Datasets:
kornwtp
/
ted2020-mya-bitextmining

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
source
stringlengths
3
2.68k
target
stringlengths
2
4.3k
With all the legitimate concerns about AIDS and avian flu -- and we'll hear about that from the brilliant Dr. Brilliant later today -- I want to talk about the other pandemic, which is cardiovascular disease, diabetes, hypertension -- all of which are completely preventable for at least 95 percent of people just by changing diet and lifestyle.
AIDS နဲ့ ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးတို့နဲ့ ပတ်သက်ပြီး တရားဝင်ပူပန်မှုတွေ၊ နဲ့ ဒီနေ့နှောင်းပိုင်းမှာ အရမ်းတော်တဲ့ Dr. Brillant ဆီကကြားရမှာနဲ့အတူ အခြား တစ်ကမ္ဘာလုံးဖြစ်နေတဲ့ နှလုံးသွေးကြော ဆီးချို၊ သွေးတိုးရောဂါတွေအကြောင်း ပြောချင်ပါတယ်။ ဒါတွေအားလုံးဟာ အနည်းဆုံး ၉၅% လူတွေအတွက် အစားအသောက်၊ အနေအထိုင် ပြောင်းလိုက်ရုံနဲ့ လုံးဝကာကွယ်နိုင်တယ်
And what's happening is that there's a globalization of illness occurring, that people are starting to eat like us, and live like us, and die like us. And in one generation, for example, Asia's gone from having one of the lowest rates of heart disease and obesity and diabetes to one of the highest. And in Africa, cardiovascular disease equals the HIV and AIDS deaths in most countries.
ပြီးတော့ ဖြစ်နေတာက တစ်ကမ္ဘလုံး မကျန်းမာခြင်း၊ ဖြစ်ပွားနေပြီး လူတွေဟာ ကျွန်တော်တို့လိုစား၊ ကျွှန်တော်တို့လိုနေ၊ ပြီးတော့ ကျွန်တော်တို့လို သေတာ ဖြစ်နေတယ်။ ဥပမာ မျိုးဆက် တစ်ခုမှာ အာရှဟာ နှလုံးရောဂါ၊ အဝလွန်တာနဲ့ဆီးချို ဖြစ်တာ အနိမ့်ဆုံးနှုန်းကနေ အမြင့်ဆုံးဖြစ်သွား ပါပြီ။ ပြီးတော့အာဖရိကမှာ နှလုံးသွေးကြော ရောဂါဟာ နိုင်ငံအများစုမှာ HIV နဲ့ AIDS သေဆုံးတာနဲ့တူညီနေတယ်
So there's a critical window of opportunity we have to make an important difference that can affect the lives of literally millions of people, and practice preventive medicine on a global scale.
ဒီတော့ တကယ့်ကို သန်းချီတဲ့ လူတွေရဲ့အသက်ကို သက်ရောက်နိုင်တဲ့ ပြောင်းလဲချက် တစ်ခုလုပ်ဖို့ အရေးပါတဲ့အခွင့်အလမ်း တံခါး တစ်ချပ်ရှိပြီး၊ တစ်ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ကာကွယ်ရေးဆေးပညာ ပြုကျင့်ဖို့ပါ။
Heart and blood vessel diseases still kill more people -- not only in this country, but also worldwide -- than everything else combined, and yet it's completely preventable for almost everybody.
နှလုံးနဲ့သွေးကြော ရောဂါတွေက ကျန်တဲ့ရောဂါတွေ ပေါင်းထားထက် ဒီတိုင်းပြည်မှာသာမက တကမ္ဘာလုံးမှာပါ လူတွေကို ပိုသေစေနေတုန်းပါ၊ ဒါဟာ လူတိုင်းနီးပါးအတွက် လုံးဝကာကွယ်နိုင်ပါတယ်။
It's not only preventable; it's actually reversible. And for the last almost 29 years, we've been able to show that by simply changing diet and lifestyle, using these very high-tech, expensive, state-of-the-art measures to prove how powerful these very simple and low-tech and low-cost interventions can be like -- quantitative arteriography, before and after a year, and cardiac PET scans.
ကာကွယ်လို့ရရုံမက၊ တကယ့်ကိုပဲ နောက်ပြန်လှည့်လို့ရတယ်၊ လွန်ခဲ့တဲ့၂၉နစ်နီးနီး ပြနိုင်ခဲ့တာက အစားအသောက်နဲ့ အနေအထိုင်ပြောင်းလဲရုံ ဒီအဆင့်မြင့်၊ စျေးကြီးတဲ့ နောက်ဆုံးပေါ် စီမံချက်တွေ သုံးခြင်းနဲ့ ရိုးစင်းတဲ့၊ နည်းပညာနိမ့်ပြီး ကုန်ကျစရိတ် နည်းတာတွေ စွက်ဖက်တာဟာ ဘယ်လိုအစွမ်းထက်တယ် ဆိုတာ သက်သေပြဖို့ပါ၊ ရေတွက်တဲ့ သွေး​ကြော မျဉ်းလို၊ တစ်နှစ်မတိုင်ခင်နဲ့တိုင်ပြီး PET စကင်တွေမှာပေါ့
We showed a few months ago -- we published the first study showing you can actually stop or reverse the progression of prostate cancer by making changes in diet and lifestyle, and 70 percent regression in the tumor growth, or inhibition of the tumor growth, compared to only nine percent in the control group.
