text
stringlengths 421
164k
|
|---|
[Wikipedia:ga] Matamaitic
thumb|Eoiclídéas, matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois RCh
Is éard is matamaitic ann (ón tSean-Ghréigis μάθημα; máthēma: 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na matamaitice agus na huimhirtheoirice), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara (ailgéabar), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad (geoiméadracht), agus cainníochtaí agus a n-athruithe (calcalas agus anailís). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear teoirimí cruthaithe roimhe seo, aicsímí a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás teibithe ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas.
Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a shamhaltú, rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach Mhearcair a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta Einstein a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad dhlí imtharraingthe Newton mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr.
Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san innealtóireacht, sa leigheas, san airgeadas, san ríomheolaíocht agus sna heolaíochtaí sóisialta. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós staitisticí agus teoiric na gcluichí, i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin mhatamaitic fheidhmeach. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí Eoiclídéas, ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil líonraí ríomhaireachta).
Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna hUraiceachtaí. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i gGeoiméadracht, agus uimhríocht (ionramháil uimhreacha aiceanta agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh ailgéabar agus calcalas an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic (Gearmáinis; Grundlagenkrise der Mathematik) as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal.
Sanasaíocht
Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear," "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach. Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil."
Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa Phíotagaráiteachas—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha.
Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar mathematici, rud a chiallaíonn astralaithe , mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.
Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine mathematica (Cicero), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid Arastatal (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht mathematic(al) ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal mathematics as an úire, i ndiaidh phatrún physics agus metaphysics, a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis. Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal mathematics briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí maths nó, i Meiriceá Thuaidh, math.
Réimsí na matamaitice
Roimh an Renaissance, roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: uimhríocht — maidir le hionramháil uimhreacha, agus geoiméadracht (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic.
Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla (athróga) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le teoiric na dóchúlachta agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach.
Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; loighic agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach).
Uimhirtheoiric
Geoiméadracht
Ailgéabar
Calcalas agus anailís
Matamaitic scoite
Matamaitic ríomhaireachtúil
Cainníocht
Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na uimhreacha aiceanta agus slánuimhir agus uimhríocht orthu.
Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na réaduimhir. Tá an uimhir choimpléascach tacar ginearálaithe do na réaduimhir
:
Matamaitic Fheidhmeach
Is brainse den mhatamaitic í an mhatamaitic fheidhmeach a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans.
:
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] An tEanáir
Is é an tEanáir nó Mí Eanáir an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann.
thumb|Joachim von Sandrart, an tEanáir, 1642|clé
Tagann an t-ainm ón Laidin Januarius (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na Rómhánaigh). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na hEipeafáine (6 Eanáir) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an Triúr Saoithe: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.
Féach freisin
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Eanáir
|
[Wikipedia:ga] 14 Feabhra
Is é an 14 Feabhra an 45ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 320 lá fágtha sa bhliain nó 321 lá i mbliain bhisigh.
Féilte
* Lá Fhéile Vailintín
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1818 — Frederick Douglass, leasaitheoir sóisialta, scríbhneoir, agus daonfhuascailteoir Afrai-Mheiriceánach (b. 1895)
* 1819 — Christopher Latham Sholes, polaiteoir Meiriceánach (b. 1890)
* 1856 — Frank Harris, údar agus eagarthóir Éireannach (b.1931)
* 1869 — Charles Thomson Rees Wilson, fisiceoir Albanach, ceannródaí sa bhfisic adamhach is núicléach (b. 1959)
* 1888 — Chandrashekhar Agashe, Tionsclaí agus fiontraí Indiach (b. 1956)
* 1894 — Jack Benny, aisteoir Meiriceánach (b. 1974)
* 1895 — Seán Ó Treasaigh, ball den IRA (b. 1920)
* 1898 — Fritz Zwicky, réalteolaí Eilvéiseach (b. 1974)
* 1912 — Joseph Brennan, polaiteoir Éireannach (b. 1980)
* 1918 — Thomas J. Fitzpatrick, polaiteoir Éireannach (b. 2006)
* 1925 — Val Mulkerns, scríbhneoir Éireannach (b. 2018)
* 1929 — Noel Lemass, Óg, polaiteoir Éireannach (b. 1976)
* 1942 — Michael Bloomberg, méara Cathrach Nua-Eabhrac
* 1945 — Hans-Adam II Lichtinstéin, monarc Lichtinstéin
* 1949 — Richard Neal, polaiteoir Meiriceánach
* 1970 —Simon Pegg, Aisteoir Sasanach
* 1983 — Rhydian Roberts, amhránaí Breatnach
* 1986 — Barry Kirwan, ceoltóir
* 1987 — Makka Sagaipova, amhránaí Rúiseach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1400 — Risteard II, rí Shasana (r.1367)
* 1694 — Natalia Naryshkina, banimpire Rúiseach (r. 1651)
* 1779 — James Cook, taiscéalaí agus loingseoir Sasanach (r.1728)
* 1891 — William Tecumseh Sherman, ginearál Meiriceánach (r. 1820)
* 1912 — Mabel Sharman Crawford, eachtránaí agus scríbhneoir Éireannach (r. 1820)
* 1931 — Laming Worthington-Evans, polaiteoir Briotanach (r. 1868)
* 1943 — David Hilbert, matamaiticeoir Gearmánach (r. 1862)
* 1950 — Karl Guthe Jansky, réalteolaí Meiriceánach (r. 1905)
* 1957 — Erwan ar Moal, scríbhneoir (r.1874)
* 1965 — Michael Kennedy, polaiteoir Éireannach (r. 1897)
* 1975 — P. G. Wodehouse, scríbhneoir Sasanach (r.1881)
* 1979 — Martin Corry, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
* 2015 — Cathair Niall Ó Dochartaigh, Ollamh le Ceiltis (r 1942)
Tarluithe eile
* 1895 - D'oscail an dráma deiridh de chuid Oscar Wilde The Importance of Being Earnest i Amharclann St. James's i Londain
* 1946 - Rinneadh náisiúnú ar an Banc Shasana
* 1981 - Fuair 48 duine bás i dtine ag club oíche Stardust i mBaile Átha Cliath
* 1993 - Fuarthas corp James Bulger dhá bhliain d'aois ar ráille traenach i Learpholl
* 2005 - Chuireadh tús le YouTube
* 2018 - D'éirigh Jacob Zuma as Uachtarán na hAfraice Theas
* 2018 - Thug iarscoláire 19 mbliana déag faoi ruathar lámhaigh ar ardscoil i bParkland, Florida . Maraíodh seacht nduine dhéag.
0214
Feabhra, 14
|
[Wikipedia:ga] 17 Márta
Is é an 17 Márta an 76ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 77ú lá i mbliain bhisigh. Tá 289 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Lá Fhéile Pádraig
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1473 — Séamas IV Alba (b. 1513)
* 1785 — Ellen Hutchins, luibheolaí Éireannach (b. 1815)
* 1834 — Gottlieb Daimler, fear gnó Gearmánach (b. 1900)
* 1864 — Charlotte Milligan Fox, cumadóir agus bailitheoir ceoil Éireannach (b. 1916)
* 1877 — George Gardner, dornálaí Meiriceánach (b. 1954)
* 1877 — Mícheál Ó hAnnracháin, réabhlóidí Éireannach (b.1916)
* 1881 — Walter Rudolf Hess, Fiseolaí (b 1973)
* 1882 — Alfie Byrne, polaiteoir Éireannach (b. 1956)
* 1889 — Fionán Ó Loingsigh, polaiteoir agus breitheamh Éireannach (b. 1966)
* 1889 — Harry Clarke, ealaíontóir Éireannach (b. 1931)
* 1919 — Nat King Cole, amhránaí Meiriceánach (b.1965)
* 1932 — Patrick Delap, polaiteoir Éireannach (b. 1987)
* 1939 — Giovanni Trapattoni, bainisteoir sacair
* 1939 — Robin Knox-Johnston, seoltóir Briotanach
* 1949 — Patrick Duffy, aisteoir cineálach
* 1951 — Kurt Russell, aisteoir Meiriceánach
* 1956 — Rory McGrath, fuirseoir
* 1965 — Seosamh Ó Cuana, iománaí Éireannach
* 1970 — Yanic Truesdale, aisteoir Ceanadach
* 1973 — Caroline Corr, drumadóir Éireannach
* 1976 — Stephen Gately, Popcheoltóir Éireannach (b. 2009)
* 1977 — Simon Hamilton, polaiteoir Briotanach
* 1979 — Stormy Daniels, ban-aisteoir pornagrafach Meiriceánach
* 1982 — Sebastian Zbik, dornálaí Gearmánach
* 1982 — Steven Pienaar, imreoir sacair as an Afraic Theas
* 1986 — Olesya Rulin, ban-aisteoir
* 1990 — Hozier, Ceoltóir Éireannach
* 1992 — John Boyega, Aisteoir Sasanach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 461 — Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na nGael (r.~5ú hAois)
* 1782 — Daniel Bernoulli, matamaiticeoir Eilvéiseach (r. 1700)
* 1846 — Friedrich Bessel, matamaiticeoir agus réalteolaí Gearmánach (r.1784)
* 1916 — Risteard de Hindeberg, sagart agus teangeolaí Éireannach (r. 1863)
* 1926 — Aleksey Brusilov, ginearál Rúiseach agus Sóivéadach (r. 1853)
* 1956 — Fred Allen, fuirseoir Meiriceánach (r. 1894)
* 1956 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (r. 1897)
* 1961 — Susanna M. Salter, polaiteoir agus gníomhaí Meiriceánach (r. 1860)
* 1975 — Ernest Benson, polaiteoir (r. 1898)
* 1993 — Helen Hayes, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1900)
* 1994 — Mai Zetterling, ban-aisteoir Sualannach (b. 1925)
* 1999 — Rod Hull, fuirseoir Sasanach (r. 1935)
* 2007 — John Backus, ríomheolaí Meiriceánach (r. 1924)
* 2012 — Pápa Shenouda III, Pápa Coptach (r. 1923)
* 2017 — Derek Walcott, file, drámadóir agus ollamh as Saint Lucia (r. 1930)
* 2019 — Richie Ryan, polaiteoir Éireannach (r. 1929)
* 2024 — Emmet Stagg, polaiteoir Éireannach (r. 1944)
Tarluithe eile
* 1762 - Chuir saighdiúirí as Éirinn ar dualgas le hArm na Breataine paráid in ómós do Naomh Pádraig ar siúl i Nua-Eabhrac don chéad uair.
* 1978 - Teiteann na mílte sibhialach ón bPalaistín deisceart na Liobáine de bharr ionsaithe Iosrael.
* 1995 - Bhásaigh an coirpeach Ronnie Kray.
*1992 - Vótáil daoine geala san Afraic Theas deireadh a chur leis an apairtéid.
*2003 - Thosaigh cógaslanna san Ísiltír ag díol cannabas.
0317
Márta, 17
|
[Wikipedia:ga] Amhrán na bhFiann
Is é Amhrán na bhFiann (Béarla: The Soldiers' Song) amhrán náisiúnta na hÉireann. Scríobh Peadar Ó Cearnaigh na liricí, agus chum Patrick Heaney an port.
Ba i mBéarla a scríobhadh na liricí ar dtús, ach is é an leagan Gaeilge is gnách a chloisteáil inniu. Ní chantar ach an curfá de ghnáth agus is ar éigean go bhfuil an chuid eile den amhrán ar eolas ag duine ar bith.
Tá blas láidir Ghaeilge na Mumhan ar na líricí, agus is minic nach féidir an fonn a choinneáil ach an t-amhrán a chanadh sa chanúint seo. Mar shampla, nuair a chantar ar ardaibh sléibhe, is gá an -bh- san fhocal sléibhe a bhá go hiomlán, mar a dhéantar leis an -bh-/-mh- i nGaeilge na Mumhan ar lorg an ghuta fhada.
Liricí
* duan dán
* Óglách: Is athfhoirm fhileata den fhocal Óglach é Óglách. Úsáidtear an fhoirm sin anseo ar dhá chúis: 1) ní mór -á- fada a bheith ann le rím a choinneáil leis an bhfocal táid, agus 2) ní mór an bhéim a chur ar an dara siolla, ar mhaithe leis an meadracht.
* tíocht in áit "teacht", leis an rím a choinneáil le sinn
* canaídh: is mar "canaig" nó "canaíg" a fhuaimnítear é, mar is gnách i gCúige Mumhan
(Curfá:)
* fé: fuaimniú Muimhneach an réamhfhocail úd faoi
* do ráinig: is minic a chantar a tháinig anseo inniu, nó is iomaí Gaeilgeoir nach dtuigeann an focal "ráinig". Briathar uireasach é "ráinig" (nó "do ráinig" i gCúige Mumhan) a chiallaíonn "shroich" nó "tharla", agus is ar éigean a úsáidtear in aon fhoirm eile é seachas aimsir chaite. Cuid de sheanchaint na Mumhan is ea an briathar "ráinig", agus d'fheicfeá sa litríocht Bhlascaodach é. Uaireanta, caitear leis mar a bheadh "ráinigh" ann (ós rud é gurb ionann "ráinig" agus "ráinigh" san fhuaimniú), agus cruthaítear foirmeacha cosúil le "ráineoinn" (a chiallaíonn "shroichfinn").
* a théam: "téimis" an chiall atá leis an bhfoirm sa chomhthéacs seo, ar ndóigh. An fhoirm a úsáidtear anseo, áfach, is é modh foshuiteach na haimsire láithrí é. Sa mhodh seo, úsáidtear tamhan na haimsire láithrí, ach tagann na hiarmhíreanna ón aimsir fháistineach, ach amháin go bhfágtar -f-, -ó-, nó -eo- na haimsire fáistiní ar lár. An iarmhír sin -am, níl sí beo inniu ach i nGaeilge na Mumhan, cf. ragham (Gaeilge na Mumhan) in áit rachaidh muid nó rachaimid an Chaighdeáin.
* fé lámhach na bpiléar: cuir an bhéim ar an -é- san fhocal piléar.
* buadhach: is minic a fheictear "buachach" anseo i gcóipeanna doiléire nó mílitrithe den téacs, ach is léir gur buadhach, leagan seanlitrithe den aidiacht buach atá ann.
* iompáil: leagan Muimhneach den iompú (nó iompó, mar a déarfadh an tUltach). Tháinig "iompáil" díreach ón gcanúint a chleacht Peadar Ua Laoghaire ina úrscéal Séadna.
* namhad: caithfidh tú an -mh- a bhá go hiomlán ar lorg an -a- fhada,. mar a dhéantar i gcanúint na Mumhan: i gcoinne ná'd.
--Curfá
* bíobha: namhaid
* agaibh: béim ar an dara siolla, mar a dhéantar i gCúige Mumhan
--Curfá
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Comhad MIDI an amhráin
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
|
[Wikipedia:ga] An Meitheamh
clé|mion|An samhradh i gCiarraí (Páirc Náisiúnta Chill Airne|Páirc Náisiúnta Chill Áirne)|alt=Radharc anuas ar loch ar lá breá
Is é an Meitheamh nó Mí an Mheithimh an séú mí den bhliain.
De réir fhéilire na hÉireann, is é Meitheamh mí lár an tsamhraidh. Is iad na míonna is grianmhaire ná Bealtaine agus Meitheamh. Le linn na míonna seo, is é an mheántréimhse ghréine in aghaidh an lae ná idir 5 agus 6.5 uair i bhformhór na tíre.
I dtíortha eile, tosaíonn an samhradh ar an gcéad lá de mhí an Mheithimh agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Lúnasa. Dar le Met Éireann, is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain. In Éirinn fiú, is iad Meitheamh, Iúil agus Lúnasa na míonna sin (ach bíonn níos mó báistí i mí Lúnasa go hiondúil).
Is é Mí an Mheithimh Mí an Bhróid.
Bíonn Comórtas Peile Gaeltachta ar siúl ag an deireadh seachtaine saoire bainc i Mí an Mheithimh de ghnáth. Bíonn Féile na Gealaí ar siúl sa mhí chéanna freisin.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An Bhealtaine
Is í Bealtaine nó Mí na Bealtaine an cúigiú mí den bhliain.
clé|mion
Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘solas geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘tine’. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus tinte i mbéaloideas na hÉireann.
Nósanna
Nuair a bhíonn duine a bhfuil Gaeilge aige/aici i bponc faoi rud éigin, is minic a déarfaidh sé/sí “tá mé idir dhá thine Bhealtaine faoi.” Go dtí céad bliain ó shin, bhíodh sé de nós ag daoine in áiteanna áirithe faoin tuath in Éirinn dhá thine mhóra a lasadh ar an lá seo agus na ba a thiomáint idir an dá thine seo lena gcosaint ar aicídí. De réir téacs ón deichiú haois darb ainm Sanas Chormaic, bhí nós ag na draoithe an rud céanna a dhéanamh le linn ré na bPágánach na céadta bliain roimhe sin.
Piseoga
Scéal suimiúil é an droch-ádh a ghabhann le pósadh i Mí na Bealtaine. Sa chreideamh réamhChríostaíochta, creideadh gur phós Dia na Gréine ag an tráth seo den bhliain agus, mar sin de, lá mór do na págánaigh é seo dar leis an Eaglais. Is cosúil go ndearnadh iarracht mhór an nós seo a bhrú amach agus, sa deireadh, fágadh é gur chreid daoine go raibh droch-ádh leis an mhí seo mar mhí chun pósadh.
Féach freisin
* Tá eolas faoin bhféile ar 1 Bealtaine faoin alt Lá Bealtaine.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Bealtaine
Catagóir:Samhradh
|
[Wikipedia:ga] Iúil
clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260
Is í Mí Iúil an seachtú mí den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar July an Chabáiste ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa.
Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach Iúl Caesar, a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In Éirinn is í seo an tríú mí den samhradh.
Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag Stáit Aontaithe Mheiriceá a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag an bhFrainc, Lá an Bastille.
Cuireadh Cath na Bóinne ar an 12 Iúil 1690, nuair a rug an tÍsiltíreach Liam, a raibh coróin na Breataine bronnta air ag an bParlaimint, bua ar an Rí Séamus II, agus ceiliúrann an tOrd Oráisteach an lá sin gach bliain.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An Lúnasa
Is é Lúnasa, mí Lúnasa nó Lughnasadh an, t-ochtú mí den bhliain. Is é an 1 Lúnasa, Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar, de réir Fhéilire na nGael.
Baineann Lúnasa le laethanta móra an chultúir Phagánaigh ina raibh béim faoi leith ar fhéilte le go mbainfí an leas is fearr ón talamh chomh maith le ceiliúradh a dhéanamh ar na Déithe a bhain leo. Ainmníodh Lúnasa i ndiaidh Lugh a raibh dlúthcheangail aige le gilleacht agus le solas an lae. Bhain Lugh le Tuatha Dé Danann, treibh fíorthábhachtach in Éirinn.
clé|mion|Lugh agus a shleá draíochta i mbun cogaidh
clé|mion|Dia tríshleasach, "Lugus", iarsmalann Carnavalet, [[Páras.]]
Lugh
Ainmníodh mí Lúnasa as Lugh (nó Lú sa nualitriú), duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa.
Thug muintir na Breataine Bige Lleu Llaw Gyffes uirthi. Ainmníodh Léon na Spáinne as Lugh, chomh maith le Lyon na Fraince agus Londain fosta, síltear.
Dar le Dáithí Ó hÓgáin, ina chiclipéid faoi bhéaloideas na hÉireann, ba as seanfhocal Ceilteach a chiallaigh mion (lugio) a tháinig an t-ainm Lugh.
Ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in Éirinn, Mí Lúnasa.
Nósanna
Féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair. Is minic a bhíodh daoine in Éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le Féile Lúnasa a cheiliúradh. Bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois.
mion|Dancing at Lughnasa, 2006
Chum Brian Friel, drámadóir clúiteach as Tír Eoghain, dráma darb ainm Dancing at Lughnasa a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo.
Féach Freisin
* Lugh
* Lá Lúnasa (féile an fhómhair)
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Féilire
Catagóir:Lúnasa
|
[Wikipedia:ga] An tSamhain
Is í An tSamhain nó Mí na Samhna an t-aonú mí déag den bhliain.
Is é Lá Samhna an chéad mhí den Gheimhreadh in Éirinn.
Is é 1 Samhain Lá Samhna agus Lá Fhéile na Naomh Uile. Is í an tSamhain ainm na féile Ceiltí freisin. Bliain Úr na gCeilteach is ea an tSamhain, tráth nach mbíonn aon teorainn idir an saol seo agus an saol eile.
Tá eolas faoin bhféile ar 31 Deireadh Fómhair le feiceáil san alt Oíche Shamhna.
Tagairtí
Catagóir:Míonna
Catagóir:Samhain
|
[Wikipedia:ga] Mí na Nollag
:Baineann an t-alt seo le Mí na Nollag. Tá eolas faoin bhféile Chríostaíoch le fáil ar an leathanach An Nollaig.
Is í Nollaig nó Mí na Nollag an dara mí déag den bhliain sa bhFéilire Ghréagóra, le 31 lá inti.
Tagann an t-ainm ón bhféile Chríostaí an Nollaig a thiteann ar an 25ú lá.
* Ar 25 Nollaig, ceiliúrtar breith Íosa Críost, an Nollaig
* Tarlaíonn Grianstad gach bliain, ar 21 Nollaig nó 22 Nollaig de ghnáth.
Is i rith Mhí na Nollag a chuirtear geamaireachtaí ar siúl go hiondúil, lena n-áirítear Geamaireacht na Taibhdheirce.
Féach freisin
* Oíche Nollag
* An Nollaig
* Aidbhint
* Saturnalia
* An Nollaig (Catagóir)
Tagairtí
Catagóir:Féilire
Catagóir:Míonna
|
[Wikipedia:ga] An tSeapáin
Is tír in oirthuaisceart na hÁise í an tSeapáin (Nippon/Nihon; 日 (grian); 本 (fréamh ach bunús); 国 (tír), go litriúil tír bunús na gréine). Tá sí suite idir an tAigéan Ciúin agus Muir na Seapáine.
Tíreolaíocht
Oileánra atá sa tSeapáin. Tá timpeall ar 6,800 oileán ann ar fad, ach is iad Kyūshū (九州), Shikoku (四国), Honshu (本州, an t-oileán is mó), agus Hokkaidō (北海道) na cinn is tábhachtaí. Tá sléibhte arda sa chuid is mó de na hoileáin, agus bolcánachas áirithe ann chomh maith. Is bolcán é Sliabh Fuji freisin, arb é an sliabh is airde sna hoileáin.
Tá beagnach 128 milliún duine ina gcónaí sa tSeapáin, agus mar sin, tá sí ar an deichiú tír is mó daonra. Is é réigiún Thóiceo an mórcheantar uirbeach is mó uirthi.
Stair
Tugann fianaise na seandálaíochta le fios go raibh áitreabh daonna sa tSeapáin chomh luath leis an ré Phailéiliteach Uachtarach, is é sin, tríú trian na ré Pailéilití, 40,000-10,000 bliain ó shin.
Rinneadh an chéad tagairt liteartha don tSeapáin sa chéad aois AD, i dtéacsanna stairiúla ón tSín.
1800idí
Bhí tréimhsí na hoscailteachta agus tréimhsí na scoilteachta ag teacht sna sála ag a chéile ansin. Le linn Tréimhse Meiji (明治維新, Meiji Ishin), thosaigh an tSeapáin ag trádáil leis an domhan.
An Dara Cogadh Domhanda
D'fhógair an tImpire Hirohito gur ghlac an tSeapáin an fógra Potsdam ar an 15 Lúnasa 1945 (an craoladh "Jewel Voice"). Mar sin, ghéill an tSeapáin, agus chuir an craoladh seo críoch leis an gcogaíocht.
Ar an 2 Meán Fómhair 1945, shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha ar bhord na loinge USS Missouri ag cur deireadh leis an Dara Cogadh Domhanda.
Borradh iarchogaidh
Ó glacadh le Bunreacht na Bliana 1947, tá córas polaitiúil na tíre bunaithe ar impireacht bhunreachtúil. Is é an tImpire atá ag rialú na tíre go hoifigiúil, ach is ag an bParlaimint, an kokkai, atá an fhíorchumhacht. Mar sin, is tír dhaonlathach pharlaiminteach í an tSeapáin, go praiticiúil.
Déimeagrafaic
Is í an tSeapáinis teanga oifigiúil na tíre, agus labhraíonn formhór mór na Seapánach leaganacha éagsúla den teanga seo. Thairis sin, áfach, tá na teangacha in Oileáin Ryukyu i nDeisceart na Seapáine chomh difriúil agus go bhfuil sé ciallmhar glacadh leo mar theangacha gaolmhara, seachas mar chanúintí na Seapáinise. Thairis sin, tá iarsmaí áirithe den teanga Ainu fágtha i dTuaisceart na Seapáine. Teanga í sin nach bhfuil gaol ar bith aici leis an tSeapáinis ná le haon teanga eile. Saothraítear í mar chaitheamh aimsire cultúrtha, ach dealraíonn sé nach bhfuil cainteoirí dúchais ar bith ann inniu.
Is iad na Seapánaigh an dream eitneach is mó atá ann, cé go bhfuil Cóiréigh agus Sínigh ina gcónaí sa tír chomh maith. Le fírinne, is iad na Burakumin an mionlach is tábhachtaí sa tSeapáin. Ní mionlach eitneach iad, áfach, ach aicme ar leith. I ré fheodach na Seapáine, bhí na Burakumin (部落民) ag plé le ceirdeanna a raibh neamhghlaine dheasghnách nó bás ag baint leo, is é sin, ag búistéireacht, ag súdaireacht, ag adhlacadh daoine marbha nó ag cur daoine daortha chun báis. Chuaigh an neamhghlaine dheasghnách greamaithe sna daoine seo, agus iad ag cur fúthu i ngeiteonna dá gcuid féin ionas go bhféadfadh na Seapánaigh eile iad a sheachaint. Níor tháinig maolú ar an leithcheal seo ach le déanaí, agus inniu féin is iomaí Seapánach nach gceadódh dá mhac nó dá iníon duine de na Burakumin a phósadh.
Limistéir Riaracháin na Seapáine
Is iad na 47 Maoracht an céad leibhéal sna limistéar riaracháin sa tSeapáin. Is Méara tofa díreach ag an bpobal é an príomhfheidhmeannach i ngach Maoracht. Bíonn na dlíthe agus buiséid aontaithe i dtionól aon seomra reachtaigh.
Tá gach maoracht foroinnte ina gCathracha agus Ceantair. Bhíonn na Ceantair foroinnte i mbailte agus sráidbhailte.
