text
stringlengths 421
164k
|
|---|
[Wikipedia:ga] Matamaitic
thumb|Eoiclídéas, matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois RCh
Is éard is matamaitic ann (ón tSean-Ghréigis μάθημα; máthēma: 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na matamaitice agus na huimhirtheoirice), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara (ailgéabar), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad (geoiméadracht), agus cainníochtaí agus a n-athruithe (calcalas agus anailís). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear teoirimí cruthaithe roimhe seo, aicsímí a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás teibithe ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas.
Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a shamhaltú, rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach Mhearcair a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta Einstein a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad dhlí imtharraingthe Newton mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr.
Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san innealtóireacht, sa leigheas, san airgeadas, san ríomheolaíocht agus sna heolaíochtaí sóisialta. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós staitisticí agus teoiric na gcluichí, i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin mhatamaitic fheidhmeach. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí Eoiclídéas, ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil líonraí ríomhaireachta).
Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna hUraiceachtaí. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i gGeoiméadracht, agus uimhríocht (ionramháil uimhreacha aiceanta agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh ailgéabar agus calcalas an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic (Gearmáinis; Grundlagenkrise der Mathematik) as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal.
Sanasaíocht
Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear," "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach. Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil."
Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa Phíotagaráiteachas—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha.
Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar mathematici, rud a chiallaíonn astralaithe , mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.
Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine mathematica (Cicero), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid Arastatal (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht mathematic(al) ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal mathematics as an úire, i ndiaidh phatrún physics agus metaphysics, a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis. Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal mathematics briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí maths nó, i Meiriceá Thuaidh, math.
Réimsí na matamaitice
Roimh an Renaissance, roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: uimhríocht — maidir le hionramháil uimhreacha, agus geoiméadracht (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic.
Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla (athróga) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le teoiric na dóchúlachta agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach.
Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; loighic agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach).
Uimhirtheoiric
Geoiméadracht
Ailgéabar
Calcalas agus anailís
Matamaitic scoite
Matamaitic ríomhaireachtúil
Cainníocht
Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na uimhreacha aiceanta agus slánuimhir agus uimhríocht orthu.
Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na réaduimhir. Tá an uimhir choimpléascach tacar ginearálaithe do na réaduimhir
:
Matamaitic Fheidhmeach
Is brainse den mhatamaitic í an mhatamaitic fheidhmeach a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans.
:
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] An tEanáir
Is é an tEanáir nó Mí Eanáir an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann.
thumb|Joachim von Sandrart, an tEanáir, 1642|clé
Tagann an t-ainm ón Laidin Januarius (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na Rómhánaigh). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na hEipeafáine (6 Eanáir) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an Triúr Saoithe: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.
Féach freisin
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Eanáir
|
[Wikipedia:ga] 14 Feabhra
Is é an 14 Feabhra an 45ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 320 lá fágtha sa bhliain nó 321 lá i mbliain bhisigh.
Féilte
* Lá Fhéile Vailintín
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1818 — Frederick Douglass, leasaitheoir sóisialta, scríbhneoir, agus daonfhuascailteoir Afrai-Mheiriceánach (b. 1895)
* 1819 — Christopher Latham Sholes, polaiteoir Meiriceánach (b. 1890)
* 1856 — Frank Harris, údar agus eagarthóir Éireannach (b.1931)
* 1869 — Charles Thomson Rees Wilson, fisiceoir Albanach, ceannródaí sa bhfisic adamhach is núicléach (b. 1959)
* 1888 — Chandrashekhar Agashe, Tionsclaí agus fiontraí Indiach (b. 1956)
* 1894 — Jack Benny, aisteoir Meiriceánach (b. 1974)
* 1895 — Seán Ó Treasaigh, ball den IRA (b. 1920)
* 1898 — Fritz Zwicky, réalteolaí Eilvéiseach (b. 1974)
* 1912 — Joseph Brennan, polaiteoir Éireannach (b. 1980)
* 1918 — Thomas J. Fitzpatrick, polaiteoir Éireannach (b. 2006)
* 1925 — Val Mulkerns, scríbhneoir Éireannach (b. 2018)
* 1929 — Noel Lemass, Óg, polaiteoir Éireannach (b. 1976)
* 1942 — Michael Bloomberg, méara Cathrach Nua-Eabhrac
* 1945 — Hans-Adam II Lichtinstéin, monarc Lichtinstéin
* 1949 — Richard Neal, polaiteoir Meiriceánach
* 1970 —Simon Pegg, Aisteoir Sasanach
* 1983 — Rhydian Roberts, amhránaí Breatnach
* 1986 — Barry Kirwan, ceoltóir
* 1987 — Makka Sagaipova, amhránaí Rúiseach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1400 — Risteard II, rí Shasana (r.1367)
* 1694 — Natalia Naryshkina, banimpire Rúiseach (r. 1651)
* 1779 — James Cook, taiscéalaí agus loingseoir Sasanach (r.1728)
* 1891 — William Tecumseh Sherman, ginearál Meiriceánach (r. 1820)
* 1912 — Mabel Sharman Crawford, eachtránaí agus scríbhneoir Éireannach (r. 1820)
* 1931 — Laming Worthington-Evans, polaiteoir Briotanach (r. 1868)
* 1943 — David Hilbert, matamaiticeoir Gearmánach (r. 1862)
* 1950 — Karl Guthe Jansky, réalteolaí Meiriceánach (r. 1905)
* 1957 — Erwan ar Moal, scríbhneoir (r.1874)
* 1965 — Michael Kennedy, polaiteoir Éireannach (r. 1897)
* 1975 — P. G. Wodehouse, scríbhneoir Sasanach (r.1881)
* 1979 — Martin Corry, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
* 2015 — Cathair Niall Ó Dochartaigh, Ollamh le Ceiltis (r 1942)
Tarluithe eile
* 1895 - D'oscail an dráma deiridh de chuid Oscar Wilde The Importance of Being Earnest i Amharclann St. James's i Londain
* 1946 - Rinneadh náisiúnú ar an Banc Shasana
* 1981 - Fuair 48 duine bás i dtine ag club oíche Stardust i mBaile Átha Cliath
* 1993 - Fuarthas corp James Bulger dhá bhliain d'aois ar ráille traenach i Learpholl
* 2005 - Chuireadh tús le YouTube
* 2018 - D'éirigh Jacob Zuma as Uachtarán na hAfraice Theas
* 2018 - Thug iarscoláire 19 mbliana déag faoi ruathar lámhaigh ar ardscoil i bParkland, Florida . Maraíodh seacht nduine dhéag.
0214
Feabhra, 14
|
[Wikipedia:ga] 17 Márta
Is é an 17 Márta an 76ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 77ú lá i mbliain bhisigh. Tá 289 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Lá Fhéile Pádraig
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1473 — Séamas IV Alba (b. 1513)
* 1785 — Ellen Hutchins, luibheolaí Éireannach (b. 1815)
* 1834 — Gottlieb Daimler, fear gnó Gearmánach (b. 1900)
* 1864 — Charlotte Milligan Fox, cumadóir agus bailitheoir ceoil Éireannach (b. 1916)
* 1877 — George Gardner, dornálaí Meiriceánach (b. 1954)
* 1877 — Mícheál Ó hAnnracháin, réabhlóidí Éireannach (b.1916)
* 1881 — Walter Rudolf Hess, Fiseolaí (b 1973)
* 1882 — Alfie Byrne, polaiteoir Éireannach (b. 1956)
* 1889 — Fionán Ó Loingsigh, polaiteoir agus breitheamh Éireannach (b. 1966)
* 1889 — Harry Clarke, ealaíontóir Éireannach (b. 1931)
* 1919 — Nat King Cole, amhránaí Meiriceánach (b.1965)
* 1932 — Patrick Delap, polaiteoir Éireannach (b. 1987)
* 1939 — Giovanni Trapattoni, bainisteoir sacair
* 1939 — Robin Knox-Johnston, seoltóir Briotanach
* 1949 — Patrick Duffy, aisteoir cineálach
* 1951 — Kurt Russell, aisteoir Meiriceánach
* 1956 — Rory McGrath, fuirseoir
* 1965 — Seosamh Ó Cuana, iománaí Éireannach
* 1970 — Yanic Truesdale, aisteoir Ceanadach
* 1973 — Caroline Corr, drumadóir Éireannach
* 1976 — Stephen Gately, Popcheoltóir Éireannach (b. 2009)
* 1977 — Simon Hamilton, polaiteoir Briotanach
* 1979 — Stormy Daniels, ban-aisteoir pornagrafach Meiriceánach
* 1982 — Sebastian Zbik, dornálaí Gearmánach
* 1982 — Steven Pienaar, imreoir sacair as an Afraic Theas
* 1986 — Olesya Rulin, ban-aisteoir
* 1990 — Hozier, Ceoltóir Éireannach
* 1992 — John Boyega, Aisteoir Sasanach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 461 — Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na nGael (r.~5ú hAois)
* 1782 — Daniel Bernoulli, matamaiticeoir Eilvéiseach (r. 1700)
* 1846 — Friedrich Bessel, matamaiticeoir agus réalteolaí Gearmánach (r.1784)
* 1916 — Risteard de Hindeberg, sagart agus teangeolaí Éireannach (r. 1863)
* 1926 — Aleksey Brusilov, ginearál Rúiseach agus Sóivéadach (r. 1853)
* 1956 — Fred Allen, fuirseoir Meiriceánach (r. 1894)
* 1956 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (r. 1897)
* 1961 — Susanna M. Salter, polaiteoir agus gníomhaí Meiriceánach (r. 1860)
* 1975 — Ernest Benson, polaiteoir (r. 1898)
* 1993 — Helen Hayes, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1900)
* 1994 — Mai Zetterling, ban-aisteoir Sualannach (b. 1925)
* 1999 — Rod Hull, fuirseoir Sasanach (r. 1935)
* 2007 — John Backus, ríomheolaí Meiriceánach (r. 1924)
* 2012 — Pápa Shenouda III, Pápa Coptach (r. 1923)
* 2017 — Derek Walcott, file, drámadóir agus ollamh as Saint Lucia (r. 1930)
* 2019 — Richie Ryan, polaiteoir Éireannach (r. 1929)
* 2024 — Emmet Stagg, polaiteoir Éireannach (r. 1944)
Tarluithe eile
* 1762 - Chuir saighdiúirí as Éirinn ar dualgas le hArm na Breataine paráid in ómós do Naomh Pádraig ar siúl i Nua-Eabhrac don chéad uair.
* 1978 - Teiteann na mílte sibhialach ón bPalaistín deisceart na Liobáine de bharr ionsaithe Iosrael.
* 1995 - Bhásaigh an coirpeach Ronnie Kray.
*1992 - Vótáil daoine geala san Afraic Theas deireadh a chur leis an apairtéid.
*2003 - Thosaigh cógaslanna san Ísiltír ag díol cannabas.
0317
Márta, 17
|
[Wikipedia:ga] Amhrán na bhFiann
Is é Amhrán na bhFiann (Béarla: The Soldiers' Song) amhrán náisiúnta na hÉireann. Scríobh Peadar Ó Cearnaigh na liricí, agus chum Patrick Heaney an port.
Ba i mBéarla a scríobhadh na liricí ar dtús, ach is é an leagan Gaeilge is gnách a chloisteáil inniu. Ní chantar ach an curfá de ghnáth agus is ar éigean go bhfuil an chuid eile den amhrán ar eolas ag duine ar bith.
Tá blas láidir Ghaeilge na Mumhan ar na líricí, agus is minic nach féidir an fonn a choinneáil ach an t-amhrán a chanadh sa chanúint seo. Mar shampla, nuair a chantar ar ardaibh sléibhe, is gá an -bh- san fhocal sléibhe a bhá go hiomlán, mar a dhéantar leis an -bh-/-mh- i nGaeilge na Mumhan ar lorg an ghuta fhada.
Liricí
* duan dán
* Óglách: Is athfhoirm fhileata den fhocal Óglach é Óglách. Úsáidtear an fhoirm sin anseo ar dhá chúis: 1) ní mór -á- fada a bheith ann le rím a choinneáil leis an bhfocal táid, agus 2) ní mór an bhéim a chur ar an dara siolla, ar mhaithe leis an meadracht.
* tíocht in áit "teacht", leis an rím a choinneáil le sinn
* canaídh: is mar "canaig" nó "canaíg" a fhuaimnítear é, mar is gnách i gCúige Mumhan
(Curfá:)
* fé: fuaimniú Muimhneach an réamhfhocail úd faoi
* do ráinig: is minic a chantar a tháinig anseo inniu, nó is iomaí Gaeilgeoir nach dtuigeann an focal "ráinig". Briathar uireasach é "ráinig" (nó "do ráinig" i gCúige Mumhan) a chiallaíonn "shroich" nó "tharla", agus is ar éigean a úsáidtear in aon fhoirm eile é seachas aimsir chaite. Cuid de sheanchaint na Mumhan is ea an briathar "ráinig", agus d'fheicfeá sa litríocht Bhlascaodach é. Uaireanta, caitear leis mar a bheadh "ráinigh" ann (ós rud é gurb ionann "ráinig" agus "ráinigh" san fhuaimniú), agus cruthaítear foirmeacha cosúil le "ráineoinn" (a chiallaíonn "shroichfinn").
* a théam: "téimis" an chiall atá leis an bhfoirm sa chomhthéacs seo, ar ndóigh. An fhoirm a úsáidtear anseo, áfach, is é modh foshuiteach na haimsire láithrí é. Sa mhodh seo, úsáidtear tamhan na haimsire láithrí, ach tagann na hiarmhíreanna ón aimsir fháistineach, ach amháin go bhfágtar -f-, -ó-, nó -eo- na haimsire fáistiní ar lár. An iarmhír sin -am, níl sí beo inniu ach i nGaeilge na Mumhan, cf. ragham (Gaeilge na Mumhan) in áit rachaidh muid nó rachaimid an Chaighdeáin.
* fé lámhach na bpiléar: cuir an bhéim ar an -é- san fhocal piléar.
* buadhach: is minic a fheictear "buachach" anseo i gcóipeanna doiléire nó mílitrithe den téacs, ach is léir gur buadhach, leagan seanlitrithe den aidiacht buach atá ann.
* iompáil: leagan Muimhneach den iompú (nó iompó, mar a déarfadh an tUltach). Tháinig "iompáil" díreach ón gcanúint a chleacht Peadar Ua Laoghaire ina úrscéal Séadna.
* namhad: caithfidh tú an -mh- a bhá go hiomlán ar lorg an -a- fhada,. mar a dhéantar i gcanúint na Mumhan: i gcoinne ná'd.
--Curfá
* bíobha: namhaid
* agaibh: béim ar an dara siolla, mar a dhéantar i gCúige Mumhan
--Curfá
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Comhad MIDI an amhráin
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
|
[Wikipedia:ga] An Meitheamh
clé|mion|An samhradh i gCiarraí (Páirc Náisiúnta Chill Airne|Páirc Náisiúnta Chill Áirne)|alt=Radharc anuas ar loch ar lá breá
Is é an Meitheamh nó Mí an Mheithimh an séú mí den bhliain.
De réir fhéilire na hÉireann, is é Meitheamh mí lár an tsamhraidh. Is iad na míonna is grianmhaire ná Bealtaine agus Meitheamh. Le linn na míonna seo, is é an mheántréimhse ghréine in aghaidh an lae ná idir 5 agus 6.5 uair i bhformhór na tíre.
I dtíortha eile, tosaíonn an samhradh ar an gcéad lá de mhí an Mheithimh agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Lúnasa. Dar le Met Éireann, is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain. In Éirinn fiú, is iad Meitheamh, Iúil agus Lúnasa na míonna sin (ach bíonn níos mó báistí i mí Lúnasa go hiondúil).
Is é Mí an Mheithimh Mí an Bhróid.
Bíonn Comórtas Peile Gaeltachta ar siúl ag an deireadh seachtaine saoire bainc i Mí an Mheithimh de ghnáth. Bíonn Féile na Gealaí ar siúl sa mhí chéanna freisin.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An Bhealtaine
Is í Bealtaine nó Mí na Bealtaine an cúigiú mí den bhliain.
clé|mion
Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘solas geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘tine’. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus tinte i mbéaloideas na hÉireann.
Nósanna
Nuair a bhíonn duine a bhfuil Gaeilge aige/aici i bponc faoi rud éigin, is minic a déarfaidh sé/sí “tá mé idir dhá thine Bhealtaine faoi.” Go dtí céad bliain ó shin, bhíodh sé de nós ag daoine in áiteanna áirithe faoin tuath in Éirinn dhá thine mhóra a lasadh ar an lá seo agus na ba a thiomáint idir an dá thine seo lena gcosaint ar aicídí. De réir téacs ón deichiú haois darb ainm Sanas Chormaic, bhí nós ag na draoithe an rud céanna a dhéanamh le linn ré na bPágánach na céadta bliain roimhe sin.
Piseoga
Scéal suimiúil é an droch-ádh a ghabhann le pósadh i Mí na Bealtaine. Sa chreideamh réamhChríostaíochta, creideadh gur phós Dia na Gréine ag an tráth seo den bhliain agus, mar sin de, lá mór do na págánaigh é seo dar leis an Eaglais. Is cosúil go ndearnadh iarracht mhór an nós seo a bhrú amach agus, sa deireadh, fágadh é gur chreid daoine go raibh droch-ádh leis an mhí seo mar mhí chun pósadh.
Féach freisin
* Tá eolas faoin bhféile ar 1 Bealtaine faoin alt Lá Bealtaine.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Bealtaine
Catagóir:Samhradh
|
[Wikipedia:ga] Iúil
clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260
Is í Mí Iúil an seachtú mí den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar July an Chabáiste ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa.
Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach Iúl Caesar, a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In Éirinn is í seo an tríú mí den samhradh.
Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag Stáit Aontaithe Mheiriceá a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag an bhFrainc, Lá an Bastille.
Cuireadh Cath na Bóinne ar an 12 Iúil 1690, nuair a rug an tÍsiltíreach Liam, a raibh coróin na Breataine bronnta air ag an bParlaimint, bua ar an Rí Séamus II, agus ceiliúrann an tOrd Oráisteach an lá sin gach bliain.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An Lúnasa
Is é Lúnasa, mí Lúnasa nó Lughnasadh an, t-ochtú mí den bhliain. Is é an 1 Lúnasa, Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar, de réir Fhéilire na nGael.
Baineann Lúnasa le laethanta móra an chultúir Phagánaigh ina raibh béim faoi leith ar fhéilte le go mbainfí an leas is fearr ón talamh chomh maith le ceiliúradh a dhéanamh ar na Déithe a bhain leo. Ainmníodh Lúnasa i ndiaidh Lugh a raibh dlúthcheangail aige le gilleacht agus le solas an lae. Bhain Lugh le Tuatha Dé Danann, treibh fíorthábhachtach in Éirinn.
clé|mion|Lugh agus a shleá draíochta i mbun cogaidh
clé|mion|Dia tríshleasach, "Lugus", iarsmalann Carnavalet, [[Páras.]]
Lugh
Ainmníodh mí Lúnasa as Lugh (nó Lú sa nualitriú), duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa.
Thug muintir na Breataine Bige Lleu Llaw Gyffes uirthi. Ainmníodh Léon na Spáinne as Lugh, chomh maith le Lyon na Fraince agus Londain fosta, síltear.
Dar le Dáithí Ó hÓgáin, ina chiclipéid faoi bhéaloideas na hÉireann, ba as seanfhocal Ceilteach a chiallaigh mion (lugio) a tháinig an t-ainm Lugh.
Ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in Éirinn, Mí Lúnasa.
Nósanna
Féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair. Is minic a bhíodh daoine in Éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le Féile Lúnasa a cheiliúradh. Bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois.
mion|Dancing at Lughnasa, 2006
Chum Brian Friel, drámadóir clúiteach as Tír Eoghain, dráma darb ainm Dancing at Lughnasa a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo.
Féach Freisin
* Lugh
* Lá Lúnasa (féile an fhómhair)
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Féilire
Catagóir:Lúnasa
|
[Wikipedia:ga] An tSamhain
Is í An tSamhain nó Mí na Samhna an t-aonú mí déag den bhliain.
Is é Lá Samhna an chéad mhí den Gheimhreadh in Éirinn.
Is é 1 Samhain Lá Samhna agus Lá Fhéile na Naomh Uile. Is í an tSamhain ainm na féile Ceiltí freisin. Bliain Úr na gCeilteach is ea an tSamhain, tráth nach mbíonn aon teorainn idir an saol seo agus an saol eile.
Tá eolas faoin bhféile ar 31 Deireadh Fómhair le feiceáil san alt Oíche Shamhna.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Samhain
|
[Wikipedia:ga] Mí na Nollag
:Baineann an t-alt seo le Mí na Nollag. Tá eolas faoin bhféile Chríostaíoch le fáil ar an leathanach An Nollaig.
Is í Nollaig nó Mí na Nollag an dara mí déag den bhliain sa bhFéilire Ghréagóra, le 31 lá inti.
Tagann an t-ainm ón bhféile Chríostaí an Nollaig a thiteann ar an 25ú lá.
* Ar 25 Nollaig, ceiliúrtar breith Íosa Críost, an Nollaig
* Tarlaíonn Grianstad gach bliain, ar 21 Nollaig nó 22 Nollaig de ghnáth.
Is i rith Mhí na Nollag a chuirtear geamaireachtaí ar siúl go hiondúil, lena n-áirítear Geamaireacht na Taibhdheirce.
Féach freisin
* Oíche Nollag
* An Nollaig
* Aidbhint
* Saturnalia
* An Nollaig (Catagóir)
Tagairtí
Catagóir:Féilire
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An tSeapáin
Is tír in oirthuaisceart na hÁise í an tSeapáin (Nippon/Nihon; 日 (grian); 本 (fréamh ach bunús); 国 (tír), go litriúil tír bunús na gréine). Tá sí suite idir an tAigéan Ciúin agus Muir na Seapáine.
Tíreolaíocht
Oileánra atá sa tSeapáin. Tá timpeall ar 6,800 oileán ann ar fad, ach is iad Kyūshū (九州), Shikoku (四国), Honshu (本州, an t-oileán is mó), agus Hokkaidō (北海道) na cinn is tábhachtaí. Tá sléibhte arda sa chuid is mó de na hoileáin, agus bolcánachas áirithe ann chomh maith. Is bolcán é Sliabh Fuji freisin, arb é an sliabh is airde sna hoileáin.
Tá beagnach 128 milliún duine ina gcónaí sa tSeapáin, agus mar sin, tá sí ar an deichiú tír is mó daonra. Is é réigiún Thóiceo an mórcheantar uirbeach is mó uirthi.
Stair
Tugann fianaise na seandálaíochta le fios go raibh áitreabh daonna sa tSeapáin chomh luath leis an ré Phailéiliteach Uachtarach, is é sin, tríú trian na ré Pailéilití, 40,000-10,000 bliain ó shin.
Rinneadh an chéad tagairt liteartha don tSeapáin sa chéad aois AD, i dtéacsanna stairiúla ón tSín.
1800idí
Bhí tréimhsí na hoscailteachta agus tréimhsí na scoilteachta ag teacht sna sála ag a chéile ansin. Le linn Tréimhse Meiji (明治維新, Meiji Ishin), thosaigh an tSeapáin ag trádáil leis an domhan.
An Dara Cogadh Domhanda
D'fhógair an tImpire Hirohito gur ghlac an tSeapáin an fógra Potsdam ar an 15 Lúnasa 1945 (an craoladh "Jewel Voice"). Mar sin, ghéill an tSeapáin, agus chuir an craoladh seo críoch leis an gcogaíocht.
Ar an 2 Meán Fómhair 1945, shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha ar bhord na loinge USS Missouri ag cur deireadh leis an Dara Cogadh Domhanda.
Borradh iarchogaidh
Ó glacadh le Bunreacht na Bliana 1947, tá córas polaitiúil na tíre bunaithe ar impireacht bhunreachtúil. Is é an tImpire atá ag rialú na tíre go hoifigiúil, ach is ag an bParlaimint, an kokkai, atá an fhíorchumhacht. Mar sin, is tír dhaonlathach pharlaiminteach í an tSeapáin, go praiticiúil.
Déimeagrafaic
Is í an tSeapáinis teanga oifigiúil na tíre, agus labhraíonn formhór mór na Seapánach leaganacha éagsúla den teanga seo. Thairis sin, áfach, tá na teangacha in Oileáin Ryukyu i nDeisceart na Seapáine chomh difriúil agus go bhfuil sé ciallmhar glacadh leo mar theangacha gaolmhara, seachas mar chanúintí na Seapáinise. Thairis sin, tá iarsmaí áirithe den teanga Ainu fágtha i dTuaisceart na Seapáine. Teanga í sin nach bhfuil gaol ar bith aici leis an tSeapáinis ná le haon teanga eile. Saothraítear í mar chaitheamh aimsire cultúrtha, ach dealraíonn sé nach bhfuil cainteoirí dúchais ar bith ann inniu.
Is iad na Seapánaigh an dream eitneach is mó atá ann, cé go bhfuil Cóiréigh agus Sínigh ina gcónaí sa tír chomh maith. Le fírinne, is iad na Burakumin an mionlach is tábhachtaí sa tSeapáin. Ní mionlach eitneach iad, áfach, ach aicme ar leith. I ré fheodach na Seapáine, bhí na Burakumin (部落民) ag plé le ceirdeanna a raibh neamhghlaine dheasghnách nó bás ag baint leo, is é sin, ag búistéireacht, ag súdaireacht, ag adhlacadh daoine marbha nó ag cur daoine daortha chun báis. Chuaigh an neamhghlaine dheasghnách greamaithe sna daoine seo, agus iad ag cur fúthu i ngeiteonna dá gcuid féin ionas go bhféadfadh na Seapánaigh eile iad a sheachaint. Níor tháinig maolú ar an leithcheal seo ach le déanaí, agus inniu féin is iomaí Seapánach nach gceadódh dá mhac nó dá iníon duine de na Burakumin a phósadh.
Limistéir Riaracháin na Seapáine
Is iad na 47 Maoracht an céad leibhéal sna limistéar riaracháin sa tSeapáin. Is Méara tofa díreach ag an bpobal é an príomhfheidhmeannach i ngach Maoracht. Bíonn na dlíthe agus buiséid aontaithe i dtionól aon seomra reachtaigh.
Tá gach maoracht foroinnte ina gCathracha agus Ceantair. Bhíonn na Ceantair foroinnte i mbailte agus sráidbhailte.
Sráidbhailte
Tá an sráidbhaile níos mó ná an lonnaíocht féin, toisc gur fo-roinn den cheantar faoin tuath (郡 gun) é. De bharr comhnascadh, tá an méid sráidbhailte sa tSeapáin ag dul i laghad.
Tá leagan amach na Limistéir Riaracháin á dhéanamh, le sprioc cathracha, bailte, agus sráidbhailte a chomhnascadh le chéile le súil go laghdófar costais riaracháin trí lárú an chóras rialtais aitiúil.
clé|mion|407x407px|an tSeapáin roinnte i Réigiún
Réigiún
Go traidisiúnta, tá an tSeapáin roinnte in ocht Réigiúin, cé nach limistéir riaracháin oifigiúil iad.
Eolas
* Sráidbhailte na Seapáine
Tagairtí
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
|
[Wikipedia:ga] Eurodicautom
Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é Eurodicautom. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an tseirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla.
Sa bhliain 2007, cuireadh InterActive Terminology for Europe (Gaeilge:Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip), nó IATE ar bun, in ionad Eurodicautom.
Nasc seachtrach
* IATE - Bunachar téarmaí ilteangach an AE (as Gaeilge)
Catagóir:An tAontas Eorpach
|
[Wikipedia:ga] An Vicipéid
Is ciclipéid ar líne é an Vicipéid atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki.
Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir. Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá.
Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus Vicipéid an Bhéarla, Vicipéid na Fraincise agus Vicipéid na Gaeilge ina measc.
Scríobhadh an chéad alt sa leagan Gaeilge i mí Eanáir 2004 agus faoi láthair tá alt ann.
Stair
Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch wiki ("scioptha") agus ón bhfocal Béarla encyclopedia is ea Wikipedia, agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000 mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta Nupedia. Tá an togra ar fad faoi stiúir an Wikimedia Foundation, eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis.
Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile (Wikibooks, Vicífhoclóir, srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin.
Eagraíocht
mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.
Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an ábhar.
Conspóid
mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag editathon in Calbayog, sna Na Filipínigh|Filipínigh, Samhain 2014
Is minic a luaitear an Vicipéid sna meáin agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí.
Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa ban atá uirthi mar riarthóirí agus mar scríbhneoirí. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta. Tá sé áitithe mura bhfuil beathaisnéis fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe.
Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.
D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha.
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005
* "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005
* Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie
* Wikipedia 1.0 (plan and discussion)
* The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource by Richard Stallman (RMS)
* FSF endorsement of Wikipedia
* RMS describes Wikipedia as 'exciting news'
* meta
* MediaWiki Fersiwn 1.9.3 - SourceForge
* Wikipedia press coverage
* Yahoo News articles that mention Wikipedia (updated regularly)
* Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article
* Wikipedia Article on CNN
* IBM History Flow : Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data.
Catagóir:Vicipéid
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge
|
[Wikipedia:ga] Gaelscoil
thumb|Comhartha le haghaidh Gaelscoil in Iúr Cinn Trá, [[Contae an Dúin]]
thumb|Tá breis is 50 Gaelscoileanna i gContae Átha Cliath ina freastalaíonn os cionn ná 13,000 dalta orthu
thumb|Chuaigh an dornálaí MMA agus UFC Éireannach Conor McGregor chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara-leibhéil
mion|Chuaigh an láithreoir agus Fuirseoir|fear grinn Éireannach [[Dara Ó Briain chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara leibhéil]]
Scoil lasmuigh de Ghaeltacht na hÉireann nó na hAlban ina n-úsáidtear Gaeilge mar mheán teagaisc í Gaelscoil, agus i bhformhór na gcásanna bíonn páistí den dá inscne ag freastal uirthi.
Cabhraíonn atmaisféar dearfach i gcomhthéacs na foghlama agus sin bunchloch an oideachais sna Gaelscoileanna. ina theannta sin léiríonn taighde a bhaineann le dátheangachas go gcabhraíonn an dara nó an tríú teanga leo, seachas a mhalairt.
Buntáistí
Ós rud é gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga, foghlaimíonn na daltaí go mear agus go líofa í agus bíonn siad dátheangach laistigh de chúpla bliain. Anuas air sin, léiríonn suirbhéanna éagsúla go mbíonn caighdeán oideachais níos fearr ag daltaí na scoileanna seo ná mar a bhíonn ag formhór na scoileanna in Éirinn.
Aithníonn teangeolaithe go bhfuil an dátheangachas ina bhuntáiste do pháistí, agus go gcabhraíonn sé leo a bheith níos fearr ag foghlaim teangacha. Léiríonn taighde gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha => Bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha
Stair
Ba é Pádraig Mac Piarais a chuir tús leis an scolaíocht dhátheangach i gColáiste Éinne lasmuigh den nGaeltacht ag tús an fichiú haois, agus bhí scoileanna lán-Ghaeilge ag feidhmiú ar fud Shaorstát Éireann agus na Poblachta ó shin i leith.
Bunaíodh eagraíocht nua, Gaelscoileanna Teo., i 1973 chun scoileanna nua a bhunú agus tacaíocht a thabhairt dóibh. In ainneoin go leor deacrachtaí bunaíodh a lán scoileanna nua ar fud na hÉireann.
Bhí sé le maíomh sa bhliain 2005 go raibh gaelscolaíocht ar fáil i ngach aon chontae sa tír, nuair a bunaíodh an chéad ghaelscoil i gContae Liatroma, an t-aon chontae a raibh sí in easnamh air go dtí sin.
Páistí
Tá réimse leathan de Ghaelscoileanna ann, macasamhail scoileanna Bhéarla in Éirinn. Braitheann polasaithe iontrála ar an scoil áirithe féin agus an t-éileamh atá ar an scoil sin sa cheantar.
Is beag duine anois a thagann chuig geataí na Gaelscoile agus iad líofa. Bíonn daoine buartha nach bhfuil a dhóthain Gaeilge acu le tacú lena gclann agus iad ag freastal ar Ghaelscoil ach tá cuid mhaith daoine sa bhád céanna agus iad ag iarraidh go mbeadh Gaeilge ag an gcéad ghlúin eile, nach raibh acu féin. Tá cúrsaí agus tacaíocht ar fáil dóibh siúd a bhfuil spéis acu cur lena gcuid Gaeilge féin.
Scoileanna
Má chuirtear gaelscolaíocht Thuaisceart Éireann san áireamh, tá 171 bunscoil agus 7 aonaid bunscoil agus 31 meánscoil agus 17 aonaid dara leibhéal lán-Ghaelach ag feidhmiú taobh amuigh den Ghaeltacht ag deireadh 2017, le breis is 50,000 dalta. Tá breis is 13,000 dalta ag fáil oideachas trí mheán na Gaeilge ag an mbun agus dara-leibhéil sa Ghaeltacht freisin.
Bunscoileanna is mó atá ag múineadh trí Ghaeilge ach tá fás ag teacht de réir a chéile ar líon na meánscoileanna sé sin Gaelcholáistí nó aonaid Ghaeilge mar a thugtar dóibh a n-oibríonn trí mheán na Gaeilge freisin.
Is í an eagraíocht Gaeloideachas Teo. an t-ainm nua ar Ghaelscoileanna Teo. ó 2016 a chuireann an ghaelscolaíocht chun cinn sa Phoblacht. Déanann an eagraíocht An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta nó COGG ionadaíocht agus freastal ar i bPoblacht na hÉireann freisin. Is é An Foras Pátrúnachta an pátrún is mó ar scoileanna lán-Ghaeilge ag an gcéad agus an dara leibhéal i bPoblacht na hÉireann.
Tuaisceart Éireann
Bunaíodh an chéad Ghaelscoil i dTuaisceart na hÉireann sna 1970idí faoin ainm Scoil Phobal Feirste i nGaeltacht Sheoige an t-aon Ghaeltacht i dTuaisceart Éireann. Tá breis is 6,000 dalta i dTuaisceart Éireann ag fáil a gcuid oideachais trí mheán na Gaeilge anois. Déanann Gaeloideachas Teo. agus Comhairle na Gaelscolaíochta freastal agus ionadaíocht ar
Gluaiseacht na nGaelscoileanna i dTuaisceart Éireann.
Féach Freisin
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* An Foras Pátrúnachta
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta / COGG
* Comhairle na Gaelscolaíochta Tuaisceart Éireann.
* An Roinn Oideachais agus Scileanna
Tagairtí
Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:Oideachas na luath-óige
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
|
[Wikipedia:ga] Seacláid
Is í seacláid ná an gnáth-chomhábhar ina lán milseán — an comhábhar is coitianta. Tugann daoine bosca seacláidí mar bhronntanas go minic.
Ábhar bia a fhaightear ón síol cócó, a shaothraítear den chuid is mó in iarthar na hAfraice.
Monarú
Is as síolta an chrainn cócó (Theobroma cacao) a dhéantar í. Cuireann an foclóir síos ar an substaint cócó mar "seacláid", agus bia le blas gangaideach láidir (nach bhfuil milis). Tá dhá pháirt sa phónaire cócó: is é an cócó an solad sa phónaire cocoa, is é an t-im cócó an tsaill, agus is meascán de na substaintí í an tseacláid.
Bíonn siúcra agus ábhair eile á gcur isteach freisin agus bíonn siad á n-ullmhú ina mbarra seacláide nó ina ndeochanna (seacláid the). Táirgtear seacláid bainne trí chócó, meilte go mín, a mheascadh le him cócó, siúcra is bainne triomaithe.
Bíonn a lán saille in im cócó (30%), agus meascán próitéine (25%), is carbaihiodráite (45%) a bhíonn i bpúdar cócó. Cuimsíonn seacláid inólta meascán púdar cócó, siúcra is púdar bainne thriomaithe.
Stair
Ba iad na Máighigh a chruthaigh an deoch seacláid the tuairim is 2000 bliain ó shin. Bhí an-tóir air i measc na n-Astacach. Tar éis theacht na Spáinneach, scaip sí ó Mheicsiceo go dtí an Eoraip, agus ar fud an domhain.
Thug na Spáinnigh isteach don Eoraip í tar éis í a aimsiú le linn a n-ionraidh ar Mheicsiceo.
Inniu déantar níos mó táirgí seacláide sna Stáit Aontaithe ná tír ar bith eile.
clé|mion|Cadbury's Milk Tray
mion|Píosaí seacláide dorcha, seacláide báine, agus gnáthsheacláide.|clé
In Éirinn
Tá comhlachtaí Éireannacha a dhéanann táirgí seacláide tagtha chun cinn go mór sna 2020idí. Is cosúil gur tháinig borradh fúthu le linn na dianghlasála. Tá cáil bainte amach ag leithéidí Skellig Chocolates agus Grá Chocolates agus réimse mór táirgí acu atá ar fáil coitianta go maith i siopaí ar fud na tíre. Feicim go bhfuil siadsan ag cur táirgí Cásca ar fáil i mbliana, agus ní fhéadfadh duine iad a fhágáil ar an tseilf. Ar son na cúise, ar ndóigh.
Chaith muintir na hÉireann €24.6 milliún ar uibheacha Cásca sa bhliain 2024.
Saghsanna difriúla seacláide
Faightear an tseacláid ina lán saghsanna agus cainníochtaí.
* Seacláid dhorcha (gan bhainne)
* Gnáthsheacláid (seacláid agus bainne á meascadh)
* Seacláid bhán (le him cócó agus gan cócó soladach)
* Seacláid leathmhilis (úsáideann daoine an saghas seo sa chócaireacht. Bíonn níos lú siúcra inti)
* Seacláid sú talún (a ullmhaítear san Iodáil)
* Seacláid oráiste (ar nós "Terry's Chocolate Orange")
Tá comhábhair eile ann a chuirtear sa tseacláid ar nós cnónna nó caramal.
Féach freisin
* Cócó nó Crann cacó
Tagairtí
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Seacláid
|
[Wikipedia:ga] Cócaireacht
mion|Bricfeasta Cócaireacht na hÉireann|Gaelach
Is í an chócaireacht an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré theas a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le tine a ullmhaíodh le hadhmad, le móin, le gual, le gás nó le leictreachas.
Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia.
Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha.
Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar fheoil, iasc agus uibheacha, le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i gcócaireacht na Seapáine, agus deatú agus crochadh le hispíní áirithe agus le hiasc.
Roinnt oidis ar an gcócaireacht Gaelach
* Boxty
* Bricfeasta Gaelach
* Colchainneann
* Coddle
* Arán donn
|
[Wikipedia:ga] George W. Bush
An 43ú hUachtarán ar na Stáit Aontaithe, 2001-2009, is ea (a rugadh ar an 6 Iúil 1946). Tháinig sé i gcomharbacht ar Bill Clinton sa bhliain 2001. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.
clé|mion|Físeán: Síniú USA PATRIOT Act (26, D.F. 2001)
clé|mion|Físeán: Bush agus Cogadh na hIaráice|ionradh na hIaráice, Márta 2003
clé|mion|Físeán: Bush agus Príomh Aire na hAn Iaráic|Iaráice [[Nouri al-Maliki ar 14 Nollaig 2006, cuid a haon]]
Beatha
Rugadh Bush i New Haven, Connecticut i 1946. Is iad George H. W. Bush agus Barbara Bush a thuismitheoirí. D'fhás sé suas i Midland agus Houston, Texas lena dheartháireacha Jeb, Neil, agus Marvin agus a dheirfiúr Dorothy. Bhí deirfiúr eile aige, Robin, ach fuair sí bás in aois a trí bliana.
D'fhreastail sé ar an ardscoil Phillips Academy, agus fuair sé a chuid oideachais tríú leibhéal in Ollscoil Yale.
clé|mion|Físeán: ionsaí ar Bush, cuid a dó.
B'Uachtarán a athair roimhe, George H. W. Bush, agus ba Ghobharnóir ar Florida a dheartháir Jeb Bush.
Bhí George W. Bush an 46ú Gobharnóir ar Texas ó 1995 go 2000.
Uachtaránacht
Toghadh George W. Bush ina uachtarán ar SAM den chéad uair ar 7 Samhain 2000, Bhí an-chuid conspóide faoi áireamh na vótaí ag an am.
Mar chuid den fhreagra idirnáisiúnta ar na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar na Stáit Aontaithe ar 11 Meán Fómhair 2001, rinne fórsaí na Stát Aontaithe agus a comhghuaillithe ionradh ar an Afganastáin i mí Dheireadh Fómhair 2001,. Chuir George W. Bush tús leis ‘an gCogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta', cé gur tháinig na sceimhlitheoirí 9/11 go léir as tíortha eile (an Araib Shádach ach go háirithe).
In 2003 fuair Bush ‘faisnéis’ go raibh airm ollscriosta san Iaráic, rud a shaothraigh leithscéal dó ionradh a dhéanamh ar an tír sin, Saddam Hussein a mharú agus na céadta mílte eile de bhunadh na tíre sin a shíobadh chun na síoraíochta. Ní raibh an‘fhaisnéis’ fíor, ach scaip na ráflaí ina loscadh sléibhe. Ba leor an neamhaird a thug Saddam Hussein ar chigirí airm na Náisiún Aontaithe, a úsáid mar leithscéal don ionradh sa bhliain 2003.. Tugadh "gríosóir cogaidh" agus a chomhghleacaithe (mar shampla Donald Rumsfeld).
Bhí a chéad tréimhse feidhmeannais caite ag Bush i 2005, agus toghadh don dara tréimhse é i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tháinig Barack Obama i gcomharbacht air sa bhliain 2009.
Oidhreacht Bush
Ar an 22 Lúnasa 2011, dúirt George W Bush go mbeadh bunú ‘Iaráic shaor’ ina ‘eachtra chinniúnach i réabhlóid dhaonlathach dhomhanda’. Theip ar Bush go hiomlán.
Tá an creideamh seo go dtiocfadh daonlathas socair síochánta ar mhúnla an iarthair ar an saol chomh luath is a gheofaí réidh le Saddam Hussein ar na samplaí is láidre d’fheiniméan daonna áirithe – an claonadh atá againn ligint don idé-eolaíocht seachmall a chur orainn go n-oibríonn an domhan mar ba mhian linne go n-oibreodh sé seachas mar a oibríonn sé i ndáiríre.
Pearsanta
Phós sé Laura Welch i 1977. Agus é 40 bliain d'aois, d'fhág sé an Eaglais Easpagóideach agus chuaigh isteach san Eaglais Mheitidisteach, sainchreideamh a mhná.
Rugadh Barbara i 1981 agus Jenna i 1986 agus díobh.
Féach freisin
* 9/11
* Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
* Cogadh na hIaráice
Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:George W. Bush
Catagóir:Cogadh na hIaráice
|
[Wikipedia:ga] An tIdirlíon
mion
Is líonra ríomhairí poiblí é an tIdirlíon, a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an domhain trí úsáid de chórais teileachumarsáide poiblí.
Seoltar sonraí mar mheascán de chomharthaí analógacha (seanaimseartha anois) agus comharthaí digiteacha thar an Idirlíon.
Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an seoladh IP air seo.
Seirbhísí
I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá:
* An Gréasán Domhanda
* Ríomhphost
* VOIP (glór thar IP)
* FTP (an Prótacal Aistrithe Comhad)
I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá:
* Telnet
mion|cinsireacht
Úsáidí
I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá:
* Cumarsáid – Ríomhphost, seomraí comhrá, glór thar IP (VOIP), grúpaí nuachta, srl.
* Siamsaíocht – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl.
*mion|"dúphoill"Eolas – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le hinnill cuardaigh
* Ríomhthráchtáil – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl.
* Oideachas – Tá an ríomhfhoghlaim ina réimse atá ag fás go mór
Roghanna ceangal
Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá:
* Leathanbhanda thar an gcóras fóin nó thar xhábla: Líne Dhigiteach Rannpháirtí (DSL)
** Úsáidtear an córas teileafóin
** Luas ard – 1 Mbps +
** Ceangailte i gcónaí
** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna
** Móideim DSL ag teastáil
** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don mhalartán
** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand
* Satailít/Gan Sreang
** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil
** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe
** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil
* Nasc Dialaithe
** Úsáidtear an córas teileafóin
** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid
** Bíonn moill ceangail i gceist
** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna
** Móideim ag teastáil
** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe
** Samplaí: do chomhlacht fóin
* Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite (ISDN)
** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil
** ar fáil go forleathan in Éirinn
** Móideim ISDN ag teastáil
** Luas réasúnta –
*** 64 Kbps (líne shingil)
*** 128Kbps (líne dhúbailte)
** Níl bhíonn moill ceangail ann
** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid
mion|aithreacha an Gréasán Domhanda|WWW ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee sa bhliain 2004]]
Stair ghairid
* 1965 – Tosaíonn ARPA (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an ARPANET a fhorbairt
* 1969 – Déantar an céad 4 óstach a cheangal le ARPANET: Stanford Research Institute, UCLA, UC Santa Barbara agus University of Utah
* 1971 – 23 óstach ar ARPANET
* 1973 – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile
* 1974 – Deartar TCP/IP le húsáid ar ARPANET
* 1981 – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn NSF (National Science Foundation) a líonra fairsing fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET
* 1982 – An téarma "Internet" luaite don chéad uair
* 1983 – TCP/IP in úsáid go caighdeánach
* 1986 – ARPANET agus NFSNET ceangailte
* 1987 – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon
* 1989 – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon
* 1992 – An WWW scaoilte ag CERN
* 1993 – An chéad bhrabhsálaí – Mosaic
* 1994 – Bunaíodh Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir pizza a ordú ó Pizza Hut tríd!!!
* 1996 – 10 milliún óstach
* 1996 – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda
* 2000 – Pléascadh an .com
* 2007 – Tá éileamh ar cheol (m.sh. iTunes), podchraoladh (m.sh. cláir raidió), VOIP (m.sh. Skype), blagáil (m.sh. IrishBlogs.ie), cláir feasacháin (m.sh. boards.ie), srl.
Féach freisin
* An Gréasán Domhanda
* Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda
* Ríomhphost
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Stáit Aontaithe Mheiriceá
Is poblacht fheidearálach de 50 stát iad Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM), ag a bhfuil trí bhrainse rialtais, mar atá: craobh na mbreithiúna, an Chomhdháil, agus an feidhmeanas. Toghtar uachtarán don bhrainse dheireannach do thréimhse cheithre bliana, agus é mar cheann stáit agus ardcheannaire na bhfórsaí míleata ag an am céanna. Tá ceanncheathrúna craobhanna an rialtais sa phríomhchathair, Washington D.C., ceantar ar leith atá suite taobh amuigh de chríoch na 50 stát. Tá príomhchathair ag gach uile stát an aontais, agus cloíonn na stáit don chóras céanna, is é sin, rialtas tríchodach, le brainse reachtach, brainse breithiúnach, agus gobharnóir ag gach aon acu mar cheannaire fheidhmeanas a stáit.
Bheirtear “the contiguous United States” ar na 48 stát comhtheagmhálacha atá teoranta ag an Aigéan Ciúin ar an taobh thiar agus an Aigéan Atlantach ar an taobh thoir díobh. Tá teorainn de 8,89 chiliméadar (5,525 mhíle) le Ceanada ó thuaidh agus teorainn le Meicsiceo de 3,145 chiliméadar (1,954 mhíle) ó dheas, chomh maith le cósta fada le taobh Mhurascaill Mheicsiceo a bheith ag na Stáit oir-dheisceartacha. Tá an stát is mó den aontas, Alasca, suite 885 chiliméadar (550 mhíle) amuigh ón phríomhchríoch, eadar iarthuaisceart Cheanada agus an fíor-oirthear den Rúis. Tá an stát is nuaidhe den aontas, Haváí, in a oileánra Polainéiseach i meán an Aigéin Chiúin. Mar sin, is mór an éagsúlacht a bhaineann leis na stáit ó thaobh na haeráide agus leagan amach na tíre.
Fógraíodh neamhspleáchas Mheiriceá ar an cheathrú lá de mhí Iúil, 1776, nuair a thionntaigh roinnt coilíneachtaí de chuid na Breataine ina n-aontas nua: Stáit Aontaithe Mheiriceá. Thoisigh na Meiriceánaigh i mbun oibre gabhála agus taiscéalaíochta de chuid mhaith mhór-roinn Mheiriceá Thuaidh, gus gur shínigh a gcríocha ó chósta na stát thoir go dtí an t-Aigéan Ciúin san iarthar. Trí chogadh agus cheannacht, baineadh amach leathnú na tíre atá, sa lá inniubh, in a tríú náisiún is mó ar domhan agus an treas daonra is mó aige, le breis agus 340 milliúin duine ann.
Troideadh cogadh cathartha fá cheist na sclábhaíochta eadar na blianta 1861-1865 inar cailleadh 700,000 fhear. Chríochnaigh an cogadh le buadh an rialtais thuaisceartaigh agus saoradh na sclábhaithe. Fá thús an 20ú chéid, bhí stádas cumhachta ollmhóire buinte amach ag Stáit Aontaithe Mheiriceá, staid a chruthaigh siad le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Bhí ról lárnach ag na Stáit sa Darna Cogadh Domhanda, fosta, cogadh a thug siad chun deiridh leis an t-aon úsáid ionnsaitheach de bhuamanna nucléacha riamh, nuair a phléascadar na hairm sin ar dhá chathair Sheapánach–Hiroshima agus Nagasaki–sa bhliain 1945. I ndiaidh na coimhlinte sin, chuaidh SAM in iomaíocht leis an Aontas Sóivéadach i gcoinbhleacht a dtugtar an Cogadh Fuar air. Má spreagadh oiread mór eagla (chomh maith le roinnt cogaí beo) ag an Chogadh Fuar, tháinig dul chun cinn ó thaobh na heolaíochta agus taistéalaíochta mar thoradh ar an iomaíocht, fosta–láinseáil an chéad fhir sa spás agus tuirlingt ar an Ghealach, san áireamh. Tháinig an Cogadh Fuar chun deiridh le titim an Aontais Shóivéadaigh sa bhliain 1991, tarlú a d’fhág Stáit Aontaithe Mheiriceá mar an t-aon ollchumhacht ar domhan.
Stair
Meiriceánaigh dhúchasacha agus coilínigh Eorpacha
Ceaptar gurbh as an Áise a tháinig sinsir bhundúchasaigh Mheiriceá go dtí an tOileán Úr. Thosaigh siad ag lonnadh ann am éigin i ndiaidh 12,000 RC. D'éirigh le roinnt phobal bundúchasach leibhéal an-ard cultúrtha a bhaint amach i gcúrsaí curadóireachta, ailtireachta agus státaireachta, cosúil le cultúr Mississippi a bhí faoi réim sna blianta 1500-800 RC, a bheag nó a mhór.
I 1492, shroich an taiscéalaí Genovach Criostóir Colambas, a bhí faoi chonradh ag Coróin na Spáinne, roinnt oileán i Muir Chairib. Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Meiriceá, cé gur shroich Lochlannaigh ann roimhe. (Tá sé cinnte go ndeachaigh na Lochlannaigh chomh fada sin ó dheas le Talamh an Éisc). Sna blianta i ndiaidh theacht Cholambais, pé ar bith scéal é, fuair formhór na ndaoine dúchasacha bás de bharr eipidéimí na ngalar Eoráiseach.
Ar 2 Aibreán 1513, tháinig an conquistador Spáinneach Juan Ponce de León i dtír ar "La Florida," mar a bhaist sé air. Ba é sin an chéad teacht Eorpach ar mhórthír na Stát Aontaithe a bhfuil tásc air sna cáipéisí. As na coilíneachtaí bunaithe sa réigiún ag an Spáinn, ní mhaireann ach St. Augustine, a bunaíodh sa bhliain 1565, sa lá atá inniu ann. Chruthaigh trádálaithe Francacha na bhfionnaigh urphoist timpeall na Lochanna Móra; sa deireadh, d’éiligh an Fhrainc an chuid is mó de Mheiriceá Thuaidh go dtí Murascaill Mheicsiceo sa deisceart. Ba iad Coilíneacht Virgina, a bunaíodh i Jamestown i 1607, agus Coilíneacht Plymouth na n-Oilithreach, a bunaíodh i 1620, ceann de céad áiteanna lonnaithe rathúla na Sasanach. Bhí a lán inimirce de thoradh chairtfhostú na Coilíneachta Bhá Mhassachusetts i 1628. Thairis sin, bhí Sasana Nua lonnaithe le timpeall 10,000 Piúratánach faoin mbliain 1634. Idir deireadh na 1610-idí agus Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá, chuir timpeall 50,000 ciontach go dtí na coilíneachtaí a bhí ag Sasana, agus níos moille an Bhreatain Mhór, i Meiriceá. Thosaigh muintir na hOllainne ag bunú áite lonnaithe feadh theorainn theas Abhann Hudson, Amsterdam Nua ar Oileán Manhattan san áireamh. Bunaíodh áit lonnaithe beag le taobh na nAbhann Delaware i 1638, dár n-ainm An tSualainn Nua, ach glacadh an áit sin ar láimh leis na hOllannaigh i 1655.
I 1674, bhí na Sasanaigh i gceannas ar na sean-choilíneachtaí Ollannacha; mar sin, athraíodh ainm chúige Nua Ísiltír go dtí Nua-Eabhrac agus New Jersey. Tháinig a lán seirbhísigh féichiúnaigh go dtí an tír – go háirithe sa deisceart. Idir 1630 agus 1680 bhí dhá thrian de na hinimircigh ina seirbhísigh féichiúnaigh. Ag críoch na haoise, bhí sclábhaithe Afracacha ag éiriú príomh-fhoinse an saothair banna. Chruthaigh na 13 coilíneacht Bhriotanacha, a n-éireodh Stáit Aontaithe Mheiriceá, le deighilt na Carolinas i 1729 agus coilíniú Georgia i 1732. Bhí rialtais áitiúla ag gach coilíneacht agus chomh maith leis sin bhí ciall an fhéinrialtais acu le tacaíocht do phoblachtachas. Bhí trádáil na sclábhaithe Afracach dleathach sna 13 coilíneacht, leis. Le hardrátaí beireatais, rátaí báis ísle agus inimirce seasta, mhéadaigh daonra na gcoilíneachtaí faoi dhó gach 25 bliain. Faoin mbliain 1770, bhí 3 mhilliún duine ina gcónaí sna coilíneachtaí – timpeall leath dhaonra na Breataine. Cé go ngearrfaí cánacha orthu, ní raibh aon ionadaithe féin acu sa Pharlaimint i Londain—"diabhal cánacha gan ionadaíocht", mar a dúirt na ceannairceoirí féin.
Neamhspleáchas agus fairsingiú Mheiriceá
:Príomhalt: Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
clé|mion|17 Meán Fómhair [[1787]]
Bhí a lán teannais idir muintir na gcoilíneachtaí agus na Sasanaigh i rith na tréimhse réabhlóidí (1760-1770). Mar sin, tháinig Comhdháil Mhór-Roinn i bhPhiladelphia ar 14ú Iúil, 1775 agus chruthaigh siad an tArm Ilchríochach as na mílístí áitiúla, agus cuireadh na fórsaí faoi cheannas George Washington. Ghlac an Chomhdháil leis an bhFógra Neamhspleáchais ar 4ú Iúil, 1776. Dar leis an bhFógra, “cruthaítear gach fear go cothrom” agus tá “cearta doshéanta áirithe” acu. Bhí an Fógra dréachtaithe le Thomas Jefferson agus thug sé “stáit” ceannnasachta ar na coilíneachtaí.
I 1777, glacadh Airteagail na Cónaidhme a aontaigh na stáit faoi rialtas feidearálach lag. Mhair sé sin go dtí 1788.
D’éalaigh idir 70,000-80,000 daoine a bhí dílis don Choróin Bhriotanach. Chuaidh a lán acu go Nova Scotia agus na críocha Briotanacha nua i gCeanada. Maidir leis na Meiriceánaigh dhúchasacha, throid siad ar dhá thaobh an chogaidh.
mion|17 Meán Fómhair [[1787ː Bunreacht na Stát Aontaithe]]
Ag deireadh a bhfeachtas cogaidh lán stuaime agus dánachta, bhí an bua ag na Meiriceánaigh, agus sa bhliain 1783, ghlac An Bhreatan Mhór le neamhspleáchas na 13 coilíneacht.
Ceithre bliana níos moille, sa bhliain 1787, eagraíodh coinbhinsiún bunreachtúil le sprioc rialtas náisiúnta láidir a chruthú.
I Mí Meithimh 1788, bhí Bunreacht na Stát Aontaithe daingnithe ag naoi stát. Bhí sé sin a ndóthain chun rialtas nua a chruthú. Mar sin, chuaigh an chéad Seanad, céad Teach na n-Ionadaithe, agus an chéad Uachtarán, George Washington, i mbun dualgas sa bhliain 1789.
Dearbhaíodh Nua-Eabhrac mar phríomhchathair fheidearálach ar feadh bliain amháin. Ina dhiaidh sin, bhog an rialtas go dtí Philadelphia.
