dela eta, Amerikan munduko klima guztiak daude : Mexikoko kostaldean eta Brasilgo hegoaldean epela, Erdialdeko Amerikan klima tropikala eta oihana, basamortua Sonoran edo Atacaman, estepak eta tundra Alaskan edo Kanadan eta klima polarra Groenlandian.
beɾ'e aʂ'aleɾa ðel'a et'a, am'eɾikam mund'uko kl'ima ɣuʂt'iak dawð'e: meʃ'ikoko kost'aldean eta βras'ilɣo 'eɣoaldean ep'ela, erd'ialdeko am'eɾikan kl'ima trop'ikala eta oj'ana, bas'amortua son'oɾan eðo at'akaman, est'epak eta tundr'a al'askan eðo kan'aðan eta kl'ima pol'ara ɣro'enlandian.
Amerikan hogeita hamabost herrialde, hamazazpi dependentzia, hiru departamendu eta Elkartutako Estatu Libre bat daude.
am'eɾikan 'oɣejta 'amaβos 'erialde, 'amaʂaʂpi ðep'endentʂia, 'iɾu ðep'artamendu eta elk'artutako est'atu liβr'e β'at dawð'e.
Amerikako biztanleria hiru multzo etnikotik dator : bertoko amerindioak eta inuitak ; europarrak eta Afrikatik ekarritako esklabuen ondorengoak.
am'eɾikako βiʂt'anleɾia 'iɾu multʂ'o etn'ikotik dat'or: bert'oko am'eɾindioak eta iɲ'ujtak; ewɾ'oparak eta afr'ikatik ek'aritako eskl'aβuen ond'oɾenɡoak.
Hori dela eta, kontinentea mestizoa dela esan liteke.
oɾi ðel'a et'a, kont'inentea mest'iʂoa ðel'a es'an lit'eke.
Amerikan erabiltzen diren hizkuntzak bostehun baino izan arren, nagusiak hauek dira.
am'eɾikan eɾ'aβiltʂen diɾ'en 'iʂkuntʂak bost'eum baɲo iʂ'an ar'en, naɣ'usiak awek diɾ'a.
Sistema astronomiko bat asmatu zuen, tolomeoren teoria geozentrikotik eta Kopernikoren teoria heliozentrikotik elementuak hartzen dituena.
sist'ema astr'onomiko βat asm'atu ʂu'en, tol'omeoɾen te'oɾia ɣe'oʂentrikotik eta kop'ernikoɾen te'oɾia 'elioʂentrikotik el'ementuak 'artʂen dit'uena.
Braheren arabera Lurra unibertsoaren erdian geldirik dago eta Eguzkiak eta Ilargiak haren inguruan bira egiten dute, baina gainontzeko planeta guztiek eguzkiaren inguruan egiten dute bira.
bra'eɾen aɾ'aβeɾa lur'a un'iβertsoaɾen erd'ian ɡeld'iɾik daɣ'o eta eɣ'uʂkiak eta iʎ'arɡiak 'aɾen inɡ'uɾuam b'iɾa eɣ'iten dut'e, baɲa ɣaɲ'ontʂeko plan'eta ɣuʂt'iek eɣ'uʂkiaɾen inɡ'uɾuan eɣ'iten dut'e β'iɾa.
Errefrakzioei buruzko lehenengo taula egin zuen eta Kopernikoren Ilargiari buruzko teoria hobetu zuen.
er'efrakʂioej βuɾ'uʂko le'enenɡo tawl'a eɣ'in ʂu'en eta kop'ernikoɾen iʎ'arɡiaɾi βuɾ'uʂko te'oɾia 'oβetu ʂu'en.
Baina Astrologiaren atzaparretan jauzi zen.
baɲa astr'oloɣiaɾen atʂ'aparetan ɟawʂ'i ʂen.