Sráidbhailte
Tá an sráidbhaile níos mó ná an lonnaíocht féin, toisc gur fo-roinn den cheantar faoin tuath (郡 gun) é. De bharr comhnascadh, tá an méid sráidbhailte sa tSeapáin ag dul i laghad.
Tá leagan amach na Limistéir Riaracháin á dhéanamh, le sprioc cathracha, bailte, agus sráidbhailte a chomhnascadh le chéile le súil go laghdófar costais riaracháin trí lárú an chóras rialtais aitiúil.
clé|mion|407x407px|an tSeapáin roinnte i Réigiún
Réigiún
Go traidisiúnta, tá an tSeapáin roinnte in ocht Réigiúin, cé nach limistéir riaracháin oifigiúil iad.
Eolas
* Sráidbhailte na Seapáine
Tagairtí
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
|
[Wikipedia:ga] Eurodicautom
Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é Eurodicautom. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an tseirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla.
Sa bhliain 2007, cuireadh InterActive Terminology for Europe (Gaeilge:Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip), nó IATE ar bun, in ionad Eurodicautom.
Nasc seachtrach
* IATE - Bunachar téarmaí ilteangach an AE (as Gaeilge)
Catagóir:An tAontas Eorpach
|
[Wikipedia:ga] An Vicipéid
Is ciclipéid ar líne é an Vicipéid atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki.
Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir. Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá.
Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus Vicipéid an Bhéarla, Vicipéid na Fraincise agus Vicipéid na Gaeilge ina measc.
Scríobhadh an chéad alt sa leagan Gaeilge i mí Eanáir 2004 agus faoi láthair tá alt ann.
Stair
Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch wiki ("scioptha") agus ón bhfocal Béarla encyclopedia is ea Wikipedia, agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000 mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta Nupedia. Tá an togra ar fad faoi stiúir an Wikimedia Foundation, eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis.
Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile (Wikibooks, Vicífhoclóir, srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin.
Eagraíocht
mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.
Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an ábhar.
Conspóid
mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag editathon in Calbayog, sna Na Filipínigh|Filipínigh, Samhain 2014
Is minic a luaitear an Vicipéid sna meáin agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí.
Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa ban atá uirthi mar riarthóirí agus mar scríbhneoirí. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta. Tá sé áitithe mura bhfuil beathaisnéis fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe.
Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.
D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha.
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005
* "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005
* Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie
* Wikipedia 1.0 (plan and discussion)
* The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource by Richard Stallman (RMS)
* FSF endorsement of Wikipedia
* RMS describes Wikipedia as 'exciting news'
* meta
* MediaWiki Fersiwn 1.9.3 - SourceForge
* Wikipedia press coverage
* Yahoo News articles that mention Wikipedia (updated regularly)
* Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article
* Wikipedia Article on CNN
* IBM History Flow : Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data.
Catagóir:Vicipéid
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge
|
[Wikipedia:ga] Gaelscoil
thumb|Comhartha le haghaidh Gaelscoil in Iúr Cinn Trá, [[Contae an Dúin]]
thumb|Tá breis is 50 Gaelscoileanna i gContae Átha Cliath ina freastalaíonn os cionn ná 13,000 dalta orthu
thumb|Chuaigh an dornálaí MMA agus UFC Éireannach Conor McGregor chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara-leibhéil
mion|Chuaigh an láithreoir agus Fuirseoir|fear grinn Éireannach [[Dara Ó Briain chuig Gaelscoileanna ag an mbun agus dara leibhéil]]
Scoil lasmuigh de Ghaeltacht na hÉireann nó na hAlban ina n-úsáidtear Gaeilge mar mheán teagaisc í Gaelscoil, agus i bhformhór na gcásanna bíonn páistí den dá inscne ag freastal uirthi.
Cabhraíonn atmaisféar dearfach i gcomhthéacs na foghlama agus sin bunchloch an oideachais sna Gaelscoileanna. ina theannta sin léiríonn taighde a bhaineann le dátheangachas go gcabhraíonn an dara nó an tríú teanga leo, seachas a mhalairt.
Buntáistí
Ós rud é gurb í an Ghaeilge an phríomhtheanga, foghlaimíonn na daltaí go mear agus go líofa í agus bíonn siad dátheangach laistigh de chúpla bliain. Anuas air sin, léiríonn suirbhéanna éagsúla go mbíonn caighdeán oideachais níos fearr ag daltaí na scoileanna seo ná mar a bhíonn ag formhór na scoileanna in Éirinn.
Aithníonn teangeolaithe go bhfuil an dátheangachas ina bhuntáiste do pháistí, agus go gcabhraíonn sé leo a bheith níos fearr ag foghlaim teangacha. Léiríonn taighde gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha => Bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha
Stair
Ba é Pádraig Mac Piarais a chuir tús leis an scolaíocht dhátheangach i gColáiste Éinne lasmuigh den nGaeltacht ag tús an fichiú haois, agus bhí scoileanna lán-Ghaeilge ag feidhmiú ar fud Shaorstát Éireann agus na Poblachta ó shin i leith.
Bunaíodh eagraíocht nua, Gaelscoileanna Teo., i 1973 chun scoileanna nua a bhunú agus tacaíocht a thabhairt dóibh. In ainneoin go leor deacrachtaí bunaíodh a lán scoileanna nua ar fud na hÉireann.
Bhí sé le maíomh sa bhliain 2005 go raibh gaelscolaíocht ar fáil i ngach aon chontae sa tír, nuair a bunaíodh an chéad ghaelscoil i gContae Liatroma, an t-aon chontae a raibh sí in easnamh air go dtí sin.
Páistí
Tá réimse leathan de Ghaelscoileanna ann, macasamhail scoileanna Bhéarla in Éirinn. Braitheann polasaithe iontrála ar an scoil áirithe féin agus an t-éileamh atá ar an scoil sin sa cheantar.
Is beag duine anois a thagann chuig geataí na Gaelscoile agus iad líofa. Bíonn daoine buartha nach bhfuil a dhóthain Gaeilge acu le tacú lena gclann agus iad ag freastal ar Ghaelscoil ach tá cuid mhaith daoine sa bhád céanna agus iad ag iarraidh go mbeadh Gaeilge ag an gcéad ghlúin eile, nach raibh acu féin. Tá cúrsaí agus tacaíocht ar fáil dóibh siúd a bhfuil spéis acu cur lena gcuid Gaeilge féin.
Scoileanna
Má chuirtear gaelscolaíocht Thuaisceart Éireann san áireamh, tá 171 bunscoil agus 7 aonaid bunscoil agus 31 meánscoil agus 17 aonaid dara leibhéal lán-Ghaelach ag feidhmiú taobh amuigh den Ghaeltacht ag deireadh 2017, le breis is 50,000 dalta. Tá breis is 13,000 dalta ag fáil oideachas trí mheán na Gaeilge ag an mbun agus dara-leibhéil sa Ghaeltacht freisin.
Bunscoileanna is mó atá ag múineadh trí Ghaeilge ach tá fás ag teacht de réir a chéile ar líon na meánscoileanna sé sin Gaelcholáistí nó aonaid Ghaeilge mar a thugtar dóibh a n-oibríonn trí mheán na Gaeilge freisin.
Is í an eagraíocht Gaeloideachas Teo. an t-ainm nua ar Ghaelscoileanna Teo. ó 2016 a chuireann an ghaelscolaíocht chun cinn sa Phoblacht. Déanann an eagraíocht An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta nó COGG ionadaíocht agus freastal ar i bPoblacht na hÉireann freisin. Is é An Foras Pátrúnachta an pátrún is mó ar scoileanna lán-Ghaeilge ag an gcéad agus an dara leibhéal i bPoblacht na hÉireann.
Tuaisceart Éireann
Bunaíodh an chéad Ghaelscoil i dTuaisceart na hÉireann sna 1970idí faoin ainm Scoil Phobal Feirste i nGaeltacht Sheoige an t-aon Ghaeltacht i dTuaisceart Éireann. Tá breis is 6,000 dalta i dTuaisceart Éireann ag fáil a gcuid oideachais trí mheán na Gaeilge anois. Déanann Gaeloideachas Teo. agus Comhairle na Gaelscolaíochta freastal agus ionadaíocht ar
Gluaiseacht na nGaelscoileanna i dTuaisceart Éireann.
Féach Freisin
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* An Foras Pátrúnachta
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta / COGG
* Comhairle na Gaelscolaíochta Tuaisceart Éireann.
* An Roinn Oideachais agus Scileanna
Tagairtí
Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:Oideachas na luath-óige
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
|
[Wikipedia:ga] Seacláid
Is í seacláid ná an gnáth-chomhábhar ina lán milseán — an comhábhar is coitianta. Tugann daoine bosca seacláidí mar bhronntanas go minic.
Ábhar bia a fhaightear ón síol cócó, a shaothraítear den chuid is mó in iarthar na hAfraice.
Monarú
Is as síolta an chrainn cócó (Theobroma cacao) a dhéantar í. Cuireann an foclóir síos ar an substaint cócó mar "seacláid", agus bia le blas gangaideach láidir (nach bhfuil milis). Tá dhá pháirt sa phónaire cócó: is é an cócó an solad sa phónaire cocoa, is é an t-im cócó an tsaill, agus is meascán de na substaintí í an tseacláid.
Bíonn siúcra agus ábhair eile á gcur isteach freisin agus bíonn siad á n-ullmhú ina mbarra seacláide nó ina ndeochanna (seacláid the). Táirgtear seacláid bainne trí chócó, meilte go mín, a mheascadh le him cócó, siúcra is bainne triomaithe.
Bíonn a lán saille in im cócó (30%), agus meascán próitéine (25%), is carbaihiodráite (45%) a bhíonn i bpúdar cócó. Cuimsíonn seacláid inólta meascán púdar cócó, siúcra is púdar bainne thriomaithe.
Stair
Ba iad na Máighigh a chruthaigh an deoch seacláid the tuairim is 2000 bliain ó shin. Bhí an-tóir air i measc na n-Astacach. Tar éis theacht na Spáinneach, scaip sí ó Mheicsiceo go dtí an Eoraip, agus ar fud an domhain.
Thug na Spáinnigh isteach don Eoraip í tar éis í a aimsiú le linn a n-ionraidh ar Mheicsiceo.
Inniu déantar níos mó táirgí seacláide sna Stáit Aontaithe ná tír ar bith eile.
clé|mion|Cadbury's Milk Tray
mion|Píosaí seacláide dorcha, seacláide báine, agus gnáthsheacláide.|clé
In Éirinn
Tá comhlachtaí Éireannacha a dhéanann táirgí seacláide tagtha chun cinn go mór sna 2020idí. Is cosúil gur tháinig borradh fúthu le linn na dianghlasála. Tá cáil bainte amach ag leithéidí Skellig Chocolates agus Grá Chocolates agus réimse mór táirgí acu atá ar fáil coitianta go maith i siopaí ar fud na tíre. Feicim go bhfuil siadsan ag cur táirgí Cásca ar fáil i mbliana, agus ní fhéadfadh duine iad a fhágáil ar an tseilf. Ar son na cúise, ar ndóigh.
Chaith muintir na hÉireann €24.6 milliún ar uibheacha Cásca sa bhliain 2024.
Saghsanna difriúla seacláide
Faightear an tseacláid ina lán saghsanna agus cainníochtaí.
* Seacláid dhorcha (gan bhainne)
* Gnáthsheacláid (seacláid agus bainne á meascadh)
* Seacláid bhán (le him cócó agus gan cócó soladach)
* Seacláid leathmhilis (úsáideann daoine an saghas seo sa chócaireacht. Bíonn níos lú siúcra inti)
* Seacláid sú talún (a ullmhaítear san Iodáil)
* Seacláid oráiste (ar nós "Terry's Chocolate Orange")
Tá comhábhair eile ann a chuirtear sa tseacláid ar nós cnónna nó caramal.
Féach freisin
* Cócó nó Crann cacó
Tagairtí
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Seacláid
|
[Wikipedia:ga] Cócaireacht
mion|Bricfeasta Cócaireacht na hÉireann|Gaelach
Is í an chócaireacht an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré theas a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le tine a ullmhaíodh le hadhmad, le móin, le gual, le gás nó le leictreachas.
Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia.
Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha.
Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar fheoil, iasc agus uibheacha, le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i gcócaireacht na Seapáine, agus deatú agus crochadh le hispíní áirithe agus le hiasc.
Roinnt oidis ar an gcócaireacht Gaelach
* Boxty
* Bricfeasta Gaelach
* Colchainneann
* Coddle
* Arán donn
|
[Wikipedia:ga] George W. Bush
An 43ú hUachtarán ar na Stáit Aontaithe, 2001-2009, is ea (a rugadh ar an 6 Iúil 1946). Tháinig sé i gcomharbacht ar Bill Clinton sa bhliain 2001. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.
clé|mion|Físeán: Síniú USA PATRIOT Act (26, D.F. 2001)
clé|mion|Físeán: Bush agus Cogadh na hIaráice|ionradh na hIaráice, Márta 2003
clé|mion|Físeán: Bush agus Príomh Aire na hAn Iaráic|Iaráice [[Nouri al-Maliki ar 14 Nollaig 2006, cuid a haon]]
Beatha
Rugadh Bush i New Haven, Connecticut i 1946. Is iad George H. W. Bush agus Barbara Bush a thuismitheoirí. D'fhás sé suas i Midland agus Houston, Texas lena dheartháireacha Jeb, Neil, agus Marvin agus a dheirfiúr Dorothy. Bhí deirfiúr eile aige, Robin, ach fuair sí bás in aois a trí bliana.
D'fhreastail sé ar an ardscoil Phillips Academy, agus fuair sé a chuid oideachais tríú leibhéal in Ollscoil Yale.
clé|mion|Físeán: ionsaí ar Bush, cuid a dó.
B'Uachtarán a athair roimhe, George H. W. Bush, agus ba Ghobharnóir ar Florida a dheartháir Jeb Bush.
Bhí George W. Bush an 46ú Gobharnóir ar Texas ó 1995 go 2000.
Uachtaránacht
Toghadh George W. Bush ina uachtarán ar SAM den chéad uair ar 7 Samhain 2000, Bhí an-chuid conspóide faoi áireamh na vótaí ag an am.
Mar chuid den fhreagra idirnáisiúnta ar na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar na Stáit Aontaithe ar 11 Meán Fómhair 2001, rinne fórsaí na Stát Aontaithe agus a comhghuaillithe ionradh ar an Afganastáin i mí Dheireadh Fómhair 2001,. Chuir George W. Bush tús leis ‘an gCogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta', cé gur tháinig na sceimhlitheoirí 9/11 go léir as tíortha eile (an Araib Shádach ach go háirithe).
In 2003 fuair Bush ‘faisnéis’ go raibh airm ollscriosta san Iaráic, rud a shaothraigh leithscéal dó ionradh a dhéanamh ar an tír sin, Saddam Hussein a mharú agus na céadta mílte eile de bhunadh na tíre sin a shíobadh chun na síoraíochta. Ní raibh an‘fhaisnéis’ fíor, ach scaip na ráflaí ina loscadh sléibhe. Ba leor an neamhaird a thug Saddam Hussein ar chigirí airm na Náisiún Aontaithe, a úsáid mar leithscéal don ionradh sa bhliain 2003.. Tugadh "gríosóir cogaidh" agus a chomhghleacaithe (mar shampla Donald Rumsfeld).
Bhí a chéad tréimhse feidhmeannais caite ag Bush i 2005, agus toghadh don dara tréimhse é i mí Dheireadh Fómhair 2004. Tháinig Barack Obama i gcomharbacht air sa bhliain 2009.
Oidhreacht Bush
Ar an 22 Lúnasa 2011, dúirt George W Bush go mbeadh bunú ‘Iaráic shaor’ ina ‘eachtra chinniúnach i réabhlóid dhaonlathach dhomhanda’. Theip ar Bush go hiomlán.
Tá an creideamh seo go dtiocfadh daonlathas socair síochánta ar mhúnla an iarthair ar an saol chomh luath is a gheofaí réidh le Saddam Hussein ar na samplaí is láidre d’fheiniméan daonna áirithe – an claonadh atá againn ligint don idé-eolaíocht seachmall a chur orainn go n-oibríonn an domhan mar ba mhian linne go n-oibreodh sé seachas mar a oibríonn sé i ndáiríre.
Pearsanta
Phós sé Laura Welch i 1977. Agus é 40 bliain d'aois, d'fhág sé an Eaglais Easpagóideach agus chuaigh isteach san Eaglais Mheitidisteach, sainchreideamh a mhná.
Rugadh Barbara i 1981 agus Jenna i 1986 agus díobh.
Féach freisin
* 9/11
* Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
* Cogadh na hIaráice
Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:George W. Bush
Catagóir:Cogadh na hIaráice
|
[Wikipedia:ga] An tIdirlíon
mion
Is líonra ríomhairí poiblí é an tIdirlíon, a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an domhain trí úsáid de chórais teileachumarsáide poiblí.
Seoltar sonraí mar mheascán de chomharthaí analógacha (seanaimseartha anois) agus comharthaí digiteacha thar an Idirlíon.
Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an seoladh IP air seo.
Seirbhísí
I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá:
* An Gréasán Domhanda
* Ríomhphost
* VOIP (glór thar IP)
* FTP (an Prótacal Aistrithe Comhad)
I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá:
* Telnet
mion|cinsireacht
Úsáidí
I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá:
* Cumarsáid – Ríomhphost, seomraí comhrá, glór thar IP (VOIP), grúpaí nuachta, srl.
* Siamsaíocht – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl.
*mion|"dúphoill"Eolas – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le hinnill cuardaigh
* Ríomhthráchtáil – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl.
* Oideachas – Tá an ríomhfhoghlaim ina réimse atá ag fás go mór
Roghanna ceangal
Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá:
* Leathanbhanda thar an gcóras fóin nó thar xhábla: Líne Dhigiteach Rannpháirtí (DSL)
** Úsáidtear an córas teileafóin
** Luas ard – 1 Mbps +
** Ceangailte i gcónaí
** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna
** Móideim DSL ag teastáil
** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don mhalartán
** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand
* Satailít/Gan Sreang
** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil
** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe
** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil
* Nasc Dialaithe
** Úsáidtear an córas teileafóin
** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid
** Bíonn moill ceangail i gceist
** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna
** Móideim ag teastáil
** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe
** Samplaí: do chomhlacht fóin
* Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite (ISDN)
** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil
** ar fáil go forleathan in Éirinn
** Móideim ISDN ag teastáil
** Luas réasúnta –
*** 64 Kbps (líne shingil)
*** 128Kbps (líne dhúbailte)
** Níl bhíonn moill ceangail ann
** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid
mion|aithreacha an Gréasán Domhanda|WWW ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee sa bhliain 2004]]
Stair ghairid
* 1965 – Tosaíonn ARPA (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an ARPANET a fhorbairt
* 1969 – Déantar an céad 4 óstach a cheangal le ARPANET: Stanford Research Institute, UCLA, UC Santa Barbara agus University of Utah
* 1971 – 23 óstach ar ARPANET
* 1973 – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile
* 1974 – Deartar TCP/IP le húsáid ar ARPANET
* 1981 – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn NSF (National Science Foundation) a líonra fairsing fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET
* 1982 – An téarma "Internet" luaite don chéad uair
* 1983 – TCP/IP in úsáid go caighdeánach
* 1986 – ARPANET agus NFSNET ceangailte
* 1987 – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon
* 1989 – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon
* 1992 – An WWW scaoilte ag CERN
* 1993 – An chéad bhrabhsálaí – Mosaic
* 1994 – Bunaíodh Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir pizza a ordú ó Pizza Hut tríd!!!
* 1996 – 10 milliún óstach
* 1996 – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda
* 2000 – Pléascadh an .com
* 2007 – Tá éileamh ar cheol (m.sh. iTunes), podchraoladh (m.sh. cláir raidió), VOIP (m.sh. Skype), blagáil (m.sh. IrishBlogs.ie), cláir feasacháin (m.sh. boards.ie), srl.
Féach freisin
* An Gréasán Domhanda
* Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda
* Ríomhphost
Tagairtí
|
[Wikipedia:ga] Stáit Aontaithe Mheiriceá
Is poblacht fheidearálach de 50 stát iad Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM), ag a bhfuil trí bhrainse rialtais, mar atá: craobh na mbreithiúna, an Chomhdháil, agus an feidhmeanas. Toghtar uachtarán don bhrainse dheireannach do thréimhse cheithre bliana, agus é mar cheann stáit agus ardcheannaire na bhfórsaí míleata ag an am céanna. Tá ceanncheathrúna craobhanna an rialtais sa phríomhchathair, Washington D.C., ceantar ar leith atá suite taobh amuigh de chríoch na 50 stát. Tá príomhchathair ag gach uile stát an aontais, agus cloíonn na stáit don chóras céanna, is é sin, rialtas tríchodach, le brainse reachtach, brainse breithiúnach, agus gobharnóir ag gach aon acu mar cheannaire fheidhmeanas a stáit.
Bheirtear “the contiguous United States” ar na 48 stát comhtheagmhálacha atá teoranta ag an Aigéan Ciúin ar an taobh thiar agus an Aigéan Atlantach ar an taobh thoir díobh. Tá teorainn de 8,89 chiliméadar (5,525 mhíle) le Ceanada ó thuaidh agus teorainn le Meicsiceo de 3,145 chiliméadar (1,954 mhíle) ó dheas, chomh maith le cósta fada le taobh Mhurascaill Mheicsiceo a bheith ag na Stáit oir-dheisceartacha. Tá an stát is mó den aontas, Alasca, suite 885 chiliméadar (550 mhíle) amuigh ón phríomhchríoch, eadar iarthuaisceart Cheanada agus an fíor-oirthear den Rúis. Tá an stát is nuaidhe den aontas, Haváí, in a oileánra Polainéiseach i meán an Aigéin Chiúin. Mar sin, is mór an éagsúlacht a bhaineann leis na stáit ó thaobh na haeráide agus leagan amach na tíre.
Fógraíodh neamhspleáchas Mheiriceá ar an cheathrú lá de mhí Iúil, 1776, nuair a thionntaigh roinnt coilíneachtaí de chuid na Breataine ina n-aontas nua: Stáit Aontaithe Mheiriceá. Thoisigh na Meiriceánaigh i mbun oibre gabhála agus taiscéalaíochta de chuid mhaith mhór-roinn Mheiriceá Thuaidh, gus gur shínigh a gcríocha ó chósta na stát thoir go dtí an t-Aigéan Ciúin san iarthar. Trí chogadh agus cheannacht, baineadh amach leathnú na tíre atá, sa lá inniubh, in a tríú náisiún is mó ar domhan agus an treas daonra is mó aige, le breis agus 340 milliúin duine ann.
Troideadh cogadh cathartha fá cheist na sclábhaíochta eadar na blianta 1861-1865 inar cailleadh 700,000 fhear. Chríochnaigh an cogadh le buadh an rialtais thuaisceartaigh agus saoradh na sclábhaithe. Fá thús an 20ú chéid, bhí stádas cumhachta ollmhóire buinte amach ag Stáit Aontaithe Mheiriceá, staid a chruthaigh siad le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Bhí ról lárnach ag na Stáit sa Darna Cogadh Domhanda, fosta, cogadh a thug siad chun deiridh leis an t-aon úsáid ionnsaitheach de bhuamanna nucléacha riamh, nuair a phléascadar na hairm sin ar dhá chathair Sheapánach–Hiroshima agus Nagasaki–sa bhliain 1945. I ndiaidh na coimhlinte sin, chuaidh SAM in iomaíocht leis an Aontas Sóivéadach i gcoinbhleacht a dtugtar an Cogadh Fuar air. Má spreagadh oiread mór eagla (chomh maith le roinnt cogaí beo) ag an Chogadh Fuar, tháinig dul chun cinn ó thaobh na heolaíochta agus taistéalaíochta mar thoradh ar an iomaíocht, fosta–láinseáil an chéad fhir sa spás agus tuirlingt ar an Ghealach, san áireamh. Tháinig an Cogadh Fuar chun deiridh le titim an Aontais Shóivéadaigh sa bhliain 1991, tarlú a d’fhág Stáit Aontaithe Mheiriceá mar an t-aon ollchumhacht ar domhan.
Stair
Meiriceánaigh dhúchasacha agus coilínigh Eorpacha
Ceaptar gurbh as an Áise a tháinig sinsir bhundúchasaigh Mheiriceá go dtí an tOileán Úr. Thosaigh siad ag lonnadh ann am éigin i ndiaidh 12,000 RC. D'éirigh le roinnt phobal bundúchasach leibhéal an-ard cultúrtha a bhaint amach i gcúrsaí curadóireachta, ailtireachta agus státaireachta, cosúil le cultúr Mississippi a bhí faoi réim sna blianta 1500-800 RC, a bheag nó a mhór.
I 1492, shroich an taiscéalaí Genovach Criostóir Colambas, a bhí faoi chonradh ag Coróin na Spáinne, roinnt oileán i Muir Chairib. Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Meiriceá, cé gur shroich Lochlannaigh ann roimhe. (Tá sé cinnte go ndeachaigh na Lochlannaigh chomh fada sin ó dheas le Talamh an Éisc). Sna blianta i ndiaidh theacht Cholambais, pé ar bith scéal é, fuair formhór na ndaoine dúchasacha bás de bharr eipidéimí na ngalar Eoráiseach.
Ar 2 Aibreán 1513, tháinig an conquistador Spáinneach Juan Ponce de León i dtír ar "La Florida," mar a bhaist sé air. Ba é sin an chéad teacht Eorpach ar mhórthír na Stát Aontaithe a bhfuil tásc air sna cáipéisí. As na coilíneachtaí bunaithe sa réigiún ag an Spáinn, ní mhaireann ach St. Augustine, a bunaíodh sa bhliain 1565, sa lá atá inniu ann. Chruthaigh trádálaithe Francacha na bhfionnaigh urphoist timpeall na Lochanna Móra; sa deireadh, d’éiligh an Fhrainc an chuid is mó de Mheiriceá Thuaidh go dtí Murascaill Mheicsiceo sa deisceart. Ba iad Coilíneacht Virgina, a bunaíodh i Jamestown i 1607, agus Coilíneacht Plymouth na n-Oilithreach, a bunaíodh i 1620, ceann de céad áiteanna lonnaithe rathúla na Sasanach. Bhí a lán inimirce de thoradh chairtfhostú na Coilíneachta Bhá Mhassachusetts i 1628. Thairis sin, bhí Sasana Nua lonnaithe le timpeall 10,000 Piúratánach faoin mbliain 1634. Idir deireadh na 1610-idí agus Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá, chuir timpeall 50,000 ciontach go dtí na coilíneachtaí a bhí ag Sasana, agus níos moille an Bhreatain Mhór, i Meiriceá. Thosaigh muintir na hOllainne ag bunú áite lonnaithe feadh theorainn theas Abhann Hudson, Amsterdam Nua ar Oileán Manhattan san áireamh. Bunaíodh áit lonnaithe beag le taobh na nAbhann Delaware i 1638, dár n-ainm An tSualainn Nua, ach glacadh an áit sin ar láimh leis na hOllannaigh i 1655.
