Datasets:
keramjan
/
spellcheck

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
original
stringlengths
14
2.63k
corrected
stringlengths
14
2.53k
6. «ۋېنىتسىيە سودىگىرى» ناملىق بۇ ساتىرىك كومېدىي يىنىڭ دەرسلىككــە كىرگيۇزۇلــگــەن بىۇ يــەردىــسىــدە سوت جەريانى تەسۋىرلەنگەن. ئەسەرنىڭ پۈتۈن قىسمىدا، جۇملىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن بۇ بىر پەردىدەئانتونىئو بىلەن شىلوك ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت توقۇنۇشى مەركەز قىلىنغـان ۋە بۇ ئىككى پېرسوناژنى چۆرىدەپ ھەم ئۇلارنىڭ دىئالوگېتنى كۈچ يمىقىرىپ يېزىش ئارقىلىق، زىددىيەت توقبۇنۇشى يۇقىرى دولا قۇنغا كۆتۈرۈلگەن. يۇقىرى دولقۇن قىسمى ئۆتكىۈر دراماتىك توقۇنۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولۇپ، بۇ كۈرەشتە جازانىخور، سۇپىقەستچى شىاوك بارغانسېرى ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولىدۇ، ئۇكۆڭلى. تەسەللىي تاپىدۇ، چەكسىز شادلىنىدۇ، ئايتور بۇ جىددىي زىددىيەت توقۇنۇشى ئارقىلىق كىتابخانلارنى جەلپ قىلىش، يېر-سوناژلار خاراكتېرىنى يەنىمۇ روشەنلىككە ئىگە قىلىش مەقسىتىگە يەتكەن. گېرتىسوگ ۋە باشقىلار شىلىوكنىڭ رەھىمىسىزلىىكى دىن ئامالسىز قالغان ئەھۋال ئاستىدا ئاپتور ماھىرلىق بىلەن بىشيانى سەھنىگە چىقىرىپ شىلوكنى مات قىلىپ، ئۇنىڭ پۇتۇن مال ــ دۇنياسىنى مۇسادىرە قىلغۇزۇۋېتىدۇ. بىشيـانــىڭ سەھـ نىگە چىقىرىلىشى زىددىيەت توقۇنۇشىنىڭ كەسكىن ئۆزگىرىشىدە، ئاپتور مەدھىيىلىگەن ئىجابىي قەھرىمانلارنىڭ غەلىىبە قىلىپ. سەلبىي قەھرىماننىڭ مەغلۇپ بولۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان. تېكىستتىكى دىئالوگلاردا دخرىستىئانلارنىڭ روھى، تىلغا ئېلىنىپ ئۇنىڭ مېھىىر ــ شەپقەتلىك، رەھىمدىللىكىكە ئىگە ئىكەنلىكىي مەدھىيىلەنگەن. يەھۇدىي شىلوكنى «جوھۇت» دەن ھاقارەتلىد گـەن ۋە كەمسىتكەن. بۇ ئاپتورنىڭ دىنىي چەكلىــمىلىكــى ۋە دەۋر چىەكىلىمىنلىكىىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭغا تارىخىي ماتېرى يالىزملىق نۇقتىئىنەزمردە تۇرۇپ توغرا قارىشىمىز لازىم.
6. «ۋېنىتسىيە سودىگىرى» ناملىق بۇ ساتىرىك كومېدىيىنىڭ دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن بۇ يېرىدىسىدە سوت جەريانى تەسۋىرلەنگەن. ئەسەرنىڭ پۈتۈن قىسمىدا، جۇملىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن بۇ بىر پەردىدە ئانتونىيو بىلەن شىلوك ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت توقۇنۇشى مەركەز قىلىنغان ۋە بۇ ئىككى پېرسوناژنى چۆرىدەپ ھەم ئۇلارنىڭ دىئالوگىنى كۈچەيتىپ يېزىش ئارقىلىق، زىددىيەت توقۇنۇشى يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلگەن. يۇقىرى دولقۇن قىسمىدا ئۆتكۈر دراماتىك توقۇنۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولۇپ، بۇ كۈرەشتە جازانىخور، سۇپىقەستچى شىلوك بارغانسېرى ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولىدۇ، ئۇ كۆڭلى تەسەللىي تاپىدۇ، چەكسىز شادلىنىدۇ. ئاپتور بۇ جىددىي زىددىيەت توقۇنۇشى ئارقىلىق كىتابخانلارنى جەلپ قىلىش، پېرسوناژلار خاراكتېرىنى يەنىمۇ روشەنلەتكە ئىگە قىلىش مەقسىتىگە يەتكەن. گېرتىسو ۋە باشقىلار شىلوكنىڭ رەھىمسىزلىكىدىن ئامالسىز قالغان ئەھۋال ئاستىدا ئاپتور ماھىرلىق بىلەن پاشىانى سەھنىگە چىقىرىپ شىلوكنى مات قىلىپ، ئۇنىڭ پۇتۇن مال دۇنياسىنى مۇسادىرە قىلغۇزىۋېتىدۇ. پاشىانىڭ سەھنىگە چىقىرىلىشى زىددىيەت توقۇنۇشىنىڭ كەسكىن ئۆزگىرىشىدە، ئاپتور مەدھىيىلىگەن ئىجابىي قەھرىمانلارنىڭ غەلىبە قىلىپ، سەلبىي قەھرىماننىڭ مەغلۇپ بولۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان. تېكىستتىكى دىئالوگلاردا خرىستىئانلارنىڭ روھى تىلغا ئېلىنىپ ئۇنىڭ مېھرىبان، شەپقەتلىك، رەھىمدىللىكىگە ئىگە ئىكەنلىكى مەدھىيىلەنگەن. يەھۇدىي شىلوكنى «جوھۇت» دەپ ھاقارەتلىگەن ۋە كەمسىتكەن. بۇ ئاپتورنىڭ دىنىي چەكلىملىكى ۋە دەۋر چەكلىملىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭغا تارىخىي ماتېرىيالىزملىق نۇقتا نەزەردە تۇرۇپ توغرا قارىشىمىز لازىم.
7. ئەسەردە تەسۋىرلەنگەن ئانتونىئو بىلەن شىلوك ئوخشاش ﺒﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺳﯧﻨﯩﭙﻨﯩﯔ ﺗﯩﭙﯩﻚ ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﯩﺮﻯ. ﺋﺎﻧﺘﻮﻧﯩﺌـﻮ ﺳﻮﺩﺍ كِأَيِّبِتَا لِسِتَّى. شَبْلُوكَ جَازَانِيْجُورَ بِوَلَّوْنِ، ثَةِيْنِسَى وْاقْسِمْسْتِنَا ۖ بِوْ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ئاساسىي زىددىيەت ھىېسابى لمنىدۇ. ئانتونىئونىڭ ئېكسپىلاتــاتسىــيە قىىلىش ئۇسۇلى بۇر-رۇئازىيېنىڭ يېڭىچە ئۇسۇلى، شىلوكنىڭ جازانىخورلۇق ئۇسۇلى ئۆلۈۋاتقان فېئودالىزمنىڭ كونىچە ئېكسپىلاتاتسىيـە قىلىش ئۇشۇلى بولۇپ، ئۇلارنىڭ زىددىيىتى كۆرۈنۈشتىە ئىقتىسادىسى توقۇنۇشتەك، ئۆچمەنلىك زىددىيىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، ماھىيەتتە بۇرژۇئازنىيــە سىـىنىپىنىڭ فېئوداللىق ئېكسپــىلاتاتسىيە قىلىش ئۇسۇلىغا قارشى ئۆتكۇر سىياسىي كۈرەشتۇر.
7. ئەسەردە تەسۋىرلەنگەن ئانتونىيو بىلەن شىلوك ئوخشاش بولمىغان ئىككى سىنىپنىڭ تىپىك ۋەكىللىرى. ئانتونىيو سودا كاپىتالىستى، شىلوك جازانىخور بولۇپ، ئىكىسى ۋاقسىنىدا بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ئاساسىي زىددىيەت ھېسابلىنىدۇ. ئانتونىيونىڭ ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىش ئۇسۇلى بۇرژۇئازىيىنىڭ يېڭىچە ئۇسۇلى، شىلوكنىڭ جازانىخورلۇق ئۇسۇلى ئۆلۈۋاتقان فېئودالىزمنىڭ كونىچە ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىش ئۇسۇلى بولۇپ، ئۇلارنىڭ زىددىيىتى كۆرۈنۈشتە ئىقتىسادى توقۇنۇشتەك، شەخسىي زىددىيىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، ماھىيەتتە بۇرژۇئازىيە سىنىپىنىڭ فېئوداللىق ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىش ئۇسۇلىغا قارشى ئۆتكۈر سىياسىي كۈرەشتۇر.
جارى قىلدۇرۇپ، ئەنگىلىكىدىكى شۇ دەۋردىكى كىونىا – يېڭى ئېكسپىسلاتيا تسىيە -قىلغۇچى- سىنىپلار- ئوتتۇرىسىدىسكى- زىسددىي مەتنى كۈچلۈك مەركەزلەشتۇرگەن. ئاپتور ئەسەردە بىاشتىن ت ئاخىر ئانتىونىئونى قوللىغان، ئۇنى رەھىىمىدىيال، كىۋڭلى ب كۆكسى كەڭ، ئادىل، مەرد، دوستلىرىغا سادىق قىلىپ تىەسە ۋىرلەش ئارقىلىق بۇرژۇئازىيىنىڭ يېڭىچە ئىگىلىىك باشقۇرۇش ئۇسۇلىنى مەدھىيىلىگەن. شۇنىڭدەك ئايتورنىڭ قەلىمى ئاستىىد دىكى ۋېنىتسىيە قانۇنىمۇ ئانتونىئو تەرەپكە مايىل، پنايذىلىق قىلىپ يېزىلغان. شىلوكنىڭ جازانىخور، ئىنتايسىن بېلخىل، رەھىيمسىز، رەزىل قىياپىتىىنىي ۋايىىغا يەتكۇزۇپ سۇرەتلەش ئارقىلىق، فېئودالىزمنىڭ كونىسچىە ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىمش ئۇسۇلىنى ئەيىبلىگەن.
جارى قىلدۇرۇپ، ئەنگىلىكىدىكى شۇ دەۋردىكى يېڭى - ئېكسپلوئىتاتسىيە قىلغۇچى سىنىپلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت مەتنى كۈچلۈك مەركەزلەشتۈرگەن. ئاپتور ئەسەردە باشتىن ئاخىرغىچە ئانتونىئونى قوللىغان، ئۇنى رەھىمدار، كۆڭلى كەڭ، ئادىل، مەرد، دوستلىرىغا سادىق قىلىپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق بۇرژۇئازىيىنىڭ يېڭىچە ئىگىلىك باشقۇرۇش ئۇسۇلىنى مەدھىيىلىگەن. شۇنىڭدەك ئاپتورنىڭ قەلىمى ئاستىدىكى ۋېنىتسىيە قانۇنىمۇ ئانتونىئو تەرەپكە مايىل، پايدىلىق قىلىپ يېزىلغان. شىلوكنىڭ جازانىخور، ئىنتايىن بېغىل، رەھىمسىز، رەزىل قىياپىتىنى ۋايىشىغا يەتكۈزۈپ سۈرەتلەش ئارقىلىق، فېئودالىزمنىڭ كونىراق ئېكسپلوئىتاتسىيە قىلىش ئۇسۇلىنى ئەيىبلىگەن.
گېنرىخ گېينى ۋە ئۇنىڭ «سلېزىيە توقۇمچىلسرى» شېئىرى ھەققىدە
گېنرىخ گېينى ۋە ئۇنىڭ «سىلېزىيە توقۇمچىلىرى» شېئىرى ھەققىدە
1. كېنرىخ كېينې كىم؟ ئۇ قاچان، قىمپمردە، قانداق ئائىملىدە تۇغۇلغان؟ گېينى پائالىيەت ئېلىپ بارغىان مەزگىلە دىكى گېرمانىيىنىڭ ۋەزىيىتى قانداق ئىدى؟ 2. گېينى قيا يا سى مەكتەپتە ئوقۇدى ۋە مەكتەپتە قانداق پائالىيەتلەرگە قات ﻨﺎﺷﺘﻰ؟ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻟﯩﺮﯨﯔ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﻯ «ﻧـﺎﺧﺸﯩﻼﺭ ﺗـﻮﭘـ لمىمى، ئەدەبىيات ساھەسىدىكىلەرنى نېمە ئۈچۈن ھاڭ \_ تاڭ قالدۇردى؟ 3. كېينې 1824 ــ يىلىدىن 1830 ــ يىملىغىىچە قەيەرلەرنى ساياھەت قىسلىدى؟ قىانىداق ئەسەرلەرنى يازدى؟ ئەسەرلىرىدە -ئېمىنى ئەكس ئەتتۈردى؟ 4- 1830 – يىلى فرانسىيەيىدە- يارتىلىغان ئىيۇل ئىنقىلابى ۋە 1843 - يىلى ماركس بىلەن تونۇشۇش كېينېنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيىتىگە قىانداق تەسىر كۆرسەتتى؟ بۇ مەزگىلدە قانداق ئەسەرلەرنى يازدى ۋە قانا داق مەزمۇنلارنى ئىپادىلىىدى؟ 5. كىبيىنېىنىڭ ھىاياتىىنىڭ ئاخىرقى يىللىرى قانداق ئۆتتى؟ ئۇ قاچان، نـەچچـە يېشىدا ۋاپات بولدى؟ 6. دسلېزىيە توقۇمىچىلىرى» ناملىق بۇ شېئىر قانداق شارائىتتا يېزىلغان؟ دەسلەپتە قايسى گېزىستتىيە ئېلان قىلىنغان؟ شېئىردا نېمە ئەكس ئەتتۈرۈلگەن ۋە ئەينى ۋاقىتتا قانداق تەسىر قوزغىغان؟ بۇ شېئىر ھەققىدە ۋە گېينى توغرىسىدا قبنكبلس نبمه دبكهن؟
1. گېنرىخ گېينى كىم؟ ئۇ قاچان، قەيەردە، قانداق ئائىلىدە تۇغۇلغان؟ گېينى پائالىيەت ئېلىپ بارغان مەزگىلدىكى گېرمانىيىنىڭ ۋەزىيىتى قانداق ئىدى؟ 2. گېينى قايسى مەكتەپتە ئوقۇدى ۋە مەكتەپتە قانداق پائالىيەتلەرگە قاتناشتى؟ ئۇنىڭ دەسلەپكى لىرىك شېئىرلىرى «ناخشىلار توپلىمى»، ئەدەبىيات ساھەسىدىكىلەرنى نېمە ئۈچۈن ھاڭ-تاڭ قالدۇردى؟ 3. گېينى 1824-يىلىدىن 1830-يىلىغىچە قەيەرلەرنى ساياھەت قىلدى؟ قانداق ئەسەرلەرنى يازدى؟ ئەسەرلىرىدە نېمىنى ئەكس ئەتتۈردى؟ 4. 1830-يىلى فرانسىيىدە پارتلىغان ئىيۇل ئىنقىلابى ۋە 1843-يىلى ماركس بىلەن تونۇشۇش گېينىنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتتى؟ بۇ مەزگىلدە قانداق ئەسەرلەرنى يازدى ۋە قانداق مەزمۇنلارنى ئىپادىلىدى؟ 5. گېينىنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرقى يىللىرى قانداق ئۆتتى؟ ئۇ قاچان، نەچچە يېشىدا ۋاپات بولدى؟ 6. «سىلېزىيە توقۇمچىلىرى» ناملىق بۇ شېئىر قانداق شارائىتتا يېزىلغان؟ دەسلەپتە قايسى گېزىتتە ئېلان قىلىنغان؟ شېئىردا نېمە ئەكس ئەتتۈرۈلگەن ۋە ئەينى ۋاقىتتا قانداق تەسىر قوزغىغان؟ بۇ شېئىر ھەققىدە ۋە گېينى توغرىسىدا ئېنگەلس نېمە دېگەن؟
1. كېنرىخ كېينې ـــ XK ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ياشغان كېرمانىيىنىڭ ئۆاۋغ ئىنقىلابىي دېسموكرات شائىرى. ئىنقىلابىي دېموكراتىزمنىڭ ئاتاقلىق ۋەكىلى. ئۇ 1797 ــ يىمل 11 - ئاينىڭ 13 - كۈنى (رېسىن دەرياسى بويىدىكى گۈزەل شەھەر) دىيوسېلدۇرۇقتا يەھۇدىي سودىگەر ئائىلىسىدە دۇنيــاغــا كەلگەن.
1. گېنرىخ گېينى - XIX ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ياشىغان گېرمانىيىنىڭ ئۇلۇغ ئىنقىلابىي دېموكرات شائىرى. ئىنقىلابىي دېموكراتىزمنىڭ ئاتاقلىق ۋەكىلى. ئۇ 1797-يىلى 12-ئاينىڭ 13-كۈنى رېين دەرياسى بويىدىكى گۈزەل شەھەر دۈسسەلدورۇفتا يەھۇدىي سودىگەر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
گېينى يائالىيىنەن ئېنلىنى بارغان دەۋردىكى گېرمانىيە فېئودال ئاقسۇڭەكلەر ھۆكۈمرانلىقىدىيكىيى 36 ئۇششاق فېئودال يادىشاھلىقىقا پارچىلىنىپ كەتلكەن قالاق مەملىكلەت ئىدى. XX ئەسىرنىڭ 30 ـ يىللىرىغا كەلگەندە، گىبرمانىد يىئىڭ شەھەر شانائىتى - تەرەققىي تاپقان بولسىمۇ، لېنكسىن بۇرژۇئازىيە ناھايىتى ئاجىز بولۇپ، 1840 – يىللىرىىغـا كەلـ كەندە ناھايىتى قورقۇپ لىبېرالىستىك ھەرىيكىەت قىوزغىغان بولسىمۇ، گېرمانىيە ئۇششاق بۇرژۇئازىيىسى قاتتىق تىەۋرىنىشتە ئىدى. بۇ ۋاقىتتا ئىنقىلاب ۋەزىيىتى تارىخىي يوسۇندا پرولېـ تارىياتنىڭ زىممسىگە چۇشتى. پرولېتـارىــيـات سىنـىپـىمـۇ 1840 - يىللاردا يىشىپ يېتىلگەنىدى. 1848 - يىلى ئىنقىم لاب پارتىلىدى. لېكىن، بۇرژۇئازىيىنىڭ خائىنىلىىق قىىلىشى تۈپەيلىدىن، بۇ ئىنقىلاپ مەغلۇپ بولدى. ھاكىمىيىدى يىدىىلا ئاقسۇڭەك. پومېشچىكلارنىڭ قولىدا بولغاچقا. گېرمانىييە بىر-لىككە كېلەلمىدى. گېينى امىللىي پارچىىلىىنىش، سايناسىي داۋالغۇش بولۇۋاتقان مۇشۇنداق دەۋردە ياشىغان ۋە ئىجـادىـ يەت بىلەن شۇغۇللانغان.
گېينى ياشىغان ۋە پائالىيەت ئېلىپ بارغان دەۋردىكى گېرمانىيە فېئودال ئاقسۈڭەكلەر ھۆكۈمرانلىقىدىكى 36 ئۇشقاق فېئودال پادىشاھلىقىغا پارچىلىنىپ كەتكەن ھالاق مەملىكەت ئىدى. XIX ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىغا كەلگەندە، گېرمانىيىدە يېڭى شەھەر سانائىتى تەرەققىي تاپقان بولسىمۇ، لېكىن بۇرژۇئازىيە ناھايىتى ئاجىز بولۇپ، 1840-يىللىرىغا كەلگەندە ناھايىتى قورقاق لىبېرالىستىك ھەرىكەت قوزغىغان بولسىمۇ، گېرمانىيە ئۇشقاق بۇرژۇئازىيىسى قاتتىق تەۋرىنىشتە ئىدى. بۇ ۋاقىتتا ئىنقىلاب ۋەزىيىتى تارىخىي يوسۇندا پرولېتارىياتنىڭ زىممىسىگە چۈشتى. پرولېتارىيات سىنىپىمۇ 1840-يىللاردا يېشىپ يېتىلگەنىدى. 1848-يىلى ئىنقىلاب پارتلىدى. لېكىن، بۇرژۇئازىيىنىڭ خائىنلىق قىلىشى تۈپەيلىدىن، بۇ ئىنقىلاب مەغلۇپ بولدى. ھاكىمىيەت يەنىلا ئاقسۈڭەك پومېشچىكلارنىڭ قولىدا بولغاچقا، گېرمانىيە بىرلىككە كېلەلمىدى. گېينى مىللىي پارچىلىنىش، سايناسىي دالدۇڭغۇش بولۇۋاتقان مۇشۇنداق دەۋردە ياشىغان ۋە ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان.
2. گېينې بالىلمق دەۋرىدە فرانسىيە بۇرژۇئا ئىنقىلابىغا ئىنتىلىپ، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا قىزىققانىسدى. 1819 -يىلى بېرلىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانىۇن فياكسۇلتېتىغا كىىرىپ ئوقۇغان چاغلىرىدىن باشلاپ. ئالىي مەكتىەن ئوقىۇغىۇچىنىلار كېڭىشىنىڭ ئىلغار پائالىيەتلىرىگىم قاتناشقان ۋە ئەدەبىسى ئىجادىيەتنى باشلىغان.
2. گېينى بالىلىق دەۋرىدە فرانسىيە بۇرژۇئا ئىنقىلابىغا ئىنتىلىپ، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا قىزىققانىدى. 1819-يىلى بېرلىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن فاكۇلتېتىغا كىرىپ ئوقۇغان چاغلىرىدىن باشلاپ، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار كېڭىشىنىڭ ئىلغار پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەتنى باشلىغان.
كېينېنىڭ دەسلەپكى لىرىك شېئىرلىرىسدىس تىۇزۇلگەن دناخشىلار توپلىمى» ئەدەبىيات مۇنبىرىدە پاسسىپ رومـانتىزم بىر مەھەل دەۋر سۇرگەن مەزگىلدە نەشىر قىلىنىپ، ئۆزىنىىڭ ئاكتىپ روھى، رومانتىك ھېسىياتى، گۇزەل شېئىرىي مەزمۇنى بىلەن ئەدەبىيات ساھەسىدىكىلەرنى ھاڭ \_ تاڭ قالدۇرغان. ئۇنىڭ بۇ شېئىرلىرى خەلق ناخشىلىرىدەك مول، يېڭى روھىيى كەيپىياتقا ئىگە ئىدى. كېيىنرەك بىر قىسىم شېئىرلىرى مىۇزى كانىتلار تەرىپىدىن نوتلغا سېلىنىپ، شۇ چاغدىكى كىېرمانىيە ئەدەبىياتىدا كىشىنى ھۇزۇرلاندۇرىدىغان يىردىــنــبــىــر ئاكتىپ رومانتىزملىق ئەسەرلەردىن بولۇپ قالغانىدى.
گېينىنىڭ دەسلەپكى لىرىك شېئىرلىرىدىن تۈزۈلگەن «ناخشىلار توپلىمى» ئەدەبىيات مۇنبىرىدە پاسسىپ رومانتىزم بىر مەھەل دەۋر سۈرگەن مەزگىلدە نەشىر قىلىنىپ، ئۆزىنىڭ ئاكتىپ روھى، رومانتىك ھېسسىياتى، گۈزەل شېئىرىي مەزمۇنى بىلەن ئەدەبىيات ساھەسىدىكىلەرنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرغان. ئۇنىڭ بۇ شېئىرلىرى خەلق ناخشىلىرىدەك مول، يېڭى روھىي كەيپىياتقا ئىگە ئىدى. كېيىنرەك بىر قىسىم شېئىرلىرى مۇزىكاچىلار تەرىپىدىن نوتىغا سېلىنىپ، شۇ چاغدىكى گېرمانىيە ئەدەبىياتىدا كىشىنى ھۇزۇرلاندۇرىدىغان يىردىنبىر ئاكتىپ رومانتىزملىق ئەسەرلەردىن بولۇپ قالغانىدى.
3. گېينې 1824 ــ يىلى پىيادە گيوتتىگېندىن خارتبس تېغىغىچە ساياھەت قىلغان. بىر يېرىم يىلدىن كېيىن دخيار-تىس تېغىغا ساياھەت، ناملىق مەشھىۋر ئەسىرىنى ئېلان قىنلە خان. بۇ ساياھەت خاتىرىسىدە XW ئەسىرنىڭ 20 - <u>يى</u>يللمزىدىكى كېرمانىيە ئەكسىيەتچىىلىرىينىڭ كان ئىشچىىلىىدرىنى رەھىمسىز ئېكسيىلاتاتسىيىە قىلغانىلىقىي ياش قىلىنغان. گېينى 1825 ــ يىلى گيوتتىگېن ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كبيىن، 1830 - يىلىغىچە بولغان ۋاقىت ئېيدە ھاياتىلىق ۋە ھەقىقەت ئىزدەپ پۈتۈن ياۋروپانى كېزىپ چىققان. تادىن ئارملىدا بېلىقچىلارنىڭ كەپىسىدىمۇ قونغان، لـوندونـىدا ئەنــگـ اميە يېڭى ئاقسۇڭەكلىىرىنىمىڭ، بۇرژۇئازىييە يىۇقىرى قاتلام جەمئىيىتىنىڭ چىرىكلەشكەنلىكىنى كۆزەتكەن. مىيۇنخېندا ژۇر۔ نللىۇ چىقارغان. ئىتالىيىدە جەنۇبىي ياۋروپانىڭ مەنزىىرىسى دىن ھۇزۇرلانغان ۋە رىمدىكى قەدىمىي ئاسار ئەتىقىسلىەرنى كۆرگەن. بۇ مەزگىلدە (دلېبىي. گىرانتى ئەسەرلىرى توپلىمى» غا قاراش) ناملىق شېئىرلار توپلىمىنى نىەشىر قىىلىدۇرغان. گيوتى، ئاكا \_ ئۇكا گرىملار، مىندېلسۇن \_ بارتولىتلار بــىلەن تونۇشقان.
3. گېينى 1824-يىلى پىيادە گۆتتىگېندىن ھارتس تېغىغىچە ساياھەت قىلغان. بىر يېرىم يىلدىن كېيىن «ھارتس تېغىغا ساياھەت» ناملىق مەشھۇر ئەسىرىنى ئېلان قىلغان. بۇ ساياھەت خاتىرىسىدە XIX ئەسىرنىڭ 20-يىللىرىدىكى گېرمانىيە ئاقسۈڭەكچىلىرىنىڭ كان ئىشچىلىرىنى رەھىمسىز ئېكسپلوئىتاتسىيە قىلغانلىقى پاش قىلىنغان. گېينى 1825-يىلى گۆتتىگېن ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 1830-يىلىغىچە بولغان ۋاقىت ئىچىدە ھاياتلىق ۋە ھەقىقەت ئىزدەپ پۈتۈن ياۋروپانى كېزىپ چىققان. ئىتالىيدا بېلىقچىلارنىڭ كېمىسىدىمۇ چۈشكەن، لوندوندا ئەنگلىيە يېڭى ئاقسۈڭەكلىرىنىڭ، بۇرژۇئازىيە يۇقىرى قاتلام جەمئىيىتىنىڭ چىرىكلەشكەنلىكىنى كۆزەتكەن. مىيۇنخېندا ژۇرنال چىقارغان. ئىتالىيىدە جەنۇبىي ياۋروپانىڭ مەنزىرىسىدىن ھۇزۇرلانغان ۋە رىمدىكى قەدىمىي ئاسار ئەتىقىقاتلىرىنى كۆرگەن. بۇ مەزگىلدە «يولداشلىق گۈرانتى ئەسەرلىرى توپلىمىغا قاراش» ناملىق شېئىرلار توپلىمىنى نەشىر قىلدۇرغان. گۆتى، ئاكا-ئۇكا گرىملار، مېندېلسۇن-بارتولدىلار بىلەن تونۇشقان.
ىن 1830- 1830 - يىمىلى فرانسىيىدە پارتلىغان ئىيىۇل ئىنـ قىلابى كېينېغا غايەت زور ئىلھام بىەرگەن. ئۇنىمڭ ھاياتىدا زور ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان. شۇنىڭ بىلىەن ئۇنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيىتىنىڭ ئىككىنچىي دەۋرى بىاشلانىغان. بۇ دەۋردە شاڭر ئىدىيە جەھەتتىە يەنىمۇ ئىلگىمرىسلىەن، ئىستىقىملابىي دېموكرات شائىر دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن. ئۇ 1830 ــ يىملى فرانسىيە ئىيۇل ئىنقىلابىنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلىخانىدىن كىېيىن، تولۇپ ـ تاشقان قىزغىنلىق بىلەن داڭلىق شېئىرى «مەدھىيە» نى يېزىپ: «زۇلپىقارمەن، يالقۇن \_ مەشئەلمەن» دەپ جاراڭ لىق توۋلاپ، قــاراڭغۇ ــ زۇلمەتلىك تۇندە خەلقــنىڭ ئالـخـا چامداش يولىنى يورۇتقان. ئىككىنچى يىلىي پىلرىژغا بىبرىپ ئورۇنلاشقان. ئۇ پارىژدا تۇرغان مەزگىلدە ۋەتەننىڭ تەقدىرت گە، ياۋروپا ئىنقىلابىي ۋەزىيىتىنىڭ راۋاجىلىنىشىغــا دىققەت قىللىپ، خىيا لىي سوتسىيا لىزم ئىدىيىسىنى قــوبــۇل قــىلغــان.
4. 1830-يىلى فرانسىيىدە پارتلىغان ئىيۇل ئىنقىلابى گېينىغا غايەت زور ئىلھام بەرگەن. ئۇنىڭ ھاياتىدا زور ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىيىتىنىڭ ئىككىنچى دەۋرى باشلانغان. بۇ دەۋردە شائىر ئىدىيە جەھەتتە يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ، ئىنقىلابىي دېموكرات شائىر دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن. ئۇ 1830-يىلى فرانسىيە ئىيۇل ئىنقىلابىنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلىغانىدىن كېيىن، تولۇپ-تاشقان قىزغىنلىق بىلەن داڭلىق شېئىرى «مەدھىيە»نى يېزىپ: «زۇلپىقارمەن، يالقۇن-مەشئەلمەن» دەپ جاراڭلىق تاۋلاپ، قاراڭغۇ-زۇلمەتلىك تۇندا خەلقنىڭ ئالغا چېقىش يولىنى يورۇتقان. ئىككىنچى يىلى پارىژغا بېرىپ ئورۇنلاشقان. ئۇ پارىژدا تۇرغان مەزگىلدە ۋەتەننىڭ تەقدىرىگە، ياۋروپا ئىنقىلابىي ۋەزىيىتىنىڭ راۋاجلىنىشىغا دىققەت قىلىپ، خىيالىي سوتسىيالىزم ئىدىيىسىنى قوبۇل قىلغان.