လအနည်းငယ်က ပြခဲ့တဲ့၊ ထုတ်ဝေလိုက်တဲ့ ပထမလေ့လာချက်မှာ ပြတာက အစားအသောက်နဲ့ နေထိုင်ပုံ ပြောင်းရုံနဲ့ ဆီးကျိတ်ကင်ဆာကို ရပ်နိုင်၊ နောက်ဆုတ်နိုင်ပြီး အသားပိုတိုးမှု ၇၀%လျော့တာ ဒါမှမဟုတ် အသားပိုတိုးမှုမှု နှေးစေပြီး ယှဉ်လိုက်ရင် ကန့်သတ်အုပ်စုမှာ ကျတော့ ၉% ပဲရှိပါတယ်။
And in the MRI and MR spectroscopy here, the prostate tumor activity is shown in red -- you can see it diminishing after a year.
ပြီးဆော့ ဒီက MRI နဲ့ MR ရောင်စဉ်မှာက ဆီးကျိတ်ကင်ဆာ လုပ်ဆောင်မှုကို အနီရောင်ပြ ထားပြီး ၁နှစ်အကြာမှာ လျော့နေတာ မြင်ရတယ်။
Now there is an epidemic of obesity: two-thirds of adults and 15 percent of kids. What's really concerning to me is that diabetes has increased 70 percent in the past 10 years, and this may be the first generation in which our kids live a shorter life span than we do. That's pitiful, and it's preventable.
အခုအဝလွန်ရောဂါ ကူးစက်မှုရှိတယ်၊ လူကြီး ၃ ပုံ ၂ ပုံနဲ့ကလေး ၁၅% ပါ၊ စိတ်ပူနေမိတာက လွန်ခဲ့တဲ့၁၀နှစ်အတွင်းမှာ ဆီးချိုရောဂါက ရ၀% တိုးပွားခဲ့ပြီး ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ ကလေးတွေ ကျွန်တော်တို့ထက် ပိုပြီးအသက် တိုတိုနေရတဲ့ ပထမဆုံးမျိုးဆက်ပါ။ သနားစရာပါ၊ ဒါ ကာကွယ်လို့ရပါတယ်။
Now these are not election returns, these are the people -- the number of the people who are obese by state, beginning in '85, '86, '87 -- these are from the CDC website -- '88, '89, '90, '91 -- you get a new category -- '92, '93, '94, '95, '96, '97, '98, '99, 2000, 2001 -- it gets worse. We're kind of devolving. (Laughter) Now what can we do about this? Well, you know, the diet that we've found that can reverse heart disease and cancer is an Asian diet.
အခု ဒါတွေဟာ ရွေးကောက်ပွဲရ လာဒ်တွေ မဟုတ်ဘူး၊လူတွေပါ၊ ပြည်နယ်အလိုက် ၈၅၊ ၈၆၊ ၈၇ ခု လောက်ကစပြီး အဝလွန်တဲ့လူ အရေအတွက်ပါ၊ ဒါတွေဟာ CDC ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ကဖြစ်ပြီး၊ ၈၈၊ ၈၉။ ၉၀။ ၉၁ မှာပါ၊ အမျိုးအစားသစ် တစ်ခုကို ၉၂၊ ၉၃၊ ၉၄၊ ၉၅၊ ၉၆၊ ၉၇၊ ၉၈၊ ၉၉၊ ၂၀၀၀၊ ၂၀၀၁ မှာတွေရပါတယ်။ ဒါကပိုဆိုးလာတယ်၊ ကျွန်တော်တို့ဟာ ကျဆင်းသလိုပါလား။ (ရယ်သံများ) ကဲ ဒါနဲ့ပတ်သက်ပြီး ဘာလုပ်လို့ရလဲ။ ကောင်းပြီ၊ သိတယ်နော်၊ တွေ့ထားတာက နှလုံးနဲ့ကင်ဆာကို ပြောင်းပြန် လုပ်ပေးနိုင်တာက အာရှအစားအစာပါ။
But the people in Asia are starting to eat like we are, which is why they're starting to get sick like we are.
ဒါပေမဲ့ အာရှသားဟာ ကိုယ်တွေလိုစားနေ ပြီး ဒါကြောင့်ကိုယ်တွေလို ဖျားနေတာပေါ့။
So I've been working with a lot of the big food companies. They can make it fun and sexy and hip and crunchy and convenient to eat healthier foods, like -- I chair the advisory boards to McDonald's, and PepsiCo, and ConAgra, and Safeway, and soon Del Monte, and they're finding that it's good business.
ဒါနဲ့ အစားအသောက် ကုမ္ပဏီကြီးတွေနဲ့ တွဲလုပ်နေပြီး၊ သူတို့က ပိုကျန်းမာစေတာကို ပျော်စေ၊ စွဲမက်စေ၊ ခေတ်မှီအဆင်ပြေ အောင်လုပ်ပါတယ်။ ကျွန်တော် အကြံပေးအဖြစ်ထိုင်တဲ့ McDonalds နဲ့ PepsiCo ၊ ConAgra နဲ့ Safeway လို မကြာခင် Del Monte ပေါ့၊ ဒါဟာ လုပ်ငန်းကောင်းလို့ သူတို့ထင်ကြတယ်။
The salads that you see at McDonald's came from the work -- they're going to have an Asian salad. At Pepsi, two-thirds of their revenue growth came from their better foods.
MacDonald မှာမြင်ရတဲ့ အသုတ်ဟာ အလုပ်ရဲ့အကျိုးပါ၊ အာရှအသုတ်ကို စားတော့မှာ Pepsi မှာဝင်ငွေတိုးမှု ၃ ပုံ ၂ ပုံဟာ ပိုကောင်းတဲ့ အစားအစာတွေရတာပါ။
And so if we can do that, then we can free up resources for buying drugs that you really do need for treating AIDS and HIV and malaria and for preventing avian flu. Thank you.
ဒီလိုလုပ်ကြရင် AIDS HIV ငှက်ဖျားရောဂါတွေ ကုသဖို့နဲ့ ကြက်ငှက်တုပ်ကွေးကို ကာကွယ်ဖို့ တကယ်လိုအပ်တဲ့ဆေးဝါး တွေဝယ်ဖို့ ရင်းမြစ်တွေကို လွတ်လာလို့ သုံးခွင့်ရတာပေါ့ဗျာ၊ ကျေးဇူးပါ။
Do you ever feel completely overwhelmed when you're faced with a complex problem?