I 1674, bhí na Sasanaigh i gceannas ar na sean-choilíneachtaí Ollannacha; mar sin, athraíodh ainm chúige Nua Ísiltír go dtí Nua-Eabhrac agus New Jersey. Tháinig a lán seirbhísigh féichiúnaigh go dtí an tír – go háirithe sa deisceart. Idir 1630 agus 1680 bhí dhá thrian de na hinimircigh ina seirbhísigh féichiúnaigh. Ag críoch na haoise, bhí sclábhaithe Afracacha ag éiriú príomh-fhoinse an saothair banna. Chruthaigh na 13 coilíneacht Bhriotanacha, a n-éireodh Stáit Aontaithe Mheiriceá, le deighilt na Carolinas i 1729 agus coilíniú Georgia i 1732. Bhí rialtais áitiúla ag gach coilíneacht agus chomh maith leis sin bhí ciall an fhéinrialtais acu le tacaíocht do phoblachtachas. Bhí trádáil na sclábhaithe Afracach dleathach sna 13 coilíneacht, leis. Le hardrátaí beireatais, rátaí báis ísle agus inimirce seasta, mhéadaigh daonra na gcoilíneachtaí faoi dhó gach 25 bliain. Faoin mbliain 1770, bhí 3 mhilliún duine ina gcónaí sna coilíneachtaí – timpeall leath dhaonra na Breataine. Cé go ngearrfaí cánacha orthu, ní raibh aon ionadaithe féin acu sa Pharlaimint i Londain—"diabhal cánacha gan ionadaíocht", mar a dúirt na ceannairceoirí féin.
Neamhspleáchas agus fairsingiú Mheiriceá
:Príomhalt: Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
clé|mion|17 Meán Fómhair [[1787]]
Bhí a lán teannais idir muintir na gcoilíneachtaí agus na Sasanaigh i rith na tréimhse réabhlóidí (1760-1770). Mar sin, tháinig Comhdháil Mhór-Roinn i bhPhiladelphia ar 14ú Iúil, 1775 agus chruthaigh siad an tArm Ilchríochach as na mílístí áitiúla, agus cuireadh na fórsaí faoi cheannas George Washington. Ghlac an Chomhdháil leis an bhFógra Neamhspleáchais ar 4ú Iúil, 1776. Dar leis an bhFógra, “cruthaítear gach fear go cothrom” agus tá “cearta doshéanta áirithe” acu. Bhí an Fógra dréachtaithe le Thomas Jefferson agus thug sé “stáit” ceannnasachta ar na coilíneachtaí.
I 1777, glacadh Airteagail na Cónaidhme a aontaigh na stáit faoi rialtas feidearálach lag. Mhair sé sin go dtí 1788.
D’éalaigh idir 70,000-80,000 daoine a bhí dílis don Choróin Bhriotanach. Chuaidh a lán acu go Nova Scotia agus na críocha Briotanacha nua i gCeanada. Maidir leis na Meiriceánaigh dhúchasacha, throid siad ar dhá thaobh an chogaidh.
mion|17 Meán Fómhair [[1787ː Bunreacht na Stát Aontaithe]]
Ag deireadh a bhfeachtas cogaidh lán stuaime agus dánachta, bhí an bua ag na Meiriceánaigh, agus sa bhliain 1783, ghlac An Bhreatan Mhór le neamhspleáchas na 13 coilíneacht.
Ceithre bliana níos moille, sa bhliain 1787, eagraíodh coinbhinsiún bunreachtúil le sprioc rialtas náisiúnta láidir a chruthú.
I Mí Meithimh 1788, bhí Bunreacht na Stát Aontaithe daingnithe ag naoi stát. Bhí sé sin a ndóthain chun rialtas nua a chruthú. Mar sin, chuaigh an chéad Seanad, céad Teach na n-Ionadaithe, agus an chéad Uachtarán, George Washington, i mbun dualgas sa bhliain 1789.
Dearbhaíodh Nua-Eabhrac mar phríomhchathair fheidearálach ar feadh bliain amháin. Ina dhiaidh sin, bhog an rialtas go dtí Philadelphia.
I 1791, daingníodh Bille na gCeart, is é sin, deich leasú a cuireadh leis an mBunreacht. Thug na leasuithe sin roinnt chosaint dlíghe do na daoine. Mar shampla, ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine. Bhí clásal sa Bhunreacht ag cosaint na sclábhaíochta suas go dtí 1808. Bhí an dearcadh ar an sclábhaíocht ag athrú, áfach. Mar sin, dhíothaigh na Stáit Thuaidh an sclábhaíocht idir 1780 agus 1804. Ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na “hinstitiúide aisteach” seo. Sa bhliain1800, bhog an rialtas feidearálach go dtí an chathair nua, Washington, D.C.
thumb|Forógra na Saoirse le John Trumbull (1817–18)
I rith na naoú haoise déag, thosaigh na Meiriceánaigh ag bogadh siar, agus mar sin bhí a lán cogadh idir iad féin agus na Meiriceánaigh dúchasacha. I 1803, cheannaigh an tUachtarán Thomas Jefferson a lán críocha ó na Francaigh (“An Ceannach Louisiana”), agus de réir sin, dúbláileadh méid an náisiúin. Chomh maith leis sin, tharscaoil An Spáinn talamh timpeall Florida mar gheall ar ionsaithe ó na fórsaí Meiriceánacha sa cheantar. Sa bhliain1845, glacadh an Phoblacht na Texas isteach sna Stáit Aontaithe Mheiriceá. I ndiaidh shíniú Chonradh an Oregan leis na Sasanaigh, fuair na Meiriceánaigh smacht ar Iarthuaisceart Mheiriceá fosta. Bhuaigh na Stáit Aontaithe an Cogadh Meicsiceo-Meiriceá freisin, agus fuair siad California agus a lán talaimh in Iardheisceart na tíre. Idir 1848-49, cheap a lán daoine go raibh ór i gCalifornia agus bhí níos mó inimirce siar. De dheasca sin, tógadh iarnróid nua. Ach bhí dochar ag baint leis sin mar maraíodh suas go 40 milliúin bison Meiriceánacha dona gcraiceann, bhfeoil agus chun spás a chruthú do na hiarnróid. Bhí sé sin go huafásach do chultúr na nIndiach ar na plánaí mar ba phríomh-seift iad na bison dóibh.
Cogadh Carthartha agus Réabhlóid Tionsclaíochta
:Príomhalt: Cogadh Cathartha SAM
Bhí a lán teannais idir na saorstáit agus na stáit sclábhaíochta. Chomh maith leis sin bhí easaontais faoin gcaidreamh idir an rialtas stáit agus an rialtas feidearálach. I 1860, toghadh Abraham Lincoln, iarrthóir don Pháirtí Poblachtach a bhí i gcoinne sclábhaíochta. Sar a ndeachaigh sé i mbun dualgas, d’fhógair seacht stát sclábhaíochta a neamhspleáchas ó na Stáit Aontaithe agus chruthaigh siad Stáit Cónaidhme Mheiriceá. Dhearbhaigh an rialtas feidearálach gur scaradh mídhleathach a bhí ann. Nuair a ionsaíodh Dún Sumter, thosaigh Cogadh Carthartha Mheiriceá agus chuaigh ceithre stát eile i gcomhar leis an gCónaidhm. Saoradh na sclábhaithe cónaidhme agus a bhog fórsaí an Aontais tríd an Deisceart. Tar éis bua an Aontais i 1865, cuireadh trí leasú le Bunreacht na Stát Aontaithe a shaor beagnach ceithre milliúin Meiriceánaigh Afracacha a bhí ina sclábhaithe. Anois, ba shaoránaigh iad na Meiriceánaigh Afracacha agus bhí cead acu vótáil. Mar gheall ar an chogaidh, bhí níos mó cumhachta ag an rialtas feidearálach.
Ceann de na gníomhartha deireanach den Chogadh Carthartha ná feallmharú an Uachtaráin Lincoln. De thoradh sin, d’éirigh polasaithe na hAtógála, sin polasaithe an Pháirtí Phoblachtaigh níos radacaí. Chríochnaigh Ré na hAtógála leis an gComhréiteach i 1877. Réitigh an Comhréiteach sin an díospóid maidir le toghchán an uachtaráin i 1876. Ach chaill mórán Meiriceánach Afracacha a gceart vótála, áfach, de bharr dlí Jim Crow. I dtuaisceart na tíre tharla a lán inimirce agus de dheasca sin, thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch. Mhair an plódú inimirce sin go dtí 1929. Sholáthair an lucht oibre sin saothar do ghnóthlachtaí Meirceánacha agus d’athraigh sé an cultúr Meiriceánach. Ceannaíodh Alasca ón Rúis sa bhliain 1876 agus ansin bhí fairsingiú na tíre trasna na mór-roinne críochnaithe. Sa bhliain 1893, bhris grúpa Meiriceánaigh an mhonarcacht dhúchasach in Haváí agus sa bhliain 1898 rinneadh nasc-ghabháil ar an oileánra.
An Chéad Chogadh Domhanda, an Spealadh Mór, agus an Dara Cogadh Domhanda
:Príomhailt: An Chéad Chogadh Domhanda, An Spealadh Mór, An Dara Cogadh Domhanda
Ag tús an Chéad Chogaidh Domhanda i 1914, bhí na Stáit Aontaithe neodrach. Rinne na Meiriceánaigh comhbhrón leis na Sasanaigh agus leis na Francaigh, ach bhí a lán saoránaigh, go háirithe Éireannaigh agus Gearmánaigh i gcoinne idirghabhála. Ach i 1917, ghlac na Stáit Aontaithe páirt sa chogadh leis na comhghuaillithe. Níor theastaigh ó na Stáit Aontaithe a bheith gafa i gcúrsaí Eorpacha, agus mar sin, níor daingníodh an Seanad an Conradh Versailles. Chruthaigh an Conradh sin Conradh na Náisiún.
I 1920, bhí bua ag gluaiseacht na mban mar chuir leasú leis an mbunreacht a dheonaigh vótáil chomhchoiteann dhíreach do mhná. As siocair a gcuid seirbhíse sa chogadh, fuair Meiriceánaigh dhúchasacha saoránacht Mheiriceánach de réir Acht Saoránachta na n-Indiach, 1924.
thumb|220px|Grianghraf cáiliúil ó thréimhse an Spealta Mhóir: Migrant Mother le Dorothea Lange ([[1936)]]
I rith an chuid is m
ó de na 1920idí, bhain na Stáit Aontaithe sult as rathúnas míchothrom mar d’ísligh brabúis feirme agus d’fhás brabúis tionsclaíochta. Ba iad ardú i bhfiach agus stocmhargadh boilscitheach príomhchúiseanna na tuairte i 1929. Ba é an tuairt sin a chur tús leis an Spealadh Mór. Toghadh ina hUachtarán Franklin D. Roosevelt i 1932 agus chruthaigh sé an Beart Nua. Iomad polasaí a bhí ann a mhéadaigh idirghabháil an rialtais san eacnamaíocht. Bhí a lán feirmeacha ar míbhail sna 1930idí de réir an Babhla Deannaigh. De dheasca sin, tharla a lán inimirce nua thiar. Ní bhfuair an tír biseach ón spealadh go dtí go ndeachaigh siad isteach sa Dara Cogadh Domhanda. Cé go raibh na Stáit Aontaithe neodrach go héifeachtach i rith céime luath an chogaidh, thosaigh siad ag soláthar ábhair chogaidh do na comhghuaillithe i Mí Mhárta 1941 de réir an chláir Iasacht-Léas.
Ar an 7 Nollaig 1941,tharraing ionsaí na Seapánach ar Pearl Harbour na Meiriceánaigh isteach i gcogadh an Aigéin Chiúin. Ba é an dara Cogadh Domhanda an cogadh ba chostasaí ar fud stair Mheiriceá; ach fós mhéadaigh eacnamaíocht na Stáit Aontaithe mar cruthaíodh a lán infheistíochtaí agus post. Tionóladh comhdháil chomhghuaillithe i mBretton Woods agus i Yalta agus tugadh mionchuntas ar córais idirnáisiúnta nua a chuir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár cúrsaí domhain. I ndiaidh bua san Eoraip, tionóladh comhdháil idirnáisiúnta i San Francisco a sholáthair Cairt na Náisiún Aontaithe. Ba í Meiriceá an chéad tír ar domhain chun airm núicléacha a fhorbairt agus d’úsáid siad na hairm sin ar dhá chathair sa tSeapáin, Hiroshima agus Nagasaki, i Mí Lúnasa. Ghéill an tSeapáin ar an dóú de Mheán Fómhair agus chuir sé sin críoch leis an gcogadh.
Cogadh Fuar agus Cearta Sibhialta
:Príomhalt: An Cogadh Fuar
Is é atá i gceist leis an gCogadh Fuar ná coimhlint idé-eolaíoch, gheilleagrach agus pholaitiúil a bhí ar siúl san 20ú haois idir Stáit Aontaithe Mheiriceá is an caipitleachas ar aon taobh amháin, agus an tAontas Sóivéadach is an cumannachas ar an taobh eile. Bhí an dá thír sin, nó "mórchumhachtaí" mar a ghlaodh orthu, gafa i gcúrsaí míleata na hEorpa trí mheán ECAT agus Chomhaontú Vársá. Thacaigh an dá mhórchumhacht sin deachtóireachtaí agus ghabh siad le cogaidh ionadaí. Throid trúpaí na Stát Aontaithe i gcoinne fórsaí cumannacha na Síne i gcogadh na Cóiré i rith 1950-53. Ghabh an House Un-American Activities Committee (sin é "An Coimisiún um Ghníomhaíochtaí Fhrith-Mheiriceánacha") sraith imscrúduithe ar dhaoine faoi amhras a bheith ina gcumannaigh. D’éirigh Joseph McCarthy ina cheannaire ar an maoithneachas frith-Chumannaí sin.
Lainseáil an tAontas Sóivéadach an chéad spásárthach le duine ar bord sa bhliain 1961 agus mar sin rinne na Stáit Aontaithe iarracht oilteacht i matamaitice agus eolaíocht a ardú. Theastaigh ón Uachtarán John F. Kennedy duine a chur ar an nGealach roimh aon tír eile agus mar sin, i 1969 bhí Neil Armstrong agus Edwin Aldrin ar an chéad bheirt a bhain an Ghealach amach. Bhí ar Kennedy déileáil leis an éigeandáil núicléach le fórsaí Sóivéadacha chomh maith. Idir an dá linn d’fhás eacnamaíocht Mheiriceá. Ach ag an am céanna, bhí a lán Meiriceánaigh Afracacha suntasacha, mar Martin Luther King, i gceannas ar Ghluaisteacht na gCearta Sibhialta. Chuaigh an ghluaisteacht sin i ngleic le idirdhealú na ndaoine. Sa deireadh, d’éirigh leis an ngluaisteacht na dlíthe Jim Crow a dhíothú. I ndiaidh feallmharú Kennedy i 1963, glacadh Acht na gCearta Sibhialta, 1964 ag Uachtarán Lyndon B. Johnson. Leathnaigh a chomharba, Richard Nixon, na cogaidh in Oirdheisceart na hÁise. Cuireadh dlús le próiseas na síochána ach lean Cogadh Vítneam ar aghaidh go dtí 1975.
De thoradh scannail Watergate, cuireadh roinnt chúiseamh i leith Nixon, lena n-áirítear bacadh ceartais agus mí-úsáid cumhachta. Mar sin, thiocfadh dó gur cuireadh táinseamh air agus chun é sin a sheachaint, ba é Nixon an chéad Uachtarán Meiriceánach riamh a éirigh as oifig; chuaigh Leasuachtarán Gerald Ford i mbun dualgas. I rith uachtaránacht Jimmy Carter ag deireadh na 1970idí, chuaigh eacnamaíocht Mheiriceá in olcas. Nuair a tóghadh Ronald Reagan i 1980, bhog polaitíocht Mheiriceá go dtí an taobh deas. Bhí sé sin brathmhar in eacnamaíocht na tíre mar athraíodh tosaíochtaí maidir le cánachas agus caitheamh. I rith na 1980idí laghdaigh cumhacht an Aontais Shóivéadaigh. Ag tús na 1990idí, bhain an chuid is mó de na Poblachtaí Sóisialacha a neamhspleáchas amach agus mar sin tháinig an Cogadh Fuar chun crích.
An Nua-Aois
Ghabh na Stáit Aontaithe agus a gcomhghuaillithe le ról ceannaireachta sna Náisiúin Aontaithe. Cheadaigh George H. W. Bush Cogadh na Murascaille agus Cogaidh na hIúgslaive agus bhí sé soiléir gur mórchumhacht deireadh ar domhain ab ea na Stáit Aontaithe. Mothaíodh an leathnú eacnamaíochta ba mhó i rith stair nua-aois Mheiriceá idir Márta 1991 go Márta 2001. Bhí na huachtaráin George H.W. Bush, Bill Clinton agus George W. Bush in oifig sa tréimhse sin. I 1998, tháinsíodh Clinton ar chúisimh a bhain le cúis dlí sibhialta agus scannal gnéasach, ach shaor an Seanad é agus d’fhan sé in oifig.
I rith na 1990idí, bhí méadú i sceimhlitheoireacht Ioslamach i gcoinne Meiriceánach – go háirithe ó ghrúpaí mar al-Qaeda. Bhí ionsaí ar an Ionad Trádála Domhanda sa bhliain 1993, ionsaí ar fórsaí Meiriceánacha sa tSomáil, an bhuamáil ar na Túir Khobar i 1996, na buamáilí ar ambasáid Mheiriceá sa Tansáin agus sa Chéinia, na ceilgí chun ionsaí a dhéanamh i 2000, agus an bhuamáil i 2000 ar an USS Cole i bPoblacht Éimin i Mí Deireadh Fómhair. Fadhb mhór a bhí ag baint le réim Saddam Hussein san Iaráic – go háirithe do chomharsanna na hIaráice agus do na Náisiúin Aontaithe. De thoradh sin, chuir an NA roinnt smachtbhannaí ar an Iaráic agus bhí na Sasanaigh agus na Meiriceánaigh ar patrol i limistéireachtaí "no-fly" na hIaráice agus tharla Feachtas "Desert Fox". Glacadh Acht Shaoradh na hIaráice, 1998, a bhí ag lorg réim Saddam Hussein a bhriseadh agus córas daonlathach a chur ina ionad.
Ba é toghchán na huachtaráin i 2000 ceann de na toghcháin ba chonspóidí riamh i Meiriceá ach, sa deireadh, toghadh George W. Bush. Ar 11ú Meán Fómhair 2001, bhuail sciemhlitheoirí al-Qaeda dá thúr an Ionaid Thrádála Dhomhanda i gcathair Nua-Eabhrac agus An Peinteagán in aice Washington, D.C.. Maraíodh timpeall 3000 daoine. Tar éis na hionsaithe, d'fhógair George W. Bush cogadh ar sceimhlitheoireacht agus bhí tacaíocht an Chomhphobail Idirnáisiúnta á lorg aige. Ag deireadh 2001, thosaigh Feachtas "Enduring Freedom" agus an aidhm a bhí ag an bhFeachtas ná an rialtas Taliban agus campaí traenála al-Qaeda a bhriseadh ón Afganastáin. Sa lá atá inniu ann tá fórsaí Taliban fós ag troid i gcoinne fórsaí ECAT sa tír úd.
I 2002, thosaigh Bush ag úsáid teanga ó Acht Saoradh na hIaráice, 1998 agus an Riarachán Clinton chun athrú réime san Iaráic a éileamh. Bhí a lán tacaíochta ag Bush sna Stáit Aontaithe agus chruthaigh sé Coalition of the Willing (sé sin "Comhcheangal Fonnmhar"). Ba é a bhí i gceist leis an gComhcheangal ná na tíre a bhí ag tabhairt tacaíochta do na Stáit Aontaithe maidir leis an gcogadh san Iaráic, idir na tíre a thug tacaíocht mhíleata agus na tíre a thug tacaíocht fhocal. I Mí Márta 2003, d’ordaigh Bush Feachtas Iraqi Freedom agus briseadh Saddam Hussein ón oifig. Cé go raibh brú ar na Stáit Aontaithe an Iaráic a fhágadh tá na Stáit Aontaithe agus a comhcheangal fós san Iaráic. Tá an comhcheangal ag traenáil armtha nua Iaráice sa lá atá inniu ann agus ag cabhrú forbartha eacnamaíochta agus bonneagair na tíre.
Sa bhliain 2008, i dtoghchán ina raibh John McCain ina hiarrthóir don Pháirtí Poblachtach agus Barack Obama ina hiarrthóir don Pháirtí Daonlathach, bhuaigh Obama. Is é Barack Obama an chéad Meiriceánach Afracach a bheith ina cheannaire don tír.
mion|260px|Bolcán suanach in iarthuaisceart na tíre
Tíreolaíocht
Is é achar talún na Stáit Aontaithe teorantach 7.7 milliún ciliméadar cearnach, is iad an tríú tír is mó sa domhain. Tá radharcra na tíre an-éagsúil, idir choillte agus chnoic san oirthear, phortaigh mhangróibh i bhFlorida, agus mhachairí móra i lár na tíre. Is í Nua-Eabhrac an chathair is mó.
Tá an tír ag críochantacht le Ceanada thuaidh agus le Meicsiceo theas.
Rialtas
Is iad na Stáit Aontaithe an chónaidhm mharthanach is sine ar domhain. Poblacht bhunreachtúil atá ann agus cosnaítear cearta neamhfhorleathana leis an ndlí. Is é an cóiriú rialtais ná daonlathach ionadaíoch, ach ní féidir le saoránaigh atá ina gcónaí sna críocha vóta a chaitheamh do hoifigigh feidearálacha. Tá an rialtas rialaithe le córas fíorú agus fuílleach atá sainmhíniú le Bunreacht na Stát Aontaithe. Is é an Bunreacht sár-dhoiciméad dlíthiúil na tíre agus feidhmíonn sé mar chonradh sóisialta do dhaoine na Stát Aontaithe. I gcóras feidearálach Mheiriceá, go hiondúil, tá saoránaigh ceangailte le 3 leibhéal rialtais: an rialtas feidearálach, rialtas an stáit, agus an rialtas áitiúil. De ghnáth tá dualgais an rialtais áitiúil roinnte idir rialtais chontae agus bhardasacha. I mbeagnach gach cás, toghtar oifigigh feidhmiúcháin agus oifigigh reachtacha trí vóta tromlach de cheantar. Níl aon ionadaíocht chionmhar ag an leibhéal feidearálach agus tá sé annamh ag leibhéil íochtaracha. Den chuid is mó, tá breithimh stáit agus feidearálacha ainmniú ag an mbrainse feidhmeannach agus ceadaithe ag an reachtas.
Tá trí bhrainse sa rialtas feidearálach, agus iad sách neamhspleách ar a chéile. Mar sin, coinníonn siad srianta le chéile, agus aon chraobh amháin obair an dá cheann eile a lochtú is a cheartú.
thumb|260px|An Teach Bán, Washington, D.C.
* An Chumhacht Reachtach: An Chomhdháil agus í roinnte ina dá teach, mar atá teach, an Seanad agus Teach na nIonadaithe. Reachtaíonn siad dlíthe feidearálacha na Stát Aontaithe, agus tá sé de chumhacht acu cogadh a fhógairt, conradh a dhaingniú agus Uachtarán a tháinseamh.
* An Chumhacht Fheidhmitheach: an tUachtarán. Is é an tUachtarán a cheapann na hAirí Rialtais, le formhuiniú na Comhdhála. Tá an tUachtarán ina cheannfort ar an armtha chomh maith. Tá ceart ag an Uachtarán chun bille reachtacha a chrosadh sar a éiríonn siad an dlí.
* An Chumhacht Bhreithiúnach: An Chúirt Uachtarach agus na cúirte ar leibhéil is ísle ná í. Tá na breithimh ceaptha ag an Uachtarán le formhuiniú an Seanaid. D’fhéadfadh na cúirteanna dlíthe a léiriú agus dlíthe a iompú má mheastar gur dlíthe míbhunreachtúla atá ann.
Tá 435 feisire i dTeach na nIondaithe. Déanann na feisirí sin iondaíocht ar son ceantair chomhdhála ar feadh thréimhse dhá bliana. Roinntear suíocháin an tí idir na caoga stáit de réir daonra gach deich mbliana. Dar leis an ndaonáireamh i 2000, tá ionadaí amháin ag seacht stát. Tá 53 ionadaí ag California, an stát is líonmhaire daonra. Tá beirt seanadóir ag gach stát. Toghtar na seanadóirí ar feadh thréimhse sé bliana. Toghtar trian de na seanadóirí gach dhá bhliain. Bíonn an tUachtarán i seilbh oifige go ceann ceithre bliana agus ní féidir le héinne a bheith ina nUachtarán ach faoi dhó. Ní thoghtar an tUachtarán le vóta lomdíreach, ach le córas indíreach, sin é toghcholáiste. Roinntear na vótaí maidir le stát. Tá 9 comhalta sa Chúirt Uachtarach agus bíonn siad i seilbh oifige go ceann a saol. Is é Príomh-Bhreitheamh na Stát Aontaithe ceannaire na Cúirte Uachtaraigh.
Tá dlí agus nós imeachta an rialtais feidearálaigh agus an rialtais stáit faoi réir athbhreithnithe ag na cúirteanna. Iompaítear aon dlí a rialaítear in aghaidh an dlí ag an mbrainse breithiúnach. Cruthaíonn buntéacs an Bhunreacht freagrachtaí agus struchtúr an rialtais feidearálaigh. Tugann an Bunreacht mionchuntas ar an gcaidreamh idir an rialtas feidearálach agus na stáit aonair, agus cúrsaí bunúsacha mar shampla údarás eacnamaíochta agus míleata. Cosnaíonn Airteagal a hAon an “eascaire mhór”, sin é habeas corpus, agus ráthaíonn Airteagal a Trí an ceart chun triail ghiúiré a fháil i gceann gach cás coiriúil. Is gá le trí ceathrú na stát leasuithe don Bhunreacht a cheadú. Tá 27 leasú sa Bhunreacht; is é Bille na gCeart ná an chéad deich leasú. Déanann Bille na gCeart agus an Ceithre Leasú Deag bonn na gceart sna Stáit Aontaithe.