يەتچىل ماھىيىتىنى ئېنىق تونۇپ يەتكەن. بىرقـانىچە نەزەرىـا يىۋى ماقالىلەرنى يېزىپ، پاسسىپ رومانتىزمنىىڭ ئەكسىيەت چىل ماھىيىتىنى پاش قىلىپ،كېرمانىيەكلاسسىڭ پەلسەپىسىنىل**ڭ** چوقۇم ھـﺎﻻﻙ ﺑﻮﻟِﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺷﻪﺭھـﻠـﻪﻥ، ﺋﯘﺷﺸﺎﻕ ﺑﯘﺭﮊﯗﺋﺎﺯﯨﻴﻪ رادىكا للىرىنىڭ قۇرۇق سەپسەتىىلىرىنى تەنقىد قىلغان. بالزاڭ، ھيۇگو، كېئورگى سان، ئاندېرسىن، شوبان، لىستېلا بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولغان. بولۇپمۇ ئۇنىڭ 1843 – يىلىي 12 ـ ئايدا ماركىس بىلەن تونۇشۇشى ئىدىيـە جـەھـەتـتـە يەنىمۇ يۈكسىلىشىگە ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيىتىگە نــاھايىتــى چوڭ تەسىر كۆرسەتكەن. شۇنىڭدىن تارتىپ 1844 - يىىلىدىيكىي ئىنقىلابقىچە بولغان ۋاقىت ئۇنىڭ ئىجادىيىتىىدە ئەڭ پارلاق مەزگىل بولغان. ماركىسنىڭ ياخشى تەسىرىگە ئۇچرىىغىان ۋە وكېرمانىيە ـ بىر قىش ھەققىدە چۆچەك دېگەن ۋەكىمل خاراكتېرلىك داستانىنى يېزىپ، گېرمانىيىنىلڭ فېئىودالىلىق تۈزۈمى بىلەن دىننى تەنقىد قىلغان.
گېينى پاسسىپ رومانتىزمنىڭ ئەكسىيەتچىل ماھىيىتىنى ئېنىق تونۇپ يەتكەن. بىرقانچە نەزەرىيىۋى ماقالىلەرنى يېزىپ، پاسسىپ رومانتىزمنىڭ ئەكسىيەتچىل ماھىيىتىنى پاش قىلىپ، گېرمانىيە كلاسسىك پەلسەپىسىنىڭ چوقۇم ھالاك بولىدىغانلىقىنى شەرھلەپ، ئۇشقاق بۇرژۇئازىيە رادىكاللىرىنىڭ قۇرۇق سەپسەتىلىرىنى تەنقىد قىلغان. بالزاك، ھيۇگو، جورج ساند، ئاندېرسېن، شوپان، لىستلار بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولغان. بولۇپمۇ ئۇنىڭ 1843-يىلى 12-ئايدا ماركس بىلەن تونۇشۇشى ئىدىيە جەھەتتە يەنىمۇ يۈكسىلىشىگە ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيىتىگە ناھايىتى چوڭ تەسىر كۆرسەتكەن. شۇنىڭدىن تارتىپ 1844-يىلىدىكى ئىنقىلابقىچە بولغان ۋاقىت ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدە ئەڭ پارلاق مەزگىل بولغان. ماركسنىڭ ياخشى تەسىرىگە ئۇچرىغان ۋە «گېرمانىيە - بىر قىش ھەققىدە چۆچەك» دېگەن ۋەھىمىتلىك خاراكتېرلىك داستانىنى يېزىپ، گېرمانىيىنىڭ فېئودالىزم تۈزۈمى بىلەن دىننى تەنقىد قىلغان.
5. كېينې ھاياتىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا پالەچ بولىۇپ، كلۇزلىمىرىلىنىنىڭ نىۋرى ئىۋچىەي دەپ قالىغان بىول سىمۇ، لېكىن ئۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرارلىق ئىرادە بىلمەن ئىجتادىنى ئەمىگىنكىنىنى توختاتماي داۋاملاشتۇرغان. دئېپىك شېئىرلارى نىڭ كۆپ قىسمىنى پۇتتاۋرۇپ، درودىزىيە نـاملىق ئەسىرىنى ئۆزگەرتكەن. «ئەسلىمىلمەر» نېي ئېغىىزدا ئېيتىلىپ بېرىپ يازدۇرغان ۋە د1853 - 1854 - يىللىرى يېزىلغان شېئىرلار» ناملىق توپلاملىرىدىكى ئەسەرلەرنى يازغان. ۋاپىات بولۇش ئالدىندا رېنداكار قاراۋۇل، ناملىق شېئىرنى يىېزىپ: ددۇكەشسە يۈرىكىىم، ساقتۇر قورالىم، يىقىلدىس ۋە لېكىسن مەغلىۋې بولمىدىم، دەپ يېزىپ، كەلگۈسىگىە بىولغان يۇك سەڭ ئۈمىدۋارلىقى ۋە تىز پىۈكمىەس قەيسىرانە ئاردىسىنى59 يېشىدا ۋايات بولغان.
5. گېينى ھاياتىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا پالەچ بولۇپ، كۆزلىرىنىڭ نۇرى ئاجىز دەپ قالىغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرارلىق ئىرادە بىلەن ئىجادىنى ئەمگىكىنى توختاتماي داۋاملاشتۇرغان. ئېپىك شېئىرلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى پۈتتۈرۈپ، «رومانزېرو» ناملىق ئەسىرىنى ئۆزگەرتكەن. «ئەسلىمەلەر»نى ئېغىزدا ئېيتىلىپ بېرىپ يازدۇرغان ۋە «1853-1854-يىللىرى يېزىلغان شېئىرلار» ناملىق توپلاملىرىدىكى ئەسەرلەرنى يازغان. ۋاپات بولۇش ئالدىدا «رەنداكار قاراۋۇل» ناملىق شېئىرنى يېزىپ: «ئۇكەشسە يۈرىكىم، ساقتۇر قورالىم، يىقىلدىم ۋە لېكىن مەغلۇپ بولمىدىم» دەپ يېزىپ، كەلگۈسىگە بولغان يۇقسەك ئۈمىدۋارلىقى ۋە تىز پۈكمەس قەيسەرانە ئىرادىسىنى كۆرسەتكەن. 1856-يىلى 2-ئاينىڭ 17-كۈنى پارىژدا 59 يېشىدا ۋاپات بولغان.
6 - 1844 - يىملى 6 - ئايدا كېرمانىيىنىڭ شەرقىدى كى تاغلىق رايون سىلېزىيىدە توقۇمىچىلىق ئىشچىلىىرى فېئو۔ دال ھۆكۈمرانلار سىنىپى بىلەن فابرىكا خىوجايىنلىرىنىلغا قـاتمـۇقـات ئېكـېلاتاتسىيىسى ۋە زۇلمىغا قـارشى ھـەمملا يەردە ئىش تاشلار، قوزغىلاڭ كۆتۈردى. مىڭلىسغان ئىشچسلار باستۇرۇشقا كەلگەن قوراللىق ساقچىلار بىلەن ئېلىشتى. ماركس بىۇ قىوزغىلاڭتىن يۈكسەك دەرىجىدە ماختىدى. گېينېنىڭ بۇ قوزغىلاڭ ھەققىدىكى كۆز قارىشىمۇ ماركستىڭكىگە ئوخشاش بولدى. ئۇ بۇ ھەرىكەتنى قوللاپ، ئىلھامبېرىش ئۈچۈن بۇ شېئىرنى يېزىپ ماركس تەھرىرلىكىدىكى «ئالغا كېزىتى» دە ئېلان قىلدى. شۇ يىللىي 11 ــ ئايدا ئېنگېلــس گېرمـانــىيىــدە چىقىدىغان ديېڭى ئەخلاق دۇنياسى ژۇرنىلى» دا بۇ شېئىرنى تىەرجىممىە قىلىپ تونۇشتىۋرۇپ: «بۇ شېئىرنىڭ نېمىس تىلىدىىكى ئەسە لى نۇسخىسى مەن بىلىدىغـان ئەڭ كـۈچلـۈك شېئىـرلارنــىڭ بىرى» دەپ كۆرسەتكىەن ھەم: «گېرمانىيىنىڭ زامانىمىزدىكى ئىڭ داڭدار شائىرى گېنرىخ گېينېسمۇ بىمزنىمىڭ سېپىسمىزگىه قاتناشتى، دېگەنىدى.
6. 1844-يىلى 6-ئايدا گېرمانىيىنىڭ شەرقىدىكى تاغلىق رايون سىلېزىيىدە توقۇمچىلىق ئىشچىلىرى فېئودال ھۆكۈمرانلار سىنىپى بىلەن فابرىكا خوجايىنلىرىنىڭ قاتمۇقات ئېكسپلوئىتاتسىيىسى ۋە زۇلمىغا قارشى ھەممە يەردە ئىش تاشلاپ، قوزغىلاڭ كۆتۈردى. مىڭلىغان ئىشچىلار باستۇرۇشقا كەلگەن قوراللىق ساقچىلار بىلەن ئېلىشتى. ماركس بۇ قوزغىلاڭدىن يۈكسەك دەرىجىدە ماختىدى. گېينىنىڭ بۇ قوزغىلاڭ ھەققىدىكى كۆز قارىشىمۇ ماركسنىڭكىگە ئوخشاش بولدى. ئۇ بۇ ھەرىكەتنى قوللاپ، ئىلھام بېرىش ئۈچۈن بۇ شېئىرنى يېزىپ ماركس تەھرىرلىكىدىكى «ئالغا» گېزىتىدە ئېلان قىلدى. شۇ يىلى 11-ئايدا ئېنگېلس گېرمانىيىدە چىقىدىغان «يېڭى ئەخلاق دۇنياسى ژۇرنىلى»دا بۇ شېئىرنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇپ: «بۇ شېئىرنىڭ نېمىس تىلىدىكى ئەسلى نۇسخىسى مەن بىلىدىغان ئەڭ كۈچلۈك شېئىرلارنىڭ بىرى» دەپ كۆرسەتكەن ھەم: «گېرمانىيىنىڭ زامانىۋىدىكى ئەڭ داڭلىق شائىرى گېنرىخ گېينىمۇ بىزنىڭ سېپىمىزگە قاتناشتى» دېگەنىدى.
بۇ شېئىز ئىشچىلار سىنىپىنىسىڭ ئېكسپىلاتياتسىيىە ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشتەك ئىنقىلابىي غەزەپ ــ نــەپرىـىتــىنــى ئىيادىلىدى. شائىر بۇ شېئىردا ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئەكسىيەت چىل دىنغا ۋە كونا تۇزۇمگە بولغان ئىنتايىىن قىاتتىق ئۆچ مەنلىكىنى ئەكس ئەتتۇرگەن. كېرمانىيە ئىشچىلار قىمارسكىتى نىڭ ھەققانىيلىقىنى ۋە ئاڭلىقلىقىنى تەشۋىق قىلىپ، گېرمانىيە پىرولېتارىياتىنى ئىلھاملاندۇردى، شۇنداقلا باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىشچىلىرىنى تەربىيىلىدى.
بۇ شېئىر ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئېكسپلوئىتاتسىيە ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشتەك ئىنقىلابىي غەزەپ-نەپرىتىنى ئىپادىلىدى. شائىر بۇ شېئىردا ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئەكسىيەتچىل دىنغا ۋە كونا تۈزۈمگە بولغان ئىنتايىن قاتتىق ئۆچمەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرگەن. گېرمانىيە ئىشچىلار قوزغىلىشىنىڭ ھەققانىيلىقىنى ۋە ئاڭلىقلىقىنى تەشۋىق قىلىپ، گېرمانىيە پرولېتارىياتىنى ئىلھاملاندۇردى، شۇنداقلا باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىشچىلىرىنى تەربىيىلىدى.
كوميديية عه ققيده قسقيچة چۆشەنچه
كومىدىيە ھەققىدە چۈشەنچە
1. تىياتىر سەنئىتى دېگەن نېمە؟ ئۇ مەزمۇنى، ئىپـادىـ لمەش ئۇسۇلى، تۈزۈلۈشى، تېما جەھەتتىن قانىداق تۇرلەرگە بۆلۈنىدۇ25 . كومېدىيە ئەڭ دەسلەپتە قەيەردە بارلىققا كەلگەن؟ 3. كومېدىييە قانىداق سىەنىئىەن؟ ئۇنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىـ كى ئېمە؟ 4. كۈمېدىيىدە ئېمە تەنقىد قىلىننىدۇ ۋە ئېچىپ تاشلىنىدۇ؟ 5. كومېدىيە نەچچىگە بۆلۈنسىدۇ؟ ئۇلار قايسىلار؟ 6. يۇمۇرلۇق كومېدىيە بىلەن ساتىرىك كومېدىييە خاراكتېر جەھەتتىن قانداق پەرقلىنىدۇ؟
1. تىياتىر سەنئىتى دېگەن نېمە؟ ئۇ مەزمۇنى، ئىپادە قىلىش ئۇسۇلى، تۈزۈلۈشى، تېما جەھەتتىن قانداق تۇرلەرگە بۆلۈنىدۇ؟ 2. كومېدىيە ئەڭ دەسلەپتە قەيەردە بارلىققا كەلگەن؟ 3. كومېدىيە قانداق سەنئەت؟ ئۇنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى نېمە؟ 4. كومېدىيىدە نېمە تەنقىد قىلىنىدۇ ۋە ئېچىپ تاشلىنىدۇ؟ 5. كومېدىيە نەچچىگە بۆلۈنىدۇ؟ ئۇلار قايسىلار؟ 6. يۇمۇرلۇق كومېدىيە بىلەن ساتىرىك كومېدىيە خاراكتېر جەھەتتىن قانداق پەرقلىنىدۇ؟
1. تىياتىر سەنئىتى (دراماتورگىيە) دېگىنىمىز ــ ئەدە-بىيات (يەنى سەھنە ئەسىرى)، گۈزەل سەنئىەت، مىۇزىسكا ۋە ئۇسسۇلنىڭ بىرىككەن گەۋدىسى بولغان، سەھنە ئوبرازى يارى تىش مەقسىەن قىلىنىغان، بىۋاسىمىتىلىكىكىە ئىگە ئۇنىسۋېترستال سىەنئىەتىتىۇر. ئۇ مىەزمىۇن (خياراكىتىبىر) جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىگە قاران تىراكېدىييە، كىومېدىيە. تىرگىيكۈمېدىيىلەرگە بۆلۈنىدۇ؛ ئىيادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىگە قاراپ، دراما، ناخشا ـ ئۇسسۇللۇق دراما، ئۇسسۇك لمۇق دراما، ئوپېرا، شېئىرىي دراما، رادىئو درامىسى قاتارلىق تــۇرلــەرگــە بــۆلــۇنــىــدۇ. تۇزۇلۇش شەكلى جەھەتىتىن بــىر پەردىلىك ۋە كۆپ پەردىلىك درامىلارغا بۆلۈنىدۇ. تېما جەھەتتىن تارىخىي ۋە زامانىسۋى (بۇگۇنكى زامان) درامىلارغا بۆلۈنىدۇ. 2. كومېدىيە ئەڭ دەسلەپتە كەرېتسىيە دېھقانلىرىسنىساڭ شاراب ئىلاھى شەرىپىگە ئۆتكىۈزۈلىىدىغان نىەزىر ـ چىراغ مۇراسىمىدىن كېلىپ چىققان. ئۇ كۈز پەسلىدە ئۇزۇم ئۇزگەن چاغدا ئىلاھقا تەشەككۇر بىلدۇرۇش يۇزىسىدىن ئوينىلىدىغان شىسى»، «قىزىق»، كۇلكىلىك» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ.
1. تىياتىر سەنئىتى (دراماتۇرگىيە) دېگىنىمىز — ئەدەبىيات (يەنى سەھنە ئەسىرى)، گۈزەل سەنئەت، مۇزىكا ۋە ئۇسۇلنىڭ بىرىككەن گەۋدىسى بولغان، سەھنە ئوبرازى يارىتىش مەقسىدى قىلىنغان، بىۋاسىتىلىكىگە ئىگە ئۇنىۋېرسال سەنئەتتۇر. ئۇ مەزمۇن (خاراكتېر) جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىگە قاراپ تراگېدىيە، كومېدىيە، تراگىكومېدىيىلەرگە بۆلۈنىدۇ؛ ئىپادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكىگە قاراپ، دراما, ناخشا - ئۇسۇللۇق دراما، ئۇسۇلسىز دراما، ئوپېرا، شېئىرىي دراما، رادىئو درامىسى قاتارلىق تۇرلەرگە بۆلۈنىد۳. تۇزۇلۇش شەكلى جەھەتتىن بىر پەردىلىك ۋە كۆپ پەردىلىك درامىلارغا بۆلۈنىدۇ. تېما جەھەتتىن تارىخىي ۋە زامانىۋى (بۇگۈنكى زامان) درامىلارغا بۆلۈنىدۇ. 2. كومېدىيە ئەڭ دەسلەپتە گرېتسىيە دېھقانلىرىنىڭ شاراب ئىلاھى شەرىپىگە ئۆتكۈزۈلىدىغان بەختپەرەس مۇراسىمىدىن كېلىپ چىققان. ئۇ كۈز پەسلىدە ئۇزۇم ئۇزگەن چاغدا ئىلاھقا تەشەككۇر بىلدۇرۇش يۇزىسىدىن ئويۇنلىدىغان شەكلى بولغان. «كومېدىيە» دېگەن سۆز گرېكچىدىن كېلىپ «شاپا»، «قىزىق»، «كۈلكىلىك» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ.