I 1791, daingníodh Bille na gCeart, is é sin, deich leasú a cuireadh leis an mBunreacht. Thug na leasuithe sin roinnt chosaint dlíghe do na daoine. Mar shampla, ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine. Bhí clásal sa Bhunreacht ag cosaint na sclábhaíochta suas go dtí 1808. Bhí an dearcadh ar an sclábhaíocht ag athrú, áfach. Mar sin, dhíothaigh na Stáit Thuaidh an sclábhaíocht idir 1780 agus 1804. Ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na “hinstitiúide aisteach” seo. Sa bhliain1800, bhog an rialtas feidearálach go dtí an chathair nua, Washington, D.C.
thumb|Forógra na Saoirse le John Trumbull (1817–18)
I rith na naoú haoise déag, thosaigh na Meiriceánaigh ag bogadh siar, agus mar sin bhí a lán cogadh idir iad féin agus na Meiriceánaigh dúchasacha. I 1803, cheannaigh an tUachtarán Thomas Jefferson a lán críocha ó na Francaigh (“An Ceannach Louisiana”), agus de réir sin, dúbláileadh méid an náisiúin. Chomh maith leis sin, tharscaoil An Spáinn talamh timpeall Florida mar gheall ar ionsaithe ó na fórsaí Meiriceánacha sa cheantar. Sa bhliain1845, glacadh an Phoblacht na Texas isteach sna Stáit Aontaithe Mheiriceá. I ndiaidh shíniú Chonradh an Oregan leis na Sasanaigh, fuair na Meiriceánaigh smacht ar Iarthuaisceart Mheiriceá fosta. Bhuaigh na Stáit Aontaithe an Cogadh Meicsiceo-Meiriceá freisin, agus fuair siad California agus a lán talaimh in Iardheisceart na tíre. Idir 1848-49, cheap a lán daoine go raibh ór i gCalifornia agus bhí níos mó inimirce siar. De dheasca sin, tógadh iarnróid nua. Ach bhí dochar ag baint leis sin mar maraíodh suas go 40 milliúin bison Meiriceánacha dona gcraiceann, bhfeoil agus chun spás a chruthú do na hiarnróid. Bhí sé sin go huafásach do chultúr na nIndiach ar na plánaí mar ba phríomh-seift iad na bison dóibh.
Cogadh Carthartha agus Réabhlóid Tionsclaíochta
:Príomhalt: Cogadh Cathartha SAM
Bhí a lán teannais idir na saorstáit agus na stáit sclábhaíochta. Chomh maith leis sin bhí easaontais faoin gcaidreamh idir an rialtas stáit agus an rialtas feidearálach. I 1860, toghadh Abraham Lincoln, iarrthóir don Pháirtí Poblachtach a bhí i gcoinne sclábhaíochta. Sar a ndeachaigh sé i mbun dualgas, d’fhógair seacht stát sclábhaíochta a neamhspleáchas ó na Stáit Aontaithe agus chruthaigh siad Stáit Cónaidhme Mheiriceá. Dhearbhaigh an rialtas feidearálach gur scaradh mídhleathach a bhí ann. Nuair a ionsaíodh Dún Sumter, thosaigh Cogadh Carthartha Mheiriceá agus chuaigh ceithre stát eile i gcomhar leis an gCónaidhm. Saoradh na sclábhaithe cónaidhme agus a bhog fórsaí an Aontais tríd an Deisceart. Tar éis bua an Aontais i 1865, cuireadh trí leasú le Bunreacht na Stát Aontaithe a shaor beagnach ceithre milliúin Meiriceánaigh Afracacha a bhí ina sclábhaithe. Anois, ba shaoránaigh iad na Meiriceánaigh Afracacha agus bhí cead acu vótáil. Mar gheall ar an chogaidh, bhí níos mó cumhachta ag an rialtas feidearálach.
Ceann de na gníomhartha deireanach den Chogadh Carthartha ná feallmharú an Uachtaráin Lincoln. De thoradh sin, d’éirigh polasaithe na hAtógála, sin polasaithe an Pháirtí Phoblachtaigh níos radacaí. Chríochnaigh Ré na hAtógála leis an gComhréiteach i 1877. Réitigh an Comhréiteach sin an díospóid maidir le toghchán an uachtaráin i 1876. Ach chaill mórán Meiriceánach Afracacha a gceart vótála, áfach, de bharr dlí Jim Crow. I dtuaisceart na tíre tharla a lán inimirce agus de dheasca sin, thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch. Mhair an plódú inimirce sin go dtí 1929. Sholáthair an lucht oibre sin saothar do ghnóthlachtaí Meirceánacha agus d’athraigh sé an cultúr Meiriceánach. Ceannaíodh Alasca ón Rúis sa bhliain 1876 agus ansin bhí fairsingiú na tíre trasna na mór-roinne críochnaithe. Sa bhliain 1893, bhris grúpa Meiriceánaigh an mhonarcacht dhúchasach in Haváí agus sa bhliain 1898 rinneadh nasc-ghabháil ar an oileánra.
An Chéad Chogadh Domhanda, an Spealadh Mór, agus an Dara Cogadh Domhanda
:Príomhailt: An Chéad Chogadh Domhanda, An Spealadh Mór, An Dara Cogadh Domhanda
Ag tús an Chéad Chogaidh Domhanda i 1914, bhí na Stáit Aontaithe neodrach. Rinne na Meiriceánaigh comhbhrón leis na Sasanaigh agus leis na Francaigh, ach bhí a lán saoránaigh, go háirithe Éireannaigh agus Gearmánaigh i gcoinne idirghabhála. Ach i 1917, ghlac na Stáit Aontaithe páirt sa chogadh leis na comhghuaillithe. Níor theastaigh ó na Stáit Aontaithe a bheith gafa i gcúrsaí Eorpacha, agus mar sin, níor daingníodh an Seanad an Conradh Versailles. Chruthaigh an Conradh sin Conradh na Náisiún.
I 1920, bhí bua ag gluaiseacht na mban mar chuir leasú leis an mbunreacht a dheonaigh vótáil chomhchoiteann dhíreach do mhná. As siocair a gcuid seirbhíse sa chogadh, fuair Meiriceánaigh dhúchasacha saoránacht Mheiriceánach de réir Acht Saoránachta na n-Indiach, 1924.
thumb|220px|Grianghraf cáiliúil ó thréimhse an Spealta Mhóir: Migrant Mother le Dorothea Lange ([[1936)]]
I rith an chuid is m
ó de na 1920idí, bhain na Stáit Aontaithe sult as rathúnas míchothrom mar d’ísligh brabúis feirme agus d’fhás brabúis tionsclaíochta. Ba iad ardú i bhfiach agus stocmhargadh boilscitheach príomhchúiseanna na tuairte i 1929. Ba é an tuairt sin a chur tús leis an Spealadh Mór. Toghadh ina hUachtarán Franklin D. Roosevelt i 1932 agus chruthaigh sé an Beart Nua. Iomad polasaí a bhí ann a mhéadaigh idirghabháil an rialtais san eacnamaíocht. Bhí a lán feirmeacha ar míbhail sna 1930idí de réir an Babhla Deannaigh. De dheasca sin, tharla a lán inimirce nua thiar. Ní bhfuair an tír biseach ón spealadh go dtí go ndeachaigh siad isteach sa Dara Cogadh Domhanda. Cé go raibh na Stáit Aontaithe neodrach go héifeachtach i rith céime luath an chogaidh, thosaigh siad ag soláthar ábhair chogaidh do na comhghuaillithe i Mí Mhárta 1941 de réir an chláir Iasacht-Léas.
Ar an 7 Nollaig 1941,tharraing ionsaí na Seapánach ar Pearl Harbour na Meiriceánaigh isteach i gcogadh an Aigéin Chiúin. Ba é an dara Cogadh Domhanda an cogadh ba chostasaí ar fud stair Mheiriceá; ach fós mhéadaigh eacnamaíocht na Stáit Aontaithe mar cruthaíodh a lán infheistíochtaí agus post. Tionóladh comhdháil chomhghuaillithe i mBretton Woods agus i Yalta agus tugadh mionchuntas ar córais idirnáisiúnta nua a chuir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár cúrsaí domhain. I ndiaidh bua san Eoraip, tionóladh comhdháil idirnáisiúnta i San Francisco a sholáthair Cairt na Náisiún Aontaithe. Ba í Meiriceá an chéad tír ar domhain chun airm núicléacha a fhorbairt agus d’úsáid siad na hairm sin ar dhá chathair sa tSeapáin, Hiroshima agus Nagasaki, i Mí Lúnasa. Ghéill an tSeapáin ar an dóú de Mheán Fómhair agus chuir sé sin críoch leis an gcogadh.
Cogadh Fuar agus Cearta Sibhialta
:Príomhalt: An Cogadh Fuar
Is é atá i gceist leis an gCogadh Fuar ná coimhlint idé-eolaíoch, gheilleagrach agus pholaitiúil a bhí ar siúl san 20ú haois idir Stáit Aontaithe Mheiriceá is an caipitleachas ar aon taobh amháin, agus an tAontas Sóivéadach is an cumannachas ar an taobh eile. Bhí an dá thír sin, nó "mórchumhachtaí" mar a ghlaodh orthu, gafa i gcúrsaí míleata na hEorpa trí mheán ECAT agus Chomhaontú Vársá. Thacaigh an dá mhórchumhacht sin deachtóireachtaí agus ghabh siad le cogaidh ionadaí. Throid trúpaí na Stát Aontaithe i gcoinne fórsaí cumannacha na Síne i gcogadh na Cóiré i rith 1950-53. Ghabh an House Un-American Activities Committee (sin é "An Coimisiún um Ghníomhaíochtaí Fhrith-Mheiriceánacha") sraith imscrúduithe ar dhaoine faoi amhras a bheith ina gcumannaigh. D’éirigh Joseph McCarthy ina cheannaire ar an maoithneachas frith-Chumannaí sin.
Lainseáil an tAontas Sóivéadach an chéad spásárthach le duine ar bord sa bhliain 1961 agus mar sin rinne na Stáit Aontaithe iarracht oilteacht i matamaitice agus eolaíocht a ardú. Theastaigh ón Uachtarán John F. Kennedy duine a chur ar an nGealach roimh aon tír eile agus mar sin, i 1969 bhí Neil Armstrong agus Edwin Aldrin ar an chéad bheirt a bhain an Ghealach amach. Bhí ar Kennedy déileáil leis an éigeandáil núicléach le fórsaí Sóivéadacha chomh maith. Idir an dá linn d’fhás eacnamaíocht Mheiriceá. Ach ag an am céanna, bhí a lán Meiriceánaigh Afracacha suntasacha, mar Martin Luther King, i gceannas ar Ghluaisteacht na gCearta Sibhialta. Chuaigh an ghluaisteacht sin i ngleic le idirdhealú na ndaoine. Sa deireadh, d’éirigh leis an ngluaisteacht na dlíthe Jim Crow a dhíothú. I ndiaidh feallmharú Kennedy i 1963, glacadh Acht na gCearta Sibhialta, 1964 ag Uachtarán Lyndon B. Johnson. Leathnaigh a chomharba, Richard Nixon, na cogaidh in Oirdheisceart na hÁise. Cuireadh dlús le próiseas na síochána ach lean Cogadh Vítneam ar aghaidh go dtí 1975.
De thoradh scannail Watergate, cuireadh roinnt chúiseamh i leith Nixon, lena n-áirítear bacadh ceartais agus mí-úsáid cumhachta. Mar sin, thiocfadh dó gur cuireadh táinseamh air agus chun é sin a sheachaint, ba é Nixon an chéad Uachtarán Meiriceánach riamh a éirigh as oifig; chuaigh Leasuachtarán Gerald Ford i mbun dualgas. I rith uachtaránacht Jimmy Carter ag deireadh na 1970idí, chuaigh eacnamaíocht Mheiriceá in olcas. Nuair a tóghadh Ronald Reagan i 1980, bhog polaitíocht Mheiriceá go dtí an taobh deas. Bhí sé sin brathmhar in eacnamaíocht na tíre mar athraíodh tosaíochtaí maidir le cánachas agus caitheamh. I rith na 1980idí laghdaigh cumhacht an Aontais Shóivéadaigh. Ag tús na 1990idí, bhain an chuid is mó de na Poblachtaí Sóisialacha a neamhspleáchas amach agus mar sin tháinig an Cogadh Fuar chun crích.
An Nua-Aois
Ghabh na Stáit Aontaithe agus a gcomhghuaillithe le ról ceannaireachta sna Náisiúin Aontaithe. Cheadaigh George H. W. Bush Cogadh na Murascaille agus Cogaidh na hIúgslaive agus bhí sé soiléir gur mórchumhacht deireadh ar domhain ab ea na Stáit Aontaithe. Mothaíodh an leathnú eacnamaíochta ba mhó i rith stair nua-aois Mheiriceá idir Márta 1991 go Márta 2001. Bhí na huachtaráin George H.W. Bush, Bill Clinton agus George W. Bush in oifig sa tréimhse sin. I 1998, tháinsíodh Clinton ar chúisimh a bhain le cúis dlí sibhialta agus scannal gnéasach, ach shaor an Seanad é agus d’fhan sé in oifig.
I rith na 1990idí, bhí méadú i sceimhlitheoireacht Ioslamach i gcoinne Meiriceánach – go háirithe ó ghrúpaí mar al-Qaeda. Bhí ionsaí ar an Ionad Trádála Domhanda sa bhliain 1993, ionsaí ar fórsaí Meiriceánacha sa tSomáil, an bhuamáil ar na Túir Khobar i 1996, na buamáilí ar ambasáid Mheiriceá sa Tansáin agus sa Chéinia, na ceilgí chun ionsaí a dhéanamh i 2000, agus an bhuamáil i 2000 ar an USS Cole i bPoblacht Éimin i Mí Deireadh Fómhair. Fadhb mhór a bhí ag baint le réim Saddam Hussein san Iaráic – go háirithe do chomharsanna na hIaráice agus do na Náisiúin Aontaithe. De thoradh sin, chuir an NA roinnt smachtbhannaí ar an Iaráic agus bhí na Sasanaigh agus na Meiriceánaigh ar patrol i limistéireachtaí "no-fly" na hIaráice agus tharla Feachtas "Desert Fox". Glacadh Acht Shaoradh na hIaráice, 1998, a bhí ag lorg réim Saddam Hussein a bhriseadh agus córas daonlathach a chur ina ionad.
Ba é toghchán na huachtaráin i 2000 ceann de na toghcháin ba chonspóidí riamh i Meiriceá ach, sa deireadh, toghadh George W. Bush. Ar 11ú Meán Fómhair 2001, bhuail sciemhlitheoirí al-Qaeda dá thúr an Ionaid Thrádála Dhomhanda i gcathair Nua-Eabhrac agus An Peinteagán in aice Washington, D.C.. Maraíodh timpeall 3000 daoine. Tar éis na hionsaithe, d'fhógair George W. Bush cogadh ar sceimhlitheoireacht agus bhí tacaíocht an Chomhphobail Idirnáisiúnta á lorg aige. Ag deireadh 2001, thosaigh Feachtas "Enduring Freedom" agus an aidhm a bhí ag an bhFeachtas ná an rialtas Taliban agus campaí traenála al-Qaeda a bhriseadh ón Afganastáin. Sa lá atá inniu ann tá fórsaí Taliban fós ag troid i gcoinne fórsaí ECAT sa tír úd.
I 2002, thosaigh Bush ag úsáid teanga ó Acht Saoradh na hIaráice, 1998 agus an Riarachán Clinton chun athrú réime san Iaráic a éileamh. Bhí a lán tacaíochta ag Bush sna Stáit Aontaithe agus chruthaigh sé Coalition of the Willing (sé sin "Comhcheangal Fonnmhar"). Ba é a bhí i gceist leis an gComhcheangal ná na tíre a bhí ag tabhairt tacaíochta do na Stáit Aontaithe maidir leis an gcogadh san Iaráic, idir na tíre a thug tacaíocht mhíleata agus na tíre a thug tacaíocht fhocal. I Mí Márta 2003, d’ordaigh Bush Feachtas Iraqi Freedom agus briseadh Saddam Hussein ón oifig. Cé go raibh brú ar na Stáit Aontaithe an Iaráic a fhágadh tá na Stáit Aontaithe agus a comhcheangal fós san Iaráic. Tá an comhcheangal ag traenáil armtha nua Iaráice sa lá atá inniu ann agus ag cabhrú forbartha eacnamaíochta agus bonneagair na tíre.
Sa bhliain 2008, i dtoghchán ina raibh John McCain ina hiarrthóir don Pháirtí Poblachtach agus Barack Obama ina hiarrthóir don Pháirtí Daonlathach, bhuaigh Obama. Is é Barack Obama an chéad Meiriceánach Afracach a bheith ina cheannaire don tír.
mion|260px|Bolcán suanach in iarthuaisceart na tíre
Tíreolaíocht
Is é achar talún na Stáit Aontaithe teorantach 7.7 milliún ciliméadar cearnach, is iad an tríú tír is mó sa domhain. Tá radharcra na tíre an-éagsúil, idir choillte agus chnoic san oirthear, phortaigh mhangróibh i bhFlorida, agus mhachairí móra i lár na tíre. Is í Nua-Eabhrac an chathair is mó.
Tá an tír ag críochantacht le Ceanada thuaidh agus le Meicsiceo theas.
Rialtas
Is iad na Stáit Aontaithe an chónaidhm mharthanach is sine ar domhain. Poblacht bhunreachtúil atá ann agus cosnaítear cearta neamhfhorleathana leis an ndlí. Is é an cóiriú rialtais ná daonlathach ionadaíoch, ach ní féidir le saoránaigh atá ina gcónaí sna críocha vóta a chaitheamh do hoifigigh feidearálacha. Tá an rialtas rialaithe le córas fíorú agus fuílleach atá sainmhíniú le Bunreacht na Stát Aontaithe. Is é an Bunreacht sár-dhoiciméad dlíthiúil na tíre agus feidhmíonn sé mar chonradh sóisialta do dhaoine na Stát Aontaithe. I gcóras feidearálach Mheiriceá, go hiondúil, tá saoránaigh ceangailte le 3 leibhéal rialtais: an rialtas feidearálach, rialtas an stáit, agus an rialtas áitiúil. De ghnáth tá dualgais an rialtais áitiúil roinnte idir rialtais chontae agus bhardasacha. I mbeagnach gach cás, toghtar oifigigh feidhmiúcháin agus oifigigh reachtacha trí vóta tromlach de cheantar. Níl aon ionadaíocht chionmhar ag an leibhéal feidearálach agus tá sé annamh ag leibhéil íochtaracha. Den chuid is mó, tá breithimh stáit agus feidearálacha ainmniú ag an mbrainse feidhmeannach agus ceadaithe ag an reachtas.
Tá trí bhrainse sa rialtas feidearálach, agus iad sách neamhspleách ar a chéile. Mar sin, coinníonn siad srianta le chéile, agus aon chraobh amháin obair an dá cheann eile a lochtú is a cheartú.
thumb|260px|An Teach Bán, Washington, D.C.
* An Chumhacht Reachtach: An Chomhdháil agus í roinnte ina dá teach, mar atá teach, an Seanad agus Teach na nIonadaithe. Reachtaíonn siad dlíthe feidearálacha na Stát Aontaithe, agus tá sé de chumhacht acu cogadh a fhógairt, conradh a dhaingniú agus Uachtarán a tháinseamh.
* An Chumhacht Fheidhmitheach: an tUachtarán. Is é an tUachtarán a cheapann na hAirí Rialtais, le formhuiniú na Comhdhála. Tá an tUachtarán ina cheannfort ar an armtha chomh maith. Tá ceart ag an Uachtarán chun bille reachtacha a chrosadh sar a éiríonn siad an dlí.
* An Chumhacht Bhreithiúnach: An Chúirt Uachtarach agus na cúirte ar leibhéil is ísle ná í. Tá na breithimh ceaptha ag an Uachtarán le formhuiniú an Seanaid. D’fhéadfadh na cúirteanna dlíthe a léiriú agus dlíthe a iompú má mheastar gur dlíthe míbhunreachtúla atá ann.
Tá 435 feisire i dTeach na nIondaithe. Déanann na feisirí sin iondaíocht ar son ceantair chomhdhála ar feadh thréimhse dhá bliana. Roinntear suíocháin an tí idir na caoga stáit de réir daonra gach deich mbliana. Dar leis an ndaonáireamh i 2000, tá ionadaí amháin ag seacht stát. Tá 53 ionadaí ag California, an stát is líonmhaire daonra. Tá beirt seanadóir ag gach stát. Toghtar na seanadóirí ar feadh thréimhse sé bliana. Toghtar trian de na seanadóirí gach dhá bhliain. Bíonn an tUachtarán i seilbh oifige go ceann ceithre bliana agus ní féidir le héinne a bheith ina nUachtarán ach faoi dhó. Ní thoghtar an tUachtarán le vóta lomdíreach, ach le córas indíreach, sin é toghcholáiste. Roinntear na vótaí maidir le stát. Tá 9 comhalta sa Chúirt Uachtarach agus bíonn siad i seilbh oifige go ceann a saol. Is é Príomh-Bhreitheamh na Stát Aontaithe ceannaire na Cúirte Uachtaraigh.
Tá dlí agus nós imeachta an rialtais feidearálaigh agus an rialtais stáit faoi réir athbhreithnithe ag na cúirteanna. Iompaítear aon dlí a rialaítear in aghaidh an dlí ag an mbrainse breithiúnach. Cruthaíonn buntéacs an Bhunreacht freagrachtaí agus struchtúr an rialtais feidearálaigh. Tugann an Bunreacht mionchuntas ar an gcaidreamh idir an rialtas feidearálach agus na stáit aonair, agus cúrsaí bunúsacha mar shampla údarás eacnamaíochta agus míleata. Cosnaíonn Airteagal a hAon an “eascaire mhór”, sin é habeas corpus, agus ráthaíonn Airteagal a Trí an ceart chun triail ghiúiré a fháil i gceann gach cás coiriúil. Is gá le trí ceathrú na stát leasuithe don Bhunreacht a cheadú. Tá 27 leasú sa Bhunreacht; is é Bille na gCeart ná an chéad deich leasú. Déanann Bille na gCeart agus an Ceithre Leasú Deag bonn na gceart sna Stáit Aontaithe.
Ballstáit
Déimeagrafaic
Dar leis an ndaonáireamh a rinne Biúró an Daonáirimh i 2008, tá an daonra measta timpeall 304.516.00. Bhí timpeall 11,2 milliún inimirceach mídhleathach ar áireamh sa mheastachán sin. Bhí an ráta fháis 0,89% i gcomparáid le 0,16% - an ráta fhás san Aontas Eorpach. Tá an ráta breithe (14,16 as gach 1.000) 30% faoi mheán an domhain, ach tá sé níos airde ná aon tír Eorpach ach an Albáin agus Éire amháin. I 2006, deonaítear cónaí dlíthiúil ar 1,27 milliún inimirceach mídhleathach. Ar feadh fiche bliana, is é Meicsiceo an tír a thagann an chuid is mó de na hinimircigh go dtí na Stáit Aontaithe; gach bliain ó 1998 is iad an tSín, an India agus na hOileáin Fhilipíneacha na hardthíortha a sheolann inimircigh. Is é an Meiriceá an tír thionsclaithe aonair ina bhfuil méadú mór daonra réamhaithriseadh.
Tá daonra éagsúil ag na Stáit Aontaithe – tá níos mó ná milliún ball i 31 grúpa sinsear. Is iad na daoine geala an grúpa ciníoch is mó sa tír; is iad na Meiriceánaigh Gearmánacha, na Meiriceánaigh Éireannacha, agus na Meiriceánaigh Sasanacha na 3 grúpa sinsear is mó. Is iad na Meiriceánaigh Afracacha an mionlach ciníoch is mó agus an an tríú grúpa sinsear is mó sa tír. Is iad na Meiriceánaigh Áiseacha an dara mionlach ciníoch is mó sa tír agus na Sínigh agus na Filipínigh an dá grúpa sinsear is mó sa mhionlach sin. I 2006, bhí timpeall 4,5 milliún daoine le sinsir Mheiriceánaigh dhúchasacha nó sinsir Alascacha (agus 2,9 milliún daoine den sinsear sin amháin) agus níos mó ná milliún daoine le sinsir ó Haváí nó Oileán Chiúin (0,5 milliún daoine den sinsear sin amháin). Treocht mhór atá sna Stáit Aontaithe sa lá atá inniu ann ná fás an daonra Mheiriceánaigh Laidineacha. Tá amuigh is istigh ar 44 milliún Meiriceánaigh de shliocht Spáinneach, agus tá timpeall 64% le sinsear Mheicsiceacha. Idir 2000 agus 2006, d’fhás daonra Spáinneach na tíre le 25,5% ach níor fhás an daonra Easpáinneach ach 3,5%. Tháinig an chuid is mó den fhás sin ó hinimirce. I 2004, rugadh 12% den dhaonra Mheiriceánach i dtíortha iasachta, agus níos mó ná leath an uimhire sin ón Meiriceá Laidineach.
Cónaíonn timpeall le 83% den dhaonra i gceann de na 363 limistéar cathrach. I 2006, bhí daonra thar 100.000 daoine i 254 áit chorpraithe sna Stáit Aontaithe, agus bhí níos mó ná milliún cónaitheoir i 9 gcathair agus thar 2 mhilliún cónaitheoir i 4 cathair (Nua-Eabhrac, Los Angeles, Chicago, agus Houston). Tá caoga limistéar cathrach sna Stáit Aontaithe le daonra thar milliún daoine.
Teanga
Is é an Béarla an teanga náisiúnta de facto. Cé nach bhfuil aon teanga oifigiúil ag an leibhéal feidearálach, cuireann roinnt dlíthe, mar na riachtanais do headóirsiú, caighdeán ar Bhéarla. Sa bhliain 2003, labhair timpeall 215 milliún duine, is é sin 82% den daonra thar 5 bliana d’aois, Béarla amháin sa bhaile. Labhair níos mó ná 10% den daonra Spáinnis sa bhaile. Mar sin, is í Spáinnis an dara teanga sa tír agus is í an teanga iasachta is mó a mhúintear freisin. Molann roinnt Meiriceánach stádas oifigiúil a chur ar an mBéarla, mar a bhfuil sé i 28 stát ar a laghad. Is teangacha oifigiúla iad Haváís agus Béarla in Haváí de réir dlíthe an stáit. Cé nach bhfuil teanga oifigiúil ag Nua-Mheicsiceo nó Louisiana, tá dlíthe ann chun úsáid Bhéarla agus Spáinnise a chur ar fáil do dhaoine i Nua-Mheicsiceo agus úsáid Bhéarla agus Fhraincise a chur ar fáil do dhaoine in Louisiana. I stáit eile, mar shampla California, ní mór doiciméid rialtais áirithe a fhoilsiú as Spáinnis chomh maith. Deonaíonn roinnt críoch aitheantas dá dteangacha dúchasacha in éineacht le Béarla: glactar le Samóis mar theanga oifigiúil eile i Samó Mheiriceá agus Chamorro mar theanga oifigiúil eile in Guam agus sna hOileáin Mariana Thuaidh. Is í Spáinnis an teanga oifigiúil i bPuerto Rico.
Creideamh
Go hoifigiúil, tír shaolta is ea na Stáit Aontaithe; ráthaíonn Bunreacht na Stát Aontaithe saoirse creidimh. Ní iniúchann an rialtas creideamh na Meiriceánach. Dar le suirbhé príobháideach a stiúradh i 2001, mhaígh 76,5% de Meiriceánaigh gur Chríostaí iad, síos ó 86,4% i 1990. Chleacht 52% de Mheiriceánaigh fásta ceann de na sainchreidimh Protastúnacha, agus bhí 24,5% de dhaoine ag cleachtadh Caitlicigh Rómhánaigh. An tuairisciú iomlán de Neamh-Chríostaí i 2001 ná 3,7%, suas ó 3,3% i 1990. Is iad na príomhchreidimh Neamh-Chríostaí ná Giúdachas (1,4%), Ioslam (0,5%), Búdachas (0,5%), Hiondúchas (0,4%) agus Uilíochas Aonadúil (0,3%). Idir 1990 agus 2001, dhúbháil an méid Moslamach agus Búdasach. Mhínigh 8,2% de dhaoine iad féin mar aindiachaí i 1990 agus d’ardaigh é sin go dtí 14,1% i 2001. Ach tá an méid sin fós níos lú ná i dtíortha iarthionsclaíocha eile mar shampla sa Bhreatan (44% i 2005) agus an tSualainn (69% i 2001, 85% i 2005).
Oideachas
Tá an t-oideachas poiblí Meiriceánach faoi stiúradh rialtais na stát agus pobail áitiúla, agus rialaíonn Roinn Oideachais na Stát Aontaithe an córas agus an Roinn ag baint úsáid as srianta ar dheontais feidearálacha. I ngach stát nach mór, tá ar pháistí freastal ar scoil ó 6 nó 7 mbliana d’aois (de ghnáth sin é Kindergarten nó Rang a hAon) go dtí 18 mbliana d’aois (go hiondúil ó Rang a Dó-Dhéag go dtí deireadh na meánscoile). Ceadaíonn roinnt stát daltaí an scoil a fhágáil agus iad 16 nó 17 mbliana d’aois. Cláraítear timpeall 12% de pháistí i scoileanna príobháideacha neamhsheicteacha nó i scoileanna paróisteacha. Faigheann thar 2% de pháistí oideachas sa bhaile. Tá a lán institiúidí oideachais ardleibhéil sna Stáit Aontaithe idir cinn phríobháideacha agus phoiblí, agus tá cuid díobh thar a bheith iomaíoch. Chomh maith leis sin tá coláistí pobail le cáilíochtaí difriúla agus le polasaí oscailte maidir leis an gcead isteach. As Meiriceánaigh 25 bliain d’aois agus níos sine, bhain 84,6% díobh céim amach ó mheánscoil, d’fhreastail 52,6% ar choláiste éigean, fuair 27,2% díobh céim baitsiléara. Tá an bunráta litearthachta amuigh agus istigh ar 99%. Cuireann na Náisiúin Aontaithe innéacs oideachais de 0,97 ar na Stáit Aontaithe agus mar sin, tá sé ar dhá thír san 12ú áit is fearr ar domhan maidir le hoideachas.
Sláinte
Tá an t-ionchas saoil i Meiriceá (77.8 bliain) níos ísle ná an uimhir iomlán in Iarthar na hEorpa; tá an uimhir trí nó ceithre bliana níos ísle ná san Iorua, san Eilvéis agus i gCeanada. D’ísligh céimíocht na tíre maidir leis an ionchas saoil thar fiche bliain, ón 11ú áit go dtí an 42ra háit sa domhan. Tá an ráta mortlaíochta (6.37 as gach 1,000 daoine) sa 42ra háit as 221 tír, ar chúl gach tíre in Iarthar na hEorpa. Tá na rátaí marthanais maidir le hailse sna Stáit Aontaithe ar na rátaí is airde ar domhan. Tá timpeall is an tríú cuid de dhaonra aosach Mheiriceá murtallach agus tríú cuid breise róthrom; is é sin an ráta is airde sa domhan tionsclaithe agus dhúbháil an ráta sa deireadh 25 bliain. Measann gairmí sláinte gur eipidéim is ea diaibéiteas chineál 2 a bhaineann leis an otracht. Tá an ráta toirchis i measc déagóirí sna Stáit Aontaithe (79,8 as gach 1000) cheithre oiread níos mó ná san Fhrainc agus a chúig oiread níos mó ná sa Ghearmáin. Is féidir ginmhilleadh dlíthiúil a fháil sna Stáit Aontaithe ach is conspóid mhór pholaitiúil í. Cuireann a lán stát cosc ar chistiúchán poiblí don ghinmhilleadh. Tá roinnt dlíthe ann sna stáit chomh maith a chuireann cosc ar ghinmhilleadh san iarthéarma, ní foláir an ginmhilleadh a chur in iúl do thuismitheoirí maidir le déagóirí, agus uaireanta tá tréimhse feithimh ann sar is féidir an ginmhilleadh a fháil. Cé go bhfuil an ráta ginmhilltí ag laghdú, tá coibhneas ginmhilltí Mheiriceá (241 as gach 1000 breith beo agus 15 as gach 1000 bean idir 15-44) níos airde ná formhór na tíre in Iarthar na hEorpa.
Caitear níos mó ar an gcóras sláinte sna Stát Aontaithe ná mar in aon náisiún eile má tomhaistear é i gcaitheamh an duine agus i gcéatadán an OTN. Níl córas sláinte na Stát Aontaithe uilíoch murab ionann agus tíortha forbartha eile. Baineann an córas níos mó feidhm as cistiúcháin phríobháideacha. Sa bhliain 2004, d’íoc árachas príobháideach as 36% den chaiteachas sláinte pearsanta, íocaíochtaí-as-póca príobháideacha ar 15% agus rialtais feidearálacha, stáit agus áitiúla ar 44%. Sa bhliain 2000 chuir an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte córas sláinte na Stát Aontaithe sa chéad áit ar domhan maidir le freagrachas, ach sa 37ú áit maidir le feidhmiú ginearálta. Is ceannaire iad na Stáit Aontaithe i nuála sláinte. I 2004, chaith earnáil neamhthionsclaíoch na Stát Aontaithe a trí oiread an duine ná an Eoraip ar thaighde bithleighis. Is iad billí leighis príomhchúis féimheachta pearsanta sna Stáit Aontaithe. I 2005, ní raibh árachas ag 46,6 milliún de Mheiriceánaigh, sin é 15,% den dhaonra. Is í príomhchúis an meathlú sin ná an laghdú in árachas sláinte atá urraithe ag fostóirí, a thit ó 62,6% i 2001 go 59,5% i 2005. Bhí amuigh agus istigh an tríú cuid de na daoine gan árachas ina gcónaí i líon tí le hioncaim bliantúla níos mó ná $50,000 agus leath na ndaoine sin le hioncam thar $75,000. Bhí tríú cuid eile de dhaoine i dteideal árachais sláinte poiblí ach ní raibh siad cláraithe. I 2006, d’éirigh Massachusetts an chéad stát chun árachas sláinte a shainordú; sa bhliain 2010 cuireadh tús le hiarracht le córas sláinte uilíoch a chur ar bun (Affordable Care Act, nó Obamacare, go comónta). Níor baineadh an cuspóir sin amach go hiomlán agus tá iarracht leanúnach ar siúl ag an pháirtí atá i seilbh an Tí Bháin agus an tSeanaid chun an córas nua seo a chur ar cheal.
Cúrsaí teaghlaigh
Tá 58% de mhuintir na tíre os cionn 18 bliana d'aois pósta. Níor phós 25% den daonra riamh.
I ndiaidh do roinnt stát póstaí comhghnéis a aithin, chuaigh an cás dlí Obergefell v. Hodges go dtí Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe agus thug an chúirt cead dó ar leibhéal náisiúnta (2015). Níl an polaigíneas dlíthiúil cé go mbíonn corr-iarracht ar siúl chun é a chleachtadh, go mór mhór in áiteanna in iarthar na tíre nó i measc imirceach.
Tá an t-uchtú comónta agus sách éasca a chur i bhfeidhm de réir an dlí i gcomparáid le tíortha eile san Iarthar. Agus 127,000 duine uchtaithe sa bhliain 2001 sna Stáit Aontaithe is féidir a rá go bhfuil leath den méid daoine uchtaithe ar domhan nach mór sa tír úd.
Cultúr
Tír ilchultúrtha is ea an Meiriceá agus cineál grúpaí eitneacha lena dtradisiúin agus luachanna féin ina gcónaí ann. Níl aon eitneach “Meiriceánach”; lasmuigh de dhaonra beag Meiriceánach dúchasach, tháinig beagnach gach Mericeánaigh nó a sinsir ar inimirce laistigh cúig céad. Is é an cultúr atá ag formhór na Meiriceánach ná príomhchultúr Meiriceánach – cultúr iartharach a thagann ó thraidisiúin imirceach Iarthar na hEorpa. Chuir na lonnaitheoirí Sasanacha agus Ollannacha tús leis an gcultúr sin. Bhí cultúr na Gearmáine, na hÉireann agus na hAlban tábhachtach chomh maith. Ghlac príomhchultúr an Mheiriceá le hairíona áirithe ó sclábhaithe Mandé agus Wolof a tháinig ó Iarthar na hAfraice; d’fhorbair cultúr sainiúil Meiriceánach Afracach a bhí bunaithe ar thraidisiúin na sclábhaí Bantu a tháinig ó Lár-Afraic agus chuaigh sé sin i bhfeidhm ar an bpríomhchultúr chomh maith. Chomhtháthaigh Creole agus Cajun na Louisiana agus Hispanos an iardheiscirt agus an náisiún ag fairsingiú siar. Mar sin tháinig siad i dtadhall le cultúr Mheicsiceo. Tháinig eilimintí chultúrtha nua leis an inimirce mhór sa 19ú haois agus tús an 20ú haois. D’fhéadfadh corcán leáite aonchineálach a ghlaoch ar an meascán chultúrtha sin nó babhla sailéid ina choinníonn na hinimircigh agus a sinsir a dtréithí cultúrtha sainiúla féin.
Cé go ndeireann cultúr Meiriceánach gur sochaí gan aicme atá ann sna SA, shainaithin eacnamaithe agus socheolaithe go bhfuil difríochtaí chultúrtha ann idir aicme na tíre agus téann sé sin i bhfeidhm ar teanga, luachanna agus rudaí eile. Is foinse iad an mheánaicme agus an aicme phroifisiúnta do treochtaí sóisialta mar fheimineachas, timpeallacht agus ilchultúrachas. Tá féiníomhá, déarcaigh sóisialta agus dóchais chultúrtha na Meiriceánach conasctha go géar lena ngairm. Cé go bhfuil luach mór ag baint le héacht eacnamaíochta, meastar gur airí dimhneach é a bheith i do ghnáthdhuine. Cé go bhfuil léargas ann go bhfuil soghluaisteacht sóisialta ard ag Meiriceánaigh, ceapann roinnt anailísí go bhfuil soghluaisteacht sóisialta níos lú sna SA ná in Iarthar na hEorpa agus i gCeanada.
Na Meáin Chumarsáide
I 1878, d’úsáid Eadweard Muybridge ceamaraí iolracha chun gluaiseacht a tharraingt agus mar sin thaispeáin sé cumhacht na grianghrafadóireachta. I 1894, taispeánadh céad taispeántas scannáin tráchtála an domhain i Nua-Eabhrac ag baint úsáid as Kinetoscope Thomas Edison. Na blianta a leanas, bhí na Stáit Aontaithe ar thús cadhnaíochta an fhorais scannáin fuaime. Ó thús an fhichiú haois, bhí tionscal scannáin na SA suite i agus timpeall ar Hollywood, California. Bhí baint ag an stiúrthóir D. W. Griffith le forás na gramadaí scannáin.
Luaitear an scannán Citizen Kane (1941) le Orson Welles go minic i vótáilí criticeoirí mar an scannán is fearr riamh. Tá aisteoirí scannán mar John Wayne agus Marilyn Monroe ina n-íol, agus ba cheannaire é an léiritheoir/fiontraí Walt Disney i gcartúin agus earraí scannán. Rinneadh a lán scannán rathúla tráchtála mar Star Wars (1977) agus Titanic (1997) sna príomhstiúideonna in Hollywood agus mar sin, tá scannáin Hollywood i gceannas ar thionscal scannáin an domhain sa lá atá inniu ann.
Is iad na Meiriceánaigh na breathnóirí is mó ar domhan agus tá an meánam a chaitheann siad os comhair na teilifíse ag méadú (5 uair an lae i 2006). Is eagrais tráchtála iad na 4 mhórbhealach teilifíse go léir. Éisteann Meiriceánaigh leis an raidió, atá go mór tráchtála chom maith, ar feadh dhá huair go leith. Na suíomhanna idirlín is coitianta, lasmuigh de shuíomh tairsigh agus gléasanna cuardaithe, ná eBay, MySpace, Amazon.com, The New York Times, agus Apple. Coimeádann 12 milliún Meiriceánach blag.
Chuaigh stíl liriceach agus rithimeach an cheoil Afracaigh-Meiriceánaigh i bhfeidhm ar an gceol Meiriceánach. Glacadh eilimintí ó cheol mar na gormacha nó blues agus ceol seanaimseartha agus d’éirigh sé sin ina seánraí coitianta le lucht éisteachta domhanda. D’fhás snagcheol le ceoltóirí mar Louis Armstrong agus Duke Ellington ag tús an fichiú haois. Tháinig ceol tíre, R&B agus roc is roll chun cinn sna 1920idí agus 1950idí faoi seach. Le linn athbheochana an cheoil tíre, d’éirigh Bob Dylan ceann de na scríbhneoir cheoil is fearr i Meiriceá agus bhí James Brown ina cheannaire ar fhorás an cheoil funk. Ceann de na cruthú Meiriceánaigh nua is ea hip hop agus an ceol tí. D’éirigh popréaltaí Meiriceánacha mar Elvis Presley, Michael Jackson agus Madonna ina gceiliúráin domhanda.
Litríocht, fealsúnacht agus na healaíona
I rith an 18ú haois agus i dtús an 19ú haois, ba iad ealaíon agus litríocht na hEorpa a bhí i gcion ar ardchultúr agus mheon Mheiriceá. Ach i lár an 19ú haois tháinig scríbhneoirí mar Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe agus Henry David Thoreau ar an saol, agus mar sin bhí stíl liteartha shoiléir Mheiriceánach ann. Príomhphearsana sa litríocht a tháinig ar a sáile ab ea Mark Twain, aorthóir, agus Walt Whitman, file. File suntasach eile ab ea Emily Dickinson, file a bhí beagnach anaithnid i rith a saoil. Tugtar "Úrscéal Mór Meiriceánach" go minic ar úrscéal a chuireann síos ar ghné bhunúsach an charachtair agus an fhiontair náisiúnta, mar shampla: Moby-Dick le Herman Melville (1851), The Adventures of Huckleberry Finn le Mark Twain (1885) agus The Great Gatsby le F. Scott Fitzgerald (1925).
Tá Duais Nobel na Litríochta bronnta ar 11 saoránach Meiriceánach—an buaiteoir is déanaí ná Toni Morrison sa bhliain 1993. Ainmnítear Ernest Hemingway, a bhuaigh Duais Nobel i 1954, go minic mar dhuine de na scríbhneoirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Tháinig seánraí liteartha coitianta mar leabhair buachaillí bó agus ficsean coir ar an saol. Chruthaigh scríbhneoirí an Beat Generation seánraí liteartha nua chomh maith le húdair iar-nua-aimseartha mar John Barth, Thomas Pynchon agus Don DeLillo.
Chruthaigh na transcendentalists a bhí treoraithe le Ralph Waldo Emerson agus Henry David Thoreau, an chéad phríomhghluaiseacht fealsúnachta i Meiriceá. Tar éis an chogaidh charthartha, ba é Charles Pierce, agus ansin ba iad William James agus John Dewey, ceannairí i bhforbairt an phragmatachais. I rith an 20ú haois, chabhraigh obair W.V. Quine agus Richard Rorty le fealsúnacht anailíseach a thabhairt chun tosaigh i gciorcail acadúla na SA.
Tagairtí
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Tíortha agus críocha labhartha na Sínise
|
[Wikipedia:ga] Bricfeasta Éireannach
Tugtar Bricfeasta Éireannach ar bhricfeasta te ina mbíonn ispíní, ubh, bagún, putóg dubh agus trátaí friochta. Bíonn an béile seo ar fáil go coitianta i dtithe lóistín ar fud na tíre agus sa Bhreatain, áit a dtugtar British Breakfast air, agus is áil le cuid de mhuintir Uladh "bricfeasta Ultach" a thabhairt air.
Féach freisin
Tagairtí
Naisc sheachtracha
Catagóir:Bia na hÉireann
en:Full breakfast#Ireland
|
[Wikipedia:ga] An Fhrainc
Is tír í an Fhrainc (Fraincis: La France) nó Poblacht na Fraince (Fraincis: République française) atá suite in iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an mBeilg, Lucsamburg, an nGearmáin, an Eilvéis, an Iodáil, Monacó, Andóra agus an Spáinn. Is ball den Aontas Eorpach í an Fhrainc ó bhunú na heagraíochta.
Tíreolaíocht
Tá príomhchuid na tíre suite in iarthar mhór-roinn na hEorpa, agus tá príomhoileán na tíre, Corsica, suite sa Mheánmhuir. Tá críocha agus oileáin Fhrancacha eile suite timpeall an domhain. Is í Guáin na Fraince an chríoch is mó thar lear.
San iomlán, tá achar 547,026 km² sa "Fhrainc Dhúthach" (Eorpach), ar a dtugtar l'Hexagone, an "Heicseagán", uaireanta, mar gheall ar a cruth. Tá cóstaí ag an Fhrainc san iarthar, sa tuaisceart agus sa deisceart, tá a tírdhreach múnlaithe den chuid is mó ag mánna nó cnoic. Tá an chuid thoir theas den tír sléibhtiúil; is iad na príomh-shliabhraonta na Piréiní, an Massif Central, na hAlpa agus na Vosges san oirthear. Is é Mont Blanc an sliabh is airde sa Fhrainc agus sna hAlpa (4,810 m).
Aeráid
Tá aeráid éadrom i dtuaisceart agus in iarthuaisceart na tíre. San oirdheisceart, tá aeráid Mheánmhara ann. San iarthar, tá an aeráid den chuid is mó aigéanach le go leor báisteach, geimhreadh éadrom agus samhradh te.
Cathracha
Is í an phríomhchathair Páras an chathair is tábhachtaí agus is mó sa bhFrainc le níos mó ná deich milliún áitritheoir i limistéar na cathrach (Réigiún Ile-de-France). Tá níos mó ná milliún áitritheoir sna ceantair uirbeacha timpeall Marseille agus Lyon freisin.
Ar an 1 Eanáir 2012 b'iad na cathracha ba mhó sa tír dar le suirbhéanna an daonáireamh:
Réigiúin
: Príomhalt: Réigiúin na Fraince
Roinntear an Fhrainc ina hocht réigiúin déag.
Stair
Ó Aimsir na Róimhe go dtí an Réabhlóid
Tá an Fhrainc suite sa réigiún a dtugtaí an Ghaill air tráth — áit a ndeirtear gur tháinig na Ceiltigh aisti. Rinne Iúil Caesar concas ar an nGaill d'Impireacht na Róimhe san 1ú aois RC, agus ar deireadh ghlac na Gallaigh le cultúr agus le teanga na Róimhe. D'fhorbair an teanga de réir a chéile go dtí an pointe go n-aithneofaí mar Fhraincis í. Ón 2ú haois nó ón 3ú haois ar aghaidh, tháinig borradh ar an gCríostaíocht agus sa 4ú nó sa 5ú aois, scríobh Naomh Jerome gurbh í an Ghaill an t-aon réigiún a bhí "saor ó eiriceacht". Sna Meánaoiseanna, d'úsáid na Francaigh an ráiteas seo le cruthú gurbh iad "Ríocht sár-chríostaíocht na Fraince".
Sa 4ú haois, tháinig treibheanna Gearmánacha ón oirthear trasna abhann na Réine. Tugadh Francanna orthu. Chruthaigh na Francanna a n-impireacht féin, an Impireacht Chairilínseach, a shroich barr a réime faoin Impire Séarlas Mór. Ar bhás Shéarlais Mhóir, roinneadh an Impireacht ina trí chuid, le Conradh Verdun (843). Ba í an chuid iarthair, faoi riail Shéarlais Mhaoil, a chuir tús leis an bhFrainc mar is ann inniu di.
Bhí na Cairilínsigh i gcumhacht sa Fhrainc go dtí 987, nuair a corónaíodh Hugh Capet, Diúc na Fraince agus Cunta Pháras. Diaidh ar ndiaidh d'aontaigh a shliocht, na Capetian, na Valois agus na Bourbon, an tír trí chogadh agus pósadh. Ba sa seachtú haois déag, faoi réimeas Louis XIV, ba mhó cumhacht na tíre. Ag an am seo, bhí an daonra ba mhó san Eoraip aici agus bhí tionchar mór aici ar pholaitíocht, ar eacnamaíocht, agus ar chultúr na hEorpa. Bhí tionchar mór ag an bhFrainc freisin ar Réabhlóid Mheiriceá, ag íoc as airm agus ag cur sonraí míleata ar fáil do na réabhlóidithe in aghaidh Shasana.
Ó Mhonarcacht go Poblacht
thumb|left|250px|Caisleáin Chambord
Bhí an mhonarcacht seo i gcumhacht go dtí Réabhlóid na Fraince sa bhliain 1789. Cuireadh Rí Louis XVI agus a bhanríon, Marie Antoinette, chun báis chomh maith leis na mílte Francach eile.
I ndiaidh dornán rialtas réabhlóideach, thóg Napoleon Bonaparte cumhacht ón bpoblacht sa bhliain 1799, ar dtús mar an "Chéad Consul" agus níos déanaí mar Impire den Chéad Impireacht Francach (1804–1814). I rith cogaí éagsúla, bhí cuid mhaith de mhór-roinn na hEorpa tógtha aige, agus chuir sé gaolta i gceannas ar na ríochtanna a ghabh sé (mar shampla, Joseph Bonaparte sa Spáinn).
I ndiaidh briseadh deireanach Napoleon ag Cath Waterloo, cuireadh an mhonarcacht ar bhun arís sa Fhrainc.
Tugtar 'Athghairm na mBúrbónach' ar an tréimhse 1815-1830 i stair na Fraince. Mar réimeas bhí sí thar a bheith choimeádach.
Nuair a tharla Réabhlóid Iúil sa bhliain 1830, baineadh an choróin de Charles X, agus gaireadh gaol eile i bhfad amach uaidh, Louis Philippe I as Ríshliocht Orléans, i gcomharbas ar Tháinig Dara Poblacht na Fraince ar an saol sa bhliain 1848; sa bhliain 1852 d'fhógair Louis-Napoléon Bonaparte Dara hImpireacht na Fraince. Chaill airm na Fraince in aghaidh na bPrúiseach sa mbliain 1870 agus cuireadh tús le Tríú Poblacht na Fraince.
mion|clé|220px|Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple
Bhí coilíneachtaí ag an bhFrainc ón 17ú haois go dtí na 1960í. Sa 19ú agus 20ú haois, bhí a hImpireacht Domhanda ar an dara ceann ba mhó, i ndiaidh impireacht na Breataine. Idir 1919 agus 1939, bhí an Impireacht os cionn 12,347,000 km² (4,767,000 míkm²). Leis an tír féin san áireamh, sna 1920í agus 1930í, bhí 8.6% de achar an domhain faoi réimeas na Fraince.
Cé gur bhuaigh siad ar deireadh sa gCéad Chogadh Domhanda, d'fhulaing an tír go mór, go háirithe ó thaobh daoine agus mianraí de.
Bhunaigh an rialtas, Fronta an Phobail, córas leasaithe shóisialta sna 1930í. Ar an 4 Meitheamh 1936, bhí Léon Blum tofa ina phríomh-aire ar an Fhrainc. Thit an tóin as sa bhliain 1938 agus tháinig Édouard Daladier (ar chlé ón lár) ina háit.
Sa bhliain 1940, tar éis ionradh na nGearmánach ag baint úsáid as blitzkrieg, ghéill an Fhrainc.
Bhí daoine san Fhrainc nár aontaigh leis an ngéilleadh agus thosaigh siad "Fórsaí Saoirse na Fraince" lasmuigh den tír, agus Frithbheartaíocht na Fraince istigh sa tír.
Sa bhliain 1944 tar éis ionradh na gcomhghuaillithe ar "D-Day", bhí an Fhrainc saor arís. Go luath ina dhiaidh sin búnaíodh an Nouvelle Armée Française ("Arm Nua na Fraince") le cabhair na gcomhghuaillithe agus lean siad ag troid go dtí deireadh an Chogaidh.
Bunaíodh Ceathrú Poblacht na Fraince i ndiaidh an Chogaidh. Faoi mar a bhí ag deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda bhí sé deacair don tír ar dtús báire, ach tar éis tamaill bhí sí cumhachtach arís. Rinneadh iarracht a hImpireacht Cóilíneach a choimeád ach bhí trioblóid ag tósnú. Rinne an Fhrainc iarracht Vítneam a ath-thógaint ach theip uirthi agus cuireadh tús leis an gCéad Chogadh Ind-Síneach. Chaill na Francaigh an cogadh sin ag Cath Dien Bien Phu sa bhliain 1954. Díreach ina dhiaidh sin, bhris Cogadh Saoirse na hAilgéire amach san Ailgéir.
Ní raibh na Francaigh cinnte céard le déanamh san Ailgéir. Bhí thart ar mhilliúin coilíneach Eorpach ina gcónaí ann. Bhí sé chomh dona sin gur bheag nach raibh Cogadh Cathartha sa bhFrainc. Sa bhliain 1958, thit an rialtas agus bunaíodh Cúigiú Poblacht na Fraince, le huachtarán láidir., Charles de Gaulle. Bhí sé in ann an tír a choimeád le chéile fad is bhí sé ag iarraidh deireadh a chur leis an gcogadh. Chríochnaigh Cogadh na Saoirse san Ailgéir agus an cogadh cathartha sa príomhchathair Algiers, tar éis idirbheartaithe ar an 19 Márta 1962, an Comhaontú Evian, le neamhspleáchas don Ailgéir.
Le blianta beaga anuas tá an cairdeas atá ag an tír leis an nGearmáin ag cur go mór le polaitíocht agus eacnamaíocht na hEorpa.
Rialachas
Rialtas
mion|clé|Emmanuel Macron, uachtarán reatha na Fraince
Is poblacht leath-uachtaránach aonadach í Poblacht na Fraince le traidisiúin daonlathacha láidre. Ceadaíodh bunreacht na Cúigiú Poblachta le reifreann ar 28 Meán Fómhair 1958. Neartaigh sé údarás an fheidhmeannais go mór i gcomórtas leis an bparlaimint. Tá dhá fhoras sa bhrainse feidhmithe: Uachtarán na Poblachta, a thoghtar go díreach chun téarma cúig bliana, agus a fheidhmíonn mar cheann stáit; agus an Rialtas, a bhíonn faoi stiúir ag Príomh-Aire a roghnaíonn an tUachtarán agus an Pharlaimint iad. Is é Emmanuel Macron Uachtarán reatha na Poblachta, agus is í Élisabeth Borne an Príomh-Aire reatha.
Is reachtas dhá-bhrainse í parlaimint na Fraince ina bhfuil Tionól Náisiúnta (Assemblée Nationale) agus Seanad (Sénat). Déanann na teachtaí ionadaíocht ar son dáilcheantair, teachta amháin i ndáilcheantar amháin, agus roghnaítear go díreach ar feadh téarmaí cúig bliana iad. Tá sé de chumhacht ag an Tionól an rialtas a bhriseadh, agus dá bhrí sin is gá tromlach sa Tionól chun rialtas a chur ar bun. Roghnaítear seanadóirí le coláiste toghcháin ar feadh téarmaí sé bliana, agus cuirtear leath de na suíocháin go toghchán gach trí bliana.
Tá cumhachtaí reachtaíochta an tSeanaid teoranta le hais an Tionóil; i gcás easaontais idir an dá sheomra, tá an focal deiridh ag an Tionól Náisiúnta. Tá tionchar láidir ag an rialtas i múnlú clár oibre na Parlaiminte.
Geilleagar
mion|clé|Fíonghort i Réigiún Ocsatáine, i ndeisceart na tíre. Tá cáil ag an bhFrainc as táirgí bia agus dí ar nós a cuid Fíon|fíonta agus cáiseanna, cé nach gcruthaíonn an earnáil talmhaíochta ach cuid bheag d'OTI na tíre san iomlán.
Úsáidtear an euro mar airgeadra sa Fhrainc. Dar le tuairisc na bliana 2022 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Fraince an 10ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 7ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is é an 25ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an bhFrainc, é ar $56,200 don chónaitheach.
De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2022 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 24ú tír is forbartha ar domhan í an Fhrainc, as 156 tír a tomhaiseadh. Cuireann sin ar an 13ú tír is forbartha as 27 ballstát an Aontais Eorpaigh í. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Fhrainc an 23ú tír is sona, as 156 thír.
Is í an earnáil seirbhíse (nó an tríú earnáil) an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre: sa bhliain 2015, is 76.7% de phostanna a bhí i seirbhísí, i gcomparáid le 20.5% sa dara hearnáil (an tionsclaíocht), agus 2.8% sa chéad earnáil (an talmhaíocht agus an iascaireacht). Tagann thart ar 77 milliún turasóir go dtí an Fhrainc gach bliain.
I Mí Dheireadh Fómhair 2022, bhí ráta dífhostaithe na tíre ar 7.1%, an cúigiú leibhéal ab airde san Aontas Eorpach in éineacht leis an Laitvia agus an tSualainn.
Gailearaí
Íomhá:Château de Maintenon 2008.jpg|Château de Maintenon, département d'Eure-et-Loir
Íomhá:Ste Anne Perspective.jpg|Goirt in Isère
Íomhá:Église Saint-Germain 02, Santeau, Loiret, France.jpg|Église Saint-Germain in Santeau, département du Loiret
Íomhá:Paris Notre-Dame Southeast View 01.JPG|Ardeaglais Notre-Dame, Páras
Íomhá:Plonevez-Prozay.JPG|Plonevez-Porzay, sa Bhriotáin
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Suíomh rialtais oifigiúil
*
Fhrainc, An
Frainc
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-8
|
[Wikipedia:ga] Taoiseach
deas|mion|150px|Mícheál Ó Máirtín, Taoiseach na hÉireann faoi láthair.
In Éirinn inniu, is é an Taoiseach (Taoisigh an uimhir iolra) ceannaire rialtais nó príomh-aire Phoblacht na hÉireann. Sa stair, thugtaí taoiseach ar cheannaire treibhe (mar shampla Geronimo nó Vercingetorix), nó go ginearálta, ar an té a bhí i gceannas.
Seanteideal Gaelach é taoiseach, a chiallaíonn "tiarna" nó "ceannaire". I Stair na hÉireann bhíodh an taoiseach ina ionadaí dá ríocht nuair a bhíodh gnóthaí aige leis na treibheacha eile, chomh maith le bheith i gceannas ar a mhuintir i bpáirc an áir.