Ballstáit
Déimeagrafaic
Dar leis an ndaonáireamh a rinne Biúró an Daonáirimh i 2008, tá an daonra measta timpeall 304.516.00. Bhí timpeall 11,2 milliún inimirceach mídhleathach ar áireamh sa mheastachán sin. Bhí an ráta fháis 0,89% i gcomparáid le 0,16% - an ráta fhás san Aontas Eorpach. Tá an ráta breithe (14,16 as gach 1.000) 30% faoi mheán an domhain, ach tá sé níos airde ná aon tír Eorpach ach an Albáin agus Éire amháin. I 2006, deonaítear cónaí dlíthiúil ar 1,27 milliún inimirceach mídhleathach. Ar feadh fiche bliana, is é Meicsiceo an tír a thagann an chuid is mó de na hinimircigh go dtí na Stáit Aontaithe; gach bliain ó 1998 is iad an tSín, an India agus na hOileáin Fhilipíneacha na hardthíortha a sheolann inimircigh. Is é an Meiriceá an tír thionsclaithe aonair ina bhfuil méadú mór daonra réamhaithriseadh.
Tá daonra éagsúil ag na Stáit Aontaithe – tá níos mó ná milliún ball i 31 grúpa sinsear. Is iad na daoine geala an grúpa ciníoch is mó sa tír; is iad na Meiriceánaigh Gearmánacha, na Meiriceánaigh Éireannacha, agus na Meiriceánaigh Sasanacha na 3 grúpa sinsear is mó. Is iad na Meiriceánaigh Afracacha an mionlach ciníoch is mó agus an an tríú grúpa sinsear is mó sa tír. Is iad na Meiriceánaigh Áiseacha an dara mionlach ciníoch is mó sa tír agus na Sínigh agus na Filipínigh an dá grúpa sinsear is mó sa mhionlach sin. I 2006, bhí timpeall 4,5 milliún daoine le sinsir Mheiriceánaigh dhúchasacha nó sinsir Alascacha (agus 2,9 milliún daoine den sinsear sin amháin) agus níos mó ná milliún daoine le sinsir ó Haváí nó Oileán Chiúin (0,5 milliún daoine den sinsear sin amháin). Treocht mhór atá sna Stáit Aontaithe sa lá atá inniu ann ná fás an daonra Mheiriceánaigh Laidineacha. Tá amuigh is istigh ar 44 milliún Meiriceánaigh de shliocht Spáinneach, agus tá timpeall 64% le sinsear Mheicsiceacha. Idir 2000 agus 2006, d’fhás daonra Spáinneach na tíre le 25,5% ach níor fhás an daonra Easpáinneach ach 3,5%. Tháinig an chuid is mó den fhás sin ó hinimirce. I 2004, rugadh 12% den dhaonra Mheiriceánach i dtíortha iasachta, agus níos mó ná leath an uimhire sin ón Meiriceá Laidineach.
Cónaíonn timpeall le 83% den dhaonra i gceann de na 363 limistéar cathrach. I 2006, bhí daonra thar 100.000 daoine i 254 áit chorpraithe sna Stáit Aontaithe, agus bhí níos mó ná milliún cónaitheoir i 9 gcathair agus thar 2 mhilliún cónaitheoir i 4 cathair (Nua-Eabhrac, Los Angeles, Chicago, agus Houston). Tá caoga limistéar cathrach sna Stáit Aontaithe le daonra thar milliún daoine.
Teanga
Is é an Béarla an teanga náisiúnta de facto. Cé nach bhfuil aon teanga oifigiúil ag an leibhéal feidearálach, cuireann roinnt dlíthe, mar na riachtanais do headóirsiú, caighdeán ar Bhéarla. Sa bhliain 2003, labhair timpeall 215 milliún duine, is é sin 82% den daonra thar 5 bliana d’aois, Béarla amháin sa bhaile. Labhair níos mó ná 10% den daonra Spáinnis sa bhaile. Mar sin, is í Spáinnis an dara teanga sa tír agus is í an teanga iasachta is mó a mhúintear freisin. Molann roinnt Meiriceánach stádas oifigiúil a chur ar an mBéarla, mar a bhfuil sé i 28 stát ar a laghad. Is teangacha oifigiúla iad Haváís agus Béarla in Haváí de réir dlíthe an stáit. Cé nach bhfuil teanga oifigiúil ag Nua-Mheicsiceo nó Louisiana, tá dlíthe ann chun úsáid Bhéarla agus Spáinnise a chur ar fáil do dhaoine i Nua-Mheicsiceo agus úsáid Bhéarla agus Fhraincise a chur ar fáil do dhaoine in Louisiana. I stáit eile, mar shampla California, ní mór doiciméid rialtais áirithe a fhoilsiú as Spáinnis chomh maith. Deonaíonn roinnt críoch aitheantas dá dteangacha dúchasacha in éineacht le Béarla: glactar le Samóis mar theanga oifigiúil eile i Samó Mheiriceá agus Chamorro mar theanga oifigiúil eile in Guam agus sna hOileáin Mariana Thuaidh. Is í Spáinnis an teanga oifigiúil i bPuerto Rico.
Creideamh
Go hoifigiúil, tír shaolta is ea na Stáit Aontaithe; ráthaíonn Bunreacht na Stát Aontaithe saoirse creidimh. Ní iniúchann an rialtas creideamh na Meiriceánach. Dar le suirbhé príobháideach a stiúradh i 2001, mhaígh 76,5% de Meiriceánaigh gur Chríostaí iad, síos ó 86,4% i 1990. Chleacht 52% de Mheiriceánaigh fásta ceann de na sainchreidimh Protastúnacha, agus bhí 24,5% de dhaoine ag cleachtadh Caitlicigh Rómhánaigh. An tuairisciú iomlán de Neamh-Chríostaí i 2001 ná 3,7%, suas ó 3,3% i 1990. Is iad na príomhchreidimh Neamh-Chríostaí ná Giúdachas (1,4%), Ioslam (0,5%), Búdachas (0,5%), Hiondúchas (0,4%) agus Uilíochas Aonadúil (0,3%). Idir 1990 agus 2001, dhúbháil an méid Moslamach agus Búdasach. Mhínigh 8,2% de dhaoine iad féin mar aindiachaí i 1990 agus d’ardaigh é sin go dtí 14,1% i 2001. Ach tá an méid sin fós níos lú ná i dtíortha iarthionsclaíocha eile mar shampla sa Bhreatan (44% i 2005) agus an tSualainn (69% i 2001, 85% i 2005).
Oideachas
Tá an t-oideachas poiblí Meiriceánach faoi stiúradh rialtais na stát agus pobail áitiúla, agus rialaíonn Roinn Oideachais na Stát Aontaithe an córas agus an Roinn ag baint úsáid as srianta ar dheontais feidearálacha. I ngach stát nach mór, tá ar pháistí freastal ar scoil ó 6 nó 7 mbliana d’aois (de ghnáth sin é Kindergarten nó Rang a hAon) go dtí 18 mbliana d’aois (go hiondúil ó Rang a Dó-Dhéag go dtí deireadh na meánscoile). Ceadaíonn roinnt stát daltaí an scoil a fhágáil agus iad 16 nó 17 mbliana d’aois. Cláraítear timpeall 12% de pháistí i scoileanna príobháideacha neamhsheicteacha nó i scoileanna paróisteacha. Faigheann thar 2% de pháistí oideachas sa bhaile. Tá a lán institiúidí oideachais ardleibhéil sna Stáit Aontaithe idir cinn phríobháideacha agus phoiblí, agus tá cuid díobh thar a bheith iomaíoch. Chomh maith leis sin tá coláistí pobail le cáilíochtaí difriúla agus le polasaí oscailte maidir leis an gcead isteach. As Meiriceánaigh 25 bliain d’aois agus níos sine, bhain 84,6% díobh céim amach ó mheánscoil, d’fhreastail 52,6% ar choláiste éigean, fuair 27,2% díobh céim baitsiléara. Tá an bunráta litearthachta amuigh agus istigh ar 99%. Cuireann na Náisiúin Aontaithe innéacs oideachais de 0,97 ar na Stáit Aontaithe agus mar sin, tá sé ar dhá thír san 12ú áit is fearr ar domhan maidir le hoideachas.
Sláinte
Tá an t-ionchas saoil i Meiriceá (77.8 bliain) níos ísle ná an uimhir iomlán in Iarthar na hEorpa; tá an uimhir trí nó ceithre bliana níos ísle ná san Iorua, san Eilvéis agus i gCeanada. D’ísligh céimíocht na tíre maidir leis an ionchas saoil thar fiche bliain, ón 11ú áit go dtí an 42ra háit sa domhan. Tá an ráta mortlaíochta (6.37 as gach 1,000 daoine) sa 42ra háit as 221 tír, ar chúl gach tíre in Iarthar na hEorpa. Tá na rátaí marthanais maidir le hailse sna Stáit Aontaithe ar na rátaí is airde ar domhan. Tá timpeall is an tríú cuid de dhaonra aosach Mheiriceá murtallach agus tríú cuid breise róthrom; is é sin an ráta is airde sa domhan tionsclaithe agus dhúbháil an ráta sa deireadh 25 bliain. Measann gairmí sláinte gur eipidéim is ea diaibéiteas chineál 2 a bhaineann leis an otracht. Tá an ráta toirchis i measc déagóirí sna Stáit Aontaithe (79,8 as gach 1000) cheithre oiread níos mó ná san Fhrainc agus a chúig oiread níos mó ná sa Ghearmáin. Is féidir ginmhilleadh dlíthiúil a fháil sna Stáit Aontaithe ach is conspóid mhór pholaitiúil í. Cuireann a lán stát cosc ar chistiúchán poiblí don ghinmhilleadh. Tá roinnt dlíthe ann sna stáit chomh maith a chuireann cosc ar ghinmhilleadh san iarthéarma, ní foláir an ginmhilleadh a chur in iúl do thuismitheoirí maidir le déagóirí, agus uaireanta tá tréimhse feithimh ann sar is féidir an ginmhilleadh a fháil. Cé go bhfuil an ráta ginmhilltí ag laghdú, tá coibhneas ginmhilltí Mheiriceá (241 as gach 1000 breith beo agus 15 as gach 1000 bean idir 15-44) níos airde ná formhór na tíre in Iarthar na hEorpa.
Caitear níos mó ar an gcóras sláinte sna Stát Aontaithe ná mar in aon náisiún eile má tomhaistear é i gcaitheamh an duine agus i gcéatadán an OTN. Níl córas sláinte na Stát Aontaithe uilíoch murab ionann agus tíortha forbartha eile. Baineann an córas níos mó feidhm as cistiúcháin phríobháideacha. Sa bhliain 2004, d’íoc árachas príobháideach as 36% den chaiteachas sláinte pearsanta, íocaíochtaí-as-póca príobháideacha ar 15% agus rialtais feidearálacha, stáit agus áitiúla ar 44%. Sa bhliain 2000 chuir an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte córas sláinte na Stát Aontaithe sa chéad áit ar domhan maidir le freagrachas, ach sa 37ú áit maidir le feidhmiú ginearálta. Is ceannaire iad na Stáit Aontaithe i nuála sláinte. I 2004, chaith earnáil neamhthionsclaíoch na Stát Aontaithe a trí oiread an duine ná an Eoraip ar thaighde bithleighis. Is iad billí leighis príomhchúis féimheachta pearsanta sna Stáit Aontaithe. I 2005, ní raibh árachas ag 46,6 milliún de Mheiriceánaigh, sin é 15,% den dhaonra. Is í príomhchúis an meathlú sin ná an laghdú in árachas sláinte atá urraithe ag fostóirí, a thit ó 62,6% i 2001 go 59,5% i 2005. Bhí amuigh agus istigh an tríú cuid de na daoine gan árachas ina gcónaí i líon tí le hioncaim bliantúla níos mó ná $50,000 agus leath na ndaoine sin le hioncam thar $75,000. Bhí tríú cuid eile de dhaoine i dteideal árachais sláinte poiblí ach ní raibh siad cláraithe. I 2006, d’éirigh Massachusetts an chéad stát chun árachas sláinte a shainordú; sa bhliain 2010 cuireadh tús le hiarracht le córas sláinte uilíoch a chur ar bun (Affordable Care Act, nó Obamacare, go comónta). Níor baineadh an cuspóir sin amach go hiomlán agus tá iarracht leanúnach ar siúl ag an pháirtí atá i seilbh an Tí Bháin agus an tSeanaid chun an córas nua seo a chur ar cheal.
Cúrsaí teaghlaigh
Tá 58% de mhuintir na tíre os cionn 18 bliana d'aois pósta. Níor phós 25% den daonra riamh.
I ndiaidh do roinnt stát póstaí comhghnéis a aithin, chuaigh an cás dlí Obergefell v. Hodges go dtí Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe agus thug an chúirt cead dó ar leibhéal náisiúnta (2015). Níl an polaigíneas dlíthiúil cé go mbíonn corr-iarracht ar siúl chun é a chleachtadh, go mór mhór in áiteanna in iarthar na tíre nó i measc imirceach.
Tá an t-uchtú comónta agus sách éasca a chur i bhfeidhm de réir an dlí i gcomparáid le tíortha eile san Iarthar. Agus 127,000 duine uchtaithe sa bhliain 2001 sna Stáit Aontaithe is féidir a rá go bhfuil leath den méid daoine uchtaithe ar domhan nach mór sa tír úd.
Cultúr
Tír ilchultúrtha is ea an Meiriceá agus cineál grúpaí eitneacha lena dtradisiúin agus luachanna féin ina gcónaí ann. Níl aon eitneach “Meiriceánach”; lasmuigh de dhaonra beag Meiriceánach dúchasach, tháinig beagnach gach Mericeánaigh nó a sinsir ar inimirce laistigh cúig céad. Is é an cultúr atá ag formhór na Meiriceánach ná príomhchultúr Meiriceánach – cultúr iartharach a thagann ó thraidisiúin imirceach Iarthar na hEorpa. Chuir na lonnaitheoirí Sasanacha agus Ollannacha tús leis an gcultúr sin. Bhí cultúr na Gearmáine, na hÉireann agus na hAlban tábhachtach chomh maith. Ghlac príomhchultúr an Mheiriceá le hairíona áirithe ó sclábhaithe Mandé agus Wolof a tháinig ó Iarthar na hAfraice; d’fhorbair cultúr sainiúil Meiriceánach Afracach a bhí bunaithe ar thraidisiúin na sclábhaí Bantu a tháinig ó Lár-Afraic agus chuaigh sé sin i bhfeidhm ar an bpríomhchultúr chomh maith. Chomhtháthaigh Creole agus Cajun na Louisiana agus Hispanos an iardheiscirt agus an náisiún ag fairsingiú siar. Mar sin tháinig siad i dtadhall le cultúr Mheicsiceo. Tháinig eilimintí chultúrtha nua leis an inimirce mhór sa 19ú haois agus tús an 20ú haois. D’fhéadfadh corcán leáite aonchineálach a ghlaoch ar an meascán chultúrtha sin nó babhla sailéid ina choinníonn na hinimircigh agus a sinsir a dtréithí cultúrtha sainiúla féin.
Cé go ndeireann cultúr Meiriceánach gur sochaí gan aicme atá ann sna SA, shainaithin eacnamaithe agus socheolaithe go bhfuil difríochtaí chultúrtha ann idir aicme na tíre agus téann sé sin i bhfeidhm ar teanga, luachanna agus rudaí eile. Is foinse iad an mheánaicme agus an aicme phroifisiúnta do treochtaí sóisialta mar fheimineachas, timpeallacht agus ilchultúrachas. Tá féiníomhá, déarcaigh sóisialta agus dóchais chultúrtha na Meiriceánach conasctha go géar lena ngairm. Cé go bhfuil luach mór ag baint le héacht eacnamaíochta, meastar gur airí dimhneach é a bheith i do ghnáthdhuine. Cé go bhfuil léargas ann go bhfuil soghluaisteacht sóisialta ard ag Meiriceánaigh, ceapann roinnt anailísí go bhfuil soghluaisteacht sóisialta níos lú sna SA ná in Iarthar na hEorpa agus i gCeanada.
Na Meáin Chumarsáide
I 1878, d’úsáid Eadweard Muybridge ceamaraí iolracha chun gluaiseacht a tharraingt agus mar sin thaispeáin sé cumhacht na grianghrafadóireachta. I 1894, taispeánadh céad taispeántas scannáin tráchtála an domhain i Nua-Eabhrac ag baint úsáid as Kinetoscope Thomas Edison. Na blianta a leanas, bhí na Stáit Aontaithe ar thús cadhnaíochta an fhorais scannáin fuaime. Ó thús an fhichiú haois, bhí tionscal scannáin na SA suite i agus timpeall ar Hollywood, California. Bhí baint ag an stiúrthóir D. W. Griffith le forás na gramadaí scannáin.
Luaitear an scannán Citizen Kane (1941) le Orson Welles go minic i vótáilí criticeoirí mar an scannán is fearr riamh. Tá aisteoirí scannán mar John Wayne agus Marilyn Monroe ina n-íol, agus ba cheannaire é an léiritheoir/fiontraí Walt Disney i gcartúin agus earraí scannán. Rinneadh a lán scannán rathúla tráchtála mar Star Wars (1977) agus Titanic (1997) sna príomhstiúideonna in Hollywood agus mar sin, tá scannáin Hollywood i gceannas ar thionscal scannáin an domhain sa lá atá inniu ann.
Is iad na Meiriceánaigh na breathnóirí is mó ar domhan agus tá an meánam a chaitheann siad os comhair na teilifíse ag méadú (5 uair an lae i 2006). Is eagrais tráchtála iad na 4 mhórbhealach teilifíse go léir. Éisteann Meiriceánaigh leis an raidió, atá go mór tráchtála chom maith, ar feadh dhá huair go leith. Na suíomhanna idirlín is coitianta, lasmuigh de shuíomh tairsigh agus gléasanna cuardaithe, ná eBay, MySpace, Amazon.com, The New York Times, agus Apple. Coimeádann 12 milliún Meiriceánach blag.
Chuaigh stíl liriceach agus rithimeach an cheoil Afracaigh-Meiriceánaigh i bhfeidhm ar an gceol Meiriceánach. Glacadh eilimintí ó cheol mar na gormacha nó blues agus ceol seanaimseartha agus d’éirigh sé sin ina seánraí coitianta le lucht éisteachta domhanda. D’fhás snagcheol le ceoltóirí mar Louis Armstrong agus Duke Ellington ag tús an fichiú haois. Tháinig ceol tíre, R&B agus roc is roll chun cinn sna 1920idí agus 1950idí faoi seach. Le linn athbheochana an cheoil tíre, d’éirigh Bob Dylan ceann de na scríbhneoir cheoil is fearr i Meiriceá agus bhí James Brown ina cheannaire ar fhorás an cheoil funk. Ceann de na cruthú Meiriceánaigh nua is ea hip hop agus an ceol tí. D’éirigh popréaltaí Meiriceánacha mar Elvis Presley, Michael Jackson agus Madonna ina gceiliúráin domhanda.
Litríocht, fealsúnacht agus na healaíona
I rith an 18ú haois agus i dtús an 19ú haois, ba iad ealaíon agus litríocht na hEorpa a bhí i gcion ar ardchultúr agus mheon Mheiriceá. Ach i lár an 19ú haois tháinig scríbhneoirí mar Nathaniel Hawthorne, Edgar Allan Poe agus Henry David Thoreau ar an saol, agus mar sin bhí stíl liteartha shoiléir Mheiriceánach ann. Príomhphearsana sa litríocht a tháinig ar a sáile ab ea Mark Twain, aorthóir, agus Walt Whitman, file. File suntasach eile ab ea Emily Dickinson, file a bhí beagnach anaithnid i rith a saoil. Tugtar "Úrscéal Mór Meiriceánach" go minic ar úrscéal a chuireann síos ar ghné bhunúsach an charachtair agus an fhiontair náisiúnta, mar shampla: Moby-Dick le Herman Melville (1851), The Adventures of Huckleberry Finn le Mark Twain (1885) agus The Great Gatsby le F. Scott Fitzgerald (1925).
Tá Duais Nobel na Litríochta bronnta ar 11 saoránach Meiriceánach—an buaiteoir is déanaí ná Toni Morrison sa bhliain 1993. Ainmnítear Ernest Hemingway, a bhuaigh Duais Nobel i 1954, go minic mar dhuine de na scríbhneoirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Tháinig seánraí liteartha coitianta mar leabhair buachaillí bó agus ficsean coir ar an saol. Chruthaigh scríbhneoirí an Beat Generation seánraí liteartha nua chomh maith le húdair iar-nua-aimseartha mar John Barth, Thomas Pynchon agus Don DeLillo.
Chruthaigh na transcendentalists a bhí treoraithe le Ralph Waldo Emerson agus Henry David Thoreau, an chéad phríomhghluaiseacht fealsúnachta i Meiriceá. Tar éis an chogaidh charthartha, ba é Charles Pierce, agus ansin ba iad William James agus John Dewey, ceannairí i bhforbairt an phragmatachais. I rith an 20ú haois, chabhraigh obair W.V. Quine agus Richard Rorty le fealsúnacht anailíseach a thabhairt chun tosaigh i gciorcail acadúla na SA.
Tagairtí
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Tíortha agus críocha labhartha na Sínise
|
[Wikipedia:ga] Bricfeasta Éireannach
Tugtar Bricfeasta Éireannach ar bhricfeasta te ina mbíonn ispíní, ubh, bagún, putóg dubh agus trátaí friochta. Bíonn an béile seo ar fáil go coitianta i dtithe lóistín ar fud na tíre agus sa Bhreatain, áit a dtugtar British Breakfast air, agus is áil le cuid de mhuintir Uladh "bricfeasta Ultach" a thabhairt air.
Féach freisin
Tagairtí
Naisc sheachtracha
Catagóir:Bia na hÉireann
en:Full breakfast#Ireland
|
[Wikipedia:ga] An Fhrainc
Is tír í an Fhrainc (Fraincis: La France) nó Poblacht na Fraince (Fraincis: République française) atá suite in iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an mBeilg, Lucsamburg, an nGearmáin, an Eilvéis, an Iodáil, Monacó, Andóra agus an Spáinn. Is ball den Aontas Eorpach í an Fhrainc ó bhunú na heagraíochta.
Tíreolaíocht
Tá príomhchuid na tíre suite in iarthar mhór-roinn na hEorpa, agus tá príomhoileán na tíre, Corsica, suite sa Mheánmhuir. Tá críocha agus oileáin Fhrancacha eile suite timpeall an domhain. Is í Guáin na Fraince an chríoch is mó thar lear.
San iomlán, tá achar 547,026 km² sa "Fhrainc Dhúthach" (Eorpach), ar a dtugtar l'Hexagone, an "Heicseagán", uaireanta, mar gheall ar a cruth. Tá cóstaí ag an Fhrainc san iarthar, sa tuaisceart agus sa deisceart, tá a tírdhreach múnlaithe den chuid is mó ag mánna nó cnoic. Tá an chuid thoir theas den tír sléibhtiúil; is iad na príomh-shliabhraonta na Piréiní, an Massif Central, na hAlpa agus na Vosges san oirthear. Is é Mont Blanc an sliabh is airde sa Fhrainc agus sna hAlpa (4,810 m).
Aeráid
Tá aeráid éadrom i dtuaisceart agus in iarthuaisceart na tíre. San oirdheisceart, tá aeráid Mheánmhara ann. San iarthar, tá an aeráid den chuid is mó aigéanach le go leor báisteach, geimhreadh éadrom agus samhradh te.
Cathracha
Is í an phríomhchathair Páras an chathair is tábhachtaí agus is mó sa bhFrainc le níos mó ná deich milliún áitritheoir i limistéar na cathrach (Réigiún Ile-de-France). Tá níos mó ná milliún áitritheoir sna ceantair uirbeacha timpeall Marseille agus Lyon freisin.
Ar an 1 Eanáir 2012 b'iad na cathracha ba mhó sa tír dar le suirbhéanna an daonáireamh:
Réigiúin
: Príomhalt: Réigiúin na Fraince
Roinntear an Fhrainc ina hocht réigiúin déag.
Stair
Ó Aimsir na Róimhe go dtí an Réabhlóid
Tá an Fhrainc suite sa réigiún a dtugtaí an Ghaill air tráth — áit a ndeirtear gur tháinig na Ceiltigh aisti. Rinne Iúil Caesar concas ar an nGaill d'Impireacht na Róimhe san 1ú aois RC, agus ar deireadh ghlac na Gallaigh le cultúr agus le teanga na Róimhe. D'fhorbair an teanga de réir a chéile go dtí an pointe go n-aithneofaí mar Fhraincis í. Ón 2ú haois nó ón 3ú haois ar aghaidh, tháinig borradh ar an gCríostaíocht agus sa 4ú nó sa 5ú aois, scríobh Naomh Jerome gurbh í an Ghaill an t-aon réigiún a bhí "saor ó eiriceacht". Sna Meánaoiseanna, d'úsáid na Francaigh an ráiteas seo le cruthú gurbh iad "Ríocht sár-chríostaíocht na Fraince".
Sa 4ú haois, tháinig treibheanna Gearmánacha ón oirthear trasna abhann na Réine. Tugadh Francanna orthu. Chruthaigh na Francanna a n-impireacht féin, an Impireacht Chairilínseach, a shroich barr a réime faoin Impire Séarlas Mór. Ar bhás Shéarlais Mhóir, roinneadh an Impireacht ina trí chuid, le Conradh Verdun (843). Ba í an chuid iarthair, faoi riail Shéarlais Mhaoil, a chuir tús leis an bhFrainc mar is ann inniu di.
Bhí na Cairilínsigh i gcumhacht sa Fhrainc go dtí 987, nuair a corónaíodh Hugh Capet, Diúc na Fraince agus Cunta Pháras. Diaidh ar ndiaidh d'aontaigh a shliocht, na Capetian, na Valois agus na Bourbon, an tír trí chogadh agus pósadh. Ba sa seachtú haois déag, faoi réimeas Louis XIV, ba mhó cumhacht na tíre. Ag an am seo, bhí an daonra ba mhó san Eoraip aici agus bhí tionchar mór aici ar pholaitíocht, ar eacnamaíocht, agus ar chultúr na hEorpa. Bhí tionchar mór ag an bhFrainc freisin ar Réabhlóid Mheiriceá, ag íoc as airm agus ag cur sonraí míleata ar fáil do na réabhlóidithe in aghaidh Shasana.