3. كومېدىيە كۇلكە شەنئىتى بولۇپ، كۈلكىنىڭ قۇدرىتى ئارقىلىق تۇرمۇشتىكى سەلبىي ھادىسىلەر، كەمچىلىك، نۇقساند لارنى تۈگىتىشكە، چاكىنىلىقتىن، بولمىغۇر ئىللەتلەردىس قۇ-تۇلۇشقا ھەرىكەتلەندۈرىدىغان بىر خىل سەھنىە ئەسەر شىەك لمدۇر. ئۇنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكىنى ـــ كىۋلكىنىىڭ قىۋدرىتى ئارقىلىق، كۆيىنچە قىزىقچىلىق شەكىلى بىلەن تىۇرمىۇشتىكىي ناچار ھادىسلەر ۋە كىشىلەرنىڭ خاراكتېرىدىكى كەمچىلىكلەر، ئۇقسانلارنى تەنقىنىد قىلىنى، مـەسخىرە قىلىنش ۋە ھەجۋىي قىلىش ئارقىلىق كىشىلەرنى تەربىيىلەشتىن ئىبتارەت. لىۇشۇند نىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا. «قىمىمىتىي يىوق نىم<sub>ا</sub>سىلەرنى چۇۋۇپ كۆرسىتىش» دېمەكتۇر.
3. كومېدىيە كۈلكە سەنئىتى بولۇپ، كۈلكىنىڭ قۇدرىتى ئارقىلىق تۇرمۇشتىكى سەلبىي ھادىسىلەر، كەمچىلىك، نۇقسانلارنى تۈگىتىشكە، چاكىنىلىقتىن، بولمىغۇر ئىللەتلەردىن قۇتۇلۇشقا ھەرىكەتلەندۈرىدىغان بىر خىل سەھنە ئەسەر شەكلىدۇر. ئۇنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى — كۈلكىنىڭ قۇدرىتى ئارقىلىق، كۆيۈنچە قىزىقچىلىق شەكلى بىلەن تۇرمۇشتىكى ناچار ھادىسىلەر ۋە كىشىلەرنىڭ خاراكتېرىدىكى كەمچىلىكلەر، نۇقسانلارنى تەنقىد قىلىش، مەسخىرە قىلىش ۋە ھەجۋىي قىلىش ئارقىلىق كىشىلەرنى تەربىيىلەشتىن ئىبارەت. لۇناچارسكىنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، «قىممىتى يوق نەرسىلەرنى چۇۋۇپ كۆرسىتىش» دېمەكتۇر.
4. كومېدىيىدە ھەجۋىي، مۇبالىغە ۋە مەسخىرە قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق جەمئىيەتتىكى ۋە تىۇرمىۋشتىكىي ناچار، نامۇۋاپىق ھادىسىلەر. تەنقىد قىلىنىمى كىشىلەرنى تــەربىيىلەش مۇددىئاسى ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ.
4. كومېدىيىدە ھەجۋىي، مۇبالىغە ۋە مەسخىرە قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق جەمئىيەتتىكى ۋە تۇرمۇشتىكى ناچار، نامۇۋاپىق ھادىسىلەر تەنقىد قىلىنىپ كىشىلەرنى تەربىيىلەش مۇددىئاسى ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ.
5. كومېدىيە مەسخىرە ۋە ھەجۋىي خاراكتېرىنىڭ ئوخشى مايىلىقى تۈپەيلىدىن يۇمۇرلۇق كۈمېدىيە، ساتىرىك كومېدىيە دەن ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ.
5. كومېدىيە مەسخىرە ۋە ھەجۋىي خاراكتېرىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن يۇمۇرلۇق كومېدىيە، ساتىرىك كومېدىيە دەپ ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ.
6. يۇمۇرلۇق كومېدىيىدە «كۈلدۈرۈش» ئۇسۇلىي ئارقىد لىق مەلۇم خاراكتېرلىك كەمچىلىىك، نۇقسانلار ياخشى نىيەتتە تەنقىدلىنىپ، كىشىلەرگە تەربىيە بېرىلىدۇ. يازغۇچى بۇ خىلە دىكى كومېدىيىدە ئۆزى ياراتقان پېرسوناژلىرىغا ھېسداشلىق پۈزىتسىيىسى بىلەن قياران، يېتىشسزلىكلىەرنىي كىۆرسىتىپ بېرىش، ياخشى ئادەم قىلىپ چىقىشنى كۆزلەيدۇ. ساتىرىك كومېدىيىدە مەلۇم ھادىسىنىڭ كۈلكىلىك ئىكەنى لىكىنى ئىپادىلەپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىي ئۇزۇل ــ كېسىل بەشىرىسىنى ئېچىپ تاشلاپ كەسكىن ياش قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق كىشىلەردە بۇ خىل يامان ھادىسىلەرگە قارشى كۇرەش قىلىش تۇيـ خىۋسىي قوزغايدۇ. دېمەڭ، يۇمۇرلۇق كومېدىيە خەلق ئارىست دىكى يارىماس ئىللەتلەرنى، نۇقسانلارنى كۆرسىتىپ بېرىپ، تۇزىتىشكە دەۋەت قىىلسا، ساتىرىك كومېدىيە ياميان نەرسىد لمەرنى، يامان ئادەملەرنى ياش قىلىپ، ئۇنىڭغا قـارشى كۈ-رەش قىلىشنى تەشەببىۇس قىلىدۇ ۋە ئۇنىي ئۇزۇل ــ كېسىل ئىنكار قىلىدۇ.
6. يۇمۇرلۇق كومېدىيىدە «كۈلدۈرۈش» ئۇسۇلى ئارقىلىق مەلۇم خاراكتېرلىك كەمچىلىك، نۇقسانلار ياخشى نىيەتتە تەنقىدلىنىپ، كىشىلەرگە تەربىيە بېرىلىدۇ. يازغۇچى بۇ خىلدىكى كومېدىيىدە ئۆزى ياراتقان پېرسوناژلىرىغا ھېسداشلىق پوزىتسىيىسى بىلەن قاراپ، يېتىشسىزلىكلەرنى كۆرسىتىپ بېرىش، ياخشى ئادەم قىلىپ چىقىشنى كۆزلەيدۇ. ساتىرىك كومېدىيىدە مەلۇم ھادىسىنىڭ كۈلكىلىك ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنى ئۇزۇل-كېسىل بەشىرىسىنى ئېچىپ تاشلاپ كەسكىن ياش قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق كىشىلەردە بۇ خىل يامان ھادىسىلەرگە قارشى كۈرەش قىلىش تۇيغىسى قوزغايدۇ. دېمەك، يۇمۇرلۇق كومېدىيە خەلق ئارىسىدىكى يارىماس ئىللەتلەرنى، نۇقسانلارنى كۆرسىتىپ بېرىپ، تۇزىتىشكە دەۋەت قىلسا، ساتىرىك كومېدىيە يامان نەرسىلەرنى، يامان ئادەملەرنى ياش قىلىپ، ئۇنىڭغا قارشى كۈرەش قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ ۋە ئۇنى ئۇزۇل-كېسىل ئىنكار قىلىدۇ.
گوگۇلنىڭ ھاياتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە
گوگۇلنىڭ ھاياتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە
1. گوگۇل كىم؟ قاچان، قەيىەردە، قىانداق ئائىلىىىدە تۇغۇلغان؟ قايسى مەكتەپلەردە ئوقۇغان؟ قانداق پائالىيــەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان؟ 2. كوڭۇل پىيترېۇرگىقا نىېمىە ئۈچۈن بارغان؟ قانداق پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان؟ قىانداق جۇشەنچىگە ئىگە بىولغيان؟ 3. 1831 – 1835 - يىسللىرى گوگۇلنىڭ قانداق ئەسەرلىرى نەشىر قىلىنغان؟ 4. دتياراس بولبا، قانىداق ئەسەر؟ ئۇنىنڭىدا نېمىە تەسۋىسرلىەنگىەن؟ 5. درىۋىزورى ناملىق كومېدىيە قاچان يېزىلغان؟ نېمىه مەق سەتتە يېزىلغان؟ ئايتور بۇ ئەسەر توغرىسىدا نېمە دەيدۇ؟ بۇ ئەسەردە ئېمە ياش قىلىنغان؟ جەمئىيىەتتە قىانىداق تىەسىر قوزغىغان؟ 6. دۇۋلۇك جانلار، رومانى قاچان يېسزىلغان؟ بۇ قانداق ,ومان؟ ئۇنىڭدا نېمە ياش قىلىنغان؟ 7. گوگۇل «ئۆلۈك جانلار، رومانىنىڭ 2 ــ قىسمىنىڭ كۇپىيىسىنى نېمە ئۇچىۇن كۆيدۇرۇۋېتىدۇ؟ بېلىنىسكىي. «گۈگۇلغا: خەن». تە: گۈگۇلنى: تېمە ئۈچۈن كەسكىن تەنقىد قىلغان؟ كوگۇل قياچيان، قىمپەردە ۋايات بولغان؟
1. گوگۇل كىم؟ قاچان، قەيەردە، قانداق ئائىلىدە تۇغۇلغان؟ قايسى مەكتەپلەردە ئوقۇغان؟ قانداق پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان؟ 2. گوگۇل پېتىربۇرگقا نېمە ئۈچۈن بارغان؟ قانداق پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان؟ قانداق چۈشەنچىگە ئىگە بولغان؟ 3. 1831-1835-يىللىرى گوگۇلنىڭ قانداق ئەسەرلىرى نەشىر قىلىنغان؟ 4. «تاراس بولبا» قانداق ئەسەر؟ ئۇنىڭدا نېمە تەسۋىرلەنگەن؟ 5. «رىۋىزور» ناملىق كومېدىيە قاچان يېزىلغان؟ نېمە مەقسەتتە يېزىلغان؟ ئاپتور بۇ ئەسەر توغرىسىدا نېمە دەيدۇ؟ بۇ ئەسەردە نېمە ياش قىلىنغان؟ جەمئىيەتتە قانداق تەسىر قوزغىغان؟ 6. «ئۆلۈك جانلار» رومانى قاچان يېزىلغان؟ بۇ قانداق روман؟ ئۇنىڭدا نېمە ياش قىلىنغان؟ 7. گوگۇل «ئۆلۈك جانلار» رومانىنىڭ 2-قىسمىنىڭ قوپىيىسىنى نېمە ئۈچۈن كۆيدۇرۇۋېتىدۇ؟ بېلىنسكىي «گوگۇلغا خەت»تە گوگۇلنى نېمە ئۈچۈن كەسكىن تەنقىد قىلغان؟ گوگۇل قاچان، قەيەردە ۋاپات بولغان؟
1. نىكولاي ۋاسليېۋىچ گوگۇل XK ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئۆتكەن روسىيىنىڭ ئەڭ مۇنەۋۋەر ساتىرىك يازغۇ-چىسى ۋە رۇس تەنقىدىي رېئا لىزم ئەدەبىيا تىنىڭ ئاسا سچىلىر ىدىن بىرى. ئۇ 1809 - يىلى 20 - مارت ئۇكرائىنانىڭ پولتاۋا ئۆلكىسى، مېرگۈرد ناھىيىسىنىڭ سىرۇ چىستىس ياپزىسىدىكى بىر يومېشچىك ئائىلىسىدە تىۇغۇلغان. 1818 - يىسىلىىدىن 1821 - يىلىغىچە ناھىيىلىك باشلانغۇچ مەكتىپىدە، 1821 -يىلدىن 1828 ــ يىلىغىچە نېژىن ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغـان. ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدىن باشلاپلا ئۆزىنىڭ ئەدە-بىيات ــ سەنئەن جەھەتتىكى قابىلىيىتىنى نىاماييان قىيلىپ شېئىر ۋە سەھنە ئەسەرلىرى يازغان ھىەمىدە كىومېدىيىلەردە ئاجايىپ ماھارەت بىلەن رول ئېلىپ چىققان. دېسكابىرىستىلار ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.
1. نىكولاي ۋاسىلىيېۋىچ گوگۇل XIX ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ياشىغان روسىيىنىڭ ئەڭ مۇھىم ساتىرىك يازغۇچىسى ۋە رۇس تەنقىدىي رېئالىزم ئەدەبىياتىنىڭ ناساسچىلىرىدىن بىرى. ئۇ 1809-يىلى 20-مارت ئۇكرائىنانىڭ پولتاۋا ئۆلكىسى، مىرگورود ناھىيىسىنىڭ سورۇچىستى يېزىسىدىكى بىر يومېشچىك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1818-يىلىدىن 1821-يىلىغىچە ناھىيىلىك باشلانغۇچ مەكتىپىدە، 1821-يىلدىن 1828-يىلىغىچە نېژىن ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان. ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدىن باشلاپلا ئۆزىنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت جەھەتتىكى قابىلىيىتىنى نامايان قىلىپ شېئىر ۋە سەھنە ئەسەرلىرى يازغان ھەمدە كومېدىيىلەردە ئاجايىپ ماھارەت بىلەن رول ئېلىپ چىققان. دېكابىرىستلار ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.
2. گوگۇل 1828 - يىلى يازدا نېژىن ئوتتۇرا مەكتى پىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، ۋەتــەن ئۈچۈن خـىزمەت قــىلىش ئارزۇسىدا پېتىربۇرگقا كېلىپ شېئىر يېزىش، درامــا قــويۇش بىلەن شۇغۇللانغان بىولسىمۇ، ئارقا - ئارقىمىدىسن مەغلۇپ بولغاچقا، كىچىك بىر ئىدارىدە ئىشلەپ جاپالىتى تىۇرمۇش كەچۈرىدۇ. مانا شۇنداق غۇربەتچىلىك ۋە جاپالىق تــۇرمــۇش سەرگۈزەشتىسى ئارقىلىق ئۇ ئەمەلدارلارنىڭ چاكىنا تۇرمىۋشى بىلەن «ئاددىي كىشىلەر» نىڭ ئازاب – ئوقۇبەتلىك تۇرمۇش شارائىتى توغرىسىدا بىۋاسىتە چۈشەنچە ھاسىل قىلىىدۇ. ئارى دىن ئۇزاق ئۆتمەي خىزمىتىدىنى ئىستېپىا بىبرىپ مەخسىۋىن ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا كىرىشىدۇ.
2. گوگۇل 1828-يىلى يازدا نېژىن ئوتتۇرا مەكتىپىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، ۋەتەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىش ئارزۇسىدا پېتەربۇرگقا كېلىپ شېئىر يېزىش، دراما قويۇش بىلەن شۇغۇللانغان بولسىمۇ، ئارقا-ئارقىدىن مەغلۇپ بولغاچقا، كىچىك بىر ئىدارىدە ئىشلەپ جاپالىق تۇرمۇش كەچۈرىدۇ. مانا شۇنداق غۇربەتچىلىك ۋە جاپالىق تۇرمۇش سەرگۈزەشتىسى ئارقىلىق ئۇ ئەمەلدارلارنىڭ چېكىنا تۇرمۇشى بىلەن "ئاددىي كىشىلەر"نىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىك تۇرمۇش شارائىتى توغرىسىدا بىۋاسىتە چۈشەنچە ھاسىل قىلىدۇ. ئارىدىن ئۇزاق ئۆتمەي خىزمىتىدىن ئىستېپا بېرىپ مەخسۇس ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا كىرىشىدۇ.