An Taoiseach mar cheannaire rialtais in Éirinn
Is é an tUachtarán atá freagrach as Taoiseach a cheapadh ar mholadh Dáil Éireann. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann. Sa Dáil, freagraíonn an Taoiseach ceisteanna maidir leis an pholaitíocht, le polasaithe nó le hábhair áirithe a bhaineann lena Roinn féin.
Is é Mícheál Ó Máirtín, TD, ceannaire pháirtí Fhianna Fáil, Taoiseach na hÉireann faoi láthair .
Taoisigh na hÉireann idir 1919 agus an lá inniu
Tabhair faoi deara gurb i 1937 a cuireadh tús leis an teideal 'Taoiseach' don té a bhí i gceannas ar an rialtas. Ba é an Príomhaire a bhí mar cheann rialtais sa Chéad Dáil. I 1921, déanadh Uachtarán Phoblacht na hÉireann de Eamon de Valera. Bhí Mícheál Ó Coileáin ina Chathaoirleach ar Rialtas Sealadach na hÉireann. De réir Bhunreacht Shaorstát Éireann, an teideal a bhí ar cheann an rialtais ná Uachtarán na hArdchomhairle. Mar sin, níl sé go huile is go hiomlán ceart an teideal 'Taoiseach' a bhronnadh ar gach duine a bhí i gceannas na rialtas éagsúil in Éirinn roimh dhaingniú Bhunreacht na hÉireann i 1937.
Taoisigh eile
* Geronimo
* Vercingetorix (Taoiseach ar treibh Ghallach) agus Asterix (carachtar ficseanúil)
Naisc sheachtracha
* Taoiseach.gov.ie Suíomh oifigiúil
|
[Wikipedia:ga] Bertie Ahern
Is polaiteoir Éireannach é Pádraig Parthalán Ó hEachthairn nó Bertie Ahern mar a thugtar air de ghnáth, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1951. D'ob é an 10ú agus 11ú Taoiseach (ceann Rialtais na hÉireann) ó 26 Meitheamh 1997 go dtí 6 Bealtaine 2008. Tháinig sé i gcomharbacht ar Sheán de Briotún i 1997. D'fhógair sé go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008 de bharr an bhrú a bhí ag teacht air ó Bhinse Fiosraithe Mahon. Tháinig Brian Ó Comhain i gcomharbacht air.
Níos túisce, chaith sé sealanna ag feidhmiú mar an Aire Airgeadais agus an Aire Saothair.
clé|mion|Address by the President of the Council of the European Union' at the World Economic Forum in Davos, Switzerland, 24 Eanáir 2004.
Tús a shaoil
clé|mion|George W. Bush, [[Tony Blair, agus Bertie Ahern, Hillsborough Castle, 8 Aibreán 2003.]]
Saolaíodh Bertie Ó hEachthairn i nDroim Conrach i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, agus is san áit seo a chaith sé a shaol ar fad go dtí an lá inniu. Is eisean an duine is óige de chúigear, mac le Con agus Julia Ahern, as Contae Chorcaí don bheirt. Phós a thuismitheoirí i mí Dheireadh Fómhair 1937, agus chuireadar fuathú in Ascaill an Teampaill i nDroim Conrach, áit ina chaithfidís iomlán a saolta.clé|mion|Senator Hillary Clinton agus Ahern in Washington D.C., 17 Márta 2008.
Teachta Dála
Ré mar Thaoiseach
An Tíogar Ceilteach agus Titim an Tíogair Cheiltigh
D'éirigh Ahern as sa bhliain 2008 nuair a bhí an tóin ag titim as An Tíogar Ceilteach.
An Próiséas Síochána
Scannail Bhinse Fiosrúcháin Mahon
Thug Bertie Ahern, an Taoiseach ó 1997 go 2008, fianaise “dhochreidte” don Bhinse sa bhliain 2007. Bhí 'rath fáistine' ag Ahern. De bharr an bhrú a bhí ag teacht air ón mbinse fiosraithe, d'fhógair Ahern go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008
Sa bhliain 2012 chuir Binse Fiosrúcháin Mahon ina leith cuir inis Ahern bréaga leis an mbinse i dtaobh a chuir airgid phearsanta.
D'éirigh Ahern as Fianna Fáil i ngeall air seo, is tar éis gur iarr Mícheál Ó Máirtín ar an bpáirtí Ó hEachthairn a ruaigeadh. Glacadh isteach sa pháirtí arís é i 2022, tráth a rabhthas ag tuairimiú go raibh faoi rith don Uachtaránacht.
Féach freisin
* Liam Lawlor
* Ray Burke (aire rialtais)
* Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Naisc sheachtracha
* Stair thoghchánaíochta Uí Eachthairn
Tagairtí
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta
|
[Wikipedia:ga] 12 Meán Fómhair
Is é an 12 Meán Fómhair an 255ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 256ú lá i mbliain bhisigh. Tá 110 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Rinn Verde - Lá Náisiúnta
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1774 — William Neilson, scoláire Preispitéireach i gCúige Uladh go luath san 19ú haois (b. 1821)
* 1818 — Richard Jordan Gatling, dearthóir arm tine Meiriceánach (b. 1903)
* 1852 — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1928)
* 1865 — James Cosgrave, polaiteoir Éireannach (b. 1936)
* 1888 — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach (b. 1981)
* 1888 — Maurice Chevalier, aisteoir Francach (b. 1972)
* 1897 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (b. 1956)
* 1906 — Fad Browne, polaiteoir Éireannach (b. 1991)
* 1907 — Louis MacNeice, file agus scoláire clasaiceach (b.1963)
* 1913 — Jesse Owens, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1980)
* 1924 — Ella Mae Morse, amhránaí Meiriceánach (b.1999)
* 1931 — George Jones, ceoltóir Meiriceánach (b. 2013)
* 1931 — Ian Holm, aisteoir Briotanach (b. 2020)
* 1940 — Des Foley, polaiteoir, iománaí, agus imreoir peil Ghaelach (b. 1995)
* 1944 — Barry White, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (b. 2003)
* 1948 — Michael Dransfield, file Astrálach (b. 1973)
* 1951 — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
* 1957 — Hans Zimmer, cumadóir ceoil
* 1958 — Wilfred Benítez, dornálaí Meiriceánach
* 1960 — Julian Jackson, dornálaí Meiriceánach
* 1965 — Joe Schmidt, imreoir rugbaí agus cóitseálaí Nua-Shéalannach
* 1968 — Paul F. Tompkins, aisteoir Meiriceánach
* 1974 — Nuno Valente, imreoir sacair Portaingéalach
* 1976 — Maciej Żurawski, imreoir sacair
* 1981 — Jennifer Hudson, ceoltóir, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
* 1986 — Emmy Rossum, aisteoir
* 1987 — Yaroslava Shvedova, imreoir leadóige Casacach
* 1994 — Elina Svitolina, imreoir leadóige Úcránach
* 1994 — Mhairi Black, polaiteoir Briotanach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1680 — Peadar Brahe, uasal Sualannach (r. 1602)
* 1819 — Gebhard Leberecht von Blücher, marascal machaire Prúiseach (r. 1742)
* 1903 — Maxwell Henry Close, geolaí Éireannach (r. 1822)
* 1918 — George Reid, polaiteoir Astrálach agus 4ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1845)
* 1937 — Seán French, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
* 1964 — Sergiusz Piasecki, scríbhneoir (r.~1901)
* 1977 — Steve Biko, gníomhaí (r.1946)
* 1981 — Eugenio Montale, file (r.1896)
* 1989 — Séamus Ó Tuama, sceimhlitheoir Éireannach (r. 1919)
* 1994 — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach (r. 1909)
* 2003 — Johnny Cash, ceoltóir Meiriceánach (r.1932)
* 2014 — Ian Paisley, polaiteoir agus ministéir Éireannach (r. 1926)
* 2023 — Roger Whittaker, amhránaí agus ceoltóir Briotanach (r. 1936)
Tarluithe eile
* 1890 - Bunaíodh Salisbury, An Róidéis
* 1923 - D'ionghabh an Ríocht Aontaithe Deisceart na Róidéise (An tSiombáib anois)
* 1953 - Phós John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier i Newport, Oileán Rhode
* 1958 - Léirigh Jack Kilby an chéad chiorcad iomlánaithe ag obair
* 1975 - Canónaíodh Oilibhéar Pluincéid, an chéad Éireannach go nglaodh Naomh go hoifigiúil air ó 1226
0912
Meán Fómhair, 12
|
[Wikipedia:ga] 1951
Eachtraí
mion|deas|upright|9 Meán Fómhair: Osclaíodh ceanncheathrú na Náisiún Aontaithe i gCathair Nua-Eabhrac.
* 4 Eanáir – Ghabh fórsaí de chuid na Síne Seoul sa Chóiré den dara huair.
* 1 Feabhra - D'fhógair Comhthionól Ginearálta na Náisiúin Aontaithe gur stát saightheach í Daon-Phoblacht na Síne i gCogadh na Cóiré.
* 6 Márta – Cuireadh tús le triail Julius agus Ethel Rosenburg i Nua-Eabhrac, spiaireacht curtha ina leith.
* 14 Márta – Chuir fórsaí na Náisiún Aontaithe ruaig ar an airm Shíneach i Seoul in Oibríocht Ripper.
* 29 Márta – Ciontaíodh Julius agus Ethel Rosenburg.
* 1 Iúil – An chéad cheolchoirm i sraith díobh ag Judy Garland sa Theatre Royal i mBaile Átha Cliath.
* 12 Lúnasa - Foilsíodh The Catcher in the Rye le J. D. Salinger i SAM.
* 9 Meán Fómhair - Ghlac arm na Síne seilbh ar Lása, príomhchathair na Tibéide.
* 31 Nollaig - Tháinig deireadh leis an bPlean Marshall Meiriceánach san Eoraip.
* 16 Deireadh Fómhair – Chas Judy Garland amhráin sa chéad cheolchoirm i sraith chlúiteach de 14 cheann sa Palace Theatre i gCathair Nua-Eabhrac.
Breitheanna
* 6 Eanáir — Noel Coonan, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 7 Eanáir — Helen Worth, ban-aisteoir Sasanach
* 12 Eanáir — Kirstie Alley, ban-aisteoir Meiriceánach
* 25 Eanáir — M.J. Ó Nualláin, polaiteoir Éireannach
* 25 Eanáir — Steve Prefontaine, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1975)
* 30 Eanáir — Phil Collins, ceoltóir Sasanach
* 1 Feabhra — Alan Shatter, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1 Feabhra — John McNally, polaiteoir Albanach
* 6 Feabhra — Margo, amhránaí Éireannach
* 10 Feabhra — Jan Erik Rekdal, file agus criticeoir Ioruach
* 20 Feabhra — Gordon Brown, príomh-aire na Ríochta Aontaithe
* 23 Feabhra — Eddie Dibbs, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1 Márta — Deb Fischer, polaiteoir Meiriceánach
* 4 Márta — Kenny Dalglish, imreoir sacair agus bainisteoir Albanach
* 10 Márta — Maureen O'Sullivan, polaiteoir neamhspleách Éireannach
* 12 Márta — Pádraig Ó Cíobháin, scríbhneoir Éireannach
* 17 Márta — Kurt Russell, aisteoir Meiriceánach
* 18 Márta — Paul Barber, aisteoir Briotanach
* 24 Márta — Martin McAleese, polaiteoir Éireannach
* 26 Márta — Carl Wieman, fisiceoir Meiriceánach
* 29 Márta — Roger Myerson, eacnamaí Meiriceánach
* 1 Aibreán — Brendan Grace, fuirseoir, amhránaí, agus aisteoir Éireannach
* 15 Aibreán — Seán Ó Caoimh, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 16 Aibreán — William M. McKechnie, breitheamh Éireannach
* 20 Aibreán — Günther Berkus, ceoltóir, ealaíontóir agus stiúrthóir scannáin Gearmánach-Éireannach
* 20 Aibreán — Luther Vandross, amhránaí agus léiritheoir ceoil Meiriceánach
* 24 Aibreán — Éanna Ó Cionnigh
* 15 Bealtaine — Frank Wilczek, fisiceoir
* 21 Bealtaine — Adrian Hardiman, breitheamh den Chúirt Uachtarach in Éirinn
* 23 Bealtaine — Anatoly Karpov, imreoir fichille Rúiseach
* 25 Bealtaine — Séamus Ó Maitiú, gearrscéalaí Éireannach
* 27 Bealtaine — John Conteh, dornálaí Briotanach
* 29 Bealtaine — Mícheál Mac Dubhghaill, polaiteoir agus dlíodóir Éireannach
* 4 Meitheamh — Melanie Phillips, iriseoir Briotanach
* 6 Meitheamh — Tadhg Ó Dúshláine, file agus scoláire Éireannach
* 8 Meitheamh — Bonnie Tyler, amhránaí Breatnach
* 13 Meitheamh — Mike Weaver, dornálaí Meiriceánach
* 15 Meitheamh — John Redwood, polaiteoir Briotanach
* 16 Meitheamh — Roberto Durán, dornálaí Panamach
* 19 Meitheamh — Ayman al-Zawahiri, sceimhlitheoir Ioslamach
* 20 Meitheamh — Paul Muldoon, file Éireannach
* 20 Meitheamh — Tress MacNeille, guthaisteoir Meiriceánach
* 27 Meitheamh — Máire Mhic Ghiolla Íosa, Uachtarán na hÉireann (1997-2011)
* 27 Meitheamh — Máire Mhic Ghiolla Íosa, 8ú Uachtarán na hÉireann
* 28 Meitheamh — Lan Tangi, file Francach
* 4 Iúil — Billy Lawless, polaiteoir Éireannach
* 5 Iúil — Roger Wicker, polaiteoir Meiriceánach
* 6 Iúil — Geoffrey Rush, aisteoir Astrálach
* 10 Iúil — Rajnath Singh, polaiteoir Indiach
* 21 Iúil — Robin Williams, aisteoir Meiriceánach (b. 2014)
* 23 Iúil — Edie McClurg, fuirseoir agus ban-aisteoir Meiriceánach
* 26 Iúil — Daniel Everett, teangeolaí Meiriceánach
* 28 Iúil — Santiago Calatrava, ailtire, innealtóir agus ealaíontóir Vaileinseach
* 31 Iúil — Evonne Goolagong, imreoir leadóige Astrálach
* Lúnasa — Peter Mathews, Teachta Dála (b. 2017)
* 8 Lúnasa — Mohamed Morsi, 5ú hUachtarán na hÉigipte
* 10 Lúnasa — Ricardo López Murphy, polaiteoir Airgintíneach
* 17 Lúnasa — Alan Minter, dornálaí Sasanach
* 17 Lúnasa — Sandra White, polaiteoir Albanach
* 31 Lúnasa — Angelique Rockas, aisteoir, léiritheoir agus gníomhaí
* 1 Meán Fómhair — Geraldine Kennedy, iriseoir agus polaiteoir Éireannach
* 5 Meán Fómhair — Michael Keaton, aisteoir Meiriceánach
* 8 Meán Fómhair — John McDonnell, polaiteoir Briotanach
* 12 Meán Fómhair — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
* 12 Meán Fómhair — Parthalán Ó hEachthairn Iar-Taoiseach na hÉireann
* 23 Meán Fómhair — Mian Muhammad Shehbaz Sharif, polaiteoir sa Phacastáin
* 25 Meán Fómhair — Mark Hamill, aisteoir Meiriceánach
* 29 Meán Fómhair — Michelle Bachelet, Uachtarán na Sile
* 30 Meán Fómhair — Barry Marshall, micribhitheolaí Astrálach
* 2 Deireadh Fómhair — Sting, ceoltóir agus aisteoir Sasanach
* 3 Deireadh Fómhair — Kathryn D. Sullivan, spásaire Meiriceánach
* 5 Deireadh Fómhair — Bob Geldof, amhránaí, scríbhneoir amhrán, agus gníomhaí polaitiúil
* 7 Deireadh Fómhair — Natsuo Kirino, scríbhneoir Seapánach
* 10 Deireadh Fómhair — Frank Clarke, breitheamh Éireannach
* 10 Deireadh Fómhair — Frank Clarke, breitheamh Éireannach
* 28 Deireadh Fómhair — Peter Hitchens, iriseoir Máltach
* 7 Samhain — Lawrence O'Donnell, láithreoir teilifíse Meiriceánach
* 21 Samhain — John N. Kennedy, polaiteoir Meiriceánach
* 15 Nollaig — Joe Jordan, imreoir sacair agus bainisteoir Albanach
* 30 Nollaig — Gabriel de Mhistéal, polaiteoir Éireannach
Básanna
* 10 Eanáir — Sinclair Lewis, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1885)
* 17 Eanáir — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach
* 29 Eanáir — Conor Hogan, polaiteoir Éireannach
* 30 Eanáir — Ferdinand Porsche, dearthóir carranna Gearmánach
* 19 Feabhra — André Gide, scríbhneoir Francach (r. 1869)
* 12 Márta — Joseph Mongan, polaiteoir Éireannach
* 22 Márta — Francis Bulfin, polaiteoir Éireannach
* 27 Márta — James Geoghegan, polaiteoir Éireannach
* 31 Márta — Daniel O'Leary, polaiteoir Éireannach
* 10 Aibreán — Nora Barnacle, céile James Joyce
* 18 Aibreán — Daisy Bates, iriseoir Gael-Astrálach
* 26 Aibreán — Arnold Sommerfeld, fisiceoir Gearmánach
* 29 Aibreán — Ludwig Wittgenstein, fealsúnaí Ostarach (r. 1889)
* 7 Bealtaine — Warner Baxter, aisteoir Meiriceánach
* 10 Bealtaine — William Dwyer, polaiteoir Éireannach
* 16 Bealtaine — Patrick Mulvany, polaiteoir Éireannach
* 29 Bealtaine — Fanny Brice, ban-aisteoir Meiriceánach
* 9 Meitheamh — Mayo Methot, ban-aisteoir
* 10 Meitheamh — Seoirse Gabhán Ó Dubhthaigh, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 13 Meitheamh — Ben Chifley, 16ú príomhaire na hAstráile (r. 1885)
* 13 Iúil — Arnold Schoenberg, cumadóir ceoil Ostarach
* 23 Iúil — Philippe Pétain, ceannaire Vichy sa Fhrainc sa Dara Cogadh Domhanda (r. 1856)
* 11 Meán Fómhair — Thomas Carter, polaiteoir Éireannach
* 5 Samhain — Úna Ní Fhaircheallaigh, scoláire Éireannach
* 20 Samhain — Thomas Burke, polaiteoir neamhspleách Éireannach
* 4 Nollaig — Pedro Salinas, scríbhneoir Spáinneach
Teilifís
Scannáin
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Léon Jouhaux
* Fisic - John Cockcroft, Ernest Walton
* Ceimic - Edwin Mattison McMillan, Glenn Theodore Seaborg
* Leigheas – Max Theiler
* Litríocht – Pär Lagerkvist
Scannáin
*26 Iúil - Alice in Wonderland
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 6 Iúil
Is é an 6 Iúil an 187ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 188ú lá i mbliain bhisigh. Tá 178 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* An Mhaláiv - Lá na Saoirse (1964) agus Lá na Poblachta (1966)
* Oileáin Chomóra - Lá na Saoirse (1975)
* Poblacht na Seice - Lá Jan Hus (1415)
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1796 — Nioclás I na Rúise, (b. 1855)
* 1859 — Verner von Heidenstam, scríbhneoir Sualannach (b. 1940)
* 1896 — Máire Ní Ghuairim, múinteoir, scríbhneoir, agus amhránaí Éireannach (b. 1964)
* 1907 — Frida Kahlo, péintéir Meicsiceach (b. 1954)
* 1916 — Hugh Gibbons, polaiteoir agus dochtúir Éireannach (b. 2007)
* 1921 — Nancy Reagan, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 2016)
* 1925 — Bill Haley, ceoltóir Meiriceánach (b. 1981)
* 1925 — Ruth Cracknell, ban-aisteoir Astrálach (b. 2002)
* 1926 — Hartley Rogers, Jr., matamaiticeoir Meiriceánach (b. 2015)
* 1929 — Hélène Carrère d'Encausse, staraí agus polaiteoir Francach (b. 2023)
* 1936 — Dave Allen, fuirseoir (b. 2005)
* 1937 — Ned Beatty, aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1940 — Nursultan Nazarbaev, Uachtarán na Casacstáine ó 1990 go 2019
* 1940 — Tove Skutnabb-Kangas, teangeolaí Fionlannach (b. 2023)
* 1946 — George W. Bush, Uachtarán Mheiriceá
* 1946 — Sylvester Stallone, aisteoir Meiriceánach
* 1951 — Geoffrey Rush, aisteoir
* 1956 — Jean-Paul Agon, fear gnó Francach
* 1959 — Danny Kennedy, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1961 — Jonas Jonasson, iriseoir agus scríbhneoir Sualannach
* 1963 — Paul Girvan, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1975 — 50 Cent, rapcheoltóir
* 1976 — Rory Delap, imreoir sacair
* 1977 — Piaras Ó Dochartaigh, polaiteoir Éireannach
* 1987 — Kate Nash, ceoltóir Sasanach
* 1990 — Jeremy Suarez, aisteoir Meiriceánach
* 1993 — Ciarán Mac Giolla Chainnigh, imreoir peil Ghaelach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1189 — Anraí II Shasana, Rí Shasana (r. 1133)
* 1249 — Alasdair II na hAlban (r. 1198)
* 1854 — Georg Ohm, eolaí ón Ghearmáin (r. 1789)
* 1885 — Jonathan Pim, politician (r. 1806)
* 1893 — Guy de Maupassant, scríbhneoir Francach (r. 1850)
* 1902 — Maria Goretti, naomh Iodálach (r. 1890)
* 1916 — Odilon Redon, péintéir Francach ((r. 1894)
* 1958 — John Esmonde, Bairnéad an 14ú, polaiteoir Éireannach (r. 1893)
* 1960 — Aneurin Bevan, polaiteoir Breatnach (r. 1897)
* 1962 — William Faulkner, Scríbhneoir Meiriceánach (r. 1897)
* 1970 — Michael Sheridan, polaiteoir Éireannach (r. 1896)
* 1971 — Louis Armstrong, 69, amhránaí Meiriceánach (r. 1901)
* 1974 — Ambrose Victor Martin, gníomhaí poblachtach Éireannach (r. 1900)
* 1980 — Gail Patrick, ban-aisteoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach (r. 1911)
* 1998 — Roy Rogers, aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (r. 1911)
* 2003 — Buddy Ebsen, aisteoir agus damhsóir Meiriceánach (r. 1908)
* 2005 — Claude Simon, Scríbhneoir Francach (r. 1913)
* 2020 — Ennio Morricone, Cumadóir Iodálach (r. 1928)
* 2022 — James Caan, aisteoir Meiriceánach (r. 1940)
Tarluithe eile
* 1854 - Reáchtáil Páirtí Poblachtach na Stát Aontaithe a gcéad chomhdháil i Jackson, Michigan.
* 1942 - Chuaigh Anne Frank agus a teaghlach dul i bhfolach
* 1947 - Tosaíodh táirgeadh den AK-47 san Aontas Sóivéadach
* 1952 - Cuireadh deireadh le seirbhís na dtramanna i Londain
* 1957 - Bhuail John Lennon agus Paul McCartney le chéile don chéad uair ag Woolton Fete
* 1962 - Chraol RTÉ a hAon The Late Late Show don chéad uair
* 1964 - D'fhógair An Mhaláiv neamhspleáchas ón Ríocht Aontaithe
* 1966 - D'éirigh An Mhaláiv ina poblacht
* 1975 - D'fhógair Aontas Oileáin Chomóra neamhspleáchas ón Fhrainc
* 1988 - Bhris tine amach ar bhord rige ola an Piper Alpha, an Mhuir Thuaidh. Maraíodh an 167 fear a bhí ar bord
* 2005 - D'fhógair Coiste Idirnáisiúnta na gCluichí Oilimpeacha gur i Londain a reáchtáilfear na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 2012
0706
Iúil, 06
|
[Wikipedia:ga] 1946
Eachtraí
* 19 Eanáir - Fosclaíodh Binse Tóiceo inar cúisíodh coirpigh cogaidh Seapánacha.
* 29 Eanáir – Cuireadh an Grúpa Lárnach Faisnéise ar bun sna Stáit Aontaithe, ath-ainmnithe mar an CIA an bhliain ina dhiaidh.
* 6 Márta - Cuireadh tús le díbirt 2.5 milliún Gearmánach ón Sudetenland sa tSeicslóvaic.
* 22 Iúil - Rinne grúpa Síónach buama a phléascadh san Óstán David in Iarúsailéim. Scriosadh cuid de agus fuair 92 duine bás.
mion|19 Eanáir: Cuireadh binse coireanna cogaidh ar siúl i d[[Tóiceo. Bhí binse ar siúl i Nürnberg na Gearmáine cheana.]]
Breitheanna
* 3 Eanáir — John Paul Jones, ceoltóir Sasanach agus ball de Led Zeppelin
* 5 Eanáir — Diane Keaton, ban-aisteoir Meiriceánach
* 6 Eanáir — Syd Barrett, ceoltóir, giotáraí, agus cumadóir Sasanach
* 12 Eanáir — Hazel Cosgrove, Lady Cosgrove, breitheamh Briotanach
* 19 Eanáir — Dolly Parton, amhránaí, cumadóir ceoil agus aisteoir Meiriceánach
* 19 Eanáir — Julian Barnes, scríbhneoir Sasanach
* 2 Feabhra — Blake Clark, fuirseoir Meiriceánach
* 13 Feabhra — Richard Blumenthal, polaiteoir Meiriceánach
* 20 Feabhra — Brenda Blethyn, ban-aisteoir Briotanach
* 21 Feabhra — Alan Rickman, aisteoir Sasanach
* 21 Feabhra — Anthony Daniels, aisteoir Sasanach
* 26 Feabhra — Ahmed Zewail, eolaí Éigipteach (b. 2016)
* 27 Feabhra — Miguel Angel Cuello, dornálaí Airgintíneach
* 28 Feabhra — Robin Cook, polaiteoir Briotanach
* 6 Márta — David Gilmour, giotáraí Sasanach
* 12 Márta — Frank Welker, aisteoir Meiriceánach
* 12 Márta — Liza Minnelli, ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach
* 30 Márta — Eoin Hand, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
* 2 Aibreán — Ruairí Ó Cuinn, polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre
* 13 Aibreán — Al Green, amhránaí Meiriceánach
* 17 Aibreán — Georges Jean Franz Köhler, imdhíoneolaí Gearmánach
* 17 Aibreán — Henry Kelly, DJ Éireannach
* 22 Aibreán — Paul Charles William Davies, fisiceoir Briotanach
* 25 Aibreán — Talia Shire, ban-aisteoir Meiriceánach
* 28 Aibreán — Ginette Reno, ceoltóir agus aisteoir
* 20 Bealtaine — Cher, amhránaí is scríbhneoir ó Meiricéa
* 22 Bealtaine — George Best, peileadóir sacair (b. 2005)
* 3 Meitheamh — Eddie Holman, ceoltóir Meiriceánach
* 9 Meitheamh — Peter Kilfoyle, polaiteoir Briotanach
* 13 Meitheamh — Paul L. Modrich, bithcheimiceoir Meiriceánach
* 14 Meitheamh — Donald Trump, 45ú Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá
* 18 Meitheamh — Fabio Capello, imreoir sacair agus bainisteoir Iodálach
* 2 Iúil — Richard Axel, bitheolaí móilíneach Meiriceánach
* 5 Iúil — Gerardus 't Hooft, fisiceoir teoiriciúil Ísiltíreach
* 6 Iúil — George W. Bush, uachtarán SAM
* 6 Iúil — Sylvester Stallone, aisteoir Meiriceánach
* 11 Iúil — Ed Markey, polaiteoir Meiriceánach
* 12 Iúil — Robert Fisk, iriseoir Briotanach
* 13 Iúil — Cheech Marin, aisteoir Meiriceánach
* 15 Iúil — Linda Ronstadt, amhránaí Meiriceánach
* 19 Iúil — Ilie Năstase, imreoir leadóige Rómánach
* 20 Iúil — Brian Fleming, polaiteoir Éireannach
* 22 Iúil — Danny Glover, aisteoir Meiriceánach
* 22 Iúil — Mireille Mathieu, amhránaí Francach
* 24 Iúil — Gallagher, fuirseoir Meiriceánach
* 1 Lúnasa — Frank McLoughlin, polaiteoir Éireannach
* 13 Lúnasa — Janet Yellen, eacnamaí Meiriceánach
* 19 Lúnasa — Bill Clinton, uachtarán SAM
* 29 Lúnasa — Bob Beamon, lúthchleasaí Meiriceánach
* 5 Meán Fómhair — Freddie Mercury, amhránaí le banna Queen (b. 1991)
* 5 Meán Fómhair — Lily Brett, scríbhneoir Astrálach
* 15 Meán Fómhair — Tommy Lee Jones, aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 18 Meán Fómhair — Gailard Sartain, aisteoir Meiriceánach
* 20 Meán Fómhair — Finbarr Dwyer, ceoltóir Éireannach
* 4 Deireadh Fómhair — Susan Sarandon, aisteoir Meiriceánach
* 19 Deireadh Fómhair — Philip Pullman, údar Sasanach
* 20 Deireadh Fómhair — Elfriede Jelinek, scríbhneoir Ostarach
* 6 Samhain — Sally Field, ban-aisteoir Meiriceánach
* 24 Samhain — Ted Bundy, dúnmharfóir srathach Meiriceánach
* 1 Nollaig — Patrick Gallagher, polaiteoir Éireannach
* 2 Nollaig — Gianni Versace, dearthóir faisin Iodálach
* 8 Nollaig — Dan Neville, polaiteoir Éireannach
* 14 Nollaig — Antony Beevor, staraí cogaidh agus iarshaighdiúir Sasanach
* 14 Nollaig — Patty Duke, ban-aisteoir Meiriceánach
* 14 Nollaig — Stan Smith, imreoir leadóige Meiriceánach
* 16 Nollaig — Benny Andersson, ceoltóir Sualannach
* 17 Nollaig — Eugene Levy, aisteoir agus fuirseoir Ceanadach
* 18 Nollaig — Steven Spielberg, stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 22 Nollaig — Rodrigo Valdez, dornálaí Colómach
* 24 Nollaig — Jeff Sessions, polaiteoir agus dlíodóir Meiriceánach
* 27 Nollaig — Joe Kinnear, peileadóir agus bainisteoir sacair Éireannach
* 31 Nollaig — Cliff Richey, imreoir leadóige Meiriceánach
Básanna
* 3 Eanáir — William Joyce ("Lord Haw Haw"), craoltóir Naitsíoch (r. 1906)
* 19 Eanáir — Pádraic Ó Máille, polaiteoir Éireannach
* 21 Eanáir — James Crowley, polaiteoir Éireannach
* 5 Feabhra — George Arliss, aisteoir Sasanach
* 23 Márta — Francisco Largo Caballero, cearchumannaí Spáinneach (r. 1869)
* 23 Márta — Gilbert Newton Lewis, ceimiceoir fisiceach Meiriceánach
* 24 Márta — Alexander Alekhine, imreoir fichille Rúiseach-Francach
* 30 Márta — William Magennis, polaiteoir Éireannach
* 11 Aibreán — Jack Thompson, dornálaí Meiriceánach
* 20 Aibreán — Hanna Sheehy-Skeffington, shufraigéid agus náisiúnaí Éireannaigh
* 21 Aibreán — John Maynard Keynes, eacnamaí Briotanach
* 10 Meitheamh — Jack Johnson, dornálaí Meiriceánach
* 14 Meitheamh — John Logie Baird, ceannródaí teilifíse Albanach (r. 1888)
* 21 Iúil — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach
* 27 Iúil — Gertrude Stein, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1874)
* 5 Lúnasa — James Victory, polaiteoir Éireannach
* 13 Lúnasa — H. G. Wells, scríbhneoir Sasanach (r. 1866)
* 10 Meán Fómhair — Olivér Halassy, imreoir póló uisce
* 16 Meán Fómhair — James Hopwood Jeans, eolaí Sasanach (r. 1877)
* 15 Deireadh Fómhair — Hermann Göring, ceannaire míleatach Naitsíoch (r. 1893)
* 16 Deireadh Fómhair — Hans Frank, coirpeach cogaidh Gearmánach
* 7 Samhain — Willis Linn Jepson, luibheolaí Meiriceánach
* 15 Samhain — Gerhart Hauptmann, scríbhneoir Gearmánach (r. 1862)
* 30 Samhain — Seán Milroy, polaiteoir Éireannach
* 25 Nollaig — W. C. Fields, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
* Gan dáta – Robin Flower, scoláire Ceilteach Sasanach (r. 1881)
Teilifís
Scannáin
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Emily Greene Balch, John Mott
* Fisic - Percy Williams Bridgman
* Ceimic - James B. Sumner, John Howard Northrop, Wendell Meredith Stanley
* Leigheas - Hermann Joseph Muller
* Litríocht - Hermann Hesse
Scannáin
*12 Samhain - Song of the South
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 2004
Ba bliain bhisigh an bhliain 2004.
* Bliain Shíneach (22 Eanáir): Moncaí (猴)
Eachtraí
* 29 Márta - Chuir Poblacht na hÉireann cosc ar tobac a chaitheamh in láithreacha oibre.
* 1 Bealtaine - Leathnú an Aontais Eorpaigh: tháinig an Chipir, an Eastóin, an Laitvia, an Liotuáin, Málta, an Pholainn, an Phoblacht Sheiceach, an tSlóivéin, an tSlóvaic, agus an Ungáir isteach.
* 2 Samhain - Bhuaigh George W. Bush an toghchán uachtaránachta i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
* 26 Nollaig - Crith talún an-mhór in oirdheisceart na hÁise, a rinne a lán dochair sna réigiúin timpeall an Aigéin Indiagh. Cruthaíodh súnámaí an-láidir a bhuail an Téalainn, an India, Srí Lanca, Oileáin Mhaildíve, an Mhalaeisia, Maenmar, an Bhanglaidéis, Burma agus an Indinéis. Deirtear gur cailleadh 186,983 duine, móide níos mó ná 40,000 duine ar iarraidh.
mion|175px|2004: Osclaíodh Taipei 101, an foirgneamh ilstórach ab airde ag an am, in Taipei, sa Téaváin.
Breitheanna
* 10 Eanáir — Kaitlyn Maher, ban-aisteoir Meiriceánach
* 19 Feabhra — Millie Bobby Brown, ban-aisteoir Briotanach
* 8 Márta — Kit Connor, Aisteoir Sasanach
* 13 Márta — Coco Gauff, imreoir leadóige ó Mheiriceá
* 1 Bealtaine — Charli D'Amelio, damhsóir Meiriceánach
* 3 Deireadh Fómhair — Jennifer Gadirova, gleacaí ealaíonta Briotanach
Básanna
* 9 Eanáir — Norberto Bobbio, dlí-eolaí Iodálach
* 22 Eanáir — Ann Miller, ban-aisteoir agus damhsóir Meiriceánach
* 22 Eanáir — Islwyn Ffowc Elis, scríbhneoir agus polaiteoir Breatnach
* 5 Márta — Tom Leonard, polaiteoir Éireannach
* 9 Márta — Gearóid Mac Niocaill, scoláire Sasanach
* 1 Aibreán — Carrie Snodgress, ban-aisteoir Meiriceánach
* 7 Aibreán — Maureen Potter, ban-aisteoir Éireannach
* 8 Aibreán — Éinde Ó Callaráin, imreoir peil Ghaelach
* 5 Bealtaine — Paul Schuster, scríbhneoir Gearmáinise ón Rómáin
* 11 Bealtaine — Mick Doyle, imreoir rugbaí Éireannach
* 5 Meitheamh — Ronald W. Reagan, 40ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1981 go 1989
* 5 Meitheamh — Ronald W. Reagan, 93, 40ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1911)
* 10 Meitheamh — Ray Charles, amhránaí agus pianódóir Meiriceánach (r. 1930)
* 28 Meitheamh — Francis Crick, fisiceoir, bitheolaí móilíneach agus néareolaí Sasanach (r. 1916)
* 1 Iúil — Marlon Brando - aisteoir Meiriceánach (r. 1924)
* 18 Iúil — Eoin Mac Tighearnáin, staraí Éireannach
* 21 Iúil — Edward Lewis, bitheolaí Meiriceánach
* 3 Lúnasa — Henri Cartier-Bresson, 95, grianghrafadóir (r. 1908)
* 8 Lúnasa — Fay Wray, ban-aisteoir
* 13 Lúnasa — Julia Child, cócaire agus pearsantacht theilifíse (r. 1912)
* 14 Lúnasa — Czesław Miłosz, scríbhneoir aistí agus file liriciúil Polannach (r. 1911)
* 15 Lúnasa — Sune Bergström bithcheimicí Sualannach (r. 1916).
* 18 Lúnasa — Elmer Bernstein, cumadóir ceoil Meiriceánach (r. 1922)
* 30 Lúnasa — Fred Lawrence Whipple, réalteolaí Meiriceánach
* 21 Meán Fómhair — Georges Laplace, réamhstaraí agus iarmhúinteoir Francach (r. 1918)
* 26 Meán Fómhair — Johnny Báille, captaen báid Éireannach
* 5 Deireadh Fómhair — Maurice Wilkins, eolaí Nua-Shéalannach (r. 1916)
* 7 Deireadh Fómhair — Miki Matsubara, amhránaí agus cumadóir Seapánach
* 8 Deireadh Fómhair — Jacques Derrida, fealsamh Francach (r. 1930)
* 18 Deireadh Fómhair — Veerappan, coirpeach Indiach (r. 1952)
* 19 Deireadh Fómhair — Kenneth Iverson, ríomheolaí Ceanadach (r. 1920)
* 19 Deireadh Fómhair — Paul Nitze, státseirbhíseach Meiriceánach
* 28 Deireadh Fómhair — Jimmy McLarnin, dornálaí Ceanadach
* 11 Samhain — Iasar Arafat, polaiteoir Palaistíneach (r. 1929)
* 19 Samhain — John Vane, cógaseolaí Sasanach (r. 1927)
* 22 Samhain — Stephen Mallatratt, aisteoir agus scríbhneoir teilifíse agus drámaíochta Sasanach (r. 1947)
* 28 Samhain — Ted Russell, polaiteoir Éireannach
* 3 Nollaig — John Conlan, polaiteoir Éireannach
* 11 Nollaig — Mairead Fay Sheathach, béaloideasóir agus ceoleolaí Meiriceánach
* 28 Nollaig — Susan Sontag, scríbhneoir Meiriceánach
* 29 Nollaig — Julius Axelrod, bithcheimiceoir Meiriceánach
* Gan dáta — Veerappan, robálaí, fuadaitheoir, smuigléir agus dúnmharfóir Indiach (r. 1952)
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Wangari Maathai
* Fisic - David J. Gross, H. David Politzer, Frank Wilczek
* Ceimic - Aaron Ciechanover, Avram Hershko, Irwin Rose
* Leigheas - Linda B. Buck, Richard Axel
* Litríocht - Elfriede Jelinek
Scannáin
Teilifís
Tagairtí
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 17 Eanáir
Is é an 17 Eanáir an 17ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 348 lá fágtha sa bhliain nó 349 i mbliain bhisigh.
Féilte
*
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1504 — Pápa Pius V (b. 1752)
* 1600 — Pedro Calderón de la Barca, drámadóir Spáinneach (b. 1681)
* 1706 — Benjamin Franklin, Aithreacha Bunaithe na Stát Aontaithe (b. 1790)
* 1820 — Anne Brontë, Scríbhneoir Sasanach (b. 1849)
* 1860 — Dubhghlas de hÍde, céad Uachtarán na hÉireann (b.1949)
* 1863 — David Lloyd George, polaiteoir Briotanach (b.1945)
* 1868 — Louis Couturat, loighceoir, matamaiticeoir, fealsamh, agus teangeolaí Francach (b. 1914)
* 1878 — Philadelphia Jack O'Brien, dornálaí Meiriceánach (b. 1878)
* 1879 — Máire Ní Chinnéide, riarthóir CLG (b. 1967)
* 1899 — Al Capone, drongadóir Iodál-Meiriceánach (b.1947)
* 1908 — Cus D'Amato, traenálaí dornálaíochta Meiriceánach (b. 1985)
* 1912 — J. E. Caerwyn Williams, scoláire Breatnach (b. 1999)
* 1922 — Betty White, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1922 — Konon Molody, oifigeach faisnéise Sóivéadach (b. 1970)
* 1927 — Eartha Kitt, amhránaí Meiriceánach (b. 2008)
* 1927 — Thomas Anthony Dooley III, dochtúir Meiriceánach (b. 1961)
* 1931 — James Earl Jones, aisteoir Meiriceánach (b. 2024)
* 1932 — Jackie Henderson, imreoir sacair Albanach (b. 2005)
* 1942 — Muhammad Ali, dornálaí Meiriceánach (b. 2016)
* 1948 — Davíð Oddsson, polaiteoir Íoslannach
* 1952 — Ryūichi Sakamoto, ceoltóir Seapánach (b. 2023)
* 1953 — Kevin Canty, úrscéalaí agus gearrscéalaí
* 1956 — Damian Green, polaiteoir Briotanach
* 1957 — Colm Burke, polaiteoir Éireannach
* 1962 — Jim Carrey, fuirseoir agus aisteoir Ceanadach
* 1964 — Buddy McGirt, dornálaí Meiriceánach
* 1964 — Michelle Fairley, ban-aisteoir Éireannach
* 1964 — Michelle Obama, dlíodóir Meiriceánach
* 1969 — Naveen Andrews, aisteoir
* 1969 — Tiësto, dioscmharcach
* 1980 — Zooey Deschanel, aisteoir Meiriceánach
* 1983 — Christopher Stalford, polaiteoir as Béal Feirste (b. 2022)
* 1988 — Albert Ramos, imreoir leadóige
* 1990 — Nicola Evans, imreoir haca Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1276 — Pápa Gréagóir X, Pápa ó 1271 go 1276 (r. 1210)
* 1468 — Skanderbeg, uasal agus ceannaire míleata Albánach (r. 1405)
* 1705 — John Ray, luibheolaí Briotanach (r. 1627)
* 1866 — George Petrie, ealaíontóir Éireannach (r. 1790)
* 1881 — Humphrey Lloyd, fisiceoir turgnamhach Éireannach (r. 1800)
* 1893 — Rutherford B. Hayes, 70, 19ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r.1822)
* 1911 — Francis Galton, antraipeolaí (r.1822)
* 1936 — Pádraig Ó hÉigeartaigh, file Éireannach (r. 1871)
* 1951 — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach (r. 1883)
* 1977 — Gary Gilmore, dúnmharfóir Meiriceánach (r. 1940)
* 1979 — Peter Butterworth, aisteoir Sasanach (r. 1919)
* 1997 — Clyde Tombaugh, réalteolaí Meiriceánach (r. 1906)
* 2002 — Camilo José Cela, úrscéalaí Spáinneach (r 1916)
* 2008 — Bobby Fischer, sármháistir fichille (r.1943)
* 2010 — Jyoti Basu, polaiteoir Indiach (r. 1914)
* 2018 — Simon Shelton, aisteoir Briotanach (r. 1966)
* 2019 — Mary Oliver, file Meiriceánach (r. 1935)
* 2019 — Windsor Davies, aisteoir Briotanach (r. 1930)
Tarluithe eile
* 1929 - Taispeánadh an chéad cartún de chuid Popeye the Sailor Man.
0117
Eanáir, 17
|
[Wikipedia:ga] Tánaiste
Is é an Tánaiste leascheannaire rialtais na hÉireann, nó an tOireachtas mar a thugtar air. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann, an teach ísle san Oireachtas. Ceaptar an Tánaiste ag Uachtarán na hÉireann, tar éis ainmníocht ón Taoiseach. D'fheidhmeodh an Tánaiste thar ceann an Taoisigh dá bhfaigheadh seisean bás nó dá gcuirfí ó chumas é, go dtí go gceapfaí Taoiseach nua.
Téarma
Tá bunús an nóis le fáil i seanchóras na nGael. Bhíodh Tánaiste ainmnithe ag Taoisigh chun a n-áit a ghlacadh dá marófaí iad nó dá dtarlódh rud ar bith a chuirfeadh cosc orthu a ndualgais a chomhlíonadh. Sa dóigh sin bhíothas ag súil nach mbeadh achrann nuair a bheadh comharba le piocadh. D'imigh an focal isteach sa Bhéarla sna 1530dí mar tanist a raibh an chiall "comharba tofa Taoisigh Ghaelaigh" leis. An chiall liteartha a bhí leis roimhe seo ná "comhthreomhar, sa dara háit", ón tSeanGhaeilge tanaise "comharba roghnaithe". "An té a bhfuiltear ag feitheamh leis' is bunchiall don fhocal ó tani-hessio na Ceiltise.
Stair
Cruthaíodh an oifig seo i 1937, in áit oifig an Leas-Uachtarán na hArd-Chomhairle a bhí ann i ré an Saorstát. Bunaíodh an oifig mar pháirt den bhunreacht nua Bunreacht na hÉireann. Ba é Seán T. Ó Ceallaigh, ó Fhianna Fáil, an chéad Tánaiste ar 29 Nollaig, 1937. Sa lá atá inniu ann, is coitianta go bhfaigheann ceannaire an dara páirtí is mó sa comhrialtas an post tábhachtach seo.
Liosta Tánaistí
Bhí trí théarma san oifig ag Seán F. Lemass (Fianna Fáil) agus Risteard Mac An Earraigh (Lucht Oibre). Bhí dhá théarma ag Liam Ó Neachtain (Lucht Oibre), agus téarma amháin ag na daoine eile.
|
[Wikipedia:ga] Uachtarán na hÉireann
Is é ceann stáit na hÉireann an tUachtarán. Bunaíodh an post seo le Bunreacht na bliana 1937 nuair a cuireadh post an Ghobharnóra, a bhí ina ionadaí ag Rí Shasana in Éirinn agus í ina ballstát de Chomhlathas na Breataine, ar ceal.
Is beag cumhachta atá ag an Uachtarán i ndáiríre ach amháin i gcás go bhfuil amhras air nó uirthi faoi dhlíthe a reachtaíonn an Dáil. Is í Catherine Connolly an tUachtarán reatha.
Toghadh
De réir Airteagal 12 de Bhunreacht na hÉireann tá tosach ag an Uachtarán ar gach uile dhuine sa Stát, 'agus ní foláir dó na cumhachtaí agus na feidhmeanna a bheirtear don Uachtarán leis an mBunreacht seo agus le dlí a oibriú agus a chomhlíonadh'. Toghthar an tUachtarán trí vóta díreach an phobail ar mhodh an Aonvóta Inaistrithe agus ceart ag gach saoránach de chuid na hÉireann vótáil sa toghchán. Tréimhse seacht mbliana a chaitheann Uachtarán in oifig, agus is féidir é a atoghadh ar feadh tréimhse amháin eile de sheacht mbliana. Cónaíonn an tUachtarán in Áras an Uachtaráin i bPáirc an Fhionnuisce, Baile Átha Cliath.
thumb|Áras an Uachtaráin.
Dualgais
Is é Uachtarán na hÉireann atá in Cheann Stáit ar an tír agus is é nó í a bhíonn mar ionadaí ag pobal na tíre sa mbaile agus thar sáile i ról deasghnách. Is é an t-uachtarán freisin an t-ardcheannasaí ar Óglaigh na hÉireann.
Cuireann an tUachtarán fáilte oifigiúil roimh cheannairí stáit eile in Áras an Uachtaráin agus tugann sé faoi thurais stáit go tíortha eile.
Tá sé d’údarás ag an Uachtarán glacadh leis nó diúltú d’aon bhille a nglacann Dáil agus Seanad Éireann leo. Bíonn comhairle ar fáil ag an Uachtarán ón gComhairle Stáit agus is féidir leis bille a chur faoi bhráid na Cúirte Uachtaraí má bhíonn aon amhras ann go sáraíonn an bille Bunreacht na hÉireann.
Fágann an t-údarás sin nach féidir le haon reachtaíocht a bheith ina dlí sa tír seo go dtí go gcuireann an tUachtarán reatha a ainm leis go foirmeálta.
Go foirmeálta, is é an tUachtarán freisin a cheapann an rialtas, ceapann sé an Taoiseach atá ainmnithe ag an Dáil agus ina dhiaidh sin na hairí a bhíonn ainmnithe ag an Taoiseach.
Tá sé d’údarás ag an Uachtarán iarratas a dhéanamh le hóráid náisiúnta a dhéanamh le Dáil agus Seanad Éireann ar ábhair a bheadh ar mhaithe le leas an phobail.
Coimisiún an Uachtaráin
I gcás go mbíonn an tUachtarán as láthair, ar míthreoir, éagtha, éirithe as oifig nó curtha as oifig nó má theipeann air feidhmeanna a oifige a chomhlíonadh, déantar foráil sa Bhunreacht go ndéanfaidh Coimisiún cumhachtaí agus feidhmeanna an Uachtaráin a chomhlíonadh.
Stair
I bhfianaise chúrsaí i dtíortha eile sna 1930idí, bhíothas ag déanamh imní gur seift í an uachtaránacht chun ansmacht a gabháil ar an Stáit, ach dearadh é mar ról a bhfuil tábhacht morálta agus cultúrtha aice, ach beagán cumhachta.
Ba é Dubhghlas de hÍde, a toghadh gan iomaíocht, an chéad Uachtarán i 1938. D'athraigh nádúr na hoifige sa 21ú haois. Ghlac idir Mary Robinson agus Mary McAleese seasamh láidir faoi cheisteanna polaitiúla áirithe agus iad in oifig. Lean Michael D leis an nós sin, ach é níos láidre, níos cinnte agus i bhfad níos mó ar an eite chlé.
Go dtí gur toghadh Mary Robinson mar Uachtarán i 1990 agus cé is moite de Dhubhghlas de hÍde, ba le hiarrthóirí Fhianna Fáil ról an Uachtaráin. Chaith Eamon de Valera, Seán T. Ó Ceallaigh, Pádraig Ó hIrighile, Máire Mhic Ghiolla Íosa agus Michael D Higgins dhá thréimhse san Áras. Iarrthóirí de chuid an Lucht Oibre (Mary Robinson agus Michael D) a toghadh an dá uair nár roghnaigh an pobal iarrthóirí Fhianna Fáil.
Tá ról an Uachtaráin athraithe ó bhonn ó toghadh Michael D in 2011. Airíonn pobal na tíre anois go bhfuil nasc acu leis an té atá tofa mar cheannasaí ar ár dtír mar thoradh ar an gcaoi ar thug seisean faoin ról. Ní raibh leisce air rud a rá faoi pé géarchéim a bhí ag crá na tíre ag aon am ar leith – géarchéim eacnamaíochta, inimirce, easpa tithíochta, ár sa Mheánoirthear. Cé go raibh roinnt saineolaithe den tuairim gur sháraigh sé cumhachtaí na huachtaránachta, dhún polaiteoirí a gcuid súl ar an mbaol sin mar gur thuig siad go mbíodh sé ag caint ar son phobal na tíre go minic.
Bhí an bheirt bhan a toghadh mar uachtaráin sna 1990idí (Mary Robinson agus Máire Mhic Ghiolla Íosa) luaite le gairmeacha eile seachas an pholaitíocht den chuid is mó (cé gur chaith Mary Robinson seal sa Seanad).
Níor toghadh iarrthóir de chuid Fhine Gael ina uachtarán ar an tír riamh cheana.
Cáineadh
Post gan rath agus gan tairbhe a thugann Michael O’Leary ar an uachtaránacht go rialta. Níl aon tábhacht leis an bpost agus cur amú airgid atá ann, dar leis.
Léitheoireacht bhreise
* Eoin, Eithne Nic. (2010). Uachtaráin na hÉireann. LeabhairCOMHAR. ISBN 9780955721724.
* The Lives and Times of the Presidents of Ireland, le Kevin Kenna (Liffey Press)
Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
Tagairtí
Catagóir:Uachtaránacht na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] Ceol
thumb|Nótáil ceoil Pyotr Ilyich Tchaikovsky - coinséartó bpianóIs éard atá i gceist le ceol ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: séis, armóin, agus rithim. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá fuaimniú, a chuimsíonn dinimic, míriú is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.
Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine.
Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le nótaí ceolmhara) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin séis, agus déanann toin seinnte go comhuaineach cordaí agus armóin. Tá fuaimeanna gan airde déanta le cnagadh go minic. Is í an rithim eagrú tomhaiste na gcodanna sin.
Stair an cheoil
Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra.
Scríobh
Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar nodaireacht cheolra ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (tobchumadh).
mion
Léiriú
Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag ceoltóir amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar ghrúpa ceoil, ar nós roc-bhanna nó ceolfhoirne. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an raidió nó an teilifís, nó fiú an Idirlíon, cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an ngiotár nó ar an bpianó mar chéad-uirlis.
Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é Ludwig van Beethoven an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í Evelyn Glennie (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) .
Oideachas
Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í ceoleolaíocht réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, teoiric cheoil agus stair cheoil san áireamh.
Uirlisí
thumb|An fhidil
Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh!
Seánraí
Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann.
Féach freisin
* Pop-cheol
* Ragcheol
* Snagcheol
* Na Gormacha
* Rithim agus Gormacha
* Rac-cheol
* Ceol Tíre
* Reigé
* Punc-rac
* Miotal Trom
* Ceol damhsa leictreonach
* Dioscó
* Anamcheol
* Rapcheol
* Ceol Traidisiúnta
Tagairtí
*
Catagóir:Míndána
|
[Wikipedia:ga] An Iaráic
Tír sa Mheánoirthear agus in iardheisceart na hÁise í Poblacht na hIaráice. Tá sí ag críocha aici leis an Araib Shádach agus le Cuáit ó theas, leis an Tuirc ó thuaidh, leis an Siria san iarthuaisceart, leis an Iordáin san iarthar, agus leis an Iaráin san oirthear. Thugtaí an Mheaspatáim ar an dúiche seo.
thumb|left|Léarscáil
Stair
Ba i réigiún na Measapatáime, idir an Eofrait agus an Tígris, a cuireadh tús le roinnt de na sibhialtachtaí is ársa ar domhan, na Suiméaraigh, na Bablóinigh agus na hAsaírigh. Tar éis a bheith faoi cheannas na Peirse ar feadh i bhfad, ghabh na hArabaigh seilbh ar an réigiún sa bhliain 656, agus aistríodh an Chailifeacht go dtí an chathair nua í mBagdad sa bhliain 762 (in aice leis an Bhablóin ársa). Bhí Bagdad ina príomhchathair don domhan Arabach ar feadh na gcéadta bliain go dtí gur chuir an Impireacht Otamánach an ceantar faoi chois sa bhliain 1534.
Cogadh Iaráin - Iaráic
Ar an 22 Meán Fómhair 1980, bhris cogadh amach idir an Iaráin agus an Iaráic. Rinne Saddam Hussein ionradh ar an Iaráin.
Maraíodh 1,000,000 ar an dá thaobh.
Chuir na Náisiún Aontaithe deireadh leis an doirteadh fola sa bhliain 1988.
Cogadh na Murascaille
Ar an 2 Lúnasa 1990 nuair a thug Saddam Hussein an t-ordú ionsaí a dhéanamh ar Chuáit.
Thosaigh an Cogadh na Murascaille dá bharr Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an 28 Feabhra 1991, ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Agus iad ag teitheadh ó Chuáit, dhóigh na hIarácaigh a lán de na tobair ola atá go flúirseach sa tír seo.
Cogadh na hIaráice
Ar an 19 Márta 2003 chuir an chomhghuáillíocht tús leis an gcogadh in aghaidh na hIaráice. Chuaigh Tony Blair agus George W. Bush glan i gcoinne na tuairime a bhí ag na Náisiúin Aontaithe gur cheart fanacht níos faide agus nár cheart ionsaí a dhéanamh ar an Iaráic de bharr na tubaiste a d’fhéadfadh tarlú.
Is iomaí tuairim fós faoi cad chuige a rinne siad é, agus cé atá freagrach as an gcinneadh tubaisteach sin.
Cogadh cathartha
I mí Aibreáin 2010, chuir WikiLeaks físeán d'eachtra a tharla sa bhliain 2007 inar mharaigh fórsaí SAM sibhialtaigh hIaráice agus iriseoirí, ar a dtugtar Collateral Murder.
mion|Feabhra, 1991: Chuir fórsaí míleata Saddam Hussein olacheantair Chuáit le tine.|clé
Tagairtí
*
I
|
[Wikipedia:ga] Stair iarnróid na hÉireann
Tháinig na hiarnróid go luath go hÉireann, de bharr tionchar na Breataine in Éirinn ag an am. Sin an tír inar thosaigh an chéad iarnród ar domhan i 1825. Níos lú ná deich mbliana ina dhiaidh sin, d'oscail an chéad iarnród in Éirinn i 1834. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan in Éirinn, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí ar an oileán. Tá níos lú ná leath den mhéad sin ann inniu, le easpa mór iarnróid in aice na teorann idir an Tuaisceart agus an Phoblacht.
thumb|280px|Iarnród aonráille|Traein aonráille i gContae Chiarraí
Tógáil na príomhlínte
I 1834, osclaíodh an chéad iarnród in Éirinn, an "Dublin & Kingstown Railway" (D&KR) idir Baile Átha Cliath agus Dún Laoghaire (mar a thugtar inniu air).
Sa tuaisceart a cuireadh tús leis an gcéad scéim eile, an "Ulster Railway" (UR). Bhí sé ar intinn ag an gcomhlacht seo Béal Feirste a cheangal le hArd Mhacha. Bhí traenacha acusan idir Béal Feirste agus Phort an Dúnáin nuair a tosaíodh bealach eile sa deisceart.