Ó Mhonarcacht go Poblacht
thumb|left|250px|Caisleáin Chambord
Bhí an mhonarcacht seo i gcumhacht go dtí Réabhlóid na Fraince sa bhliain 1789. Cuireadh Rí Louis XVI agus a bhanríon, Marie Antoinette, chun báis chomh maith leis na mílte Francach eile.
I ndiaidh dornán rialtas réabhlóideach, thóg Napoleon Bonaparte cumhacht ón bpoblacht sa bhliain 1799, ar dtús mar an "Chéad Consul" agus níos déanaí mar Impire den Chéad Impireacht Francach (1804–1814). I rith cogaí éagsúla, bhí cuid mhaith de mhór-roinn na hEorpa tógtha aige, agus chuir sé gaolta i gceannas ar na ríochtanna a ghabh sé (mar shampla, Joseph Bonaparte sa Spáinn).
I ndiaidh briseadh deireanach Napoleon ag Cath Waterloo, cuireadh an mhonarcacht ar bhun arís sa Fhrainc.
Tugtar 'Athghairm na mBúrbónach' ar an tréimhse 1815-1830 i stair na Fraince. Mar réimeas bhí sí thar a bheith choimeádach.
Nuair a tharla Réabhlóid Iúil sa bhliain 1830, baineadh an choróin de Charles X, agus gaireadh gaol eile i bhfad amach uaidh, Louis Philippe I as Ríshliocht Orléans, i gcomharbas ar Tháinig Dara Poblacht na Fraince ar an saol sa bhliain 1848; sa bhliain 1852 d'fhógair Louis-Napoléon Bonaparte Dara hImpireacht na Fraince. Chaill airm na Fraince in aghaidh na bPrúiseach sa mbliain 1870 agus cuireadh tús le Tríú Poblacht na Fraince.
mion|clé|220px|Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple
Bhí coilíneachtaí ag an bhFrainc ón 17ú haois go dtí na 1960í. Sa 19ú agus 20ú haois, bhí a hImpireacht Domhanda ar an dara ceann ba mhó, i ndiaidh impireacht na Breataine. Idir 1919 agus 1939, bhí an Impireacht os cionn 12,347,000 km² (4,767,000 míkm²). Leis an tír féin san áireamh, sna 1920í agus 1930í, bhí 8.6% de achar an domhain faoi réimeas na Fraince.
Cé gur bhuaigh siad ar deireadh sa gCéad Chogadh Domhanda, d'fhulaing an tír go mór, go háirithe ó thaobh daoine agus mianraí de.
Bhunaigh an rialtas, Fronta an Phobail, córas leasaithe shóisialta sna 1930í. Ar an 4 Meitheamh 1936, bhí Léon Blum tofa ina phríomh-aire ar an Fhrainc. Thit an tóin as sa bhliain 1938 agus tháinig Édouard Daladier (ar chlé ón lár) ina háit.
Sa bhliain 1940, tar éis ionradh na nGearmánach ag baint úsáid as blitzkrieg, ghéill an Fhrainc.
Bhí daoine san Fhrainc nár aontaigh leis an ngéilleadh agus thosaigh siad "Fórsaí Saoirse na Fraince" lasmuigh den tír, agus Frithbheartaíocht na Fraince istigh sa tír.
Sa bhliain 1944 tar éis ionradh na gcomhghuaillithe ar "D-Day", bhí an Fhrainc saor arís. Go luath ina dhiaidh sin búnaíodh an Nouvelle Armée Française ("Arm Nua na Fraince") le cabhair na gcomhghuaillithe agus lean siad ag troid go dtí deireadh an Chogaidh.
Bunaíodh Ceathrú Poblacht na Fraince i ndiaidh an Chogaidh. Faoi mar a bhí ag deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda bhí sé deacair don tír ar dtús báire, ach tar éis tamaill bhí sí cumhachtach arís. Rinneadh iarracht a hImpireacht Cóilíneach a choimeád ach bhí trioblóid ag tósnú. Rinne an Fhrainc iarracht Vítneam a ath-thógaint ach theip uirthi agus cuireadh tús leis an gCéad Chogadh Ind-Síneach. Chaill na Francaigh an cogadh sin ag Cath Dien Bien Phu sa bhliain 1954. Díreach ina dhiaidh sin, bhris Cogadh Saoirse na hAilgéire amach san Ailgéir.
Ní raibh na Francaigh cinnte céard le déanamh san Ailgéir. Bhí thart ar mhilliúin coilíneach Eorpach ina gcónaí ann. Bhí sé chomh dona sin gur bheag nach raibh Cogadh Cathartha sa bhFrainc. Sa bhliain 1958, thit an rialtas agus bunaíodh Cúigiú Poblacht na Fraince, le huachtarán láidir., Charles de Gaulle. Bhí sé in ann an tír a choimeád le chéile fad is bhí sé ag iarraidh deireadh a chur leis an gcogadh. Chríochnaigh Cogadh na Saoirse san Ailgéir agus an cogadh cathartha sa príomhchathair Algiers, tar éis idirbheartaithe ar an 19 Márta 1962, an Comhaontú Evian, le neamhspleáchas don Ailgéir.
Le blianta beaga anuas tá an cairdeas atá ag an tír leis an nGearmáin ag cur go mór le polaitíocht agus eacnamaíocht na hEorpa.
Rialachas
Rialtas
mion|clé|Emmanuel Macron, uachtarán reatha na Fraince
Is poblacht leath-uachtaránach aonadach í Poblacht na Fraince le traidisiúin daonlathacha láidre. Ceadaíodh bunreacht na Cúigiú Poblachta le reifreann ar 28 Meán Fómhair 1958. Neartaigh sé údarás an fheidhmeannais go mór i gcomórtas leis an bparlaimint. Tá dhá fhoras sa bhrainse feidhmithe: Uachtarán na Poblachta, a thoghtar go díreach chun téarma cúig bliana, agus a fheidhmíonn mar cheann stáit; agus an Rialtas, a bhíonn faoi stiúir ag Príomh-Aire a roghnaíonn an tUachtarán agus an Pharlaimint iad. Is é Emmanuel Macron Uachtarán reatha na Poblachta, agus is í Élisabeth Borne an Príomh-Aire reatha.
Is reachtas dhá-bhrainse í parlaimint na Fraince ina bhfuil Tionól Náisiúnta (Assemblée Nationale) agus Seanad (Sénat). Déanann na teachtaí ionadaíocht ar son dáilcheantair, teachta amháin i ndáilcheantar amháin, agus roghnaítear go díreach ar feadh téarmaí cúig bliana iad. Tá sé de chumhacht ag an Tionól an rialtas a bhriseadh, agus dá bhrí sin is gá tromlach sa Tionól chun rialtas a chur ar bun. Roghnaítear seanadóirí le coláiste toghcháin ar feadh téarmaí sé bliana, agus cuirtear leath de na suíocháin go toghchán gach trí bliana.
Tá cumhachtaí reachtaíochta an tSeanaid teoranta le hais an Tionóil; i gcás easaontais idir an dá sheomra, tá an focal deiridh ag an Tionól Náisiúnta. Tá tionchar láidir ag an rialtas i múnlú clár oibre na Parlaiminte.
Geilleagar
mion|clé|Fíonghort i Réigiún Ocsatáine, i ndeisceart na tíre. Tá cáil ag an bhFrainc as táirgí bia agus dí ar nós a cuid Fíon|fíonta agus cáiseanna, cé nach gcruthaíonn an earnáil talmhaíochta ach cuid bheag d'OTI na tíre san iomlán.
Úsáidtear an euro mar airgeadra sa Fhrainc. Dar le tuairisc na bliana 2022 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Fraince an 10ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 7ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is é an 25ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an bhFrainc, é ar $56,200 don chónaitheach.
De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2022 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 24ú tír is forbartha ar domhan í an Fhrainc, as 156 tír a tomhaiseadh. Cuireann sin ar an 13ú tír is forbartha as 27 ballstát an Aontais Eorpaigh í. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Fhrainc an 23ú tír is sona, as 156 thír.
Is í an earnáil seirbhíse (nó an tríú earnáil) an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre: sa bhliain 2015, is 76.7% de phostanna a bhí i seirbhísí, i gcomparáid le 20.5% sa dara hearnáil (an tionsclaíocht), agus 2.8% sa chéad earnáil (an talmhaíocht agus an iascaireacht). Tagann thart ar 77 milliún turasóir go dtí an Fhrainc gach bliain.
I Mí Dheireadh Fómhair 2022, bhí ráta dífhostaithe na tíre ar 7.1%, an cúigiú leibhéal ab airde san Aontas Eorpach in éineacht leis an Laitvia agus an tSualainn.
Gailearaí
Íomhá:Château de Maintenon 2008.jpg|Château de Maintenon, département d'Eure-et-Loir
Íomhá:Ste Anne Perspective.jpg|Goirt in Isère
Íomhá:Église Saint-Germain 02, Santeau, Loiret, France.jpg|Église Saint-Germain in Santeau, département du Loiret
Íomhá:Paris Notre-Dame Southeast View 01.JPG|Ardeaglais Notre-Dame, Páras
Íomhá:Plonevez-Prozay.JPG|Plonevez-Porzay, sa Bhriotáin
Tagairtí
Naisc sheachtracha
* Suíomh rialtais oifigiúil
*
Fhrainc, An
Frainc
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-8
|
[Wikipedia:ga] Taoiseach
deas|mion|150px|Mícheál Ó Máirtín, Taoiseach na hÉireann faoi láthair.
In Éirinn inniu, is é an Taoiseach (Taoisigh an uimhir iolra) ceannaire rialtais nó príomh-aire Phoblacht na hÉireann. Sa stair, thugtaí taoiseach ar cheannaire treibhe (mar shampla Geronimo nó Vercingetorix), nó go ginearálta, ar an té a bhí i gceannas.
Seanteideal Gaelach é taoiseach, a chiallaíonn "tiarna" nó "ceannaire". I Stair na hÉireann bhíodh an taoiseach ina ionadaí dá ríocht nuair a bhíodh gnóthaí aige leis na treibheacha eile, chomh maith le bheith i gceannas ar a mhuintir i bpáirc an áir.
An Taoiseach mar cheannaire rialtais in Éirinn
Is é an tUachtarán atá freagrach as Taoiseach a cheapadh ar mholadh Dáil Éireann. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann. Sa Dáil, freagraíonn an Taoiseach ceisteanna maidir leis an pholaitíocht, le polasaithe nó le hábhair áirithe a bhaineann lena Roinn féin.
Is é Mícheál Ó Máirtín, TD, ceannaire pháirtí Fhianna Fáil, Taoiseach na hÉireann faoi láthair .
Taoisigh na hÉireann idir 1919 agus an lá inniu
Tabhair faoi deara gurb i 1937 a cuireadh tús leis an teideal 'Taoiseach' don té a bhí i gceannas ar an rialtas. Ba é an Príomhaire a bhí mar cheann rialtais sa Chéad Dáil. I 1921, déanadh Uachtarán Phoblacht na hÉireann de Eamon de Valera. Bhí Mícheál Ó Coileáin ina Chathaoirleach ar Rialtas Sealadach na hÉireann. De réir Bhunreacht Shaorstát Éireann, an teideal a bhí ar cheann an rialtais ná Uachtarán na hArdchomhairle. Mar sin, níl sé go huile is go hiomlán ceart an teideal 'Taoiseach' a bhronnadh ar gach duine a bhí i gceannas na rialtas éagsúil in Éirinn roimh dhaingniú Bhunreacht na hÉireann i 1937.
Taoisigh eile
* Geronimo
* Vercingetorix (Taoiseach ar treibh Ghallach) agus Asterix (carachtar ficseanúil)
Naisc sheachtracha
* Taoiseach.gov.ie Suíomh oifigiúil
|
[Wikipedia:ga] Bertie Ahern
Is polaiteoir Éireannach é Pádraig Parthalán Ó hEachthairn nó Bertie Ahern mar a thugtar air de ghnáth, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1951. D'ob é an 10ú agus 11ú Taoiseach (ceann Rialtais na hÉireann) ó 26 Meitheamh 1997 go dtí 6 Bealtaine 2008. Tháinig sé i gcomharbacht ar Sheán de Briotún i 1997. D'fhógair sé go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008 de bharr an bhrú a bhí ag teacht air ó Bhinse Fiosraithe Mahon. Tháinig Brian Ó Comhain i gcomharbacht air.
Níos túisce, chaith sé sealanna ag feidhmiú mar an Aire Airgeadais agus an Aire Saothair.
clé|mion|Address by the President of the Council of the European Union' at the World Economic Forum in Davos, Switzerland, 24 Eanáir 2004.
Tús a shaoil
clé|mion|George W. Bush, [[Tony Blair, agus Bertie Ahern, Hillsborough Castle, 8 Aibreán 2003.]]
Saolaíodh Bertie Ó hEachthairn i nDroim Conrach i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, agus is san áit seo a chaith sé a shaol ar fad go dtí an lá inniu. Is eisean an duine is óige de chúigear, mac le Con agus Julia Ahern, as Contae Chorcaí don bheirt. Phós a thuismitheoirí i mí Dheireadh Fómhair 1937, agus chuireadar fuathú in Ascaill an Teampaill i nDroim Conrach, áit ina chaithfidís iomlán a saolta.clé|mion|Senator Hillary Clinton agus Ahern in Washington D.C., 17 Márta 2008.
Teachta Dála
Ré mar Thaoiseach
An Tíogar Ceilteach agus Titim an Tíogair Cheiltigh
D'éirigh Ahern as sa bhliain 2008 nuair a bhí an tóin ag titim as An Tíogar Ceilteach.
An Próiséas Síochána
Scannail Bhinse Fiosrúcháin Mahon
Thug Bertie Ahern, an Taoiseach ó 1997 go 2008, fianaise “dhochreidte” don Bhinse sa bhliain 2007. Bhí 'rath fáistine' ag Ahern. De bharr an bhrú a bhí ag teacht air ón mbinse fiosraithe, d'fhógair Ahern go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008
Sa bhliain 2012 chuir Binse Fiosrúcháin Mahon ina leith cuir inis Ahern bréaga leis an mbinse i dtaobh a chuir airgid phearsanta.
D'éirigh Ahern as Fianna Fáil i ngeall air seo, is tar éis gur iarr Mícheál Ó Máirtín ar an bpáirtí Ó hEachthairn a ruaigeadh. Glacadh isteach sa pháirtí arís é i 2022, tráth a rabhthas ag tuairimiú go raibh faoi rith don Uachtaránacht.
Féach freisin
* Liam Lawlor
* Ray Burke (aire rialtais)
* Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Naisc sheachtracha
* Stair thoghchánaíochta Uí Eachthairn
Tagairtí
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta
|
[Wikipedia:ga] 12 Meán Fómhair
Is é an 12 Meán Fómhair an 255ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 256ú lá i mbliain bhisigh. Tá 110 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Rinn Verde - Lá Náisiúnta
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1774 — William Neilson, scoláire Preispitéireach i gCúige Uladh go luath san 19ú haois (b. 1821)
* 1818 — Richard Jordan Gatling, dearthóir arm tine Meiriceánach (b. 1903)
* 1852 — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1928)
* 1865 — James Cosgrave, polaiteoir Éireannach (b. 1936)
* 1888 — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach (b. 1981)
* 1888 — Maurice Chevalier, aisteoir Francach (b. 1972)
* 1897 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (b. 1956)
* 1906 — Fad Browne, polaiteoir Éireannach (b. 1991)
* 1907 — Louis MacNeice, file agus scoláire clasaiceach (b.1963)
* 1913 — Jesse Owens, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1980)
* 1924 — Ella Mae Morse, amhránaí Meiriceánach (b.1999)
* 1931 — George Jones, ceoltóir Meiriceánach (b. 2013)
* 1931 — Ian Holm, aisteoir Briotanach (b. 2020)
* 1940 — Des Foley, polaiteoir, iománaí, agus imreoir peil Ghaelach (b. 1995)
* 1944 — Barry White, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (b. 2003)
* 1948 — Michael Dransfield, file Astrálach (b. 1973)
* 1951 — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
* 1957 — Hans Zimmer, cumadóir ceoil
* 1958 — Wilfred Benítez, dornálaí Meiriceánach
* 1960 — Julian Jackson, dornálaí Meiriceánach
* 1965 — Joe Schmidt, imreoir rugbaí agus cóitseálaí Nua-Shéalannach
* 1968 — Paul F. Tompkins, aisteoir Meiriceánach
* 1974 — Nuno Valente, imreoir sacair Portaingéalach
* 1976 — Maciej Żurawski, imreoir sacair
* 1981 — Jennifer Hudson, ceoltóir, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
* 1986 — Emmy Rossum, aisteoir
* 1987 — Yaroslava Shvedova, imreoir leadóige Casacach
* 1994 — Elina Svitolina, imreoir leadóige Úcránach
* 1994 — Mhairi Black, polaiteoir Briotanach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1680 — Peadar Brahe, uasal Sualannach (r. 1602)
* 1819 — Gebhard Leberecht von Blücher, marascal machaire Prúiseach (r. 1742)
* 1903 — Maxwell Henry Close, geolaí Éireannach (r. 1822)
* 1918 — George Reid, polaiteoir Astrálach agus 4ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1845)
* 1937 — Seán French, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
* 1964 — Sergiusz Piasecki, scríbhneoir (r.~1901)
* 1977 — Steve Biko, gníomhaí (r.1946)
* 1981 — Eugenio Montale, file (r.1896)
* 1989 — Séamus Ó Tuama, sceimhlitheoir Éireannach (r. 1919)
* 1994 — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach (r. 1909)
* 2003 — Johnny Cash, ceoltóir Meiriceánach (r.1932)
* 2014 — Ian Paisley, polaiteoir agus ministéir Éireannach (r. 1926)
* 2023 — Roger Whittaker, amhránaí agus ceoltóir Briotanach (r. 1936)
Tarluithe eile
* 1890 - Bunaíodh Salisbury, An Róidéis
* 1923 - D'ionghabh an Ríocht Aontaithe Deisceart na Róidéise (An tSiombáib anois)
* 1953 - Phós John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier i Newport, Oileán Rhode
* 1958 - Léirigh Jack Kilby an chéad chiorcad iomlánaithe ag obair
* 1975 - Canónaíodh Oilibhéar Pluincéid, an chéad Éireannach go nglaodh Naomh go hoifigiúil air ó 1226
0912
Meán Fómhair, 12
|
[Wikipedia:ga] 1951
Eachtraí
mion|deas|upright|9 Meán Fómhair: Osclaíodh ceanncheathrú na Náisiún Aontaithe i gCathair Nua-Eabhrac.
* 4 Eanáir – Ghabh fórsaí de chuid na Síne Seoul sa Chóiré den dara huair.
* 1 Feabhra - D'fhógair Comhthionól Ginearálta na Náisiúin Aontaithe gur stát saightheach í Daon-Phoblacht na Síne i gCogadh na Cóiré.
* 6 Márta – Cuireadh tús le triail Julius agus Ethel Rosenburg i Nua-Eabhrac, spiaireacht curtha ina leith.
* 14 Márta – Chuir fórsaí na Náisiún Aontaithe ruaig ar an airm Shíneach i Seoul in Oibríocht Ripper.
* 29 Márta – Ciontaíodh Julius agus Ethel Rosenburg.
* 1 Iúil – An chéad cheolchoirm i sraith díobh ag Judy Garland sa Theatre Royal i mBaile Átha Cliath.
* 12 Lúnasa - Foilsíodh The Catcher in the Rye le J. D. Salinger i SAM.
* 9 Meán Fómhair - Ghlac arm na Síne seilbh ar Lása, príomhchathair na Tibéide.
* 31 Nollaig - Tháinig deireadh leis an bPlean Marshall Meiriceánach san Eoraip.
* 16 Deireadh Fómhair – Chas Judy Garland amhráin sa chéad cheolchoirm i sraith chlúiteach de 14 cheann sa Palace Theatre i gCathair Nua-Eabhrac.
Breitheanna
* 6 Eanáir — Noel Coonan, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 7 Eanáir — Helen Worth, ban-aisteoir Sasanach
* 12 Eanáir — Kirstie Alley, ban-aisteoir Meiriceánach
* 25 Eanáir — M.J. Ó Nualláin, polaiteoir Éireannach
* 25 Eanáir — Steve Prefontaine, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1975)
* 30 Eanáir — Phil Collins, ceoltóir Sasanach
* 1 Feabhra — Alan Shatter, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1 Feabhra — John McNally, polaiteoir Albanach
* 6 Feabhra — Margo, amhránaí Éireannach
* 10 Feabhra — Jan Erik Rekdal, file agus criticeoir Ioruach
* 20 Feabhra — Gordon Brown, príomh-aire na Ríochta Aontaithe
* 23 Feabhra — Eddie Dibbs, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1 Márta — Deb Fischer, polaiteoir Meiriceánach
* 4 Márta — Kenny Dalglish, imreoir sacair agus bainisteoir Albanach
* 10 Márta — Maureen O'Sullivan, polaiteoir neamhspleách Éireannach
* 12 Márta — Pádraig Ó Cíobháin, scríbhneoir Éireannach
* 17 Márta — Kurt Russell, aisteoir Meiriceánach
* 18 Márta — Paul Barber, aisteoir Briotanach
* 24 Márta — Martin McAleese, polaiteoir Éireannach
* 26 Márta — Carl Wieman, fisiceoir Meiriceánach
* 29 Márta — Roger Myerson, eacnamaí Meiriceánach
* 1 Aibreán — Brendan Grace, fuirseoir, amhránaí, agus aisteoir Éireannach
* 15 Aibreán — Seán Ó Caoimh, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 16 Aibreán — William M. McKechnie, breitheamh Éireannach
* 20 Aibreán — Günther Berkus, ceoltóir, ealaíontóir agus stiúrthóir scannáin Gearmánach-Éireannach
* 20 Aibreán — Luther Vandross, amhránaí agus léiritheoir ceoil Meiriceánach
* 24 Aibreán — Éanna Ó Cionnigh
* 15 Bealtaine — Frank Wilczek, fisiceoir
* 21 Bealtaine — Adrian Hardiman, breitheamh den Chúirt Uachtarach in Éirinn
* 23 Bealtaine — Anatoly Karpov, imreoir fichille Rúiseach
* 25 Bealtaine — Séamus Ó Maitiú, gearrscéalaí Éireannach
* 27 Bealtaine — John Conteh, dornálaí Briotanach
* 29 Bealtaine — Mícheál Mac Dubhghaill, polaiteoir agus dlíodóir Éireannach
* 4 Meitheamh — Melanie Phillips, iriseoir Briotanach
* 6 Meitheamh — Tadhg Ó Dúshláine, file agus scoláire Éireannach
* 8 Meitheamh — Bonnie Tyler, amhránaí Breatnach
* 13 Meitheamh — Mike Weaver, dornálaí Meiriceánach
* 15 Meitheamh — John Redwood, polaiteoir Briotanach
* 16 Meitheamh — Roberto Durán, dornálaí Panamach
* 19 Meitheamh — Ayman al-Zawahiri, sceimhlitheoir Ioslamach
* 20 Meitheamh — Paul Muldoon, file Éireannach
* 20 Meitheamh — Tress MacNeille, guthaisteoir Meiriceánach
* 27 Meitheamh — Máire Mhic Ghiolla Íosa, Uachtarán na hÉireann (1997-2011)
* 27 Meitheamh — Máire Mhic Ghiolla Íosa, 8ú Uachtarán na hÉireann
* 28 Meitheamh — Lan Tangi, file Francach
* 4 Iúil — Billy Lawless, polaiteoir Éireannach
* 5 Iúil — Roger Wicker, polaiteoir Meiriceánach
* 6 Iúil — Geoffrey Rush, aisteoir Astrálach
* 10 Iúil — Rajnath Singh, polaiteoir Indiach
* 21 Iúil — Robin Williams, aisteoir Meiriceánach (b. 2014)
* 23 Iúil — Edie McClurg, fuirseoir agus ban-aisteoir Meiriceánach
* 26 Iúil — Daniel Everett, teangeolaí Meiriceánach
* 28 Iúil — Santiago Calatrava, ailtire, innealtóir agus ealaíontóir Vaileinseach
* 31 Iúil — Evonne Goolagong, imreoir leadóige Astrálach
* Lúnasa — Peter Mathews, Teachta Dála (b. 2017)
* 8 Lúnasa — Mohamed Morsi, 5ú hUachtarán na hÉigipte
* 10 Lúnasa — Ricardo López Murphy, polaiteoir Airgintíneach
* 17 Lúnasa — Alan Minter, dornálaí Sasanach
* 17 Lúnasa — Sandra White, polaiteoir Albanach
* 31 Lúnasa — Angelique Rockas, aisteoir, léiritheoir agus gníomhaí
* 1 Meán Fómhair — Geraldine Kennedy, iriseoir agus polaiteoir Éireannach
* 5 Meán Fómhair — Michael Keaton, aisteoir Meiriceánach
* 8 Meán Fómhair — John McDonnell, polaiteoir Briotanach
* 12 Meán Fómhair — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
* 12 Meán Fómhair — Parthalán Ó hEachthairn Iar-Taoiseach na hÉireann
* 23 Meán Fómhair — Mian Muhammad Shehbaz Sharif, polaiteoir sa Phacastáin
* 25 Meán Fómhair — Mark Hamill, aisteoir Meiriceánach
* 29 Meán Fómhair — Michelle Bachelet, Uachtarán na Sile
* 30 Meán Fómhair — Barry Marshall, micribhitheolaí Astrálach
* 2 Deireadh Fómhair — Sting, ceoltóir agus aisteoir Sasanach
* 3 Deireadh Fómhair — Kathryn D. Sullivan, spásaire Meiriceánach
* 5 Deireadh Fómhair — Bob Geldof, amhránaí, scríbhneoir amhrán, agus gníomhaí polaitiúil
* 7 Deireadh Fómhair — Natsuo Kirino, scríbhneoir Seapánach
* 10 Deireadh Fómhair — Frank Clarke, breitheamh Éireannach
* 10 Deireadh Fómhair — Frank Clarke, breitheamh Éireannach
* 28 Deireadh Fómhair — Peter Hitchens, iriseoir Máltach
* 7 Samhain — Lawrence O'Donnell, láithreoir teilifíse Meiriceánach
* 21 Samhain — John N. Kennedy, polaiteoir Meiriceánach
* 15 Nollaig — Joe Jordan, imreoir sacair agus bainisteoir Albanach
* 30 Nollaig — Gabriel de Mhistéal, polaiteoir Éireannach
Básanna
* 10 Eanáir — Sinclair Lewis, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1885)
* 17 Eanáir — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach
* 29 Eanáir — Conor Hogan, polaiteoir Éireannach
* 30 Eanáir — Ferdinand Porsche, dearthóir carranna Gearmánach
* 19 Feabhra — André Gide, scríbhneoir Francach (r. 1869)
* 12 Márta — Joseph Mongan, polaiteoir Éireannach
* 22 Márta — Francis Bulfin, polaiteoir Éireannach
* 27 Márta — James Geoghegan, polaiteoir Éireannach
* 31 Márta — Daniel O'Leary, polaiteoir Éireannach
* 10 Aibreán — Nora Barnacle, céile James Joyce
* 18 Aibreán — Daisy Bates, iriseoir Gael-Astrálach
* 26 Aibreán — Arnold Sommerfeld, fisiceoir Gearmánach
* 29 Aibreán — Ludwig Wittgenstein, fealsúnaí Ostarach (r. 1889)
* 7 Bealtaine — Warner Baxter, aisteoir Meiriceánach
* 10 Bealtaine — William Dwyer, polaiteoir Éireannach
* 16 Bealtaine — Patrick Mulvany, polaiteoir Éireannach
* 29 Bealtaine — Fanny Brice, ban-aisteoir Meiriceánach
* 9 Meitheamh — Mayo Methot, ban-aisteoir
* 10 Meitheamh — Seoirse Gabhán Ó Dubhthaigh, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 13 Meitheamh — Ben Chifley, 16ú príomhaire na hAstráile (r. 1885)
* 13 Iúil — Arnold Schoenberg, cumadóir ceoil Ostarach
* 23 Iúil — Philippe Pétain, ceannaire Vichy sa Fhrainc sa Dara Cogadh Domhanda (r. 1856)
* 11 Meán Fómhair — Thomas Carter, polaiteoir Éireannach
* 5 Samhain — Úna Ní Fhaircheallaigh, scoláire Éireannach
* 20 Samhain — Thomas Burke, polaiteoir neamhspleách Éireannach
* 4 Nollaig — Pedro Salinas, scríbhneoir Spáinneach
Teilifís
Scannáin
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Léon Jouhaux
* Fisic - John Cockcroft, Ernest Walton
* Ceimic - Edwin Mattison McMillan, Glenn Theodore Seaborg
* Leigheas – Max Theiler
* Litríocht – Pär Lagerkvist
Scannáin
*26 Iúil - Alice in Wonderland
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 6 Iúil
Is é an 6 Iúil an 187ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 188ú lá i mbliain bhisigh. Tá 178 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* An Mhaláiv - Lá na Saoirse (1964) agus Lá na Poblachta (1966)
* Oileáin Chomóra - Lá na Saoirse (1975)
* Poblacht na Seice - Lá Jan Hus (1415)
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1796 — Nioclás I na Rúise, (b. 1855)
* 1859 — Verner von Heidenstam, scríbhneoir Sualannach (b. 1940)
* 1896 — Máire Ní Ghuairim, múinteoir, scríbhneoir, agus amhránaí Éireannach (b. 1964)
* 1907 — Frida Kahlo, péintéir Meicsiceach (b. 1954)
* 1916 — Hugh Gibbons, polaiteoir agus dochtúir Éireannach (b. 2007)
* 1921 — Nancy Reagan, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 2016)
* 1925 — Bill Haley, ceoltóir Meiriceánach (b. 1981)
* 1925 — Ruth Cracknell, ban-aisteoir Astrálach (b. 2002)
* 1926 — Hartley Rogers, Jr., matamaiticeoir Meiriceánach (b. 2015)
* 1929 — Hélène Carrère d'Encausse, staraí agus polaiteoir Francach (b. 2023)
* 1936 — Dave Allen, fuirseoir (b. 2005)
* 1937 — Ned Beatty, aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1940 — Nursultan Nazarbaev, Uachtarán na Casacstáine ó 1990 go 2019
* 1940 — Tove Skutnabb-Kangas, teangeolaí Fionlannach (b. 2023)
* 1946 — George W. Bush, Uachtarán Mheiriceá
* 1946 — Sylvester Stallone, aisteoir Meiriceánach
* 1951 — Geoffrey Rush, aisteoir
* 1956 — Jean-Paul Agon, fear gnó Francach
* 1959 — Danny Kennedy, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1961 — Jonas Jonasson, iriseoir agus scríbhneoir Sualannach
* 1963 — Paul Girvan, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1975 — 50 Cent, rapcheoltóir
* 1976 — Rory Delap, imreoir sacair
* 1977 — Piaras Ó Dochartaigh, polaiteoir Éireannach
* 1987 — Kate Nash, ceoltóir Sasanach
* 1990 — Jeremy Suarez, aisteoir Meiriceánach
* 1993 — Ciarán Mac Giolla Chainnigh, imreoir peil Ghaelach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1189 — Anraí II Shasana, Rí Shasana (r. 1133)
* 1249 — Alasdair II na hAlban (r. 1198)
* 1854 — Georg Ohm, eolaí ón Ghearmáin (r. 1789)
* 1885 — Jonathan Pim, politician (r. 1806)
* 1893 — Guy de Maupassant, scríbhneoir Francach (r. 1850)
* 1902 — Maria Goretti, naomh Iodálach (r. 1890)
* 1916 — Odilon Redon, péintéir Francach ((r. 1894)
* 1958 — John Esmonde, Bairnéad an 14ú, polaiteoir Éireannach (r. 1893)
* 1960 — Aneurin Bevan, polaiteoir Breatnach (r. 1897)
* 1962 — William Faulkner, Scríbhneoir Meiriceánach (r. 1897)
* 1970 — Michael Sheridan, polaiteoir Éireannach (r. 1896)
* 1971 — Louis Armstrong, 69, amhránaí Meiriceánach (r. 1901)
* 1974 — Ambrose Victor Martin, gníomhaí poblachtach Éireannach (r. 1900)
* 1980 — Gail Patrick, ban-aisteoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach (r. 1911)
* 1998 — Roy Rogers, aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (r. 1911)
* 2003 — Buddy Ebsen, aisteoir agus damhsóir Meiriceánach (r. 1908)
* 2005 — Claude Simon, Scríbhneoir Francach (r. 1913)
* 2020 — Ennio Morricone, Cumadóir Iodálach (r. 1928)
* 2022 — James Caan, aisteoir Meiriceánach (r. 1940)
Tarluithe eile
* 1854 - Reáchtáil Páirtí Poblachtach na Stát Aontaithe a gcéad chomhdháil i Jackson, Michigan.