3. 1831 - يىلى كۈزدە ئۇنىڭ ددىكانىكىاغا يېىقىسن يېزىدىكى كېچىلىك سۆھبەت، ناملىق ھېكايىلەر تىوپلىمىنىڭ 1 ـ قىسمى، يېرىم يىلىدىن كېيىن 2 ـ قىسمىل نەشردىن چىقىدۇ. 1835 ــ يىلى ئۇنىڭ «مىرگ-ورود» ۋە «پىېترېــۇرگ ھەققىدە ھېكايەم ناملىق پوۋېستلار تىوپىلىسىنى ئىنەشىردىنى چىقىپ ئاپتورنى شۆھرەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ ئىككى تـوپـلامغا ئۇنىڭ مەشھۇر پوۋېست ۋە ھېكايىلىرى كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە «تاراس بولبا»، «كونا زامان يومېشچىكلىرى»، «ئىككى ئىۋاننىڭ ماجىراسى»، «مىرگۈرۈد»، «نىبۋا رەستىسى»، «سەۋدايى خاتىرىسى»، «شىنىل»، «يېتىربىۋرگ ھىەققىدە ھېـ كايە، ناملىق پوۋېست، ھېكايىلىرى مەشھۇر.
3. 1831-يىلى كۈزدە ئۇنىڭ "دىكانىكاغا يېقىن يېزىدىكى كېچىلىك سۆھبەت" ناملىق ھېكايىلەر توپلىمىنىڭ 1-قىسمى، يېرىم يىلىدىن كېيىن 2-قىسمى نەشىردىن چىقىدۇ. 1835-يىلى ئۇنىڭ "مىرگورود" ۋە "پېتەربۇرگ ھەققىدە ھېكايە" ناملىق پوۋېستلار توپلىمىنى نەشىردىن چىقىپ ئاپتورنى شۆھرەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ ئىككى توپلامغا ئۇنىڭ مەشھۇر پوۋېست ۋە ھېكايىلىرى كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە "تاراس بولبا"، "كونا زامان پومېشچىكلىرى"، "ئىككى ئىۋاننىڭ ماجىراسى"، "مىرگورود"، "نېۋا رەستىسى"، "سەۋداگەر خاتىرىسى"، "شىنىل"، "پېتەربۇرگ ھەققىدە ھېكايە" ناملىق پوۋېست، ھېكايىلىرى مەشھۇر.
4. دتاراس بوليا» - دمىرگورودە توپلىمىدىكى تارىخىي ۋەقەلىك ئاساسىدا يېزىلغان ئەڭ داڭلىق پوۋېست بولۇپ، بىۇ پوۋېستنــا [X V ئەسىردىكى ئوكرائىنا خــەلقىنىڭ پولشا ئاقسۆــ ڭەكلىرىنىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى ئېلىپ بارغان باتۇرانە كۇرىشى تەسۋىرلەنگەن. ياشانغان كازاك ئاتامانى تاراس بولبا ئۆز ۋەتىنى ۋە ئەركىنلىكىنى سۆيىدىغان، قەيسەر، باتۇر ۋە مەردانە خىسلەتكە ئىگە مىللىمى قىەھرىلمان. ئۇ ۋەتلەن يۈلىدا ئۆز ھاياتىنى تەقدىم قىلىشتىن يانىمايىدۇ. ئاپتىور ياشانغان تاراس بولبا ئوبرازىنى سۇرەتلەش ئارقىلىق، مىللىي ئازادلىق كۈرىشىنى ۋە خەلقنىڭ ۋەتەنپىەرۋەرلىىك روھىىنىي مەدھىيىلىگەن.
4. "تاراس بولبا" - "مىرگورود" توپلىمىدىكى تارىخىي ۋەقەلىك ئاساسىدا يېزىلغان ئەڭ داڭلىق پوۋېست بولۇپ، بۇ پوۋېستتا XV ئەسىردىكى ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ پولشا ئاقسۈڭەكلىرىنىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى ئېلىپ بارغان باتۇرانە كۈرىشى تەسۋىرلەنگەن. ياشانغان كازاك ئاتامانى تاراس بولبا ئۆز ۋەتىنى ۋە ئەركىنلىكىنى سۆيىدىغان، قەيسەر، باتۇر ۋە مەردانە خىسلەتكە ئىگە مىللىي قەھرىمان. ئۇ ۋەتەن يولىدا ئۆز ھاياتىنى تەقدىم قىلىشتىن يانمايدۇ. ئاپتور ياشانغان تاراس بولبا ئوبرازىنى سۈرەتلەش ئارقىلىق، مىللىي ئازادلىق كۈرىشىنى ۋە خەلقنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك روھىنى مەدھىيىلىگەن.
5. گوگۇل 1833 - يىلى درۇس ھاياتىنى ئەينبەكتەك كۆرسىتىدىغان، كومېدىيە يازماقچى بولسىدۇ ۋە بىۇ ئويىنىسى 1836 – يىلى يازغان «رىۋىبزور» نامىلىق مىەشھۇر ساتىرىك كومېدىيىدە ئەمەلكە ئاشـۇرىدۇ. بۇ ھەقتــە گــوگــۇل: «مــەن درىۋىزور، دا مەن... ئۆزۈم بىلگەن... روسىيىتنىڭ بارلىق رەزىللىكلىرىنى بىر يەرگە توپلاپ، بىر ۋاقىتتا بۇ نەرسىلەر-
5. گوگۇل 1833-يىلى رۇس ھاياتىنى ئەينەكتەك كۆرسىتىدىغان كومېدىيە يازماقچى بولسىدۇ ۋە بۇ ئويىنىسى 1836-يىلى يازغان "رىۋىزور" ناملىق مەشھۇر ساتىرىك كومېدىيىدە ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. بۇ ھەقتە گوگۇل: "مەن 'رىۋىزور'دا مەن... ئۆزۈم بىلگەن... روسىيىنىڭ بارلىق رەزىللىكلىرىنى بىر يەرگە توپلاپ، بىر ۋاقىتتا بۇ نەرسىلەرنى مەسخىرە قىلدىم" دېگەن.
1836 – يىلى 4 – ئايدا بۇ كومېدىيە پېتربۇرگدا تۇنىجى قېتىم ئوينالغانىدا، غايەت زور مۇۋەپپەقىيەتلەرگىە ئېرىشىىدۇ. يازغۇچىنىڭ تەنقىدىي رېئالىزملىق ئىجادىيسەن ئۇسلىۋېسىدا يېزىلغان، ئۆتكۇر ساتىرىك تۇسكە ئىگە بولغان بۇ مۇنسەۋ. ۋەر ئەسىرىدە ھۆكۈمران سىنىپلارغا قىلغان ئاچچىق كىمنىايىسى يۇتىكۈل روسىيىنى زىلزىلىىگىە كەلتۈرىدۇ. ئاپتور، كىومېدىي يىدىن ئىبارەت بۇ ئەينەك ئارقىلىق ئەينى ۋاقىتىتىپىكى رۇس جەمئىيىتىدىكى ئەمەلدار، ئېسىلزادىلەرنىڭ ئەپت سابىەشرىسىنى كۆرسىتىپ، يانچىلىق تۈزۈمدىكى پۇتكۇل رۇس جەمئىيىتىنىڭ قاراڭغۇ، زۇلمەتلىك، چىرىك ئىكەنلىكىنى، ئەكسىيەتچىلىكىنى چوڭقۇر پاش قىلىدۇ. بۇ كومېدىيە جەمئىيەتتە كۇچلۈك تەسىر قوزغايدۇ. روسىيىدىكى پۈتكۈل تۆرىلەر گۇرۇھىي بۇ كومېدىد يىدىن ئۆزلىرىنىڭ رەزىل ئەپت ــ بەشىرىسىنى كۆرۈپ،ئاپتورغا غالجىىرلىق بىلەن ھۇجۇم قىلىدۇ. نەتىجىدە ئۇ روسىيىدە تۇرۇشقــا ئامالسىز قېلىپ 1836 ــ يىلى 6 ــ ئايدا چەن ئەلگە چىقىپ كېتىدۇ. ئىلگىرى ــ كېيىن بولۇپ، گېرمانىــيە، شۋېتـ سارىيە، فرانسىيە ۋە ئىتالىيىدە تۇرۇپ بىر تەرەپىتىسن ھئىچ پۇشۇقىنى چىقىرىدۇ»، يەنە بىر تەرەپتىن يازماقچى بىولغان رومانى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزىىدۇ ۋە يېىزىشقىلىكىىرىشىدۇ. 1842 - يىلى روسىيىگە قايتىپ كېلىدۇ.
1836-يىلى 4-ئايدا بۇ كومېدىيە پېتەربۇرگدا تۇنجى قېتىم ئويناغانىدا، غايەت زور مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشىدۇ. يازغۇچىنىڭ تەنقىدىي رېئالىزملىق ئىجادىي ئۇسلۇبىدا يېزىلغان، ئۆتكۈر ساتىرىك تۇسكە ئىگە بولغان بۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەسىرىدە ھۆكۈمران سىنىپلارغا قىلغان ئاچچىق تەنقىدى پۈتكۈل روسىيىنى زىلزىلىگە كەلتۈرىدۇ. ئاپتور، كومېدىيىدىن ئىبارەت بۇ ئەينەك ئارقىلىق ئەينى ۋاقىتتىكى رۇس جەمئىيىتىدىكى ئەمەلدار، ئېسىلزادىلەرنىڭ ئەپسۇس قىلارلىق ساپسىزىسىنى كۆرسىتىپ، يانچىلىق تۈزۈمدىكى پۈتكۈل رۇس جەمئىيىتىنىڭ قاراڭغۇ، زۇلمەتلىك، چىرىك ئىكەنلىكىنى، ئەكسىيەتچىلىكىنى چوڭقۇر پاش قىلىدۇ. بۇ كومېدىيە جەمئىيەتتە كۈچلۈك تەسىر قوزغايدۇ. روسىيىدىكى پۈتكۈل تۆرىلەر گۇرۇھى بۇ كومېدىيىدىن ئۆزلىرىنىڭ رەزىل ئەپت-بەشىرىسىنى كۆرۈپ، ئاپتورغا غالجىرلىق بىلەن ھۇجۇم قىلىدۇ. نەتىجىدە ئۇ روسىيىدە تۇرۇشقا ئامالسىز قېلىپ 1836-يىلى 6-ئايدا چەت ئەلگە چىقىپ كېتىدۇ. ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ، گېرمانىيە، شۋېتسارىيە، فرانسىيە ۋە ئىتالىيىدە تۇرۇپ بىر تەرەپتىن "مېرتۋە دۇشەلار"نى چىقىرىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن يازماقچى بولغان رومانى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزىدۇ ۋە يېزىشقا كىرىشىدۇ. 1842-يىلى روسىيىگە قايتىپ كېلىدۇ.
6. 1842 – يىلى 5 – ئايدا روسىيىنىڭ تۇنجى تەنقى دىي رېئالىزمىلىق رومانى دئۆلۈك جانلار» نىڭ 1 ــ تىومىي نەشىردىن چىقىدۇ. بۇ روماننىڭ ئەھمىيىتى ۋە قىنممىتىي شۇ يىەردىيكىي، فېئودال يانچىنىلىق تىۋزۇمدىكى روسمىيىنىىڭ جىنايەتلىرىنى پاش قىلغانلىقى ۋە تىمىقىد قىسلغانىلىقىنى، مۇنىداق پاش قىنلىش ۋە تىەنىقىنىدىنىنىڭ چىوڭىقىۇر، كىەڭ ۋە جانىلىنىق بىولۇشىنى روسىيە رومانلىرىدا بىرىنچى جانلار» رومانى XK ئەسىردىكسى روسىيە تەنقىدىسى رېئا۔ لىزملىق ئەدەبىيا تىنىڭ ئاساسىنى سالغۇچى ئەسەر دەپ تونۇ-لۇن كېلىنمەكتە.
6. 1842-يىلى 5-ئايدا روسىيىنىڭ تۇنجى تەنقىدىي رېئالىزملىق رومانى "ئۆلۈك جانلار"نىڭ 1-تومى نەشىردىن چىقىدۇ. بۇ رومانىنىڭ ئەھمىيىتى ۋە قىممىتى شۇ يەردىكى، فېئودال يانچىلىق تۈزۈمدىكى روسىيىنىڭ جىنايەتلىرىنى پاش قىلغانلىقى ۋە تەنقىد قىلغانلىقىنى، مۇنداق پاش قىلىش ۋە تەنقىدىنىڭ چوڭقۇر، كەڭ ۋە جانلىق بولۇشىنى روسىيە رومانلىرىدا بىرىنچى قېتىم مۇۋەپپەقىيەت بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرغانلىقىدىن كۆرىنىدۇ. "ئۆلۈك جانلار" رومانى XIX ئەسىردىكى روسىيە تەنقىدىي رېئالىزملىق ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسىنى سالغۇچى ئەسەر دەپ تونۇلۇپ كېلىنمەكتە.
7. گوگۇل 1842 - يىملى 6 - ئايدا 2 - قېتىم چەت ئەلگە چىقىدۇ، فرانسىيە، ئىتالىيە، كېرمانىيە قاتارلىق دۆلەت لەر ئارىلىقىدا يۇرۇپ كېسىلىنى داۋالىتىدۇ. 1848 - يىللى باھاردا پەلەستىنگە بېرىپ ئىرۇسالىمنى تاۋاپ قىنىلىغاندىن كېيىن، 1848 ــ يىلى 5 ــ ئايدا روسىيىگە قايتىپ كـېلىدۇ ۋە موسكىۋادا ئولتۇراقىلىشىدۇ. مۇھاجىرلىق ھاياتى داۋامىيدا ئەدەبىيات ساھەسىدىكى تەرەققىيپەرۋەر ۋەتەنداشلىرىدىن ئايرى رىلىپ ئەكسىيەتچىل ئەدرېلەرنىڭ قورشاۋىدا قالغىاچقا، ئىدى يىسىدە كەسكىن ئۆزگىرىش يۇز بېرىپ فېئودال يانچىلىق تۇ-زۇمنى پاش قىلىش، تەنقىد قىلىشتىن ئۇنىي مىەدھىيىلىەش، قوغداشقا قـاراپ بۇرۇلۇپ، مىسـتىتىزم ۋە تـەركىـدۇنــيالـىق ئىچىدىن چىقىش يولى تېپىشنى قۇۋۋەتلەش دەرىجىسىگە بېرىپ قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن 1845 ــ يىلى يېزىپ پاۋتىتاۋرگىەن «ئۆلۈك جانلار» رومانىنىڭ 2 ــ تومىنىڭ دەسلەپكى بىر بۆلۈـ مىنى كۆيدۇرۇۋېتىپ، پومېشچىكلار سىنىپىنىڭ ئىجابىي ئوبرا.. زىنى يارىتىپ باشقىدىن يازماقچى بولىىدۇ. 1847 - يىلىى ددوستلار بىلەن يېزىشقان مەكتۇپلار» ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلىدۇ ۋە بۇ ئەسەردە يانچىلىق تۈزۈمنى بىكـار قىلماسلىقنى ئاشكـارا تەشەببۇس قىلىدۇ. روسىيە ئەدەبىيـاتىدىكى تـۇنجى تەنقىدىي رېئالىزملىق يازغۇچىنىڭ ئەكسىيەتچىىل مىەيدانىغىا ئۆتۈپ كېتىشى، رۇس ئىنقىلابىي دېموكراتىك ئەدەبىي تەنقىدچىسى بېلىنىسكىينىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىغا ۋە قاتتىق تەنقىد قىلىشىغا ئۇچرايدۇ. بېلىنىسكىي، ئۆزىنىڭ «گوگۇلغا خەن» دېگەن مەشـ ەۇر ئەسىرىدە، گۈگۇل «دىننىڭ ھىمايىسى ۋە قىامىچىسىنىڭ قەن. گۈزەل ئەخلاق قىلىۋالىدۇ...»، «خىرىستوس ۋە دىينىسى چېركاۋ ئامىدىن ۋەھشىي پومېشچىكلارنى دېھقانلارنى رەھىمسىز تۈردە ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىش ۋە خورلاشقا كۇشكۇرتىدۇ، دەپ كۆرسىتىدۇ. 1852 ــ يىلى گوگۇل مۇشەققەت بىلەن يېىزىپ تاماملىغان «ئۆلۈك جانلار» رومانىنىڭ 2 ـ تـومىنىىڭ 2 ـ كۇپىيىسىدىنمۇ رازى بولماي ئۇنى كۆيدۈرۈپ تاشلايدۇ. ئارىدىن ئون كۈن ئۆتكەندىن كېيىن يەنىي 1852 ــ يىمـل 2 ــ ئايــ نىڭ 21 ــ كۈنى كەسكىن ئىدىيىۋى زىددىيەت، ئازابىلىنىش ئىچىدە كېسەل بىلەن موسكۋادا ۋاپات بولىدۇ.