ရှုပ်ထွေးတဲ့ပြဿနာတစ်ခုနဲ့ရင်ဆိုင်ရတဲ့အခါ လုံးလုံးကြီးကို ဖိစီးခံရသလို ခံစားမိဖူးပါသလား။
Well, I hope to change that in less than three minutes.
ကောင်းပြီ၊ ဒါကို ၃မိနစ်တောင် မကြာတဲ့အချိန်အတွင်း ပြောင်းလဲသွားစေမယ်လို့ မျှော်လင့်ပါတယ်
So, I hope to convince you that complex doesn't always equal complicated.
ရှုပ်ထွေးခြင်းဆိုတာ အမြဲတမ်း ရှုပ်ယှက်ခတ်မှု မဟုတ်တာကို ခင်ဗျားတို့ လက်ခံလာအောင် လုပ်ဖို့ မျှော်လင့်ပါတယ်။
So for me, a well-crafted baguette, fresh out of the oven, is complex, but a curry onion green olive poppy cheese bread is complicated.
ကျွန်တော့အတွက် မုန့်ဖိုထဲက ထုတ်ပြီးစ အကျအနဖုတ်ထားတဲ့ ပေါင်မုန့်ချောင်းဟာ ရှုပ်ထွေးပြီး ကြက်သွန်နီမဆလာ သံလွင်သီးနဲ့ ဘိန်းစေ့ပါတဲ့ ဒိန်ခဲပေါင်မုန့်ကတော့ ရှုပ်ယှက်ခတ်နေပါတယ်။
I'm an ecologist, and I study complexity. I love complexity.
ကျွန်တော်ဟာ ဂေဟဗေဒပညာရှင် တစ်ယောက်ဖြစ်ပြီး ရှုပ်ထွေးခြင်းကို လေ့လာပါတယ်။ ရှုပ်ထွေးခြင်းကို နှစ်သက်ပါတယ်။
And I study that in the natural world, the interconnectedness of species.
ဒါကို သဘာဝလောကထဲမှာ လေ့လာပါတယ်၊ မျိုးစိတ်တွေရဲ့ ပြန်လှန်ဆက်နွယ်မှုပေါ့။
So here's a food web, or a map of feeding links between species that live in Alpine Lakes in the mountains of California.
ဒီတော့ အစားအစာ ဝက်ဘ်တစ်ခု၊ (သို့) California တောင်ပေါ်က Alpine ရေကန်တွေမှာ နေကြတဲ့ မျိုးစိတ်တွေအကြားက စားသုံးခြင်းကွင်းဆက် မြေပုံပါ၊
And this is what happens to that food web when it's stocked with non-native fish that never lived there before.
ဒါကတော့ အဲဒီမှာအရင်က မနေဖူးတဲ့ ဇာတိရင်းမဟုတ်တဲ့ ငါးတွေ နေလာတဲ့အခါ အစားအစာကွန်ရက် ဖြစ်သွားပါပဲ။
All the grayed-out species disappear.
မီးခိုးရောင် မျိုးစိတ်တွေ အားလုံးပျောက်သွားတယ်။
Some are actually on the brink of extinction.
တစ်ချို့ကတော့တကယ့်ကို မျိုးတုန်းတော့မယ့် အခြေအနေမျိုးပါ။
And lakes with fish have more mosquitos, even though they eat them.
ငါးတွေက စားပစ်တာတောင်မှ အဲဒီကန်တွေမှာ ခြင်တွေပိုများတယ်။
These effects were all unanticipated, and yet we're discovering they're predictable.
ဒီလိုဖြစ်လာမှာကို လုံးလုံး မျှော်လင့်မထားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်တာကို တွေ့လာရပါတယ်။
So I want to share with you a couple key insights about complexity we're learning from studying nature that maybe are applicable to other problems.
ဒီတော့ ကျွန်တော် အခုမျှဝေချင်တာက ရှုပ်ထွေးမှုတွေနဲ့ပတ်သက်တဲ့ အဓိကကျတဲ့ အတွင်းသဘော တစ်ခုနှစ်ခုလောက်ပါ၊ သဘာဝကိုလေ့လာခြင်းကနေ သိလာရတာဖြစ်ပြီး အခြားပြဿနာတွေမှာလည်း အသုံးချနိုင်ကောင်းပါရဲ့။
First is the simple power of good visualization tools to help untangle complexity and just encourage you to ask questions you didn't think of before.
ပထမတစ်ခုက ရှုပ်ထွေးမှုတွေကို ရှင်းပေးဖို့ မြင်အောင် လုပ်ပေးနိုင်တဲ့ ကိရိယာတွေရဲ့ စွမ်းပကားဖြင့်၊ ခင်ဗျားတို့အရင်က မစဉ်းစားခဲ့ဖူးတဲ့ မေးခွန်းတွေကို မေးဖို့ ခင်ဗျားတို့ကို တိုက်တွန်းပေးဖို့ပါပဲ။
For example, you could plot the flow of carbon through corporate supply chains in a corporate ecosystem, or the interconnections of habitat patches for endangered species in Yosemite National Park.