* 1942 - Chuaigh Anne Frank agus a teaghlach dul i bhfolach
* 1947 - Tosaíodh táirgeadh den AK-47 san Aontas Sóivéadach
* 1952 - Cuireadh deireadh le seirbhís na dtramanna i Londain
* 1957 - Bhuail John Lennon agus Paul McCartney le chéile don chéad uair ag Woolton Fete
* 1962 - Chraol RTÉ a hAon The Late Late Show don chéad uair
* 1964 - D'fhógair An Mhaláiv neamhspleáchas ón Ríocht Aontaithe
* 1966 - D'éirigh An Mhaláiv ina poblacht
* 1975 - D'fhógair Aontas Oileáin Chomóra neamhspleáchas ón Fhrainc
* 1988 - Bhris tine amach ar bhord rige ola an Piper Alpha, an Mhuir Thuaidh. Maraíodh an 167 fear a bhí ar bord
* 2005 - D'fhógair Coiste Idirnáisiúnta na gCluichí Oilimpeacha gur i Londain a reáchtáilfear na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 2012
0706
Iúil, 06
|
[Wikipedia:ga] 1946
Eachtraí
* 19 Eanáir - Fosclaíodh Binse Tóiceo inar cúisíodh coirpigh cogaidh Seapánacha.
* 29 Eanáir – Cuireadh an Grúpa Lárnach Faisnéise ar bun sna Stáit Aontaithe, ath-ainmnithe mar an CIA an bhliain ina dhiaidh.
* 6 Márta - Cuireadh tús le díbirt 2.5 milliún Gearmánach ón Sudetenland sa tSeicslóvaic.
* 22 Iúil - Rinne grúpa Síónach buama a phléascadh san Óstán David in Iarúsailéim. Scriosadh cuid de agus fuair 92 duine bás.
mion|19 Eanáir: Cuireadh binse coireanna cogaidh ar siúl i d[[Tóiceo. Bhí binse ar siúl i Nürnberg na Gearmáine cheana.]]
Breitheanna
* 3 Eanáir — John Paul Jones, ceoltóir Sasanach agus ball de Led Zeppelin
* 5 Eanáir — Diane Keaton, ban-aisteoir Meiriceánach
* 6 Eanáir — Syd Barrett, ceoltóir, giotáraí, agus cumadóir Sasanach
* 12 Eanáir — Hazel Cosgrove, Lady Cosgrove, breitheamh Briotanach
* 19 Eanáir — Dolly Parton, amhránaí, cumadóir ceoil agus aisteoir Meiriceánach
* 19 Eanáir — Julian Barnes, scríbhneoir Sasanach
* 2 Feabhra — Blake Clark, fuirseoir Meiriceánach
* 13 Feabhra — Richard Blumenthal, polaiteoir Meiriceánach
* 20 Feabhra — Brenda Blethyn, ban-aisteoir Briotanach
* 21 Feabhra — Alan Rickman, aisteoir Sasanach
* 21 Feabhra — Anthony Daniels, aisteoir Sasanach
* 26 Feabhra — Ahmed Zewail, eolaí Éigipteach (b. 2016)
* 27 Feabhra — Miguel Angel Cuello, dornálaí Airgintíneach
* 28 Feabhra — Robin Cook, polaiteoir Briotanach
* 6 Márta — David Gilmour, giotáraí Sasanach
* 12 Márta — Frank Welker, aisteoir Meiriceánach
* 12 Márta — Liza Minnelli, ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach
* 30 Márta — Eoin Hand, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
* 2 Aibreán — Ruairí Ó Cuinn, polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre
* 13 Aibreán — Al Green, amhránaí Meiriceánach
* 17 Aibreán — Georges Jean Franz Köhler, imdhíoneolaí Gearmánach
* 17 Aibreán — Henry Kelly, DJ Éireannach
* 22 Aibreán — Paul Charles William Davies, fisiceoir Briotanach
* 25 Aibreán — Talia Shire, ban-aisteoir Meiriceánach
* 28 Aibreán — Ginette Reno, ceoltóir agus aisteoir
* 20 Bealtaine — Cher, amhránaí is scríbhneoir ó Meiricéa
* 22 Bealtaine — George Best, peileadóir sacair (b. 2005)
* 3 Meitheamh — Eddie Holman, ceoltóir Meiriceánach
* 9 Meitheamh — Peter Kilfoyle, polaiteoir Briotanach
* 13 Meitheamh — Paul L. Modrich, bithcheimiceoir Meiriceánach
* 14 Meitheamh — Donald Trump, 45ú Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá
* 18 Meitheamh — Fabio Capello, imreoir sacair agus bainisteoir Iodálach
* 2 Iúil — Richard Axel, bitheolaí móilíneach Meiriceánach
* 5 Iúil — Gerardus 't Hooft, fisiceoir teoiriciúil Ísiltíreach
* 6 Iúil — George W. Bush, uachtarán SAM
* 6 Iúil — Sylvester Stallone, aisteoir Meiriceánach
* 11 Iúil — Ed Markey, polaiteoir Meiriceánach
* 12 Iúil — Robert Fisk, iriseoir Briotanach
* 13 Iúil — Cheech Marin, aisteoir Meiriceánach
* 15 Iúil — Linda Ronstadt, amhránaí Meiriceánach
* 19 Iúil — Ilie Năstase, imreoir leadóige Rómánach
* 20 Iúil — Brian Fleming, polaiteoir Éireannach
* 22 Iúil — Danny Glover, aisteoir Meiriceánach
* 22 Iúil — Mireille Mathieu, amhránaí Francach
* 24 Iúil — Gallagher, fuirseoir Meiriceánach
* 1 Lúnasa — Frank McLoughlin, polaiteoir Éireannach
* 13 Lúnasa — Janet Yellen, eacnamaí Meiriceánach
* 19 Lúnasa — Bill Clinton, uachtarán SAM
* 29 Lúnasa — Bob Beamon, lúthchleasaí Meiriceánach
* 5 Meán Fómhair — Freddie Mercury, amhránaí le banna Queen (b. 1991)
* 5 Meán Fómhair — Lily Brett, scríbhneoir Astrálach
* 15 Meán Fómhair — Tommy Lee Jones, aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 18 Meán Fómhair — Gailard Sartain, aisteoir Meiriceánach
* 20 Meán Fómhair — Finbarr Dwyer, ceoltóir Éireannach
* 4 Deireadh Fómhair — Susan Sarandon, aisteoir Meiriceánach
* 19 Deireadh Fómhair — Philip Pullman, údar Sasanach
* 20 Deireadh Fómhair — Elfriede Jelinek, scríbhneoir Ostarach
* 6 Samhain — Sally Field, ban-aisteoir Meiriceánach
* 24 Samhain — Ted Bundy, dúnmharfóir srathach Meiriceánach
* 1 Nollaig — Patrick Gallagher, polaiteoir Éireannach
* 2 Nollaig — Gianni Versace, dearthóir faisin Iodálach
* 8 Nollaig — Dan Neville, polaiteoir Éireannach
* 14 Nollaig — Antony Beevor, staraí cogaidh agus iarshaighdiúir Sasanach
* 14 Nollaig — Patty Duke, ban-aisteoir Meiriceánach
* 14 Nollaig — Stan Smith, imreoir leadóige Meiriceánach
* 16 Nollaig — Benny Andersson, ceoltóir Sualannach
* 17 Nollaig — Eugene Levy, aisteoir agus fuirseoir Ceanadach
* 18 Nollaig — Steven Spielberg, stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 22 Nollaig — Rodrigo Valdez, dornálaí Colómach
* 24 Nollaig — Jeff Sessions, polaiteoir agus dlíodóir Meiriceánach
* 27 Nollaig — Joe Kinnear, peileadóir agus bainisteoir sacair Éireannach
* 31 Nollaig — Cliff Richey, imreoir leadóige Meiriceánach
Básanna
* 3 Eanáir — William Joyce ("Lord Haw Haw"), craoltóir Naitsíoch (r. 1906)
* 19 Eanáir — Pádraic Ó Máille, polaiteoir Éireannach
* 21 Eanáir — James Crowley, polaiteoir Éireannach
* 5 Feabhra — George Arliss, aisteoir Sasanach
* 23 Márta — Francisco Largo Caballero, cearchumannaí Spáinneach (r. 1869)
* 23 Márta — Gilbert Newton Lewis, ceimiceoir fisiceach Meiriceánach
* 24 Márta — Alexander Alekhine, imreoir fichille Rúiseach-Francach
* 30 Márta — William Magennis, polaiteoir Éireannach
* 11 Aibreán — Jack Thompson, dornálaí Meiriceánach
* 20 Aibreán — Hanna Sheehy-Skeffington, shufraigéid agus náisiúnaí Éireannaigh
* 21 Aibreán — John Maynard Keynes, eacnamaí Briotanach
* 10 Meitheamh — Jack Johnson, dornálaí Meiriceánach
* 14 Meitheamh — John Logie Baird, ceannródaí teilifíse Albanach (r. 1888)
* 21 Iúil — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach
* 27 Iúil — Gertrude Stein, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1874)
* 5 Lúnasa — James Victory, polaiteoir Éireannach
* 13 Lúnasa — H. G. Wells, scríbhneoir Sasanach (r. 1866)
* 10 Meán Fómhair — Olivér Halassy, imreoir póló uisce
* 16 Meán Fómhair — James Hopwood Jeans, eolaí Sasanach (r. 1877)
* 15 Deireadh Fómhair — Hermann Göring, ceannaire míleatach Naitsíoch (r. 1893)
* 16 Deireadh Fómhair — Hans Frank, coirpeach cogaidh Gearmánach
* 7 Samhain — Willis Linn Jepson, luibheolaí Meiriceánach
* 15 Samhain — Gerhart Hauptmann, scríbhneoir Gearmánach (r. 1862)
* 30 Samhain — Seán Milroy, polaiteoir Éireannach
* 25 Nollaig — W. C. Fields, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
* Gan dáta – Robin Flower, scoláire Ceilteach Sasanach (r. 1881)
Teilifís
Scannáin
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Emily Greene Balch, John Mott
* Fisic - Percy Williams Bridgman
* Ceimic - James B. Sumner, John Howard Northrop, Wendell Meredith Stanley
* Leigheas - Hermann Joseph Muller
* Litríocht - Hermann Hesse
Scannáin
*12 Samhain - Song of the South
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 2004
Ba bliain bhisigh an bhliain 2004.
* Bliain Shíneach (22 Eanáir): Moncaí (猴)
Eachtraí
* 29 Márta - Chuir Poblacht na hÉireann cosc ar tobac a chaitheamh in láithreacha oibre.
* 1 Bealtaine - Leathnú an Aontais Eorpaigh: tháinig an Chipir, an Eastóin, an Laitvia, an Liotuáin, Málta, an Pholainn, an Phoblacht Sheiceach, an tSlóivéin, an tSlóvaic, agus an Ungáir isteach.
* 2 Samhain - Bhuaigh George W. Bush an toghchán uachtaránachta i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
* 26 Nollaig - Crith talún an-mhór in oirdheisceart na hÁise, a rinne a lán dochair sna réigiúin timpeall an Aigéin Indiagh. Cruthaíodh súnámaí an-láidir a bhuail an Téalainn, an India, Srí Lanca, Oileáin Mhaildíve, an Mhalaeisia, Maenmar, an Bhanglaidéis, Burma agus an Indinéis. Deirtear gur cailleadh 186,983 duine, móide níos mó ná 40,000 duine ar iarraidh.
mion|175px|2004: Osclaíodh Taipei 101, an foirgneamh ilstórach ab airde ag an am, in Taipei, sa Téaváin.
Breitheanna
* 10 Eanáir — Kaitlyn Maher, ban-aisteoir Meiriceánach
* 19 Feabhra — Millie Bobby Brown, ban-aisteoir Briotanach
* 8 Márta — Kit Connor, Aisteoir Sasanach
* 13 Márta — Coco Gauff, imreoir leadóige ó Mheiriceá
* 1 Bealtaine — Charli D'Amelio, damhsóir Meiriceánach
* 3 Deireadh Fómhair — Jennifer Gadirova, gleacaí ealaíonta Briotanach
Básanna
* 9 Eanáir — Norberto Bobbio, dlí-eolaí Iodálach
* 22 Eanáir — Ann Miller, ban-aisteoir agus damhsóir Meiriceánach
* 22 Eanáir — Islwyn Ffowc Elis, scríbhneoir agus polaiteoir Breatnach
* 5 Márta — Tom Leonard, polaiteoir Éireannach
* 9 Márta — Gearóid Mac Niocaill, scoláire Sasanach
* 1 Aibreán — Carrie Snodgress, ban-aisteoir Meiriceánach
* 7 Aibreán — Maureen Potter, ban-aisteoir Éireannach
* 8 Aibreán — Éinde Ó Callaráin, imreoir peil Ghaelach
* 5 Bealtaine — Paul Schuster, scríbhneoir Gearmáinise ón Rómáin
* 11 Bealtaine — Mick Doyle, imreoir rugbaí Éireannach
* 5 Meitheamh — Ronald W. Reagan, 40ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1981 go 1989
* 5 Meitheamh — Ronald W. Reagan, 93, 40ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1911)
* 10 Meitheamh — Ray Charles, amhránaí agus pianódóir Meiriceánach (r. 1930)
* 28 Meitheamh — Francis Crick, fisiceoir, bitheolaí móilíneach agus néareolaí Sasanach (r. 1916)
* 1 Iúil — Marlon Brando - aisteoir Meiriceánach (r. 1924)
* 18 Iúil — Eoin Mac Tighearnáin, staraí Éireannach
* 21 Iúil — Edward Lewis, bitheolaí Meiriceánach
* 3 Lúnasa — Henri Cartier-Bresson, 95, grianghrafadóir (r. 1908)
* 8 Lúnasa — Fay Wray, ban-aisteoir
* 13 Lúnasa — Julia Child, cócaire agus pearsantacht theilifíse (r. 1912)
* 14 Lúnasa — Czesław Miłosz, scríbhneoir aistí agus file liriciúil Polannach (r. 1911)
* 15 Lúnasa — Sune Bergström bithcheimicí Sualannach (r. 1916).
* 18 Lúnasa — Elmer Bernstein, cumadóir ceoil Meiriceánach (r. 1922)
* 30 Lúnasa — Fred Lawrence Whipple, réalteolaí Meiriceánach
* 21 Meán Fómhair — Georges Laplace, réamhstaraí agus iarmhúinteoir Francach (r. 1918)
* 26 Meán Fómhair — Johnny Báille, captaen báid Éireannach
* 5 Deireadh Fómhair — Maurice Wilkins, eolaí Nua-Shéalannach (r. 1916)
* 7 Deireadh Fómhair — Miki Matsubara, amhránaí agus cumadóir Seapánach
* 8 Deireadh Fómhair — Jacques Derrida, fealsamh Francach (r. 1930)
* 18 Deireadh Fómhair — Veerappan, coirpeach Indiach (r. 1952)
* 19 Deireadh Fómhair — Kenneth Iverson, ríomheolaí Ceanadach (r. 1920)
* 19 Deireadh Fómhair — Paul Nitze, státseirbhíseach Meiriceánach
* 28 Deireadh Fómhair — Jimmy McLarnin, dornálaí Ceanadach
* 11 Samhain — Iasar Arafat, polaiteoir Palaistíneach (r. 1929)
* 19 Samhain — John Vane, cógaseolaí Sasanach (r. 1927)
* 22 Samhain — Stephen Mallatratt, aisteoir agus scríbhneoir teilifíse agus drámaíochta Sasanach (r. 1947)
* 28 Samhain — Ted Russell, polaiteoir Éireannach
* 3 Nollaig — John Conlan, polaiteoir Éireannach
* 11 Nollaig — Mairead Fay Sheathach, béaloideasóir agus ceoleolaí Meiriceánach
* 28 Nollaig — Susan Sontag, scríbhneoir Meiriceánach
* 29 Nollaig — Julius Axelrod, bithcheimiceoir Meiriceánach
* Gan dáta — Veerappan, robálaí, fuadaitheoir, smuigléir agus dúnmharfóir Indiach (r. 1952)
Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Wangari Maathai
* Fisic - David J. Gross, H. David Politzer, Frank Wilczek
* Ceimic - Aaron Ciechanover, Avram Hershko, Irwin Rose
* Leigheas - Linda B. Buck, Richard Axel
* Litríocht - Elfriede Jelinek
Scannáin
Teilifís
Tagairtí
Catagóir:Blianta
|
[Wikipedia:ga] 17 Eanáir
Is é an 17 Eanáir an 17ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 348 lá fágtha sa bhliain nó 349 i mbliain bhisigh.
Féilte
*
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1504 — Pápa Pius V (b. 1752)
* 1600 — Pedro Calderón de la Barca, drámadóir Spáinneach (b. 1681)
* 1706 — Benjamin Franklin, Aithreacha Bunaithe na Stát Aontaithe (b. 1790)
* 1820 — Anne Brontë, Scríbhneoir Sasanach (b. 1849)
* 1860 — Dubhghlas de hÍde, céad Uachtarán na hÉireann (b.1949)
* 1863 — David Lloyd George, polaiteoir Briotanach (b.1945)
* 1868 — Louis Couturat, loighceoir, matamaiticeoir, fealsamh, agus teangeolaí Francach (b. 1914)
* 1878 — Philadelphia Jack O'Brien, dornálaí Meiriceánach (b. 1878)
* 1879 — Máire Ní Chinnéide, riarthóir CLG (b. 1967)
* 1899 — Al Capone, drongadóir Iodál-Meiriceánach (b.1947)
* 1908 — Cus D'Amato, traenálaí dornálaíochta Meiriceánach (b. 1985)
* 1912 — J. E. Caerwyn Williams, scoláire Breatnach (b. 1999)
* 1922 — Betty White, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1922 — Konon Molody, oifigeach faisnéise Sóivéadach (b. 1970)
* 1927 — Eartha Kitt, amhránaí Meiriceánach (b. 2008)
* 1927 — Thomas Anthony Dooley III, dochtúir Meiriceánach (b. 1961)
* 1931 — James Earl Jones, aisteoir Meiriceánach (b. 2024)
* 1932 — Jackie Henderson, imreoir sacair Albanach (b. 2005)
* 1942 — Muhammad Ali, dornálaí Meiriceánach (b. 2016)
* 1948 — Davíð Oddsson, polaiteoir Íoslannach
* 1952 — Ryūichi Sakamoto, ceoltóir Seapánach (b. 2023)
* 1953 — Kevin Canty, úrscéalaí agus gearrscéalaí
* 1956 — Damian Green, polaiteoir Briotanach
* 1957 — Colm Burke, polaiteoir Éireannach
* 1962 — Jim Carrey, fuirseoir agus aisteoir Ceanadach
* 1964 — Buddy McGirt, dornálaí Meiriceánach
* 1964 — Michelle Fairley, ban-aisteoir Éireannach
* 1964 — Michelle Obama, dlíodóir Meiriceánach
* 1969 — Naveen Andrews, aisteoir
* 1969 — Tiësto, dioscmharcach
* 1980 — Zooey Deschanel, aisteoir Meiriceánach
* 1983 — Christopher Stalford, polaiteoir as Béal Feirste (b. 2022)
* 1988 — Albert Ramos, imreoir leadóige
* 1990 — Nicola Evans, imreoir haca Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1276 — Pápa Gréagóir X, Pápa ó 1271 go 1276 (r. 1210)
* 1468 — Skanderbeg, uasal agus ceannaire míleata Albánach (r. 1405)
* 1705 — John Ray, luibheolaí Briotanach (r. 1627)
* 1866 — George Petrie, ealaíontóir Éireannach (r. 1790)
* 1881 — Humphrey Lloyd, fisiceoir turgnamhach Éireannach (r. 1800)
* 1893 — Rutherford B. Hayes, 70, 19ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r.1822)
* 1911 — Francis Galton, antraipeolaí (r.1822)
* 1936 — Pádraig Ó hÉigeartaigh, file Éireannach (r. 1871)
* 1951 — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach (r. 1883)
* 1977 — Gary Gilmore, dúnmharfóir Meiriceánach (r. 1940)
* 1979 — Peter Butterworth, aisteoir Sasanach (r. 1919)
* 1997 — Clyde Tombaugh, réalteolaí Meiriceánach (r. 1906)
* 2002 — Camilo José Cela, úrscéalaí Spáinneach (r 1916)
* 2008 — Bobby Fischer, sármháistir fichille (r.1943)
* 2010 — Jyoti Basu, polaiteoir Indiach (r. 1914)
* 2018 — Simon Shelton, aisteoir Briotanach (r. 1966)
* 2019 — Mary Oliver, file Meiriceánach (r. 1935)
* 2019 — Windsor Davies, aisteoir Briotanach (r. 1930)
Tarluithe eile
* 1929 - Taispeánadh an chéad cartún de chuid Popeye the Sailor Man.