7. گوگۇل 1842-يىلى 6-ئايدا 2-قېتىم چەت ئەلگە چىقىدۇ، فرانسىيە، ئىتالىيە، گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئارىلىقىدا يۈرۈپ كېسىلىنى داۋالىتىدۇ. 1848-يىلى باھاردا پەلەستىنگە بېرىپ ئۇرۇسالىمنى تاۋاپ قىلغاندىن كېيىن، 1848-يىلى 5-ئايدا روسىيىگە قايتىپ كېلىدۇ ۋە موسكۋادا ئولتۇراقلىشىدۇ. مۇھاجىرلىق ھاياتى داۋامىدا ئەدەبىيات ساھەسىدىكى تەرەققىيپەرۋەر ۋەتەنداشلىرىدىن ئايرىلىپ ئەكسىيەتچىل ئەدىبلەرنىڭ قورشىۋىدا قالغاچقا، ئىدىيىسىدە كەسكىن ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ فېئودال يانچىلىق تۈزۈمنى پاش قىلىش، تەنقىد قىلىشتىن ئۇنى مەدھىيىلەش، قوغداشقا قاراپ بۇرۇلۇپ، مىستىتىزم ۋە تەركىدۇنيالىق ئىچىدىن چىقىش يولى تېپىشنى قۇۋۋەتلەش دەرىجىسىگە بېرىپ قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن 1845-يىلى يېزىپ پۈتتۈرگەن "ئۆلۈك جانلار" رومانىنىڭ 2-تومىنىڭ دەسلەپكى بىر بۆلۈمىنى كۆيدۈرۈۋېتىپ، پومېشچىكلار سىنىپىنىڭ ئىجابىي ئوبرازىنى يارىتىپ باشقىدىن يازماقچى بولىدۇ. 1847-يىلى "دوستلار بىلەن يېزىشقان مەكتۇپلار" ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلىدۇ ۋە بۇ ئەسەردە يانچىلىق تۈزۈمنى بىكار قىلماسلىقنى ئاشكارا تەشەببۇس قىلىدۇ. روسىيە ئەدەبىياتىدىكى تۇنجى تەنقىدىي رېئالىزملىق يازغۇچىنىڭ ئەكسىيەتچىل مەيدانىغا ئۆتۈپ كېتىشى، رۇس ئىنقىلابىي دېموكراتىك ئەدەبىي تەنقىدچىسى بېلىنسكىينىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىغا ۋە قاتتىق تەنقىد قىلىشىغا ئۇچرايدۇ. بېلىنسكىي، ئۆزىنىڭ "گوگۇلغا خەت" دېگەن مەشھۇر ئەسىرىدە، گوگۇل "دىننىڭ ھىمايىسى ۋە قاماچىسىنىڭ قەدىمىي قىلىچىغا ئايلىنىپ... گۈزەل ئەخلاق قىلىۋالىدۇ..."، "خىرىستوس ۋە دىنىسى چېركاۋ ئامىدىن ۋەھشىي پومېشچىكلارنى دېھقانلارنى رەھىمسىز تۈردە ئېكسپلوئىتاتسىيە قىلىش ۋە خورلاشقا كۈشكۈرتىدۇ" دەپ كۆرسىتىدۇ. 1852-يىلى گوگۇل مۇشەققەت بىلەن يېزىپ تاماملىغان "ئۆلۈك جانلار" رومانىنىڭ 2-تومىنىڭ 2-قۇپىيىسىدىنمۇ رازى بولماي ئۇنى كۆيدۈرۈپ تاشلايدۇ. ئارىدىن ئون كۈن ئۆتكەندىن كېيىن يەنى 1852-يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنى كەسكىن ئىدىيىۋى زىددىيەت، ئازابلىنىش ئىچىدە كېسەل بىلەن موسكۋادا ۋاپات بولىدۇ.
# كىنو ۋە كىنو سېنارىيىسى ھەققىدە
# كىنو ۋە كىنو سېنارىيىسى ھەققىدە
1. كىنو قانداق سەنئەن؟ ئۇ قانداق تەرەققىيات باسە قۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتتى؟ 2. كىنو سەنئىتى قـانداق خـۇسۇ-سىيەتلەرگە ئىگە؟ 3. مونتاژ دېگەن نېمىە؟ مىونتاژ قىانداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە؟ 4. كىنو سېنسارىسىسى دېگىمىن نېيمە؟ ئۇنىڭغا قانداق تەلەيلەر قويۇلىدۇ؟
1. كىنو قانداق سەنئەت؟ ئۇ قانداق تەرەققىيات باسقۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتتى؟ 2. كىنو سەنئىتى قانداق خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە؟ 3. مونتاژ دېگەن نېمە؟ مونتاژ قانداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە؟ 4. كىنو سېنارىيىسى دېگەن نېمە؟ ئۇنىڭغا قانداق تەلەپلەر قويۇلىدۇ؟
1. كىنو سەنئىتى ئەڭ مۇرەككەپ ئۇنىۋېترسال سەنئىمت بولۇپ، ئۇ بىر ئىلىم ھەم ئۇنىۋېترسال سەنئىمن بىولغانلىقى ئۇچۇن، ئەدەبىيات (كىنو سېنارىيىسى)، تىيىاتىر، مىۋزىنكىا، نەپىس سەنئەت، ئۇسسۇل، بىناكارلىق ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپلا قالماستىن، ئۇ يەنە پەن \_ تېخنىكا بىنىلىەنسۇ زىچ بىرلەشكەن. ئۇ باشقا سەنئەتكە قارىغاندا بىمرقىيەدەر ياش ئەمما تەرەققىياتى تېز سەنئەت. ئۇ گرېكچە «Kineo» يەنى دقىمىرلاش»، «مىدىرلىتىش» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ. تۇنجى كىنو 1895 ــ يىلى ئاكا ــ ئۇكا لومېرلار تەرىپىدىــن كەشپ قىلىنغان. 1895 - يىمل 12 - ئاينىڭ 28 - كيۇنى پارىۋ-تۇنجى قېتىم كىنو فىلىمى قويۇلغان. كىنو ئۆزىنىڭ تەرەققىياتى تارىخىـدا تــۆت بــاسقۇچنى بېسىپ ئۆتتى.
1. كىنو سەنئىتى ئەڭ مۇرەككەپ ئۇنىۋېرسال سەنئەت بولۇپ، ئۇ بىر يان ئىلىم ھەم ئۇنىۋېرسال سەنئەت بولغانلىقى ئۈچۈن، ئەدەبىيات (كىنو سېنارىيىسى)، تىيىاتىر، مۇزىكا، نەپىس سەنئەت، رەقىس، بىناكارلىق ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپلا قالماستىن، ئۇ يەنە پەن-تېخنىكا بىلەن زىچ بىرلەشكەن. ئۇ باشقا سەنئەتكە قارىغاندا بىرمۇنچە ياش ئەمما تەرەققىياتى تېز سەنئەت. ئۇ گرېكچە "Kineo" يەنى "قىمىرلاش"، "مىدىرلىتىش" دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. تۇنجى كىنو 1895-يىلى ئاكا-ئۇكا لوميېرلار تەرىپىدىن كەشپ قىلىنغان. 1895-يىلى 12-ئاينىڭ 28-كۈنى پارىژدا تۇنجى قېتىم كىنو فىلىمى قويۇلغان. كىنو ئۆزىنىڭ تەرەققىياتى تارىخىدا تۆت باسقۇچنى بېسىپ ئۆتتى.
بىرىنچى باسىقۇچ، تۇنىجىي كىنىنىو ۋۇجىۇدقا كىدل كەن 1895 - يىلىدىن 1918 - يىلىغىچە بولغان ۋاقىت. بۇ باسقۇچتا، كىنو دۇنياغا كەڭ تارقالغان «جانلىق فوتبوگ رافىيە، تېخنىكىسى راۋاجلىنىش ئاساسىدا تەرەققىي قىىلغان. ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇ بەدىئىي. ھۆججەتلىك ۋە ئىلمىي-ئاممىباب كىنو سەنئىتى دەپ ئۇچ ساھەگە بۆلۈنگەن. تۇنجى كسنسولار ئىپادە قىلىنغان ۋەقە (كۆرۈنۈش) سۈرەت فىليۇنكىسىغا چوڭ بۆلەكلەر بىلەن چۇشۇرۇلۇپ، بىر \_ بىرلـەپ ئاستېــغا يېزىك خان تېكىستلەر ئارقىلىق ئۇلىنىىپ ماڭىغان. ئۇ چاغلاردا، كىنوغا ئېلىش ئاپپاراتى قورغالماي مۇقسىم تىۋرغان، كىمنو ئارتىسلىرى روللىرىنى ئوچۇق سەھنىدە ئورۇنداۋاتقان ھالىتىدە ئېكرانلاشتۇرغان. كىنودا ئاۋاز بولمىغانلىىقىتىسن، ئارتىمسلار ئىما \_ ئىشارەت ئارقىلىق سۆزلەرنىڭ ئورنىىنى تىولدۇرغان.
بىرىنچى باسقۇچ: تۇنجى كىنو ۋۇجۇدقا كەلگەن 1895-يىلىدىن 1918-يىلىغىچە بولغان ۋاقىت. بۇ باسقۇچتا، كىنو دۇنياغا كەڭ تارقالغان "جانلىق فوتوگرافىيە" تېخنىكىسى راۋاجلىنىش ئاساسىدا تەرەققىي قىلغان. ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇ بەدىئىي، ھۆججەتلىك ۋە ئىلمىي-ئاممىۋى كىنو سەنئىتى دەپ ئۇچ ساھەگە بۆلۈنگەن. تۇنجى كىنولار ئىپادە قىلىنغان ۋەقە (كۆرۈنۈش) سۈرەت فىلىمكىسىغا چوڭ بۆلەكلەر بىلەن چۈشۈرۈلۈپ، بىر-بىرلەپ ئاستىغا يېزىلغان تېكىستلەر ئارقىلىق ئۇلىنىپ ماڭغان. ئۇ چاغلاردا، كىنوغا ئېلىش ئاپپاراتى قورغالماي مۇقىم تۇرغان، كىنو ئارتىستلىرى روللىرىنى ئوچۇق سەھنىدە ئورۇنداۋاتقان ھالىتىدە ئېكرانلاشتۇرغان. كىنودا ئاۋاز بولمىغانلىقىدىن، ئارتىستلار ئىما-ئىشارەت ئارقىلىق سۆزلەرنىڭ ئورنىنى تولدۇرغان.
ئىككىنچى باسقۇچ. 1920 – يىللار بولۇپ. بۇ باسقۇچتا ئاۋازسىز (گاچا) كىنونىنىڭ ئۆز ئالدىغا ھەۋىسەر ــ سەنستەت بولۇپ شەكىللەنگەن باشقۇچىدۇر.
ئىككىنچى باسقۇچ: 1920-يىللار بولۇپ، بۇ باسقۇچتا ئاۋازسىز (گاچا) كىنونىڭ ئۆز ئالدىغا ھۆنەر-سەنئەت بولۇپ شەكىللەنگەن باسقۇچىدۇر.
ئۇچىنچى باسقۇچ. 1930 — 1940 - يىسللىمرى، كىنو فىليۇنكىسىغا ئاۋاز چۈشۈرۈش تېخنىكىسى بارلىققا كەلدى ۋە راۋاجلاندى. ئاۋازلىق كىنونىڭ پەيدا بولۇشى كىنىو ئارتىت لمىرىنىڭ ئىجادىي پائالىيەتلىرىگە كەڭ يول ئېچىمىپ بىەردى. شۇنىڭ بىلەن ھەر خىل تېمىدىكى ھېكايە فىلىـملار ئارقىا ــ ئارقىدىن بارلىققا كېلىشكە باشلىدى. ئەڭ بۇرۇنقىي ئاۋازلىق بەدىئىي ھېكايە فىلىملار سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئىشلەنگەن «ئۇچـ رىشىش»، رچاپايېيى»، رماكسىم توغرۇلۇق تىرىنلوگىيە»، رېنىز كرونشتانىتىن، قاتارلىق فىلىملاردىن ئىبارەت.
ئۈچىنچى باسقۇچ: 1930-1940-يىللىرى، كىنو فىلىمكىسىغا ئاۋاز چۈشۈرۈش تېخنىكىسى بارلىققا كەلدى ۋە راۋاجلاندى. ئاۋازلىق كىنونىڭ پەيدا بولۇشى كىنو ئارتىستلىرىنىڭ ئىجادىي پائالىيەتلىرىگە كەڭ يول ئېچىپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن ھەر خىل تېمىدىكى ھېكايە فىلىملار ئارقا-ئارقىدىن بارلىققا كېلىشكە باشلىدى. ئەڭ بۇرۇنقى ئاۋازلىق بەدىئىي ھېكايە فىلىملار سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئىشلەنگەن "ئۇچراشىش"، "چاپايېف"، "ماكسىم توغرۇلۇق ترىلوگىيە"، "بىز كرونشتادتىن" قاتارلىق فىلىملاردىن ئىبارەت.
رەڭلىك كىنو ئىشكەش تېخنىكىسى سىناق قىلىىندى. شۇنىمىڭ بىلەن قەدەمىمىۇ قەدەم رەڭلىك بەدىئىي ھېسكىايىيە فىلىملار بارلىققا كەلدى. دېمەڭ، كىنو سەنئىتىي پىميىدا بولۇپ بىر ئەسىرگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە تېز تەرەققىي قىلدى. ھا-زىر بولسا ستېرېئولۇق ۋە خريۇنكىلىق كىنو ۋۇجۇدقا كېيلىپ ئومۇملاشما قتا .
رەڭلىك كىنو ئىشلەش تېخنىكىسى سىناق قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن قەدەممۇ قەدەم رەڭلىك بەدىئىي ھېكايىيە فىلىملار بارلىققا كەلدى. دېمەك، كىنو سەنئىتى پەيدا بولۇپ بىر ئەسىرگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە تېز تەرەققىي قىلدى. ھازىر بولسا ستېرېئولۇق ۋە خرىيۇنكىلىق كىنو ۋۇجۇدقا كېلىپ ئومۇملاشماقتا.
· 2. كىنو سەنئىتى تۆۋەندىكىدەك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە: ① ئاممىۋىلىقى \_\_ ئۇ پۇتكىۇل سەنئىەت تىۋرلىىرى ئىچىىدە ئاممىۋىيلىقى ئەڭ كۇچلۇك بولىغيان بىىر خىبل سەنئەت. ئۇ كۆرۈش تۇيغۇسى ئاساس قىلىنغان سەنئەت بولغاچقا، ئۇنىىڭ دىن ئومۇمەن كۆزى كۆرىدىغان ھەممە كىشىلەر تولۇق بەھرىمەن بولالايدۇ. شارائىت جەمەتتە كىنو فىلىمىنى خالىغان ۋاقىتتا يۇتكەن ئىشلىتىشكە بولىدۇ. يەنە بىر تىمرەپىتىىن كىنىونىڭ تىلىنى ئۇقمايدىغان كىشىلەرمۇ باشقا تىلدىسكىي كىلنىولارنى كۆرگەندە، مەلۇم ئىدىيىۋى تەسىراتقا ئىگە بىولىدۇ ۋە بەدىد ئىي زوق ئالالايدۇ؛ ② كىنو سەنئىتىنىىڭ ئۇنىۋېرسالىلىقى ـــ ھەر خىل سەنئەت تۈرلىرى ئىچىدە كىنەونىىڭ ئۇنىۋېرساللىقى ئەڭ كۈچاۈك بولۇپ، ئۇ ئېپىڭ ئەسەرلەر بىلەن دراماتورگىيىد نىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى قوبۇل قىلغاندىن تاشقىرى ئۇ يــەنــە دراماتوركىيە (تىياتىر) سەنئىتىگە قارىغاندا تېـخىـمـۇ كـماڭ بولغان نۇرغۇن سەنئەت ساھەلىرىنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىىقى ئاساسىدا ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. ئۇ سېنارىست، رېىژىسسور، ئارتىسە لار، كۈزەل سەنئەت ئۇستىلىرى، كومپوزىتىورلار ۋە ئوپىېراتور (سۇرەتكە ئالغۇچى) قاتارلىق سەنئەتكارلارنىڭ كىوللىېكىتىپ ئەمگىكىنىڭ جەۋھىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىـقىنىڭ نەتىجىسىدۇر؛ ③ كىنو سەنئىتىنىڭ چىنلىقى ــ كىنىو ئادەتتە ئىككى سائەت ئىچىدە قويۇلۇپ بولىدۇ. ئاشۇ چەكلىك ۋاقىستئىچىدە كوللېكتىپ تاماشىيىنلارنىڭ تەكشۇرۇشىدىسن ئۆتىىدۇ، شۇڭا كىنو تۇرمۇشقا ئەڭ يېقىن بىر سەنئەت، ئېكرانىدا كۆ-رۇنگەن يېرسوناژلار، مۇھىت كۆرۈنۈشلەر چىىن ۋە ھىەقىقىي بولۇش خۇددى چىنىدەك بولۇش، قىلچە چېنىپ قيالماسلىقى تەلەن: قىلىنىدۇ؛ ۞ كىنونىڭ ئىپادىلەش ۋاسىتىلىرى ـــ ۋە-قەلىڭنى بايان قىلىش، مەنزىرىنى سۈرەتلىەش، ھىەرىكەتنى كۆرسىتىش، ھېسسياتنى ئىپادىلەش قـاتارلـىقـلار كـىنونىڭ ئاساسىلى ئىپادىلەش ۋاسىتىسى بولغان «كۆرۈنۈش» ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. شۇڭا «كۆرۈنۈش» كىنو سەنئىستىىنىڭ ئەڭ ئاساسىي بىرلىكى ھېسابلىنىدۇ. كىنوغا ئېلىش ئاپپاراتى سۇ-رەتكە ئېلىشقا باشلىغاندىن تارتىپ، بىر توختىغىچە بىولغان ئارىلىقتا ئۇدا سۈرەتىكىە ئېلىنغان كىخو لېئتىسى بىر كۆرۈنۈش دېيىلىدۇ؛ ۞ كىنونىڭ بەدىئىي قۇراشتۇرۇلۇشى ــ كىنودىكى پارچە كۆرۈنۈشلەرنى ئۇلاپ بىر گىەۋدىگە ئايىلاندۇ-رۇش كىنودىكى بەدىئىي قۇراشتۇرۇشنىىڭ ئاساسىسى ئۇسۇلىي ھېسابلىنىدۇ. بۇ مونتاۋ تېخنىكىسى ئارقىنىلىق ئەمنەلىگىە ئاشىدۇ.
2. كىنو سەنئىتى تۆۋەندىكىدەك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە: ① ئاممىۋىلىقى __ ئۇ پۇتكۈل سەنئىت تۈرلىرى ئىچىدە ئاممىۋىيلىقى ئەڭ كۈچلۈك بولىغان بىر خىل سەنئەت. ئۇ كۆرۈش تۇيغۇسى ئاساس قىلىنغان سەنئەت بولغاچقا، ئۇنىڭدىن ئومۇمەن كۆزى كۆرىدىغان ھەممە كىشىلەر تولۇق بەھرىمەن بولالايدۇ. شارائىت جەھەتتە كىنو فىلىمىنى خالىغان ۋاقىتتا قايتا ئىشلىتىشكە بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن كىنونىڭ تىلىنى ئۇقمايدىغان كىشىلەرمۇ باشقا تىلدىكى فىلىملارنى كۆرگەندە، مەلۇم ئىدىيىۋى تەسىراتقا ئىگە بولىدۇ ۋە بەدىئىي زوق ئالالايدۇ؛ ② كىنو سەنئىتىنىڭ ئۇنىۋېرسالىلىقى ___ ھەر خىل سەنئەت تۈرلىرى ئىچىدە كىنونىڭ ئۇنىۋېرساللىقى ئەڭ كۈچلۈك بولۇپ، ئۇ ئېپىك ئەسەرلەر بىلەن دراماتۇرگىيىنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى قوبۇل قىلغاندىن تاشقىرى ئۇ يەنە دراماتۇرگىيە (تىياتىر) سەنئىتىگە قارىغاندا تېخىمۇ كەڭ بولغان نۇرغۇن سەنئەت ساھەلىرىنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىقى ئاساسىدا ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. ئۇ سېنارىست، رېژىسسور، ئارتىستلار، گۈزەل سەنئەت ئۇستىلىرى، كومپوزىتورلار ۋە ئوپېراتور (سۈرەتكە ئالغۇچى) قاتارلىق سەنئەتكارلارنىڭ كوللېكتىپ ئەمگەكىنىڭ جەۋھىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىقىنىڭ نەتىجىسىدۇر؛ ③ كىنو سەنئىتىنىڭ چىنلىقى __ كىنو ئادەتتە ئىككى سائەت ئىچىدە قويۇلۇپ بولىدۇ. ئاشۇ چەكلىك ۋاقىت ئىچىدە كوللېكتىپ تاماشىبىنلارنىڭ تەكشۈرۈشىدىن ئۆتىدۇ، شۇڭا كىنو تۇرمۇشقا ئەڭ يېقىن بىر سەنئەت، ئېكراندا كۆرۈنگەن پېرسوناژلار، مۇھىت كۆرۈنۈشلەر چىن ۋە ھەقىقىي بولۇش خۇددى چىندەك بولۇش، قىلچە چېڭىپ قالماسلىقى تەلەپ قىلىنىدۇ؛ ④ كىنونىڭ ئىپادىلەش ۋاسىتىلىرى ___ ۋەقەنى بايان قىلىش، مەنزىرىنى سۈرەتلەش، ھەرىكەتنى كۆرسىتىش، ھېسسىياتنى ئىپادىلەش قاتارلىقلار كىنونىڭ ئاساسىي ئىپادىلەش ۋاسىتىسى بولغان «كۆرۈنۈش» ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. شۇڭا «كۆرۈنۈش» كىنو سەنئىتىنىڭ ئەڭ ئاساسىي بىرلىكى ھېسابلىنىدۇ. كىنوغا ئېلىش ئاپپاراتى سۈرەتكە ئېلىشقا باشلىغاندىن تارتىپ، بىر توختىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇدا سۈرەتكە ئېلىنغان كىنو لېنتىسى بىر كۆرۈنۈش دېيىلىدۇ؛ ⑤ كىنونىڭ بەدىئىي قۇراشتۇرۇلۇشى __ كىنودىكى پارچە كۆرۈنۈشلەرنى ئۇلاپ بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرۇش كىنودىكى بەدىئىي قۇراشتۇرۇشنىڭ ئاساسىي ئۇسۇلى ھېسابلىنىدۇ. بۇ مونتاژ تېخنىكىسى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.
3. مەونتاۋ» فرانسۇزچە سۆز بولۇپ، مەنىسى مۇۋيۇشتۇ-رۇش»، «سەپلەن چىقىش» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ. يىەنسى كىنىلىق سېنتارىيىسىدە يېزىلىپ، كىلوغا ئېلىش ئاپپاراتىندا سۈرەتكە ئېلىنغان كۆرۈنۈشلەرنى ئەسەرنىڭ مەقسەت ھەم ئېھ تىياجىغا، كۆرۈنۈشنىڭ تەلىپىگە، سۆژىتنىڭ تەرەقىقىيــاتىغا، ۋاقىت ھەم بوشلۇقنىڭ ئالمىشىشىغا ئاساسەن تىەشكىنلىلىەش ئارقىلىق ئۇلارنى بىر \_ بىرىگە باغلاش، سىستېمىلاشتۇرۇش، كومپوزىتسىيىنى تەشكىللەشكە ئېيتىلىىدۇ. قىسقىـچـە قــىلـىپ ئېيىتقاندا، مونتاژ ـــ كىنو ئېلىش ئاپپاراتىدا سۈرەتكە ئېلىنــ خان ئوخشىمىغان كۆرۈنۈشلەرنى تۇرمۇش مىەنىتىىقىىسى ۋە ئىلمىي سەنئەت پرىنسىپى بويىچە ئۇلاپ داۋاملاشتۇرۇشتۇر.
3. «مونتاژ» فرانسۇزچە سۆز بولۇپ، مەنىسى «مۇرەككەپتۇرۇش»، «سەپلەپ چىقىش» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدۇ. يەنى كىنو سېنارىيىسىدە يېزىلىپ، فىلموغا ئېلىش ئاپپاراتىدا سۈرەتكە ئېلىنغان كۆرۈنۈشلەرنى ئەسەرنىڭ مەقسىتى ھەم ئېھتىياجىغا، كۆرۈنۈشنىڭ تەلىپىگە، سۆژۇتنىڭ تەرەققىياتىغا، ۋاقىت ھەم بوشلۇقنىڭ ئالمىشىشىغا ئاساسەن تەرتىپلەش ئارقىلىق ئۇلارنى بىر بىرىگە باغلاش، سىستېمىلاشتۇرۇش، كومپوزىتسىيىنى تەشكىللەشكە ئېيتىلىدۇ. قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، مونتاژ ___ كىنو ئېلىش ئاپپاراتىدا سۈرەتكە ئېلىنغان ئوخشىمىغان كۆرۈنۈشلەرنى تۇرمۇش مەنتىقىسى ۋە ئىلمىي سەنئەت پرىنسىپى بويىچە ئۇلاپ داۋاملاشتۇرۇشتۇر.
غە ئەسەرلىرىدە كۆرۈنۈش ۋە يىلەردىلىلەر بىۋلىندۇ. كىنىۋ ۋە كىنو سېتارىيىسىدە بولسا كىۋرۇنۇش ھەم بىۇ كىۋرۇنىۋشنى ئورۇنلاشتۇرىدىغان مونتاژ، چاس. سىرىسيىملىمر بىولۇپ، بىۇ ئالاھىدە سەنئەتنىڭ ئۆزىگە خاس كومپوزىستسىيە قىۇرۇلىۇش ئالاھىدىلىكى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئېپىك ئەسەرلەردە كۆرۈنۈش ۋە پاراگراپلار بولىدۇ. كىنو ۋە كىنو سېنارىيىسىدە بولسا كۆرۈنۈش ھەم بۇ كۆرۈنۈشنى ئورۇنلاشتۇرىدىغان مونتاژ، چاسلار بولۇپ، بۇ ئالاھىدە سەنئەتنىڭ ئۆزىگە خاس كومپوزىتسىيە قۇرۇلۇش ئالاھىدىلىكى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بىرقـانچە كۆرۈنۈشلەرنىڭ ئۇلـىنىشىدىن ھاسىل بولغان بىر پارچە لېنتا يەنە بىر پارچە لىېنىتا بىلىەن ئۆلانسا، بۇ يەردە قايسىسىنى ئالدىغا ئېلىش، قايسىسىنى كەينىگىە ئېلىش، قانداق قىلغانىدا تىاماشىبىنلارنىىڭ تىەسەۋۋۇرىنى قوزغاپ زوقلاندۇرۇش، تەربىيە ئېلىش مەقسىتىگە يەقكـۇزۇش مـونتاژ تېخنىكىسى دېيىلىدۇ.
بىرقانچە كۆرۈنۈشلەرنىڭ ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان بىر پارچە لېنتا يەنە بىر پارچە لېنتا بىلەن ئۇلانسا، بۇ يەردە قايسىسىنى ئالدىغا ئېلىش، قايسىسىنى كەينىگە ئېلىش، قانداق قىلغاندا تاماشىبىنلارنىڭ تەسەۋۋۇرىنى قوزغاپ زوقلاندۇرۇش، تەربىيە ئېلىش مەقسىتىگە يەتكۈزۈش مونتاژ تېخنىكىسى دېيىلىدۇ.
مونتاژنىڭ تۆۋەندىكىدەك <sub>د</sub>ولى بار: ① ۋەقسەلسى*ى*كنىي تۇرمۇش مەنتىقىسىگە ئاساسەن بىر ــ بىرىگــە ئۇلاپ چــۇشەنــ دۇرىدۇ؛ ② بىر \_ بىرىگە ئوخشىمىغان ئىككى خىل تىۇرمۇش ياكى ئىككى خىل شەيئىنى بىر يەرگە ئورۇنلاشتۇرۇپ سېلىشا تۇرىدۇ؛ ۞ بىر ۋەقەدىن ئىككىنچىي بىر ۋەقــەگــە سەكــرەپ ئۆتۈپ تاماشىبىنلارنىڭ تەسەۋۋۇرىنى قوزغايدۇ؛ ④ ئەسەرنىڭ ئاساسىي ئىدىيىسى، ۋەقەلىكى، ئۇسلۇبىغا ئاساسەن، ئۇنىسىڭغا ماسلاشتۇرۇلۇپ ئىدىيىۋى مەزمۇننى روشەن، جىانلىق، تەسىر-لىك ئىپادىلەي بېرىدۇ.
مونتاژنىڭ تۆۋەندىكىدەك رولى بار: ① ۋەقەنى تۇرمۇش مەنتىقىسىگە ئاساسەن بىر بىرىگە ئۇلاپ چۈشەندۈرىدۇ؛ ② بىر بىرىگە ئوخشىمىغان ئىككى خىل تۇرمۇش ياكى ئىككى خىل شەيئىنى بىر يەرگە ئورۇنلاشتۇرۇپ سېلىشتۇرىدۇ؛ ③ بىر ۋەقەدىن ئىككىنچى بىر ۋەقەگە سەكرەپ ئۆتۈپ تاماشىبىنلارنىڭ تەسەۋۋۇرىنى قوزغايدۇ؛ ④ ئەسەرنىڭ ئاساسىي ئىدىيىسى، ۋەقەلىكى، ئۇسلۇبىغا ئاساسەن، ئۇنىڭغا ماسلاشتۇرۇلۇپ ئىدىيىۋى مەزمۇننى روشەن، جانلىق، تەسىرلىك ئىپادىلەپ بېرىدۇ.
4. سېنارىستلارنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا چـوڭـقۇر چۆ-كۇش ئارقىلىق ھاسىل قىلغان بىلىمى، چىۋشەنىچىسى ھىم تويلىغان ماتېرىياللىرىغا ئاساسەن بەدىئىي ئەدەبىمياتىنىىڭ ھەرقايسى تۈر ۋە ژانىرلىرىنىڭ ئىپادىلەش ئۇسۇلىي جىەھەت تىكى ئارتۇقچىلىقىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىپ، بەدىئىي ئوملۇم لاشتۇرۇش ئارقىلىق كىنو سەنئىتىنىڭ ئۆزىىگە خاس قانۇنب يىەتىلىرىگە ئەمەل قىلغان ئاساستا كىنىو فىلسمىي ئىشلىەش**د**ەن ئاتىلىدۇ.
4. سېنارىستلارنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا چوڭقۇر چۆكۈش ئارقىلىق ھاسىل قىلغان بىلىمى، چۈشەنچىسى ھەم توپلىغان ماتېرىياللىرىغا ئاساسەن بەدىئىي ئەدەبىياتنىڭ ھەرقايسى تۈر ۋە ژانىرلىرىنىڭ ئىپادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتىكى ئارتۇقچىلىقىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىپ، بەدىئىي ئومۇملاشتۇرۇش ئارقىلىق كىنو سەنئىتىنىڭ ئۆزىگە خاس قانۇنىيەتلىرىگە ئەمەل قىلغان ئاساستا كىنو فىلىمى ئىشلەشكە كىنو سېنارىيىسى يېزىش دەپ ئاتىلىدۇ.
كىنو سېنارىيىسى ئىجادىيىتىگە تۆۋەندىكى تىەلىەينلىەر قويۇلىدۇ: ① كىنو ئوبرازلاشتۇرۇلغان سەنئەت بولۇن، ئۇنىڭ ئوبرازلىرى كۆرۈش سەزگۈسى ئارقىلىق يارىتىلىدۇ. باۋ خىل ئوبراز كۆرۈش سەزگۈسى ئوبزازى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. شۇڭسا بۇ خىل ئوبرازنى يارىتىشتا (بەدىئىي ئەدەبىياتنىڭ باشقا ۋانىرلىد وىغا ئوخشاش تىل ۋاسىتىسى ئارقىىلىق ئەكس ئەتىتىۈرۈپ بېرىشنى ئاساس قىلماي، ھەربىر تەپسىلاتنى، ھىمربىر ئوبراز۔ نى كونكرېت، روشەن، جانلىق ۋە ھەرىكەتچان ھالدا تەسە ۋىرلەشنى شۇ ئوبراز ۋە كۆرۈنۈشتە ئىپادىلىىگەن ھەممە نەر-سىلەرنى ئېكراندا ئوچۇق ئىپادىلەپ بېرىشنى مىەقسەت قىلىپ سبنارىيە يېزىشنى، ھەرقانىداق ئابىسىتىراكىت بىايانىلاردىن ساقلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ ۞ كىنو سېنارىيىسىدە پېرسوناژ-لارنىڭ ھەرىكىتىي روشەن ۋە كىۇچلىۇك ئىپادىيلىەشنى يەنى ھەرىكەت ئارقىلىق ئادەمنى يېزىشنى ئاساس قىلىش، ئۇلارنىڭ روھىنى دۇنياسىغا تەئەللۇق بولغان، كۆز بىيىلىەن كىۆرگىلى. ئېغىز بىلەن ئىپادىلىگىلى ئەپسىز بولغان نەرسىلەرنى ھىەرب كەن بىلەن ئىپادىلەپ بېرىشنى مىەقسەن قىنلىشنى تىەلەپ قىلىدۇ؛ ۞ كىنو سېنارىيىسى ئوينىلىىش ۋە قويۇلۇش ۋاقىتى جەمەتتىن ۋاقىتنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىغاچقا، زىــددىـيەتلەر-نىڭ يۈكسەڭ دەرىجىدە مەركەزلەشتۇرۇپ ئەكس ئەتىتۇرۇلۇشى جەھەتلەردە سەھنە ئەسەرلىرىگە ئوخشىسىسۇ لېكىمن ئۇنىنڭدا سەھنە ئەسەرلىرىدىكىگە ئوخشاش دىئالوگ ۋە مونولىوگىلارنى كۆپ قوللىنىشقا بولمايدۇ. يەنى كىنو سېنارىيىسىدە سۆز ئاز، ھەرىكەت كۆپ بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ؛ ④ كىنو سېنتارىيمىد سىنىڭ كومپوزىتسىيە قۇرۇلۇشىغا يەنى پىيرسونياۋ، سۇۋىلت، ۋاقىت قاتارلىقلارنى مەركەزلەشتۈرۈشكىم ۋە كىۆرۈنۈشلىەرنى 467ئەھمىيەت بېرىىش زۆرۈر. بىولىۇيمۇ كىنىو سېنىلرىيىسىنىڭ مۇقـەددىمىسى ئالاھىدە، يېڭــى، ئۆزگىــچــە بــولــۇشى، ئۇنــىڭ بىرىنچى چاستوتىدىلا ۋاقىت، جاي، ئىجتىمائىي ئارقا كۆرۈ-نۇش، پېرسوناژلار ۋە ئۇلارنىڭ مۇناسەۋىتىي، مۇھىست قاتار. لىقلارنى گەۋدىلەندۇرۇشكە دىققەت قىلىش كېرەك.
كىنو سېنارىيىسى ئىجادىيىتىگە تۆۋەندىكى تەلەپلەر قويۇلىدۇ: ① كىنو ئوبرازلاشتۇرۇلغان سەنئەت بولۇپ، ئۇنىڭ ئوبرازلىرى كۆرۈش سەزگۈسى ئارقىلىق يارىتىلىدۇ. بارلىق ئوبراز كۆرۈش سەزگۈسى ئوبرازى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. شۇڭا بۇ خىل ئوبرازنى يارىتىشتا بەدىئىي ئەدەبىياتنىڭ باشقا جانىرلىرىغا ئوخشاش تىل ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىشنى ئاساس قىلماي، ھەربىر تەپسىلاتنى، ھەربىر ئوبرازنى كونكرېت، روشەن، جانلىق ۋە ھەرىكەتچان ھالدا تەسۋىرلەشنى، شۇ ئوبراز ۋە كۆرۈنۈشتە ئىپادىلەنگەن ھەممە نەرسىلەرنى ئېكراندا ئوچۇق ئىپادىلەپ بېرىشنى مەقسەت قىلىپ سېنارىيە يېزىشنى، ھەرقانداق ئابستراكت بايانلاردىن ساقلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ ② كىنو سېنارىيىسىدە پېرسوناژلارنىڭ ھەرىكىتى روشەن ۋە كۈچلۈك ئىپادىيلىنىشنى، يەنى ھەرىكەت ئارقىلىق ئادەمنى يېزىشنى ئاساس قىلىش، ئۇلارنىڭ روھىي دۇنياسىغا تەئەللۇق بولغان، كۆز بىلەن كۆرگىلى، ئاغىز بىلەن ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان نەرسىلەرنى ھەرىكەت بىلەن ئىپادىلەپ بېرىشنى مەقسەت قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ ③ كىنو سېنارىيىسى ئويىنىلىش ۋە قويۇلۇش ۋاقىتى جەھەتتىن ۋاقىتنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىغاچقا، زىددىيەتلەرنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشتۇرۇپ ئەكس ئەتتۇرۇلۇشى جەھەتلەردە سەھنە ئەسەرلىرىگە ئوخشايدۇ، لېكىن ئۇنىڭدا سەھنە ئەسەرلىرىدىكىگە ئوخشاش دىئالوگ ۋە مونولوگىلارنى كۆپ قوللىنىشقا بولمايدۇ. يەنى كىنو سېنارىيىسىدە سۆز ئاز، ھەرىكەت كۆپ بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ؛ ④ كىنو سېنارىيىسىنىڭ كومپوزىتسىيە قۇرۇلۇشىغا، يەنى پەرسوناژ، سۈژەت، ۋاقىت قاتارلىقلارنى مەركەزلەشتۈرۈشكە ۋە كۆرۈنۈشلەرگە ئەھمىيەت بېرىش زۆرۈر. شۇنىڭبىلەن قاتار كىنو سېنارىيىسىنىڭ مۇقەددىمىسى ئالاھىدە، يېڭى، ئۆزگىچە بولۇشى، ئۇنىڭ بىرىنچى ياريىمىدىلا ۋاقىت، جاي، ئىجتىمائىي ئارقا كۆرۈنۈش، پېرسوناژلار ۋە ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتى، مۇھىت قاتارلىقلارنى گەۋدىلەندۈرۈشكە دىققەت قىلىش كېرەك.
«ئارتىس بولپايدىغان قىمز» كىنو سېنارىيىمسىدىس بېرىلگەن پارچە ھەققىدە
«ئارتىس بولىمايدىغان قىز» كىنو سېنارىيىسىدىن بېرىلگەن پارچە ھەققىدە
1. دئارتىس بولمايدىغان قىزە ناملىق سېنارىسىىدىسن دەرسلىككە بېرىلگەن بۇ پارچىدا قانداق ۋەقەلىك يېزىلغان؟ 2. ئامىنە، ماھىرە، ئەمەن بوۋاي ئوبرازلىرىنىى تىەھـلىىـل قىلىڭ
1. «ئارتىس بولمايدىغان قىز» ناملىق سېنارىيىدىن دەرسلىككە بېرىلگەن بۇ پارچىدا قانداق ۋەقەلىك يېزىلغان؟ 2. ئامىنە، ماھىرە، ئەمەت بوۋاي ئوبرازلىرىنى تەھلىل قىلىڭ.
1. لى خۇننىڭ دئارتىس بولمايدىغان قىىز، ناملىق كېدو سېنارىيىسىدىن دەرسلىككىيە 7-، 8-، 9-، 10 - چاسە لار كىرگۇزۇلگەن. دەربىلىككە كىرگۇزۇلگەن بۇ تۆت چـاستـا ئامىنە مۇئەللىم ۋە كومپوزىتور نۇرنىڭ شىنجىاڭ نــاخشـا ــ ئۇسسۇل ئۆمىكىگە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئۇچـۇن يـايلاققا چىققانلىقى، ئىمتىھان بېرىشنى ئىختىيار قىلغانلارنى تىمزىملىد خَانلىقى ۋە ئىمتىھان ئالغانلىقىى، قىزچاق ماھىرەنى بېقىۋالـ خان ئەمەت بوۋاينىڭ ماھىرەنىڭ ئارتىس بولۇش ئارزۇسىىغا قارىياي، ئۇنى ئارتىس قىلماسلىق ئۈچۈن چىڭ تۇرغانلىقى، قىزىنى ئامىنە مۇئەللىملەرگە كۆرسەتمەسلىك ۋە ئارتىسلىسققـا قوبۇل قىلغۇزماسلىق ئۇچۇن قىلغان بىر قاتار ھەرىكەتلىرى، ئاخىرىدا ئەمەن بوۋاي ئامىنىەنىىڭ ئۆز ۋاقىتىدىىكىى ئايشەم ئىكەنلىكىنى يەنى ماھىرەنىڭ تۇغقان ئانىسى ئىكىمنىلىىكىنى بىلىپ، ماھىرەتى ئارتىسلىققا بېرىشكە ماقۇل بىولغانىلىقى، 468بالا خۇشال \_ خۇرام تېپىشقانلىقى يېرىلغان.
1. لى خۇننىڭ «ئارتىس بولمايدىغان قىز» ناملىق كىنو سېنارىيىسىدىن دەرسلىككە 7-، 8-، 9-، 10-چاسكىلار كىرگۈزۈلگەن. دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن بۇ تۆت چاستا ئامىنە مۇئەللىم ۋە كومپوزىتور نۇرنىڭ شىنجاڭ ناخشا-ئۇسسۇل ئۆيىگە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن يايلاققا چىققانلىقى، ئىمتىھان بېرىشنى ئىختىيار قىلغانلارنى تىزىملاپ ئالغانلىقى ۋە ئىمتىھان ئالغانلىقى، قىزچاق ماھىرەنى بېقىۋالغان ئەمەت بوۋاينىڭ ماھىرەنىڭ ئارتىس بولۇش ئارزۇسىغا قارشى، ئۇنى ئارتىس قىلماسلىق ئۈچۈن چىڭ تۇرغانلىقى، قىزىنى ئامىنە مۇئەللىملەرگە كۆرسەتمەسلىك ۋە ئارتىسلىققا قوبۇل قىلدۇرماسلىق ئۈچۈن قىلغان بىر قاتار ھەرىكەتلىرى، ئاخىرىدا ئەمەت بوۋاي ئامىنەنىڭ ئۆز ۋاقتىدىكى ئايشەم ئىكەنلىكىنى، يەنى ماھىرەنىڭ تۇغقان ئانىسى ئىكەنلىكىنى بىلىپ، ماھىرەنى ئارتىسلىققا بېرىشكە ماقۇل بولغانلىقى، بالا خۇشال-خۇرام تېپىشقانلىقى يېزىلغان.
2. سېنارىيىدە تەسۋى**رلەن**گىەن ئامىنە مۇئەلىلىىم ئۆيغۇر خەلقىنىڭ ناخشا \_ ئۇسسۇل سەنئىتىنى ,اۋاجلاندۇرۇش، ئۇنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆگىتىش يولىدا ئۆز ھاياتىنى ئاتىلىغان، پۇتۇن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەن، بولۇپمۇ «سول» لۇشيەنىگە خاتىمە بېرىلگەندىن كېيىن سەنئەت ئىز باسارلىرىنىي تىەر-بىيىلەش، يېتىشتۇرۇش يولىدا يۇرمڭ قېنىنى سەرپ قىلىۋات قان بىس ئەۋلاد سەنئەتكارلارنىڭ ئوبرازى.
2. سېنارىيىدە تەسۋىرلەنگەن ئامىنە مۇئەللىم ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ناخشا-ئۇسسۇل سەنئىتىنى ياڭجىلاندۇرۇش، ئۇنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۆگىتىش يولىدا ئۆز ھاياتىنى ئاتىغان، پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەن، بولۇپمۇ «سول لۇشيەن»گە خاتىمە بېرىلگەندىن كېيىن سەنئەت ئىزبادارلىرىنى تەربىيىلەش، يېتىشتۈرۈش يولىدا يۇرەك قېنىنى سەرپ قىلىۋاتقان يېڭى ئەۋلاد سەنئەتكارلارنىڭ ئوبرازى.
ماھىرە بولسا ئەقىللىق، زېيرەك، ۋۇچيۇدىدا سەنىئىەت **تا**لانتى ئۇرغۇپ تۇرغا**ن، دسول، لىۇشيەنىگە خاتىمە بېرىلى**پ ئەدەبىيات ــ سەنئەتنىڭ گۈللەي ــ يــاشنىشىغــا قــايتىدىــن شارائىت يارىتىلغاندىن كېيىن سىستېسمىلىىق تىمرېىيىلىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ ئۆز تالانتىنى نامايان قىلىۋاتىقان ياش بىر ئەۋلاد سەنئەتكارلارنىڭ ئوبرازى.
ماھىرە بولسا ئەقىللىق، زېرەك، ۋۇجۇدىدا سەنئەت تالانتى ئۇرغۇپ تۇرغان، «سول لۇشيەن»گە خاتىمە بېرىلىپ ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ گۈللەپ-ياشنىشىغا قايتىدىن شارائىت يارىتىلغاندىن كېيىن سىستېمىلىق تەربىيىلىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ ئۆز تالانتىنى نامايان قىلىۋاتقان ياش بىر ئەۋلاد سەنئەتكارلارنىڭ ئوبرازى.
ئەمەن بوۋاي - سەنئەتخۇمار ئۇيىغىۇر خــەلــقىنــىڭ بۇ ئېسىل پەزىلىتىنى ئۆز ۋۇجۇدىدا مۇجەسسەملەشتۈرگەن، سەمىد مىي. ساددا، تۈز كۆڭۈل، ئوچۇق ــ يۈرۈق شۇنىڭدەك پىداكا-رانە رومقا ئىگە ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ ئوبرازى.
ئەمەت بوۋاي - سەنئەتخۇمار ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ ئېسىل پەزىلىتىنى ئۆز ۋۇجۇدىدا مۇجەسسەملەشتۈرگەن، سەمىمىي، ساددا، تۈز كۆڭۈل، ئوچۇق-ئايان، شۇنىڭدەك پىداكاران روھقا ئىگە ئۇيغۇر دېھقانلىرىنىڭ ئوبرازى.