In 1844, cuireadh tús le seirbhís nua ó Bhaile Átha Cliath go Droichead Átha ("Dublin & Drogheda Railway", D&DR). Bhí conspóid ag an am seo faoin mbealach ó Bhaile Átha Cliath go Béal Feirste. Sa tuaisceart bhí fonn bealach intíre a thógáil, ach sa deisceart bhí sé ar intinn ag na comhlachtaí bealach cois farraige a dhéanamh, chun ceangal a dhéanamh le Dún Dealgan.
Bhí difríocht freisin faoi leithead na bearnan idir ráillí an iarnróid; bhí sé troighe, dhá orlach ag an UR, cúig troighe, dhá orlach ag an D&DR, agus ceithre troighe, ocht n-orlaí go leith ag an D&KR. Sa deireadh, shocraigh coimisiún ar chaighdeán nua, cúig troighe trí horlaí, nó 1600 mm, mar atá inniu againn. Ag an am sin, áfach, b'ait an socrú é, mar ní raibh aon chomhlacht ag úsáid an tomhais sin. Fiú amháin inniu, níl ach tír nó dhó ag úsáid an chaighdeáin seo! Bhí costas mór ar an UR leis an aistriú.
Ag an am sin, ag tosach an Ghorta Mhóir, cuireadh tús le ceann de na hiarnróid is tábhachtaí in Éirinn, an "Great Southern & Western Railway" (GS&WR) idir Baile Átha Cliath agus Corcaigh. Ar dtús, osclaíodh iarnród go Ceatharlach. An bhliain dár gcionn, bhí Tiobraid Árann sroichte acu, ag ceangal le hiarnród nua eile, an "Waterford & Limerick". Cuireadh tús freisin le hiarnród nua go dtí an tIarthar, leis an "Midland Great Western Railway" ag oscailt bealach idir Baile Átha Cliath agus an Muileann gCearr.
Faoin am sin, bhí an t-iarnród sa tuaisceart ceangailte le hArd Mhacha. Bhí iarnród eile chomh maith, an "Dublin & Belfast Junction Railway" (D&BJR) ó thuaisceart Dhroichead Átha agus trí Dhún Dealgan. Bhí siad le ceangail leis an UR ag Port an Dúnáin.
I míle ocht gcéad daichead a naoi d'oscail an GS&WR an tseirbhís go Magh Ealla Lá Fhéile Pádraig. Sa mbliain chéanna, tháinig an t-iarnród go Corcaigh.
Dhá bhliain ina dhiaidh sin, osclaíodh an MGWR idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh. Ina dhiaidh sin, d'oscail siad iarnród eile go Sligeach.
Cruthaíodh a lán iarnród eile timpeall na tíre. Bhí a gcórais féin ag contaetha Chorcaí, Dún na nGall, an Chlár - chomh maith le roinnt iarnród i gContae Chiarraí agus cois teorann. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí san oileán.
I rith na dTrioblóidí
I 1922, cruthaíodh Saorstát Éireann. Níor tháinig trioblóidí móra ar na hiarnróid leis na héirithe amach roimhe sin. Ach i rith an Chogaidh Cathartha, rinneadh damáiste mór do na hiarnród. Scriosadh an droichead mór ag Magh Ealla.
Cuireadh le chéile na comhlachtaí a bhí sa Stát, ag cruthú "Great Southern Railways" i 1925.
I rith an Dara Chogaidh Dhomhanda, bhí deacrachtaí móra ag na hiarnróid in Éirinn. Bhí an tír neodrach sa cogadh, agus mar sin, ní raibh gual sa bhreis ag an mBreatain d'Éireann. Dá bhrí sin, cuireadh as seirbhís a lán traenacha sa tír seo, agus dúnadh seirbhísí áirithe ar feadh cúpla bliain, nó ar fad.
Tar éis an chogaidh, bhí eacnamaíocht na tíre seo go holc. Ní raibh airgead ann do na hiarnród, bhí na traenacha an-sean agus bhí easpa cothaithe ann freisin. Ní raibh go leor paisinéirí, nó bhí siad ag fágáil na tíre seo go hiomlán. Bhí trácht lasta ag laghdú. Ag an am céanna, bhí níos mó tráchta ag aistriú go dtí na bóithre.
thumb|280px|Na bpríomh-líonraí inniu
Dúnadh i ndiaidh dúnadh
I 1940 a cúig cruthaíodh Córas Iompair Éireann (CIÉ). Fuair siad seacht milliún punt, go leor chun an córas a choimeád ar oscailt. Bhí siad ábalta traenacha díosail nua a cheannach. Tháinig na céad "railcars" nua i 1951, agus na céad cinn de ceád traenacha díosail ceithre bliana ina dhiaidh sin.
In ainneoin na bhfeithicil nua seo, dúnadh cuid mór de na hiarnróid i rithna gcaogaidí. Cuireadh deireadh le seirbhísí in iarthar Chorcaí, iarthar an Chláir, Contae Dhún na nGall agus ina lán iarnróid beaga timpeall na tíre.
Sa Tuaisceart, bhí údarás nua ann, an "Ulster Transport Authority" a tháinig i 1948. I gcaitheamh dhá bhliain dhún siad córas mór iarnróid i gContae an Dúin. I 1957, cuireadh deireadh le seirbhísí a bhí ag rith trasna na teorann idir an Tuaisceart agus an Phoblacht. Ní raibh rogha ag CIÉ ansin ach fuíoll na mbealaí sin sa Phoblacht a dhúnadh. Sa chaoi seo, chaill réigiún na teorann gach nasc leis na hiarnróid sa Tuaisceart agus sa Deisceart.
An bhliain i ndiaidh na scriosa seo, briseadh suas an "Great Northern Railway" (a bhí saothrú na bealaí idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste) idir an UTA sa tuaisceart agus CIÉ sa deisceart.
Ní raibh an UTA nó an rialtas sa Tuaisceart sásta le himeacht bealaí na teorann. I 1965, dhún siad an chuid is mó den iarnród sa tuaisceart. Ní raibh fágtha ach an bealach go Baile Átha Cliath, ceann amháin go Doire agus dhá líne bheag go Latharna agus Beannchar.
Tréimhse mall
I rith na seachtóidí agus na hochtóidí níor caitheadh mórán airgid ar na hiarnróid, ach amháin ar an DART. Ní raibh na traenacha róshean, agus de bharr dúnadh na líne beaga, bhí go leor traenacha ann do na seirbhísí. Ach arís, mar a tharla sna daichidí bhí easpa cothaithe, bhí na seirbhísí mall agus gan cháilíocht.
Rud iontach don príomhchathair ag an am sin a bhí sa DART ("Dublin Area Rapid Transit"). Cuireadh tús le seirbhísí maithe le traenacha leictreacha nua ar an líne tuaisceart/deisceart isteach sa chathair. Bhí sé ar intinn seirbhísí eile a thosnú go dtí iarthuaisceart agus iardheisceart na cathrach, ach ní raibh an airgead ag an rialtas é seo a dhéanamh. Ní raibh airgead acu traenacha breise a cheannach, fiú amháin nuair a d'éirigh go maith leis an tseirbhís.
Sa tréimhse seo, níor tháinig aon fheabhsú ar chaighdeán na línte timpeall na tíre, agus bhí caighdeán an-olc acu, fiú amháin contúirteach ag deireadh na hochtóidí. Cheannaigh an rialtas roinnt carráistí do na seirbhísí idirchathrach sa tréimhse seo chomh maith, ach go dtí seo, is iad seo na cinn is nua sa tír seachas ar an bealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Scoilt an stát CIÉ, ionnas go raibh dhá chomhlacht nua iompair náisiúnta, Bus Éireann agus Iarnród Éireann (IÉ) anois sa tír.
Athbheocháint na niarnród
thumb|280px|Inneall gluaiste díosail (CIE) 2007
Sna nóchaidí tháinig athrú mór ar eacnamaíocht na tíre. Bhí deis ag an rialtas feabhsú mór a dhéanamh ar na hiarnróid. Ceannaíodh 34 traein nua ó "General Motors" sna Stáit Aontaithe - bhí ceithre chinn do Northern Ireland Railways agus na cinn eile i gcomhair Iarnród Éireann. Tháinig carráistí nua i gcomhair na seirbhíse "Enterprise" idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste chomh maith. Cuireadh ráillí nua síos chomh maith; níor chríochnaigh an scéim seo, a thosaigh i lár na nóchaidí go dtí an bhliain seo.
Cuireadh tús chomh maith lena lán seirbhísí nua ón bpríomhchathair go dtí imeall an réigiúin, mar shampla, go Cill Dara agus go Droichead Átha. Baineadh úsáid as "railcars" nua, mar a thugtar orthu. Tá na "railcars" seo fós á gceannach ag IÉ; fuair siad ochtú cinn nua an bhliain seo. Cuireadh i seirbhís a lán carráistí DART nua freisin ó thosach na mílaoise.
Sa Tuaisceart chomh maith, tá "railcars" nua á bhfáil acu, agus rinneadh feabhsú ar chaighdeán a gcuid línte. Tá a lán deacrachtaí ann fós áfach; tá caighdeán an-íseal ar chuid den líne go Doire, ar an líne aduaidh ó Chúil Raithin. Tá uimhir na bpaisinéir ar an tseirbhís lag seo an-íseal chomh maith, agus dá bhrí sin níl todhchaí na bealaí seo cinnte.
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] An Bheilg
Is tír í an Bheilg (Ísiltíris: België, Fraincis: Belgique, Gearmáinis: Belgien) atá suite in Iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an Ísiltír, an nGearmáin, Lucsamburg, an bhFrainc, agus tá cósta aici ar an Muir Thuaidh.
Tá sí ag crosbhóthar cultúrtha idir an Eoraip Ghearmánach (le cainteoirí na hOllainnise sa tuaisceart, Flóndras) agus an Eoraip Rómánsach (le cainteoirí na Fraincise, An Vallúin), agus tá tionchar aige sin ar chastacht a cuid institiúidí agus a cuid staire polaitiúla.
Trí theanga oifigiúil atá sa Bheilg: An Ísiltíris (tuairim is 60%), an Fhraincis (tuairim is 40%), agus an Ghearmáinis (níos lú ná 1%).
Is ballstát den Aontas Eorpach í an Bheilg.
Stair
Eascraíonn ainm na tíre as treabh darbh ainm na Belgae, Ceiltigh a chónaigh i dtuaisceart na Gaille agus a cuireadh faoi smacht na Róimhe ag an Impire Iúl Caesar sa bhliain 56RC. Tháinig treibheanna Gearmánacha isteach sa chuid sin den Eoraip tar éis d'impireacht na Róimhe titim as a chéile agus tháinig ríochtaí nua chun cinn. Bhí flaitheas ag ríthe éagsúla de chuid na nGearmánach agus na bhFrancach ar limistéir na Beilge sna meánaoiseanna, agus tháinig an Phléimeannais, an Bhrabantais agus an Liombuirgis (canúintí de chuid na hÍsiltírise) chun cinn mar phríomhtheangacha labhartha i dtuaisceart an réigiúin seo i dtuaisceart na hEorpa agus ar an taobh eile teanga Picard agus an Vallúinis (teangacha de chuid na dteangacha Rómánsacha) i ndeisceart an réigiúin seo. Rinneadh Críostaithe de mhuintir na tíre ag manaigh Éireannacha a bhunaigh misin ann.
mion|250px|clé|Cloigtheach Brugge
Bhí an Bheilg faoi smacht ag tíortha éagsúla, ag an bhFrainc agus ag an Ísiltír go háirithe, agus ag an Spáinn go dtí gur tharla an tAthrú Creidimh agus bunú Phoblacht na hOllaine. Nuair a ghnóthaigh na cúigí sa tuaisceart a neamhspleáchas i riocht an Ísiltír (an Ollainn) bhí an Bheilg faoi smacht na hOstaire ar feadh tamaill go dtí gur ghabh fórsaí impiriúla Napoleon seilbh uirthi ar feadh cúpla bliain. Aontaíodh an Bheilg leis an Ísiltír nuair a bhí cogadh Napoleon thart, ach bhain sí a neamhspleáchas amach in 1830 nuair a bhris réabhlóid amach sa tír. Ach fós cloistear an logainm: Ísiltír na Spáine.
Tháinig cumhachtaí móra na hEorpa le chéile chun Prionsa Leopolt ón mBaváir a inshealbhú mar Rí Leopold I (tairgeadh ríocht na Gréige dó roimhe sin ach dhiúltaigh sé é). Rinne an Ísiltír ionradh ar an mBeilg i 1831 agus bhí cogadh idir an dá thír go dtí gur aithin an Ísiltír neamhspleáchas na Beilge sa bhliain 1839.
De thoradh Chomhdháil Berlin 1885 ghlac an Bheilg páirt i gcoilíniú na hAfraice, agus ghabh seilbh ar sciar ollmhór talún in abhantrach an Chongó. Fearann pearsanta dá chuid féin a bhí sa choilíneacht seo don rí Leopold II agus ba mhór an scanall an drochíde a tugadh do dhúchasaigh na tíre. Bhí an-tóir ar rubar agus úsáideadh imeaglú, céasadh, dúnmharú agus leonadh chun sclábhaithe a dhéanamh de mhuintir na tíre. Bhí an-bhaint ag an tírghráthóir Éireannach, Ruairí Mac Easmainn, le nochtú an drochíde seo agus mar gheall ar an mbrú idirnáisiúnta a d'eascair as a chuid tuairiscí, b'éigean don Rí an choilíneacht a chur i lámha an stáit.
Rinne an Ghearmáin ionradh ar an mBeilg i 1914 agus i 1940 in ainneoin gur fhógair an tír a neodracht sna haighnis idir mhórchumhachtaí na hEorpa. Cuireadh deireadh le polasaí na neodrachta tar éis an Dara Chogaidh Dhomhanda agus chuaigh an Bheilg isteach i NATO (Conradh an Atlantaigh Thuaidh). Bhí sí ar cheann de bhaill bunaidh Chomhphobail Eacnamaíoch na hEorpa.
Le céad bliain anuas tá deighilt mhór idir phobail na Fraincise agus na Pléimeanaise sa Bheilg, agus is minic go mbítear ag tuar go dtitfidh an tír as a chéile.
Comhphobal agus Réigiúin
Tá an rialtas cónaidhme bunaithe ar na réigiúin agus a theangacha:
# An Rialtas Cónaidhmeach, sa Bhruiséil
# Trí réigiún: Réigiún Fhlóndras (tá cúig chúige ann), Réigiún na Vallúine (cúig chúige) agus Réigiún na Bruiséile.
# Trí chomhphobal bunaithe ar na teangacha:
:* Vlaamse Gemeenschap do lucht labhartha na hOllainnise
:* Communauté française do lucht na Fraincise
:* Deutschsprachige Gemeinschaft do lucht na Gearmáinise
Eacnamaíocht
Úsáidtear an euro mar airgeadra sa Bheilg. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Beilge an 37ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 25ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 25ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an mBeilg, é ar $46,301 don chónaitheach.
Dar le hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Bheilg an 16ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an naoú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Bheilg an 16ú tír is sona, as 156 thír.
I Mí na Márta 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 5.7%, an 17ú leibhéal is fearr san Aontas Eorpach.
Nasc seachtrach
* Europa.eu - Eolas faoin Bheilg as Gaeilge
Tagairtí
Bheilg, An
B
|
[Wikipedia:ga] An Chipir
Is stát oileánda í an Chipir (i nGréigis: Κύπρος, rómhánaithe: Kýpros; i dTuircis: Kıbrıs) nó Poblacht na Cipire go hoifigiúil (i nGréigis: Κυπριακή Δημοκρατία, rómhánaithe: Kypriakí Dimokratía; i dTuircis: Kıbrıs Cumhuriyeti), atá suite in oirthear na Mheánmhara. Is í an t-oileán is mó de réir daonra agus an tríú hoileán is mó de réir achair sa Mheánmhuir. Tá sí suite laisteas den Tuirc, laistiar den tSiria agus den Liobáin, taobh thiar thuaidh d’Iosrael agus den Phalaistín, lastuaidh den Éigipt, agus taobh thoir theas den Ghréig. Is í an Leafcóis, nó an Níocóis, phríomhchathair na Cipire. Is ballstát den Aontas Eorpach í agus úsáidtear an euro.
Féach Freisin
An Chipir Thuaidh
An Mheánmhuir
Tagairtí
Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach
C
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Oileáin sa Mheánmhuir
|
[Wikipedia:ga] An Danmhairg
Is í an Danmhairg (Danmhairgis: Danmark) an tír Nordach is lú. Tá sí suite i gCríoch Lochlann, i dtuaisceart na hEorpa, idir an Mhuir Bhailt agus an Mhuir Thuaidh, ar leithinis agus ar mhórán oileáin. Tá sí lastuaidh ón Ghearmáin agus ón bPolainn, siar ó dheas ón tSualainn agus ó dheas ón Iorua.
Ina theannta sin, tá na Graonlainne agus Oileán Fháró faoi fhlaitheas Danmhargach, cé go bhfuil rialtas dúchais acu.
Is ball den Aontas Eorpach í an Danmhairg.
Ba é Hans Christian Andersen an scríbhneoir ba cháiliúla de chuid na Danmhairge.
Contaetha
Tá an tír roinnte ina sé chontae déag:
# Cóbanhávan (København)
# Frederiksberg
# Contae Chóbanhávan (København)
# Frederiksborg
# Roskilde
# Iarthar na Séalainne (Vestsjælland)
# Storstrøm
# Funen (Fyn)
# Deisceart na hIútlainne (Sønderjylland)
# Ribe
# Vejle
# Ringkjøbing
# Viborg
# Tuaisceart na Iútlainne (Nordjylland)
# Aarhus (Århus)
# Bornholm
Teangacha
: Príomhalt: Teangacha na Danmhairge
An Danmhairg
Is í Danmhairgis an teanga oifigiúil sa Danmhairg ach tá 86% den daonra ábalta Béarla a labhairt. Is í Gearmáinis an dara teanga iasachta is mó sa Danmhairg agus 47% den daonra ábalta í a labhairt. Tá 13% den daonra ábalta Sualainnis a labhairt.
An Ghraonlainnis
Tá An Ghraonlainn faoi riail na Danmhairge agus labhraítear 90% den daonra sa Ghraonlainn Graonlainnis, teanga Inuit. Labhraíonn 12% den daonra Danmhairgis. Tá 7,000 duine sa Danmhairg Graonlainnis]].
Oileáin Fharó
Tá Faróis á labhairt ag 45,000 daoine (timpeall 90% den daonra) in Oileáin Fharó. Tá Faróis á labhairt ag timpeall 20,000 duine sa Danmhairg. San iomlán tá timpeall ar 66,000 duine atá ábalta Faróis a labhairt.
Tagairtí
Danmhairg, An
D
|
[Wikipedia:ga] An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta
Is údarás in Éirinn é an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta (i mBéarla: National Roads Authority nó NRA), atá freagrach do na bóithre náisiúnta sa tír. Cruthaíodh an NRA mar chuid den Roads Act, 1993, ag tosnú oibre ó 1 Eanáir 1994.
Tá na comhairlí contaetha fós freagrach as na bóithre áitiúla agus as teorannacha luais. Déanann an NRA pleanáil agus tógáil na bpríomhbhóithre náisiúnta – chomh maith le sábháilteacht na mbóithre. Déanann siad obair imshaolach agus seandálaíochta freisin, mar chuid de chlár tógáil na mbóithre.
Faoi láthair, tá an NRA an-ghnóthach le forbairt na bpríomhbhóithre agus cruthú na mótarbhealaí, mar chuid den Phlean Forbartha Náisiúnta (NDP).
Struchtúr
Bíonn an ÚBN á stiúradh ag an mBord, a mbíonn ceithre dhuine dhéag air, an Cathaoirleach san áireamh. Bíonn na comhaltaí á gceapadh ag an Aire Iompair, agus aird aige/aici ar an taithí nó an saineolas/inniúlacht atá acu sna réimsí bainteacha, amhail cúrsaí bóithre, iompair, tionscail, tráchtála, airgeadais nó comhshaoil.
Ailt eile
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn
Naisc sheachtracha
* www.nra.ie - Suíomh gréasáin oifigiúil an ÚBN
Tagairtí
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre in Éirinn
|
[Wikipedia:ga] Corda (ceol)
mion
mion|sliocht as "Pictures at an Exhibition", Modest Mussorgsky
Sa cheol, is éard atá i gceist le corda ná níos mó ná nóta amháin a fhuaimnítear ag an am céanna. I gceol tonach ó timpeall 1600- 1920 d'fheidhmigh corda mar aonad i sraith armónach i leith gléasláir ar leith, nó ag eisréimniú ón ngléaslár sin. Roimhe sin chinn treo na línte séiseacha ar leith na sraitheanna cordaí, bíodh is nár chinn na cordaí féin. I gceol iarchordach, cumtar cordaí ar phrionsabal srathach nó eile, gan tagairt do ghléaslár.
Sainmhíniú agus cumadh na cordaí
Ainmnítear cordaí de réir an méid nótaí atá iontu agus de réir an sóirt na hidirchéimeanna á chumadh as.
Tá an modh is furasta chun corda a ainmniú, nó chun a chumadh a theorannú, de réir an uimhir na nótaí atá ann. Is iad na cordaí is simplí (agus b’fhéidir na cordaí is coitianta) tríchordaí (a bhfuil trí nóta acu), teitreachordaí (a bhfuil ceathair acu), heicseachordaí (a bhfuil sé acu), srl.
Tá sé níos faisnéisí chun corda a ainmniú de réir an sóirt na hidirchéimeanna atá ann, mar is cuma faoin mhéad nótaí le hidirchéim chosúil eatarthu a charnadh ar an chéile; coinníonn an corda a fhuaim tréitheach fós. Ainmnítear na cordaí pléite is minice le nótaí a bhfuil tréigh óna chéile corda tréach. Ainmnítear corda cumtha le déigh eatarthu corda déach agus corda le ceathraigh eatarthu corda ceathrach.
Lipéadaítear cordaí le siombailí chorda.
An tríchorda
Is iad tríchordaí na cordaí is coitianta i gceol iartharach. Is iad an bunús na harmóine dhiatonach é. Is é sin, cumtar le trí nóta: an fréamh, tréach (atá aon tréach amháin thar an fhréamh), agus an cúigeach (atá aon cúigeach amháin thar an fhréamh, nó aon tréach amháin thar an tréach).
Mar shampla, coinníonn ochtach den scála C mór na nótaí sin: C D E F G A B C.
Íomhá:c_mór.pngFig 1. An scála C mór
Choinneodh an tríchorda déanta leis an nóta C mar an fhréamh: C (an fhréamh den scála), E (an tréach den scála), agus G (an cúigeach den scála).
Íomhá:tríchorda C.pngFig 2. C, E agus G – An tríchorda C mór
Ag úsáid an scála céanna (go hintuigthe, an gléas C mór) féadann corda a dhéantar le D mar an fhréamh. Ba é sin: D (fréamh), F (tréach), A (cúigeach).
Mar sin, ainmnítear an tríchorda ar C tríchorda mór, nó mórchorda, agus an idirchéim ó C go dtí E mórtréach. Ainmnítear an tríchorda ar D mionchorda, a bhfuil idirchéim níos lú ón fhréamh go dtí an tréach aige. Ainmnítear an idirchéim sin miontréach, agus is é an corda D mion.
Is féidir le tríchorda a chumtar ar pé nóta den scála C mór.
Cineáil
Chomh maith le mórchordaí is mionchordaí, tá tríchordaí méadaithe agus laghdaithe ann. Déannann na téarmaí sin cur síos ar an cáilíocht de chorda.
Cumtar tríchordaí méadaithe le mórtréach ach le cúigeach méadaithe (nó mórtréach thar mórtréach). Tá miontréach agus cúigeach laghdaithe (nó miontréach thar miontréach) ag tríchordaí laghdaithe. Cuireann na rialacha sin i gcomhthéacs na cineáil tríchorda mínithe go dtí an phointe seo:
* Tríchorda mór: fréamh, mórtréach, cúigeach foirfe
* Tríchorda mion: fréamh, miontréach, cúigeach foirfe
* Tríchorda méadaithe: fréamh, mórtréach, cúigeach méadaithe
* Tríchorda laghdaithe: fréamh, miontréacht, cúigeach laghdaithe
Naisc sheachtracha
*
Tagairtí
Catagóir:Ceol
|
[Wikipedia:ga] Patrún
Is éard is patrún ann ná rialtacht sa domhan nádúrtha, i ndearthaí de dhéantús an duine, nó i smaointe teibí. Mar sin, timthriallann na heilimintí i bpatrún ar bhealach intuartha. Is cineál patrúin déanta as cruthanna geoiméadracha é patrún geoiméadrach, agus de ghnáth timthriallann na cruthanna arís agus arís eile ar nós dearadh ballapháipéir.
Tagairtí
Catagóir:Dearadh
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Catagóir:Fealsúnacht aigne
|
[Wikipedia:ga] Foirmiúlachas (matamaitic)
I bhfealsúnacht na matamaitice, is éard atá san fhoirmiúlachas ná an dearcadh nach bhfuil i ráitis mhatamaiticiúla nó loighciúla ach teaghráin (seichimh siombailí alfa-uimhriúla, go minic mar chothromóidí) a fhaightear trí rialacha réamhbhunaithe láimhsithe. De réir na fealsúnachta seo, ní bhaineann fírinní matamaiticiúla le huimhreacha, tacair, nó triantáin; ina áit sin, is éard atá iontu ná foirmeacha comhréireacha nach bhfuil brí ar bith ag baint leo, mura gceanglaítear séimeantaic leo d'aon ghnó. Ba é David Hilbert an matamaiticeoir is clúití a thug tacaíocht don dearcadh seo i dtús na 20ú haois.
Tagairtí
Catagóir:Matamaitic
|
[Wikipedia:ga] Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
Is éard atá i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, ar a dtugtar An Ríocht Aontaithe (RA) agus An Bhreatain fosta (Béarla: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland nó United Kingdom nó UK), ná stát atá suite siar ó thuaidh ó chósta Mhór-Roinn na hEorpa. Áiríonn an tír oileán na Breataine Móire, an chuid thoir thuaidh d’oileán na hÉireann, agus go leor oileán níos lú eile. Is é Tuaisceart Éireann é an t-aon chuid den RA a bhfuil teorainn talún aige le stát ceannasach eile nuair nach nglactar na Spleáchais (Giobráltar agus Akrotiri agus Dhekelia) san áireamh. Tá teorainn idir Giobráltar agus an Spáinn, chomh maith leis sin tá teorainn ag Akrotiri agus Dhekelia le Poblacht na Cipire agus ag Dhekelia le Poblacht Thuaisceart na Cipire (atá faoi cheannas Turcaigh an oileáin ach nach bhfuil aitheantas idirnáisiúnta aige), agus an Crios Maolánach de chuid na NA a scarann an dá thír ar an oileán. Seachas an teorainn talún seo, bíonn an tAigéan Atlantach thart timpeall na tíre ar fad siar agus ó thuaidh, bíonn an Mhuir Thuaidh ina luí soir, Muir nIocht ó dheas agus Muir Éireann siar.
Is í foirm rialtais na tíre í monarcacht bhunreachtúil le córas parlaiminteach. Is í cathair Londain í an phríomhchathair. Tá 4 thír chomhdhéanaimh sa RA: Tuaisceart Éireann, Alba, An Bhreatain Bheag agus Sasana.
Tá fo-rialtais chineachta ag na chéad 3 chinn acu seo, a bhfuil cumhachtaí athraitheacha acu bunaithe ina bpríomhchathracha, Béal Feirste, Dún Éideann agus Caerdydd faoi seach. Gaolmhar leis an RA gan a bheith ina gcodanna di atá 3 Spleáchas na Corónach: Geansaí, Geirsí agus Manainn. Tá 14 Chríoch Thar Lear. Is ionann iad seo agus píosa iarmharacha de Impireacht na Ríochta Aontaithe, ina raibh beagnach ceathrú iomlán de dhromchla an domhain ag deireadh an 19ú haois agus toiseacht an 20ú haois. Ba í an Impireacht í an ceann is mó riamh ar domhan. Tchítear tionchar na RA i leitheadúlacht an Bhéarla mar mheán cumarsáide, cultúr na nOileán Briotanach, agus córais dlí i dtíortha ar fud na cruinne.
Is tír fhorbartha í an RA, a bhfuil an cúigiú geilleagar is mó ar domhan aige de réir OTI ainmneach agus an naoú ceann is mó ar domhan de réir Paireachta Cumhacht Cheannaigh. Ba í an chéad tír thionsclaíoch ar domhan í agus an neart is tábhachtaí ar domhan i rith an 19ú haois agus go luath san 20ú haois. Déantar tagairt go seadh don RA mar neart ollmhór agus tá go fóill cumhachtaí ollmhóra aigi i leith na heacnamaíochta, an chultúir, an mhíleata agus na n-eolaíochtaí aici, mar aon le tionchar nach beag go hidirnáisiúnta. Is stát núicléach aitheanta é agus caitheann sé an ceathrú caiteachas is mó ar domhan ar chúrsaí míleata.
Tá tuairim is 65 milliún duine ina gcónaí sa Ríocht Aontaithe: breis is 55 milliún i Sasana, cúig mhilliún in Albain, trí mhilliún sa Bhreatain Bheag agus cúpla milliún i dTuaisceart Éireann.
Rinne Sasana concas ar an mBreatain Bheag i rith na Meánaoise. Chruthaigh Acht an Aontais 1707 Ríocht Aontaithe na Breataine Móire, agus chruthaigh Acht an Aontais 1800 Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann. Nuair a bhain Saorstát Éireann a neamhspleáchas amach san fhichiú céad, cruthaíodh Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann.
Is stát aonadach é an Ríocht Aontaithe, rialaithe faoi monarcacht bhunreachtúil agus córas parlaiminteach, lena shuíochán rialtais sa phríomhchathair, Londain.
Geilleagar
Úsáidtear an punt steirling mar airgeadra sa Ríocht Aontaithe. Dar le tuairisc na bliana 2022 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Ríochta Aontaithe an 9ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 6ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 26ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Ríocht Aontaithe, é ar $55,862 don chónaitheach.
De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2021 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 16ú tír is forbartha ar domhan í an Ríocht Aontaithe, as 156 tír a tomhaiseadh, cothrom leis an tSeic, leis an tSeapáin, agus le Lucsamburg. Dá mbeadh an Ríocht Aontaithe ina ballstát san Aontas Eorpach, chuirfeadh sé sin ar an 9ú tír ba fhorbartha san eagraíocht sin í. I dTuarascáil Sonas Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meaadh gurbh í an Ríocht Aontaithe an 19ú tír ba shona, as 156 thír.
Is í an earnáil seirbhíse (nó an tríú earnáil) an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre, agus timpeall ar 80% de phostanna sa Ríocht Aontaithe san earnáil seo. I Mí na Samhna 2019, bhí ráta dífhostaíochta na tíre ar 3.7%, an seachtú leibhéal is lú san Aontas Eorpach dá mbeadh an Ríocht Aontaithe páirteach san eagraíocht sin.
Tagairtí
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Ríochtaí
|
[Wikipedia:ga] 14 Iúil
Is é an 14 Iúil an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* An Fhrainc - Fête Nationale nó quatorze juillet (Lá Bastille)
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1207 — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí (b. 1231)
* 1602 — Jules Mazarin, taidhleoir agus státaire Francach (b. 1661)
* 1862 — Gustav Klimt, péintéir Ostarach (b. 1918)
* 1896 — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach (b. 1936)
* 1896 — Patrick Gorry, polaiteoir Éireannach (b. 1965)
* 1911 — Eddie Babe Risko, dornálaí Meiriceánach (b. 1957)
* 1912 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. 1967)
* 1913 — Gerald R. Ford, 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 2006)
* 1918 — Ingmar Bergman, stiúrthóir scannán (b. 2007)
* 1960 — Jane Lynch, aisteoir Meiriceánach
* 1960 — Kyle Gass, ceoltóir Meiriceánach
* 1962 — Fidelma Healy Eames, polaiteoir Éireannach
* 1964 — Jane Espenson, scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach
* 1966 — Matthew Fox, aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Kirsten Sheridan, aisteoir agus stiúrthóir scannán Éireannach
* 1988 — Conchúr Antóin Mac Gréagóir, dornálaí agus trodaí MMA Éireannach
* 1988 — James Vaughan, imreoir sacair
* 1990 — Ian Nepomniachtchi, imreoir fichille Rúiseach
* 1992 — Cillian Ó Buachalla, iománaí Éireannach
* 2001 — Daniel Wiffen, snámhóir Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1086 — Toirdhealbhach Ua Briain, ard-rí (r. 1009)
* 1817 — Germaine de Staël, údar Eilvéiseach (r. 1766)
* 1827 — Augustin Jean Fresnel, innealtóir agus fisiceoir Francach (r. 1788)
* 1881 — Billy the Kid, coirpeach (r. 1859)
* 1914 — Máire Ní Shúilleabháin, múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. 1884)
* 1936 — Patrick Hogan, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 1954 — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach (r. 1866)
* 1955 — James Dolan, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1956 — Thomas Walsh, polaiteoir Éireannach (r. 1901)
* 1960 — Maurice de Broglie, fisiceoir Francach (r. 1875)
* 2019 — Pernell Whitaker, dornálaí Meiriceánach (r. 1964)
* 2022 — Bobby Aylward, polaiteoir Éireannach (r. 1955)
* 2022 — Ivana Trump, bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach (r. 1949)
Tarluithe eile
* 1789 - Cuireadh tús le Réabhlóid na Fraince
* 1933 - Sa Ghearmáin bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na Naitsithe
* 2015 - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta. Nuacht RTÉ
* 2016 - Thiomáin fear trucail isteach i slua ar Lá Bastille. Maraíodh 84 duine.
0714
Iúil, 14
|
[Wikipedia:ga] 21 Iúil
Is é an 21 Iúil an 202ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 203ú lá i mbliain bhisigh. Tá 163 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Féile náisiúnta na Beilge
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1414 — Pápa Sixtus IV (b. 1484)
* 1693 — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine (b. 1768)
* 1893 — Hans Fallada, scríbhneoir Gearmánach (b.1947)
* 1899 — Ernest Hemingway, scríbhneoir agus iriseoir Meiriceánach (b.1961)
* 1927 — John B. Keane, drámadóir, file agus scríbhneoir Éireannach (b.2002)
* 1931 — Gene Fullmer, dornálaí Meiriceánach (b. 2015)
* 1943 — Edward Herrmann, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1943 — Michael Caton, aisteoir Astrálach
* 1947 — Billie Young, scoláire agus gníomhaí pobail Meiriceánach (b. 2021)
* 1951 — Robin Williams, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach (b. 2014)
* 1952 — John Barrosso, polaiteoir Meiriceánach
* 1953 — David Ervine, polaiteoir i dTuaisceart Éireann (b.2007)
* 1964 — Ross Kemp, aisteoir Sasanach
* 1964 — Steve Collins, Dornálaí Éireannach
* 1966 — Sarah Waters, úrscéalaí Breatnach
* 1970 — Aonghas MacNèill, polaiteoir Briotanach
* 1970 — Jason Matthews, dornálaí Briotanach
* 1975 — Cara Dillon, amhránaí Éireannach
* 1978 — Josh Hartnett, aisteoir
* 1984 — Liam Ridgewell, imreoir sacair Sasanach
* 1984 — Sarah Greene, ban-aisteoir Éireannach
* 1986 — Rebecca Ferguson, amhránaí Briotanach
* 1989 — Chris Gunter, imreoir sacair Breatnach
* 1991 — Lucy Spraggan, ceoltóir
* 1993 — Cathal Barrett, iománaí Éireannach
* 1993 — Luksika Kumkhum, imreoir leadóige Téalannach
* 1999 — Rhys McClenaghan, gleacaí ealaíonta Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1796 — Raibeart Burns, file Albanach (r. 1759)
* 1944 — Claus Schenk von Stauffenberg, oifigeach Gearmánach (r.1907)
* 1946 — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach (r. 1875)
* 1967 — Basil Rathbone, aisteoir Briotanach (r. 1892)
* 1986 — Timothy O'Connor, polaiteoir Éireannach (r. 1906)
* 1987 — Stella Steyn, ealaíontóir Éireannach (r. 1907)
* 1996 — Laxeiro, péintéir Spáinneach (r. 1908)
* 1998 — Alan Shepard, spásaire Meiriceánach (r. 1923)
* 2004 — Edward Lewis, Bitheolaí (r. 1918)
* 2017 — John Heard, aisteoir Meiriceánach (r. 1946)
* 2021 — Deasún Ó Máille, polaiteoir Éireannach (r. 1939)
* 2023 — Ann Clwyd, polaiteoir Breatnach (r. 1937)
* 2023 — Tony Bennett, amhránaí Meiriceánach (r. 1926)
Tarluithe eile
* 1936 - Tús an léigir phoblachtaigh ar an Alcázar i dToledo le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.
* 1954 - An Chéad Chogadh Ind-Síneach: Roinneadh Vítneam
* 1969 - Clár Apollo: shiúil Neil Armstrong ar An Ghealach. Tá sé an chéad duine sin a dhéanamh.
* 1972 - Phléasc An tIRA Sealadach dhá buama is fiche i mBéal Feirste in imeacht ochtó nóiméad. Maraíodh naonúr agus gortaíodh 130 duine
* 1976 - D'fheallmharaigh An tIRA Sealadach ambasadóir na Ríochta Aontaithe chun na hÉireann, Christopher Ewart-Biggs
* 2024 - D'fhógartha Joe Biden go n-éireoidh sé as Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024
0721
Iúil, 21
|
[Wikipedia:ga] 3 Deireadh Fómhair
Is é an 3 Deireadh Fómhair an 276ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 277ú lá i mbliain bhisigh. Tá 89 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* An Ghearmáin - Tag der Deutschen Einheit nó Lá Aontais na Gearmáine, ar a ndéantar ceiliúradh ar imeachtaí a chuir deireadh le críochdheighilt a mhair breis agus daichead bliain.
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1895 — Phelim Calleary, polaiteoir Éireannach (b. 1974)
* 1913 — Dan Desmond, polaiteoir Éireannach (b. 1964)
* 1916 — James Herriot (Alf Wight), tréidlia agus úrscéalaí (b.1995)
* 1919 — James M. Buchanan, eacnamaí Meiriceánach (b. 2013)
* 1925 — Gore Vidal, scríbhneoir Meiriceánach (b.2012)
* 1928 — Erik Bruhn, damhsóir bailé Danmhargach (b. 1986)
* 1937 — Cathal Coughlan, polaiteoir Éireannach (b. 1986)
* 1938 — Pedro Pablo Kuczynski, Uachtarán Pheiriú
* 1944 — Bob Riley, gobharnóir Alabama
* 1951 — Kathryn D. Sullivan, spásaire Meiriceánach
* 1954 — Al Sharpton, ministéir agus gníomhaí Meiriceánach
* 1954 — Stevie Ray Vaughan, giotáraí Meiriceánach (b.1990)
* 1962 — Mark Tami, polaiteoir Breatnach
* 1964 — Clive Owen, aisteoir Sasanach
* 1969 — Gwen Stefani, amhránaí Meiriceánach
* 1973 — Keiko Agena, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1973 — Ricardo Mayorga, dornálaí Nicearaguach
* 1979 — James Heffernan, polaiteoir Éireannach
* 1981 — Zlatan Ibrahimovic, imreoir sacair
* 1984 — Ashlee Simpson, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
* 1994 — Kepa Arrizabalaga, imreoir sacair Spáinneach
* 1995 — Ayo Edebiri, ban-aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach
* 2004 — Jennifer Gadirova, gleacaí ealaíonta Briotanach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1290 — Maighréad, Maighdean na hIorua, Banríon na hAlban (r. 1283)
* 1896 — William Morris, ceardaí is file Sasanach (r. 1834)
* 1940 — Manuel Azaña, polaiteoir Spáinneach (r.1880)
* 1965 — Joseph Roddy, polaiteoir Éireannach (r. 1897)
* 1967 — Pinto Colvig, aisteoir (r. 1892)
* 1967 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (r.1912)
* 1971 — Seán Ó Riada, cumadóir Éireannach (r.1931)
* 1994 — Dub Taylor, aisteoir Meiriceánach (r. 1907)
* 1998 — Roddy McDowall, aisteoir Briotanach (r. 1928)
* 1999 — Morita Akio, fear gnó Seapánach (r. 1921)
* 2005 — Ronnie Barker, fuirseoir Sasanach (r.1929)
* 2018 — Leon Max Lederman, fisiceoir Meiriceánach (r. 1922)
* 2024 — Máire Uí Ruairc, polaiteoir Éireannach (r. 1937)
Tarluithe eile
* 1691 - Síníodh Conradh Luimnigh idir Pádraig Sáirséal agus an Ginearál Ginkell
* 1789 - D'fhógair George Washington go mbeidh Lá an Altaithe ar 26 Samhain, 1789.
* 1863 - D'fhógair Abraham Lincoln go mbeidh Lá an Altaithe ar an Déardaoin deireanach i mí na Samhna
* 1962 - D'eisigh The Beatles a gcéad singil dar teideal Love Me Do
* 1981 - D'éirigh príosúnaigh Phoblachtánaigh as an stailc ocrais a bhí ar bun acu i bPríosún na Ceise Fada i mBéal Feirste tar éis 7 mí nuair a bhásaigh deichniúr
* 1990 - Aontú na Gearmáine: cealaíodh Poblacht Dhaonlathach na Gearmáine agus glacadh isteach Poblacht Chónaidhme na Gearmáine í
* 1991 - Bhuaigh Nadine Gordimer Duais Nobel na Litríochta
* 1992 - Bhí Sinead O'Connor ar Saturday Night Live agus stróic sí grianghraf den Phápa Eoin Pól II go conspóideach.
* 1995 - Éigiontaíodh O. J. Simpson ó dhúnmharú Nicole Brown Simpson agus Ronald Goldman
* 2022 - Tugadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis dó Svante Pääbo
Tagairtí
1003
Deireadh Fómhair, 03
|
[Wikipedia:ga] Seosamh Ó Cuaig
In Aill na Brún, Cill Chiaráin, a rugadh agus a tógadh Seosamh Ó Cuaig. Tá sé pósta le Treasa Ní Loideáin as Roisín na Mainíoch, Carna, agus tá ceathrar clainne orthu. I Raidió na Gaeltachta a oibríonn sé.
Ó d'fhág sé an mheánscoil, tá sé ag seasamh a gcearta do Chonamara agus d'Árainn.
Creideann sé nach dtugann an Chomhairle Contae aird mar is cóir ar na pobail seo agus go gcaithfear iad a dhúiseacht agus a dhúiseacht go beo.
Toghadh mar ionadaí ar Údarás na Gaeltachta é i 1999.
Toghadh mar chomhairleoir ar Chomhairle Contae na Gaillimhe i 2004 é.
Aththoghadh ar Údarás na Gaeltachta i 2005 é.
Féach freisin
* Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta
* Saor-Raidió Chonamara
Nasc seachtrach
* Leathanach Sheosaimh Uí Chuaig
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Iorras Aithneach
|
[Wikipedia:ga] Eilís II na Ríochta Aontaithe
Ba í Eilís II, (Elizabeth Alexandra Mary; 21 Aibreán 1926 - 8 Meán Fómhair 2022) banríon cheannasach agus ceann stáit Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann agus ar 15 tír eile i gComhlathas na Náisiún. Ba cheannaire an Chomhlathais agus Gobharnóir Uachtarach Eaglais Shasana í.
Tháinig Eilís II i gcoróin ar an 6 Feabhra 1952. Bhí sí i réim níos faide ná aon cheann stáit eile sa 20ú / 21ú haois. Bhí cion ag mórán de mhuintir na Breataine ar Eilís II, a monarc is faide réim riamh (d’éirigh sí ar an mbanríon is faide i réim i Sasana ar an 9 Meán Fómhair 2015).
clé|mion|1953
Tús a saoil
Rugadh Eilís i Londain ar 21 Aibreán 1926, an iníon is sine ag an bPrionsa Albert, diúc York agus mac George V (anRí Seoirse VI níos déanaí), agus a bhean Elizabeth Bowes-Lyon.
Baisteadh sa Seomra Ceoil i bPálás Buckingham í. Sul má tháinig sí i gcoróin, bhí an teideal Bandiúc Dhúin Éideann aici.
Ba í Elizabeth an léiroidhre don choróin ón uair a thug a huncail Edward VIII suas an choróin. Nuair a d’éirigh Edward as i 1936, rinneadh rí dá hathair, George VI.
clé|mion|1963 agus an Kokoshnik Tiara á caitheamh aici
clé|mion|1976
Chaith sí tréimhse in Óglaigh na Breataine i rith an Chogaidh. Phós sí prionsa as an nGréig agus leifteanant sa chabhlach, Philip Mountbatten, i 1947. Ceathrar páistí a bhí acu, an Prionsa Charles, an Banphrionsa Anne, an Prionsa Andrew agus an Prionsa Edward.
Réimeas
Cuireadh tús lena ré sa bhliain 1952. Corónaíodh Eilís ar na 2 Meitheamh 1953 in Westminster Abbey. Ba é an chéad searmanas corónaithe a craoladh ar an teilifís.
Léargas ar fhad a réime é go raibh Josef Stalin, Mao Zedong, Harry Truman agus Winston Churchill ina gceannairí ar a dtíortha nuair a tháinig sí i gcoróin.
Ba mhinic í ag taisteal mar Bhanríon. Chuaigh sí ar chamchuairt ar an Eoraip agus thug sí cuairt ar Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá i 1957. I 1961, ba í an chéad mhonarc de chuid Shasana le caoga bliain chun cuairt a thabhairt ar fho-ilchríoch na hIndia. I 1968, ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar Mheiriceá Theas agus i 1979 ba í an chéad mhonarc le cuairt a thabhairt ar thíortha Mhurascaill na Peirse.
Saol an teaghlaigh
Thuig Éilis go raibh gá le nuachóiriú a dhéanamh ar an monarcacht agus thug sí cead isteach go dtí an teaghlach do na ceamaraí teilifís le linn na 1970idí. I 1978 thug sí a beannacht do chur ar ceal phósadh a deirféar.
Sna 1990idí is mó a tugadh a dúshlán mar Bhanríon. Thug sí annus horribilis ar an mbliain 1992. An bhliain sin scar an Prionsa Charles agus a bhean Diana Spencer, Banphrionsa na Breataine Bige óna chéile agus scar an Prionsa Andrew óna bhean, Sarah, bandiúc York. Fuair an Banphrionsa Anne colscaradh agus dódh Caisleán Windsor an bhliain chéanna.
Bhí géarchéim eacnamaíochta ann chomh maith a d’fhág go raibh saibhreas an teaghlaigh ríoga ina údar cainte mór i measc an phobail. D’fhógair an Bhanríon go n-íocfadh sí cáin feasta ar a teacht isteach príobháideach.
Chuaigh rudaí in olcas i 1997 nuair a fuair Banphrionsa na Breataine Bige Diana bás. Bhí an ghoimh ar dhaoine nuair a dhiúltaigh an Bhanríon an bhratach a chrochadh ar leathcheann os cionn Phálás Buckingham mar chomhartha ómóis do Diana.
D’éirigh leis an mBanríon teacht aniar a dhéanamh ina dhiaidh sin ach bhí conspóidí eile ann, amhail cinneadh an Phrionsa Harry agus a bhean Meghan Markle éirí as a gcúraimí ríoga.
clé|mion|in éineacht George W. Bush, 2007
Cuairt ar Éirinn sa bhliain 2011
Thug Eilís II cuairt stairiúil ar Phoblacht na hÉireann sa bhliain 2011. Cé go raibh sí go minic sa Tuaisceart ba í an chuairt an bhliain sin an chéad uair gur sheas monarc as Sasana sa deisceart ó bhí a seanathair, An Rí George V, ar thuras timpeall na hÉireann i 1911, tráth a raibh an tír go léir faoi smacht na Breataine.
Thosaigh sí amach i mBaile Átha Cliath, áit ar thug sí cuairt ar Gháirdíní an Chuimhneacháin, Páirc an Chrócaigh, Áras an Uachtaráin chomh maith leis an gCuimhneachán Cogaidh i nDroichead na hInse.
Thug Eilís II óráid faoin gcaidreamh idir an dá thír a thuill ardmholadh. Tugadh suntas chomh maith don scéal gur i nGaeilge a chuir sí tús lena hóráid. “A Uachtaráin, agus a chairde…” a dúirt sí, ráiteas a thug ar Uachtarán na hÉireann, Mary McAleese ‘Wow’ a rá trí bhabhta.
Chuaigh sí, ina dhiaidh sin, go Caiseal i dTiobraid Árainn, go dtí Graí Náisiúnta na hÉireann agus go dtí an Margadh Sasanach i gCorcaigh.
Thacaigh formhór mhuintir na hÉireann leis an turas ach eagraíodh roinnt agóidí beaga ina coinne. Cáineadh, ach go háirithe, an tslándáil toisc go raibh an chuid is mó de Bhaile Átha Cliath dúnta i rith an turais.
Idirghabháil pholaitiúil sna 2010idí
Ag dul anonn in aois, rug an díocas náisiúnachais greim ar an mBanríon. Mar shampla, rinne sí idirghabháil díreach sa bhliain 2014 nuair a reáchtáladh reifreann neamhspleáchais na hAlban. Dúirt Éilis gur 'ba cheart do dhaoine a bheith smaoineamh go cúramach faoi', Tuairiscíodh go forleathan an achainí. I ndiaidh an reifrinn, dúirt an Príomh-Aire, David Cameron, go raibh cluaisíní croí ar an mBanríon ('purred like a cat') faoin toradh.
Sa bhliain 2016, roimh vóta na Bhreatimeachta, tuairiscíodh sna nuachtáin i bhfad amach ar an eite dheis go raibh an Bhanríon ar thaobh na nEoraisceipteach. Tháinig an Sun amach le "Queen backs Brexit" ar 8 Márta 2016. De réir an Sun, níor ghlac an Independent Press Standards Organisation go raibh an scéal míchruinn ar 17 Bealtaine.
Ansin, lá amháin roimh an reifrinn, ar 21-22 Meitheamh, rith an Daily Express, “Queen issues EU challenge”, agus an Daily Telegraph, “Tell me why we should Remain, Queen asks dinner guests”, agus an Sun, arís, agus an Times, "Queenː Give me 3 good reasons we should stay in Europe". Níor eisigh an Pálás séanadh ar bith. Glacadh leis an mBreatimeacht le tromlach beag (52%-48̬%).
Bás
Bhásaigh a fear céile, Philip Mountbatten sa bhliain 2021, agus é 99 bliain.
Rinneadh ceiliúradh ar 70 bliain theacht i gcoróin Eilís II ar an 6 Feabhra 2022, ach ní raibh sí in ann freastal ar an gceiliúradh.
Cheap Eilís II, ar 6 Meán Fómhair 2022, Liz Truss ina príomh-aire i mBaile Morail na hAlban (an 15ú príomh-aire ar an mBreatain ó corónaíodh í).
Cailleadh Eilís II dhá lá níos déanaí, ar 8 Meán Fómhair 2022, in aois 96 bliain di. Ba i gCaisleán Balmoral in Albain a bhí Banríon Shasana ag cur fúithi le tamall de bharr nach raibh a sláinte thar mholadh beirte..
Ba í an Bhanríon Eilís an té ab fhaide i gcumhacht riamh mar cheannaire stáit sa Bhreatain, ó 1952 go dtí 2022. Bhí 14 uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá sa tréimhse chéanna. Sháraigh Eilís fad réim na Banríona Victoria, a sin-seanmháthair, (a bhí beagnach 64 bliain i gcoróin).
Tháinig a mac Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, nó Séarlas III, i gcomharbacht uirthi.
Féach freisin
* Sochraid Bhanríon Eilís II
Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Banríonacha Shasana
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
|
[Wikipedia:ga] An Eilvéis
Is tír bheag thalamhiata atá suite in iarthar na hEorpa í an Eilvéis nó an (ainm oifigiúil: Cónaidhm na hEilvéise). Tá teorannacha aici leis an Ostair, le Lichtinstéin, leis an bhFrainc, leis an Iodáil, agus leis an nGearmáin.
Teangacha
Tá ceithre theanga oifigiúil san Eilvéis: an Ghearmáinis (63,7 %), an Fhraincis (20,4 %), an Iodáilis (6,5 %) agus an Rómainis (0,5 %). Maidir leis an gcineál Gearmáinise a labhraítear san Eilvéis, is canúint neamhionann go leor í leis an Ard-Ghearmáinis atá in uachtar sa Ghearmáin.
Tíreolaíocht
mion|clé|Gleann Engadine san Eilvéis
Is tír shléibhtiúil í an Eilvéis. Roinntear an tír ina trí chuid: na Sléibhte Alpa, an tArdán Láir agus na Sléibhte Jura. I measc sléibhte cáiliúla na tíre, tá an Matterhorn. Tá na cathracha, Zürich agus an Ghinéiv mar shampla, ar an Ardán Láir, agus mar i gcéanna leis an gcuid is mó den daonra.
Neodrachas
Cé go bhfuil an Eilvéis i lár na hEorpa idir tíortha a raibh cogaidh go leor ar siúl acu le linn na 19ú agus 20ú céad, tá beart eachtrach neodrach docht ag an tír le tamall fada. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, mar shampla, cé go labhraítear Gearmáinis ansin agus go mbíonn teorainn leis an Ostair, an nGearmáin agus an Iodáil (is é sin, tíortha na hAise) ann, ní raibh an Eilvéis rannpháirteach sa chogadh sin. Ní raibh an Eilvéis páirteach i gcogaíocht ón mbliain 1815 i leith.
Mar sin, ní ghlacann an Eilvéis páirt san Aontas Eorpach. Ní raibh an Eilvéis lánpháirteach sna Náisiúin Aontaithe go dtí an bhliain 2002. D'ainneoin traidisiún neodrachais na hEilvéise, ar 5 Meitheamh, 2005, ghlac vótálaithe Eilvéiseacha le Conbhinsiún Schengen.
Tá a lán eagraíochtaí idirnáisiúnta lonnaithe san Eilvéis. Bunaíodh an Chros Dhearg sa tír, sa Ghinéiv, sa bhliain 1863. Tá an dara grúpa oifigí is mó de chuid na Náisiún Aontaithe suite sa Ghinéiv.
Íomhánna
Íomhá:Bern_104.jpg|Pálás Chónaidhmeach na hEilvéise i mBeirn
Íomhá:Peak_of_the_Matterhorn%2C_seen_from_Zermatt%2C_Switzerland.jpg|Sliabh Matterhorn
Íomhá:Grindelwald.jpg|Sléibhte na nAlp Beirneacha in aice le Grindelwald
Íomhá:Chexbres_-_1_-_2048x712.jpg|Loch Ghinéiv
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* ch.ch - Suíomh oifigiúil na hEilvéise (SwissPortal)
* Admin.ch - Suíomh Idirlín Rialtas na hEilvéise
*
E
|
[Wikipedia:ga] Míochaine
deas|250px|thumb|Míochaine
Is éard is míochaine nó leigheas ann ná an eolaíocht a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann dochtúirí leighis. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná máinliacht, míochaine chliniciúil agus taighde míochaine.
Is dochtúirí leighis iad dochtúirí teaghlaigh nó cleachtóirí ginearálta agus nó saineolaithe leighis nó comhairleoirí araon. Tugtar dochtúir teaghlaigh ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad banaltra amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil.
Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. liacht bhan, leigheas análaithe, néareolaíocht, nó síciatracht), aois an othair (m.sh. péidiatraic (liacht leanbh) nó leigheas seanaoise), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. máinliacht, raideolaíocht nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. paiteolaíocht agus raideolaíocht. Cnáimhseachas a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in eolaíocht shláinte, ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail.
Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., altra (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in ospidéil.
Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe).
*
Catagóir:Eolaíocht
|
[Wikipedia:ga] Eolaíocht sláinte
mion|Health Sciences Authority
Is é atá i gceist le heolaíocht sláinte ná an eolaíocht a bhaineann leis an gcorp daonna, ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na galair sin a chur i gceart; Mar shampla, cógas leighis, radaiteiripe, nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna.
Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do thinnis éagsúla.
I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear bithcheimic, micribitheolaíocht, fiseolaíocht, agus anatamaíocht.
Go minic oibríonn dochtúirí leighis i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil.
Tagairtí
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Eolaíocht
|
[Wikipedia:ga] Nua-Gheirsí
Stát in oirthuaisceart Stáit Aontaithe Mheiriceá (S.A.M.) é Nua-Gheirsí (Béarla: New Jersey), a bhfuil meastachán daonra 9,005,644 ann de réir an Daonáirimh 2017. Tá abhainn an Hudson agus Cuan Nua-Eabhrac mar theorainn dó ar an taobh thoir, agus abhainn an Delaware mar theorainn ar an taobh thiar. Nua-Gheirsí an stát is dlúithe daonra sa tír agus 462 duine sa chiliméadar cearnach. Tá 17,404.6 duine sa mhíle cearnach in Paterson, an dara cathair sna Stáit Aontaithe ó thaobh dlús daonra de.
Is é "The Garden State" ("Stát an Ghairdín") leasainm Nua-Gheirsí. Is é Chris Christie, ball den Pháirtí Poblachtach, an gobharnóir. Úsáidtear an giorrúchán NJ don phost.
I measc na mórchathracha sa stát tá Newark, Jersey City, Elizabeth, Paterson, Camden, Atlantic City, Hoboken agus Passaic. Is é Trenton an phríomhchathair.
Tá cósta fada ag an stát ar an taobh thoir ar an Aigéan Atlantach. Tugtar an "shore" air seo agus is maith le daoine áitiúla lá a chaitheamh "down the shore".
Is ann atá an clár teilifíse cáiliúil The Sopranos bunaithe.
mion|clé|Tógadh dhá cheann de na siopalanna (nó "mealanna siopadóireachta") ba thúisce i Meiriceá in Paramus, New Jersey|Paramus, i dtuaisceart Nua-Gheirsí, sna 1950idí.