ဥပမာ ပေါင်းစည်းထားတဲ့ ကုမ္ပဏီစနစ်တစ်ခုထဲက ပေါင်းစည်းထားတဲ့ ဂေဟစနစ် တစ်ခုထဲကနေဖြတ်လာတဲ့ ကာဗွန်စီးဆင်းမှုကို မှတ်သားနိုင်ပါတယ်၊ ဒါမှမဟုတ် Yosemite အမျိုးသားဥယျာဉ်ထဲက ဘေးသင့်နေတဲ့မျိုးစိတ်တွေ အတွက် ကျက်စားရာနေရာအပိုင်းတွေရဲ့ အပြန်အလှန် ဆက်နွယ်မှုတွေပေါ့။
The next thing is that if you want to predict the effect of one species on another, if you focus only on that link, and then you black box the rest, it's actually less predictable than if you step back, consider the entire system -- all the species, all the links -- and from that place, hone in on the sphere of influence that matters most.
နောက်တစ်ခုက သင့်အနေနဲ့ မျိုးစိတ်တစ်ခုက နောက်တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်မှုကို ခန့်မှန်းချင်ရင်၊ ကွင်းဆက်ကိုပဲ အာရုံစိုက်ရင်တော့ ကျန်တာကို အမှောင်ချလိုက်တာပါ။ တကယ်တော့ ပိုလို့ကို ခန့်မှန်းနိုင်တဲ့နည်းက နောက်ကို ဆုတ်လိုက်ပါ၊ စနစ်တစ်ခုလုံးကို ထည့်စဉ်းစားလိုက်ပါ၊ မျိုးစိတ်အကုန်လုံး၊ ကွင်းဆက်အကုန်လုံး... အဲဒီနေရာကနေ အဓိကအကျဆုံး သက်ရောက်မှုနယ်ပယ်ပေါ်မှာ အာရုံစိုက်လိုက်ပါ။
And we're discovering, with our research, that's often very local to the node you care about within one or two degrees.
သုသေတနကနေ သိရှိလာနေတာက မကြာခဏဆိုသလို ဒီဂရီတစ်ခု၊ နှစ်ခုအတွင်းက ခင်ဗျားဂရုစိုက်နေတဲ့ ဆုံမှတ်ငယ်လေးတွေနဲ့ သက်ဆိုင်တာပါ။
So the more you step back, embrace complexity, the better chance you have of finding simple answers, and it's often different than the simple answer that you started with.
ဒါကြောင့် နောက်ဆုတ်ပြီး ခက်ခဲနက်နဲမှုကို လက်ခံကြည့်လေ ရိုးရှင်းတဲ့အဖြတွေကို တွေ့ရှိဖို့ အခွင့်ပိုကောင်းလေပါ။ သင်အစမှာ ရှာတွေ့ခဲ့တဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့အဖြေနဲ့ ခြားနားတတ်ပါတယ်။
So let's switch gears and look at a really complex problem courtesy of the U.S. government.
ဒီတော့ ဂီယာပြောင်းပြီး၊ အမေရိကန်အစိုးရက ကျေးဇူးပြုထားတဲ့ တကယ့်ကိုရှုပ်ထွေးလှတဲ့ ပုစ္ဆာကို ကြည့်ကြရအောင်။
This is a diagram of the U.S. counterinsurgency strategy in Afghanistan.
ဒါကတာ့ အာဖဂန်နစ္စတန်မှာ အမေရိကန်ရဲ့ သောင်ကျန်းမှုချေမှုန်းရေး ဗျူဟာတစ်ခုပါ။
It was front page of the New York Times a couple months ago.
လွန်ခဲ့တဲ့ ၁လ၊ ၂လလောက်က New York Times သတင်းစာရဲ့ မျက်နှာဖုံးမှာပေါ့။
Instantly ridiculed by the media for being so crazy complicated.
စိတ်နောက်လောက်အောင် ရှုပ်ထွေးလွန်းလို့ ချက်ချင်းကိုပဲ မီဒီယာတွေရဲ့ လှောင်ပြောင်မှုကို ခံလိုက်ရတယ်လေ။
And the stated goal was to increase popular support for the Afghan government.
​ကြေညာခဲ့တဲ့ရည်မှန်းချက်က အာဖဂန်အစိုးရကို ပြည်သူအများဖက်မှ ထောက်ခံမှု တိုးလာဖို့ပါ
Clearly a complex problem, but is it complicated?
ရှုပ်ထွေးတဲ့ ပုစ္ဆာတစ်ခု ဆိုတာအရှင်းကြီးပါ။ ဒါပေမယ့် ဒါဟာ ရှုပ်ယှက်ခတ်ရောလား။
Well, when I saw this in the front page of the Times, I thought, "Great. Finally something I can relate to.
ကောင်းပြီ၊ ဒါကို Times ရဲ့ မျက်နှာဖုံး မှာတွေ့တော့ စဉ်းစားမိလိုက်တာက "ကောင်းပါ့ကွာ၊ ဆက်စပ်ကြည့်လို့ရတာတစ်ခု၊
I can sink my teeth into this."
ဒီမှာနှစ်မြှုပ်ထားလို့ ရတာပေါ့"လို့ပါ။
So let's do it. So here we go for the first time ever, a world premiere view of this spaghetti diagram as an ordered network.
ဒီတော့ လုပ်ကြရအောင်။ စနစ်တကျ ကွန်ရက်အဖြစ်နဲ့ ဒီspaghetti ကားချပ်ပေါ်မှာ ကမ္ဘာ့ပွဲဦးထွက် ရှုထောင့်တစ်ခုပေါ့ဗျာ။
The circled node is the one we're trying to influence -- popular support for the government.
စက်ဝိုင်းပြထားတဲ့ ဆုံမှတ်လေးကတော့ ကျွန်တော်တို့ သက်ရောက်ချင်တဲ့နေရာ အစိုးရကို ပြည်သူအများက ထောက်ခံမှုပါ။
And so now we can look one degrees, two degrees, three degrees away from that node and eliminate three-quarters of the diagram outside that sphere of influence.