Biologia biziaren zientzia da. Organismo bizien ezaugarriak eta portaerak aztertzen ditu ; baita izaki bizidunak nola heltzen diren izatera, espezien bilakaera eta euren arteko eta ingurumenarekiko harremanak. Biologiaren barruan batzuetan burujabetzat hartutako arlo akademiko asko sartzen da ; euretariko batzuk behean...
bi'oloɣia β'iʂiaɾen ʂi'entʂia ð'a. orɡ'anismo β'iʂien eʂ'awɣariak eta port'aeɾak aʂt'ertʂen dit'u; bajta iʂ'aki β'iʂiðunak n'ola 'eltʂen diɾ'en iʂ'ateɾa, esp'eʂiem biʎ'akaeɾa eta ewɾ'en art'eko eta inɡ'uɾumenaɾekiko 'aremanak. bi'oloɣiaɾem bar'uam batʂ'uetam buɾ'uʝaβetʂat 'artutako 'arlo ak'aðemiko 'asko s'artʂen da; e...
Biologiaren ikergaia izaki bizidunak dira, haien jatorria eta eboluzioa.
bi'oloɣiaɾen 'ikerɡaʝa iʂ'aki β'iʂiðunak diɾ'a, 'aʝen ɟat'oria eta eβ'oluʂioa.
Biologiak banakako organismoen zein espezien ezaugarriak eta portaerak ikertzen ditu, eta baita izaki bizidunen ugalketa eta ingurumenarekin dituzten harremanak ere.
bi'oloɣiak ban'akako orɡ'anismoen ʂ'ejn esp'eʂien eʂ'awɣariak eta port'aeɾak ik'ertʂen dit'u, eta βajta iʂ'aki β'iʂiðunen uɣ'alketa eta inɡ'uɾumenaɾekin dit'uʂten 'aremanak eɾ'e.
Labur esanda, bizitza organikoak jarraitzen dituen arauak edo lege orokorrak ulertzen saiatzen da.
laβ'ur es'anda, biʂ'itʂa orɡ'anikoak ɟar'ajtʂen dit'uen aɾ'awak eðo l'eɣe oɾ'okorak ul'ertʂen saʝ'atʂen d'a.
hamazazpigarren eta hamazortzigarren mendeetan lehenengo ikerketa biologikoak garatu ziren, hein handi batean bizidunen inbentarioekin lotuta zeudenak.
'amaʂaʂpiɣaren eta 'amaʂortʂiɣarem mend'eetan le'enenɡo ik'erketa βi'oloɣikoak ɡaɾ'atu ʂiɾ'en, 'ejn 'andi βat'eam b'iʂiðunen imb'entaɾioekin lot'uta ʂewð'enak.
Aurrebiologiaren mende horietan ikerlari hauek nabarmendu ziren : Anton ban Leeuwenhoek, protozooak eta beste bizidun mikroskopikoak aurkitu zituena ; Marcello Malpighi, anatomia mikroskopikoan jardun zuena ; jon rai, espezien kontzeptua asmatu zuena ; Antoine de laboisier, kimikaz gain fisiologian ere nabarmendu zena,...
'awreβioloɣiaɾem mend'e oɾietan ik'erlaɾi awek naβ'armendu ʂiɾ'en: ant'om b'an le'ewuenoek, prot'oʂooak eta β'este β'iʂiðum mikr'oskopikoak awrk'itu ʂit'uena; marθ'eʎo malp'iɣi, an'atomia mikr'oskopikoan ɟard'un ʂu'ena; ɟ'on r'aj, esp'eʂien kontʂ'eptua asm'atu ʂu'ena; ant'oɲe ð'e laβ'ojsier, k'imikaʂ ɡ'ajn fis'ioloɣian...
hogeigarren mendean zehar, teknologiaren garapenari esker, ikerketa biologikoak ugaritu, hobetu eta emaitza oparoak eman zituzten.
'oɣejɣarem mend'ean ʂe'ar, tekn'oloɣiaɾen ɡaɾ'apenaɾi esk'er, ik'erketa βi'oloɣikoak uɣ'aɾitu, 'oβetu eta em'ajtʂa op'aɾoak em'an ʂit'uʂten.
Mikroskopia elektronikoak eta ixa izpiek, esaterako, bizidunen egitura txikienak eta bizimolekulen konformazioa argitu zituzten.
mikr'oskopia el'ektronikoak eta iʃ'a iʂp'iek, es'ateɾako, b'iʂiðunen eɣ'ituɾa tʃik'ienak eta β'iʂimolekulen konf'ormaʂioa arɡ'itu ʂit'uʂten.