Tíreolaíocht
Tá Nua-Gheirsí suite in oirthear Mheiriceá Thuaidh ar an gcósta thoir láir. Tá sé ag críochántacht le Cathair Nua-Eabhrac san oirthuaisceart, le Stát Nua-Eabhrac sa tuaisceart, agus le Pennsylvania agus le Delaware san iarthar. Tá Bá Delaware sa deisceart. Tá Nua-Gheirsí roinnte ina cheithre réigiún ó thaobh na geograife fisiciúla de. Is é Máchaire an Chósta Atlantaigh an réigiún is mó. Síníonn sé siar ón aigéan go dtí an Abhainn Delaware agus ó thuaidh ó Bhá Delaware go dtí líne idir Contae Mercer san iarthar go béal na Raritan san oirthear. Tá foraoisí péine (na Pine Barrens), riascanna sáile agus feirmeacha glasraí agus torthaí ann, chomh maith le bailte saoire feadh an chósta. Níl dlús mór daonra ann sa chuid is mó den réigiún.
An dara réigiún is mó (agus an chéad réigiún eile, ag dul ó thuaidh) is ea an Piedmont (Fraincis}}: "cos na sléibhte"). Tá an Piedmont ina chrios, timpeall 20 míle ar fad, a théann ó [[Alabama soir ó thuaidh go Nua-Eabhrac. De bharr an n-aibhneacha agus na n-easaanna a thug fuinneamh don tionsclaíocht san am atá thart, agus de bharr a chóngaraí agus atá sé do chathair Nua-Eabhrac, cónaíonn isteach is amach le 60% de dhaonra Nua-Gheirsí i bPiedmont.
mion|clé|Mónóga á gcruinniú i ndiaidh a mbainte i ndeisceart Nua-Gheirsí
Ag dul siar ó thuaidh ón Piedmont bhuailfeá le hArdtalamh Shasana Nua nó na Tailte Arda mar a thugtar orthu níos minice. Crios comhthreomhar leis an Piedmont atá ann ach é leath chomh leathan, suas le 10 míle slí ar fad. Sa chúinne den stát san iarthuaisceart tá an ceathrú réigiún, mar atá an Droim agus Gleann Mór Apaláiseach. Ní ach cuid bheag den Ghleann Mór é seo: dála na Sléibhte Apaláiseacha féin, síníonn sé trí chuid mhaith d'oirthear na Stát Aontaithe. Na Sléibhte Kittatinny a thugtar ar na sléibhte i dtuaisceart an réigiúin seo. Tá sceall agus aolchloch coitianta ann.
Contaetha i Nua-Gheirsí
• Atlantic
• Bergen
• Burlington
• Camden
• Cape May
• Cumberland
• Essex
• Gloucester
• Hudson
• Hunterdon
• Mercer
• Middlesex
• Monmouth
• Morris
• Ocean
• Passaic
• Salem
• Somerset
• Sussex
• Union
• Warren
Stair
Tá cónaí ar dhaoine i Nua-Gheirsí le 10,000 bliain nó níos mó. Ag an am ar tháinig na chéad Eorpaigh go dtí an áit, bhí drong ann le fada a thug siad Lenni-Lenape (na chéad daoine) orthu féin. Bhí oirthear Mheiriceá Thuaidh ar réigiúin an domhain inar forbraíodh an talmhaíocht, cé gur éiriodh as cuid de na barra, leithéid an lus coise gé, nuair a tháinig saothrú na "dtrí dheirfiúracha" (arbhar Indiach, pónairí agus puimpcíní) aneas ó Mheicsiceo chucu. Chleacht na hIndiaigh an tsealgaireacht freisin. Bhí na Lenape roinnte ina dtrí mhórfhine ar a thugtaí Turtar, Turcaí agus Mac Tíre. Bhí Fine an Turtair lonnaithe i dtuaisceart Nua-Gheirsí. Sochaí máthairlíneach a bhí acu.
mion|250px|Dáileadh chanúintí na teanga Lenape
Is dócha gur Giovanni da Verrazanno, maraí i seirbhís na Fraince, an chéad Eorpach a thaiscéal cósta Atlantach Nua-Gheirsí. Thaiscéal Henry Hudson, Sasanach i seirbhís na hÍsiltíre, an cósta níos faide ó thuaidh, timpeall Bhá Sandy Hook agus suas an abhainn Hudson. Chuaigh Cornelius Mey suas an Abhainn Delaware sa bhliain 1614 agus é ag taiscéaladh ar son na hÍsiltíre chomh maith.
Trádáil fhionnaidh an bealach ba mhó a bhí teagmháil idir na Lenape agus na hOllannaigh ar dtús. Ollannach darbh ainm Pauw a chéad chuir síos i Nua-Gheirsí, trasna na hAbhann Thuaidh (.i. an Hudson inniu) ó Nua-Amstardam, ar an roinn theas den oileán Manhattan. Cheannaigh sé an talamh ó na hIndiaigh. B'ait leo siúd úinéireacht talaimh ach bhí sé mar riail ag Comhlacht Dúitseach na hIndia Thoir gur ghá le lonnaitheoirí sna limistéir a bhí faoi smacht an chomhlachta a gcuid talamh a cheannach. Pavonia a baisteadh ar thailte Pauw. Bhí Pavonia agus na lonnachtaí Ollannacha eile a tháinig ina dhiaidh i Nua-Gheirsí faoi riail Nua-Amstardam mar chuid den Nua-Ísiltír (Nieuw-Nederland). Sa bhliain 1638 cuireadh coilíneacht Shualannach ar bun san áit a bhfuil Wilmington, Delaware anois. De réir mar a d'fhás an choilíneacht sin (an Nua-Shualainn, nó Nye Sverige), lonnaigh cuid de na coilínigh Shualannacha agus Fhionlannacha ar an taobh eile den Abhainn Delaware, i ndeisceart Nua-Gheirsí. Faoi stiúradh Peter Miniut a chruthaigh an Nua-Shualainn, Vallúnach a bhí ina stiúrthóir ar an Nua-Ísiltír roimhe sin (1626–1631). Thóg na Ollannaigh seilbh ar an gcoilíneacht Shualannach ní ba dhéanaí agus ar 24 Meitheamh 1664 thóg cabhlach faoi stiúradh an Choirnéil Richard Nicolls seilbh ar an Nua-Ísiltír in ainm rí na Breataine Móire.
mion|clé|Dobharbhearna an Delaware idir Nua-Gheirsí (ar dheis) agus Pennsylvania (ar clé)
Thug an Rí Séamas II an talamh ar fad idir na haibhneacha Hudson agus Delaware (.i.Nua-Gheirsí) do bheirt chairde a sheas leis an Teaghlach Ríoga le linn Chogadh Cathartha Shasana, mar atá, Sir George Carteret agus agus an Tiarna Berkeley of Stratton. Ainmníodh an áit Cúige Nua-Gheirsí in onóir an oileán Gheirsí, a thug tearmann don Rí Séarlas II sa chogadh (agus arbh í an áit inar rugadh Carteret). Sa bhliain 1673 dhíol Berkeley a chuid féin den choilíneacht le baill de Chumainn na gCarad agus d'fhág sin Nua-Gheirsí roinnte ina dhá leath, Jersey Thoir agus Jersey Thiar. Maireann cuid den teorainn idir an dá leath mar theorainneacha contae inniu.
mion|Nua-Gheirsí Thoir agus Thiar
Nua-Gheirsí an t-aon choilíneacht Bhriotanach i Meiriceá arbh iad daoine as coilíneachtaí eile, agus ní as an Eoraip, tromlach na lonnaitheoirí den chine gheal. Lean lonnaíochtaí na nOllannacha ag fás in oirthuaisceart an stáit faoi na Sasanaigh. Bhí páirt mhór ag Eaglais Leasaithe na hOllainne iontu. Tháinig Preisbitéirigh Albanacha go Nua-Gheirsí san tréimhse sin freisin ach ba dhaoine as Nua-Eabhrac agus as Sasana Nua a chuir fúthu ansin sa chuid ba mhó, go háirithe Comhthionólaithe as Sasana Nua. Aithníodh saoirse creidimh sa dá leath den choilíneacht. Cuireadh an chéad tearmann Indiach sna Stáit Aontaithe ar bun in Indian Mills, i lár dheisceart Nua-Gheirsí, sa bhliain 1758, ach thug formhór na Lenape a aghaidh ar áiteanna níos faide siar nó fuair siad tearmann as a stuaim féin sna cnoic agus sléibhte. Ghlac siadsan le sclábhaithe agus daoine eile a bhí ag éalú an dlí.
Mhair an scoilt thoir-thiar chomh fada agus mhair an dílseánacht nó úinéireacht phríobháideach (1674–1702) sa choilíneacht. Sa bhliain 1702 d'athaontaigh na Briotanaigh Nua-Gheirsí mar choilíneacht ríoga seachas seachas mar choilíneacht dhílseánach. Sna blianta 1708–1738, áfach, bhí Nua-Gheirsí faoi riail Nua-Eabhrac. Bhí muintir Nua-Gheirsí go mór ina choinne sin agus sa bhliain 1738 cheap an Rí an Breitheamh Lewis Morris mar ghobharnóir ar an gcoilíneacht.
I mí Iúil, 1776, chuir ionadaithe Nua-Gheirsí a n-ainm le Forógra an Neamhspleáchais. Fearadh cuid mhaith den chogadh a bhris amach dá bharr sin i Nua-Gheirsí. Bhí ceannáras an airm faoi Washington in Nua-Gheirsí ar feadh dhá gheimhreadh. Bhí Cathanna Trenton, Monmouth agus Princeton ar na cathanna móra a bualadh in Nua-Gheirsí sa Réabhlóid Mheiriceánach. Bhí ról sách tábhachtach ag Nua-Gheirsí lasmuigh de pháirc an áir freisin. Faoi cheannas William Paterson chuidigh an stát le comhréitiú a dhéanamh idir na stáit mhóra agus na cinn bheaga.
mion|275px|Osclaíodh an chéad phictiúrlann faoi aer le haghaidh daoine i gcarranna ar domhan in Camden, New Jersey|Camden, Nua-Gheirsí sa bhliain 1933.
Dalta na stáit eile i dtuaisceart na tíre cuireadh acht i bhfeidhm i Nua-Gheirsí sa bhliain le cosc a chur le sclábhaíocht de réir a chéile. Faoi na 1830idí bhí formhór na ndaoine gorma saor; bhí timpeall is deichniúr sclábhaithe aosta sa stát nuair a cuireadh deireadh leis an sclábhaíocht ar fud na tíre sa bhliain 1865.
Forbraíodh a lán tionsclaíochta i Nua-Gheirsí i luathbhlianta na tíre nua agus le linn an 19ú haois. Bhunaigh Alexander Hamilton in éineacht le scata daoine eile comhlacht darbh ainm Society for the Establishment of Useful Manufactures (SUM) sa bhliain 1791. D'fhostaigh an grúpa Pierre Charles L'Enfant le cathair a phleanáil don cheantar timpeall ar na hEasa Móra ar an Abhainn Passaic i dtuaisceart an stáit le feidhm a bhaint as fuinneamh na n-eas ansin. Paterson a baisteadh ar an gcathair in onóir William Paterson.
Fuair an náisiún nua roinnt mhaith iarainn ó Nua-Gheirsí, go háirithe as na mianaigh guala portaigh i ndeisceart an stáit. Spreag tógáil na gcanálacha agus na n-iarnród sa 19ú haois forbairt na tionsclaíochta sa stát, go mór mhór Canáil Mhorris a osclaíodh sa bhliain 1831. D'éascaigh sin gual a thabhairt isteach o Ghleann an Lehigh in oirthear Pennsylvania. Chuir Thomas Edison faoi i Nua-Gheirsí ag cur ionad forbartha teicneolaíochta ar bun, in Menlo Park ar dtús agus ansin in West Orange. Ba i Menlo Park a lasadh sráid le solais leictreacha den chéad uair ariamh, toradh a chuid oibre leis an leictreachas. Ag tús na 1900idí, d'fhás Fort Lee, in oirthuaisceart an stáit, mar an áit ba mhó déanta scannán ar domhan.
Mar gheall ar an méid monarchana agus infreastruchtúr iompair a tógadh i Nua-Gheirsí, bhí páirt thábhachtach ag an stát le linn an dá chogadh domhanda sa chéad leath den 20ú haois. Cuireadh na mílte saighdiúirí go dtí an Eoraip sa Chéad Chogadh Domhanda ó dhugaí in Hoboken. Tógadh cuid de na longa a d'iompair iad i Nua-Gheirsí freisin, sna ceártaí longa i gCamden agus Bayonne. Ar na déantúisí míleata eile a rinneadh i Nua-Gheirsí bhí armlón, gléasanna cumarsáide, agus ceimicigh. Idir an dá chogadh, roimhe sin agus ina dhiaidh, tógadh tionscail thíthíochta, áiseanna gnó, monarchana agus na háiseanna a ghabhann leo i gceantracha i Nua-Gheirsí a bhí faoin tuath. D'fhág sin fás an-mhór ar na fo-bhailte ar fud an stát, cé gur tháinig meath millteanach ar na cathracha. Níl mórán cathracha móra i Nua-Gheirsí i gcomparáid le stáit agus tíortha eile. Ina áit sin tá na céadta bailte, idir bheag agus mhór, iad buailte lena chéile i réimsí fada uirbeacha agus a rialtas féin ag gach aon cheann díobh.
Osclaíodh bóthar dola Nua-Gheirsí (an "New Jersey Turnpike") sa bhliain 1952, nasc idir mórcheantracha Nua-Eabhrac agus Philadelphia, agus idir an tuaisceart agus Washington, D.C.: níorbh fhada sula raibh sé ar na mórbhealaigh is mó tráchta sa tír. Osclaíodh an Garden State Parkway sa bhliain 1955 feadh an chósta.
Geilleagar
Is é Nua-Gheirsí an darna stát Meiriceánach is saibhre de réir ioncam teaghlaigh—$71,180 sa bhliain. $51,358 an teacht isteach ag an meán duine aonair. $487 bn an olltáirgeacht stáit sa bhliain 2010..
Déimeagrafaic
De réir mheastachán Bhiúró an Daonáirimh, bhí 8,938,125 duine ina gcónaí i Nua-Gheirsí sa bhliain 2014, méadú 1.66% ar na 8,791,894 duine a fuarthas le linn Dhaonáireamh 2010. Ó thaobh cine de, ba den chine geal iad 68.6% de dhaonra an stáit sa bhliain 2010. Ba 13.7% de na daoine de shliocht Afracach agus 8.3% de shliocht Áiseach. Ba de chúlra "Latino" 17.7% de mhuintir Nua-Gheirsí agus dúradh Spáinnis a bheith á labhairt mar phríomhtheanga sa bhaile ag 14.59% de na daoine os cionn 5 bliana d'aois. Bhí teanga éigin seachas Béarla mar theanga dhúchais ag 28.69%, is é sin 2,345,644 duine.
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil stát Nua-Gheirsí
Catagóir:Stáit Mheiriceá
|
[Wikipedia:ga] Manhattan
thumb|220px|Manhattan (~1931)
thumb|220px|Suíomh (buí).
Manhattan a thugtar go hiondúil ar bhuirg Nua-Eabhrac, ceann de na cúig bhuirg atá i gcathair Nua-Eabhrac, agus ar an oileán ar a bhfuil sé suite. Is cuid den chathair é, maille le Queens, Brooklyn, Oileán Staten agus an Bronx. Tá daonra timpeall 1.4 milliún ar Manhattan féin, ach ar ndóigh bíonn ar a laghad cúpla chéad míle eile ann i rith laethanta gnótha, mar aon leis na mílte turasóirí.
Is ann atá ceantar gnó chathair Nua-Eabhrac. Is ann freisin atá na ceantair chlúiteacha caithimh aimsire. Bíonn raidhse mór drámaí agus ceoldrámaí i gcónaí sa cheantar drámadóireachta Broadway. Tá an Opera Meitreapólach, Bailé Chathair Nua-Eabhrac, agus Ceolfhoireann Fhiolármónach Nua-Eabhrac suite i Látharlann Lincoln. Bíonn raidhse mór de cheol clasaiceach agus de gach sórt eile ag Carnegie Hall, agus bíonn drámaí nua i gcónaí ar off Broadway agus off-off-Broadway.
Naisc sheachtracha
* Ascail agus sráideanna Manhattan
* Randall: Lost New York City
* Litir ó 1626 ag cur síos gur ceannaíodh oileán Manhattan ar luach 60 guilder (PD)
* Mapa de Mannados nó Manhattan i 1661 (PD)
* NYC Mapa Bus MTA de Manhattan (PDF)
Catagóir:Manhattan
|
[Wikipedia:ga] Lá Fhéile Pádraig
Déanann pobal na hÉireann ceiliúradh ar an 17ú lá de Mhárta ar Lá Fhéile Pádraig (nó Lá ’le Pádraig uaireanta). Deirtear gur cailleadh Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na hÉireann ar an dáta seo. Déantar ceiliúradh ar chultúr, teangacha, spórt, reiligiúin agus ceol na tíre. Tá an fhéile Seachtain na Gaeilge mar chuid den cheiliúradh.clé|mion|Cárta phoist, 1912
clé|mion|1909 i Nua Eabhrac
Pádraig
Is é Naomh Pádraig a thug an Chríostaíocht go hÉirinn. Nuair a bhí Pádraic ina bhuachaill óg, fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mBreatain Bheag agus tugadh anall go hÉirinn é, áit ar chaith sé blianta ag sclábhaíocht, agus é ag tabhairt aire do thréad caorach agus muc ar Shliabh Mis i gContae Aontroma. Oíche amháin bhí brionglóid aige faoi phobal na hÉireann agus gur cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh. thumb|220x220px|Lá Fhéile Pádraig i Buenos Aires.|cléthumb|222x222px|Lá Fhéile Pádraig i Chicago, Illinois|Chicago; an [[abhainn ruaimnithe le dath glas.|clé]]Chuaigh Pádraic ar bhord loinge agus sheol sé ar ais abhaile. Nuair a h-oirníodh ina shagart é, bhí brionglóid eile aige ina bhfaca sé muintir na hÉireann ag glaoch ar ais air chun an Chríostaíocht a chraobhscaoileadh ann. Chaith Pádraic 40 lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar Cruach Phádraig gar don áit ina bhfuil Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo inniu.
Ceiliúradh
Déantar ceiliúradh ar Phádraig aon áit ar fud an domhain ina mbailíonn na hÉireannaigh le chéile. Ar na hócáidí is mó, áirítear an ceann i Nua-Eabhrac, ina mbíonn paráid ollmhór chuile bhliain ó Ardeaglais Naomh Pádraig suas an 5ú Ascaill, agus an ceann i mBaile Átha Cliath.
Stair
Ar 17 Márta 1601, tharla an chéad pharáid a bhfuil tuairisc againn uirthi in onóir na Féile Pádraig, san áit ar a dtugtar “Naomh Agaistín” anois in Florida. Léirítear sna tuarascálacha gur shocraigh biocáire Éireannach, Ricardo Artur, an mórshiúl san iarchoilíneacht de chuid na Spáinne.
Breis agus céad bliain ina dhiaidh sin, d’eagraigh saighdiúirí Éireannacha in Arm na Breataine máirseáil i mBostún sa bhliain 1737.
Sa naoú haois déag tháinig méadú mór ar an líon inimirceach Éireannach sna Stáit Aontaithe agus leis sin d’éirigh na paráidí ní b'fhorleithne. Inniu, déantar Lá Fhéile Pádraig a cheiliúradh i níos mó tíortha ná aon fhéile náisiúnta eile.
Nósanna
* Téann daoine chuig Cruach Phádraig ar thuras spioradálta.
Ceiliúradh Lá Fhéile Pádraig in Éirinn
Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (3).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patrick's Day (7).jpg
Saint Patrick's Day (8).jpg
Saint Patrick's Day (9).jpg
Saint Patrick's Day (10).jpg
Saint Patrick's Day (11).jpg
Saint Patrick's Day (12).jpg
Saint Patrick's Day (13).jpg
Saint Patrick's Day (14).jpg
Saint Patrick's Day (15).jpg
Tagairtí
Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Saoirí poiblí
|
[Wikipedia:ga] Síciatracht
mion|Siomból
Is é atá sa síciatracht ná an chraobh den leigheas a bhaineann leis an meabhair agus le galar meabhrach nó galar intinne.
Tugtar síciatraí ar dhochtúir leighis a chleachtann síciatracht.
Tugtar síceolaí ar dhuine a traenáladh i ngnáth-shíceolaíocht agus i síceolaíocht galra meabhrach, de ghnáth gan traenáil sa leigheas. Tugtar néareolaí ar dhochtúr leighis a chleachtann le hothair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson, nó stróc.
Seachas galar meabhrach ar nós scitsifréine nó mire thaghdach, bíonn freastal ag síciatrithe orthu siúd a mbíonn trioblóid míshuaimhneachas, trioblóid clainne, pósta nó cúpla orthu, chomh maith leo siúd a mbíonn dementia (gealtachas le cailliúint scileanna agus cuimhne) nó mallintinneacht orthu.
Déanann síciatrigh áirithe speisialtiacht le hobair le gasúir agus leanaí, le sean-aoisigh, leo siúd a bhfuil trioblóid acu a bhaineann le drugaí nó le biotáille, nó leo siúd atá i dtrioblóid leis an dlí. Déanann cuid eile speisialacht ag obair le daoine a bhfuil tinnis coirp orthu, nó leo siúd atá i ndiaidh bheith i dtionóisc nó a raibh meall san inchinn acu a rinne dochar don inchinn.
Stair
Cuireadh tús leis an gcóras rangú atá inniu againn ag deireadh an 19ú haois, nuair a rinne Kraepelin na Gearmáine idirdhealú idir mire thaghdach agus dementia praecox. Is éard atá i gceist le dementia praecox ná meabhairghalar a thosaíonn go luath agus lena dtéann an duine i léig de réir a chéile, go minic le mealladh (delusion an Bhéarla) nó bréagchéadfaí (hallucinations an Bhéarla). Cuireadh leis an obair seo nuair a scríobh faoin hebephrenia agus Kahlbaum faoin katatonia. Freisin, rinne Schneider cur síos an-úsáideach ar siomptaim an dementia praecox, cur síos a húsáidtear go dtí an lá atá inniu ann. scitsifréine (Schizophrenia) an t-ainm a thugtar inniu ar an gcuid is mó díobh siúd a mbíodh dementia praecox orthu.
Ba á Sigmund Freud a chuir an sícanailís ar bun i Vín na hOstaire ag tús an 20ú Aois, córas teiripe a bhí an-tábhachtach i bhforbairt na síciatrachta, agus a bhaintear feidhm fós as, go háirithe ag teiripeoirí agus ag dochtúirí príobháideacha.
Ar feadh i bhfad ina dhiaidh sin, ní raibh mórán leigheas cheart ar mheabhairghalar, ach an duine a bhí tinn a chur in ospidéal nó in institiúid eile. Ach 'sna 1950aí, thángthas ar chlórprómaisín, nó Largactil, sa bhFrainc, an chéad cheann des na drogaí frith-mhire, agus chuir sé sin athrú mór ar chleachtadh an síciatracht.
In Éirinn
In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá traenál ar feadh 4-6 bhliana sa bhreis agus scrúdaithe Choláiste Ríoga na Síciatraithe a phasáil chun cleachtadh mar chomhairlitheoir síciatrach.
Tagairtí
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil
*
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
|
[Wikipedia:ga] Néareolaí
Tugtar néareolaí ar dhochtúr leighis a chleachtann le h-othair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson nó stróc. Tugtar néareolaíocht ar an roinn sin den leigheas. De ghnáth, ní bhíonn mórán dá gcleachtadh ag baint le galar intinne go díreach, cé go mbíonn mórán cásanna ina mbíonn siomptaim de ghalar néarach chomh maith le galar intinne.
Catagóir:Leigheas
|
[Wikipedia:ga] Tuaisceart Éireann
Is cuid tír den Ríocht Aontaithe é Tuaisceart Éireann. Tá Tuaisceart Éireann ar cheann de cheithre thír na Ríochta Aontaithe (Béarla: Northern Ireland; Ultais: Norlin Airlann) agus limistéar na sé gcontae úd Aontroim, Ard Mhacha, Doire, An Dún, Tír Eoghain agus Fear Manach a dealaíodh ón gcuid eile d'Éirinn nuair a tháinig an Conradh Angla-Éireannach i bhfeidhm sa bhliain 1922.
Tíreolas
Tá sé chathair i dTuaisceart Éireann, mar atá Béal Feirste, Doire, Ard Mhacha, Lios na gCearrbhach, Iúr Cinn Trá agus Beannchar. I measc na ndeich mbaile is mó i dTuaisceart Éireann áirítear:
Béal Feirste, Doire, Baile Nua na Mainistreach, Creag Abhann, Beannachar, An Caisleán Riabhach, Liso na gCearrbhach, An Baile Meánach,
Tá sé chontae i dTuaisceart Éireann, mar a leanas:
Contae Thír Eoghain
mion|Gleann Butterlope, sna Na Speiríní|Speiríní
Is contae sléibhtiúil í Tír Eoghain den chuid is mó, cé go bhfuil ceantair ísealchríce sa chontae fosta, go háirithe ar bhruach Loch nEathach, i gceantar na hAbhann Móire i ndeisceart an chontae, agus san iarthuaisceart, ar an Fheabhail. Tá na Speiríní suite i dtuaisceart an chontae, ar an teorainn le contae Dhoire. Is iad an tríú sliabhraon is airde i gCúige Uladh, i ndiaidh na Beanna Boirche agus Sléibhte Dhoire Bheatha, agus tá an sliabh is airde i dTír Eoghain, an Mullach Clochach (634m), suite ansin. Is é Loch nEathach, an loch is mó sna hOileáin Bhriotanacha (388 km²/150 mílte cearnacha) an phríomhghné in oirthear an chontae, agus comhdhéanann sé teorainn thoir an chontae. Is í an Fheabhail agus a craobh-aibhneacha, an Mhorn, Abhainn na Deirge, Abhainn Coille, agus an tSruthail, an phríomhabhann in iarthar an chontae. Is í an Abhainn Mhór an phríomhabhainn sa deisceart, agus comhdhéanann sé an teorainn le Muineachán agus Ard Mhacha sula sruthaíonn sí isteach i Loch nEathach.
Contae Ard Mhacha
mion|Úllord i Loch gCál, i gContae Ard Mhacha
Tá cáil ar Ard Mhacha mar 'úllord na hÉireann', agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí. Ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa 17ú haois a chuir na húlloird ar dtús. Imrítear leagan de chluiche babhlaí in Ard Mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gCorcaigh. Tá traidisiún láidir peile Ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann Ard Mhacha Craobh na hÉireann i 2002.
Tá Ard Mhacha theas, is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le Contae Lú sa Phoblacht, sách náisiúnach. Caitliceachas an príomhreiligiún. Fuair a lán saighdiúirí Briotanacha bás ann i rith na dTrioblóidí.
Contae an Dúin
mion|Radharc ar Loch Cuan, i gContae an Dúin
I gContae an Dúin aimsítear Loch Cuan. Tá an loch faoi chúig chiliméadar déag, a bheag nó a mhór, de Bhéal Feirste, agus é ag sroicheadh ó Bhaile Nua na hArda ar feadh 30 ciliméadar go dtí Muir Éireann. Meastar go bhfuil ocht n-oileán is trí scór ar fad sa loch. Droimníní báite atá iontu. Is féidir leat Túr Scrabo, atá ar chnoc ag barr an locha, a fheiceáil.
mion|Is é Sliabh Dónairt, i g[[Contae an Dúin, 850m (2,790 tr) in airde, an cnoc is airde i dTuaisceart Éireann.]]
Tá imeall an locha faoi chúram an Iontaobhais Náisiúnta, chomh maith le ceithre oileán déag sa loch. Is féidir le gach duine cuairt a thabhairt ar na hoileáin seo.
Eagraíonn maoir de chuid an Iontaobhais cuid mhór siúlóidí agus turais thart faoi Loch Cuan ón earrach go dtí an fómhar, agus eolas faoi shaol nádúrtha an locha á thabhairt do na cuairteoirí le linn na dturas.
Contae Aontroma
Príomhalt: Contae Aontromamion|Gleann Doinne, ceann de naoi ngleann Aontroma
Meallann Glinntí Aontroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain agus is suíomh Oidhreachta Dhomhanda de réir UNESCO é Clochán an Aifir (nó Clochán na bhFórmorach mar a thugtar air fosta) ar an chósta thuaidh. Tá clú ar Mhuileann na Buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain, agus aithnítear Port Rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dTuaisceart Éireann ó thaobh líonn na gcuairteoirí air de, áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d'oíche de réir tuarascála. Tá an chuid is mó de Bhéal Feirste, an chathair is mó i dTuaisceart Éireann, lonnaithe sa chontae, agus an chuid eile di i gContae an Dúin. De réir an tseanchais is ar Shliabh Mis i dtuaisceart an chontae a chaith Pádraig Naofa bunús a shaoil óig.
Contae Fhear Manach
Príomhalt: Contae Fhear Manach
Contae Dhoire
Príomhalt: Contae Dhoire
Tá cuid de na Speiríní suite i ndeisceart Chontae Dhoire chomh maith, agus Sliabh gCallann, ar an teorainn le Contae Thír Eoghain, ar phointe is airde an chontae. Is é lár an chontae an chuid is airde de, agus titeann an talamh agus duine ag dul uaidh sin isteach i ngleann an Fheabhail san iarthar nó i ngleann na Banna san oirthear. Baineann an contae le Loch nEathach ina chúinne oir-dheisceartach, agus aithnítear tuaisceart an chontae as aillte géara, córais dumhcha, agus tránna gainimh an chladaigh Atlantaigh.
Daonra
Bhí 1,903,100 daoine ina gcónaí i dTuaisceart Éireann i 2021, de réir daonáireamh na bliana sin. Sa daonáireamh chéanna, dúirt 42.3% den daonra gur Chaitlicigh iad, agus thug 37.3% le fios gur Phrotastúnaigh, nó leantóirí de shainchreideamh Críostach eile, a bhí iontu. 1.3% de dhaoine a lean reiligiún eile, agus 17.4% nár lean reiligiún ar bith nó a dhiúltaigh an cheist a freagairt.
Rialtas
Ba é an tAcht um Rialtas na hÉireann ón bhliain 1920 a shainigh críocha agus teorainneacha an stáitín áfach, cé nach bhfuil teorainneacha cruinne gearrtha dó inniu féin, agus tá áiteanna ann nach féidir a rá fúthu go neamh-dhébhríoch cé acu sa Tuaisceart nó sa Phoblacht atá siad suite.
Baineann dhá thrian de Chúige Uladh le Tuaisceart Éireann, ach tá sé de nós ag na hAontachtóirí "Cúige Uladh" (Ulster) a thabhairt ar an stáitín. Státín féinrialaithe ann féin is ea Tuaisceart Éireann, nó go bunúsach, is slánaonad faoi fhéinrialtas é atá faoi fhorlámhas na Ríochta Aontaithe, murab ionann agus an chuid eile d'Éirinn. Mar sin, is féidir é a chur i gcomparáid le Sasana, leis an Bhreatain Bheag agus le hAlbain.
Go praiticiúil, áfach, cha raibh féinrialtas an Tuaiscirt ag obair ar feadh i bhfad. Bhí tionól nó dáil fhéinrialaitheach ann ar Chnoc an Anfa (Béarla: Stormont) go dtí na Trioblóidí, ach ar an 30 Márta 1972, chuir rialtas na Ríochta Aontaithe an féinrialtas áitiúil ar ceal agus thosaigh sé ag rialú an Tuaiscirt go díreach ó Londain.
De thoradh Chomhaontú Aoine an Chéasta, tháinig Tionól nua féinrialaitheach ar an fhód, ach nuair a chuaigh an díospóireacht faoi dhíchoimisiúnú arm na Sealadach ó smacht, cuireadh an tionól ar fionraí ar an gceathrú lá de Mhí Dheireadh Fómhair sa bhliain 2002. Cé gurb iad an Páirtí Aontachtach Daonlathach (DUP) agus Sinn Féin an dá pháirtí is láidre inniu, i ndiaidh an olltoghcháin ar an 30 Samhain 2003, d'éirigh leis an tionól cromadh ar obair arís, rud nach raibh mórán súile leis, ós iad an dá pháirtí a sheasann do mheon na dígeantachta is na neamhghéilliúlachta sa dá phobal.
An pholaitíocht agus na Trioblóidí
Tá polaitíocht Thuaisceart Éireann bunaithe ar an teorainn eitni-reiligiúnda idir na Caitlicigh, a dhearcann orthu féin mar Éireannaigh is mar Ghaeil agus mar dhaonra bundúchasach, agus na Protastúnaigh, a dhearcann orthu féin mar shaoránaigh de chuid na Ríochta Aontaithe agus mar chosantóirí a dúchais. Tá sé de chlaonadh sna Caitlicigh a rá nó a shíleadh gur coilínithe agus grabálaithe talún iad na Protastúnaigh nár tháinig isteach ach de thoradh na plandála. Is náisiúnaithe (baintear úsáid as an leagan "náisiúntóirí" freisin sa Ghaeilge, nuair a bhítear ag trácht ar náisiúnaithe Caitliceacha an Tuaiscirt) iad an chuid is mó de na Caitlicigh, agus teastaíonn uathu an dá stát in Oileán na hÉireann a aontú in aon stát amháin. Ón taobh eile de, is dual do na Protastúnaigh a gcomhionannú a dhéanamh leis an mBreatain Mhór agus maíomh as a ndílseacht don Choróin agus don Rí nó don Bhanríon. Dearcann siad ar an nasc idir an Bhreatain Mhór agus Tuaisceart Éireann mar urrús riachtanach dá gcearta reiligiúnaigh agus sibhialta, agus bíonn siad iontach mímhuiníneach as Poblacht na hÉireann, nó tá siad den tuairim go bhfuil an iomarca cumhachta ag an Eaglais Chaitliceach sa Phoblacht, rud a d'fhágfadh nach mbeadh stádas an tsaoránaigh chothroim ar fáil dóibh dá n-aontófaí Éire.
Is follasach go bhfuil an dá sheasamh seo doréitithe le chéile, agus mar sin, d'fhág an foréigean seicteach a shliocht ar Thuaisceart Éireann ó tháinig an stáitín ar an bhfód. Bhí na hAontachtóirí den tuairim, ar dtús, gur fealltóirí agus lucht tréasa ab ea na Caitlicigh go léir, ó theastaigh uathu an nasc leis an mBreatain Mhór a bhriseadh agus dul le Poblacht na hÉireann. Mar sin, choinnigh siad an rialtas fúthu féin, agus iad ag dul i muinín cleasa mí-ionraice go minic, ar nós claonroinnt na dtoghlach, lena chinntiú nach bhféadfadh na Caitlicigh teacht in aon chóngar don tromlach sna toghcháin dhaonlathacha. Chuir an chuid ba ghangaidí de na Caitlicigh cor in aghaidh an chaim trí thacaíocht a thabhairt d'fheachtas armtha an IRA leis an stáitín a scaradh ón Ríocht Aontaithe.
Na Trioblóidí
* Príomh-alt: Na Trioblóidí
mion|O'Neill ag oscailt an Wilson homestead, anois an Ulster American Folk Park, Dearg Alt (Dergalt), An Srath Bán Íochtarach, Tír Eoghain
Sna 1960idí, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go raibh leasuithe suntasacha polaitiúla ar na bacáin, nuair a bhain Terence O'Neill, polaiteoir Aontachtach a raibh dearcadh forásach nua-aimseartha aige, amach oifig Phríomh-Aire an Tuaiscirt. Bhí sé ag caint faoin rathúnas ábhartha mar leigheas ar an scoilt sheicteach, agus é sásta dul i dteagmháil le Seán Lemass, taoiseach Phoblacht na hÉireann san am céanna, a raibh dearcadh cosúil aige. Sa deireadh thiar thall, áfach, ní dhearna iarrachtaí Uí Néill ach an lasair a chur sa bharrach.
Go bunúsach, bhí cuid mhór de na hAontachtóirí barúlach go raibh an Niallach ag iarraidh iad a dhíol ar shladmhargadh leis an lucht tréasa a bhí ag rialú i mBaile Átha Cliath, agus na Caitlicigh míshásta leis nach raibh na leasuithe cuimsitheacha polaitiúla ag teacht sách luath.
Mar sin, phléasc an foréigean seicteach amach arís ó thús na seachtóidí i leith. Cuid de ghnáthshaol an stáitín ab ea na gníomhartha sceimhlitheoireachta go dtí gur cuireadh an chéad sos cogaidh fada i bhfeidhm sna nóchaidí, agus inniu féin, spreagann an faltanas seicteach daoine chun loitiméireachta, coirlosctha, dúnmharaithe, agus bruíonachais. Tá formhór na n-iar-sceimhlitheoirí, an tIRA Sealadach thar aon dream eile, éirithe as a leithéid, agus iad ag iarraidh leas a bpobail a dhéanamh ar bhealach éigin eile, ar nós obair fhóirithinte, Gaeilgeoireacht nó polaitíocht dhaonlathach.
An Ghaeilge i dTuaisceart Éireann
Bhí 75,125 duine (4.164% de dhaonra Thuaisceart na hÉireann) ábalta Gaeilge a scríobh, a léamh, a labhairt agus a thuibheáil. Ní raibh aon eolas ar an Ghaeilge ag 89.7% den daonra. Bhí eolas ar an Ghaeilge ag 10.3% den daonra.
mion|Céadtadán de dhaoine 3+ bliana d'aois le cumas de shaghas éigean acu sa Ghaeilge de réir daonáireamh 2011.
Oideachas trí mheán na Gaeilge i dTuaisceart Éireann
Sa scoilbhliain 2017-2018, bhí 5,261 dalta ag fáil a n-oideachais sa chóras lán-Ghaeilge, 1.7% de na daltaí ar fad.
* Ó thaobh na mbunscoileanna, bhí 4,156 dalta bunscoile sa chóras lán-Ghaeilge, 2.4% den iomlán agus ardú ó 2,818 dalta sa bhliain 2010-2011.
* Ó thaobh na meánscoileanna, 1,105 dalta meánscoile a bhí sa chóras lán-Ghaeilge, 0.8% den iomlán agus ardú ó 732 dalta sa bhliain 2010-2011.
Féach freisin
* Stair Thuaisceart Éireann
Tagairtí
Nascanna seachtracha
* Northern Ireland Executive (Rialtas Thuaisceart Éireann)
* Northern Ireland Office (rialtas náisiúnta na RA)
* Discover Northern Ireland (Northern Ireland Tourist Board])
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
|
[Wikipedia:ga] Ogham
᚛ᚑᚌᚐᚋ᚜
Is aibítir sheanda é an tOgham nó Aibítir na gcrann (Sean-Ghaeilge Ogam), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na Críostaíochta go hÉirinn, idir 300 A.D. agus 600 A.D. Tuairiscíonn na saineolaithe nárbh aibítir neamhspleách é, ach rúnscríbhinn de shaghas áirithe a bhí bunaithe ar aibítir na Laidine. Faightear inscríte é in Éirinn, in Albain, sa Bhreatain Bheag, i Sasana, agus i Manainn.
mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta
An Córas Scríbhneoireachta
Nuair a ghearrtaí an tOgham ar liag, ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na gutaí mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na consain. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha Gaeilge agus Laidine ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí.
thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham
Fairsinge
Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i gCiarraí. Faightear 81 sampla i gCorcaigh agus 47 sampla i bPort Láirge. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i Silchester i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh.
Aibítir an Oghaim
Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar fid (fiodh, crann) ar an gcéad fiche litir, roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (Aicme Bheithe, Aicme Uatha, Aicme Mhuine, Aicme Ailme). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is taebomna, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar forfeda (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear forfeda eile, go háirithe Peith.
* Uath [H], tá an bhrí chéanna ag an bhfocal Uath sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “Sceach Gheall” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur [y] atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (féach McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa Phróta-Ind-Eorpach ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.
Unicode
Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0. Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997, agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999. Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir — 25 sa 5 bhunaicme, agus peith — tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe.
Cé dó an tOgham?
Ba scil ar leith í an córas scríbhneoireachta seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – ríthe, taoisigh agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó.
De réir an tseanchais, ba é an dia Ceilteach Oghma (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo.
Deireadh ré
Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i Leabhar Bhaile an Mhóta a scríobhadh san 11ú haois.
Foinse
* Ó Murchú, Máirtín (1985). The Irish Language. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire).
Féach freisin
* Auraicept na n-Éces
* Briatharoghaim
* De Dúilib Feda na Forfid
* An Leabhar Oghaim
Naisc sheachtracha
* Irish Ogham Stones
* Stone Corridor
* Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon lenár gcara Evertype
Tagairtí
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Aibítrí
|
[Wikipedia:ga] An Pháil
thumb|An Pháil (liath) t.1450
Tugadh an Pháil ar limistéir tíre timpeall Bhaile Átha Cliath ina raibh tiarnas ag na Gaill ón 12ú haois ar aghaidh. Cé gur éirigh go maith leis na Normannaigh ina bhfeachtais míleata in aghaidh na nGael ar dtús níorbh fhada go raibh orthu cúlú go dtí na tailte seo. Is aistriú ón mBéarla é, ón bhfocal pale, a chiallaíonn sconsa nó claí agus tá iarsmaí den chlaí cosanta a tógadh le fáil fós. D'athraigh a limistéir ó am go ham thar na blianta. B'ann ar dtús a tháinig an Béarla agus dlíthe Shasana chun cinn in Éirinn.
Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
|
[Wikipedia:ga] Canáil Erie
Canáil a cheanglaíonn abhainn an Hudson is ea Canáil Erie, gar do Albany, agus a thrasnaíonn Stát Nua-Eabhrac go Loch Erie, ceann de na Locha Móra ar theorainn Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí an-tábhacht ag an chanáil le forbairt Chathair Nua-Eabhrac, mar gur féidir loingeas a sheoladh ón gcathair sin an bealach ar fad go Chicago agus ar fud na Locha Móra ina dhiaidh a thógáil.
mion|sa bhliain 1840|clé
mion|1826|clé
mion|Lockport, 1855|clé
mion|Lockport, 1855|clé
Stair
Tógáil
Bhí innealtóir Éireannach darbh ainm Christopher Colles ar na daoine is túisce (1786) a mhol an chanáil a thógáil. Agus an fear is mó a bhí taobh thiar den tionscadal, De Witt Clinton, Gobharnóir N.Y., Éireannach ab ea a shean athair.
Thosaigh an obair ar an gcanáil in 1817 agus de réir Carl Wittke "We Who built America." bhí breis agus 3000 Éireannach ag obair uirthi in 1818. Mhéadaigh faoi dhó ar an uimhir sin gach bliain ina dhiaidh sin..
Sul ar tosaíodh ar an gcanáil, chaith suirbhéir darbh ainm Canvass White tamall i Sasana ag féachaint ar na canálacha a tógadh ansin. Casadh innealtóir tógála darbh ainm J.J. McShane air agus d’éirigh cairdeas eatarthu. Dob as Tiobrad Arann dó agus bhí slua Éireannach ag obair faoi. D’éirigh le White, McShane agus a fhoireann a mhealladh anall go Nua-Eabhrac. Ansin thosaigh sé ag earcú in Éirinn. Tháinig na mílte agus d’fhágadar a rian ar an dtír. D’fhan cuid acu sna bailte beaga agus móra a d’fhás suas ann. Mhéadaíodar ar dhaonra Albany, Troy, Utica, Syracuse, Rome, Auburn, Rochester, Lockport, agus Buffalo.
mion|clé
Lean sagairt mhiseanacha na hoibrithe ag léamh aifrínn agus ag éisteach faoistine. Pinginí na n-oibrithe a thóg na céad teampaill Chaitliceacha i dtuaisceart Nua-Eabhrac. As an obair san d’fhás deoisí Albany, Buffalo agus Rochester.
mion|Brighton, Monroe County, New York|clé
Lá oscailte
Ar 26 Deireadh Fómhair 1825, osclaíodh an chanáil go hoifigiúil. Bhí an Gobharnóir DeWitt Clinton i mBuffalo don ócáid. Bhí paráid mhór acu go ceann na canála agus chuaigh De Witt Clinton ar bord báirse agus thosaigh ceithre chapall ghlasa á tharraingt síos an chanáil. Ar bord an bháirse bhí dhá shoitheach lán d’uisce ó Loch Erie agus bhíodar chun an t-uisce a thabhairt go Nua-Eabhrac ar an mbád agus é a chaitheamh sa bhfarraige. Nuair a d’fhágadar Buffalo scaoileadar gunna mór. Leath mhíle síos an chanáil bhí gunna eile agus nuair a chuala an gunnadóir an chéad cheann, scaoil sé an dara ceann agus mar sin de síos go dtí Nua-Eabhrac. Bhí 1812 gunna ar fad réitithe acu. Thóg sé 81 nóiméad chun an dea-scéala a chur go Nua-Eabhrac.
Taisteal
Nuair a osclaíodh an chanáil idir Albany agus Loch Erie i 1825, ba cheann de iontaisí móra an domhain í. D’fhéadfadh bád, anois, dul ó Nua Eabhrach go dtí na Locha Móra. Ní raibh an bóthar iarainn fós ann agus mar sin bhí an-éileamh ar na báid chun daoine agus earraí a iompar.
Chosain ticéad den chéad ghrád $4 ó Nua-Eabhrac go Albany agus ó Albany go Buffalo $14. Thóg an t-aistear sin tuairim is sé lá (thóg an cóiste coicís ar bhóithre garbha Nua-Eabhrac).
Féach freisin
* Na Lochanna Móra
Tagairtí
Catagóir:Nua-Eabhrac (stát)
Catagóir:Aibhneacha Mheiriceánacha
Catagóir:Canálacha
|
[Wikipedia:ga] Néareolaíocht
Tugtar néareolaíocht ar an roinn sin den leigheas a bhaineann le tubaistí agus galair a bhaineann leis na gcillín néarach (néaróg). Tugtar néareolaí ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar othair a bhfuil galra néaracha orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson nó stróc.
In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá do dhochtúir traenáil ar feadh 4-8 bliana sa bhreis agus scrúdaithe ar an néareolaíocht a phasáil le bheith ina chomhairleoir néareolaíochta.
Is roinnchuid den néareolaíocht an néarafiseolaíocht, a bhaineann le tomhais agus patrúin an imeachta sna cillíní néaracha.
Tagairtí
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
|
[Wikipedia:ga] Cnáimhseachas
Brainse den mhíochaine a bhaineann le toircheas is luí seoil is ea cnáimhseachas (nó asaoideolaíocht uaireanta).
Cúram
Cleachtann lia, bean chabhrach, bean ghlúine, cnáimhseoir nó cnáimhseach an cnáimhseachas, sé sin, aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Tugtar cúram ann do chonair atáirgthe na mban agus a bpáistí i rith toirchis, bhreith an linbh agus na tréimhse iarbhreithe. Tagann san áireamh ː
* cúram na mná le linn a toirchis,
* measúnú ar mhéid is sláinte an fhéatais sa bhroinn,
* brath galar a bhaineann le toircheas ar nós eiclaimse,
* ionad is treoshuíomh an fhéatais sa bhroinn a dhéanamh amach, agus
* tabhairt an pháiste ón mbean.
De ghnáth, san iarthar inniu, déanann an cnáimhseoir cuid mhór dá chuid oibre in ospidéal.
clé|mion|Eucharius Rößlin, Der Swangern frawen, timpeall 1515
Stair
Bhíodh cúram le linn luí seoil i lámha na mban, agus thosaigh ag teacht faoin lucht leighis sa l6ú céad.
Tháinig teanchair in úsáid sa 17ú haois le cabhrú sa bhreith.
James Young Simpson is túisce a bhain leas as cabhair ainéistéisigh (seachas ainéistéiseach eipeadúrach) le linn tabhairt an pháiste ón mbean. Ach inniu, déantar an gnó gan ainéistéiseach go fairsing ar fud an domhain.
Féach freisin
* Breith clainne
Naisc
* An tAcht Sláinte (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018
Tagairtí
Catagóir:Speisialtachtaí leighis
Catagóir:Breith
Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Toircheas
Catagóir:Cnáimhseachas
|
[Wikipedia:ga] California
Is stát de chuid na Stát Aontaithe é California.
Úsáidtear an giorrúchán CA don phost, agus baineann an Associated Press feidhm as Calif.
Ainm an Stáit
Creidtear go dtagann ainm an stáit ó Las sergas de Espladián (Eachtraí Spladian), úrscéal ón 16ú haois le Garci Rodríguez de Montalvo, a raibh oileán ann darbh ainm "California" a bhí ar nós Parthais. D'fhéadfadh sé go gciallaíonn an focal "chomh te le hoigheann" (cali > te, fornia > oigheann).
Is é "an Stát Órga" leasainm oifigiúil an stáit. D´fhéadfadh sé go mbaineann sé seo leis an ór ar thángthas air sa bhliain 1848 (agus a chuir tús le Fuadar Óir Chalifornia) nó mar go bhfuil dath an óir, nach mór, ar go leor de thalamh an stáit sa samhradh.
Stair
Ar an 24 Eanáir 1848 fuarthas an chéad píosa óir i gCalifornia. Chuir sé sin tús le Fuadar Óir Chalifornia.
Geilleagar
Tá an ceathrú geilleagar is mó ar domhan ag California le holltáirgeacht intíre measta $4 trilliún (sa bhliain 2024) dá mbeadh sé neamhspleách. Níl ann ach an tSín, na Stáit Aontaithe agus an Ghearmáin atá níos mó.
In 2025, d'fhreastail Gobharnóir Stát California, Gavin Newsom, ar COP30, rud a léirigh scoilt sna Stáit Aontaithe maidir leis an mbealach is fearr aghaidh ar an athrú aeráide.
Tíreolaíocht
Tá an Stát suite in iarthar na tíre ar chósta an Aigéin Chiúin. Is é an stát is mó sa tír ó thaobh daonra de agus an tríú stát is mó de réir achair.
Tá éagsúlacht mhór ag baint le tíreolaíocht Chalifornia ón gcósta thiar go dtí sliabhraon an Sierra Nevada thoir, agus ó dheas arís chun Gleann an Bháis sa deisceart - ceann de na háiteanna is teo ar domhain. Tá an Gleann Láir idir an t-aigéan agus na sléibhte agus is é seo an príomhshuíomh talmhaíochta sa stát.
Daonra dlúth atá i ndeisceart na Calafóirne, agus is lú an líon daoine atá le fáil sa taobh thuaidh.
Is é Sacramento príomhchathair Chalifornia. Is é Los Angeles, sa deisceart, an chathair is mó sa stát agus is é an dara cathair is mó sna Stáit Aontaithe. Is é mórcheantar San Francisco, sa dtuaisceart, an dara ceantar uirbeach is mó sa stát. Maireann formhór an daonra laistigh de 80 km ón Aigéan Ciúin.
Contaetha in California
Cathracha agus bailte is mó daonra
* Fresno
* Los Angeles
* Oakland
* San Diego
* San Francisco
* San Jose
mion|220x220px|clé|An Droichead Golden Gate in aice San Francisco
Tagairtí
Naisc sheachtracha
Catagóir:Stáit Mheiriceá
|
[Wikipedia:ga] Síceolaíocht
Is éard atá i gceist leis an tsíceolaíocht (nó an aigneolaíocht uaireanta) ná an brainse sin den eolaíocht a bhaineann le aireachtáil, smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an timpeallacht nádúrtha agus shóisialta.
Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den eolaíocht nádúrtha (mar shampla, an bhitheolaíocht agus go háirithe an eolaíocht néarach) agus shóisialta (mar shampla, an tsocheolaíocht agus an eolaíocht pholaitiúil).
Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an tsíceolaíocht chliniciúil, atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le síciatracht, ach ní hionann an dá rud. Is brainse leighis í an tsíciatracht, agus is lia an tsíciatraí. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist.
Tagairtí
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
*
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
|
[Wikipedia:ga] Dlúthdhiosca
Is éard atá i ndlúthdhiosca (DD nó CD, Compact Disk) ná diosca plaisteach a stórálann fuaim nó eolas digiteach. Tá sé thart ar 12 cm / 4.7 orlach ar leithead, agus 1.2 mm (0.047 orlach) ar tiús.
Is éard atá i ndlúthdhiosca fuaime ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí ceoil nó caint d'ardchaighdeán a thaifeadadh, a stórálann suas le 70 nóiméad ceol, ionchódaithe go digiteach, ar thaobh amháin.
Is éard atá i ndlúthdhiosca ríomhaireachta ná dlúthdhiosca a fhormáidítear d'úsáid le hinneall ríomhaireachta. Úsáidtear iad chun téacs scríofa, íomhánna agus giotaí físeáin a chur i dtaisce. Tá na dioscaí seo idéalach do shaothair mhóra, m.sh. ciclipéidí nó ríomhchluichí.
An diosca
Stóráiltear na giotáin mar shraith log is ardán ar rianta 1 6 um ar leithead. Cumhdaítear an diosca le hábhar frithchaiteach (alúmanam, de ghnáth) a scaipeann nó a fhrithchaitheann léas léasair ar ais i mbrathadóir fótaileictreach, a úsáidtear chun an ceol ionchódaithe ar an diosca a léamh is a sheinm nuair a rothlaítear an diosca ag luas tairiseach uilleach.
Níl aon ídiú ag stíleas ar an diosca, ní chuireann máchailí ar an dromchla isteach ar a fheidhmiú, agus is beag nach foirfe an t-atáirgeadh fuaime is ceoil leis.
Innealtóireacht
Eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga léasair. Tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte. Ansin, cuirtear cóta alúmanaim ar an taobh eitre.
Nuair a léitear an diosca sa tíomántán, léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire.
Déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá, mar chód fuaime, nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár.
Stair
Sheol Philips agus Sony an dlúthdhiosca sa bhliain 1982. Bhí an chéad dlúthdhiosca tráchtála fáiscithe ar 17 Lúnasa 1982, i monarcha Philips in Langenhagen (Hannover) sa Ghearmáin. albam de chuid ABBA, "The Visitors", ar an lipéad ceoil Polygram (a tháinig amach sa bhliain 1981 mar cheirnín vinile). Ach níor cuireadh é ar an margadh láithreadh. Ar 1 Deireadh Fómhair 1982, díoladh an t-albam '52nd Street' de Billy Joel sa tSeapáin ar an lipéad Sony, an chéad dlúthdhiosca le fáil go poiblí.
Féach fosta
* Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin (CD-ROM)
* Dlúthdhiosca intaifeadta (CD-R)
* Dlúthdhiosca in-athscríobhtha (CD-RW)
Tagairtí
Catagóir:Stóras ríomhaireachta
Catagóir:Ceol
Catagóir:Tionscal na meán
Catagóir:Léasar
|
[Wikipedia:ga] Wall Street
mion|clé|Comhartha sráide
Is sráid chúng i Manhattan íochtarach, i gcathair Nua-Eabhrac, í Wall Street. Tá an tionscail airgeadais agus infheistíochta i Stáit Aontaithe Mheiriceá lonnaithe ar Wall Street agus sna sráideanna mórthimpeall.
Ionad airgeadais
Ar Wall Street atá an New York Stock Exchange (NYSE) agus an American Stock Exchange (AMEX), ar a bhfuil scaireanna formhór chomhlachtaí na tíre á ndíol agus á gceannach. Is sa chathair freisin atá an National Securities and Exchange Quotient (NASDAQ).
Mar gheall ar mhéid an gheilleagair i SAM, chomh maith leis an méid trádála a dhéantar ar Wall Street, tá tionchar as cuimse ag Wall Street ar an ngeilleagar domhanda. Déantar faire ar an Dow Jones Industrial Average (DJIA) agus an NASDAQ ar ríomhairí agus ar scáileáin teilifíse ar fud an domhain.
Stair
Bunaíodh Wall Street roimh neamhspleáchas na gcoilíneachtaí ag deireadh an 18ú haois.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Wallstreetbombing1920-page-001.jpg|clé|mion
20ú haois
Ar an 16 Meán Fómhair 1920, phléasc buama ar Wall Street, os comhair Bhanc Morgan i Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac.
D'fhág an sceimhlitheoir, fear amháin is cosúil, buama i gcóiste capaill agus d'imigh sé leis. Maraíodh 38 duine agus capall amháin. Gortaíodh breis is 400.
Níor ghlac éinne leis an bhfreagracht. Caitheadh amhras ar na "Galleanists", ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir Luigi Galleani.
Féach freisin
* Buamáil Wall Street
Tagairtí
Catagóir:Manhattan
Catagóir:Margaí airgeadais
Catagóir:Sráideanna
|
[Wikipedia:ga] Lucsamburg
Is tír bheag thalamhiata í Lucsamburg (Lucsamburgais: Lëtzebuerg, Fraincis: Luxembourg, Gearmáinis: Luxemburg), go hoifigiúil Ard-Diúcacht Lucsamburg (Lucsamburgais: Groussherzogtum Lëtzebuerg, Fraincis: Grand-Duché de Luxembourg, Gearmáinis: Großherzogtum Luxemburg) atá suite in iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an bhFrainc, an Ghearmáin, agus an Bheilg. Is ball den Aontas Eorpach í Lucsamburg ó bhunú na heagraíochta.
Teangacha
Tá a dteanga dhúchais féin ag muintir Lucsamburg, Lucsambuirgis, atá an-ghar don Ghearmáinis ach a bhfuil rian den Fhraincis agus den Ollainnis le brath freisin uirthi. Mar sin féin, is í an Fhraincis an teanga a bhfuil ardmheas aici sa tír agus tá reachtaíocht go léir i bhFraincis.