ဒီတော့ဗျာ အဲဒီဆုံမှတ်ကနေ ၁ဒီဂရီ၊ ၂ဒီဂရီ၊ ၃ဒီဂရီကို ကြည့်လို့ရပြီး ဩဇာလွှမ်း နယ်ပယ်အပြင်က ကားချပ်ရဲ့ ၄ပုံ၃ပုံကို ဖယ်ရှားနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီနယ်ပယ်ထဲမှာ ဆုံမှတ်အများစုဟာ ဗျူဟာနဲ့မသက်ဆိုင်တဲ့အချက်တွေပါ
Within that sphere, most of those nodes are not actionable, like the harshness of the terrain, and a very small minority are actual military actions.
မြေပြင်အနေအထား ကြမ်းတမ်းခြင်းမျိုးလိုပေါ့ ပြီးတော့ အရမ်းသေးငယ်တဲ့ အရေအတွက်ကသာ တကယ့် စစ်မက်ရေးရာတိုက်ခိုက်မှုတွေပါ။
Most are non-violent and they fall into two broad categories: active engagement with ethnic rivalries and religious beliefs and fair, transparent economic development and provisioning of services.
အများစုဟာ အကြမ်းဖက်မဲ့ကဏ္ဍတွေဖြစ်ပြီး၊ အကြမ်းဖျင်း ၂ မျိုးရှိပါတယ်။ လူမျိုးစုပြိုင်ဆိုင်မှုတွေနဲ့ ဘာသာရေးအယူဝါဒတွေမှာ တက်ကြွစွာ ပတ်သက်မှုနဲ့ မျှတပြီး၊ ထင်သာတဲ့ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှုနဲ့ ဝန်ဆောင်မှုထောက်ပံ့ပေးခြင်းပါ။
I don't know about this, but this is what I can decipher from this diagram in 24 seconds.
ဒီအကြောင်း ကျွန်တော်မသိဘူး၊ ဒါပေမဲ့ ဒါက ဒီကားချပ်ကနေ ၂၃ စက္ကန့်အတွင်း အဓိပ္ပါယ်ဖော်နိုင်တာပါ။
When you see a diagram like this, I don't want you to be afraid.
ဒီလိုကားချပ်ကို တွေ့တဲ့အခါ ခင်ဗျားတို့ကို လန့်မသွားစေချင်ပါဘူး။
I want you to be excited. I want you to be relieved.
ခင်ဗျားတို့ကို စိတ်လှုပ်ရှားဟေလိုတာပါ။ စိတ်သက်သာရာ ရသွားစေချင်တာပါ။
Because simple answers may emerge.
ရိုးရှင်းတဲ့ အဖြေတွေ ပေါ်လာနိုင်လို့ပါ။
We're discovering in nature that simplicity often lies on the other side of complexity.
သဘာဝထဲက ရိုးရှင်းမှုဟာ မကြာခဏဆိုသလို ရှုပ်ထွေးမှုရဲ့အခြားတစ်ဖက်မှာ ကိန်းအောင်းနေလို့ပါ။
So for any problem, the more you can zoom out and embrace complexity, the better chance you have of zooming in on the simple details that matter most.
ဒါကြောင့် ဘယ်ပုစ္ဆာအတွက်မဆို ချဲ့ကြည့်နိုင်လေလေ၊ ရှုပ်ထွေးမှုကို လက်ခံထားလေလေ၊ အရေးကြီးဆုံး ရိုးရှင်းတဲ့အသေးစိတ်တွေကို အနီးကပ်ကြည့်နိုင်ဖို့ အခွင့်အလမ်း ကောင်းလာလေလေပါ။
Thank you.
ကျေဇူးတင်ပါတယ်။
(Applause)
(လက်ခုပ်သံများ)
Thank you very much.
ကျေးဇူး အများကြီးတင်ပါတယ်။
Now, I've got a story for you.
ကဲ၊ရှင်တို့အတွက် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ရှိတယ်။
When I arrived off the plane, after a very long journey from the West of England, my computer, my beloved laptop, had gone mad, and had -- oh! -- a bit like that! -- and the display on it -- anyway, the whole thing had burst.
ကျွန်မ လေယာဉ်ကဆင်းတော့ အင်္ဂလန် အနောက်ပိုင်းက ရှည်လျားလွန်းတဲ့ခရီးနောက်မှာ ကျွန်မ ကွန်ပြူတာ၊ ချစ်ရတဲ့ လက်ဆွဲ ကွန်ပြူတာက ကြောင်သွားလိုက်တာ အိုး အဲလိုမျိုးပေါ့။ အပေါ်က မျက်နှာပြင်မှာ... ပြောရရင် အကုန်လုံး ထပေါက်သွားတယ်။
And I went to the IT guys here and a gentleman mended my computer, and then he said, "What are you doing here?"
ဒီက IT ကောင်လေးတွေဆီသွားတော့ လူကြီးမင်းတစ်ဦးက ပြင်ပေးပြီး ပြောတာက "ခင်ဗျားက ဒီမှာ ဘာလုပ်မှာလဲတဲ့။ "
and I said "I'm playing the cello and I'm doing a bit of singing," and he said, "Oh, I sort of play the cello as well."
ကျွန်မက "ကျွန်မ တယောထိုးပြီး သီချင်း နည်းနည်းဆိုမှာပါ။" သူက "အိုး၊ ကျွန်တော်လည်း တယောကို တီးတော့တီးပါတယ်။"
And I said, "Do you really?"
ဒါနဲ့ ကျွန်မက "တကယ်လား"
Anyway, so you're in for a treat, because he's fantastic, and his name's Mark.
ဘာဖြစ်ဖြစ်ပါ၊ ရှင်တို့ ပျော်အောင်ပါ။ သူက ထူးခြားလို့ပါ၊ သူ့နာမည်က Mark တဲ့။
(Applause) I am also joined by my partner in crime, Thomas Dolby.