Elektroforesia, isotopo erradioaktiboen erabilpena, kromatografia, espektroskopia, pe ze errea. biokimika, genetika edo immunologia arloetan burutu diren ikerketak ahalbidetu dituzten teknikak dira, gaur egungo ikerketalaborategietan ezinbestekoak direnak.
el'ektrofoɾesia, is'otopo er'aðioaktiβoen eɾ'aβilpena, krom'atoɣrafia, esp'ektroskopia, p'e ʂe er'ea. bi'okimika, ɡen'etika eðo im'unoloɣia 'arloetam buɾ'utu ðiɾ'en ik'erketak a'alβiðetu ðit'uʂten tekn'ikak diɾ'a, ɡ'awr eɣ'unɡo ik'erketalaβoɾateɣietan eʂ'imbestekoak diɾ'enak.
Aurrerapen teknologiko hauek biologiaren arlorik berrien eta zirraragarriena sortzen lagundu dute : biologia molekularrarena, hain zuzen, de ene an dagoen informazio genetikoa ikertzen duena.
awr'eɾapen tekn'oloɣiko awek bi'oloɣiaɾen 'arloɾik ber'ien eta ʂir'aɾaɣariena s'ortʂen laɣ'undu ðut'e: bi'oloɣia mol'ekularaɾena, 'ajn ʂuʂ'en, d'e en'e 'an daɣ'oen inf'ormaʂio ɣen'etikoa ik'ertʂen du'ena.
Ikuspegi desberdina izan arren, zientzia biologiko guztiek izaki biziduna dute oinarrizko eta funtsezko ikergaia.
ik'uspeɣi ðesb'erdiɲa iʂ'an ar'en, ʂi'entʂia βi'oloɣiko ɣuʂt'iek iʂ'aki β'iʂiðuna ðut'e oɲ'ariʂko eta funts'eʂko 'ikerɡaʝa.
Zientzia biologikoen artean honako hauek dira aipagarrienak.
ʂi'entʂia βi'oloɣikoen art'ean 'onako awek diɾ'a ajp'aɣarienak.
Biologia karstaren zientzia garrantzitsuenetako bat da, espeleologiaren baitan kobazuloetako izakiak ikertzen dituelarik.
bi'oloɣia karst'aɾen ʂi'entʂia ɣar'antʂitsuenetako βat d'a, esp'eleoloɣiaɾem bajt'an koβ'aʂuloetako iʂ'akiak ik'ertʂen dit'uelaɾik.
Biologia biziaren zientzia denez, aurrera jarraitu aurretik egokia izango litzateke bizia bera zer den definitzea. Biologiaren hastapenetan galdera hori sarri agertzen da, eta biologo guztiak ez dira bat etortzen erantzuterakoan.
bi'oloɣia β'iʂiaɾen ʂi'entʂia ðen'eʂ, 'awreɾa ʝar'ajtu 'awretik eɣ'okia iʂ'anɡo litʂ'ateke β'iʂia β'eɾa ʂ'er d'en def'initʂea. bi'oloɣiaɾen 'astapenetan ɡ'aldeɾa oɾi sar'i aɣ'ertʂen da, eta βi'oloɣo ɣuʂt'iak eʂ t'iɾa β'at et'ortʂen eɾ'antʂuteɾakoan.
Izaki bizidun eta ezbizidunen arteko desberdintasuna, itxuraz, argia eta nabarmena da.
iʂ'aki β'iʂiðun eta eʂb'iʂiðunen art'eko ðesb'erdintasuna, itʃ'uɾaʂ, arɡ'ia eta naβ'armena ð'a.
Birus bezalako egitura mikroskopiko eta oinarrioinarrizkoekin, aldiz, desberdintasun hori ez da hain argia.
biɾ'us beʂ'alako eɣ'ituɾa mikr'oskopiko eta oɲ'arioɲariʂkoekin, ald'iʂ, desb'erdintasun oɾi eʂ t'a 'ajn arɡ'ia.
Bizia izaki bizidunen ezaugarria esklusiboa denez, errazagoa izango da izaki bizidunen propietateak aipatzea bizia bera definitzea baino.
b'iʂia iʂ'aki β'iʂiðunen eʂ'awɣaria eskl'usiβoa ðen'eʂ, er'aʂaɣoa iʂ'anɡo ða iʂ'aki β'iʂiðunem prop'ietateak ajp'atʂea β'iʂia β'eɾa ðef'initʂea βaɲ'o.