0117
Eanáir, 17
|
[Wikipedia:ga] Tánaiste
Is é an Tánaiste leascheannaire rialtais na hÉireann, nó an tOireachtas mar a thugtar air. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann, an teach ísle san Oireachtas. Ceaptar an Tánaiste ag Uachtarán na hÉireann, tar éis ainmníocht ón Taoiseach. D'fheidhmeodh an Tánaiste thar ceann an Taoisigh dá bhfaigheadh seisean bás nó dá gcuirfí ó chumas é, go dtí go gceapfaí Taoiseach nua.
Téarma
Tá bunús an nóis le fáil i seanchóras na nGael. Bhíodh Tánaiste ainmnithe ag Taoisigh chun a n-áit a ghlacadh dá marófaí iad nó dá dtarlódh rud ar bith a chuirfeadh cosc orthu a ndualgais a chomhlíonadh. Sa dóigh sin bhíothas ag súil nach mbeadh achrann nuair a bheadh comharba le piocadh. D'imigh an focal isteach sa Bhéarla sna 1530dí mar tanist a raibh an chiall "comharba tofa Taoisigh Ghaelaigh" leis. An chiall liteartha a bhí leis roimhe seo ná "comhthreomhar, sa dara háit", ón tSeanGhaeilge tanaise "comharba roghnaithe". "An té a bhfuiltear ag feitheamh leis' is bunchiall don fhocal ó tani-hessio na Ceiltise.
Stair
Cruthaíodh an oifig seo i 1937, in áit oifig an Leas-Uachtarán na hArd-Chomhairle a bhí ann i ré an Saorstát. Bunaíodh an oifig mar pháirt den bhunreacht nua Bunreacht na hÉireann. Ba é Seán T. Ó Ceallaigh, ó Fhianna Fáil, an chéad Tánaiste ar 29 Nollaig, 1937. Sa lá atá inniu ann, is coitianta go bhfaigheann ceannaire an dara páirtí is mó sa comhrialtas an post tábhachtach seo.
Liosta Tánaistí
Bhí trí théarma san oifig ag Seán F. Lemass (Fianna Fáil) agus Risteard Mac An Earraigh (Lucht Oibre). Bhí dhá théarma ag Liam Ó Neachtain (Lucht Oibre), agus téarma amháin ag na daoine eile.
|
[Wikipedia:ga] Uachtarán na hÉireann
Is é ceann stáit na hÉireann an tUachtarán. Bunaíodh an post seo le Bunreacht na bliana 1937 nuair a cuireadh post an Ghobharnóra, a bhí ina ionadaí ag Rí Shasana in Éirinn agus í ina ballstát de Chomhlathas na Breataine, ar ceal.
Is beag cumhachta atá ag an Uachtarán i ndáiríre ach amháin i gcás go bhfuil amhras air nó uirthi faoi dhlíthe a reachtaíonn an Dáil. Is í Catherine Connolly an tUachtarán reatha.
Toghadh
De réir Airteagal 12 de Bhunreacht na hÉireann tá tosach ag an Uachtarán ar gach uile dhuine sa Stát, 'agus ní foláir dó na cumhachtaí agus na feidhmeanna a bheirtear don Uachtarán leis an mBunreacht seo agus le dlí a oibriú agus a chomhlíonadh'. Toghthar an tUachtarán trí vóta díreach an phobail ar mhodh an Aonvóta Inaistrithe agus ceart ag gach saoránach de chuid na hÉireann vótáil sa toghchán. Tréimhse seacht mbliana a chaitheann Uachtarán in oifig, agus is féidir é a atoghadh ar feadh tréimhse amháin eile de sheacht mbliana. Cónaíonn an tUachtarán in Áras an Uachtaráin i bPáirc an Fhionnuisce, Baile Átha Cliath.
thumb|Áras an Uachtaráin.
Dualgais
Is é Uachtarán na hÉireann atá in Cheann Stáit ar an tír agus is é nó í a bhíonn mar ionadaí ag pobal na tíre sa mbaile agus thar sáile i ról deasghnách. Is é an t-uachtarán freisin an t-ardcheannasaí ar Óglaigh na hÉireann.
Cuireann an tUachtarán fáilte oifigiúil roimh cheannairí stáit eile in Áras an Uachtaráin agus tugann sé faoi thurais stáit go tíortha eile.
Tá sé d’údarás ag an Uachtarán glacadh leis nó diúltú d’aon bhille a nglacann Dáil agus Seanad Éireann leo. Bíonn comhairle ar fáil ag an Uachtarán ón gComhairle Stáit agus is féidir leis bille a chur faoi bhráid na Cúirte Uachtaraí má bhíonn aon amhras ann go sáraíonn an bille Bunreacht na hÉireann.
Fágann an t-údarás sin nach féidir le haon reachtaíocht a bheith ina dlí sa tír seo go dtí go gcuireann an tUachtarán reatha a ainm leis go foirmeálta.
Go foirmeálta, is é an tUachtarán freisin a cheapann an rialtas, ceapann sé an Taoiseach atá ainmnithe ag an Dáil agus ina dhiaidh sin na hairí a bhíonn ainmnithe ag an Taoiseach.
Tá sé d’údarás ag an Uachtarán iarratas a dhéanamh le hóráid náisiúnta a dhéanamh le Dáil agus Seanad Éireann ar ábhair a bheadh ar mhaithe le leas an phobail.
Coimisiún an Uachtaráin
I gcás go mbíonn an tUachtarán as láthair, ar míthreoir, éagtha, éirithe as oifig nó curtha as oifig nó má theipeann air feidhmeanna a oifige a chomhlíonadh, déantar foráil sa Bhunreacht go ndéanfaidh Coimisiún cumhachtaí agus feidhmeanna an Uachtaráin a chomhlíonadh.
Stair
I bhfianaise chúrsaí i dtíortha eile sna 1930idí, bhíothas ag déanamh imní gur seift í an uachtaránacht chun ansmacht a gabháil ar an Stáit, ach dearadh é mar ról a bhfuil tábhacht morálta agus cultúrtha aice, ach beagán cumhachta.
Ba é Dubhghlas de hÍde, a toghadh gan iomaíocht, an chéad Uachtarán i 1938. D'athraigh nádúr na hoifige sa 21ú haois. Ghlac idir Mary Robinson agus Mary McAleese seasamh láidir faoi cheisteanna polaitiúla áirithe agus iad in oifig. Lean Michael D leis an nós sin, ach é níos láidre, níos cinnte agus i bhfad níos mó ar an eite chlé.
Go dtí gur toghadh Mary Robinson mar Uachtarán i 1990 agus cé is moite de Dhubhghlas de hÍde, ba le hiarrthóirí Fhianna Fáil ról an Uachtaráin. Chaith Eamon de Valera, Seán T. Ó Ceallaigh, Pádraig Ó hIrighile, Máire Mhic Ghiolla Íosa agus Michael D Higgins dhá thréimhse san Áras. Iarrthóirí de chuid an Lucht Oibre (Mary Robinson agus Michael D) a toghadh an dá uair nár roghnaigh an pobal iarrthóirí Fhianna Fáil.
Tá ról an Uachtaráin athraithe ó bhonn ó toghadh Michael D in 2011. Airíonn pobal na tíre anois go bhfuil nasc acu leis an té atá tofa mar cheannasaí ar ár dtír mar thoradh ar an gcaoi ar thug seisean faoin ról. Ní raibh leisce air rud a rá faoi pé géarchéim a bhí ag crá na tíre ag aon am ar leith – géarchéim eacnamaíochta, inimirce, easpa tithíochta, ár sa Mheánoirthear. Cé go raibh roinnt saineolaithe den tuairim gur sháraigh sé cumhachtaí na huachtaránachta, dhún polaiteoirí a gcuid súl ar an mbaol sin mar gur thuig siad go mbíodh sé ag caint ar son phobal na tíre go minic.
Bhí an bheirt bhan a toghadh mar uachtaráin sna 1990idí (Mary Robinson agus Máire Mhic Ghiolla Íosa) luaite le gairmeacha eile seachas an pholaitíocht den chuid is mó (cé gur chaith Mary Robinson seal sa Seanad).
Níor toghadh iarrthóir de chuid Fhine Gael ina uachtarán ar an tír riamh cheana.
Cáineadh
Post gan rath agus gan tairbhe a thugann Michael O’Leary ar an uachtaránacht go rialta. Níl aon tábhacht leis an bpost agus cur amú airgid atá ann, dar leis.
Léitheoireacht bhreise
* Eoin, Eithne Nic. (2010). Uachtaráin na hÉireann. LeabhairCOMHAR. ISBN 9780955721724.
* The Lives and Times of the Presidents of Ireland, le Kevin Kenna (Liffey Press)
Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
Tagairtí
Catagóir:Uachtaránacht na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] Ceol
thumb|Nótáil ceoil Pyotr Ilyich Tchaikovsky - coinséartó bpianóIs éard atá i gceist le ceol ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: séis, armóin, agus rithim. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá fuaimniú, a chuimsíonn dinimic, míriú is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.
Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine.
Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le nótaí ceolmhara) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin séis, agus déanann toin seinnte go comhuaineach cordaí agus armóin. Tá fuaimeanna gan airde déanta le cnagadh go minic. Is í an rithim eagrú tomhaiste na gcodanna sin.
Stair an cheoil
Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra.
Scríobh
Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar nodaireacht cheolra ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (tobchumadh).
mion
Léiriú
Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag ceoltóir amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar ghrúpa ceoil, ar nós roc-bhanna nó ceolfhoirne. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an raidió nó an teilifís, nó fiú an Idirlíon, cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an ngiotár nó ar an bpianó mar chéad-uirlis.
Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é Ludwig van Beethoven an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í Evelyn Glennie (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) .
Oideachas
Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í ceoleolaíocht réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, teoiric cheoil agus stair cheoil san áireamh.
Uirlisí
thumb|An fhidil
Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh!
Seánraí
Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann.
Féach freisin
* Pop-cheol
* Ragcheol
* Snagcheol
* Na Gormacha
* Rithim agus Gormacha
* Rac-cheol
* Ceol Tíre
* Reigé
* Punc-rac
* Miotal Trom
* Ceol damhsa leictreonach
* Dioscó
* Anamcheol
* Rapcheol
* Ceol Traidisiúnta
Tagairtí
*
Catagóir:Míndána
|
[Wikipedia:ga] An Iaráic
Tír sa Mheánoirthear agus in iardheisceart na hÁise í Poblacht na hIaráice. Tá sí ag críocha aici leis an Araib Shádach agus le Cuáit ó theas, leis an Tuirc ó thuaidh, leis an Siria san iarthuaisceart, leis an Iordáin san iarthar, agus leis an Iaráin san oirthear. Thugtaí an Mheaspatáim ar an dúiche seo.
thumb|left|Léarscáil
Stair
Ba i réigiún na Measapatáime, idir an Eofrait agus an Tígris, a cuireadh tús le roinnt de na sibhialtachtaí is ársa ar domhan, na Suiméaraigh, na Bablóinigh agus na hAsaírigh. Tar éis a bheith faoi cheannas na Peirse ar feadh i bhfad, ghabh na hArabaigh seilbh ar an réigiún sa bhliain 656, agus aistríodh an Chailifeacht go dtí an chathair nua í mBagdad sa bhliain 762 (in aice leis an Bhablóin ársa). Bhí Bagdad ina príomhchathair don domhan Arabach ar feadh na gcéadta bliain go dtí gur chuir an Impireacht Otamánach an ceantar faoi chois sa bhliain 1534.
Cogadh Iaráin - Iaráic
Ar an 22 Meán Fómhair 1980, bhris cogadh amach idir an Iaráin agus an Iaráic. Rinne Saddam Hussein ionradh ar an Iaráin.
Maraíodh 1,000,000 ar an dá thaobh.
Chuir na Náisiún Aontaithe deireadh leis an doirteadh fola sa bhliain 1988.
Cogadh na Murascaille
Ar an 2 Lúnasa 1990 nuair a thug Saddam Hussein an t-ordú ionsaí a dhéanamh ar Chuáit.
Thosaigh an Cogadh na Murascaille dá bharr Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an 28 Feabhra 1991, ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Agus iad ag teitheadh ó Chuáit, dhóigh na hIarácaigh a lán de na tobair ola atá go flúirseach sa tír seo.
Cogadh na hIaráice
Ar an 19 Márta 2003 chuir an chomhghuáillíocht tús leis an gcogadh in aghaidh na hIaráice. Chuaigh Tony Blair agus George W. Bush glan i gcoinne na tuairime a bhí ag na Náisiúin Aontaithe gur cheart fanacht níos faide agus nár cheart ionsaí a dhéanamh ar an Iaráic de bharr na tubaiste a d’fhéadfadh tarlú.
Is iomaí tuairim fós faoi cad chuige a rinne siad é, agus cé atá freagrach as an gcinneadh tubaisteach sin.
Cogadh cathartha
I mí Aibreáin 2010, chuir WikiLeaks físeán d'eachtra a tharla sa bhliain 2007 inar mharaigh fórsaí SAM sibhialtaigh hIaráice agus iriseoirí, ar a dtugtar Collateral Murder.
mion|Feabhra, 1991: Chuir fórsaí míleata Saddam Hussein olacheantair Chuáit le tine.|clé
Tagairtí
*
I
|
[Wikipedia:ga] Stair iarnróid na hÉireann
Tháinig na hiarnróid go luath go hÉireann, de bharr tionchar na Breataine in Éirinn ag an am. Sin an tír inar thosaigh an chéad iarnród ar domhan i 1825. Níos lú ná deich mbliana ina dhiaidh sin, d'oscail an chéad iarnród in Éirinn i 1834. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan in Éirinn, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí ar an oileán. Tá níos lú ná leath den mhéad sin ann inniu, le easpa mór iarnróid in aice na teorann idir an Tuaisceart agus an Phoblacht.
thumb|280px|Iarnród aonráille|Traein aonráille i gContae Chiarraí
Tógáil na príomhlínte
I 1834, osclaíodh an chéad iarnród in Éirinn, an "Dublin & Kingstown Railway" (D&KR) idir Baile Átha Cliath agus Dún Laoghaire (mar a thugtar inniu air).
Sa tuaisceart a cuireadh tús leis an gcéad scéim eile, an "Ulster Railway" (UR). Bhí sé ar intinn ag an gcomhlacht seo Béal Feirste a cheangal le hArd Mhacha. Bhí traenacha acusan idir Béal Feirste agus Phort an Dúnáin nuair a tosaíodh bealach eile sa deisceart.
In 1844, cuireadh tús le seirbhís nua ó Bhaile Átha Cliath go Droichead Átha ("Dublin & Drogheda Railway", D&DR). Bhí conspóid ag an am seo faoin mbealach ó Bhaile Átha Cliath go Béal Feirste. Sa tuaisceart bhí fonn bealach intíre a thógáil, ach sa deisceart bhí sé ar intinn ag na comhlachtaí bealach cois farraige a dhéanamh, chun ceangal a dhéanamh le Dún Dealgan.
Bhí difríocht freisin faoi leithead na bearnan idir ráillí an iarnróid; bhí sé troighe, dhá orlach ag an UR, cúig troighe, dhá orlach ag an D&DR, agus ceithre troighe, ocht n-orlaí go leith ag an D&KR. Sa deireadh, shocraigh coimisiún ar chaighdeán nua, cúig troighe trí horlaí, nó 1600 mm, mar atá inniu againn. Ag an am sin, áfach, b'ait an socrú é, mar ní raibh aon chomhlacht ag úsáid an tomhais sin. Fiú amháin inniu, níl ach tír nó dhó ag úsáid an chaighdeáin seo! Bhí costas mór ar an UR leis an aistriú.
Ag an am sin, ag tosach an Ghorta Mhóir, cuireadh tús le ceann de na hiarnróid is tábhachtaí in Éirinn, an "Great Southern & Western Railway" (GS&WR) idir Baile Átha Cliath agus Corcaigh. Ar dtús, osclaíodh iarnród go Ceatharlach. An bhliain dár gcionn, bhí Tiobraid Árann sroichte acu, ag ceangal le hiarnród nua eile, an "Waterford & Limerick". Cuireadh tús freisin le hiarnród nua go dtí an tIarthar, leis an "Midland Great Western Railway" ag oscailt bealach idir Baile Átha Cliath agus an Muileann gCearr.
Faoin am sin, bhí an t-iarnród sa tuaisceart ceangailte le hArd Mhacha. Bhí iarnród eile chomh maith, an "Dublin & Belfast Junction Railway" (D&BJR) ó thuaisceart Dhroichead Átha agus trí Dhún Dealgan. Bhí siad le ceangail leis an UR ag Port an Dúnáin.
I míle ocht gcéad daichead a naoi d'oscail an GS&WR an tseirbhís go Magh Ealla Lá Fhéile Pádraig. Sa mbliain chéanna, tháinig an t-iarnród go Corcaigh.
Dhá bhliain ina dhiaidh sin, osclaíodh an MGWR idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh. Ina dhiaidh sin, d'oscail siad iarnród eile go Sligeach.
Cruthaíodh a lán iarnród eile timpeall na tíre. Bhí a gcórais féin ag contaetha Chorcaí, Dún na nGall, an Chlár - chomh maith le roinnt iarnród i gContae Chiarraí agus cois teorann. I 1920 bhí na hiarnróid go forleathan, le 5,470 km (3,400 míle) de bhealaí san oileán.
I rith na dTrioblóidí
I 1922, cruthaíodh Saorstát Éireann. Níor tháinig trioblóidí móra ar na hiarnróid leis na héirithe amach roimhe sin. Ach i rith an Chogaidh Cathartha, rinneadh damáiste mór do na hiarnród. Scriosadh an droichead mór ag Magh Ealla.
Cuireadh le chéile na comhlachtaí a bhí sa Stát, ag cruthú "Great Southern Railways" i 1925.
I rith an Dara Chogaidh Dhomhanda, bhí deacrachtaí móra ag na hiarnróid in Éirinn. Bhí an tír neodrach sa cogadh, agus mar sin, ní raibh gual sa bhreis ag an mBreatain d'Éireann. Dá bhrí sin, cuireadh as seirbhís a lán traenacha sa tír seo, agus dúnadh seirbhísí áirithe ar feadh cúpla bliain, nó ar fad.
Tar éis an chogaidh, bhí eacnamaíocht na tíre seo go holc. Ní raibh airgead ann do na hiarnród, bhí na traenacha an-sean agus bhí easpa cothaithe ann freisin. Ní raibh go leor paisinéirí, nó bhí siad ag fágáil na tíre seo go hiomlán. Bhí trácht lasta ag laghdú. Ag an am céanna, bhí níos mó tráchta ag aistriú go dtí na bóithre.
thumb|280px|Na bpríomh-líonraí inniu
Dúnadh i ndiaidh dúnadh
I 1940 a cúig cruthaíodh Córas Iompair Éireann (CIÉ). Fuair siad seacht milliún punt, go leor chun an córas a choimeád ar oscailt. Bhí siad ábalta traenacha díosail nua a cheannach. Tháinig na céad "railcars" nua i 1951, agus na céad cinn de ceád traenacha díosail ceithre bliana ina dhiaidh sin.
In ainneoin na bhfeithicil nua seo, dúnadh cuid mór de na hiarnróid i rithna gcaogaidí. Cuireadh deireadh le seirbhísí in iarthar Chorcaí, iarthar an Chláir, Contae Dhún na nGall agus ina lán iarnróid beaga timpeall na tíre.
Sa Tuaisceart, bhí údarás nua ann, an "Ulster Transport Authority" a tháinig i 1948. I gcaitheamh dhá bhliain dhún siad córas mór iarnróid i gContae an Dúin. I 1957, cuireadh deireadh le seirbhísí a bhí ag rith trasna na teorann idir an Tuaisceart agus an Phoblacht. Ní raibh rogha ag CIÉ ansin ach fuíoll na mbealaí sin sa Phoblacht a dhúnadh. Sa chaoi seo, chaill réigiún na teorann gach nasc leis na hiarnróid sa Tuaisceart agus sa Deisceart.
An bhliain i ndiaidh na scriosa seo, briseadh suas an "Great Northern Railway" (a bhí saothrú na bealaí idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste) idir an UTA sa tuaisceart agus CIÉ sa deisceart.
Ní raibh an UTA nó an rialtas sa Tuaisceart sásta le himeacht bealaí na teorann. I 1965, dhún siad an chuid is mó den iarnród sa tuaisceart. Ní raibh fágtha ach an bealach go Baile Átha Cliath, ceann amháin go Doire agus dhá líne bheag go Latharna agus Beannchar.
Tréimhse mall
I rith na seachtóidí agus na hochtóidí níor caitheadh mórán airgid ar na hiarnróid, ach amháin ar an DART. Ní raibh na traenacha róshean, agus de bharr dúnadh na líne beaga, bhí go leor traenacha ann do na seirbhísí. Ach arís, mar a tharla sna daichidí bhí easpa cothaithe, bhí na seirbhísí mall agus gan cháilíocht.
Rud iontach don príomhchathair ag an am sin a bhí sa DART ("Dublin Area Rapid Transit"). Cuireadh tús le seirbhísí maithe le traenacha leictreacha nua ar an líne tuaisceart/deisceart isteach sa chathair. Bhí sé ar intinn seirbhísí eile a thosnú go dtí iarthuaisceart agus iardheisceart na cathrach, ach ní raibh an airgead ag an rialtas é seo a dhéanamh. Ní raibh airgead acu traenacha breise a cheannach, fiú amháin nuair a d'éirigh go maith leis an tseirbhís.
Sa tréimhse seo, níor tháinig aon fheabhsú ar chaighdeán na línte timpeall na tíre, agus bhí caighdeán an-olc acu, fiú amháin contúirteach ag deireadh na hochtóidí. Cheannaigh an rialtas roinnt carráistí do na seirbhísí idirchathrach sa tréimhse seo chomh maith, ach go dtí seo, is iad seo na cinn is nua sa tír seachas ar an bealach idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Scoilt an stát CIÉ, ionnas go raibh dhá chomhlacht nua iompair náisiúnta, Bus Éireann agus Iarnród Éireann (IÉ) anois sa tír.
Athbheocháint na niarnród
thumb|280px|Inneall gluaiste díosail (CIE) 2007
Sna nóchaidí tháinig athrú mór ar eacnamaíocht na tíre. Bhí deis ag an rialtas feabhsú mór a dhéanamh ar na hiarnróid. Ceannaíodh 34 traein nua ó "General Motors" sna Stáit Aontaithe - bhí ceithre chinn do Northern Ireland Railways agus na cinn eile i gcomhair Iarnród Éireann. Tháinig carráistí nua i gcomhair na seirbhíse "Enterprise" idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste chomh maith. Cuireadh ráillí nua síos chomh maith; níor chríochnaigh an scéim seo, a thosaigh i lár na nóchaidí go dtí an bhliain seo.
Cuireadh tús chomh maith lena lán seirbhísí nua ón bpríomhchathair go dtí imeall an réigiúin, mar shampla, go Cill Dara agus go Droichead Átha. Baineadh úsáid as "railcars" nua, mar a thugtar orthu. Tá na "railcars" seo fós á gceannach ag IÉ; fuair siad ochtú cinn nua an bhliain seo. Cuireadh i seirbhís a lán carráistí DART nua freisin ó thosach na mílaoise.
Sa Tuaisceart chomh maith, tá "railcars" nua á bhfáil acu, agus rinneadh feabhsú ar chaighdeán a gcuid línte. Tá a lán deacrachtaí ann fós áfach; tá caighdeán an-íseal ar chuid den líne go Doire, ar an líne aduaidh ó Chúil Raithin. Tá uimhir na bpaisinéir ar an tseirbhís lag seo an-íseal chomh maith, agus dá bhrí sin níl todhchaí na bealaí seo cinnte.
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
|
[Wikipedia:ga] An Bheilg
Is tír í an Bheilg (Ísiltíris: België, Fraincis: Belgique, Gearmáinis: Belgien) atá suite in Iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an Ísiltír, an nGearmáin, Lucsamburg, an bhFrainc, agus tá cósta aici ar an Muir Thuaidh.
Tá sí ag crosbhóthar cultúrtha idir an Eoraip Ghearmánach (le cainteoirí na hOllainnise sa tuaisceart, Flóndras) agus an Eoraip Rómánsach (le cainteoirí na Fraincise, An Vallúin), agus tá tionchar aige sin ar chastacht a cuid institiúidí agus a cuid staire polaitiúla.
Trí theanga oifigiúil atá sa Bheilg: An Ísiltíris (tuairim is 60%), an Fhraincis (tuairim is 40%), agus an Ghearmáinis (níos lú ná 1%).
Is ballstát den Aontas Eorpach í an Bheilg.
Stair
Eascraíonn ainm na tíre as treabh darbh ainm na Belgae, Ceiltigh a chónaigh i dtuaisceart na Gaille agus a cuireadh faoi smacht na Róimhe ag an Impire Iúl Caesar sa bhliain 56RC. Tháinig treibheanna Gearmánacha isteach sa chuid sin den Eoraip tar éis d'impireacht na Róimhe titim as a chéile agus tháinig ríochtaí nua chun cinn. Bhí flaitheas ag ríthe éagsúla de chuid na nGearmánach agus na bhFrancach ar limistéir na Beilge sna meánaoiseanna, agus tháinig an Phléimeannais, an Bhrabantais agus an Liombuirgis (canúintí de chuid na hÍsiltírise) chun cinn mar phríomhtheangacha labhartha i dtuaisceart an réigiúin seo i dtuaisceart na hEorpa agus ar an taobh eile teanga Picard agus an Vallúinis (teangacha de chuid na dteangacha Rómánsacha) i ndeisceart an réigiúin seo. Rinneadh Críostaithe de mhuintir na tíre ag manaigh Éireannacha a bhunaigh misin ann.
mion|250px|clé|Cloigtheach Brugge
Bhí an Bheilg faoi smacht ag tíortha éagsúla, ag an bhFrainc agus ag an Ísiltír go háirithe, agus ag an Spáinn go dtí gur tharla an tAthrú Creidimh agus bunú Phoblacht na hOllaine. Nuair a ghnóthaigh na cúigí sa tuaisceart a neamhspleáchas i riocht an Ísiltír (an Ollainn) bhí an Bheilg faoi smacht na hOstaire ar feadh tamaill go dtí gur ghabh fórsaí impiriúla Napoleon seilbh uirthi ar feadh cúpla bliain. Aontaíodh an Bheilg leis an Ísiltír nuair a bhí cogadh Napoleon thart, ach bhain sí a neamhspleáchas amach in 1830 nuair a bhris réabhlóid amach sa tír. Ach fós cloistear an logainm: Ísiltír na Spáine.