(လက်ခုပ်သံများ) ကျွန်မရဲ့ အဖော် Thomas Dolby လည်း ဒီအမှုထဲမှာ ပါဝင်ပါတယ်။
(Applause) This song is called "Farther than the Sun."
(လက်ခုပ်သံများ) ဒီသီချင်းကို "Farther than the Sun" လို့ခေါ်ပါတယ်။
(Music) ♫ Strung in the wind I called you ♫ ♫ but you did not hear ... ♫ ♫ And you're a plant that needs poor soil ♫ ♫ and I have treated you too well ♫ ♫ to give up flowers ... ♫ ♫ Oh, I have been too rich for you ... ♫ ♫ Farther than the sun from me ♫ ♫ Farther than I'd have you be ♫ ♫ And I go north, I get so cold ♫ ♫ My heart is lava under stone ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ You are not worthy ... ♫ ♫ With your calculating eyes ♫ ♫ spinning figures ♫ ♫ you cannot see me ♫ ♫ You cannot see me ... ♫ ♫ And if I tell myself enough ♫ ♫ I'll believe it ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ The sea, it freezes over ... ♫ ♫ to trap the light ♫ ♫ And I'm in love with being in love ♫ ♫ and you were never quite the one ♫ ♫ In Gerda's eyes ♫ ♫ Fragments of what you've become ♫ ♫ And all the moths that fly at night ♫ ♫ believe electric light is bright ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ With your calculating eyes ♫ ♫ Spinning figures ♫ ♫ You cannot see me, no ♫ ♫ And if I tell myself enough ♫ ♫ I'll believe it ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ Farther than the sun from me ♫ ♫ Farther than I'd have you be ♫ ♫ And I go north, I get so cold ♫ ♫ My heart is lava under stone ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ You are not worthy ♫ ♫ With your calculating eyes ♫ ♫ Spinning figures ♫ ♫ You cannot see me, no ... ♫ ♫ And if I tell myself enough, I'll believe it ♫ (Applause) Thank you very much.
(ဂီတသံ) လေထဲမှာ သွယ်တန်းလို့ မင်းကိုခေါ်ခဲ့တယ် ဒါပေမဲ့ မင်းမကြားဘူးကွယ်။ မင်းဟာ မြေညံ့ညံ့လိုအပ်တဲ့ အပင်တစ်ပင်ပါ၊ ပန်းပွင့်တွေကို စွန့်လွှတ်ရလောက် အောင် ငါမင်းကို အရမ်း ကောင်းမွန်စွာ ဆက်ဆံခဲ့ပါတယ်၊ အိုး မင်းအတွက် ငါဟာ ကြွယ်ဝလွန်းသွားပြီလေ.. မင်းဆီကဆို နေမင်းထက်တောင် ပိုဝေးတယ်၊ နေမင်းထက်ပိုဝေးရာ မင်းကို ရှိစေချင်တော့တယ်၊ ဥတ္တရအရပ် ငါသွားတယ်၊ အေးစက်လွန်းပါတယ်။ ငါ့နှလုံးသားက ကျောက်တုံးအောက်က ချော်ရည်ပါ၊ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ အကြံပိုင်တဲ့ မင်းရဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့ ချာချာလည်နေတဲ့ ပုံရိပ်တွေ၊ မင်း ငါ့ကို မမြင်နိုင်ဘူးပေါ့၊ မင်း ငါ့ကို မမြင်နိုင်ဘူးလေ။ ငါ့ကိုယ်ငါ ပြောပေါင်းများလှပြီဆိုရင် ငါယုံလိုက်တော့မယ်၊ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ ပင်လယ်ဟာ အလင်းတန်းကို ထောင်ဖမ်းဖို့ အေးခဲနေတယ်။ ချစ်နေရတာကို ငါချစ်တယ်၊ မင်းကတော့ ဘယ်တော့မှ အဲလောက် မဟုတ်ဘူး။ Gerda ရဲ့ မျက်လုံးတွေထဲမှာ မင်းဖြစ်သွားတဲ့ အပိုင်းအစတွေ၊ ညမှာ ပျံတဲ့ ပိုးဖလံတွေ အားလုံး လျှပ်စစ်မီးဟာ လင်းတယ်လို့ ယုံကြတယ်လေ။ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ အကြံပိုင်တဲ့ မင်းရဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့ ချာချာလည်နေတဲ့ ပုံရိပ်တွေ၊ မင်း ငါ့ကို မမြင်နိုင်ဘူး..နိုး... ငါ့ကိုယ်ငါ ပြောပေါင်းများလှပြီဆိုရင် ငါယုံလိုက်တော့မယ်၊ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ မင်းဆီကဆို နေမင်းထက်တောင် ပိုဝေးတယ်၊ နေမင်းထက်ပိုဝေးရာ မင်းကို ရှိစေချင်တော့တယ်၊ ဥတ္တရအရပ် ငါသွားတယ်၊ အေးစက်လွန်းပါတယ်။ ငါ့နှလုံးသားက ကျောက်တုံးအောက်က ချော်ရည်ပါ၊ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ မင်းဟာ မတန်ဘူးလေ။ အကြံပိုင်တဲ့ မင်းရဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့ ချာချာလည်နေတဲ့ ပုံရိပ်တွေ၊ မင်း ငါ့ကို မမြင်နိုင်ဘူး..နိုး... ငါ့ကိုယ်ငါ ပြောပေါင်းများလှပြီဆိုရင် ငါယုံလိုက်တော့မယ်၊ (လက်ခုပ်သံများ) ကျေးဇူး အများကြီးတင်ပါတယ်။
Hello. My name is Birke Baehr, and I'm 11 years old.
ဟဲလို၊ ကျွန်တော့အမည်က Birke Baehr ၊ အသက်က ၁၁ နှစ်ပါ။
I came here today to talk about what's wrong with our food system.