Tá trí theanga oifigiúil ann: Fraincis, Gearmáinis agus Lucsambuirgis. De ghnáth, úsáideann muintir Lucsamburg
* Lucsambuirgis le labhairt eatarthu féin,
* Fraincis i gcóir gnó scríofa agus
* Gearmáinis i gcóir na meáin chumarsáide.
Úsáideann rialtas Lucsamburg Fraincis don chuid is mó. Tá 60% de dhaonra Lucsamburg ábalta Béarla a labhairt freisin.
Úsáidtear an Fhraincis agus an Ghearmáinis mar theangacha scríofa sa tír, ach le déanaí, tá an Lucsambuirgis ag éirí níos tábhachtaí mar theanga liteartha.
Institiúidí an Aontais Eorpaigh
Tá an Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsamburg. Chomh maith le sin, tá Comhairle an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsambarg gach Deireadh Fómhair freisin.
Tagairtí
]
Catagóir:Lucsamburg
Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
|
[Wikipedia:ga] Oileáin Árann
I gCuan na Gaillimhe atá Oileáin Árann nó na hÁrainneacha; is iad na trí phríomh-oileán ná Árainn (ar a dtugtar Inis Mór go minic), Inis Meáin agus Inis Oírr.
Tá Cill Rónáin, an baile measartha amháin atá ar na hoileáin, tuairim agus 50 ciliméadar siar as cathair na Gaillimhe. Ach níl Cill Rónáin ach tuairim is 12 km as Indreabhán i gConamara, agus 15 km as Dubhlainn i gContae an Chláir.
Daonra
Tá cónaí ar os cionn míle duine ar na hoileáin inniu. Tá an pobal beag ag fás le 20 bliain anuas, tar éis meath mhall ar feadh tuairim is céad bliain roimhe sin.
Sí an Ghaeilge gnáth-theanga formhór na ndaoine i gcónaí.
Turasóireacht agus iascaireacht na príomhshlite beatha ar na hoileáin. Tá an talamh an-bhocht, ach bhí ceangal daingean ag na hoileánaigh i gcónaí leis an bhfarraige. San am atá thart, bhí an-tábhacht le baint feamainne ar na hoileáin, go háirithe i gcóir táirgeadh Íodín. Sa samhradh, tá teacht ar na hoileáin go héasca le báid bheaga ó Chonamara agus Contae an Chláir, i mbeagán thar uair an chloig. Tá aerstrácaí, freisin, ar na trí hoileán, a thosaigh Aer Arann os cionn 30 bliain ó shin.
300px|thumb|Oileáin Árann.
Idir 2002 agus 2006 thit daonra na n-oileán ó 1280 go 1218. I 2002 ar an oileán is mó, Inis Mór, bhí 831 duine, le 270 acusan i gCill Rónáin. Ní raibh ach 187 ar Inis Meáin, an dara hoileán is mó agus bhí 262 duine in Inis Oírr.
(Is ó Cheannáireamh 2002 na huimhreacha daonra Census 2002).
De réir an daoináireamh is déanaí (2016), tá 762 duine ina gcónaí ar Árainn (Inis Mór) faoi láthair, 281 ar Inis Oírr agus 183 ar Inis Meáin. Tá laghdú beag tagtha ar líon na daoine ar na hoileáin ó 1251 i 2011 go 1226 duine i 2016.
Talamh
Cé gur leaca móra d'aolchloch a chlúdaíonn cuid mhór de na hoileáin i gcónaí, cruthaíodh a lán talún in am ghátair le feamainn, gaineamh, agus cré a baineadh as na scoilteanna idir na leaca móra. Fásann glasraí ar nós fataí, cairéidí agus meacain go láidir in Árainn, ach is tógáil eallach agus caoire is mó atá ar siúl ann faoi láthair.
Stair
Deirtear gurb iad na Fir Bholg a thóg na dúnta móra atá le feiscint ar na hoileáin. Tá cónaí ar an oileán ón am iargúlta sin chomh fada agus is eol dúinn. Ba i dtús ré na Críostaíochta in Éirinn a leath cáil na n-oileán arís, mar ar a raibh de mhainistir agus de naoimh orthu. Ina measc bhí Éanna, Rónán, Ciarán agus Caomhán, agus bhí cáil ar Árainn ar fud na hEorpa mar cheantar teagaisc i gcúrsaí creidimh agus sna hábhair eile a bhí á staidéar ag lucht léinn na hEorpa ag an am. Is uaidh sin a thugtar "Ára na Naomh" orthu fós.
Thréig a lán na hoileáin ó thús an 20ú hAois ar aghaidh, le dul ar an mórthír nó ar imirce. Ba go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an Nua-Shéalainn a thug a lán acu a n-aghaidh. Ach seachas a lán d'oileáin bheaga eile in iarthar na hÉireann, bhí teacht éigin orthu fiú i rith an gheimhridh, mar go raibh bád mór as Gaillimh ag trial orthu trí huair sa tseachtain. Mar sin, ar ndóigh, níor tréigeadh aon cheann acu, agus tá borradh ar na hoileáin anois, a chuaigh i dtreise ós na 1980í nuair a thosaigh cuid mhór turasóirí ag triail orthu arís.
Litríocht
thumb|280px|deas|Radharc ar an tírdhreach carst ó Dhún Aonghasa
Tá cáil ar na hoileáin mar ar a bhfuil de bhaint acu le litríocht. Bhain cuid de seo leis an dlúthaithne a bhí ar an oileán ar an nGaeilge, agus go minic an Béarla lena thaobh. Bhíodh lucht ollscoile agus teangeolaithe eile ag triail orthu le staidéar a dhéanamh ar Ghaeilge a bhí cuíosach glan fós ó thionchar an Bhéarla.
Chaith John Millington Synge tréimhsí fada ar Inis Meáin ag foghlaim na Gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhar agus drámaí. B'é an dráma is cáiliúla a bhí aige ná The Playboy of the Western World, a bhí bunaithe ar scéal a chuala sé ó mhuintir Inis Meáin. Bhain Liam Ó Flaithbheartaigh cáil amach i dtús an fichiú chéad ar a chuid gearrscéalta agus úrscéalta. Cé gur scríobh sé scéalta i nGaeilge ar feadh blianta, is i mBéarla atá formhór a chuid saothair. Tugann cuid acu léargas ar an saol chrua a bhí ag na daoine, agus cuid eile ar an dtuiscint a bhí aige don nádúr. Bhí Máirtín Ó Direáin ar dhuine de na filí ba mhó le rá sa fichiú haois, agus is i nGaeilge a scríobh sé ar fad, nach mór.
Cultúr
* Aer Árann
* An Ceathrar Álainn
* Dún Aonghasa, Dún Dúchathair
* Geansaí Árannach
* Pampúta
Spórt
Bunaíodh CLG Oileáin Árann i 1996 nuair a tháinig an trí oileán le chéile mar fhoireann amháin don chéad uair.
Féach freisin
* Cuan na Gaillimhe
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Die araner mundart (cuntas fóneolaíoch de chanúint Ghaeilge Oileáin Árann, ó 1899; as Gearmáinis)
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Chonnachta
|
[Wikipedia:ga] Conamara
mion|clé|Conamara, Contae na Gaillimhe, leis na [[Beanna Beola sa chúlra.]]
Conamara a thugtar ar cheantar in iarthar Chontae na Gaillimhe in iarthar na hÉireann. Tagann an t-ainm as Conmhaicne Mara, ceann de líon Conmhaicne sa tír, tailte a bhain le clann áirithe, agus bhí an ceann seo buailte leis an muir. Inniu deirtear amanta go gclúdaíonn sé an tír ó chathair na Gaillimhe siar go dtí an Chlochán. Ach is Cois Fharraige a thugtar i gceart ar an gceantar siar as Gaillimh, agus tosaíonn Conamara i gceart siar-aduaidh uaidh sin.
Is é an Clochán an baile is mó atá i gConamara. Tá an talamh garbh, ach tá meas ag go leor ar an taobh sin tíre mar go bhfuil sé fáiltiúil, go bhfuil radharcanna áille ar thír agus ar fharraige, agus go labhraítear roinnt Gaeilge fós ann. Ó dheas, tá oileáin i gCuan Chill Chiaráin ar chuid de Chonamara iad, m.sh. Garumna, Leitir Móir agus Leitir Mealláin. Tá Carna anseo freisin.
Lastuaidh ón gceantar tá Loch Coiribe, Loch Measca agus na Beanna Beola, sléibhte a shroicheann tuairim 730 méadar ar airde. Ó dheas, tá cuan na Gaillimhe agus Oileáin Árann agus siar agus ó dheas tá an Aigéan Atlantach.
Tugtar Dúiche Sheoigheach go minic ar an gceantar i dTuaisceart Chonamara ina bhfuil An Sraith Saileach(Recess) ,An Teach Dóite (Maam Cross), An Mám (Maam), Corr na Móna (Cornamona) agus An Fhairche (Clonbur).
Bíonn rásaí currachaí ar siúl i gCeantar Chonamara gach Samhradh. Ina theannta sin, tagann na mílte scoláirí anseo gach Samhradh le freastal a dhéanamh ar Cursaí Samhradh ar nós Spleodar agus Coláiste na bhfiann. Tá na cúrsaí seo á reáchtáil i gCamus, Ros Muc, Corr na Móna, Leitir Meallain agus i Leitir Móir.
Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2022). Sciuird an tsamhraidh: ag dul siar go Conamara, áit a mbíonn an chraic is an spraoi. Seachtain.
Tagairtí
Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
|
[Wikipedia:ga] Comhairleoir leighis
Tugtar comhairleoir leighis ar dhochtúir leighis ar shaineolaí é i ngné den leigheas. De ghnáth is i mbailte móra a chleachtann sé. Tá comhairleoirí leighis a dhéanann an-chuid múinteoireachta agus taighde, go háirithe sna cathracha.
I ndiaidh sé bliana i ndámh an leighis san ollscoil i bPoblacht na hÉireann, nó cúig bliana i dTuaisceart Éireann, cáilíonn an mac léinn mar dhochtúir leighis, nuair a bhronnann ollscoil céim air agus nuair a ghnóthaíonn sé ceadúnas leighis ón gComhairle Leighis .
Ansin déanann sé staidéar ar ghné den leigheas, chun a bheith ina shaineolaí in aon cheann de na saineolaíochtaí nó speisialtasaí leighis. Caitheann sé scrúdaithe bhreise a bhaint amach i ndiaidh oibriú sa ghné chéanna den leigheas, chun cáilíocht a thuilleamh ó cheann des na coláistí saineolaithe leighis. M.sh., le aitheantas mar lia chomhairlitheach a bhaint amach, bíonn ar dhochtúir leighis scrúdaithe Choláiste Ríoga um Máinliachta in Éirinn, i Sasana nó in Albain a bhaint amach.
Tá comhairleoirí leighis i bhfeighil beagnach gach gné den leigheas, ina measc máinliacht, leigheas nó miochán ghinearálta, cnáimhseachas, liacht ban, pédiatric nó liacht linbh, agus síciatracht. Tá saineolaithe i ngnéithe eile den leigheas nach mbaineann go díreach le freastal ar othair, mar shampla, paiteolaíocht, raideolaíocht, agus gnéithe áirithe den taighde.
In ospidéal, is é an comhairleoir a bhíonn i bhfeighil na foirne a dhéanann freastal ar na hothair, agus oibríonn dochtúirí sóisireacha, maraon le haltraí agus teiripeoirí, faoi chomhairle agus faoi ordaithe an chomhairleora leighis.
Catagóir:Leigheas
|
[Wikipedia:ga] Cúige Uladh
Is é Ulaidh nó Cúige Uladh an cúige atá suite i dtuaisceart na hÉireann, agus tá naoi gcontae ann. Tá sé cinn acu á riar mar chuid den Ríocht Aontaithe, ar a dtugtar Tuaisceart Éireann. An trí chontae eile, is cuid de Phoblacht na hÉireann iad. Tá 2.1 milliún daoine ina gcónaí ann.
Tabhair faoi deara nach n-úsáidtear seantuiseal tabharthach an ainm "Ulaidh", .i. "Ultaibh", sa teanga chaighdeánach a thuilleadh. Is gnách "i gCúige Uladh" a rá, ar ndóigh, ach feictear an leagan "in Ultaibh" freisin.
Contaetha
Tíreolaíocht
Tá an loch is mó in Éirinn Loch nEathach, in oirthear Uladh. Éiríonn an abhainn is mó in Éirinn, an tSionainn, i gContae Chabháin. Tá lárphointe geografach an chúige gar do Chabhán an Chaorthainn, i dTír Eoghain. Is é Béal Feirste an chathair is mó.
Contae Thír Eoghain
mion|Gleann Butterlope, sna Na Speiríní|Speiríní
Is contae sléibhtiúil í Tír Eoghain den chuid is mó, cé go bhfuil ceantair machairí sa chontae fosta, go háirithe ar bhruach Loch nEathach, i gceantar na hAbhann Móire i ndeisceart an chontae, agus san iarthuaisceart, ar an Fheabhal. Tá na Speiríní suite i dtuaisceart an chontae, ar an teorainn le contae Dhoire. Is iad an tríú sliabhraon is airde i gCúige Uladh, i ndiaidh na Beanna Boirche agus Sléibhte Dhoire Bheatha, agus tá an sliabh is airde i dTír Eoghain, an Mullach Clochach (634m), suite ansin. Is é Loch nEathach, an loch is mó in Éirinn (388 km²/150 mílte cearnacha) an phríomhghné in oirthear an chontae, agus is é an loch sin teorainn thoir an chontae. Is í an Fheabhail agus a craobh-aibhneacha, an Mughdhorn, Abhainn na Deirge, Abhainn Coille, agus an tSruthail, na phríomhaibhneacha in iarthar an chontae. Is í an Abhainn Mhór an phríomhabhainn sa deisceart, agus is í is teorainn le Muineachán agus Ard Mhacha sula sruthaíonn sí isteach i Loch nEathach.
Contae Ard Mhacha
mion|Úllord i Loch gCál, i gContae Ard Mhacha
Tá cáil ar Ard Mhacha mar 'úllord na hÉireann', agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí. Ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa 17ú haois a chuir na húlloird ar dtús. Imrítear leagan de chluiche babhlaí in Ard Mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gCorcaigh. Tá traidisiún láidir peile Gaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann Ard Mhacha Craobh na hÉireann i 2002.
Tá Ard Mhacha theas, is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le Contae Lú sa Phoblacht, sách náisiúnach. Caitliceachas an príomhreiligiún. Sráidbhaile i ndeisceart Ard Mhacha, is ea Crois Mhic Lionnáin (Crossmaglen), ar an bhóthar idir Dún Dealgan agus An Céide. Dar le daonáireamh na bliana 2001, bhí 1,459 duine ann. Tá clú leitheadach ar chumann peile an cheantair sin, Raonaithe Crois Mhic Lionnáin. In ainneoin bunáit airme a bheith suite beagnach sa mhullach ar a bpáirc pheile, agus na saighdiúirí a bheith ag cur isteach de shíor ar chluichí agus ar imreoirí, rinne peileadóirí na háite an-ghaisce agus bhuaigh siad Craobh Shinsear Chlubanna Peile na hÉireann sna bliana 1997, 1999, 2000 agus 2007.
Contae an Dúin
mion|Radharc ar Loch Cuan, i gContae an Dúin
I gContae an Dúin atá Loch Cuan. Tá an loch faoi chúig chiliméadar déag, a bheag nó a mhór, de Bhéal Feirste, agus é ag síneadh ó Bhaile Nua na hArda ar feadh 30 ciliméadar go dtí Muir Éireann. Meastar go bhfuil ocht n-oileán agus trí scór ar fad sa loch. Droimníní báite atá iontu. Is féidir Túr Scrabo, atá ar chnoc ag barr an locha, a fheiceáil.
mion|Is é Sliabh Dónairt, i g[[Contae an Dúin, 850m (2,790 tr) in airde, an cnoc is airde in Ultaibh]]
Tá imeall an locha faoi chúram an Iontaobhais Náisiúnta, chomh maith le ceithre oileán déag sa loch. Is féidir le gach duine cuairt a thabhairt ar na hoileáin seo.
Eagraíonn maoir de chuid an Iontaobhais cuid mhór siúlóidí agus turais thart faoi Loch Cuan ón earrach go dtí an fómhar, agus eolas faoi shaol nádúrtha an locha á thabhairt do na cuairteoirí le linn na dturas.
Contae Aontroma
Príomhalt: Contae Aontroma
mion|Gleann Doinne, ceann de naoi ngleann Aontroma
Meallann Glinntí Aontroma na mílte turasóir chun an chontae achan bhliain, agus is suíomh Oidhreachta Dhomhanda de réir UNESCO é Clochán an Aifir (nó Clochán na bhFórmorach mar a thugtar air fosta) ar an chósta thuaidh. Tá clú ar Mhuileann na Buaise as an uisce bheatha atá á dhéanamh ann leis na céadta bliain, agus aithnítear Port Rois mar an lonnaíocht mhara is cáiliúla i dTuaisceart na hÉireann ó thaobh líon na gcuairteoirí air de, áit atá ann ina mbíonn craic ar dóigh de ló is d'oíche de réir tuarascála. Tá an chuid is mó de Bhéal Feirste, an chathair is mó i dTuaisceart na hÉireann, sa chontae, agus an chuid eile di i gContae an Dúin. De réir an tseanchais, is ar Shliabh Mis i dtuaisceart an chontae a chaith Pádraig Naofa bunús a shaoil óig.
Contae Dhún na nGall
Tá Contae Dhún na nGall ar an chontae is sléibhtiúla in Ultaibh, agus é foirmithe den chuid is mó de thrí shliabhraon beag: sléibhte Inis Eoghain san oirthuaisceart, sléibhte Dhoire Bheatha san iarthuaisceart, agus na Cruacha Gorma san iardheisceart. Is í an Earagail, i sléibhte Dhoire Bheatha, an bheann is airde an chontae, agus 749m aici. Tá cósta an-bhearnach ag an chontae chomh maith, ina bhfuil go leor lochanna mara, arb iad Loch Feabhail agus Loch Súilí na cinn is tábhachtaí díobh. Tá aillte Shliabh Liag ar na séú cinn is airde san Eoraip, agus is é Cionn Mhálanna an pointe is faide ó thuaidh ar mhórthír Éireann.
Tá dhá oileán a bhfuil buandaonra acu: Oileán Árann Mór agus Oileán Thóraigh, chomh maith le líon mór oileáin nach bhfuil ach lucht cónaithe neamhbhuan acu. Ritheann an dara n-abhainn is faide na hÉireann, an Éirne, isteach i mBá Dhún na nGall i ngar le Béal Átha Seanaidh, agus dambaí uirthi a ghineann leictreachas. Ritheann abhainn na Feabhaile freisin le taobh na coda thuaidh de theorainn talún an chontae, dá scaradh de Chontae Dhoire agus Contae Thír Eoghain.
Contae Fhear Manach
Príomhalt: Contae Fhear Manach
Contae an Chabháin
Príomhalt: Contae an Chabháin
Contae Mhuineacháin
Príomhalt: Contae Mhuineacháin
Contae Dhoire
Príomhalt: Contae Dhoire
Gaeilge i gCúige Uladh
Labhraítear Gaeilge mar ghnáthurlabhra phobail inniu i nGaeltacht Thír Chonaill, i gContae Dún na nGall. Tá canúint ar leith á labhairt sa chúige, agus is minic a fhaigheann Gaeilgeoirí ó chodanna eile den tír Gaeilge Uladh sách deacair le tuiscint. Bíonn scríbhneoirí an chúige ag tarraingt as tobar na canúna seo go minic, agus an chuma le haithint fiú ar a saothar siúd nach bhfuil an teanga ó dhúchas acu. Tá meon an neamhspleáchais ag baint le Gaeilgeoirí an tuaiscirt ar dhóigheanna eile, fosta. B'é an tAthair Lorcán Ó Muirí a chuir an chéad síol leis an meon sin, nuair a bhunaigh sé Comhaltas Uladh, an eagraíocht a dhéanann gnó Chonradh na Gaeilge sa Tuaisceart.
Tá gluaiseacht na Gaeilge láidir i dTuaisceart Éireann, agus is í cathair Bhéal Feirste an t-aon áit amháin lasmuigh den Ghaeltacht thraidisiúnta inar éirigh leis na Gaeilgeoirí leanúnachas na teanga a chinntiú ó ghlúin go glúin agus Gaeltacht nua a bhunú.
Cha mhaireann Gaelic Oirthear Uladh i mbéal na ndaoine ins an lá atá inniu, cé go bhfuil stór seanchais agus filíochta ar fáil sa chanúint, le cois leabharthaí stádéir canúna agus taifeadtaí fuaime di. Bhí traidisiún láidir rannaíochta ins an régiún, agus cantar roinnt na ndánta fós, Úirchill an Chreagáin an ceann is clúití, b'fhéidir.
B'iad Ó Méith, Oileán Reachlainne agus Gleannta Aontroma na háiteanna deireanacha ansin ina labhraítí an Ghaeilge go nádúrtha. Bhí na canúintí seo cuíosach cosúil le Gaeilge na hAlban, go háirithe canúint Oileán Reachlainne.
Tá Cúige Uladh saibhir i mbéaloideas Gaeilge, agus scéalta á n-insint sa chúige nach gcloisfí ar aon nós in aon chuid eile d'Éirinn, leithéidí na gceann faoi Bhalor nó faoi na Fomhóraigh. Díol suntais é, freisin, nach bhfuil Naomh Pádraig leath chomh tábhachtach i dtraidisiún an chúige agus atá Colm Cille, éarlamh Uladh. Tá lorg an bhéaloidis seo le haithint go soiléir ar shaothar scríbhneoirí Gaeilge an chúige, ar nós Shéamuis Uí Ghrianna agus a dheartháir, Seosamh Mac Grianna.
Scríbhneoirí tábhachtacha Ultacha eile iad Seán Bán Mac Meanman agus Aindrias Ó Baoill, nó "Fiach Fánach". B'iadsan, thar aon duine eile, a chuir Gaeilge Lár Thír Chonaill i míotar le haghaidh na nglúnta a thiocfadh ina ndiaidh. Inniu féin, tá cainteoirí dúchais ó Chúige Uladh ag saothrú na teanga ina gcuid scríbhinní liteartha, mar shampla Cathal Ó Searcaigh agus Pádraig Ó Baoighill.
Stair
Luathstair
Maireann réamhstair chúige na nUladh i seanscéalta na Rúraíochta. A bhuí leis an tseandálaíocht, tá againn samplaí de "chrónna deasghnátha", amhail is Ráth an Fhathaigh gar do Bhéal Feirste (bruach ithreach tuairim is 180 m ar trastomhas agus 4.5 m ar airde) agus dolmain sa lár.
Ba iad an Bhóinn agus a craobh-abhainn an Abhainn Mhór teorainneacha traidisiúnta an chúige mar a insítear, mar shampla sa Táin Bó Cúailnge. Dar leis an staraí Francis John Byrne, is amhlaidh go raibh na hUlaidh fós i gceannas ar Chontae Lú chomh fada leis an Bhóinn sa luath-seachtú haois, nuair a rinne Congal Cáech iarracht ar ríogacht na Teamhrach in aghaidh a athar altrama, Domhnall II. Sa bhliain 637, rinneadh Cath Mhagh Rátha eatarthu, agus Congal tacaithe ag Domhnall Breac Dhál Riada. Meastar gurbh é seo an cath is mó a troideadh in Éirinn ariamh. Maraíodh Congal, agus cuireadh an ruaig ar Dhomhnall Breac.
Sa luath-mheánaois, tháinig Cineál Eoghain d'Uí Néill an Tuaiscirt as an Aileach, agus de réir a chéile chrom siad na hUlaidh agus a gcuid críoch go dtí go raibh siad teoranta taobh thoir den Bhanna. Bhunaigh an Cineál Eoghain a ríocht i dTír Eóghain (Contae Thír Eoghain an lae inniu). I measc ard-ríthe a sleachta, bhí Aodh Fionnliath (bás 879), Niall Glúndubh (bás 919) agus Domhnall ua Néill (bás 980).
De shliocht na clainne seo a bhí Domnall Ua Lochlainn (bás 1121) agus Muirchertach Mac Lochlainn (bás 1166). Cuireadh Mhic Lochlainn as cumhacht sa bhliain 1241 ag a ngaoil, clann Uí Néill (féach 'Ó Néill'). As sin amach, bhí clú acu siúd mar an chlann Ghaelach is cumhachtaí in Ultaibh. Ba iad clann Uí Dhomhnaill as Tír Chonaill (Contae Dhún na nGall) an dara ceann is cumhachtaí ón tríú haois déag go dtí tús na 17ú haoise.
Tar éis ionradh na Normannach go déanach sa dara haois déag (1169 srl.), thit an chúige mar a bhí san oirthir faoi bharúin Normannacha, i dtús De Courcy (bás 1219), agus ina dhiaidh, Hugh de Lacy (1176–1243), a bhunaigh Iarlacht Uladh i gcontaetha Aontroma agus an Dúin.
D'éirigh an cheantar arís ina cúige Gaelach i lár na 14ú haoise, tar éis mheath Iarlacht Uladh. Tháinig clann Uí Néill chun cinn agus mhaíodar an teideal "rí Uladh", i dteannta leis an Láimh Dhearg. Aontaíodh arís na tuatha Ailigh, Oiriall agus Uladh in aon chúige amháin.
260px|mion|Dealbh cré-umha i gcuimhne Imeacht na nIarlaí ag [[Ráth Maoláin i dtuaisceart Dún na nGall.]]
Sa séú haois déag, ba é cúige Uladh an áit dheireanach a raibh modh maireachtála na nGael fós i réim. Tar éis chliseadh na nGael i gCath Chionn tSáile (1601) le linn Chogadh na Naoi mBliana (1594–1603), chuir airm Eilíse I na hUlaidh faoina smacht. Sa bhliain 1607, agus a gcuid cumhachta srianta faoi ardtiarnas na nGall, theith ceannairí Gaelacha na nUladh, idir Néilligh agus Dálaigh, go dtí mór-roinn Chaitliceach Rómhánach na hEorpa (Imeacht na nIarlaí). Mar thoradh ar sin, bhí sé i bhfad níos éasca an cúige a lonnú le plandálaithe Sasanacha agus Albanacha, rud a thosaigh i ndáiríre sa bhliain 1610.
Eile
* 1641: Ár na bProtastúnach i gCúige Uladh. Thosaigh ceannairc na bliana 1641 agus na sléachtanna seicteach.
* 1969-1998: Na Triobl%C3%B3id%C3%AD.
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Cúige Laighean
Is é Cúige Laighean nó Laighin an dara cúige is lú in Éirinn, agus an cúige leis an líon is mó contaetha ann, dhá chontae déag. Is é an cúige leis an daonra is mó in Éirinn, áfach, mar gheall ar go bhfuil Baile Átha Cliath, príomhchathair na tíre, ann.
Agus na Normannaigh tagtha i dtír in Éirinn, thosaigh na sean-chúigí ar a thugtaí Midhe agus Laighin ag aontú de réir a chéile, agus tionchar na Páile á imirt orthu.
Contaetha
Roinneadh Contae Bhaile Átha Cliath i gceithre chuid le gairid, mar a leanas:
Stair
Roimh theacht na Normannach sa bhliain 1171, sheas Ríocht na Laighean sa chuid seo den tír, ach í i bhfad níos lú ná cúige an lae inniu, gan ann críocha amhail is an Mhí, Osraí nó na bailte Lochlannacha of Loch Garman agus Áth Cliath. Eascraíonn an chéad chuid d'ainm na ríochta ó Laighin (Laigin sa seanlitriú), treibh mhór a bhí lonnaithe sa réigiún. Is éard is brí leis an chuid eile, creidtear, ná an focal Gaeilge "tír", nó an focal sean-Normannach "staðr", focail a bhfuil an brí chéanna acu.
deis|mion|200px|Laighin, cúige Éireann (Hogg, 1784)
Aontaíodh treibheanna Laighean le chéile faoi smacht Úgaine Mór, ardrí a thóg an Dún Ailinne, gar do Chill Chuilinn, meastar. Tá seans maith ann gurb eisean an chéad rí stairiúil ar na Laighean, thiar sa 7ú chéad R.C. Idir na blianta AD 175/185, tar éis tréimhse cogadh cathartha in Éirinn, athbhunaíodh ríocht na Laighean ag Cathair Mór seanscéalach. Deirtear gur thóg Fionn mac Cumhaill dún ar Chnoc Alúine, ar imeall Mhóin Alúine.
Sna 4ú agus 5ú haoiseanna AD, tar éis do Magnus Maximus An Bhreatain a fhágáil sa bhliain 383 AD lena léigiúin Rómhánacha, lonnaigh coilínigh desna Laigin i dtuaisceart na Breataine Bige, go háirithe i nInis Món, Carnarvonshire agus Denbighshire. Tá Penrhyn Llŷn i nGwynedd ainmnithe astu.
Sa 5ú haois, tháinig clann Uí Néill chun cinn sna Connachta agus chuireadar críocha san Iarmhí, sa Mhí agus i nUíbh Fhailí faoina smacht agus Uí Eineachghlais agus Uí Failge clóite acu. Rinne ardríthe Uí Néill iarrachtaí an Bóroimhe Laighean a éileamh.
Faoin 8ú haois, bhí dhá rítheaghlach an sa chúige:
* Sa tuaisceart: Murchadh mac Brain (bás 727), rí Uí Dhúnlainge
* Sa deisceart: Aodh mac Colgan (bás 738), rí Uí Chinnsealaigh
Tar éis bhás Mhurchadha mhic Dhúnlainge, rí Laigean deiridh bunaithe i gCill Dara, sa bhliain 1042, tháinig chun cinn as sin amach ríthe Uí Chinnsealaigh bunaithe san oirdheisceart, i gContae Loch Garman an lae inniu.
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Cúige Chonnacht
Tá Cúige Chonnacht nó Connachta in iarthar na hÉireann. Tá sé suite laistiar den tSionainn, an abhainn is mó sa tír. Tá lárphointe an chúige gar do Chnoc Mhuire, in oirthear Chontae Mhaigh Eo. Is é an Cnoc Maol Réidh (814m), i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo, an sliabh is airde ann. Tá an t-oileán is mó sa tír, Acaill, ar an gcósta thiar. Nuair a bhí Cromail in Éirinn agus é ag díbirt na nGael siar, deirtear go ndúirt sé "go Connachta nó go hIfreann." Tá ceantair Gaeltachta i gContae na Gaillimhe agus i gContae Mhaigh Eo.
Contaetha
Stair
Luathstair
400px|deis|mion|Lios an tSeagail, An Cheathrú Mhór, Contae Shligigh, agus tuama beag ina theannta, tuama 52, chun tosaigh
Tá fianaise ann go raibh ceantar na gConnacht lonnaithe ag daoine ársa go fada siar sa ré réamhstairiúil, a bhuí le suíomhanna amhail Achaidh Chéide, Cnoc na Riabh, Lios an tSeagail, An Cheathrú Chaol agus Ráth Cruachan. Cuireann déantáin, amhail is cloch an Tuair Rua agus cloch Chaisleán Stráinse, in iúl, cibé a gcuspóir, torthaí na sochaithe seo agus a naisc le cultúr La Tène ar mhór-roinn na hEorpach.
De réir miotas níos déanaí, bhí na Fir Bholg i gceannas ar fud na hÉireann roimh theacht na Tuatha Dé Danann. Tar éis chliseadh na bhFear Bolg, chuir na Tuatha Dé Danann an ruaig orthu sa Connachta isteach.
mion|Luathdhreamanna agus ríochtaí in Éirinn, c. 800.
Le linn na ré réamh-stairiúla (c. 100 - 400 AD), bhí Contae an Chláir mar chuid den chúige agus glaodh Cóiced Ol nEchmacht air. Níor ríocht aontaithe a bhí ann, ach ina ionad sin bhí ann go leor tuath agus tríocha céad. I measc tuath mór, bhí (Maigh Seóla, Uí Maine, Aidhne agus Máenmaige), agus i measc tuath beag Gailenga, Corco Moga agus Senchineoil le stádas Déisi.
I measc dreamanna suntasacha, bhí a leanas:
* Conmaicne – cósta siar agus tuaisceart na Gaillimhe
* Dartraige – iarthuaisceart Liatroma
* Delbhna – deisceart Ros Comáin, agus timpeall Loch Coirib
* Fir Craibe – an Clár agus iardheisceart na Gaillimhe
* Fir Domnann – iarthar Mhaigh Eo
* Soghain – lár oirthear na Gaillimhe
* Auteini, Nagnatae, ainmnithe ag Tolamaes ina shaothar Geografaíocht den 2a haois AD
Faoin 5ú haois, bhí teaghlaigh tagtha in ionad na 'náisiúin' seo. Mar thoradh, feictear go raibh 'mac' agus 'ua' ann in ionad moccu (m.s. Muirchu moccu Machtheni) in ainmneacha pearsanta. Bhí ríthe amhail is Mac Cairthinn mac Coelboth (bás 446) agus Ailill Molt mac Nath Í (bás c. 482) aitheanta as a gclann (Uí Enechglaiss agus Uí Fiachrach faoi seach), ní as a dtreibh. Faoin mbliain 700, ní raibh moccu le feiceáil a thuilleadh.
I rith lár na 8ú haoise, tógadh ceantar an Chláir i dTuamhain isteach ag na Déisi Tuaiscirt. Seachas tréimhse céad bliain idir 1569 agus na 1660í, tá sé as sin amach mar chuid de chúige Mumhain.
Ba iad na Connachta an rítheaghlach is rathúla a tháinig chun cinn. Faoin mbliain 1050, bhí a dtionchar leathadh ó Ráth Cruachan i dtuaisceart Ros Comáin amach go dtí Contae na Gaillimhe, Contae Mhaigh Eo, Contae Shligigh agus Contae Liatroma. Ath-ainmníodh an ceantar úd astu.
Féach freisin:
* Cath Maige Mucrama – eipic maidir le cath tharla suite idir Baile Átha an Rí agus Droichead an Chláirín
* Hipitéis substráit Ghaeilise – teangacha in Éirinn roimh an nGaeilge
* Eiscir Riada – an tSlí Mhór, bóthar ársa in Éirinn
* Hibernia – ainm ar Éirinn dár leis na Gréagaigh agus Rómhánaigh ársa
* Ealaín na nOileán – ealaín dúchais iarRómhánach as Éirinn agus an mBreatain
* Medb – banríon seanscéalach na gConnacht
* Táin Bó Cúailnge – suite sna Connachta agus san Ulaidh
* Táin Bó Fhliodhais – suite i nIorras
* Trícha cét – aonad críoch Gaelach
* Túath – roinn pholaitiúil Ghaelach
Ríocht na gConnacht
mion|deis|250px|Príomh ríochtaí sa bhliain 1014. Ar deiseal ón oirthuaisceart, is iad: Ulaidh, [[Oirialla, Mí, Laighin, an Mhumhain, Connachta, Bréifne agus Aileach. Feictear na cathairstáit Dyflin, Weisforthe, Vedrafjord, Corcaigh agus Luimneach. Tá ríochtaí Osraí agus Uí Mhaine ar iarraidh.]]
Ba í clann Uí Chonchúir de Shíol Mhuirí an chlann is rathúla desna Connachta. Ainmnithe as Conchúr mac Taidhg Mhóir (c. 800 – 882) is ea an chlann. Dá sliocht is ea gach rí Uí Chonchúir na gConnacht as sin amach.
Fo-rí ainmniúil an Ardrí, Maol Seachnaill mac Maoil Ruanaí (bás 862) ba ea Chonchúr. Phós sé le hAilbhe iníon Mhaoill Seachnaill. Bhí triúr mac acu: Aodh (bás 888), Tadhg (bás 900) agus Cathal (bás 925), ríthe Chonnacht uile. Mhéadaigh clann Chonchúir cumhacht Síol Mhuirí ó dheas i nUí Mhaine, siar i nIar Chonnacht, agus ó thuaidh Uí Fhiachrach Mhuaidhe agus Bréifne isteach.
Faoi réimeas Aodha an Gha Bhearnaigh (1046–1067), bhí ríthe Chonnacht i gceannas ar an gcúige mar atá inniu ann. Bhí ar Uí Chonchobair dul i ngleic lena ngaoil, Uí Ruairc as Bréifne. D'éirigh ceathrar Uí Ruairc ina ríthe an chúige – Fearghal (956–967), Art Uallach (1030–1046), Aodh (1067–1087) agus Domhnall (1098–1102). I dteannta sin, thóg Flaithbheartach Ua Flaithbheartaigh, forghabhálaí, an choróin sa bhliain 1092, ag dalladh an rí, Ruairí na Saidhe Buí. Tar éis na bliana 1102, cuireadh smacht ar Uí Ruairc agus Uí Fhlaithbheartaigh agus coinníodh ina ríochtaí féin iad, Bréifne agus Iar Chonnacht. As sin amach go dtí bás an rí deiridh na gConnacht sa bhliain 1474, ní raibh ach fir Uí Chonchúir ina ríthe ann.
Ba í ríocht Uí Mhaine an ríocht is suntasaí, b'fhéidir. Ag a buaicphointe, bhí críocha aici ó lár Ros Comáin go dtí lár agus deisceart na Gaillimhe, i dteannta le Lusmhaigh sa Mhumhain. Clann Uí Cheallaigh ba ea a rítheaghlach. Cé nár éirigh siad ina ríthe an chúige, bhí Uí Mhaine an mar tuath neamhspleách idir roimh agus tar éis meath ríocht na gConnacht. I measc ceannairí suntasacha, bhí a leanas:
* Máine Mór (c. 357 – c. 407)
* Marcán mac Tommáin (bás 653)
* Tadhg Mór Ó Ceallaigh (i réim 985–1014)
* Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh (i réim 1145–1180)
* Tadhg Ó Ceallaigh (bás 1316)
* Liam Buí Ó Ceallaigh (c. 1349 – c. 1381)
* Maol Seachlainn mac Taidhg Ó Ceallaigh (i réim c. 1499 – 1511)
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Cúige Mumhan
Is í An Mhumhain nó Cúige Mumhan (Béarla: Munster) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.
Stair
mion|Carraig Phádraig, Co. Thiobraid Árann, ríchathaoir stairiúil [[Ríthe na Mumhan]]
I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann Dedad a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc. Bhí an ceantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde. Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt. Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá. I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, Uí , Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.
Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu. Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt. Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain. Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige, agus tháinig Dál gCais chun cinn. Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach. Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir. D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.
Faoin mbliain 1118, bhí Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais). Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.
Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann. Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar do Shasana. Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann. Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.
Le linn lár na 19ú haoise, tharla an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar. Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ar ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í. Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois. Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.
De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.
Contaetha
Seancontaetha
Tíreolaíocht
Bailte is Mó
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Contae na Gaillimhe
Tá Contae na Gaillimhe i gCúige Chonnacht in iarthar na hÉireann. Tá taobh thoir an chontae buailte leis an tSionainn, agus tá talamh measartha maith sa chuid sin den chontae agus i ndeisceart an chontae. Tá an talamh in iarthar an chontae garbh don chuid is mó, agus é buailte idir sléibhte agus an fharraige. In iarthuaisceart an chontae tá Loch Coiribe agus Loch Measca. Idir an dá loch seo tá Cunga Fheichín, agus aistear an-ghearr ón mbaile tá Maigh Tuireadh, áit ar troideadh cathanna ollmhóra san am réstairiúil. I measc na sléibhte áirgiúla tá na Beanna Beola agus Sléibhte Mhám Toirc.
Tá a lán cladaí beaga ar an gcósta thiar, chomh maith le hoileáin intíre sa chuid sin ar a dtugtar Conamara. Tuairim agus 10 km ó dheas as Conamara, idir é agus Contae an Chláir, tá Oileáin Árann.
Is í cathair na Gaillimhe an baile is mó sa chontae agus i gCúige Chonnacht.
Bailte i gContae na Gaillimhe
* Ard Raithin, Ath Cinn, Áth Eascrach
* Baile an Mhuilinn, Baile Átha an Rí, Baile Conaola, Baile Chláir, Baile Locha Riach, An Baile Mór, Béal an Daingin, Béal Átha Ghártha, Béal Átha Mó, Béal Átha na Sluaighe, Bearna, Bóthar na Trá, Baile an Doirín, Baile an Dúlaigh, Baile Conaola, Béal Átha Ghártha, Baile Mhic an Bháird, Baile na hInse, Bearna Dhearg, An Bollán, Baile Mór Shíol Anmchadha, Baile Uilliam
* An Cladach, Camas, Carraig na Rón, Cheathrú Chaol, Cheathrú Rua, Cill Chiaráin, Cill Chonaill, Casla, Cill Rónáin, Cinn Mhara, Cloch na Rón, Clochán, Cloigeann, Creachmhaoil, Cluain Fois, An Chealtrach, Na Creaga, Ceapach an tSeagail, Carna, An Carn Mór, An Cheathrú Chaol, Caiseal, An Cladach Dubh, Cluain Fearta, Cluain Fois, Corr na Móna, Cora Finne, Cill Cholgáin, Cill Choirín, Cill Íomair, Cill Íomair Uí Dhálaigh, An Creagán, An Cnoc Breac, An Caislean gCearr
* Droichead an Chláirín, Dún an Uchta, Dún Mór
* Eachroim
* An Fhairche, Na Forbacha
* Gaillimh, An Ghráig, Gleann na Madadh, Gort Inse Guaire, Gallach, Na Garfráin, Gleann Uisce, Gort an Iomaire
* Indreabhán
* Leitir Fraic, Leitir Móir, An Líonán, Lios an Gharráin
* Maigh Chuilinn, Muine Mheá, Mám, Mainistir Chnoc Muaidhe, Mionloch, Maigh Locha, Móta Gráinne Óige
* Órán Mór
* Port Omna, Ros an Mhíl, Ros Muc,
* An Spidéal, Sraith Salach, An Scríob, Sceachana
* Teach Dóite, Tuaim, Turlach Mór/Leacach, Tuaim Beola, Tíne, An Tobar
* Uachtar Ard, An tUarán Mór
Barúntachtaí
* Árainn
* Baile Átha an Rí, Béal Átha Mó, Baile na hInse, Baile Chláir, Baile Locha Riach
* Cluain Mhac nEoghain, Cill Chonaill, Cill Chonaill, Cill Liatháin, Cill Tartan
* Dún Coillín, Dún Mór
* Gaillimh
* Liatroim, An Longfort
* Maigh Cuilinn
* An Ros
Tíreolaíocht
* Ardoileán, Abhainn an Chláir, Abhainn na Gaillimhe, Abhainn na Creige
* Binn Chorr, Binn Ghuaire, Conamara Theas, Barr Sliabh na Raithe, Binn Bhán, Binn Chaonaigh, Binn Chorr, Binn Mhór, Baile na hAbhann, Na Beanna Beola
* Ceantar na nOilean, Cora Finne, An Caoláire Rua, Cuan na Gaillimhe, Corcóg, An Chreag Mhór, Cill Da Rí, Cill Ogúla, Cinn Mhara, Cnocán Glas
* Doire an Mhaoláin
* Eanach Dúin
* Gaeltacht Cois Fharraige, Garmna, Na Garfráin
* Inis Beag, Iorras Aithneach, Inis Airc, Inis Bó Finne, Inis Ní, Iomaidh
* Leitir Mealláin, Loch Coirib, Loch Deirgeirt, Loch na Fuaiche, Leic Aimhréidh, Leitreach Árd, Lios a Bhrugaidh
* Míleac, Muiceanach idir Dhá Sháile
* Oileáin Árann, Oileán a Ghabhair Ghil, Oileán Eide
* Páirc Náisiúnta Chonamara
* Sléibhte Mhám Toirc, Sliabh Eachtaí, An tSionainn, An tSuca
* Trá na Feadóige, Tigh Dachoine
* Uabhaill Gort
Cultúr
* Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, Ard-Eaglais Mhaighdean na Deastógála agus Naomh Nioclás
* Bealach an Iarthair
* Caisleán Achadh na nlubhar, Caisleán Dhroim Tharsna, Comhaltas na Mac Léinn, OÉ, Gaillimh, Coláiste Iognáid, Comhairle Chontae na Gaillimhe
* Dún Aonghasa, Dún Dúchathair
* Eaglais Choláisteach San Nioclás
* Macnas, Muintearas, Mainistir Chnoc Muaidhe, Mainistir Ros Oirialaigh, Músaem Cathrach na Gaillimhe, Mainistir na Coille Móire
* Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, Ospidéil na hOllscoile, Gaillimh
* Páirc an Phiarsaigh, Páirc Éamonn Uí Dhéisigh
* Stáisiún Cheannt, Stáisiún Áth Tíomáin
* Teampull Bheanáin, Taibhdhearc na Gaillimhe
Féach freisin
* Cuan na Gaillimhe
Tagairtí
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
|
[Wikipedia:ga] Liam Ó Flaithearta
Scríbhneoir mór as Árainn ba ea Liam Ó Flaithearta, nó Liam O'Flaherty (28 Lúnasa 1896 - 7 Meán Fómhair 1984). Ba é an cainteoir dúchais Gaeilge é is mó a ndeachaigh a chuid leabhar Béarla i gcion ar mhuintir an domhain. I mBéarla a scríobh sé formhór a shaothair, ach d'fhoilsigh sé leabhar gearrscéalta, Dúil, agus scríobh sé dánta Gaeilge ó am go chéile.
Ba scríbhneoir freisin é Tom O'Flaherty, deartháir leis.
Saol
Rugadh an Flaitheartach ar an 28 Lúnasa 1896 i nGort na gCapall in Árainn. Ba é an naoú duine clainne agus an dara mac é a rugadh do Mhicheál Ó Flaithearta, talmhaí i nGort na gCapall, Árainn, agus dá bhean Margaret Ganly.
clé|mion|Oileáin Árann|Árainn
Chuaigh sé ar Coláiste Charraig an Tobair i gContae Thiobraid Árann agus ar Choláiste na Carraige Duibhe i mBaile Átha Cliath, agus ansin ar Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, cé nárbh fhada ann é.
Liostáil sé san arm faoin ainm Bill Ganly in 1915 agus chuaigh sé ag troid thar lear sa Chéad Chogadh Domhanda. Ach i Meán Fómhair 1917 ag Langemarch sa Bheilg d’fhulaing cathshuaitheadh. Rinne sé roinnt mhaith taistil ar an mór-roinn ina dhiaidh sin. Chaith sé tamall le mionphoist i Londain sula bhfuair sé obair mar chothromóir lasta ar ghaltán a bhí ag triall ar Rio de Janeiro, is cosúil. Thaistil sí thart ar an domhan, nó sin a scríobh sé. Chaith sé seal i mBostún lena dheatháir, Tom. Bhí baint acu le cúrsaí polaitíochta sna Stáit Aontaithe, leis an gCumannachas go mór. Mhol a dheartháir Tom dó dul i mbun pinn, rud a rinne sé i dtús báire d'iris Chumannach.
D’fhill sé ar Bhaile Átha Cliath i ndeireadh 1921. Ar an 18 Eanáir 1922, bhí sé páirteach in agóid shóisialach sa Rotunda i mBaile Átha Cliath, agóid nár mhair ach trí lá. Cuireadh brat dearg na gCumannach ar crochadh as ceann de na fuinneoga. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Pháirtí Cumannach na hÉireann timpeall an ama sin.
In Hollywood is mó a bhí Liam Ó Flaithearta ó Aibreán 1934 go dtí Meitheamh 1935. Bhí a fhear muinteartha John Ford ag déanamh scannáin ag an am d’úrscéal eile a scríobh sé, The Informer.
Saothair
Thug sé Londain air féin sa bhliain 1922 agus thosaigh ag scríobh. Bhain sé an-cháil amach ó na fichidí amach air mar scríbhneoir ghearrscéalta agus úrscéalta. Scríobh sé roinnt filíochta freisin.
Ar na úrscéalta a scríobh sé tá Famine, The Black Soul, Return of the Brute, The Informer, The Assassin, The Martyr, Land, The Pilgrim, Insurrection, The Wilderness, Thy Neighbour's Wife, Mr Gilhooley, agus Skerritt.
Cuireadh trí leabhar beathaisnéise leis i gcló: I went to Russia, Two Years of my Life, agus b'fhéidir an ceann is suimiúla acu, Shame the Devil.
Scríobh sé a lán gearrscéalta lena chois sin. Orthu sin tá Spring Sowing, Two Lovely Beasts agus cnuasaigh éagsúla eile, mar aon le cnuasach Gaeilge, Dúil.
D’fhoilsigh Sáirséal agus Dill a Dúil sa bhliain 1953. Ba é Dúil an chéad leabhar a scríobh an Flaitheartach ina theanga dhúchais. Scríobh sé Dúil nuair a bhí sé i mbarr a mhaitheasa mar scríbhneoir. Sárscríbhneoir próis ba ea é agus cé nár tháinig óna pheann ach an t-aon úrscéal amháin Gaeilge, mairfidh an saothar áirithe seo nuair a bheidh saothair atá molta go hard na spéire ag léirmheastóirí áirithe díbeartha as an gcuimhne.
Tragóid trí ghníomh é Dorchadas.
Rinneadh cinsireacht ar cúig leabhar de chuid Uí Fhlaithearta.
Eolas
Tá an Liam and Tom O'Flaherty Society bunaithe, a eagraíonn "Féile na bhFlathartach" gach bliain in Inis Mór. Tá suíomh acu ar facebook a thugann eolas agus tuairiscí ar na h-imeachta sa chumann.
Féach freisin
* Dúil (Cnuasach gearrscéalta)
* Féile na bhFlaitheartach
Tagairtí
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine as Árainn
|
[Wikipedia:ga] Gaillimh
Cathair in iarthar na hÉireann is ea Gaillimh (). Is í Gaillimh príomhbhaile Chontae na Gaillimhe. De réir cuntais Ruaidhrí Uí Fhlaithbheartaigh, tagann ainm an bhaile ó Abhainn na Gaillimhe.thumb|left|Léarscáil ó 1651.
clé|mion|Treibheanna na Gaillimhe
Stair
Is eisceacht i measc cathracha na hÉireann í Gaillimh, mar ba iad na Gaeil iad féin ar dtús a thóg an chathair. Faightear an chéad trácht ar Ghaillimh mar an áit ar tógadh dún ag Toirdhealbhach Ó Conchobhair (1088–1156), rí Chonnacht, sa bhliain 1124 ag Bun Gaillimhe (béal Abhainn na Gaillimhe).
Sna blianta 1169-70, tháinig lonnaitheoirí Angla-Normannacha ón mBreatain go hÉirinn. Rinne siad a gcéad éileamh ar Chonnachta i 1196 nuair a bronnadh deontas an chúige ar William de Burgo.
Sa bhliain 1230, throid mac William, Richard de Burgo, le muintir Ghaelach na Gaillimhe, ach b'éigean dó tarraingt siar. D'fhill de Burgo sa bhliain 1232, agus thóg sé an chéad chaisleán cloiche dá raibh ann. Faoin mbliain 1235, bhí Risteard de Burgo tar éis cúige iomlán Chonnacht a chloí. Tugtar creidiúint do mhac Richard, Walter (a fuair bás sa chaisleán i nGaillimh sa bhliain 1271) gur bhunaigh sé an baile múrtha i nGaillimh tar éis dóibh a gcéad chairt mhúrmhaisithe a dheonú do na saoránaigh c. 1270, rud a thug an ceart dóibh dolaí a thobhach ar earraí chun tógáil bhallaí an bhaile a mhaoiniú.
clé|mion|Dealbh, Pádraic Ó Conaire|Padraic Ó Conaire
Le linn an 15ú haois go dtí an 17ú haois, d'éirigh go maith le ceithre theaghlach déag, ar a dtugtaí na 'Treibheanna' ina dhiaidh sin, trí thrádáil leis an Eoraip agus níos faide i gcéin. B'iad na 'Treibheanna' a luaitear ag trácht ar Ghaillimh ná clanna, go minic de bhunadh Normannach, a chuir fúthu sa gcathair féin. Bhí ról tábhachtach acu i bhforbairt bhaile na Gaillimhe trí fhoirgnimh phoiblí agus reiligiúnacha a choimisiúnú, trí go leor tithe móra a thógáil agus trí pháirt a ghlacadh i ngach gné den tsochaí, ó rialachas agus riarachán an bhaile go gnóthaí eaglaise.
Ní raibh cairdeas idir iad agus na Gaeil a bhí lonnaithe ar an gCladach, bruachbhaile iascaigh a bhí taobh amuigh de bhallaí na cathrach, agus sna ceantair máguaird. Béarla a bhí sa gcathair, agus Gaeilge i ngach áit eile mórthimpeall.
Tháinig deireadh le rathúnas na Gaillimhe agus na dTreibheanna le léigear agus forghabháil Chromail i 1652. Díbríodh go leor de na teaghlaigh as an mbaile. Nuair a cuireadh Séarlas II ar ais sa ríchathaoir i 1660 d'ordaigh sé maoin a chur ar ais dóibh siúd a ghéill i 1652. D'fhill cuid de na seanteaghlaigh agus thosaigh siad ag trádáil arís.
Tháinig meath ar an mbaile arís sa bhliain 1691, nuair a cuireadh na Péindlíthe i bhfeidhm. Faoi rialtóirí nua Protastúnacha agus faoi réir cánachais mhéadaithe, chuaigh go leor ceannaithe i muinín na smuigleála. Níor aisiompaíodh an meath sin go mór go dtí an 19ú haois agus an réabhlóid thionsclaíoch.
Iompar
Tá calafort sa gcathair féin, ag béal chuain na Gaillimhe. Is féidir le báid an-mhóra dul ann de bharr go bhfuil an t-uisce domhain. Tá aerfort beag lámh leis an gcathair freisin, sa gCarn Mór, agus tá ceangal traenach go Baile Átha Cliath.
Tá an-chaint le tamall ar an líne traenach as Sligeach go hInis i gContae an Chláir a athnuachan, rud a chuirfeadh feabhas mór ar an gcóras traenach. I mBaile Átha an Rí a bhí, agus a cheaptar go mbeidh an ceangal seo idir an dá líne.
Daonra agus teangacha
Idir 1996 agus 2022, i nGaillimh, ba mhó an méadú ar an daonra, méadú 47%. Cónaíonn 31% de dhaonra an Iarthair agus an iarThuaiscirt i nGaillimh in 2024 i gcomórtas le 29% díobh in 1996.
Daonáireamh (2011): Bhí 31,866 daoine in ann Gaeilge a labhairt, agus labhair 9,158 Gaeilge gach lá
Oideachas
Tá an leibhéal oideachais feabhsaithe as cuimse i nGaillimh sna 1990idí-2020idí. Tá céim ollscoile nó a comhionann ag 53% de mhuintir chathair na Gaillimhe agus ag 46% den phobal sa gcontae ar fad. Tá Ollscoil na Gaillimhe (a dtugtaí Coláiste na hOllscoile, Gaillimh uirthi cheana) suite sa gcathair le 150 bliain, chomh maith leis an bpríomhchraobh d'Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo.
Tá dul chun cinn déanta ag Gaelscoileanna na Gaillimhe sna 2010idí. Cé nach bhfuil an cháil chéanna ar Choláiste Éinne agus a bhíodh, tá dornán bunscoileanna lán-Ghaelacha anois sa gcathair féin, agus tá Coláiste na Coiribe ina mheánscoil lán-Ghaelach.
Creideamh
Tá ardeaglais Chaitliceach sa gcathair a tógadh nuair a scoilteadh an chathair ó Dheoise Thuama, agus tá formhór lucht na cathrach ceangailte leis an eaglais sin. Tá líon beag Protastúnaigh sa gcathair, agus freastalaíonn cuid acu ar eaglais stairiúil San Niocláis.
Gnó
Tá fás mór tagtha ar an gcathair sna 2000-2020idí, ó thosaigh tionscail ar nós an tionscal bogearraí ag cur fúthu ann. Bhíodh monarcha mór ag Digital Equipment as SAM ann 1971-1994. Ach nuair a d'fhág siad an baile agus roimhe sin, bhí tionscail áitiúla tosaithe cheana féin.
Caitheamh Aimsire
Sruthann Abhainn na Gaillimhe (an Choirib ón mBéarla River Corrib) tríd an gcathair, agus tá iascaireacht bhreá ar Loch Coirib, aistear gairid ón gcathair. Bíonn an-chuid bádóireachta ar loch agus ar abhainn, agus bíonn báid seoil sa gcuan sa Samhradh, ach beagán sa nGeimhreadh mar gheall ar chruas na farraige. Tá turasóirí ag teacht go Bóthar na Trá, bruachbhaile ar iarthar na cathrach, le os cionn céad bliain, agus tagann siad i gcónaí le snámh, rince, agus turais lae chuig áiteanna mar Chonamara agus an Bhoireann in aice láimhe. Tá tithe "leaba agus bricfeasta" go fairsing, agus le cúig bliana déag anuas, tá an-chuid brúnna do thaistealaithe óga freisin.
Dugaí na Gaillimhe
Sa bhliain 1830 bunaíodh Bord Chuan na Gaillimhe agus trí bliana ina dhiaidh sin tosaíodh ar thógáil na ndugaí nua, le cabhair iasacht rialtais, agus cuireadh críoch leis na dugaí sa bhliain 1842.
Anuas ar limistéar an chalafoirt a fhorbairt, ba é a bhí sa mhórphlean i gcónaí riamh ná go gceanglófaí na córais uisce intíre ar fad a bhain le Loch Coirib agus le Loch Measca le chéile. Sa tslí sin d'fhéadfaí táirgí ó na ceantair seo a thabhairt chun calafoirt an bhaile i mbáid. Sa bhliain 1820 bhí Nimmo tar éis a mholadh go ngearrfaí canáil ar thaobh thoir an bhaile a nascfadh Barr an Chalaidh leis na dugaí a moladh, ach diúltaíodh don scéim seo agus ina áit sin cuireadh an chanáil ar thaobh thiar an bhaile. Tosaíodh ar an obair don tionscadal seo sa bhliain 1848 agus osclaíodh go hoifigiúil é ceithre bliana níos déanaí.
Ceantair
* Bóthar na Trá, An Bóthar Mór, Dabhach Uisce, An Fhaiche Mhór, An Póirse Spáinneach, Sráid na Siopaí, An Rinn Mhór, Baile an Bhriotaigh
Féach freisin
* Treibheanna na Gaillimhe
* Stair na Gaillimhe
Tagairtí
Léitheoireacht bhreise
*Stiúrthóirí, John Walsh agus Dorothy Ní Uigín agus Meitheal Taighde; Luke Callinan, Philip Fogarty agus Hugh Rowland. (2020). Plean Teanga Chathair na Gaillimhe 2020 - 2026. Gaillimh le Gaeilge.
Naisc Sheachtracha
* feilire.com – Imeachtaí Gaeilge i nGaillimh
* Léarscáil Wikimedia as Gaeilge
Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Bailte seirbhíse Gaeltachta
*
*
|
[Wikipedia:ga] Cill Rónáin
Is í Cill Rónáin (Kilronan as Béarla) an príomhbhaile in Árainn.
An baile
thumb|leftTagann báid isteach ina chalafort as Dubhlainn i gContae an Chláir agus as Ros a' Mhíl i gContae na Gaillimhe. Tá aerstráca in aice lámha i gCill Éinne. Is iad na príomh-thionscail ná an iascaireacht agus an turasóireacht. Bíonn sluaite ag triail ar na h-oileáin sa samhradh ag tabhairt cuairt ar na dúnta agus ar na hiarsmaí eile. Tagann an-chuid daltaí scoile, freisin, chun feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge sna Coláistí Samhraidh ar an oileán.
Tá cheithre theach tábhairne sa mbaile, is iad seo An American Bar, Tí Joe Mac, Tí Joe Watty agus an Lucky Star Bar. Tá príomh-ollmhargadh an oileáin agus Óstán Árann lonnaithe ann freisin.
Is i gCill Rónáin ann atá ionad leighis agus halla pobal Inis Mór freisin, Halla Rónáin.
Tá tionchar tionscal na turasóireachta le feiceáil ar fud an bhaile. Tá neart gnónna bheaga ag ofráil réimse seirbhísí agus táirgí do na mílte turasóirí a thugann cuairt an an oileán gach bliain. Tá siopaí ceardearraí, rothair ar chíos, lóistín de gach shaghas, turais mionbhus agus bialanna go leor le fáil i gCill Rónáin. Is baile fuinneamhach bríomhar a bhíonn inti i lár an tsamhraidh.
Daonra
De réir an daonáirimh, bhí 270 duine ina gcónaí i gCill Rónáin sa bhliain 2002. Ceannáireamh 2002 ach laghdaíodh an daonra go 259 idir 2002 agus 2006.
Sna Meáin
Amhrán de chuid The Magnetic Fields' is ea Abigail, Belle of Kilronan, san albam 69 Love Songs.
Tagairtí
Cill Ronain
Catagóir:Oileáin Árann
|
[Wikipedia:ga] Contae an Chláir
I dtuaisceart Chúige Mumhan atá an Clár nó Contae an Chláir. Tá teorainn aige le Contae na Gaillimhe ó thuaidh, agus tá an tAigéan Atlantach ar an taobh thiar de. Tá Inbhear na Sionainne ar an dtaobh ó dheas, agus an tSionainn í féin agus Loch Dearg ar an taobh thoir.
Daoine
Is í Inis an t-aon bhaile mór atá sa chontae. Tá Aerfort na Sionainne tuairim is 20 km siar uaidh. Tá an t-aerfort an-tábhachtach do mhuintir na háite agus d'iarthar na hÉire ar fad - tá sé níos éasca ar thurasóirí cuairt a thabhairt ar iarthar na tíre, agus d'imircigh ón iarthar cuairt a thabhairt abhaile. Tá eastát tionsclaíochta an-tábhachtach in aice leis an Aerfort chomh maith, i mbaile na Sionainne, baile nua a cruthaíodh thart ar daichead bliain ó shin.
Tá cáil ar an gcontae, leis, mar ionad don cheol traidisiúnta Gaelach. Gar d'Inis atá an Tulach, agus is ann atá an grúpa ceoil cáiliúil 'Banna Céilí na Tulaigh'.
Tír
Tá tuaisceart an chontae clochach go maith, agus tugtar carst ar an sórt seo tíre, le leacacha móra d'aolchloch, pluaiseanna, agus blátha idir na craige nach bhfásann mórán sa chuid eile den tír. An Bhoireann a thugtar ar an gceantar sin, agus tá an sórt leagain amach céanna, nach mór, in oileáin Árann atá thiar uaidh thar farraige.
Tá cáil ar aillte an Mhothair leis, na haillte is airde sa tír, mar gheall ar na radharcanna breá amach ar chuan na Gaillimhe agus ar oileáin Árann uathu. Tá titim caol díreach síos uathu go farraige.
Tá roinnt talún maith i ndeisceart agus in oirthear an chontae ar bhruach na Sionainne.
Teangacha
Sa daonáireamh deireanach(2011), bhí 53,853(48.1%) duine i gcontae an Chláir in ann Gaoluinn a labhairt, agus labhair 2,052(1.8%) duine Gaoluinn go laethúil lasmuigh don chóras oideachais. Labhair 10,711 duine sa chontae teanga eile seachas Gaoluinn nó Béarla sa bhaile. Ba í an Pholainnis an teanga ba chomónta de na teangacha seo agus 2,644(2.4%) cainteoirí ann.
Bailte
Is baile measartha gnóthach í Inis le roinnt blianta anuas. Bíonn trácht as Gaillimh go hAerfort na Sionainne ag dul tríd agus mealltar roinnt turasóireacht ghinearálta freisin. Is ann freisin, a thionóltar ceann de na Fleánna Ceoil is mó na tír. Tá tránna breá i Leath Inse, i gCill Chaoi agus in áiteanna eile. Tá cáil idirnáisiúnta ar Leath Inse, freisin, mar láthair ghailf.
Is áit mhór shaoire, freisin, Lios Dúin Bhearna, agus bhain go leor de cheoltóirí móra traidisiúnta na tíre a gcáil amach ann. Is ann, freisin, a bhíonn féile 'chuile bhliain do bhaitsiléirí, timpeall an ama a bhíonn deireadh leis an bhfómhar. Feirmeoirí is mó a bhíodh ag dul ann, ach tagann go leor eile idir óg agus aosta anois.
Stair
Ttháinig Brian Bóirmhe as Contae an Chláir, an ceannaire Gaelach a chloígh na Lochlannaigh i gCath Chluain Tarbh. B'as oirthear an Chláir Brian Mac Giolla Meidhre, údar Chuairt an Mheán Oíche, a thosaíonn le cur síos ar áit a bhí gar dá chroí, Loch Gréine. Ba sa chontae seo a tógadh Eamon de Valera, a bhí páirteach i gCogadh na Saoirse, agus a bhí ina uachtarán agus ina Thaoiseach ar Éire.
Bailte/Paróistí i gContae an Chláir
* Ard na Croise, Ard na Sailchis
* Baile na Caillí, Baile Uí Bheacháin, Baile Uí Bheoláin, Boirinn, Bun na Raite, Baile an hÍomhar
* Cill Bheathach, An Carn, Carraig an Chabhaltaigh, an Chreatlach, an Chríoch, Cill an Dísirt, Cill Chaoi, Cill Dá Lú, Cill Mhichíl, Cill na Móna, Cill Rois, Cora Chaitlín, Cora Finne, Cuar an Chláir, Cuinche, An Chloch Liath, Cathair Dhá Chon, Cluain an Fhathaigh, Cluain Lára, Cuar an Chláir, Cubhar, Cora Finne, Cora Finne, An Chríoch, Croisín, Cros an Iománaí, Cill Fhionnúrach, Cill Chisín, Cill Mhaile, Cill Mhichíl, Cill Iníne Baoith, An Cnoc, Coillte, Cuinche, Cnoc Uarchoille
* Droichead Abhann Uí gCearnaigh, Droichead an Chláir, Droichead Uí Bhriain, Dúire, Dúlainn, an Dún Beag, Dún Átha, An Dún Beag
* Eidhneach
* An Fhiacail, Fíoch Rua, Fánóir,
* An Geata Bán, Gort Lomán
* Inis, Inis Diomáin
* An Leacht, Lios Ceannúir, Lios Dúin Bhearna, Lios Uí Chathasaigh, Lúbán Díge, Leaba Shíoda
* Mileac, Mullach, Móinín na gCloigeann, Muiriúch Tuaithe, Muillte Uí Cheallacháin
* An Pairtín
* Rinn na Spáinneach
* An Ruán
* An Scairbh, An tSionna, Sráid na Cathrach
* Tuaim Gréine, Tuath Uí gConaile, an Tulach
Barúntachtaí
* Bun Raite Uachtarach, Bun Raite Uachtarach, Boirinn
* Cluain idir Dhá Lá, Corca Modhruadh
* Inse Uí Chuinn
* Maigh Fhearta
* Na hOileáin
* An Tulach Íochtarach, An Tulach Uachtarach
* Uí Bhreacáin
Tíreolaíocht
* Aill an Daill, Aillte an Mhothair, Abhainn na hAille
* Baile Ard, Bá Lios Ceannúir, An Bhoireann
* Ceann Caillí, Cuan na Gaillimhe, Ceann Léime, Cnoc an Ois
* Each Inis
* An Forghas
* Inis Cathaigh, Inis na Canánach
* Loch Deirgeirt
* Mullach Mór
* Oileán Fia
* Pluaiseanna na hAille Buí, Poll an Eidhneáin, Poll na gColm
* Slí Bhoirne, Sliabh Eachtaí, Sliabh Rua, Sliabh Calláin, An tSionainn
* Tuadhmhumhain
Cultúr
* Aerfort na Sionainne
* Caisleán Bhun Raite, Cathair Chomáin, Cathair Chonaill, Creagán Eoghain, Caisleán na Cnapóige, Caisleán Dhrom Ólainn, Caisleán Léim an Eich, Caisleán Dhún na gCorr, Coláiste an Rísigh, Coláiste Fhlannáin Naofa, Coláiste Phobal Naomh Áine, Comhairle Contae an Chláir, Cois na hAbhna
* Dál gCais, Deoise Chill Dalua, Dabhach Bhríde
* Mainistir Chorco Modhruadh, Mainistir Chuinche, Meanscoil na mBraithre, Inis Diomáin
* Páirc Uí Chíosóig, Inis, Poll na mBrón
* Scoil Samhraidh Willie Clancy
* Túr an Mhothair
Féach freisin
* Cuan na Gaillimhe
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Scríbhneoirí Gaeilge an Chláir ó 1850 Anall
* Míniúcháin ar Ainmneacha Gaeilge na mBailte Phoist
* An Ghaeilge, Comharthaíocht agus Logainmneacha - le Conor Ó Catháin
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
|
[Wikipedia:ga] Cuan na Gaillimhe
Cuan leathan domhain in iarthar na hÉireann atá i gCuan na Gaillimhe. Is í Gaillimh í féin an príomhchalafort ann. Ar a imeall thuaidh tá Cois Fharraige agus Conamara i gContae na Gaillimhe, agus ó dheas tá Contae an Chláir. Tá Oileáin Árann amuigh sa chuan, agus siar uathu sin, tá an tAigéan Atlantach. thumb|Cuid de Chuan na Gaillimhe mar a bhí sé le feiceáil ón Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta|clé
Ar na bailte agus na sráidbhailte eile atá ar chósta an Chuain tá an Spidéal, Bearna, Óran Mór agus Cinn Mhara i gCo. na Gaillimhe, agus Baile Uí Bheacháin i gCo. an Chláir.
Dhá theach solais atá ar chósta an Chuain - ag Ceann Boirne ar an gcósta theas agus ar Inis Caorach, amach ó Chathair na Gaillimhe. Loch Lurgan a thugtaí ar an gCuan sa tseanaimsir.
Tá an cuan laistigh ina Limistéar Cosanta Speisialta agus Limistéar Caomhantais Speisialta araon, comhshuite a bheag nó a mhór.
Féach freisin
Tagairtí
Catagóir:Cuanta na hÉireann
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] Abhainn na Gaillimhe
Abhainn ghairid a cheanglaíonn Loch Coirib le cathair na Gaillimhe agus Cuan na Gaillimhe in iarthar na hÉireann í Abhainn na Gaillimhe nó An Ghaillimh (i mBéarla River Corrib agus i mBéarlachas, Abhainn na Coiribe nó an Choirib). Níl ach aistear tuairim is 15km inti, ach tá iascaireacht bhreá ar an loch agus san abhainn. Bhíodh an t-ainm Loch Oirbsen ar an loch sa sean-am, de réir leabhar Ruaidhrí Uí Fhlaithbheartaigh ó 1684.
Tagairtí
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] An Eoraip
thumb|Gnéithe ilchríocha na hEorpa. Is féidir sliabhraonta, leithinsí, oileáin agus réigiúin níos loiscní agus níos fuaire a fheiceáil san íomhá satailíte comhshuite seo
thumb|right|Léarscáil Pholaitiúil den Eoraip sa bhliain 814
Is ilchríoch í an Eoraip, leis na teorainneacha seo a leanas aici: an tAigéan Atlantach thiar, an tAigéan Artach ar an taobh thuaidh, an Úral agus Sléibhte na hÚraile thoir, Sléibhte na Cugaise agus an Mhuir Dhubh ar an taobh thoir theas, agus an Mheánmhuir ó dheas. Agus an Áise á thógáil san áireamh freisin, is féidir oll-ilchríoch na hEoráise a aithint.
Tá cónaí ar 742,452,000 duine san Eoraip, agus tá timpeall 50 tír neamhspleách ann. Ó mí Iúil 2013 ar aghaidh, tá 28 acusan cheana féin san Aontas Eorpach, agus ar a laghad trí gcinn ag brath ar dhul isteach i mbeagán blianta. Déanann institiúid an Aontais a ngnó i 20 teanga, ach tá go leor mionteangacha eile cheana féin san Aontas.
Ba san Eoraip a thosaigh cuid de mhórimpireachtaí an domhain. Leath cumhacht na Gréige, agus na Róimhe ina diaidh, ar fud cuid mhór den Eoraip, maraon le tuaisceart na hAfraice agus iarthar na hÁise. Ón gcéad aistear a rinne Criostóir Colambas chun an domhain nua don Spáinn, thóg an tír sin seilbh de réir a chéile ar Mheiriceá Thuaidh agus ar Mheiriceá Theas. Thóg tíortha eile ar nós na Breataine, na Portaingéile, na nÍsiltír, na Gearmáine agus na Beilge seilbh freisin ar chuid mhór desna na mór-roinne eile. Leath an Rúis ó Mhoscó siar go dtí an Mhuir Bhailt, soir chomh fada leis an Aigéin Ciúin, agus ó dheas go dtí an Mhuir Dhubh, Sléibhte na Cugaise, agus an Mhongóil. Ní ach ag deireadh an 19ú haois ar aghaidh go dtí lár an 20ú haois a fuair mórán de choilíneachtaí na hEorpa a neamhspleáchas, cé go bhfuair cuid mhór de Thuaisceart Mheiriceá (Stáit Aontaithe Mheiriceá) a saoirse i 1775. Tá cumhacht airgeadach agus míleata ag an Eoraip i gcúrsaí an domhain, ach is beag é le hais chumhacht na Stáit Aontaithe Mheiriceá, go dtí 1989, cumhacht an Aontais Shóivéadaigh. Ach le bunú an Chómhargaidh Eorpaigh, agus a chomharba an tAontas Eorpach, ceapann go leor daoine go dtiocfaidh neart géilleagrach agus míleata arís chun na hEorpa, mar gur mó anois é a dhaonra ná daonra na Stát Aontaithe Mheiriceá nó daonra an Aontais Sóivéadaigh, nó na Rúise den lá atá inniu ann.
Liosta tíortha Eorpacha
Is san Eoraip atá na tíortha seo leanas:
* Andóra
* An Bheilg (ball den AE)
* An Bhealarúis
* An Bhoisnia-Heirseagaivéin
* An Bhulgáir (ball den AE)
* An Chipir (ball den AE)
* An Chosaiv
* An Chróit (ball den AE)
* An Danmhairg (ball den AE)
* An Eastóin (ball den AE)
* An Eilvéis
* Éire (Poblacht) (ball den AE)
* An Fhionlainn (ball den AE)
* An Fhrainc (ball den AE)
* An Ghearmáin (ball den AE)
* An Ghréig (ball den AE)
* An Iodáil (ball den AE)
* An Iorua
* An Íoslainn
* An Ísiltír (ball den AE)
* An Laitvia (ball den AE)
* An Lichtinstéin
* An Liotuáin (ball den AE)
* Lucsamburg (ball den AE)
* Málta (ball den AE)
* Montainéagró
* An Mhacadóin Thuaidh
* An Mholdóiv
* Monacó
* An Ostair (ball den AE)
* An Pholainn (ball den AE)
* An Phortaingéil (ball den AE)
* An Ríocht Aontaithe
* An Rómáin (ball den AE)
* An Rúis
* San Mairíne
* An Spáinn (ball den AE)
* Poblacht na Seice (ball den AE)
* An tSeirbia
* An tSlóivéin (ball den AE)
* an tSlóvaic (ball den AE)
* An tSualainn (ball den AE)
* An Tuirc
* An Úcráin
* An Ungáir (ball den AE)
* An Vatacáin
Polaitíocht
Féach freisin
* Stair na hEorpa
* An tAontas Eorpach
Eoraip, An
|
[Wikipedia:ga] Mór-roinn
Séard atá i mór-roinn (nó ilchríoch) ná cuid ollmhór leanúnach den domhan. Glactar go coitianta leis go bhfuil seacht n-ilchríoch ar domhan:
* an Afraic
* an Áise
* an Antartaice
* an Astraláise (an Aigéine)
* an Eoraip
* Meiriceá Theas
* Meiriceá Thuaidh
Sin ráite, níl aon liosta cinnte de na mór-ranna, de bhrí nach n-aontaíonn gach saineolaí le gach sainiú. De réir córais difriúla, is féidir a rá go bhfuil ceithre, cúig, sé nó seacht ilchríocha ann.
Féach freisin
Tagairtí
*
Catagóir:Tíreolaíocht
|
[Wikipedia:ga] An Afraic
Is ilchríoch mhór í an Afraic. Is í an dara ilchríoch is mó sa domhan, seachas An Áise. Tá achar de 30,244,050 km² (11,677,240 mi²) inti, a cuid oileán san áireamh. Clúdaíonn sí 20.3 faoin gcéad den achar iomlán an domhain. Tá thart ar 1.0 billiún daoine agus 54 tír ann. Is ann atá thart ar 15% de dhaonra an domhain. Ó thuaidh agus ó dheas, tá aeráid mheánmharach inti, fásaigh ollmhóra taobh ó thuaidh de Thropaic an Phortáin, foraoiseacha báistí timpeall ar an Mheánlíne, agus tailte féaracha eatarthu. Rinne Eorpaigh agus Arabaigh slad ar an Afraic ar feadh na gcéadta bliain, agus níor tháinig cuid ar bith di slán ó ionradh sa naoú haois déag agus sa bhfichiú haois.
Creidtear gur tháinig ann don chine daonna timpeall trí mhilliún bliain ó shin, agus tá an-éagsúlacht cultúr agus teanga inti.
Tíortha
Catagóir:Mór-ranna
|
[Wikipedia:ga] An Afraic Theas
Is tír i ndeisceart na hAfraice í an Afraic Theas. Tá sí ag críochantacht leis an Aigéan Atlantach agus an Aigéan Indiach, Esuaitíní, An Namaib, An Bhotsuáin, An tSiombáib, Mósaimbíc agus Leosóta.
Féilte
Ceiliúrtar Lá na Saoirse san Afraic Theas ar an 27 Aibreán gach bliain. Tharla an chéad olltoghchán daonlathach san Afraic Theas, ina raibh daoine de gach cine in ann vótáil go comhionann, ar 27 Aibreán 1994.
Ceiliúrtar Lá an Dúchais san Afraic Theas ar an 24 Meán Fhómhair gach bliain.
Stair na hAfraice Theas
* Coilíneacht na Rinne
* Céad Chogadh na mBórach
* Dara Cogadh na mBórach
* Apairtéid
Naisc sheachtracha
*Rialtas na hAfraice Theas, arna rochtain ar 21 Feabhra 2018
Tagairtí
Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Náisiúin G-20
Afraic Theas
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
|
[Wikipedia:ga] John Kerry
Polaiteoir, taidhleoir agus dlíodóir Meiriceánach is ea John Forbes Kerry. Seanadóir na Stát Aontaithe ó Massachusetts a bhí ann ó 3 Eanáir, 1985 go dtí 1 Feabhra, 2013. Ba é iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh é i dtoghchán Uachtaránachta Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2004. Ina choinne bhí an tUachtarán, George W. Bush, rogha an Pháirtí Phoblachtaigh, a raibh a dhara théarma á iarraidh aige. Theip ar Kerry an toghchán a bhuachan. Ceapadh John Kerry mar Stát-Rúnaí na Stát Aontaithe ar an 1 Feabhra 2013.
Is fear pósta é. Phós sé Teresa Heinz, an dara bean aige, sa bhliain 1995 i Nantucket, Massachusetts.
Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
|
[Wikipedia:ga] Máirtín Ó Direáin
File as Árainn ab ea Máirtín Ó Direáin (26 Samhain 1910 - 19 Márta 1988). "Baineann an Direánach le Tríonóid Naofa na Filíochta; é féin, Ó Ríordáin agus Máire Mhac an tSaoi ba mhó a chuir borradh faoin fhilíocht chomhaimseartha" sa Ghaeilge. Is fada dánta dá chuid ar chúrsaí scoile agus ollscoile, agus is iomaí sin alt agus leabhar atá scríofa ar a chuid dánta.
clé|mion|Cill Rónáin ar [[Inis Mór]]
Cé gur mar fhile is fearr aithne ar an Árannach, chleacht sé prós chomh maith i gcaitheamh a shaoil, altanna a bhformhór, a foilsíodh in irisí agus nuachtáin mar An Stoc, Ar Aghaidh, Scéala Éireann, Feasta agus araile.
clé|mion|oileáin Árann|Árainn, 1899
Saol
In Árainn a tógadh Máirtín Ó Direáin. Rugadh i bhFearann a' Choirce ar Inis Mór é nó Sruthán, Cill Rónáin ar 26 Samhain 1910. Ba iad Seán Ó Direáin agus Mairéad Ní Dhireáin a thuismitheoirí. Bhí Mairéad pósta ar Labhrás Mac Confhaola ach bádh é go gairid tar éis a bpósta. Bhí deich mbliana caite aici in Dorchester, Boston, roimhe sin. Bhí sí ar feadh trí bliana i Meiriceá arís sular phós sí Seán Ó Direáin: bhí ceathrar clann acu agus ba é Máirtín an duine ba shine.
clé|mion|Ard-Oifig an Phoist ar shráid Eglington
D’fhág bás an athar sa bhliain 1917 gur bhuachaill goilliúnach a bhí in Máirtín agus nach dtéadh sé a iascaireacht ná a bhádóireacht ná a chreachadh nead na n-éan ar nós bhuachaillí eile an oileáin. Sa dán ‘Óige an Fhile’ tugann sé ‘an buachaill aisteach ciúin’ air féin.
D’fhág an Direánach an scoil in Árainn nuair a bhí sé 14 bliana d’aois Bhí sé i gceist tamall go rachadh sé le sagartacht ach chuir fliú mór 1924 isteach ar an bplean.
Nuair a bhí Ó Direáin seacht mbliana déag d’aois, tháinig sé anoir as Árainn go cathair na Gaillimhe, Bhog sé as Árainn go Gaillimh i 1928 ar mhaithe le post a ghlacadh mar chléireach in Oifig an Phoist. Bhí poist curtha ar leataobh in Ard-Oifig an Phoist ar shráid Eglington do ‘stócaigh as an bhFíor-Ghaeltacht’.
Ba ar Bhóthar na gCeannaithe a chuir sé faoi idir Eanáir 1928 agus Iúil 1937. Cé go luann sé go raibh sé ‘caite i lár chultúr an Bhéarla’ i nGaillimh, ba a bhuí leis na hirisí Gaeilge a bhí ar fáil i leabharlann na cathrach a tháinig sé isteach ar léamh agus scríobh na Gaeilge.
clé|mion|An An Taibhdhearc|Taibhdhearc
Ba bhall de Chonradh na Gaeilge é, agus chaith sé seal mar rúnaí air. Bhí sé ina aisteoir in amharclann náisiúnta na Gaeilge, An Taibhdhearc, ó 1928 go 1937. D’ionchollaigh an Direánach na nithe is mó a spreag Synge: an Ghaeilge, Oileáin Árann, agus an traidisiún béil. "Aithníodh cheana an ról a bhí ag luath-thréimhse na Taibhdheirce i saol an Direánaigh, gur spreag sí a shuim sa litríocht, ach tugtar suntas anseo do léiriú 1931 de Déirdre an Bhróin mar gur dóigh gurb é is túisce a thug deis don Direánach aithne a chur ar shaothar Synge, más trí aistriúchán Uí Bhriain féin é.
Ar deoraíocht
Fuair an Direánach post mar oifigeach cléireachais sa státseirbhís i 1937. agus d’aistrigh go Baile Átha Cliath agus go dtí Roinn na nInnealtóirí i Sráid Mhór na gCaorach. Chaith sé blianta an chogaidh i Rannóg na Cinsireachta sa Roinn Poist: ‘na cúig bliana is seisce dár chaith mé riamh’. Chaith sé trí bliana ansin i mBrainse an Ghairmoideachais i dTeach an Talbóidigh. Ó 1948 go 1955, bhí sé ina chláraitheoir do Choláiste Náisiúnta na nEalaíon. anin. Chaith sé seal ansin i rannóg an Mheánoideachais gur éirigh as obair i 1978.
Bhí baint aige le Cumann na Scríbhneoirí ó thús ann.
Bhí sé pósta le Áine Colivet ó 1945 agus bhí iníon amháin acu, darbh ainm Niamh.
Is minic a thrácht sé ar na meáin ar bhéasa is ar áilleacht oileán Árann is ar an meath a tháinig ar an saol traidisiúnta sin i mblianta deireanacha an fichiú haois.
clé|mion|Ba bhall d'Aosdána é.
Bás agus tionchar
Ba ar an 19 Márta 1988 a cailleadh Máirtín Ó Direáin i mBaile Átha Cliath.thumb| An Charraig Stoite - Clár ó TG4 |cléRinneadh clár faisnéise faoina shaol is a shaothar An Charraig Stoite sa bhliain 2003 maoinithe ag TG4/Bord Scannán na hÉireann, scríofa ag Alan Titley agus leirithe is stiúrtha ag Mac Dara Ó Curraidhín.
Saothar
Bhí an Direánach sna fichidí deireanacha sular scríobh sé a chéad dán. Ach chuir sé tús le ré nua filíochta sa Ghaellge nuair a foilsíodh an chéad dán óna pheann, ‘Réalt na hOíche’, ar Scéala Éireann i mí na Nollag 1938. "Seachas dul i muinín na meadarachtaí cumadóireachta traidisiúnta, rinne sé rogha den tsaorvéarsaíocht, agus bhí ar dhuine den triúr, i dteannta Mháire Mhac an tSaoi agus Sheáin Uí Ríordáin, a thug ann do nuafhilíocht na Gaeilge."
D´fhoilsigh sé a chéad chnuasach filíochta, Coinnle Geala, i 1942. Ach ba ar a chostas féin a d’fhoilsigh sé a chéad dá chnuasach Coinnle Geala, agus Dánta Aniar (1943), agus ba bheag aird a fuair siad ó lucht critice dáiríre. Cuireadh níos mó spéise sa tríú cnuasach leis, Rogha Dánta (1949). Ghnóthaigh sé tuilleadh aitheantais de réir a chéile ina dhiaidh sin. "Bhí stíl dá chuid féin ag an Direánach, ‘stíl choigilteach nach dual di a bheith fiontrach, stíl nár mhiste clasaiceach a thabhairt uirthi,' a scríobh Eoghan Ó hAnluain.
Bhuaigh an Direánach mórán duaiseanna liteartha níos déanaí. Bhain sé cáil idirnáisiúnta amach níos deireanaí ina shaol – bronnadh an Duais Butler air ón Institiúid Ghael-Mheiriceánach sa bhliain 1967. Bhain sé an Ossian-Preis amach ó Fhondúireacht Freiherr Von Stein, Hamburg sa bhliain 1977. Ba bhall d'Aosdána é.
Lean sé air ag cumadh filíochta anuas go dtí na hochtóidí.
Cnuasaigh Filíochta
* Coinnle Geala, 1942
* Dánta Aniar, 1943
*Rogha Dánta (1949)
* Ó Mórna agus Dánta Eile, 1957
* Ár Ré Dhearóil, 1962
* Cloch Choirnéil , 1967
* Crainn is Cairde, 1970
* Ceacht an Éin, 1984
* Dánta 1939-79 , 1980
* Béasa an Túir , 1984
* Tacar Dánta/Selected Poems, 1984
* Craobhóg: Dán, 1986
*Selected Poems / Rogha Dánta ː aistriúcháin Bhéarla maille, leis na bunleaganacha Gaeilge, ar beagnach dhá chéad dán dá chuid Léirmheas
Prós
Scríobh sé cnuasach gearrscéalta freisin, Feamainn Bhealtaine, a chuir a shaothar in aithne dos na mílte dalta scoile.
I 1952 d'aistrigh sé dráma leis an drámadóir Éireannach Teresa Deevy le haghaidh Radio Eireann ón leagan Béarla The King of Spain's Daughter don leagan Gaeilge Iníon Rí na Spáinne.
* Feamainn Bhealtaine , 1961ː aistí beaga faoina óige agus faoi shaol na hÉireann
*An Chuid Eile Díom Féin , Aistí le Máirtín Ó Direáin
Bibleagrafaíocht
* Ó hAnluain, Eoghan, "Máirtín Ó Direáin: Na Dánta ", (Cló Iar-Chonnacht 2001), ISBN 9781906882693
* Liam Prút, Máirtín Ó Direáin: file tréadúil (1982);
* Mícheál Mac Craith, An tOileán rúin agus muir an dáin: staidéar ar fhilíocht Mháirtín Uí Dhireáin (1993);
* Caoimhín Mac Giolla Léith (ed.), Cime mar chách: aistí ar Mháirtín Ó Direáin (1993)
Naisc sheachtracha
* Coláiste Ó Direáin - coláiste ar Inis Mór a osclaíodh in ómós dó.
* Saothar an Direánaigh ar Litríocht.com.
Tagairtí
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha
Catagóir:Baill d'Aosdána
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine as Árainn
|
[Wikipedia:ga] Académie française
, áras ina bhfuil lonnaithe an Académie française.]]
mion|Cardinal de Richelieu
Comhairle teanga is ea L’Académie française (Gaeilge: Acadamh na Fraincise) a stiúrann an Fhraincis. Ba é an Cairdinéal de Richelieu a bhunaigh í sa bhliain 1635, rud a dhein sé i gcaitheamh réimeas Louis XIII. Tá sí ar cheann desna hinstitiúidí is ársa sa Fhrainc.
mion|Foclóir, 1835
Tá 40 ball inti agus is iad na baill atá inti cheana féin a thoghann baill nua.
Feidhmeanna
De réir alt XXIV desna Statuts, is é "an phríomhfheidhm ag an Acadamh a bheith ag obair, chomh cáiréiseach is chomh dícheallach agus is féidir, chun rialacha chinnteacha a thabhairt dár dteanga agus chun fíortheanga líofa, teanga in ann na ceirdeanna agus na heolaíochtaí a chur síos, a dhéanamh di leis."
In aice leis an ailt thuas, bíonn an Académie française ag déanamh freastail ar an bhFraincis. Le cois an fheidhm sin, bíonn an tAcadamh ina pátrún ar an teanga leis.
mion|scigphictiúr sa bhliain 1834.... conspóideach i gcónaí
Freastal a dhéanamh ar an bhFraincis
D'oibrigh an tAcadamh san am atá thart le caoi a chur ar an teanga, chun oidhreacht choitianta a dhéanamh di do mhuintir na Fraince ar fad, agus dóibh siúd ar fad a labhraíonn an Fhraincis.
mion|ball faoi éide ghléasta
Sa lá atá inniu ann, is é gá ná a cuid tréithe a choinneáil agus feigheal a dhéanamh ar fhorbairtí riachtanacha. Cuireann an tAcadamh úsáid mhaith in iúl.
Déantar sin trí chruthú fhoclóir an Acadaimh Fhrancaigh (Dictionnaire de l'Académie française) a shocraíonn úsáid na teanga, ach freisin trína chuid comhairle agus tré bheith páirteach i gcoimisiúin éagsúla ar fhoclaíocht.
Patrúnacht
Cuireadh i ndán don eagraíocht an dara cuspóir - an phátrúnacht, nó coimirce ar obair liteartha - nár feiceadh a gá ag tús na heagraíochta, tré bhronntanais agus oidhreachtaí a tugadh di. Bronnann an tAcadamh tuairim is seasca duais litríochta 'chuile bhliain ar dhaoine.
Ba chóir Grand prix de la francophonie (Gaeilge: 'Duais Mór Réimse na Fraincise'), duais a bhronntar 'gach bliain ó 1986 i leith agus a thugann le fios suim leanúnach an Acadaimh i mbláthú na Fraincise sa domhain, a lua go háirithe.
Chomh maith leis sin, tugann an tAcadamh síntiúis do chumainn liteartha agus eolacha, do thograí charthanacha, do go leor clann i ngátar, do bhaintrigh, do dhaoine in ísle fabhair nó a rinne éacht lena dtabhairt féin suas ag cuspóir thábhachtach, chomh maith le roinnt sparáin (Sparáin Zellidja, Neveux, Corblin, Damade).
Stair
Chuir Cairdinéal de Richelieu an tAcadamh ar bun sa bhliain 1635. Cuireann na dlíthe agus rialacha a chuir an Cairdinéal ar aghaidh, chomh maith leis na lettres patentes a chuir Louis XIII a ainm leo sa bhliain 1635 agus a chláraigh an Pharlaimint sa bhliain 1637, a carachtar oifigiúil mar chomhlacht um fhir litreacha, a bhíodh ag teacht le chéile i mbealach neamhfhoirmiúil roimhe sin, ar bun.
B'é an misean a tugadh dó óna thús an Fhraincis a dhaingniú, rialacha a thabhairt di, agus í a fhágáil glan agus ion-tuigthe don uile dhuine. Uaidh sin, b'éigean dó tosú le foclóir a chumadh.
Foilsíodh an chéad eagrán de sin sa bhliain 1694, agus na cinn eile sna blianta 1718, 1740, 1762, 1798, 1835, 1878, 1932-1935, 1992. Tá an naoú cheann den fhoclóir á fhoilsiú faoi láthair.
Tionóladh an tAcadamh a chuid cruinnithe ar dtús i dteach duine éigin dá chuid ball, agus ina dhiaidh sin i chancelier Séguier ó 1639 ar aghaidh, sa Louvre ó 1672 ar aghaidh, agus ar deireadh i gColáiste na gCeithe Náisiún nó Collège des Quatre-Nations, ar deineadh ceannáras an Acadaimh de, ó 1805 go dtí an lá atá inniu ann.
I rith na dtrí gcéad bliain go leith atá sé ar an saol, d'éirigh leis a chuid institiúide a choinneáil beo, agus d'fheidhmigh siad go rialta, seachas an mhíshocracht idir 1793 agus 1803.
D'fhógair an Cairdinéal de Richelieu mar chosantóir ar an Acadamh é féin. Ar a bhás, b'é an seansealéar Séguieran a thug an chosaint seo dó, agus ansin Louis XIV agus, as sin amach, na ríthe, impirí agus cinn stát ar fad ar an bhFrainc.
Na Déithe Buana (Les Immortels)
Tá 40 baill san Acadamh ar a mhéad agus is iad na baill atáid ann iad féin a thoghann ball nua más gá. Óna thús anall, ghlac sé le níos mó ná 700 ball.
Tugann sé le chéile filí, úrscéalaithe, fir amharclainne, fealsúnaithe, dochtúirí leighis, fir eolaíochta, eitneolaithe, léirmheastóirí ealaíne, saighdiúirí, fir stát, agus fir Eaglaise, agus rinne gach duine acu maisiú ar leith ar an bhFraincis.
Óna dhéantús éagsúil, tugann sé pictiúir fíor den taileann, den intleacht, den chultúr, den tsamhlaíocht litreach agus eolaíoch atá mar bhonn ag le génie de la France.
Ón gcomhartha agus mana (« À l'immortalité ») atá ar an gclaidheamh a thug bunaitheoir an Acadaimh, an Cairdinéal de Richelieu, don Acadamh a thagann leasainm na scoláirí, na Déithe Buana nó les immortels.
mion|1768, foclóir
Bíonn cleachtadh acu, agus tá go fóill, ar bhreithiúnais soiléir a thabhairt ar úsáid cheart focal, agus as sin ar na coincheapa agus na luachanna a iompraíonn siadsin a shainmhíniú. Tá a n-údarás morálta in ábhair teanga bunaithe in úsáid agus i dtraidisiún.
Dearadh an ionnar ghlas cháiliúil, a iompraíonn na scoláirí, leis an bicorne, an cába agus an chlaíomh, i rith suíomh shollúnta bliantúil an Acadaimh faoin Coupole, in aimsir an Consulat. Úsáidtear i measc baill go léir an Institut de France (Gaeilge: 'Institiúid na Fraince') é.
Meastar go minic gur sórt choisreacan thar chách é toghadh duine go dtí an tAcadamh.
Is dínit atá buan ó aon athrú rialtas nó eile é feabhas scoláire. Ní féidir le haon duine éirí as an Acadamh. Ach is féidir leis an gcomplacht eisceachtaí a fhógairt mar gheall ar chúiseanna troma a lotann onór; b'fhíor-annamh na heisceachtaí le linn na staire.
Baill Reatha an Acadaimh
"An 41ú chathaoir"
Bhí go leor scríbhneoirí, cáiliúil go minic, nár éirigh leo ariamh dul trí gheataí an Acadaimh uasail, ar chúiseanna éagsúla, mar nárbh iarrthóirí riamh iad, mar nár glacadh lena n-iarratais, nó mar gur thóg an bás leis iad roimh a n-am. B'é Arsène Houssaye a cheap an t-ainm 41ú chathaoir chun na húdair sin a chur i gcéill i L'histoire du 41ème fauteuil de l'Académie française in 1885.
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* L'Académie française: Suíomh oifigiúil
* Les Immortels : Liosta beathaisnéis na 705 Déithe Buana le cuidiú taighde
* La langue française : Tuairisc ar an bhFraincis
* Dictionnaire de l'Académie française : Foclóir Acadaimh Fhrancaigh
Catagóir:An Fhraincis
Catagóir:Teangacha na Fraince
Catagóir:Comhairlí Teanga
|
[Wikipedia:ga] Oideachas
mion|Bamozai, an Afganastái
mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.
Is é an t-oideachas an léann nó scolaíocht a thugtar do dhuine, mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá ceart ag gach duine oideachas a fháil ó aois óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois.
San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas.
Bunoideachas
Sa bhunoideachas (bunscoileanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain.
clé|mion|333x333px|litearthacht
Meánoideachas
Leanann an meánoideachas (meánscoileanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí.
Ardoideachas
Tugtar ardoideachas in ollscoil nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i Stáit Aontaithe Mheiriceá.deas|250px|thumb|Meánoideachas
In Éirinn
In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh scoileanna chois claí ar bun faoin tír, mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na teangan Gaeilge agus i gcoinne an chreidimh Chaitlicigh.
clé|mion|Louis Braille|Braille
Féach freisin
* Louis Braille (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince.
* Cyril Lodowic Burt (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain.
* Richard Lovell Edgeworth (1744-1817) Tiarna talún i Meathas Troim, Co. an Longfoirt.. Scríobh sé Practica! Education (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon Maria Edgeworth, agus Professiona! Education (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am.
* Intleacht. Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua.
* Síceolaíocht oideachais. Saothraíodh í seo sa 20ú céad chun modh oibre síceolaíoch a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint.
Tagairtí
http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/
https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County
*
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
|
[Wikipedia:ga] Máinliacht
Craobh den leigheas é an mháinliacht a bhaineann le galair a bhfuil leigheas orthu tré obráid, agus leis na modhanna a n-úsáidtear leis an leigheas sin a chur ar bun. Tugtar máinlia ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar a leithéid d'othair, agus a dhéanann na hobráid, go háirithe nuair is comhairleoir leighis é.
In ospidéil is mó a dhéanann máinlianna a gcuid oibre in Éirinn, ach i dtíortha eile, tugann máinlianna go leor comhairle agus déanann siad a lán obráid ina gcuid seomraí freastal féin, go háirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Go traidisiúnta in Éirinn, dheineadh máinlianna ghinearálta an méid is mó obráid, ach de réir a chéile anois is saineolaithe a dhéanann cuid mhór den obair. Ag an am chéanna, táthar ag dúnadh ospidéil beaga agus ag cur roinn um mháinliacht speisialtach ar bun sna cinn a fhanann. Mar shampla, tá máinlianna ann nach ndéanann ach obráid ar an gcóras néarach, ar a dtugtar néaramháinlia.
Tagairtí
Naisc sheachtracha
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Speisialtachtaí leighis
|
[Wikipedia:ga] Liacht bhan
thumb|right|228px|1822
Tugtar liacht bhan nó gínéiceolaíocht (ar bhrí leis as Gréigis ná eolaíocht ban) ar an gcraobh den leigheas a bhaineann le galair agus mífheidhmiú chórais giniúna ban. Lia ban a thugtar ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar mhná le béim ar a mbaill giniúna.
Cnáimhseachas a thugtar ar gcraobh den leigheas a bhaineann le haire ban torrach, agus go minic a chleachtann dochtúir an dá cheird, mar go bhfuil an traenáil i gcoitinn acu.
Naisc Sheachtracha
* Gynecology - Gynecology tairseach Bulgáiris, Deireadh Fómhair 30, 2009
* Sexology - Sexology tairseach Bulgáiris, Deireadh Fómhair 30, 2009
Tagairtí
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
|
[Wikipedia:ga] Altra
Tugtar altra (banaltra an fhoirm bhaineannach) ar chleachtaitheoir a thugann aire do othair agus ar féidir leis nó léi scrúdú teoranta a dhéanamh.
I measc na rudaí a dhéanann sé nó sí tá piollaí a thabhairt don othar agus insteallaithe uaireanta, cuidiú le lia ag obráid, aire othar roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid den aire ghinearálta a thugtar d'othair san ospidéil.
Tá altraí ann freisin, a dhéanann a gcuid oibre i dtithe altranais, a chuirtear ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an-bheagán aire a thabhairt dóibh féin, nó a dhéanann freastal ar othair ina mbaile féin.
In Éirinn, tógann sé trí nó ceithre bliana cáiliú mar altra. Déanann mic léinn áirithe traenáil mar altraí meabhairghalair.
Tagairtí
Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
|
[Wikipedia:ga] Lá saoire
mion|Camille Pissarro, 'Bank Holiday, [[Kew', 1892]]
I measc na laethanta saoire in Éirinn, tá:
* Lá Caille - 1 Eanáir tá lá saoire ar fud na hEorpa ar an chéad lá den bhliain.
* Lá Fhéile Bríde - 1 Feabhra.
* Lá Bealtaine - 1 Bealtaine, saoire poiblí in Éirinn ar nós cuid mhór den Eoraip.
* An Cháisc - comóradh aiséirí Chríost.
* Lá 'le Pádraig nó Lá Fhéile Pádraig - bás Naoimh Pádraig - 17 Márta.
* Lá Saoire Bainc an tSamhraidh - Tá saoire bainc ar an chéad Luan i mhí Lúnasa in Éirinn.
* Lá Saoire Bainc, Deireadh Fómhair: An Luan deireanach.
* Lá Nollag - 25 Nollaig - Ceiliúrann an Nollaig breith Íosa Chríost.
* Lá 'le Stiofán nó Lá Fhéile Stiofán - 26 Nollaig - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach.
* Oíche Cinn Bliana - 31 Nollaig - feighil na Bliana Nua.
Tagairtí
La saoire
Catagóir:Saoirí
Catagóir:Saoirí poiblí
|
[Wikipedia:ga] Hidrigin
Dúil cheimiceach neamh-mhiotalach is ea an hidrigin (Laidin: hydrogenium, ó Ghréigis: hydro: uisce, genes: ag cumadh, ag gineadh, ag cruthú). Is í an hidrigin an dúil is éadroime amuigh, is é "H" an tsiombail atá aici, agus is é a haon (1) an uimhir adamhach atá aici. Tá sí ina gás leis an ngnáth-theocht. Ó tá sí chomh héadrom, bhítí á húsáid sna héadromáin, ach ós rud é go bhfuil sí iontach so-adhainte, is iomaí timpiste a tharraing sí.
Níl dath sa hidrigin ná boladh aisti.
Iseatóip
mion|251x251px|Tástáil speictrim hidrigine
Níl ach aon phrótón amháin sa núicléas ag an ngnáth-hidrigin, nó an próitiam. Ach, tá dhá iseatóp eile ag an hidrigin, mar atá, an deoitéiriam agus an tritiam. Tá prótón amháin agus neodrón amháin ag an deoitéiriam, agus tá prótón amháin agus dhá neodrón ag an tritiam. Comhdhéanann deoitéiriam 0.015% den hidrigin nádúrtha. Iseatóp radaighníomhach is ea an tritiam, agus é an-annamh le fáil sa dúlra. Nuair a thagann meath radaighníomhach air, astaíonn sé béite-cháithnín (leictreon) agus é ag déanamh héiliam (³He, an t-iseatóp is éadroime den héiliam atá ar fáil sa dúlra). Tá an tritiam dhá bhliain déag agus thart ar cheithre mí ar leathré.
deas|200px|thumb|Hidrigin
Fionnachtain
An chéad duine a d'aonraigh gás hidrigine agus a thug cur síos foirmeálta ar a shaintréithe, b'é Theophrastus Bombastus von Hohenheim nó Paracelsus é, agus é ar dhuine de cheannródaithe na ceimice. Mheasc sé miotail trí aigéid láidre, ionas gur saoradh gás so-adhainte, ach níor thuig sé go fóill gur dúil cheimiceach a bhí i gceist leis an ngás. Sa bhliain 1671, d'athfhionn Roibeard Ó Baoighill an dóigh seo le hidrigin a tháirgiú, nuair a chuir sé bruscar iarainn trí aigéad báite. Sa bhliain 1766, arís, fuair Henry Cavendish tuiscint nua ar nádúr an gháis mar shubstaint ar leith, go háirithe nuair a thug sé faoi ndeara go ndéanann an gás uisce nuair a dhóitear é. Tháinig sé trasna ar an ngás nuair a bhí sé ag baint trialacha as aigéid agus as airgead beo (mearcair). Shíl sé gur comhchuid shaortha de chuid an airgid bheo a bhí ann, ach cé go raibh an méid seo mícheart ar fad aige, bhí sé in ann cur síos cruinn a thabhairt ar phríomh-shaintréithe na hidrigine, go háirithe go n-iompaíonn sí ina huisce nuair a chuirtear trí thine í. Sa bhliain 1783, bhaist Antoine Laurent Lavoisier a hainm ar an dúil seo, agus dhearbhaigh seisean agus Laplace gur dual don hidrigin uisce glan a dhéanamh agus é ag imoibriú leis an ocsaigin.
clé|mion
An hidrigin i stair theoiric an chandaim
Tá adamh na hidrigine as pabhar simplí ó thaobh an struchtúir de, nó níl ann ach prótón amháin agus leictreon amháin. Mar sin, bhí an-tábhacht leis an hidrigin, chomh maith le speictream an tsolais a astaíonn adamh na hidrigine nó a ionsúnn sé, i bhforbairt na teoirice i leith dhéanamh an adaimh.
Thairis sin, ós rud é go bhfuil móilín na hidrigine agus an caitian a fhreagraíonn dó, mar atá, H2+, iontach simplí freisin, chuidigh sé leis na saineolaithe tuiscint ní ba doimhne a fháil ar nádúr an naisc cheimicigh, go gairid i ndiaidh na tuisceana candam-mheicniúla ar adamh na hidrigine a forbraíodh faoi lár na bhfichidí.
Ceann de na chéad iarmhairtí candam-bhunaithe ar chuir na saineolaithe sonrú iontu, b'é an breathnú a rinne Maxwell leathchéad bliain roimh lá na teoirice iomláine candam-mheicniúla, ná go gcuireann saintoilleadh teasa na hidrigine i gcuimhne iompraíocht na ngás aonadamhach faoi theocht an tseomra, cé go bhfuil an gás hidrigine comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha. De réir theoiric an chandaim, is é is cúis leis an iompraíocht seo ná go bhfuil leibhéil chandamaithe an fhuinnimh rothlaigh spréite go fairsing, toisc go bhfuil an móilín féin chomh héadrom.
mion
An Hidrigin sa Dúlra
Is í an hidrigin an dúil is coitianta san ollchruinne, nó is adaimh hidrigine iad naoi gcinn as gach deich n-adamh dá bhfuil ann. Tá flúirse hidrigine le fáil sna réaltaí agus sna gásfhathaigh - is é sin, i bpláinéid atá cosúil le hIúpatar agus Satarn. Fáisctear na réaltaí féin as néalta móilíneacha, is é sin, néalta hidrigine atá chomh tiubh is gur féidir do na hadaimh hidrigine iontu teacht le chéile ina móilíní dé-adamhacha (H2). Is í an hidrigin breosla na réaltaí freisin, agus í ag fuinnmhiú an imoibriúcháin chomhleá istigh sa réalta.
An chuid is mó den hidrigin san ollchruinne, is hidrigin aonadamhach í i staid an phlasma. Mar sin, tá sí thar a bheith difriúil leis an hidrigin dhé-adamhach ghásaithe arbh í gnáthstaid na hidrigine aonraithe í ar an Domhan. Nuair atá an hidrigin ina plasma, níl an leictreon agus an prótón ceangailte dá chéile, rud a fhágann go bhfuil an hidrigin in ann leictreachas a sheoladh go réidh agus speictream leanúnach solais a astú - is é sin, tá an cineál seo hidrigine ag luisniú ag gach tonnfhad solais nó ag gach minicíocht solais. Sin é an dóigh a gcruthaítear solas na Gréine féin. Na leictreoin agus na prótóin, is cáithníní iad a bhfuil lucht leictreach acu, agus iad ag idirghníomhú leis na réimsí leictreacha agus maighnéadacha. Is sruth plasma í an ghrianghaoth, go bunúsach, agus nuair a bhuaileann sí réimse maighnéadach an Domhain, feictear na saighneáin (aurora borealis, an chaor aduaidh) ag lasadh suas sa spéir.
clé|mion
Faoi ghnáthbhrú an atmaisféir agus leis an ngnáth-theocht, is í an staid is dual don hidrigin
ar an Domhan ná an staid ghásaithe, dhé-adamhach - H2(g). Níl mórán den ghás seo in atmaisféar an Domhain, ós rud é go bhfuil sé chomh héadrom agus nach féidir le himtharraingt ár bpláinéid é a choinneáil ó éalú. Thairis sin, tá an-chlaonadh inti imoibriú leis an ocsaigin, ionas go gcruthaítear uisce. An chuid is mó den hidrigin atá ann ar dhroim an domhain, tá sí ceangailte i gcomhdhúile ceimiceacha, ar nós an uisce féin. Tógann sé cuid mhór fuinnimh na comhdhúile seo a leictrealú agus an hidrigin a aonrú.
Adamh na Hidrigine
Is féidir leibhéil fhuinnimh an adaimh hidrigine a oibriú amach sách cruinn de réir shamhail Bohr den adamh, is é sin, an tsamhail ina nglactar leis go bhfuil an leictreon ag timpeallú an núicléis ar an dóigh chéanna a bhfuil na pláinéid ag timpeallú na Gréine. Ní hionann an dá chás go hiomlán, áfach. Is í an imtharraingt an cineál fórsa a choinníonn na pláinéid ó éalú, ach is é an t-aomadh leictreamaighnéadach atá ag gníomhú idir an núicléas agus an leictreon. Deir meicníocht an chandaim go bhfuil an fuinneamh dealaithe ina phaicéid bheaga - ina chandaim - rud a chiallaíonn, sa tsamhail seo den adamh, nach féidir leis an leictreon an núicléas a thimpeallú ach ag fithisí áirithe, agus fad áirithe idir an leictreon agus an núicléas. Má théimid i dtuilleamaí na samhlach candam-mheicniúla den adamh, beidh muid ag baint úsáid as tonnchothromóid Schrödinger. Is é an rud atá ann ná cothromóid dhifreálach(cothromóid nach féidir a fhuascailt gan dul i muinín an chalcalais) a thugann dlús dóchúlachta an leictreoin timpeall an núicléis. Cáilíocht is ea an dlús dóchúlachta a thaispeánann cé chomh dóchúil atá sé an leictreon a fháil i bpointe áirithe i dtimpeallacht a núicléis. Má chaitear leis an leictreon mar seo, - is é sin, mar a bheadh tonn dhamhnach ann -, gheofar torthaí matamaiticiúla atá ag teacht leis na luachanna tomhaiste, níos cruinne ná na luachanna a thugann samhail Bohr den adamh.
Ceimic na hidrigine
Níl ach dhá uimhir ocsaídiúcháin ag an hidrigin: +I agus -I. Tá an gás hidrigine iontach so-adhainte, agus é measctha tríd an aer. Nuair a chuirtear hidrigin trí thine, faightear uisce, is é sin, ocsaíd na hidrigine (H₂O). Tá bladhairí na hidrigine beagnach dofheicthe, rud a chiallaíonn nach bhfuil sé éasca dóiteán hidrigine a aithint.
Is féidir leis an hidrigin dul i gcomhdhúile leis na miotail alcaileacha, ionas go ndí-ocsaídeofar go hian hidríde í, H-. Tugtar hidrídí ar na comhdhúile seo. Tá an t-ian hidríde an-éagobhsaí, áfach, agus mar sin, ní féidir na hidrídí seo a thuaslagadh san uisce, ó imoibreoidh an t-ian leis an uisce, agus é níos bunata ná na móilíní uisce. Mar shampla, má fhéachtar le hidríd an photaisiam, KH, a mheascadh trí uisce, rachaidh sí ag imoibriú leis an uisce, ionas go n-aonrófar an hidrigin i bhfoirm dúile:
2 KH + 2 H2O -> H2 + 2 OH- + 2 K+
Tagairtí
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Breoslaí
|
[Wikipedia:ga] Tábla peiriadach
mionIs cóiriú ar dhúile de réir méid na huimhreach adamhaí é an Tábla Peiriadach. ar a dtugtar tábla peiriadach Meindeiléiv uaireanta (nó clár peiriadach na ndúl).
Struchtúr
Cuirtear na dúile in ord de réir a struchtúir leictreonaigh, agus na saintréithe ceimiceacha agus fisiceacha ag athrú go rialta trasna an tábla. Liostáiltear gach dúil de réir a huimhreach adamhaí agus a siombaile ceimicí.Tá na dúile leagtha amach air ina sraitheanna cothrománacha (tréimhsí) de réir a n-uimhreacha adamhacha (arb ionann iad sin is a n-oiread prótón), agus ina gcolúin cheartingearacha mar ghrúpaí gaolmhara.
De ghnáth, dáiltear bosca ar gach dúil ann, mar seo:
clé|mion
1 uimhir adamhachH siombailhidrigin ainm1.00797 mais adamhach
mion
Stair
clé|mion|Dmitri Mendeleev
Ba é an t-eolaí Dmítrí Meindeiléiv a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. San am sin, ní raibh eolas ag na daoine go fóill ar struchtúr inmheánach an adaimh, agus mar sin, ní raibh de bhunús ag Meindeiléiv leis an tábla seo ach an meáchan adamhach.
Ós rud é nach ionann i gcónaí ordú na ndúl de réir na huimhreach adamhaí agus de réir an mheáchain adamhaigh, b'éigean do mo dhuine ordú dhá dhúil i ndiaidh a chéile a athrú uaireanta.
Is é an míniú a bhí aige ná nach raibh meáchain adamhacha na ndúl tomhaiste go cruinn go fóill.
Cé go raibh níos mó ná cuid den cheart ann aige ansin, is é an tuiscint atá againn inniu ar an scéal seo ná gurbh é líon na bprótón i núicléas an adaimh a insíonn, cé acu dúil lena mbaineann an t-adamh sin, seachas an meáchan adamhach.
Mar sin féin, bhí Meindeiléiv in ann tátail thábhachtacha a bhaint as a leagan féin de thábla peiriadach na ndúl, nó thuar sé go raibh dúile áirithe ann, i bhfad sular tháinig na heolaithe turgnamhacha trasna orthu.
Cód datha do na huimhreacha adamhacha:
* is leachtanna iad na dúile a bhfuil dath gorm orthu le teocht chaighdeánach agus faoi bhrú caighdeánach (TBC);
* is gáis iad ag TBC na cinn a bhfuil dath uaine orthu;
* is solaid iad ag TBC na cinn a bhfuil dath dubh orthu;
* is dúile sintéiseacha iad na cinn a bhfuil dath dearg orthu (tá siad go léir ina solaid ag TBC);
* agus na dúile a bhfuil dath liath orthu, is dúile iad nár fionnadh go fóill (ina theannta sin tá miondath ar bhoscaí na ndúl seo le taispeáint cén grúpa is dual dóibh, más ann dóibh).
Cód datha
Grúpa →
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
Peiriad ↓
1
1H
2He
2
3Li
4Be
5B
6C
7N
8O
9F
10Ne
3
11Na
12Mg
13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar
4
19K
20Ca
21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr
5
37Rb
38Sr
39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe
6
55Cs
56Ba
*
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn
7
87 Fr
88Ra
*
**
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Cn
113Nh
114Fl
115Mc
116Lv
117Ts
118Og
* Lantanóidigh
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb
71Lu
** Achtainídí
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No
103Lr
Sraitheanna Ceimiceacha an Tábla Pheiriadaigh
Miotail alcaile
Miotail chré-alcaileacha
Lantanóidigh
Achtainídí
Miotail trasdultacha
Miotail iarthrasdultacha
MiotalóideachAchtanóidighMiotalóidigh
Neamh-mhiotail
Halaiginí
Triathgháis
Féach freisin
* Henry Moseley
Tagairtí
Catagóir:Ceimic
|
[Wikipedia:ga] Héiliam
Is é an héiliam an dara dúil is éadroime. Is é an ceann is éadroime de na triathgháis, leis, agus ós rud é nach bhfuil ach aon leictreonsceall ann, níl an t-ochtréad leictreonach aige ar an sceall is faide amuigh, nó ní thugann an K-sceall áit ach do dhá leictreon.
Tá fiuchphointe agus leáphointe an héiliam níos ísle ná mar atá siad ag aon dúil eile, agus mar sin, ní bhíonn an dúil seo ar fáil ach mar ghás faoi ghnáth-imthoscaí. Le fírinne, ní féidir an héiliam a iompú ina sholad faoi ghnáthbhrú an atmaisféir. In áit sioc, is dual dó iompú ina leacht de chineál aisteach, ar a dtugtar forshreabhán nó Héiliam II. Tá an forshreabhán beagnach saor ó shlaodacht. Mar sin, ní féidir é a choinneáil i gcoimeádán oscailte, agus é ag dreapadh thar bhruach an tsoithigh as a stuaim féin.
mion|clé|Léasar héiliam
Cé gurb é an héiliam an dara dúil is flúirsí san ollchruinne, ní fhaightear mórán de ar an Domhan. Is é is cúis leis ná nach dtéann sé i gcomhdhúile ceimiceacha, mar thriathghás, agus tá sé chomh héadrom, mar ghás, is nach bhfuil imtharraingt an Domhain in ann é a choinneáil san atmaisféar thar na céadta bliain. Tá héiliam ar fáil sa ghás nádúrtha, áfach, agus soláthar leanúnach ann sa talamh, ós rud é go dtáirgeann na dúile troma radaighníomhacha héiliam de réir mar atá an meath ag teacht orthu. Is amhlaidh gurb é an t-alfa-mheath is dual don úráiniam agus don tóiriam, na dúile radaighníomhacha is tábhachtaí agus is troime atá ar fáil sa dúlra, agus níl san alfa-cháithnín, go bunúsach, ach núicléas an iseatóip is coitianta de chuid an héiliam.
Tá dhá iseatóp chobhsaí ag an héiliam, is é sin, Héiliam a Trí agus Héiliam a Ceathair. Tá dhá phrótón agus aon neodrón amháin i núicléas an chéad cheann acu, agus dhá phrótón is dhá neodrón ag an dara ceann. Is é Héiliam a Ceathair is coitianta acu, nó níl ach iarsmaí beaga den iseatóp éadrom le fáil i héiliam an atmaisféir. Táirge don mheath radaighníomhach atá ann, chomh maith leis an iseatóp is troime, nó is dual don tritiam, iseatóp radaighníomhach na hidrigine, Héiliam a Trí a dhéanamh, agus béite-cháithnín a astú.
Baintear leas as an héiliam sa chrióiginic, i ngléas ocsaigine le haghaidh domhaintumadóireachta, in éadromáin, agus mar ghás cosanta ilúsáideach. Mar thriathghás, ní féidir don héiliam imoibriú ceimiceach a dhéanamh leis na dúile eile, agus mar sin, ní oibríonn sé ar orgánach an duine ar aon nós ná slí. Ní nimh atá ann, mar sin. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil an héiliam in ann duine a thachtadh, mura gcuirtear a dhóthain ocsaigine leis. Spéisiúil go leor, má mheasctar héiliam tríd an aer análaithe, cuirfidh sé cársán barrúil i nguth an duine ar feadh tamaillín.
Tagairtí
Catagóir:Ceimic
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Triathgháis
|
[Wikipedia:ga] Litríocht
mion
Díolaim scríbhinní í an litríocht a bhaineann feidhm as an gcumadóireacht chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le filíocht, le scéalta, le haistí, le drámaíocht agus eile. Ina theannta sin is féidir an focal a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le teanga áirithe, le ré áirithe, le tír áirithe agus msd.
Is iad ficsean agus neamhfhicsean na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa.
Féach freisin
* Litríocht na hÉireann
* Litríocht na Gaeilge
* Litríocht na hIodáilise
* Litríocht na bPáistí
* Litríocht na Sualainnise
* Litríocht na Liotuáine
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
|
[Wikipedia:ga] Samuel Beckett
Úrscéalaí, drámadóir agus file Éireannach ba ea Samuel Beckett (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Ba rí "Théatar na hÉigéille" é.
Bronnadh Duais Nobel na Litríochta ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar Shaoi d’Aosdána sa bhliain 1984. Cailleadh é i bPáras de bharr fadhbanna riospráide.
Beathaisnéis
Luathshaol agus oideachas
Ba de bhunadh Úgónach muintir Beckett (Becquet ó thús) agus deirtear gur bhog siad go hÉirinn ón bhFrainc i ndiaidh chúlghairm Fhorógra Nantes sa bhliain 1685, cé go gceistítear fírinne na teoirice sin. Bhí muintir Beckett ina mbaill d’Eaglais na hÉireann. Ba theach mór le gairdín fairsing agus cúirt leadóige é Cúl Draighneach, teach a mhuintire, agus ba é athair an údair, William, a thóg é i mbruachbhaile Charraig an tSionnaigh i mBaile Átha Cliath. Luaitear an teach agus an gairdín, mar aon leis an gceantar máguaird ina ndearna sé siúlóidí lena athair, chomh maith le Ráschúrsa Bhaile na Lobhar, stáisiún traenach Charraig an tSionnaigh agus stáisiún Shráid Fhearchair ina chuid próis agus drámaí. Ba shuirbhéir cainníochta é a athair agus b’altra í a mháthair.
D’fhreastail Beckett ar naíonra áitiúil nuair a bhí sé cúig bliana d’aois agus b'ansin a cuireadh tús lena chuid oideachais sa cheol, agus bhog sé ansin go Scoil Theach Phort an Iarla i lár na cathrach gar do Shráid Fhearchair. Sa bhliain 1919, chuaigh Beckett go Scoil Ríoga Phort Abhla in Inis Ceithleann, Contae Fhear Manach – an scoil chéanna ina bhfuair Oscar Wilde a chuid oideachais. Ba lúthchleasaí nádúrtha é Beckett agus bhain sé barr feabhais amach ag imirt cruicéid mar shlacaí ciotógach agus mar bhabhlálaí ciotógach meánluais. Ina dhiaidh sin, bhí sé ar fhoireann Ollscoil Átha Cliath agus d’imir sé dhá chluiche den chéad scoth in aghaidh Northamptonshire. Mar thoradh air sin, ba eisean an t-aon laureate Nobel a luadh in Wisden Cricketer’s Almanack – “bíobla” an chruicéid.
Luathscríbhinní
Rinne Beckett staidéar ar an bhFraincis, ar an Iodáilis agus ar an mBéarla ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, ón mbliain 1923 go 1927. Bhí an Dr A. A. Luce, scoláire Berkeley agus Berkelian mór le rá, i measc a theagascóirí fad is a bhí sé ag freastal ar Choláiste na Tríonóide. Bhain Beckett céim B.A. amach, agus – tar éis dó a bheith ag múineadh ar feadh tamaill i gColáiste Campbell i mBéal Feirste – thosaigh sé ag obair mar lecteur d’anglais in École Normale Supérieure i bPáras. Fad is a bhí sé ann, chuir Thomas MacGreevey, file agus dlúthchara Beckett a bhí ag obair ann chomh maith, an t-údar Éireannach mór le rá, James Joyce, in aithne dó. Níorbh fhada go raibh mórthionchar ag an bhfear sin ar Beckett óg, agus chabhraigh sé le Joyce ar bhealaí éagsúla, go háirithe le taighde ar an leabhar Finnegans Wake.
Sa bhliain 1929, d’fhoilsigh Beckett an chéad saothar dá chuid – aiste chriticiúil dar teideal Dante...Bruno. Vico...Joyce. Déanann an aiste saothar agus modh scríbhneoireachta Joyce a chosaint ó líomhaintí go raibh siad deacair agus doiléir d’aon ghnó, agus bhí sí mar chuid de Our Exagmination Round His Factification for Incamination of Work in Progress, leabhar aistí faoi Joyce ina raibh aistí ó phinn Eugene Jolas, Robert McAlmon agus William Carlos Williams, i measc daoine eile. Tháinig meath ar dhlúthchaidreamh Beckett le Joyce agus a mhuintir, áfach, nuair nár ghlac sé leis an tsúil a bhí iníon Joyce, Lucia, ag caitheamh air. Ba i rith na tréimhse sin freisin a foilsíodh an chéad ghearrscéal dá chuid, “Assumption”, i dtréimhseachán Jolas dar teideal transition. Bhuaigh sé duais bheag litríochta an bhliain dár gcionn as dán a chum sé go mear ar ar tugadh, “Whoroscope”, agus a bhain le beathaisnéis René Descartes, a bhí Beckett ag léamh ag an am, nuair a spreagadh é chun saothar a chur isteach.
Sa bhliain 1930, d’fhill Beckett ar Choláiste na Tríonóide mar léachtóir. Níorbh fhada, áfach, gur éirigh sé bréan dá ghairm roghnaithe acadúil. Chuir sé an mhídhúil a bhí aige ina leith in iúl le cleas a d’imir sé ar Chumann na Nuatheangacha, Baile Átha Cliath – léigh sé páipéar i bhFraincis faoi údar ó Toulouse, Jean du Chas, bunaitheoir de ghluaiseacht ar a tugadh 'Concentrism'. Ní raibh in Chas ná in 'Concentrism' ach cumadóireacht, áfach. Chum Beckett iad chun magadh faoi shaoithíneacht.
Chuir Beckett deireadh lena ghairm ghearr acadúil nuair a d’éirigh sé as a phost i gColáiste na Tríonóide ag deireadh na bliana 1931. Rinne sé comóradh ar an uair chinniúnach sin ina shaol le cumadh an dáin “Gnome”. Spreagadh é chun é a scríobh i ndiaidh dó Wilhelm Meisters Lehrjahre de chuid Johann Wolfgang von Goethe a léamh agus foilsíodh é faoi dheireadh in The Dublin Magazine i 1934:
:Spend the years of learning squandering
:Courage for the years of wandering
:Through a world politely turning
:From the loutishness of learning.
Tar éis dó Coláiste na Tríonóide a fhágáil, thosaigh Beckett ag taisteal san Eoraip. Chaith sé roinnt ama i Londain chomh maith, áit ar foilsíodh Proust, staidéar criticiúil dá chuid ar an údar Francach, Marcel Proust, sa bhliain 1931.
Thosaigh sé ar chóir leighis a mhair dhá bhliain le síciteiripeoir ón Tavistock Clinic, an Dr Wilfred Bion, dhá bhliain ní ba dhéanaí, i ndiaidh bhás a athar. Thug Bion é chun tríú léacht Tavistock de chuid Carl Jung a chloisteáil, a chuaigh i bhfeidhm ar Beckett le blianta fada ina dhiaidh sin. Dhírigh an léacht ar an ábhar “never properly born,” agus ba léir gnéithe de i saothar Beckett ina dhiaidh sin, lena n-áirítear Watt agus Waiting for Godot. (Ag Fanacht le Godot sa Ghaeilge ) Sa bhliain 1932, scríobh sé a chéad úrscéal, Dream of Fair to Middling Women, ach chinn sé ar é a fhágáil ar leataobh tar éis diúltú a fháil ó chuid mhaith foilsitheoirí. Foilsíodh an leabhar faoi dheireadh sa bhliain 1993. D’ainneoin nach raibh sé in ann é a fhoilsiú, bhí an t-úrscéal mar fhoinse le haghaidh cuid mhaith de luathdhánta Beckett, chomh maith lena chéad leabhar lánfhada, an cnuasach gearrscéalta More Pricks Than Kicks (1933).
D’fhoilsigh Beckett roinnt aistí agus léirmheasanna freisin le linn na tréimhse sin, lena n-áirítear “Recent Irish Poetry” (in The Bookman, Lúnasa 1934) agus “Humanistic Quietism”, léirmheas ar dhánta a charad, Thomas MacGreevey (in The Dublin Magazine, Iúil – Meán Fómhair 1934). Dhírigh an dá léirmheas úd ar shaothair MacGreevey, Brian Coffey, Denis Devlin agus Blanaid Salkeld, d’ainneoin nach raibh mórán bainte amach acu ag an am. Rinne sé comparáid dhearfach idir iad agus údair eile na hAthbheochana Ceiltí agus rinne sé tagairt do Ezra Pound, do T.S. Eliot agus do shiombalaithe na Fraince mar dhaoine mór le rá a tháinig rompu. Nuair a rinne sé cur síos ar na filí sin mar "the nucleus of a living poetic in Ireland", bhí canóin filíochta nua-aoiseach agus Éireannach á bunú ag Beckett.
Sa bhliain 1935 – an bhliain chéanna a d’fhoilsigh sé cnuasach dá chuid filíochta, Echo's Bones and Other Precipitates – bhí sé ag obair ar a úrscéal Murphy. I mBealtaine na bliana sin, scríobh sé chuig MacGreevey ag rá go raibh sé ag léamh faoin scannánaíocht agus go raibh sé ag iarraidh dul go Moscó chun staidéar a dhéanamh le Sergei Eisenstein ag Institiúid Cineamatagrafaíochta Gerasimov i Moscó. I lár na bliana 1936, scríobh sé chuig Sergei Eisenstein agus Vsevolod Pudovkin á chur féin i láthair mar phrintíseach. Ní raibh toradh ar bith air sin, áfach, mar gur cailleadh litir Beckett de bharr choraintín Eisenstein le linn bhriseadh amach na bolgaí, chomh maith lena aird a bheith ar athscríobh scripte dá léiriú scannáin a bhí curtha ar atráth. Chríochnaigh Beckett Murphy idir an dá linn agus ansin, sa bhliain 1936, chuaigh sé ar turas fairsing timpeall na Gearmáine. Le linn na tréimhse sin, líon sé roinnt leabhar nótaí le liostaí d’ealaín shuntasach a chonaic sé agus scríobh sé faoin bhfuath a bhí aige d’fhiántas na Naitsithe a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre an tráth sin. D’fhill sé ar Éirinn ar feadh tamaill bhig sa bhliain 1937 le bheith ag faire ar fhoilsitheoireacht Murphy (1938). D’aistrigh sé féin an leabhar go Fraincis an bhliain dár gcionn. D’éirigh idir é féin agus a mháthair freisin agus chuir sin lena chinneadh cur faoi i bPáras (agus b'ann a chuir sé faoi uaidh sin amach tar éis bhriseadh amach an Dara Cogadh Domhanda sa bhliain 1939 toisc gurbh fhearr leis féin “France at war to Ireland at peace”). Níorbh fhada go raibh aithne air timpeall chaiféanna La Rive Gauche. B'ansin a neartaigh sé a chairdeas le Joyce agus a chruthaigh sé cairdeas nua le healaíontóirí ar nós Alberto Giacometti agus Marcel Duchamp – daoine a d’imir ficheall leis go minic. Ar feadh tamaill bhig thart ar Nollaig na bliana 1937, bhí Beckett mór le Peggy Guggenheim a thug “Oblomov” air mar leasainm as pearsa eapainmneach úrscéil ó pheann Ivan Goncharov.
In Eanáir na bliana 1938 i bPáras, agus é ag diúltú seirbhísí máistir striapach míchlúiteach ar a raibh an t-ainm íorónta ‘Prudent’, sádh sa chliabh é agus ba bheag nár maraíodh é. Shocraigh James Joyce seomra príobháideach san ospidéal do Beckett. Ghabh poiblíocht ón eachtra sin aird Suzanne Dechevaux-Dumesnil. Bhí aithne éigin aici ar Beckett óna chéad chuairt ar Pháras; an uair seo, áfach, chuir an bheirt tús le cneasaíocht fad saoil. Ag réamhéisteacht, d’fhiafraigh Beckett dá ionsaitheoir cén tucaid a bhí leis an sá, agus d’fhreagair Prudent ar nós cuma liom, “Je ne sais pas, Monsieur. Je m’excuse” (“Níl a fhios agam, a dhuine uasail. Tá brón orm”). D’insíodh Beckett an eachtra ar nós scéal grinn scaití, agus chaith sé uaidh an cúiseamh in aghaidh a ionsaitheora ar deireadh – ar bhealach chun tuilleadh foirmiúlachtaí a sheachaint agus, chomh maith leis sin, mar thaitin béasaí agus carachtar Prudent leis.
An Dara Cogadh Domhanda
Ghlac Beckett páirt i bhFrithbheartaíocht na Fraince tar éis fhorghabháil na Gearmáine i 1940. D’oibrigh sé mar theachtaire agus ba bheag nár ghabh an Gestapo é cúpla uair thar thréimhse dhá bhliain.
I Lúnasa na bliana 1942, rinneadh feall ar a aonad agus theith sé ó dheas de chois le Suzanne go sráidbhaile beag darb ainm Roussillon, in département Vaucluse i réigiún Provence Alpes Cote d’Azur, áit a a raibh siad sábháilte. Lean sé air ag cabhrú leis an bhFrithbheartaíocht ansin trí airm a stóráil i gcúlghairdín a thí. Le linn na mblianta a d’fhan Beckett in Roussillon, chabhraigh sé go hindíreach le sabaitéireacht Maquis d’arm na Gearmáine i sléibhte Vaucluse, cé nár labhair sé go rómhinic faoina chuid oibre i rith an chogaidh.
Bhronn rialtas na Fraince Croix de guerre agus Médaille de la Résistance ar Beckett as a chuid éachtaí ag troid in aghaidh fhorghabháil na Gearmáine. Go dtí deireadh a shaoil, thagródh Beckett dá pháirt le Frithbheartaíocht na Fraince mar “boy scout stuff”.[14] Dúirt sé gur lean sé ar aghaidh ag obair ar an úrscéal Watt fad is a bhí sé i bhfolach in Rousillon “in order to keep in touch” (b’úrscéal é seo a thosaigh sé i 1941 agus a chríochnaigh sé i 1945 ach nár foilsíodh go dtí 1953).
Clú: úrscéalta agus an téatar
Sa bhliain 1945, d’fhill Beckett ar Bhaile Átha Cliath. Le linn dó a bheith ann, bhí taibhreamh aige i seomra a mháthar inar léiríodh a lántodhchaí liteartha. Rinne sé ficseanú ar an eachtra sin ní ba dhéanaí ina dhráma Krapp’s Last Tape (1958). Sa dráma, ceaptar go bhfuil taibhreamh Krapp suite ar an gCé Thoir i nDún Laoghaire (cé nach dtugann aon ní sa dráma bunús don smaoineamh sin) le linn oíche stoirmiúil, agus aithníonn roinnt criticeoirí Beckett i gcarachtar Krapp chomh mór sin is go gceapann siad go raibh eipeafáine ealaíonta Beckett féin san áit chéanna agus le linn an tsaghais chéanna aimsire. Bheadh an chuid is mó criticeoirí liteartha san airdeall faoi chomparáid a dhéanamh idir taithí carachtair agus taithí údair áfach. Tríd síos an dráma, éisteann Krapp le téip a rinne sé ní ba luaithe ina shaol. Ag pointe amháin, cloiseann sé é féin agus é níos óige ag rá: “...clear to me at last that the dark I have always struggled to keep under is in reality my most...” Cuireann Krapp an téip ar aghaidh, áfach, sula mbíonn deis ag an lucht féachana an taibhreamh ar fad a fháil amach.
Nocht Beckett le James Knowlson ina dhiaidh sin gurb iad “precious ally” na focail atá fágtha ar lár ar an téip (mar a luaigh Knowlson sa bheathaisnéis Damned to Fame). Ós rud é, áfach, go raibh míchlú ar Beckett as a bheith ag cur beathaisnéisithe agus criticeoirí amú, agus ós rud é go mbíonn cuma fhite shaoráideach ar nochtadh dá leithéid go minic, is dócha nach raibh buansmaoineamh ag Beckett féin maidir le céard ba chóir a bheith san abairt smuta. Léigh criticeoirí beathaisnéiseacha tábhacht sa scéal gur inis sé go Knowlson gur as a ghaol le James Joyce a tháinig cuid de spreagadh an taibhrimh sin. Ní bhaineann tábhacht leis seo do thaibheoirí ná do léitheoirí, áfach. Mhaígh Beckett gurbh fhéidir go mbeadh sé faoi scáth Joyce go deo agus nach mbeadh sé in ann é riamh a shárú. Bhí taibhreamh aige ansin, mar a deir Knowlson, a bhféachtar air mar phointe cinntitheach ina ghairm. Míníonn Knowlson an taibhreamh ansin mar a rinne Beckett cur síos air: “In speaking of his own revelation, Beckett tended to focus on the recognition of his own stupidity ... and on his concern with impotence and ignorance. He reformulated this for me, while attempting to define his debt to James Joyce: ‘I realized that Joyce had gone as far as one could in the direction of knowing more, in control of one’s material. He was always adding to it; you only have to look at his proofs to see that. I realized that my own way was in impoverishment, in lack of knowledge and in taking away, in subtracting rather than in adding.’” Míníonn Knowlson: “Beckett was rejecting the Joycean principle that knowing more was a way of creatively understanding the world and controlling it ... In future, his work would focus on poverty, failure, exile and loss – as he put it, on man as a ‘non-knower’ and as a ‘non-can-er.’”
Sa bhliain 1946, d’fhoilsigh iris de chuid Jean-Paul Sartre, Les Temps Modernes, an chéad chuid de ghearrscéal Beckett “Suite” (ar ar tugadh “La fin”, nó “The End” ní ba dhéanaí) ach ní raibh a fhios acu nár chuir Beckett ach leath den scéal chucu agus dhiúltaigh Simone de Beauvoir an dara cuid a fhoilsiú. Thosaigh Beckett ar a cheathrú úrscéal a scríobh freisin (Mercier et Camier) nár foilsíodh go dtí 1970. Thuar an t-úrscéal, ar chuid mhaith bealaí, an saothar is cáiliúla dá chuid, an dráma Waiting for Godot, a scríobhadh tamall ina dhiaidh sin, ach ní ba thábhachtaí fós, ba é an chéad saothar fada a scríobh Beckett díreach i bhFraincis, an teanga inar scríobh sé an chuid is mó dá shaothair ina dhiaidh sin, lena n-áirítear an “tríológ” úrscéalta a scríobh sé go luath ina dhiaidh sin: Molloy, Malone Dies agus The Unnamable. D’ainneoin é a bheith ina chainteoir Béarla ó dhúchas, roghnaigh Beckett scríobh as Fraincis mar – mar a mhaígh sé féin – b’éasca dó scríobh i bhFraincis “without style.”
Eascraíonn an chuid is mó de cháil choitianta Beckett ón dráma Waiting for Godot. In alt a luaitear go minic, scríobh Vivian Mercier gur éirigh le Beckett “theoretical impossibility” a bhaint amach, “a play in which nothing happens, that yet keeps audiences glued to their seats. What’s more, since the second act is a subtly different reprise of the first, he has written a play in which nothing happens, twice.” (The Irish Times, 18 Feabhra 1956, lch. 6.) Mar aon leis an gcuid is mó dá shaothair tar éis 1947, scríobhadh an dráma i bhFraincis i dtosach faoin teideal En attendant Godot. D’oibrigh Beckett ar an dráma idir Deireadh Fómhair na bliana 1948 agus Eanáir na bliana 1949. Foilsíodh é i 1952 agus léiríodh é den chéad uair i 1953. Tháinig an leagan Béarla ar an bhfód dhá bhliain ní ba dhéanaí. Bhí rath criticiúil, coitianta agus conspóideach ar an dráma i bPáras. D’oscail sé i Londain i 1955 agus bhí léirmheasanna diúltacha aige ar dtús, ach tháinig athrú ar an bport sin nuair a scríobh Harold Hobson in The Sunday Times agus ní ba dhéanaí, Kenneth Tynan, léirmheasanna dearfacha faoi. Níor éirigh leis sna Stáit Aontaithe in Miami, ach d’éirigh go measartha leis i Nua-Eabhrac. Ina dhiaidh sin, bhí an-tóir ar an dráma agus d’éirigh thar cinn le taibhithe sna Stáit Aontaithe agus sa Ghearmáin. Is minic a chuirtear i láthair é fós sa lá atá inniu ann.
Mar a dúradh, faoin am sin bhí Beckett ag scríobh i bhFraincis den chuid is mó. D’aistrigh sé a shaothair ar fad go Béarla é féin, ach chabhraigh Patrick Bowles lena aistriúchán ar Molloy. Le rath Waiting for Godot, d’éirigh le Beckett gairm a bhaint amach dó féin sa téatar. Chum Beckett roinnt drámaí rathúla lánfhada ina dhiaidh sin, lena n-áirítear Endgame (1957), an dráma réamhráite sin Krapp’s Last Tape (cumtha i mBéarla), Happy Days (cumtha i mBéarla chomh maith i 1960), agus Play (1963).
Bronnadh Duais Formentor na bhFoilsitheoirí Idirnáisiúnta ar Beckett i 1961, a roinn sé le Jorge Luis Borges an bhliain sin, mar aitheantas ar a shaothar.
Saol agus saothar déanach
Bhí athruithe i gceist leis na seascaidí ó thaobh cúrsaí pearsanta agus gairmiúla de. Phós sé Suzanne sa bhliain 1961 i searmanas sibhialta rúnda i Sasana ar chúinsí a bhain le dlí oidhreachta na Fraince den chuid is mó. Fuair sé cuirí teacht chuig cleachtaí agus léirithe ar fud na cruinne mar thoradh ar rath a chuid drámaí agus thosaigh sé ar ghairm nua mar stiúrthóir téatair dá bharr. Fuair sé a chéad choimisiún ón BBC Third Programme sa bhliain 1956, dráma raidió All That Fall. Lean sé ar aghaidh ag scríobh le haghaidh an raidió go treallach, agus ar deireadh bhí sé ag scríobh le haghaidh scannán agus na teilifíse chomh maith. Thosaigh sé ag scríobh i mBéarla arís freisin, cé gur lean sé air ag scríobh i bhFraincis go dtí deireadh a shaoil.
mion|deas|Tuama Samuel Beckett ag an Cimetière de Montparnasse
Míníonn an t-aisteoir, Cary Elwes, ina dhialann físeáin den scannán The Princess Bride go raibh Beckett ina chónaí in aice le muintir Roussimoff agus go dtugadh sé síob ar scoil do mhac Roussimoff gach lá mar go raibh an buachaill rómhór le dul ar an mbus. Nuair a d’fhás André René Roussimoff aníos, bhí aithne air agus é ina choraí gairmiúil ar ar tugadh André the Giant.
Fuair Beckett amach gur bhuaigh sé Duais Nobel na Litríochta fad is a bhí sé ar shaoire in Tunis le Suzanne i nDeireadh Fómhair na bliana 1969. Thug Suzanne “catastrophe” ar an duais mar gur thuig sí go mbeadh a fear céile, a bhí ina dhuine fíorphríobháideach, faoi uallach an chlú uaidh sin amach. Cé nár thug Beckett mórán agallamh, uaireanta bhuaileadh sé le healaíontóirí, scoláirí agus lucht a leanúna i bhforsheomra óstán PLM St. Jacques i bPáras gar dá theach in Montparnasse.
Cailleadh Suzanne an 17 Iúil 1989. Agus é ina chlochrán i dteaghlach altranais, fuair Beckett bás an 22 Nollaig an bhliain chéanna tar éis dó a bheith thíos le heimfiséime agus, b’fhéidir, galar Parkinson. Cuireadh an bheirt le chéile in Cimetière du Montparnasse i bPáras faoi leac uaighe simplí eibhir amháin, rud a chomhlíon treoir Beckett go mbeadh sé ar dhath ar bith, ach é a bheith liath.
Saothair
Go ginearálta, féadtar gairmréim Beckett a roinnt ina thrí thréimhse: a luathshaothair, go dtí deireadh an Dara Cogadh Domhanda sa bhliain 1945; a mheántréimhse ón mbliain 1945 go dtí na luathsheascaidí, nuair a scríobh sé na saothair is mó clú dá chuid; agus an tréimhse dhéanach, nuair a d’éirigh a shaothair ní ba ghiorra de réir a chéile agus ní b’íosta, ó na luathsheascaidí go dtí a bhás i 1989.
Luathshaothair
Creidtear go forleathan go raibh tionchar mór ag saothar a charad, James Joyce, ar luathshaothair Beckett. Tá cuma thar a bheith léannta orthu agus dealraítear go léiríonn siad léann an údair ar mhaithe leis féin. Feictear roinnt sleachta doiléire iontu dá réir. Tá samplaí den stíl sin le feiceáil ag tús an chnuasaigh ghearrscéalta More Pricks than Kicks (1934):
It was morning and Belacqua was stuck in the first of the canti in the moon. He was so bogged that he could move neither backward nor forward. Blissful Beatrice was there, Dante also, and she explained the spots on the moon to him. She shewed him in the first place where he was at fault, then she put up her own explanation. She had it from God, therefore he could rely on its being accurate in every particular.
Tá an sliocht lom lán de thagairtí do Commedia le Dante Alighieri a chuirfeadh mearbhall ar léitheoirí nach mbeadh eolach ar an saothar sin. Tá tuartha ann freisin, áfach, de shaothair Beckett a tháinig ní ba dheireanaí ina shaol: éighníomhaíocht fhisiciúil charachtar Belacqua; an chaoi a mbíonn an carachtar gafa lena aigne agus lena chuid smaointe féin; agus an greann mí-ómósach san abairt dheireanach.
Feictear na gnéithe céanna in Murphy (1938), an chéad úrscéal de chuid Beckett a foilsíodh. Ar shlí, pléitear téamaí na gealtachta agus na fichille chomh maith – téamaí a tháinig aníos arís is arís eile ina shaothair ina dhiaidh sin. Tá gaoth an éadóchais agus an ghrinn dhuibh – atá le feiceáil i gcuid mhaith de shaothair Beckett – i gcéad abairt an úrscéil. ‘The sun shone, having no alternative, on the nothing new’. Scríobh Beckett Watt nuair a bhí sé i bhfolach in Roussillon le linn an Dara Cogadh Domhanda. Tá na saghas téamaí céanna ann ach níl sé chomh flasach céanna ó thaobh stíle de. Pléitear gluaiseacht an duine amhail is dá mba iomalartú matamaiticiúil í san úrscéal sin chomh maith – gné a thuarann an aird faoi leith a bhí ag Beckett i ngluaiseacht mhionchruinn, a léirítear ina chuid úrscéalta agus drámaí ina dhiaidh sin.
Ba i rith na tréimhse sin freisin a thosaigh Beckett ag scríobh go cruthaitheach i bhFraincis. Ag deireadh na dtríochaidí, scríobh sé roinnt dánta gearra sa teanga úd agus is léir ó fhoclaíocht thearc na ndánta sin go raibh Beckett i mbun a stíl a shimpliú, cé go ndearna sé é sin trí mheán teanga eile. Is léir an t-athrú sin in Watt ina theannta sin, i gcodarsnacht le foclaíocht a chuid dánta Béarla ón tréimhse chéanna a bailíodh in Echo’s Bones and Other Precipitates (1935).
Meántréimhse
Chloígh Beckett le Fraincis ina chuid scríbhneoireachta tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Tháinig na saothair is marthanaí ó pheann Beckett mar thoradh air sin agus mar thoradh ar an “taibhreamh”, a luadh cheana, a bhí aige i seomra a mháthar i mBaile Átha Cliath – nuair a rith sé leis go mba chóir dá chuid saothair a bheith suibiachtúil agus sainiúil dá dhomhan inmheánach féin.
Chum Beckett ceithre mhórdhráma lánfhada don stáitse le linn na gceithre bliana déag a lean an cogadh:En attendant Godot (scríofa 1948–1949; Waiting for Godot), Fin de partie (1955–1957; Endgame), Krapp’s Last Tape (1958), agus Happy Days (1960). Meastar go minic, bíodh sin ceart nó ná bíodh, go raibh na drámaí sin bainteach le “Theatre of the Absurd” mar a thugtar air. Téann siad i ngleic leis na téamaí céanna is a phléann smaointeoirí eisíocha comhaimseartha trí mheán an ghrinn dhuibh, cé nach féidir Beckett féin a lipéadú mar eisí. Cheap Martin Esslin an téarma “Theatre of the Absurd” i leabhar leis an teideal céanna agus bhí Beckett agus Godot mar lárthéamaí sa leabhar. Mhaígh Esslin gur chomhlíon na drámaí sin coincheap Albert Camus den áiféis, nó “the absurd”. Go minic, déantar Beckett a lipéadú go lochtach mar smaointeoir eisíoch ar an gcúis sin. Cé go bhfuil cosúlachtaí ann ó thaobh cuid mhaith de na téamaí, ní raibh claonadh ag Beckett don eiseachas ar an iomlán.
Go ginearálta, téann na drámaí sin i ngleic le hábhar an éadóchais agus leis an toil chun maireachtála, in ainneoin an éadóchais sin, i gcoinne saoil nach dtuigeann agus, ar ndóigh, nach bhfuil sothuigthe. Déanann focail Nell – duine de bheirt charachtar Endgame atá i ngéibheann in araidí luatha agus a labhraíonn astu scaití – an achoimre is fearr a thabhairt ar théamaí drámaí Beckett ón meántréimhse:
Nothing is funnier than unhappiness, I grant you that. ... Yes, yes, it’s the most comical thing in the world. And we laugh, we laugh, with a will, in the beginning. But it’s always the same thing. Yes, it’s like the funny story we have heard too often, we still find it funny, but we don’t laugh any more.
Bhí sáréachtaí próis de chuid Beckett ón tréimhse sin i bhfoirm na dtrí úrscéal: Molloy (1951), Malone meurt (1951; Malone Dies) agus L’innommable (1953; The Unnamable). Tagraítear do na húrscéalta sin mar “thriológ” uaireanta, cé go bhfuil an nós sin in aghaidh thoil shainiúil an údair. Is féidir stíl agus téamaí aibí Beckett mar a fhorbraíonn siad a rianú sna húrscéalta sin, de réir mar a éiríonn siad níos gonta agus níos loime. Tá gnáth-thréithe úrscéil, ar nós ama, áite, gluaiseachta agus plota, fós le haithint in Molloy cuir i gcás, agus, ar ndóigh, is úrscéal bleachtaireachta é ar bhealach. Cuireann sé gluaiseacht agus plota ar leataobh den chuid is mó in Malone Dies, áfach, cé go bhfuil táscaire éigin fós ann d’áit agus d’imeacht ama. Is i bhfoirm monalóg inmheánach atá “aicsean” an leabhair. Ar deireadh, faightear réidh le gach ciall áite agus ama in The Unnamable agus is cosúil gurb é buntéama an téacs an choimhlint idir mian an ghutha leanúint ar aghaidh ag labhairt ionas go leanfaidh sé ar aghaidh ag maireachtáil, agus an dúil láidir atá aige ciúnas agus éaguimhne a aimsiú. Is mealltach an smaoineamh é macasamhail a dhéanamh den téama agus taithí Beckett agus a thuiscint ar an tionchar a bhí ag an gcogadh ar an domhan. In ainneoin na tuairime coitianta go bhfuil saothar Beckett diúltach go bunúsach, mar a léirítear in úrscéalta na tréimhse sin, is cosúil go bhfaigheann an dúil maireachtála an bua air sin ar deireadh iontu. Féach, mar shampla, líne dheiridh cháiliúil The Unnamable: ‘I can’t go on, I’ll go on’.
Bhí fadhb ag Beckett tar éis na dtrí úrscéal sin aon phíosa fada próis a scríobh, mar is léir ó na scéalta gearra a cuireadh le chéile ina dhiaidh sin in Texts for Nothing. D’éirigh leis ceann de na saothair phróis ba radacaí a chruthú ag deireadh na gcaogaidí, áfach – Comment c’est (1961, How It Is). Cuirtear eachtraí reacaire gan ainm, atá ag snámh tríd an bpuiteach le mála de channaí bia, os ár gcomhair sa saothar sin, agus scríobhadh é i bhfoirm sraith alt gan aon phoncaíocht ar nós stíl teileagraif:
you are there somewhere alive somewhere vast stretch of time then it’s over you are there no more alive no more then again you are there again alive again it wasn’t over an error you begin again all over more or less in the same place or in another as when another image above in the light you come to in hospital in the dark
Thóg sé beagnach deich mbliana eile air ina dhiaidh sin saothar próis neamhdhrámata a chur le chéile, agus meastar go forleathan gur tháinig deireadh le meántréimhse a ghairme mar scríbhneoir le How It Is.
Saothair dhéanacha
I rith na seascaidí agus na seachtóidí, tháinig forbairt ar an gclaonadh i saothair Beckett – a bhí le feiceáil cheana i gcuid mhaith dá chuid oibre sna caogaidí – i dtreo na fuinteachta agus deirtear, dá réir, gur shaothair íostaigh a bhí á scríobh aige. Is sampla antoisceach é Breath (1969) den chlaonadh sin. Ní mhaireann sé ach 35 soicind agus níl aon charachtair ann (cé gur dócha gur thrácht íorónach a bhí ann ar Oh! Calcutta!, an revue amharclannach a raibh sé ina chuid tosaigh de).
Níl i gcarachtair dhrámaí Beckett sa tréimhse dhéanach ach na buneilimintí, agus ní raibh mórán carachtar sna luathdhrámaí ar aon nós. Tá trí charachtar sa dráma Play (1962) mar shampla, agus iad sáite i síothla móra chomh fada lena muiníl; sa dráma teilifíse Eh Joe – a scríobhadh don aisteoir Jack MacGowran – déanann ceamara fócasú ar aghaidh an phríomhcharachtair de réir a chéile go dtí go mbíonn sé an-ghar d’aghaidh an aisteora; agus níl mórán eile sa dráma Not I (1972) seachas, mar a deir Beckett féin, ‘a moving mouth with the rest of the stage in darkness’. Bhain cuid mhaith de na drámaí déanacha sin, ar nós Krapp’s Last Tape, leis an gcuimhne nó, go sonrach, le seanimeachtaí pianmhara a thabhairt chun cuimhne le linn nua-am socair. Ina theannta sin, chomh minic lena athrach, phléigh na drámaí déanacha sin téama an duine féin agus é i ngéibheann agus faoi imscrúdú, sa mhéad is go dtagann guth ón taobh amuigh isteach in intinn an phríomhcharachtair, ar nós Eh Joe, nó go ndéantar tuairisciú chiúin ar an bpríomhcharachtar ag carachtar eile, ar nós Not I. D’eascair Catastrophe (1982), an dráma is polaitiúla de chuid Beckett, tiomnaithe do Václav Havel, a phléigh téama na deachtóireachta go réasúnta soiléir, ó théamaí dá leithéid. Le linn na tréimhse sin, tháinig athbheochan ar fhilíocht Beckett tar éis tréimhse éighníomhaíochta le roinnt dánta an-ghonta i bhFraincis ar ar tugadh mirlitonnades. Ní raibh i gcuid acu ach sé fhocal. Chuaigh na dánta sin in aghaidh ghnáthghnás prionsabálta Beckett a shaothar féin a aistriú chuig an teanga eile. Rinne roinnt scríbhneoirí, Derek Mahon ina measc, iarracht aistriúcháin a dhéanamh orthu, ach níl sraith chríochnúil Bhéarla díobh foilsithe go fóill.
Cé go raibh Beckett ag scríobh i bhfad níos mó drámaí ná prós le linn na tréimhse déanaí – tá nod ina thaobh i dteideal an chnuasaigh de ghearrthéacsanna próis, Fizzles (1976); rinne Jasper Jones, ealaíontóir Meiriceánach, léaráidí don chnuasach – bhí athbheochan de shaghas éigin aige i 1979 leis an nóibhille Company, a leanadh le Ill Seen Ill Said (1982) agus Worstward Ho (1984), agus a bailíodh níos déanaí in Nohow On. Lean Beckett ar aghaidh ag díriú ar an gcuimhne agus ar thionchar na cuimhne ar an duine féin atá i ngéibheann agus faoi imscrúdú, chomh maith le hionad corp ar an láthair, trí mheán próis na scéalta spáis dúnta nó "closed space" stories mar a thugtar orthu, mar is léir ó thús Company.
A voice comes to one in the dark. Imagine.
To one on his back in the dark. This he can tell by the pressure on his hind parts and by how the dark changes when he shuts his eyes and again when he opens them again. Only a small part of what is said can be verified. As for example when he hears, You are on your back in the dark. Then he must acknowledge the truth of what is said.
Scríobh Beckett a shaothar deiridh, What is the Word (1988), ina leaba sa teaghlach altranais inar chaith sé an chuid deiridh dá shaol
Oidhreacht
Bhí tionchar ag Beckett ar scríbhneoirí ar nós Václav Havel, John Banville, Aidan Higgins agus Harold Pinter, ach bhí tionchar i bhfad níos leithne ná sin aige ar scríbhneoireacht thrialach ó na caogaidí i leith, is é sin, an ghlúin “Beat” agus ina dhiaidh sin. I gcomhthéacs na hÉireann, bhí tionchar mór aige ar fhilí ar nós John Banville, Derek Mahon, Thomas Kinsella, chomh maith le scríbhneoirí ar nós Trevor Joyce agus Catherine Walsh, a fhógraíonn a dtaobhú leis an traidisiún nua-aoiseach de rogha ar an bpríomhshruth réalaí.
Tá saothair cheoil cruthaithe ag cuid mhaith de mhórchumadóirí an 20ú haois bunaithe ar a chuid saothair, lena n-áirítear Luciano Berio, György Kurtág, Morton Feldman, Pascal Dusapin, Philip Glass agus Heinz Holliger. Ba thionchar é saothar Beckett chomh maith ar chuid mhaith amharcealaíontóirí, lena n-áirítear Bruce Nauman, Alexander Arotin, agus Avigdor Arikha. Bhí Arikha spreagtha ag domhan liteartha Beckett ach chomh maith leis sin, tharraing sé roinnt portráidí de Beckett agus rinne sé léaráidí le haghaidh roinnt dá shaothar.
Tá Beckett i measc na n-údar is mó a phléitear agus is mó a raibh meas air ón bhfichiú haois agus tá tionscal criticiúil spreagtha aige atá beagnach chomh fairsing céanna is atá spreagtha ag James Joyce. Tá tuairimí éagsúla criticiúla ann ina thaobh. Mhol roinnt criticeoirí luathfhealsúnacha é, ar nós Sartre agus Theodor Adorno – Sartre as a thaibhreamh den áiféis agus Adorno as diúltú criticiúil a chuid saothair de shimplíochtaí. Cáineann criticeoirí eile ar nós Georg Lukacs é as an easpa réalachais a bheith meatach nó ‘decadent’.
Láimhseálann eastát Beckett, atá faoi stiúir nia an údair, Edward Beckett, faoi láthair, gach ceart le haghaidh taibhithe a chuid drámaí óna bhfuair sé bás. Tá clú conspóideach ag an eastát as a bheith ag coimeád dlúthsmachta ar an mbealach a chuirtear drámaí Beckett i láthair agus ní bhronnann sé ceadúnais ar léiriúcháin nach gcloíonn go beacht le treoracha stáitse an údair. Sa bhliain 2004, tugadh cead do staraithe, a raibh suim acu i nginealach Beckett, staidéir mhóilíneacha seanchais a dhéanamh ar riansamplaí dá chuid DNA chun eolas cruinn ginealaigh a fháil amach.
Ghlac an grianghrafadóir, John Minihan, cuid de na grianghraif is cáiliúla a bhfuil ann de Beckett idir 1980 agus 1985, agus d’fhás caidreamh chomh dlúth sin eatarthu is go raibh sé ina ghrianghrafadóir oifigiúil dó, go bunúsach. Measann daoine áirithe go bhfuil ceann de na grianghraif sin i measc na dtrí ghrianghraf is fearr ón bhfichiú haois. Is cosúil gurbh é an grianghrafadóir téatair, John Haynes, áfach, a ghlac an íomhá is coitianta de Beckett. Tá sé le feiceáil ar chlúdach bheathaisnéis Knowlson, mar shampla. Glacadh an phortráid sin le linn cleachtaí in Royal Court Theatre i Londain, inar ghlac Haynes grianghraif de mhórán léirithe de shaothar Beckett.
Saothair dhrámata
Téatar
* Eleutheria (1940idí; foilsithe 1995)
* Waiting for Godot (1952)
* Act Without Words I (1956)
* Act Without Words II (1956)
* Endgame (1957)
* Krapp's Last Tape (1958)(Téip Dheireanach Krapp, leagan Gaeilge le Gabriel Rosenstock 2014)
* Rough for Theatre I (late 1950s)
* Rough for Theatre II (late 1950s)
* Happy Days (1960)
* Play (1963)
* Come and Go (1965)
* Breath (1969)
* Not I (1972)
* That Time (1975)
* Footfalls (1975)
* A Piece of Monologue (1980)
* Rockaby (1981)
* Ohio Impromptu (1981)
* Catastrophe (1982)
* What Where (1983)
Raidió
* All That Fall (1956)
* From an Abandoned Work (1957)
* Embers (1959)
* Rough for Radio I (1961)
* Rough for Radio II (1961)
* Words and Music (1961)
* Cascando (1962)
Teilifís
* Eh Joe (1965)
* Ghost Trio (1975)
* ... but the clouds ... (1976)
* Quad I + II (1981)
* Nacht und Träume (1982)
* Beckett Directs Beckett (1988/92) The San Quentin Drama Workshop
* Beckett on Film (2002) Á chur i láthair ag Jeremy Irons, Léirithe ag PBS
Cineama
Film (1965)
* Film (1965)
Prós
Úrscéalta
* Dream of Fair to Middling Women (1932; foilsithe 1992)
* Murphy (1938)
* Watt (1945; foilsithe 1953)
* Mercier and Camier (1946; foilsithe 1974)
* Molloy (1951)
* Malone Dies (1951)
* The Unnamable (1953)
* How It Is (1961)
Nóibhillí
* The Expelled (1946)
* The Calmative (1946)
* The End (1946)
* The Lost Ones (1971)
* Company (1980)
* Ill Seen Ill Said (1981)
* Worstward Ho (1983)
Scéalta
* More Pricks Than Kicks (1934)
* First Love (1945)
* Stories and Texts for Nothing (1954)
* Fizzles (1976)
* Stirrings Still (1988)
Neamhfhicsean
* Proust (1931)
* Three Dialogues (le Georges Duthuit agus Jacques Putnam) (1949)
* Disjecta (1929 - 1967)
* Dante...Bruno. Vico..Joyce (1929)
Filíocht
* Whoroscope (1930)
* Echo's Bones and other Precipitates (1935)
* Collected Poems in English (1961)
* Collected Poems in English and French (1977)
* What is the Word (1989)
Aistriúcháin
* Anna Livia Plurabelle (James Joyce, aistriúchán go Fraincis ag Beckett agus daoine eile) (1931)
* Negro: an Anthology (Nancy Cunard, eag.) (1934)
* Anthology of Mexican Poems (Octavio Paz, eag.) (1958)
* The Old Tune (Robert Pinget) (1963)
* What Is Surrealism?: Selected Essays (André Breton) (roinnt píosaí gearra sa chnuasach)
Foinsí
I gCló
Príomhfhoinsí
* Beckett, Samuel. Collected Poems in English and French. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1977.
* — Endgame and Act Without Words. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1958.
* — How It Is. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1964.
* — More Pricks than Kicks. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1972.
* — Murphy. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1957.
* — Nohow On: Company, Ill Seen Ill Said, Worstward Ho. Eag. S.E. Gontarski. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1996.
* — Three Novels: Molloy, Malone Dies, The Unnamable. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1995.
* — Waiting for Godot: A Tragicomedy in Two Acts. Nua-Eabhrac: Grove Press, 1954.
* - Tagann Godot, aist. Alan Titley, Clóchomhar, 1991, ISBN 978-1-906882-10-5
Féach freisin
* Tagann Godot, dráma a leanann Ag Fanacht le Godot )
Tagairtí
Beckett, Samuel
Beckett, Samuel
Beckett, Samuel
Beckett, Samuel
Beckett, Samuel
Catagóir:Téatar na hÉigéille
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Filí na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] James Joyce
Scríbhneoir a rugadh i mBaile Átha Cliath in Éirinn ab ea James Augustine Aloysius Joyce (gaelaítear a ainm mar Séamus Seoige scaití). (2 Feabhra 1882 – 13 Eanáir 1941).
Ba i mBéarla a scríobh sé a chuid saothair, ach feictear ina mhórshaothair ar nós Ulysses (1922) agus Finnegans Wake (1939) go raibh an-eolas aige ar nuatheangacha na hEorpa, beagán Gaeilge san áireamh, chomh maith le Laidin, Gréigis, Fraincis, Spáinnis, Iodáilis agus mórán eile nach iad.
Tá easaontas i measc lucht litríochta ar fheabhas chuid den scríbhneoireacht sna leabhair sin, mar go bhfuil an teanga casta, le meascán teangacha, agus mar gur i bhfoirm sruth smaointe atá cuid mhór de.
Saol
B'as Gaillimh a bhean, Nora Barnacle. Chas siad ar 16 Meitheamh 1904. Bhí mac (Giorgio, 1905) agus iníon (Lucia, 1907) acu. Phós Nora agus Joyce sa bhliain 1931.
Chaith Joyce cuid mhór dá shaol san Eoraip, i Zürich na hEilvéise (1915-1919), i dTrieste na hIodáile (1904-1915, 1919-1920) agus i bPáras na Fraince (1920-1941), sa chuid ba mhó. Fuair Joyce post i mbanc sa Róimh fosta (1906-1907) ach b'fhuath leis an chathair úd agus d'fhill seisean agus a theaghlach go Trieste i ndiaidh tamaill ghairid.
Bhí Joyce ar ais i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1912 agus a chéad leabhar, Dubliners, á fhoilsiú. Faraor géar gur chaill an clódóir a mhisneach ag an nóiméad deiridh agus dhóigh sé gach uile chóip den leabhar ‘graosta’. Níor leag Joyce cos in Éirinn arís go deo.
Seans maith nach bhfeicfeadh Ulysses solas an lae murach gur iarr an file Ezra Pound ar Joyce teacht go Páras sa bhliain 1920. Dar leis an bheathaisnéisí Richard Ellmann, bhí Joyce le seachtain a chaitheamh i bPáras ach d’fhan sé ann ar feadh 20 bliain. Is ansin a chríochnaigh sé Ulysses.
Cuireadh Ulysses amach i bhfoirm sraithe ar dtús, rud a thug deis do na húdaráis i Meiriceá agus i Sasana cosc a chur ar an úrscéal sular éirigh le Joyce é a chríochnú fiú. Bhí Joyce bocht in umar na haimléise. In 1921, bhuail sé isteach chuig Shakespeare and Company, siopa leabhar i bPáras chun a thrioblóidí a roinnt leis an úinéir, Sylvia Beach. Bean ar leith a bhí inti agus ba mhór an tacaíocht a thug sí do Joyce agus mhórscríbhneoirí an lae. D’fhoilsigh sí an leabhar ina iomláine ar an 2 Feabhra 1922.
Deireadh a shaoil
Ghoill an glácóma air, agus é ag druidim le deireadh a shaoil ach go háirithe, agus bhí an-deacracht aige léamh profaí a dhéanamh ar a chuid leabhar.
Fuair sé bás i Zürich nuair a tháinig cóma air i ndiaidh obráid ar othras bréifneach. Nuair a fuair sé bás sa bhliain 1941, shocraigh polaiteoirí na hÉireann gan freastal ar an tsochraid agus ní bheadh fáil ar Ulysses in Éirinn go dtí na 1960idí.
Oidhreacht
Is cinnte go raibh an-tionchar ag an stíl sin ar údair eile, agus go bhfuil an-éacht déanta aige i gcuid dá chuid cur síos.
Saothar
clé|mion|220x220px|ULYSSES, sínithe ag Ernest Hemingway|Hemingway
Ulysees
Is cur síos ar lá amháin i saol fhir óig an chuid is mó de Ulysses, agus ceiliúrann lucht liteartha Bhaile Átha Cliath agus a gcairde Lá Bloom (Bloomsday) ar 16 Meitheamh in ómós do laoch an leabhair, Leopold Bloom.
I measc saothair eile James Joyce tá:
* Chamber Music (1907)
* Dubliners (1914).
* Exiles (1915)
* A Portrait of the Artist as a Young Man (1916)
* Pomes Penyeach (1927)
* Finnegans Wake (1939)
Gaeilge
Bhí caidreamh casta crosta ag James Joyce leis an nGaeilge. Mar shampla, deir Stephen sa Portrait of the Artist as Young Man go mbeadh an Béarla i gcónaí mar “an acquired speech” aige.
Dúirt Buck Mulligan in Ulyseesː‘He’s English and he thinks we ought to speak Irish in Ireland. Sure we ought to, the old woman said, and I’m ashamed that I don’t speak the language myself. I’m told it’s a grand language by them that knows it’Agus é ar an ollscoil i mBaile Átha Cliath, chláraigh Joyce le cúrsa a bhí á reáchtáil ag Conradh na Gaeilge agus thug cúpla bliain ag foghlaim na teanga, an t-aon iarracht ‘foirmeáilte’ a dhein sé an teanga a shealbhú. Ba é Pádraig Mac Piarais a bhí ag teagasc ins na ranganna ar a bhfreastail Joyce agus ní róthógtha a bhí an Seoigheach lena chur chuige ná, go deimhin, leis na ranganna féin. Mheas an Piarsach gur den riachtanas é “to exalt Irish by denigrating English”; chuir an meon sin fearg ar Joyce. Bhí an oiread sin gráin ag an ilteangach óg ar dhearcadh cúng claonta an mhúinteora gur gheall sé dó féin nach bhfoghlaimeodh sé an Ghaeilge go brách.
Scríobh deartháir Joyce,Stanislaus faoin suim a chuir ‘Jim’ sa teanga timpeall an ama seo agus ar an urraim a thug sé di. De bharr a chumais, ba dheacair a shamhlú go bhféadfadh mórán dua bheith ag Joyce féin i mbun Gaeilge a fhoghlaim. D’fhoghlaim sé an Ioruais, mar shampla, chun go mbeadh ar a chumas saothar Ibsen a léamh sa teanga inar céadcheapadh é.
Níl an chuma air go ndein Joyce puinn staidéir breise ar an nGaeilge sna blianta beaga i ndiaidh dó Éire a fhágáil in 1904. Ach tá fianaise ann gur threisigh a spéis sa teanga agus ina saíocht de réir mar a chuaigh sé in aois.
Tionchar
Cé gur i mBéarla a scríobh an Seoigeach, maíonn Thomas Kinsella go bhfuil saothar Joyce mar chuid de shnáithe leanúnach traidisiúin litríochta na hÉireann: ‘…Yeats stands for the Irish tradition as broken; Joyce stands for it as continuous, or healed – or healing – from its mutilation’.
Ach is díol suntais a laghad suime ar an mórgóir a bhíonn ag scoláirí Joyceacha sa Ghaeilge agus i litríocht na Gaeilge, “an extraordinary situation” i gcás Finnegan’s Wake, dar le Diarmuid Curraoin, “when one considers that, firstly, the author declares in the book Irish to be the second language of the ‘Wake’ and secondly, that there is hardly a page of the novel which does not contain at least one Irish language element”.
Gailearaí
Íomhá:James Joyce in 1915.jpg|Le Camille Ruf, Zurich, ca. 1915
Íomhá:Joyce oconnell dublin.jpg|Dealbh Joyce i gcathair Bhaile Átha Cliath
Íomhá:Muintir Duibhlinne.pdf|Muintir Duibhlinne - Aistriúchán Gaeilge
Íomhá:James Joyce - Sep 1922 Shadowland.jpg|James Joyce sa bhliain 1922 san iris Shadowland
Íomhá:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|clé|mion|Le Camille Ruf, Zurich, timpeall 1918
Féach freisin
* Litríocht in Éirinn
Naisc sheachtracha
* Sliochtaí de chuid James Joyce
* Saothair ar an Idirlíon a scríobh James Joyce
* Ceol sna saothair a rinne James Joyce
* James Joyce, saoránach Phula
* Eolas faoin saol a chaith James Joyce, tuairiscí ó lucht a chomhaimsire srl.
Tagairtí
Joyce, James
Joyce, James
Joyce, James
Joyce, James
Joyce, James
Joyce, James
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Filí na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] Drámaíocht
thumb|300px|right|Amharclann i [[Chicago. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]]
thumb|200px|right|Maisc amharclainne Greann|grinn agus [[tragóide, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]]
Saothar a chur i láthair beo in amharclann nó i spás poiblí eile atá sa drámaíocht (nó dráma). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa litríocht. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis an tSean-Ghréig agus chuireadh Eoiripidéas, Sofaicléas agus na drámadóirí Gréagacha eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin.
Tagann an focal dráma ón tSean-Ghréigis δρᾶμα a ciallaíonn sé "gníomh".
Ar William Shakespeare a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa 16ú haois, cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill.
Féach freisin
* Drámaíocht Éireannach
* Drámaíocht na Gaeilge
Catagóir:Litríocht
Catagóir:Míndána
Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.