Tháinig cumhachtaí móra na hEorpa le chéile chun Prionsa Leopolt ón mBaváir a inshealbhú mar Rí Leopold I (tairgeadh ríocht na Gréige dó roimhe sin ach dhiúltaigh sé é). Rinne an Ísiltír ionradh ar an mBeilg i 1831 agus bhí cogadh idir an dá thír go dtí gur aithin an Ísiltír neamhspleáchas na Beilge sa bhliain 1839.
De thoradh Chomhdháil Berlin 1885 ghlac an Bheilg páirt i gcoilíniú na hAfraice, agus ghabh seilbh ar sciar ollmhór talún in abhantrach an Chongó. Fearann pearsanta dá chuid féin a bhí sa choilíneacht seo don rí Leopold II agus ba mhór an scanall an drochíde a tugadh do dhúchasaigh na tíre. Bhí an-tóir ar rubar agus úsáideadh imeaglú, céasadh, dúnmharú agus leonadh chun sclábhaithe a dhéanamh de mhuintir na tíre. Bhí an-bhaint ag an tírghráthóir Éireannach, Ruairí Mac Easmainn, le nochtú an drochíde seo agus mar gheall ar an mbrú idirnáisiúnta a d'eascair as a chuid tuairiscí, b'éigean don Rí an choilíneacht a chur i lámha an stáit.
Rinne an Ghearmáin ionradh ar an mBeilg i 1914 agus i 1940 in ainneoin gur fhógair an tír a neodracht sna haighnis idir mhórchumhachtaí na hEorpa. Cuireadh deireadh le polasaí na neodrachta tar éis an Dara Chogaidh Dhomhanda agus chuaigh an Bheilg isteach i NATO (Conradh an Atlantaigh Thuaidh). Bhí sí ar cheann de bhaill bunaidh Chomhphobail Eacnamaíoch na hEorpa.
Le céad bliain anuas tá deighilt mhór idir phobail na Fraincise agus na Pléimeanaise sa Bheilg, agus is minic go mbítear ag tuar go dtitfidh an tír as a chéile.
Comhphobal agus Réigiúin
Tá an rialtas cónaidhme bunaithe ar na réigiúin agus a theangacha:
# An Rialtas Cónaidhmeach, sa Bhruiséil
# Trí réigiún: Réigiún Fhlóndras (tá cúig chúige ann), Réigiún na Vallúine (cúig chúige) agus Réigiún na Bruiséile.
# Trí chomhphobal bunaithe ar na teangacha:
:* Vlaamse Gemeenschap do lucht labhartha na hOllainnise
:* Communauté française do lucht na Fraincise
:* Deutschsprachige Gemeinschaft do lucht na Gearmáinise
Eacnamaíocht
Úsáidtear an euro mar airgeadra sa Bheilg. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Beilge an 37ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 25ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 25ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an mBeilg, é ar $46,301 don chónaitheach.
Dar le hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Bheilg an 16ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an naoú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Bheilg an 16ú tír is sona, as 156 thír.
I Mí na Márta 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 5.7%, an 17ú leibhéal is fearr san Aontas Eorpach.
Nasc seachtrach
* Europa.eu - Eolas faoin Bheilg as Gaeilge
Tagairtí
Bheilg, An
B
|
[Wikipedia:ga] An Chipir
Is stát oileánda í an Chipir (i nGréigis: Κύπρος, rómhánaithe: Kýpros; i dTuircis: Kıbrıs) nó Poblacht na Cipire go hoifigiúil (i nGréigis: Κυπριακή Δημοκρατία, rómhánaithe: Kypriakí Dimokratía; i dTuircis: Kıbrıs Cumhuriyeti), atá suite in oirthear na Mheánmhara. Is í an t-oileán is mó de réir daonra agus an tríú hoileán is mó de réir achair sa Mheánmhuir. Tá sí suite laisteas den Tuirc, laistiar den tSiria agus den Liobáin, taobh thiar thuaidh d’Iosrael agus den Phalaistín, lastuaidh den Éigipt, agus taobh thoir theas den Ghréig. Is í an Leafcóis, nó an Níocóis, phríomhchathair na Cipire. Is ballstát den Aontas Eorpach í agus úsáidtear an euro.
Féach Freisin
An Chipir Thuaidh
An Mheánmhuir
Tagairtí
Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach
C
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Oileáin sa Mheánmhuir
|
[Wikipedia:ga] An Danmhairg
Is í an Danmhairg (Danmhairgis: Danmark) an tír Nordach is lú. Tá sí suite i gCríoch Lochlann, i dtuaisceart na hEorpa, idir an Mhuir Bhailt agus an Mhuir Thuaidh, ar leithinis agus ar mhórán oileáin. Tá sí lastuaidh ón Ghearmáin agus ón bPolainn, siar ó dheas ón tSualainn agus ó dheas ón Iorua.
Ina theannta sin, tá na Graonlainne agus Oileán Fháró faoi fhlaitheas Danmhargach, cé go bhfuil rialtas dúchais acu.
Is ball den Aontas Eorpach í an Danmhairg.
Ba é Hans Christian Andersen an scríbhneoir ba cháiliúla de chuid na Danmhairge.
Contaetha
Tá an tír roinnte ina sé chontae déag:
# Cóbanhávan (København)
# Frederiksberg
# Contae Chóbanhávan (København)
# Frederiksborg
# Roskilde
# Iarthar na Séalainne (Vestsjælland)
# Storstrøm
# Funen (Fyn)
# Deisceart na hIútlainne (Sønderjylland)
# Ribe
# Vejle
# Ringkjøbing
# Viborg
# Tuaisceart na Iútlainne (Nordjylland)
# Aarhus (Århus)
# Bornholm
Teangacha
: Príomhalt: Teangacha na Danmhairge
An Danmhairg
Is í Danmhairgis an teanga oifigiúil sa Danmhairg ach tá 86% den daonra ábalta Béarla a labhairt. Is í Gearmáinis an dara teanga iasachta is mó sa Danmhairg agus 47% den daonra ábalta í a labhairt. Tá 13% den daonra ábalta Sualainnis a labhairt.
An Ghraonlainnis
Tá An Ghraonlainn faoi riail na Danmhairge agus labhraítear 90% den daonra sa Ghraonlainn Graonlainnis, teanga Inuit. Labhraíonn 12% den daonra Danmhairgis. Tá 7,000 duine sa Danmhairg Graonlainnis]].
Oileáin Fharó
Tá Faróis á labhairt ag 45,000 daoine (timpeall 90% den daonra) in Oileáin Fharó. Tá Faróis á labhairt ag timpeall 20,000 duine sa Danmhairg. San iomlán tá timpeall ar 66,000 duine atá ábalta Faróis a labhairt.
Tagairtí
Danmhairg, An
D
|
[Wikipedia:ga] An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta
Is údarás in Éirinn é an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta (i mBéarla: National Roads Authority nó NRA), atá freagrach do na bóithre náisiúnta sa tír. Cruthaíodh an NRA mar chuid den Roads Act, 1993, ag tosnú oibre ó 1 Eanáir 1994.
Tá na comhairlí contaetha fós freagrach as na bóithre áitiúla agus as teorannacha luais. Déanann an NRA pleanáil agus tógáil na bpríomhbhóithre náisiúnta – chomh maith le sábháilteacht na mbóithre. Déanann siad obair imshaolach agus seandálaíochta freisin, mar chuid de chlár tógáil na mbóithre.
Faoi láthair, tá an NRA an-ghnóthach le forbairt na bpríomhbhóithre agus cruthú na mótarbhealaí, mar chuid den Phlean Forbartha Náisiúnta (NDP).
Struchtúr
Bíonn an ÚBN á stiúradh ag an mBord, a mbíonn ceithre dhuine dhéag air, an Cathaoirleach san áireamh. Bíonn na comhaltaí á gceapadh ag an Aire Iompair, agus aird aige/aici ar an taithí nó an saineolas/inniúlacht atá acu sna réimsí bainteacha, amhail cúrsaí bóithre, iompair, tionscail, tráchtála, airgeadais nó comhshaoil.
Ailt eile
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn
Naisc sheachtracha
* www.nra.ie - Suíomh gréasáin oifigiúil an ÚBN
Tagairtí
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre in Éirinn
|
[Wikipedia:ga] Corda (ceol)
mion
mion|sliocht as "Pictures at an Exhibition", Modest Mussorgsky
Sa cheol, is éard atá i gceist le corda ná níos mó ná nóta amháin a fhuaimnítear ag an am céanna. I gceol tonach ó timpeall 1600- 1920 d'fheidhmigh corda mar aonad i sraith armónach i leith gléasláir ar leith, nó ag eisréimniú ón ngléaslár sin. Roimhe sin chinn treo na línte séiseacha ar leith na sraitheanna cordaí, bíodh is nár chinn na cordaí féin. I gceol iarchordach, cumtar cordaí ar phrionsabal srathach nó eile, gan tagairt do ghléaslár.
Sainmhíniú agus cumadh na cordaí
Ainmnítear cordaí de réir an méid nótaí atá iontu agus de réir an sóirt na hidirchéimeanna á chumadh as.
Tá an modh is furasta chun corda a ainmniú, nó chun a chumadh a theorannú, de réir an uimhir na nótaí atá ann. Is iad na cordaí is simplí (agus b’fhéidir na cordaí is coitianta) tríchordaí (a bhfuil trí nóta acu), teitreachordaí (a bhfuil ceathair acu), heicseachordaí (a bhfuil sé acu), srl.
Tá sé níos faisnéisí chun corda a ainmniú de réir an sóirt na hidirchéimeanna atá ann, mar is cuma faoin mhéad nótaí le hidirchéim chosúil eatarthu a charnadh ar an chéile; coinníonn an corda a fhuaim tréitheach fós. Ainmnítear na cordaí pléite is minice le nótaí a bhfuil tréigh óna chéile corda tréach. Ainmnítear corda cumtha le déigh eatarthu corda déach agus corda le ceathraigh eatarthu corda ceathrach.
Lipéadaítear cordaí le siombailí chorda.
An tríchorda
Is iad tríchordaí na cordaí is coitianta i gceol iartharach. Is iad an bunús na harmóine dhiatonach é. Is é sin, cumtar le trí nóta: an fréamh, tréach (atá aon tréach amháin thar an fhréamh), agus an cúigeach (atá aon cúigeach amháin thar an fhréamh, nó aon tréach amháin thar an tréach).
Mar shampla, coinníonn ochtach den scála C mór na nótaí sin: C D E F G A B C.
Íomhá:c_mór.pngFig 1. An scála C mór
Choinneodh an tríchorda déanta leis an nóta C mar an fhréamh: C (an fhréamh den scála), E (an tréach den scála), agus G (an cúigeach den scála).
Íomhá:tríchorda C.pngFig 2. C, E agus G – An tríchorda C mór
Ag úsáid an scála céanna (go hintuigthe, an gléas C mór) féadann corda a dhéantar le D mar an fhréamh. Ba é sin: D (fréamh), F (tréach), A (cúigeach).
Mar sin, ainmnítear an tríchorda ar C tríchorda mór, nó mórchorda, agus an idirchéim ó C go dtí E mórtréach. Ainmnítear an tríchorda ar D mionchorda, a bhfuil idirchéim níos lú ón fhréamh go dtí an tréach aige. Ainmnítear an idirchéim sin miontréach, agus is é an corda D mion.
Is féidir le tríchorda a chumtar ar pé nóta den scála C mór.
Cineáil
Chomh maith le mórchordaí is mionchordaí, tá tríchordaí méadaithe agus laghdaithe ann. Déannann na téarmaí sin cur síos ar an cáilíocht de chorda.
Cumtar tríchordaí méadaithe le mórtréach ach le cúigeach méadaithe (nó mórtréach thar mórtréach). Tá miontréach agus cúigeach laghdaithe (nó miontréach thar miontréach) ag tríchordaí laghdaithe. Cuireann na rialacha sin i gcomhthéacs na cineáil tríchorda mínithe go dtí an phointe seo:
* Tríchorda mór: fréamh, mórtréach, cúigeach foirfe
* Tríchorda mion: fréamh, miontréach, cúigeach foirfe
* Tríchorda méadaithe: fréamh, mórtréach, cúigeach méadaithe
* Tríchorda laghdaithe: fréamh, miontréacht, cúigeach laghdaithe
Naisc sheachtracha
*
Tagairtí
Catagóir:Ceol
|
[Wikipedia:ga] Patrún
Is éard is patrún ann ná rialtacht sa domhan nádúrtha, i ndearthaí de dhéantús an duine, nó i smaointe teibí. Mar sin, timthriallann na heilimintí i bpatrún ar bhealach intuartha. Is cineál patrúin déanta as cruthanna geoiméadracha é patrún geoiméadrach, agus de ghnáth timthriallann na cruthanna arís agus arís eile ar nós dearadh ballapháipéir.
Tagairtí
Catagóir:Dearadh
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Catagóir:Fealsúnacht aigne
|
[Wikipedia:ga] Foirmiúlachas (matamaitic)
I bhfealsúnacht na matamaitice, is éard atá san fhoirmiúlachas ná an dearcadh nach bhfuil i ráitis mhatamaiticiúla nó loighciúla ach teaghráin (seichimh siombailí alfa-uimhriúla, go minic mar chothromóidí) a fhaightear trí rialacha réamhbhunaithe láimhsithe. De réir na fealsúnachta seo, ní bhaineann fírinní matamaiticiúla le huimhreacha, tacair, nó triantáin; ina áit sin, is éard atá iontu ná foirmeacha comhréireacha nach bhfuil brí ar bith ag baint leo, mura gceanglaítear séimeantaic leo d'aon ghnó. Ba é David Hilbert an matamaiticeoir is clúití a thug tacaíocht don dearcadh seo i dtús na 20ú haois.
Tagairtí
Catagóir:Matamaitic
|
[Wikipedia:ga] Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
Is éard atá i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, ar a dtugtar An Ríocht Aontaithe (RA) agus An Bhreatain fosta (Béarla: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland nó United Kingdom nó UK), ná stát atá suite siar ó thuaidh ó chósta Mhór-Roinn na hEorpa. Áiríonn an tír oileán na Breataine Móire, an chuid thoir thuaidh d’oileán na hÉireann, agus go leor oileán níos lú eile. Is é Tuaisceart Éireann é an t-aon chuid den RA a bhfuil teorainn talún aige le stát ceannasach eile nuair nach nglactar na Spleáchais (Giobráltar agus Akrotiri agus Dhekelia) san áireamh. Tá teorainn idir Giobráltar agus an Spáinn, chomh maith leis sin tá teorainn ag Akrotiri agus Dhekelia le Poblacht na Cipire agus ag Dhekelia le Poblacht Thuaisceart na Cipire (atá faoi cheannas Turcaigh an oileáin ach nach bhfuil aitheantas idirnáisiúnta aige), agus an Crios Maolánach de chuid na NA a scarann an dá thír ar an oileán. Seachas an teorainn talún seo, bíonn an tAigéan Atlantach thart timpeall na tíre ar fad siar agus ó thuaidh, bíonn an Mhuir Thuaidh ina luí soir, Muir nIocht ó dheas agus Muir Éireann siar.
Is í foirm rialtais na tíre í monarcacht bhunreachtúil le córas parlaiminteach. Is í cathair Londain í an phríomhchathair. Tá 4 thír chomhdhéanaimh sa RA: Tuaisceart Éireann, Alba, An Bhreatain Bheag agus Sasana.
Tá fo-rialtais chineachta ag na chéad 3 chinn acu seo, a bhfuil cumhachtaí athraitheacha acu bunaithe ina bpríomhchathracha, Béal Feirste, Dún Éideann agus Caerdydd faoi seach. Gaolmhar leis an RA gan a bheith ina gcodanna di atá 3 Spleáchas na Corónach: Geansaí, Geirsí agus Manainn. Tá 14 Chríoch Thar Lear. Is ionann iad seo agus píosa iarmharacha de Impireacht na Ríochta Aontaithe, ina raibh beagnach ceathrú iomlán de dhromchla an domhain ag deireadh an 19ú haois agus toiseacht an 20ú haois. Ba í an Impireacht í an ceann is mó riamh ar domhan. Tchítear tionchar na RA i leitheadúlacht an Bhéarla mar mheán cumarsáide, cultúr na nOileán Briotanach, agus córais dlí i dtíortha ar fud na cruinne.
Is tír fhorbartha í an RA, a bhfuil an cúigiú geilleagar is mó ar domhan aige de réir OTI ainmneach agus an naoú ceann is mó ar domhan de réir Paireachta Cumhacht Cheannaigh. Ba í an chéad tír thionsclaíoch ar domhan í agus an neart is tábhachtaí ar domhan i rith an 19ú haois agus go luath san 20ú haois. Déantar tagairt go seadh don RA mar neart ollmhór agus tá go fóill cumhachtaí ollmhóra aigi i leith na heacnamaíochta, an chultúir, an mhíleata agus na n-eolaíochtaí aici, mar aon le tionchar nach beag go hidirnáisiúnta. Is stát núicléach aitheanta é agus caitheann sé an ceathrú caiteachas is mó ar domhan ar chúrsaí míleata.
Tá tuairim is 65 milliún duine ina gcónaí sa Ríocht Aontaithe: breis is 55 milliún i Sasana, cúig mhilliún in Albain, trí mhilliún sa Bhreatain Bheag agus cúpla milliún i dTuaisceart Éireann.
Rinne Sasana concas ar an mBreatain Bheag i rith na Meánaoise. Chruthaigh Acht an Aontais 1707 Ríocht Aontaithe na Breataine Móire, agus chruthaigh Acht an Aontais 1800 Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann. Nuair a bhain Saorstát Éireann a neamhspleáchas amach san fhichiú céad, cruthaíodh Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann.
Is stát aonadach é an Ríocht Aontaithe, rialaithe faoi monarcacht bhunreachtúil agus córas parlaiminteach, lena shuíochán rialtais sa phríomhchathair, Londain.
Geilleagar
Úsáidtear an punt steirling mar airgeadra sa Ríocht Aontaithe. Dar le tuairisc na bliana 2022 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Ríochta Aontaithe an 9ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 6ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 26ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Ríocht Aontaithe, é ar $55,862 don chónaitheach.
De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2021 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 16ú tír is forbartha ar domhan í an Ríocht Aontaithe, as 156 tír a tomhaiseadh, cothrom leis an tSeic, leis an tSeapáin, agus le Lucsamburg. Dá mbeadh an Ríocht Aontaithe ina ballstát san Aontas Eorpach, chuirfeadh sé sin ar an 9ú tír ba fhorbartha san eagraíocht sin í. I dTuarascáil Sonas Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meaadh gurbh í an Ríocht Aontaithe an 19ú tír ba shona, as 156 thír.
Is í an earnáil seirbhíse (nó an tríú earnáil) an earnáil is mó i ngeilleagair na tíre, agus timpeall ar 80% de phostanna sa Ríocht Aontaithe san earnáil seo. I Mí na Samhna 2019, bhí ráta dífhostaíochta na tíre ar 3.7%, an seachtú leibhéal is lú san Aontas Eorpach dá mbeadh an Ríocht Aontaithe páirteach san eagraíocht sin.
Tagairtí
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-8
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Ríochtaí
|
[Wikipedia:ga] 14 Iúil
Is é an 14 Iúil an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* An Fhrainc - Fête Nationale nó quatorze juillet (Lá Bastille)
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1207 — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí (b. 1231)
* 1602 — Jules Mazarin, taidhleoir agus státaire Francach (b. 1661)
* 1862 — Gustav Klimt, péintéir Ostarach (b. 1918)
* 1896 — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach (b. 1936)
* 1896 — Patrick Gorry, polaiteoir Éireannach (b. 1965)
* 1911 — Eddie Babe Risko, dornálaí Meiriceánach (b. 1957)
* 1912 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. 1967)
* 1913 — Gerald R. Ford, 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 2006)
* 1918 — Ingmar Bergman, stiúrthóir scannán (b. 2007)
* 1960 — Jane Lynch, aisteoir Meiriceánach
* 1960 — Kyle Gass, ceoltóir Meiriceánach
* 1962 — Fidelma Healy Eames, polaiteoir Éireannach
* 1964 — Jane Espenson, scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach
* 1966 — Matthew Fox, aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Kirsten Sheridan, aisteoir agus stiúrthóir scannán Éireannach
* 1988 — Conchúr Antóin Mac Gréagóir, dornálaí agus trodaí MMA Éireannach
* 1988 — James Vaughan, imreoir sacair
* 1990 — Ian Nepomniachtchi, imreoir fichille Rúiseach
* 1992 — Cillian Ó Buachalla, iománaí Éireannach
* 2001 — Daniel Wiffen, snámhóir Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1086 — Toirdhealbhach Ua Briain, ard-rí (r. 1009)
* 1817 — Germaine de Staël, údar Eilvéiseach (r. 1766)
* 1827 — Augustin Jean Fresnel, innealtóir agus fisiceoir Francach (r. 1788)
* 1881 — Billy the Kid, coirpeach (r. 1859)
* 1914 — Máire Ní Shúilleabháin, múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. 1884)
* 1936 — Patrick Hogan, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 1954 — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach (r. 1866)
* 1955 — James Dolan, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1956 — Thomas Walsh, polaiteoir Éireannach (r. 1901)
* 1960 — Maurice de Broglie, fisiceoir Francach (r. 1875)
* 2019 — Pernell Whitaker, dornálaí Meiriceánach (r. 1964)
* 2022 — Bobby Aylward, polaiteoir Éireannach (r. 1955)
* 2022 — Ivana Trump, bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach (r. 1949)
Tarluithe eile
* 1789 - Cuireadh tús le Réabhlóid na Fraince
* 1933 - Sa Ghearmáin bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na Naitsithe
* 2015 - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta. Nuacht RTÉ
* 2016 - Thiomáin fear trucail isteach i slua ar Lá Bastille. Maraíodh 84 duine.
0714
Iúil, 14
|
[Wikipedia:ga] 21 Iúil
Is é an 21 Iúil an 202ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 203ú lá i mbliain bhisigh. Tá 163 lá fágtha sa bhliain.
Féilte
* Féile náisiúnta na Beilge
Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1414 — Pápa Sixtus IV (b. 1484)
* 1693 — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine (b. 1768)
* 1893 — Hans Fallada, scríbhneoir Gearmánach (b.1947)
* 1899 — Ernest Hemingway, scríbhneoir agus iriseoir Meiriceánach (b.1961)
* 1927 — John B. Keane, drámadóir, file agus scríbhneoir Éireannach (b.2002)
* 1931 — Gene Fullmer, dornálaí Meiriceánach (b. 2015)
* 1943 — Edward Herrmann, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1943 — Michael Caton, aisteoir Astrálach
* 1947 — Billie Young, scoláire agus gníomhaí pobail Meiriceánach (b. 2021)
* 1951 — Robin Williams, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach (b. 2014)
* 1952 — John Barrosso, polaiteoir Meiriceánach
* 1953 — David Ervine, polaiteoir i dTuaisceart Éireann (b.2007)
* 1964 — Ross Kemp, aisteoir Sasanach
* 1964 — Steve Collins, Dornálaí Éireannach
* 1966 — Sarah Waters, úrscéalaí Breatnach
* 1970 — Aonghas MacNèill, polaiteoir Briotanach
* 1970 — Jason Matthews, dornálaí Briotanach
* 1975 — Cara Dillon, amhránaí Éireannach
* 1978 — Josh Hartnett, aisteoir
* 1984 — Liam Ridgewell, imreoir sacair Sasanach
* 1984 — Sarah Greene, ban-aisteoir Éireannach
* 1986 — Rebecca Ferguson, amhránaí Briotanach
* 1989 — Chris Gunter, imreoir sacair Breatnach
* 1991 — Lucy Spraggan, ceoltóir
* 1993 — Cathal Barrett, iománaí Éireannach
* 1993 — Luksika Kumkhum, imreoir leadóige Téalannach
* 1999 — Rhys McClenaghan, gleacaí ealaíonta Éireannach
Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1796 — Raibeart Burns, file Albanach (r. 1759)
* 1944 — Claus Schenk von Stauffenberg, oifigeach Gearmánach (r.1907)
* 1946 — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach (r. 1875)
* 1967 — Basil Rathbone, aisteoir Briotanach (r. 1892)
* 1986 — Timothy O'Connor, polaiteoir Éireannach (r. 1906)
* 1987 — Stella Steyn, ealaíontóir Éireannach (r. 1907)
* 1996 — Laxeiro, péintéir Spáinneach (r. 1908)
* 1998 — Alan Shepard, spásaire Meiriceánach (r. 1923)
* 2004 — Edward Lewis, Bitheolaí (r. 1918)
* 2017 — John Heard, aisteoir Meiriceánach (r. 1946)
* 2021 — Deasún Ó Máille, polaiteoir Éireannach (r. 1939)
* 2023 — Ann Clwyd, polaiteoir Breatnach (r. 1937)
* 2023 — Tony Bennett, amhránaí Meiriceánach (r. 1926)
Tarluithe eile
* 1936 - Tús an léigir phoblachtaigh ar an Alcázar i dToledo le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.
* 1954 - An Chéad Chogadh Ind-Síneach: Roinneadh Vítneam
* 1969 - Clár Apollo: shiúil Neil Armstrong ar An Ghealach. Tá sé an chéad duine sin a dhéanamh.
* 1972 - Phléasc An tIRA Sealadach dhá buama is fiche i mBéal Feirste in imeacht ochtó nóiméad. Maraíodh naonúr agus gortaíodh 130 duine
* 1976 - D'fheallmharaigh An tIRA Sealadach ambasadóir na Ríochta Aontaithe chun na hÉireann, Christopher Ewart-Biggs
* 2024 - D'fhógartha Joe Biden go n-éireoidh sé as Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024
0721
Iúil, 21
|
End of preview. Expand
in Data Studio
No dataset card yet
- Downloads last month
- 5