ဒီနေ့ ဒီကိုလာတာက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စားစရာစနစ် မှားတာပြောဖို့ပါ။
First of all, I would like to say that I'm really amazed at how easily kids are led to believe all the marketing and advertising on TV, at public schools and pretty much everywhere else you look.
ဦးဆုံးအနေနဲ့ ပြောချင်တာက ကလေးတွေဟာ တီဗီမှာ၊ အများပိုင်ကျောင်း တွေမှာနဲ့ သင်ကြည့်လေရာ အတော်များများက စျေးကွက်ဖောက်တာတွေ၊ ကြော်ငြာအားလုံးကို အလွယ်တကူအယုံသွင်းခံရတာ ကျွန်တော်တကယ်ပဲ အံ့သြမိပုံကိုပါ။
It seems to me like corporations are always trying to get kids, like me, to get their parents to buy stuff that really isn't good for us or the planet.
ကျွန်တော့အမြင်တော့ စီးပွာရေးလုပ်ငန်းတွေဟာ ကျွန်တော့လို ကလေးတွေကို သူတို့ မိဘတွေကို ကျွန်တော်တို့ (သို့) ကမ္ဘာအတွက် အမြဲ မကောင်းတာ ဝယ်ခိုင်းဖို့ ကြိုးပမ်းနေသလိုပါ
Little kids, especially, are attracted by colorful packaging and plastic toys.
အထူးသဖြင့် ကလေးပေါက်စတွေဟာ ရောင်စုံထုပ်ပိုးခြင်းနဲ့ ပလပ်စတစ်ရုပ်တွေက ဆွဲဆောင်တာခံရတယ်။
I must admit, I used to be one of them.
ဝန်ခံရမှာက ကျွန်တော်လည်း တစ်ယောက်အပါဝင်ဖြစ်ခဲ့ဖူးတာပါ။
I also used to think that all of our food came from these happy, little farms where pigs rolled in mud and cows grazed on grass all day.
စားစရာအားလုံးဟာ တစ်နေကုန် ဝက်တွေ ရွံ့ထဲလူးကာ နွားတွေ စားကျက်မှာမြက်စားတဲ့ ပျော်စရာခြံလေးတွေကနေ လာတယ်လို့ ကျွန်တော်လည်းတွေးခဲ့ဖူးတယ်။
What I discovered was this is not true.
တွေ့ရှိလိုက်ရတာက ဒါဟာ မမှန်ဘူးဗျ။
I began to look into this stuff on the Internet, in books and in documentary films, in my travels with my family.
အင်တာနက်မှာ၊ စာအုပ်တွေမှာ၊ သတင်းရုပ်ရှင်တွေမှာ မိသားစုနဲ့ ခရီးတွေမှာ ဒီပစ္စည်းကို စတင်စုံစမ်းမိတယ်။
I discovered the dark side of the industrialized food system.
စက်မှုလုပ်ငန်း အစားအစာစနစ်ရဲ့ မကောင်းတဲ့ဘက်ကို တွေ့ရှိခဲ့တယ်။
First, there's genetically engineered seeds and organisms.
ဦးဆုံး မျိုးရိုးဗီဇပြင်ထားတဲ့ သစ်စေ့တွေနဲ့ အကောင်တွေရှိပါတယ်။
That is when a seed is manipulated in a laboratory to do something not intended by nature -- like taking the DNA of a fish and putting it into the DNA of a tomato. Yuck.
သစ်စေ့တစ်စေ့ဟာ လက်တွေ့ခန်းမှာ သဘာဝကနေ မရည်ရွယ်တဲ့ တစ်ခုခုလုပ်ဖို့ ပုံဖော်ခံရတဲ့အခါ ဥပမာ ငါးရဲ့ DNA ကိုယူပြီး ခရမ်းချဉ်သီးထဲ ထည့်တဲ့အခါပါ။ ရွံလိုက်တာ။
Don't get me wrong, I like fish and tomatoes, but this is just creepy.
အထင်မမှားနဲ့ဦး၊ ကျွန်တော် ငါးနဲ့ ခရမ်းချဉ်သီးကြိုက်ပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ဒါကျတော့ ကျောချမ်းစရာပါ။
(Laughter) The seeds are then planted, then grown.
(ရယ်သံများ) နောက် ဒီသစ်စေ့တွေစိုက်တယ်၊ ကြီးထွားတယ်။
The food they produce have been proven to cause cancer and other problems in lab animals, and people have been eating food produced this way since the 1990s.
သူတို့ထုတ်တဲ့အစာက စမ်းသပ်တိရိစ္ဆာန်တွေမှာ ကင်ဆာနဲ့ အခြားပြဿနာတွေ ဖြစ်စေတာ သက်သေပြကာ လူတွေဟာ ဒီနည်းနဲ့ ထုတ်လုပ်တဲ့ စားစရာတွေကို စားနေကြတာ ၁၉၉၀ နှစ်လွန်တွေကတည်းကပါ။
And most folks don't even know they exist.
လူအများစုက ဒါတွေရှိတာကိုတောင် မသိကြဘူး။
Did you know rats that ate genetically engineered corn had developed signs of liver and kidney toxicity?
မျိုးရိုးဗီဇပြောင်းထားတဲ့ ပြောင်းကို စားတဲ့ကြွက်တွေ အသည်းနဲ့ ကျောက်ကပ် အဆိပ်သင့်တဲ့ လက္ခဏာတွေပေါ်လာတာ သင်တို့သိလား။
These include kidney inflammation and lesions and increased kidney weight.
ကျောက်ကပ်ရောင်တာ၊ အနာတွေနဲ့ ကျောက်ကပ်အလေးချိန် တိုးတာတွေပါတယ်။
Yet almost all the corn we eat has been altered genetically in some way.
ကျွန်တော်တို့စားတဲ့ ပြောင်းအားလုံးနီးနီးဟာ တစ်နည်းနည်း မျိုးရိုးဗီဇ ပြောင်းလဲထားတာပါ။
And let me tell you, corn is in everything.
ပြီးတော့ ပြောပါရစေ၊ ပြောင်းဟာ အားလုံးမှာပါပါတယ်။
And don't even get me started on the Confined Animal Feeding Operations called CAFOS.
CAFOS(လှောင်ပိတ် သတ္တဝါကျွေးတဲ့ စစ်ဆင်ရေး) စဖို့ထိတော​့ ကျွန်တော့ကို မပို့ပါနဲ့။
(Laughter) Conventional farmers use chemical fertilizers made from fossil fuels that they mix with the dirt to make plants grow.
(ရယ်သံများ) သမားရိုးကျလယ်သမားတွေက အပင်တွေကြီးစေဖို့ မြေစာတွေနဲ့ ရောစပ်တဲ့ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာက လုပ်တဲ့ ဓါတ်မြေဩဇာတွေသုံးတယ်။
They do this because they've stripped the soil from all nutrients from growing the same crop over and over again.
ဒါလုပ်တဲ့အကြောင်းက သီးနှံတစ်မျိုးတည်းကို ထပ်ကာထပ်ကာစိုက်တာကနေ မြေဆီလွှာက ဩဇာဓါတ်အားလုံးကို ခွာချွတ်လိုက်တာကြောင့်ပါ။
Next, more harmful chemicals are sprayed on fruits and vegetables, like pesticides and herbicides, to kill weeds and bugs.
ပိုဘေးဖြစ်တဲ့ ဓာတုပစ္စည်းတွေ အသီးနဲ့ဟင်းရွက်တွေပေါ် ဖျန်းတယ်၊ ဥပမာ ပေါင်းနဲ့ ပိုးတွေသတ်ဖို့ ပိုးသတ်ဆေး၊ ပေါင်းသတ်ဆေးတွေပေါ့။
When it rains, these chemicals seep into the ground, or run off into our waterways, poisoning our water too.
မိုးရွာတော့ ဒီဓာတုပစ္စည်းတွေက မြေကြီးထဲ စိမ့်ဝင်တယ်၊ (သို့) ရေစီးကြောင်းထဲကို ပါသွားကာ ရေကိုလည်း အဆိပ်သင့်စေတယ်။
Then they irradiate our food, trying to make it last longer, so it can travel thousands of miles from where it's grown to the supermarkets.
နောက် သူတို့က စားစရာကို ကြာကြာခံအောင် ရောင်ခြည်ပေးတော့ စိုက်ပျိုးရာနေရာကနေ စူပါမားကက်တွေထိ ဒါက မိုင်ထောင်ချီ ရောက်သွားနိုင်တယ်။
So I ask myself, how can I change? How can I change these things?
ဒီတော့ ကိုယ်ကိုယ်ကို မေးတယ်၊ ဒါတွေကို ဘယ်လို ငါပြောင်းနိုင်လဲ။
This is what I found out.
ဒါက ကျွန်တော် တွေ့ရှိတာပါ။
I discovered that there's a movement for a better way.
ပိုကောင်းတဲ့ နည်းတစ်ခုအတွက် လှုပ်ရှားမှုတစ်ခုရှိတာ တွေ့ခဲ့တယ်။
Now a while back, I wanted to be an NFL football player.
ခဏလောက် နောက်ပြန်လိုက်ရင် ကျွန်တော်က NFL ဘောလုံးသမားဖြစ်ချင်ခဲ့တာ။
I decided that I'd rather be an organic farmer instead.
ဒီအစား သဘာဝမြေဩဇာသုံး လယ်သမားဖြစ်ဖို့သာ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။
(Applause) Thank you.
(လက်ခုပ်သံများ) ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
And that way I can have a greater impact on the world.
ဒီနည်းနဲ့ ကမ္ဘာကို ပိုကြီးကျယ်တဲ့ အကျိုးသက်ရောက်မှုပေးနိုင်တယ်
This man, Joel Salatin, they call him a lunatic farmer because he grows against the system.
ဒီလူက Joel Salatin သူ့ကို လယ်သမား အရူးလို့ ခေါ်ကြတယ်၊ သူဟာ စနစ်ကို ဆန့်ကျင် စိုက်ပျိုးလို့ပါ။
Since I'm home-schooled, I went to go hear him speak one day.
ကျွန်တော့က အိမ်မှာပဲ စာသင်တာဆိုတော့ တစ်နေ့ သူပြောတာ သွားနားထောင်ခဲ့တယ်။
This man, this "lunatic farmer," doesn't use any pesticides, herbicides, or genetically modified seeds.
ဒီလူ၊ ဒီ"လယ်သမား အရူး"ဟာ ပိုးသတ်ဆေးတွေ၊ ပေါင်းသတ်ဆေးတွေ၊ (သို့) မျိုးရိုးဗီဇပြောင်းထားတဲ့ သစ်စေ့တွေ မသုံးဘူး။
And so for that, he's called crazy by the system.
ဒီအတွက် စနစ်အရ သူ့ကို ငကြောင်လို့ အခေါ်ခံရတယ်။
I want you to know that we can all make a difference by making different choices, by buying our food directly from local farmers, or our neighbors who we know in real life.
သိစေချင်တာက ကျွန်တော်တို့အားလုံး မတူတဲ့ ရွေးချယ်မှုတွေဖန်တီးရင်း ဒေသတွင်း လယ်သမားတွေ (သို့) လက်တွေ့သိတဲ့ အိမ်နီးနားချင်းဆီက စားစရာ တိုက်ရိုက်ဝယ်ရင်း ပြောင်းလဲမှုတစ်ခု လုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာပါ။