text stringlengths 439 71.2k |
|---|
Кыттааччы барыта толоруохтаах. Бу сиэри-туому уларытыаҥ иннинэ онтуҥ консенсуска сөп түбэһэрин чуолкайдаа. Саарбахтыыр буоллаххына этиигин бастаан ырытыы сирэйигэр суруй.
БП:5Т
Бикипиэдьийэ быраабылалара уонна ыйыылара-кэрдиилэрэ биэс сүрүн бигэ атахха — «тулааһыҥҥа» — олоҕураллар:
Бикипиэдьийэ диэн энциклопедия, кини уопсай уонна билии салааларынан арахсар энциклопедияларга, справочниктарга майгынныыр. Ханнык баҕарар ыстатыйаны суруйарга суруйбутуҥ чопчу буоларын уонна тургутуллар кыахтааҕын ситиһиэхтээхин; хантан кэлбитэ биллибэт, чопчута уорбаланар ыстатыйалар сотуллуохтарын сөп, онон сибидиэнньэлэри хантан ылбыккын умнубакка ыйар буол. Бикипиэдьийэ — тус бэйэ санаатын, уопутун тарҕатар сир буолбатах. Киһи бэйэтин чинчийиитин түмүктэрин тургутар кыах суох буолан манна угар табыллыбат. Википедия — трибууна да, табаары-өҥөнү, киһини арбыыр сир дуу буолбатах, анархияны, демократияны тургутар эксперимент сорҕото буолбатах, информация наардаммакка мунньуллар сирэ буолбатах, уонна сигэ катаалога буолбатах. Бу хаһыат да, дөкүмүөн, кинигэ уурар сир да буолбатах — итинник информацияны угарга Wikimedia ыаллыы бырайыактара бааллар.
Бикипиэдьийэ ким да диэки буолбат — ол аата биир көстүүнү быһаарар хас да тус туһунан санаа баар буоллаҕына, Бикипиэдьийэ ол санаалартан хайаларын да ордук чорбоппот. Ыстатыйаҕа хас да санааны биэрэргэ төһө кыалларынан сөпкө уонна сэрэнэн суруйар куолу. Ханнык эрэ санааны «бу эрэ сөптөөх» эбэтэр «кырдьыктаах» диир сатаммат. Суруллубут информация туохха олоҕурбута ыйыллыахтаах, ол источниктар итэҕэтиилээх уонна тургутуллар буолуохтаахтар. Мөккүөр тахсар түгэнигэр кылгас кэмҥэ тохтуу түһэн санааны сааһыланыллыахтаах, ыстатыйаҕа ол кэмҥэ аналлаах халыып олордуохха сөп уонна ыстатыйа ырытыытын сирэйигэр бэйэ-бэйэни өйдөһөр курдук кэпсэтэн көрүөххэ сөп.
Биипиэдьийэ матырыйааллара көҥүл-босхо туттуллаллар, ону тэҥэ ыстатыйаларын ким баҕарар уларытыан сөп. Бикипиэдьийэ тиэксэ CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License 3.0 барыла) лиссиэнсийэнэн тарҕанар; ону тэҥэ тиэкис улахан аҥара GFDL (GNU Free Documentation License) лиссиэнсийэнэн тарҕанар. Ханнык баҕарар ыстатыйаны ким баҕарар уларытар кыахтаах, биир да кыттааччы суос-соҕотоҕун ханнык да ыстатыйаны хонтуруоллуур бырааба суох. Онон Эн суруйбуккун ким эрэ харса-хабыра суох уларытар кыахтаах. Ааптар быраабын кэһэр уонна Бикипиэдьийэҕэ туттуллар лиссиэнсийэлэри кытта сөп түбэспэт лиссиэнсийэлээх матырыйаалы Бикипиэдьиэҕэ угума.
Бикипиэдьийэ бэйэтэ туһунан сиэрдээх-майгылаах: бииргэ үлэлиир дьоҥҥун, кинилэри кытта сөбүлэспэт да буоллаххына, ытыктаа. Дьоҥҥо эйэҕэстик сыһыаннас. Атааны, үөхсүүнү, куттааһыны уонна күөнтээһини таһаарыма уонна аһары киэҥ түмүгү оҥорортон туттун. Мөккүөрдээх ыстатыйаны суруйарга консенсуһу була сатаа, көннөрүү сэриитэ суох суох буоларын ситис уонна үс төннөрүү сиэрин кэһимэ; аҥардас сахалыы салааҕа 16 000-тан тахса ыстатыйа баар, бу ахсаан куруук үрдүү турар. Үчүгэйи ыралан, Бикипиэдьийэ сиэрин-туомун соруйан үтэн-анньан көрүмэ, атын дьон үтүөнү баҕаралларын күүт. Аһаҕас, үтүөнү сыдьаайар, дьэллэм буол.
Бикипиэдьийэ энчирэтиллибэт сиэрэ суох, манна ыйыллыбыт биэс тулааһынтан ураты. Харса суох суруй, аатын уларыт, көннөр — Эн суруйаргыттан Бэйэҥ астыныахтааххын, уһулуччу үчүгэй ыстатыйаны суруйарга дьулуһуу баар буолуохтаах эрээри, ким да ону булгуччу модьуйбат. Тугу эмит сыыһа суруйуом диэн куттаныма. Ыстатыйа урукку барыллара барыта ууруллан иһэллэр, онон кэлин ыстатыйаны ханнык баҕарар барылыгар төннөрөр судургу, туох да сүппэт. Ол гынан баран өйдөө — суруйбутуҥ барыта утумнарга хаалыа. |
Биһиги кэммит билиитинэн, одоҥ-додоҥ аар харалта (архыып, археология) көстүүлэринэн сылыктаатахха, саха норуотун уста-туора уйатыгар үс үйэ иһинэн үөттэриилээх үөрэхтээх, түөрт үйэ эрэ иһинэн түөрүйэлээх учуонай түмүктүүрүнэн бүппэт эбит.
Марксизм, ленинизм курдук сымыйа-кырдьык үрдүнэн үөрэҕинэн салайыллыбыт (атыннык этиттэрбэттэр, тыыннаттарбаттар даҕаны этэ),атын араас чаб (чабыланар) ааттарынан суолталаммыттар буолбакка, саха тыынын дорҕоонун, саҥатын, ол аата тылын сүһүөҕүн билээччилэр эрэ суруйуохтаахтар. Саха тылыгар-өһүгэр суолтатыгар улахан тургутууну тулуйбуттар эрэ саха историятыгар орооһуохтаахтар, суруйуохтаахтар.
Саха историятын, биллэн турар, сааһылыыр кэм кэллэ. “Сэбиэскэй дьокуут үйэтэ” уста-туора уйатыгар сырдатыы сэттэ уон сылы хабар. Онтон үс сүүс сыла “инородец-якут” оруолугар суолталанан суруллубута.Бу хос аакка бас бэринэн, кубулуна сырыттахпытына, историябыт уһуна 380 эрэ сыл буолар. Уруккубутун улаатыннарар, силис тардыһыннарар, дириҥиир кыахпыт суох. Саха эрэ буоллахпытына түөрт тыһыынча сыл иһинэн түөрсэн, тирэх, күүс кыайыыга кынаттанар кыахтанабыт. Чурапчыларбыт дэнэ сырыттахпытына историябыт диэн биир эрэ киһи үйэтэ буолар
Бу үлэҕэ үйэлэрин тухары саха сиригэр олорон баран, улаатымсыйаллара, сэнэбиллээхтик сыһыаннаһаллара бэрдиттэн баччааҥҥа диэри сахалыы билбэтэх маргиналлар уонна манкуртар сыстыа суохтаахтар. Былыр даҕаны, урут даҕаны, аны даҕаны кэлии нуучча үс ый иһинэн сахалыы холкутук билэр, быһаарсар буолара.
______________________________________________________________________
Саха кэлии омугу “ыһыыттартан” уратытын барытын “нуучча” диэн ааттыыра. Ол аата төрдө-ууһа суох, хаамаайы, хомуур омук диэн суолталаах. Ол сэбиэскэй идеология сиэһининэн “убай” диэн буолан хаалбыта. Түүр омуктар историяларын суох оҥоро сатааһын, ол иһигэр сахалары харгыстааһын урут даҕаны баара, хойукка диэри даҕаны буккуйуохтара, мэһэйдэтиэхтэрэ, соһуохтара.
______________________________________________________________________
Хаспыт билэрий, Рустан Рахманалиев “Империя тюрков” диэн үлэтин? Бу кинигэ аан дойду саамай үрдүктүк сыаналанар бастыҥ быыстапкалар, аатырбыт фестиваллар тоҕус кыһыл көмүс, биир үрүҥ көмүс мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кинигэ араас омук тылларынан сүүһүнэн тыһыынча ахсаанынан тарҕаммыта. Онтон сиэдэрэй оҥоһуулаах көрүҥэ,тирии тастаах, бэлэххэ анаммыт сэттэ сүүс экземплярынан тахсыбыта. Мантан үһэ Саха сиригэр баарын билэбит. Бу сүдү үлэни, биһиги, Ньурба ытык хайатыгар Сатаҕа тиийэн иккитин сахалыы сиэринэн сүрэхтээбиппит.
2011 сыллаахха Америка Нью-Йорк куоратыгар ХНТ иһинэн үлэлиир аан дойду төрүт олохтоох омуктарын онус конференциятыгар А.И. Кривошапкин-Айыҥа “Наследие предков” диэн кинигэтин ситиһиилээхтик билиһиннэрбиппит.
Тоҕо онно тиийдигит диир буоллаххытына, маннакыһыл көмүс таҥастаах саха ыраахтааҕыта “Царь саков V-IVв. до нашей эры”диэн английскайдыы быһаарыы суруктаах ХНТ пресс-конференцияныыытар дьиэлэригэр 1997 сыл бэс ыйын 24 күнүттэн көрдөрүүгэ турар. Алма-Ата куораттан 50биэрэстэлээх“Ыраахтааҕылар хотооллоро” диэн ааттанар сиргэ 50-ча курганнарыттан биирдэрэ алҕас халаммакка ордубутуттан 4000-тан тахса араас киэргэл-симэх оҥоһуулаах киһини 1969-70 сылларга булбуттара. Ол курганнары хас биирдии ыраахтааҕы бэйэлэрин кэмнэригэр төһө кыахтаахтарын, убаастабыллаахтарын туоһулаан, араас сабардамнаах, кээмэйдээх гына кутуу, таһыы күүһүнэн оҥотторбуттара. Тоҕо маннык муҥнаммыттара буолуой? Үрдүк айыыларга үрүҥ күҥҥэ ордук чугаһын уоннаыраахтааҕы күҥҥэ тэҥнээҕин, дьүөрэлээҕин (солнцеподобный) бэлиэтээн, ол туоһутун бу киһини кыһыл көмүһүнэн киэргэттэрбиттэрэ. ҮөһээТаҥараттан этитиини ыларын ылыннарар гына, 70 сантиметр үрдүктээх хороох бэргэһэлээх эбит (антенна оннугар). Бэргэһэтин бэлиэ киэргэллэрэ эмиэ күҥҥэ чугас кыылынан архаардарынан, аар хаарга олохтоох чубукуларынан, көтөрдөртөн хотойунан, кыыртынан ситэриллибиттэрэ. Быһа түһэн эттэххэ, “курган” диэн саха тылыттан хаалбыт эбит. Өспүт, өлбүт, курсуйбут, Кур буолбут Хаан хараллыбыт сирэ диэн суолталаах диэн мин быһаарыыбиэрэбин.
Мэҥэ таастарга, ытык сирдэргэ суруйан хаалларбыттарын эбэтэр дьиэлэригэр, долбуурдарга уурунар суруктарын “руна” диэн ааттыыллар. Саха тылынан суруллубут буолан, сатаан аахпакка араас омук бэйэтин тылынан быһаара сатаан, кырдьыгаүөрэх бөҕөтүн үүннэрэн-үөскэтэн олорор.
Айыҥа этэринэн, “рунаны” бастакытынан,саха тылын билэр эрэ киһи, иккиһинэн, саха итэҕэлин бэйэтин этинэн-хаанынан (генетически) этиттэрэн билэрэрэ киһи сатаан ааҕар, суруйар. Ол иһин “кыһыл көмүс таҥастаах киһи” иһитигэр суруллубуту ааҕаары муҥнана сатаан баран, аан дойду тоҥтыл үөрэхтээхтэрэ аккаастаммыттара. Онтон биһиги киһибит А.И.Кривошапкин-Айыҥа аахпыта. Билигин рунанан ааҕар уонна суруйар дьон бааллар. Айыҥа ньыматынан “рунаны” ааҕар Чурапчы Хатылытыттан дойдум дьоннорун Кузьма Аполлонович уонна Новосибирскай куоракка олохсуйбут, онно үлэлиир кини убайын, тутуу учуонайын Дмитрий Аполлонович Федоровтары туоһу быһыытынан күөн уонна киэн туттан бэлиэтээн аһарыым.
Билиҥҥи түүр омуктар өбүгэлэрин удьуорун 5-6 тыһыынча сылынан барыллатан ааҕаллар:htth|www.limk.com/golimk.php/lid=116518.
Биһиэхэ сыһыаннааҕа 4-4,5 тыһыынча сыллааҕыттан биллэр “этрускалар” буолаллар. “Бөө туруу уустара” диэн суолталаах. Билиҥҥи Чурапчы, Таатта, Амма 1912 сыллаахха диэри Боотурускай аатыран олордохторуна, Иркутскай генерал-губернатора “Хайа, эһиги туох диигит?”- диэн ытыктаан туоһулаһара. Ол бэйэбит үс аҥы территориянан быһа анньыллан туга даҕаны (өбүгэтэ, историята, территорията) суох буолан,атын ааттарынан ааттанан өбүгэ эйгэтин ситимин сүтэрэн олоробут. Хаһан эрэ чарапчылаах балаҕаннааҕын иһин Чарапча диэн сурукка хатаабыттарыттан Чурапчынан сураҕырабыт. Улуус аата түөрт тыһыынча сыллаах историятыттан аккаастаммакка, төрүт аатынан Боотурускай улууһа буолуохтаах. Бу Чурапчы диэн улуу уус, нэһилиэк, аҕа ууһа, сир-дойду, үрэх-күөл, сис тыа, алаас да аата буолбатах.
___________________________________________________________________
Аҕа ууһа олус улаатан тэнийэн улуу уус буоллаҕына “Улуус” диэн аатырар. Бу өйдөбүл харах харатын курдук харыстаныахтаах. Улуус иһиттэн эрэ улахан удьуор хааннаах (геннаах), норуотун туһугар олоруохтаах баһылык, салайааччы тахсыахтаах.
___________________________________________________________________
Оттон үйэлэрин тухары бэйэлэрин айахтарын уонна истэрин иһин сордоспут “көҥөс” байанайдаах “соболооруйа хоспохтооруйа, кистээрийэ” буола сылдьыбыт, өбүгэтиттэн тартарыылаах киһи,төһө даҕаны үгүс үрдүк үөрэхтэннин, төһө даҕаны өйдөөх-талааннаах буоллун, баара-суоҕа үөһэттэн эппиттэригэристигэн салайааччы эрэ буолар кыахтаах. Абыраатаҕына аймаҕын аһатыа, улааттаҕына уруутун улаатыннарыа. Ол таһымыттан хаһан да тахсыа суоҕа. Сорохторго ол даҕаны суох, хааннарыгар хатамматаҕын хантан ылыахтарай? Суох аата суох.
Бу түүр омуктар биһиги эрабыт иннинээҕи тыһыынча сылтан саҕалаанбиһиги эрабытыгар диэри биллэр өбүгэлэрин “скифтэринэн” ааҕаллара, атыннык эттэххэ, “үс кут сахалары”. Ити кэминээҕи туоһулааччыларынан – Геродот(V үйэ б.э.и.), Ксенофонт (V-IV үйэлэр б.э.и.), Полибия, Птоломея (II үйэ б.э.и), Старобона (I үйэ б.э.и.). Онтон салгыы “гуннар”, “хууннар” диэн ааттанар үрүҥ күн таҥаралаах “күннэр”. Күннэрол биһиги, күнбүгүнүгэр диэри үрүҥ күҥҥэ сүгүрүйэн ыһыах ыһааччылар буолабыт. Сахалараатырбыт киһибитин АтУола Дьөһөгөйү (Атилланы) киһи-аймах билинэригэр тиийэр.Атилла дьүһүннүүн-бодолуун, килиэ тимир куйахтыын, аһыыр иһиттиин, иһэр чорооннуун (мас кубок дииллэр) бэйэбитигэр майгынныыр. Хартыынаҕа, кумааҕыга суруллубута, ахтыллыбыта элбэх. Итинтэн салгыы VII-VIII-с үйэлэргэ диэри кинилэри мэҥэ күөх халлааҥҥа диэри үҥэллэрин, сүгүрүйэллэрин иһин төргүү ындыылаахтарынан, ат көлөлөөхтөрүнэн“күөх түүрдэр” диэн билинэллэр. Онтон олус улаатан, элбээн тоҕус оҕустартан (улуустартан) туһунан суолланан-иистэнэн Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Туркменистан, Азербайджан уонна Турция буолан олороллор.
Онтон сахалар ханна бардыбыт? 758 сыллаахха үрдүк халлаантан үөттэриилээх Бөртө Чоной диэн киһи үөскээбитэ үһү. Ойоҕо Маралай Куо. Бөртө ууһа диэн биһиэхэ арҕаа Хаҥаласка Сэбиэскэй былаас силигилиэн иннинэ Улахан Ааны ааттыыллара. Бу киһи оҕото Бата Чаҕаан 786 c. төрүөх. Чаҕааннар олохторо, сыдьааннара Чурапчы Кытаанаҕар бааллар. Баҕар, Бата буолбакка, Кыта буолуо? Эмиэ онно Кыта Баалы диэн улахан күөл таһыгар Улуу Кудаҥса төрөөн-үөскээн ааспыта. Бата Чаҕаантан– Тамача(828c.) – ХорочоонМэргэн (847c.) – УолдьуБорохул, Салы Хачаайы, Өкө Ньулдьун (873с.) – Сим Сэчи (891с.) –Хорчу(908с.) – Бордьугунай Бэргэн;ойоҕо Моҕолдьун Куо. Эрэ өлбүтүн кэнниттэн Үөһээ Таҥараттантөрөөбүт оҕотоБөдөҥ Чуор (970с.) буолар. Киниттэн Баргыдай; Баргыдайтан Чихидул Бөҕө, онтон Мэҥэ Тулун. Кини Маварул диэн ойоҕуттан сэттэ уоллаах. Онтон ордубута Тумбунай Сэһэн (1069с.); киниттэн Хабыл Хаҕан (1094 с. эбэтэр 1101 с. төрүөх); Уһун Соһугул диэн ойоҕуттан биэс уолуттан соҕотоҕун ордубутБардам Баатыр.Киниулахан уола Түмүүчээн (Төбөтчөөн, Таҥара оҕочооһо). (Чингисиана. Свод свидетельств современников. Москва. “Эксмо”. 2009 г.)
Ааспыт үтүмэн (үтүмэн - кэм-кэрдии ааҕыытыгар тыһыынча сыл) улуу киһитэ Чыҥ (крепкий духом) уус Хаана– ЧыҥысХаан аатырбыта. Бары омук үөрэхтээхтэрэ үтүгүннэрэн Чингиз Хан диэн баран,бу тыл суолтатын билбэппит дииллэр. Чыҥыс Хааны үөрэппит калмык учуонайа Эренжен Хара Даван 1928 с. Белгородка эмиграцияҕа сылдьан кинигэтин таһаартарыаҕыттан бары онтон усталлар.
Дойдубар Хатылыга билигин Чөбүччээн диэн ааттанар алаас баар. Ол, баҕар, таайа сатыыр таабырыммыт буолаарай? Мантан балтараа көстөөх сиргэ ойоҕун аатынан ааттанар Одьулуун (Ойулуун) диэн ааттанар улуус улахан нэһилиэгэ баар. Таатта улууһугар иккис уолун аатынан Игидэй (1186-1241с.) нэһилиэкдиэнбаар. Нугудай диэн улахан сэрии тойонун аатынан нэһилиэк Чурапчы сэлиэнньэтиттэн үс көс бэттэх Мугудай диэн аатыран түөлбэлээн сытар. Ити курдук, өспөт, өлбөөдүйбэт өбүгэлэрбит ааттарынан үйэтитиллэн Хадаар, Хайахсыт, Хатылы, Дириҥ диэн нэһилиэктэр бааллар.
Чыҥыс Хаанныын бииргэ сэриилэспит, былаас былдьаһан утары охсуспут Алтан Хаан аатынан нэһилиэкАммаҕа баар. Мэҥэ нэһилиэктэрэ Өлөчөй, Сатаҕай, Бүтэйдээх сороҕоурут алтаннар диэн аатыраллара. Онтон тарҕанан алтаннар олохторо диэн ааттанар сир Одьулуун уонна Хатылы икки ардыгартиийэ баар.Хорулу Дархан диэн Чыҥыс Хаан үөлээннээҕин, солбуйааччытын сыдьааннара билигин Амма Абаҕатыгар баалларын билинэллэр. Дархан аатынанНьурбаҕа Хорула нэһилиэгэ баар. Антоновкаҕа ЧыҥысХаан үөлээннээҕэ, Инээк аҕатын ууһуттан төрүттээхтэр элбэхтэр. Сэбиэскэй кэм биллэр салайааччыта А.Я.Овчинникова бу аҕа ууһуттан төрүттээх.
642-671 с. саха ыраахтааҕыта буолбут Хадан Хаан диэн ааттаах нэһилиэк Сунтаарга баар. 1152-1170 cc. баһылаан олорбут Одуну Хаан нэһилиэгэ 1931 сылтан Горнай оройуонугар Маҕарас бөһүөлэгэ буолбут. Дьиҥинэн, Одуну улууһа буолуохтаах. Сахаҕа дьиҥинэн өйдөнөр дьыала. Ол да иһин өбүгэ саҕаттан “Одун Хаан оҥоһуута, Чыҥыс Хаан ыйааҕа” диэн бигэ өйдөбүл, суруллубатах сокуон баарын хас биирдии саха бүтэйдии этинэн-хаанынан билэр, сэрэйэр. Ити курдук, өбүгэ дьаһаныыта аҕыс үйэ дааастар умнуллубат, сүппэт гына дьайа сытар.
Онтон нууччалыы суруллубуппут диэн суох. Ити кэмнэрдээҕи илиҥҥи түүрдэр тустарынан Лю Мао Цзай үлэтэ атын омуктар тылларыттан ньиэмэстии эрэ тылбаастаммыт эбит. Ону саҥа ирдэһэн булан, үлэлэһэн эрэбит.
Орто Азияҕа уоннабилиҥҥи хаһаах омуктар сирдэригэр 517-518 сыллардаахха Иирээн ыраахтааҕыта Дарий аҕыс саарыстыбанысэриилээн баһылаан олорбута. Ол кыайыытын үйэтитээри Бехустун хайатын хапчаанын сирэйигэр бэйэтин уонна аҕыс самнарбыт ыраахтааҕыларын кэлгиллэн туралларын мэҥэ тааска суордаран оҥотторбута билигин даҕаны баар. Манна ахсыһынан турааччы хороох бэргэһэлээх киһини “Бу сах схунха”, а.э. “үс кут саха” диэбиттэр.
Онон Ахменидтар династияларын уста-туора уйатын билээри, аны иранныы билэрбит ирдэнэр буолла. Онуоха диэри бу маннык эрэ туоһулартан дуоһуйарга тиийэбит.
Бумын Хагантан (Бу Мин Хаан аҕата 552 с.өлбүтэ) саҕалаан саха ыраахтааҕыларын төрүччүтэ маннык сайтка www.wostlit.info баар. |
Олунньу 20 күнүгэр Н. М. Рыкунов аатынан киин библиотека ааҕар саалатыгар бэрт күргүөмнээх тэрээһин буолан ааста.
Дьэ, маҥнайгы, улуустааҕы «Дорҕоон түһүлгэтэ» сахалыы уус-уран ааҕыы күрэҕэ эр дьон ортолоругар төрөөбүт төрүт тыл, сурук-бичик күнүгэр, Улуу Кыайыы 75 сылыгар уонна Аҕа дойду көмүскээччилэр күннэригэр ананан ыытылынна. Бу күн ааҕар саалаҕа толору эркин курдук эрэнэр эр дьоммут уонна кинилэри арыаллаан олохторун аргыстара, дьүөгэлэрэ, ыалдьааччы арыал дьонноро кэлбиттэрэ ыытааччыларга сүргэни көтөхтө.
Күрэхпитигэр улууспут нэһилиэктэриттэн 14 толуу эр дьон — Көбөкөнтөн Александр Бочкарев, Түбэттэн Аскалон Егоров, Бөтүҥтэн Геннадий Протопопов, Хатыҥ-Арыыттан Степан Находкин, Үөдэйтэн Геннадий Игнатьев, I Хомустаахтан Савва Федоров, Партизан Иван Сыромятников, Намтан Игнат Грязнухин, Степан Марков, Дмитрий Семенов, Касьян Олесов, Василий Алексеев, Вячеслав Жирков, Александр Прибылых кыттан маҥнайгы холонуулары бардылар.
Күрэх туһунан кыратык сырдатан ылар буоллахха, бу нууччалыыта “Открой рот” диэн сүрдээх интэриэһинэй, дорҕоонноохтук ааҕыы чемпионата Бүтүн Россия үрдүнэн ааһар эбит. Бу чемпионат барылынан оҥоһуллубут күрэххэ, аан бастаан эр дьон эрэ кытынна. Онон ааҕыылара да атыннык көстөр. Күрэхпит 4 түһүмэҕинэн ааста.
Кыттааччылар биирдии, биирдии тахсан талан ылбыт тиэкистэрин уустаан-ураннаан аахтылар, түмүгэр кыайыы өрөгөйүн ылан Касьян Олесов, Аскалон Егоров, Вячеслав Жирков биэтэккэ таҕыстылар.
Күрэх быраабылатынан 3 кыттааччыларбытыттан биир бастыахтаах. Манна Касьян Олесов кимиэхэ да иннин биэрбэккэ тахсан «Лабыҥкыр» маҕаһыыныттан сертификат уонна байанай бэлэҕин мас көтөрө-улары тутта. Бары кыттааччылар “илии тутуурдаах, өттүк харалаах бардылар”.
Онон маҥнайгы, улуустааҕы «Дорҕоон түһүлгэтэ» сахалыы уус-уран ааҕыы күрэх эр дьон ортолоругар сэргэхтик барда. Кыттааччыларбыт сөҕөн-махтанан, астынан бардылар, бары кыттааччыларга, көмөлөспүт дьоммутугар махталбытын тиэрдэбит. |
Бу үлэҕэ биһиги креолизованнай тиэкис интернет ситимигэр сайдыытын чуолаан билиҥҥи үйэҕэ олус тарҕаммыт көрүҥнэрин – демотиватордары, мемнары ол эбэтэр эдвайстары уонна интернет комикстары ырыттыбыт.
Ключевые слова
креализованнай тиэкис, интернет, мем, демотиватор, эдвайс, комикс.
Annotation
In this paper, we examined the development of creolized text on the Internet. Namely, we have considered the most common types of it, such as - demotiva-tors, memes and intrenet comics.
Keywords
a creolized text, internet, memes, demotivator, advice and comics.
Дата публикации
14.12.2019
Финансирование
Креализованнай тиэкис диэн тугуй?
Креализованнай тиэкис диэн аатыгар этиллэ сылдьарын курдук, суругунан тиэкис буолар, ол эрээри, уратылаах. Кини фактурата вербальнай (тыл-өс) уонна вербальнайа суох (атын бэлиэ систиэмэлэрэ) компоненнартан турар. Холобур, креализованнай тиэкистэринэн буолаллар: реклама тиэкиһэ, комикс, афиша, плакат, баннер уо. д.а. (хартыыналары көрдөрөбүн).
Билиҥҥи кэмҥэ креализованнай тиэкис элбэхтэ туттуллар буолла. Киһи креализованнай тиэкиһи хас хардыытын аайы көрсөр. Оннооҕор сиэппитигэр укта сылдьар төлөпүөммүтүгэр креализованнай тиэкис баар. Тоҕо буолуой? Тоҕо диэтэххэ, аныгы үйэ кэлэн, дьон бары интернеккэ олорор. Онтон ол интернеппитигэр социальнай ситимнэр бааллар (инстаграм, вк, твиттер, одноклассники уо. д. а.). Бу социальнай ситимнэргэ киһи араас элбэх креализованнай тиэкистэри көрсөр. Холобур, билиҥҥи кэмҥэ ордук элбэхтэ көрсүөххэ сөп демотиватордары, мем (эдвайс), интернет комикс, комикс стрип. Бу тиэкистэри ордук дьон сөбүлээн туттар уонна ааҕар. Тоҕо буолуой? Чинчийээччи Е. А. Нежура быһаарарынан, бу тиэкистэри киһи ааҕан күннээҕи олох проблемаларыттан сынньанар, аралдьыйар. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр сынньатар-аралдьытар аналлаахтар.
Онтон научнай өттүттэн ылан көрдөххө, бэриллибит креализованнай тиэкистэр киһини, тыл туттуллуутун эйгэтин чинчийиигэ улахан оруолу оонньуохтарын сөп. Ол курдук, кинилэр киһи олоҕу көрүүтүн, ылыныытын, сыһыанын эрэ буолбакка, дьон хараҕын баайарга (ордук рекламаларга), тылга киллэрэргэ көмөлөһөр инструмент буолуохтарын сөп.
Бэриллибит тиэкистэр төһө даҕаны тэнийбиттэрин уонна туттуллубуттарын иһин, кинилэр билиҥҥэ диэри соччо үөрэтиллэ-ырытылла иликтэр. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр аҕыйах сылтан бэттэх баар буолбуттар.
Креализованнай тиэкиһи лингвистэр билигин үчүгэйдик ылсан чинчийэн эрэллэр. Кинилэртэн биһиги ордук билэбит Вашунинаны И. В., Анисимованы Е. Е., Сорокины Ю. А., Тарасовы Е. Ф.). Е. А. Нежура чинчийээччилэр үлэлэрин ырытан баран креализованнай тиэкиһи маннык быһаарар: «Креализованный текст можно описать как сложное текстовое образование, включающее, помимо едениц естественного языка, знаки иных семиотик (как правило это изображение, реже анимация, музыкальное световое сопровождение). При этом составляющие креализованный текст образуют единое целое как визуально, так и функционально».
Компьютер технологиялара уонна интернет-коммуникация креализованнай тиэкис оҥоһулларыгар уонна сайдарыгар табыгастаах эйгэни оҥороллор эбит. Ол курдук, тиэкистэри копируйдаан баран ыыталыыр эрэ буолбакка, өссө араас сайтарга анал тиэкис суруйар шаблоннар баар буолбуттар. Ону таһынан дьон бэйэтэ креализованнай тиэкиһи эксперименнаан, тылын-өһүн, ойууларын уларытан араас креативнай тиэкистэри оҥорон таһаарар.
Билигин демотиватор, мем (эдвайс), интернет-комикстары ылан көрүөххэ.
Демотиватор – диэн хара эбэтэр халлаан күөх фоҥҥа баар аллараа өттүгэр комментарийдаах ойуу (сороҕор сурук буолар). Демотиватордар СШАҕа 20 үйэ бүтүүтэ баар буолбуттар. Бастаан кинилэр ханнык эмит мотивационнай суруктаах-бичиктээх мативатор плакаттар пародиялара курдук үөскээбиттэр. Бу креализованнай тиэкис көрүҥэ уратыта ойуутун уонна көһүтүллүбэтэх өттүттэн ылан айыллыбыт суругун холбооһунугар сытар эбит. (хаартыска көрдөрөбүн)
Мем/эдвайс – бу креализованнай тиэкис эбиһээт геройдаах буолуохтаах. Холобур, хайа эрэ биллэр киһи эбэтэр айыллыбыт дьон (трололоша) ханнык эмит түгэҥҥэ түбэспитэ, санаата буолар.
Мем диэн тыл английскай meme диэн тылтан тахсыбыт. Мем диэн тиэрмини Шурина Ю. В. Маннык быһаарар: «идея, образ, объект культуры (чаще нематериальной), который перенимает многими членами сообщества». Ол аата, мемнар араас стереотиптары, аныгы бириэмэҕэ баар чахчыларын, көстүүлэрин көрдөрөр. Холобур, урукку бириэмэлэр саҕана араас айыллыбыт геройдар тустарынан анекдоттар курдук (чукча, нууча уонна грузин тустарынан анекдоттар). Демотиватортан уратыта диэн мемнар комическайдар уонна кинилэргэ үксүгэр тиэкиһэ эрэ уларыйар, фона уонна геройа уларыйымыан сөп. Мемнары уонна демотиватордары ханнык баҕарар киһи анал приложенияҕа киирэн оҥоруон сөп.
Мемнар геройдарыттан саҕалаан араас интернет-комикстар үөскүүллэр. Интернет-комикстар диэн –2-4 хартыынаттан турар киһи күлүөн эрэ баҕарар бэһиэлэй түгэнэ буолар. Дьиҥнээх комикстартан уратыта диэн кинилэр кылгас уонна шаблоннаах буолаллар. Бары билэрбитин курдук интернет-комикстары оҥорорго бэлэм уруһуйдаммыт геройдары эбэтэр хаартыскалары ылаллар уонна кинилэргэ араас элэмиэннэри эбэн оҥороллор.
Маннык комикстар этика рамкатыттан тахсан суруллубут буолаллар уонна кинилэргэ араас нецензурнай тыл-өс туттуллар.
Түмүк
Бу үлэҕэ ырытыллыбыт креализованнай тиэкис көрүҥнэрин чинчийии билиҥҥи кэмҥэ сытыытык турар интердисципленарнай характердаах буолар. Бу үлэҕэ хомуллубут көрдөрүүлэр наука араас уобаластарыгар туһалаах буолуохтарын сөп. Холобур, лингвистикаҕа, психолингвистикаҕа, психологияҕа, социологияҕа, культуралогияҕа, политологияҕа. Наука бу уобаластарынан чинчийии аныгы киһи ис туругун, өйүн-санаатын, олоҕун-дьаһаҕын туһунан сыаналаах көрдөрүүлэри биэрэр. Ону таһынан индивидка уонна улахан социальнай бөлөхтөргө маннык тиэкистэр хайдах дьайалларын быһаарыахха, чинчийиэххэ сөп.
Туһаныллыбыт литература
Анисимова Е.Е. Лингвистика текста и межкультурная коммуникация. На материале креолизованных текстов. – М.: Академия, 2003. – 128 с.
Нежура Е.А. Новые типы креолизованных текстов в коммуникативном пространстве интернета // http://tl-ic.kursksu.ru/pdf/012-007.pdf |
Хоһоон тылларыттан саха оҕото тыла өһө, толкуйдуур дьоҕура уһуктан Петр Николаевич Тобуруокап хоһооннорунан тылланар, кини хоһоонноругар айыллыбыт ураты мелодиялаах ырыаларын олоҕун устата аргыс оностор.
Петр Тобуруокап олорбут дьоһун олоҕо, айар үлэтэ кэрэҕэ, ырааска, үрдүккэ сырдык сулус буолан угуйа туруоҕа.
“Туругура, тупса тур,
Тирэҕирэ, чиҥии тур,
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа – Сахам тыла!”
Бу күннэргэ республикаҕа саха норуодунай поэта Петр Николаевич Тобуруокап төрөөбүтэ 105 сыла киэҥник бэлиэтэнэр. Саха уус-уран литературатын, культуратын историятыгар, саха норуотугар чахчы бэлиэ уонна үөрүүлээх түгэн.
Петр Николаевич 1917 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Opohy нэһилиэгэр Өлөкөөн диэн сиргэ орто бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүүтээҕи Н.Г.Чернышевскай аатынан учуутал техникумугар үөрэнэ киирбитэ. Поэт студенныыр кэмигэр, 1934 сыллаахха бастакы айымньыта «Колхозтаах Балбаара хоһооно» Бүлүү улууһун «Колхоз суола» хаһыатыгар бэчээттэммитэ.
Петр Николаевич 1937 сыллаахха педтехникуму ситиһиилээхтик бүтэрэн, учуутал дипломун илиитигэр тутар уонна олоҕун бүтүннүүтүн бу идэтигэр аныыр. Кини 1941-1942 үөрэх дьылыгар Тойоку оскуолатын директорынан үлэлии сылдьан, эдэр учуутал Евгения Васильевна Ноговицынаны кытары доҕордоһон, ыал буолар. Эдэрдэр дьылҕаларын холбообут күннэрэ дойдубут олоҕор уустук кэм этэ. 1942 сыллаахха Петр Николаевич Үөһээ Бүлүү военкоматынан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Тобуруокап Сталинград фронугар сэриилэспитэ, наводчик-пулеметчик этэ. Илиитигэр ыараханнык бааһыран, Саратовтааҕы байыаннай госпитальга эмтэммитэ. Сэттэ ый сытан баран, 1943 с. демобилизацияламмыта.
Сэрии кэнниттэн учуутал Тобуруокап оҕо суруйааччытын быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. 1947 сыллаахха Өктөөп 30 сылыгар аналлаах республикатааҕы айар конкурска кыттыыта айар үлэтигэр улахан оруолламмыта. Кини «Буукубалар мунньахтара» поэмата уонна «Лыах» кэпсээнэ бастакы бириэмийэнэн бэлиэтэммитэ. Дьэ, ити кэмтэн Петр Тобуруокап суруйааччы быһыытынан норуотугар биллиитэ саҕаламмыта. Бастакы ситиһииттэн кынаттанан, поэт айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. 1957 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын союһугар чилиэнинэн киирбитэ. Поэт, уопсайа отут биэс кинигэлээх, айымньылара нууччалыы, английскай, польскай, чехтии тылынан бэчээттэммиттэрэ.
1991 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Петр Тобуруокапка Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Председателэ Михаил Николаев ыйааҕынан «Саха народнай поэта» аат иҥэриллибитэ. Суруйааччы Аҕа дойду Улуу сэриитин II степеннээх, «Үлэ Кыһыл Знамята», «Бочуот Знага» орденнарынан, элбэх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Петр Тобуруокап тус олоҕун уонна айар үлэтин кэрдиис кэмнэрэ Ийэ дойдутун, төрөөбүт норуотун историятын, дьылҕатын кытары быстыспат биир ситимнээхтэр. Кини нарын тыллаах лирик-поэт эрэ буолбатах, кини, бастатан туран, төрөөбүт дойдутун олоҕун, норуотун өйүн-санаатын хомоҕой хоһоонугар тиспит бэриниилээх гражданин, төлөннөөх патриот, бэйэтин кэмин суруйааччыта. Ол курдук кини гражданскай лирикатыгар биир улахан миэстэни сэрии, үлэ, эйэ, доҕордоһуу, космос тематыгар анаммыт айымньылар ылаллар.
Петр Николаевич сахалыы оҕо литературатын классигын быһыытынан биллэр, кини үгүс айымньылара үөрэх программатыгар киирэн оскуолаҕа үөрэтиллэллэр, үүнэр көлүөнэни билиигэ-сайдыыга сирдииллэр. Суруйааччы оҕолорго анаан суруйбут «Чыычаахтар күнү көрсөллөр» (1970) уонна «Күннүүн оонньуур кү6рэгэйдэр» (1986) хомуурунньуктара ыччат дьон тапталлаах кинигэлэрэ буолбуттара.
Сэмэй майгылаах, айылҕаттан бэриллибит талба талааннаахПетр Николаевич Тобуруокап айбыта-туппута биһиэхэ, кэлэр көлүөнэҕэ, өрүү даҕаны сырдык сулус буолан кэрэҕэ угуйа туруоҕа, норуотуҥ сүрэҕэр сөҕүрүйбэт төлөн буолан сылдьыаҕа!
Саха сирин биир хомоҕой, сытыы тыллаах поэта, төрөөбүт тыл кэрэтин, мындыр өйүн саҥа кэмҥэ тиэрдээччитэ, саха мындыр өйдөөхтөрүттэн биирдэстэригэр Петр Тобуруокапка анаммыт тэрээһиннэр Саха сирин бары улуустарыгар киэҥ далааһыннаахтык ыытылла тураллар. |
Тохсунньу 3 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюрота "Саха омук" уопсастыба маассабай үлэ ыытар киэҥ организацияттан культуура-билим өттүгэр үлэлиир дьоҕус уопсастыбаҕа кубулутарга уурбут. Төрүөтэ диэн национальнай интеллигиэнсийэ культурнай-сырдатар үлэтин советизациялыырга сыалын-соругун "Саха омук" уопсастыба толорбут, онтон саҥа үөскээбит сэбиэскэй олоххо-дьаһахха маннык уопсастыба бэлиитикэ өттүттэн наадата суох эбит.
Тохсунньу 21 — Япония Сэбиэскэй Сойууһу билиммит. Дьоппуон сэриилэрэ Хотугу Сахалинтан таһаарыллыбыттар.
ОлунньуПравить
Олунньу 22 — Монголияҕа харчы реформатын ыытыы туһунан уураахха «төгрөг» (төгүрүк, тугрик) диэн ааттаах национальнай валюта киллэриллибит.
Олунньу 23 — Кыыс сулуута көннөрү быраап (обычное право) института буоларын быһыытынан Саха сиринээҕи Толоруулаах киин кэмитиэт (ЯЦИК) "Саха АССР-га кыыс сулуутун (кийиит төлөбүрүн) бобор туһунан" уураах таһаарбыт.
Олунньу 26 — РСФСР-га Коми-Пермяк уокуруга тэриллибит. Бу уокурук 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр Пермь уобалаһыгар холбоммута, Пермь кыраайа үөскээбитэ.
Муус устарПравить
Муус устар 7 — Саха АССР оҥорон таһаарар күүстэрин ССРС Билимнэрин Академията чинчийэрин туһунан РСФСР Совнаркома уураах ылыммыт. Саха өрөспүүбүлүкэтин чинчийэргэ биллэр-көстөр учуонайдартан анал хамыыһыйа тэриллибит уонна 5 сылга суоттаммыт бырагыраама оҥоһуллубут. 1925-1930 сылларга ССРС Билимнэрин Академиятын Саха сиринээҕи эспэдииссийэтэ 10 хайысханан этэрээттэргэ арахсан Саха АССР бары уокуруктарыгар үлэлээбит, элбэх матырыйаал хомуйан бэчээттээбит.
Муус устар 9 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюротун дьаһалынан Дьокуускайга Народнай тыйаатыр иһигэр Саха национальный труппата тэриллибит. Труппаҕа сүрүннээн "Саха омук" культурнай-сырдатар уопсастыба театральнай сиэксийэтин активисттара киирбиттэр.
Ыам ыйаПравить
Ыам ыйын 25 — Томскай губерния суох буолбут (Арассыыйа импиэрийэтигэр 1804 сыл олунньу 26 күнүгэр олохтоммут эбит).
Бэс ыйаПравить
Бэс ыйын 24 — Алданзолото трест тэриллиитин туһунан СТО ССРС уурааҕа тахсыбыт.
От ыйаПравить
От ыйын 31 — ССРС Аан дойдутааҕы кээмэй тиһигэр кыттыспыт. Мантан инньэ биэрэстэ оннугар килэмиэтир, муунта оннугар киилэ туттуллар буолбуттара.
Атырдьах ыйаПравить
Атырдьах ыйын 25 — Тоҥус өрө туруутун кэмигэр Ньылхаҥҥа олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ Карл Байкалов тыл эппит. Тоҥус национальнай управлениетын бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы Саха АССР бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха Карл Байкалов урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
Атырдьах ыйын 28 — Дьокуускайга Арассыыйатааҕы Кыһыл Кириэс уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын харах этэрээтэ Трахома диспансерыгар кубулуйбут. Бу диспансер 1941 муус устар 14 күнүттэн ыла — Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата.
Балаҕан ыйаПравить
Балаҕан ыйын 8 — Сибиирдээҕи байыаннай уокурук командующайын бирикээһинэн Дьокуускайга Саха национальнай байыаннай оскуолатын (ЯНВШ) тэрээһинэ саҕаламмыт. Оскуола начаалынньыгынан 35-с Сибирскэй дивизия 106-с стрелковай полкатыгар рота хамандыыра В.Е. Пшенников анаммыт. Бу Былатыан Ойуунускай көҕүлээһининэн тэриллибит оскуола алын сүһүөх хамандыырдары 1927 сылтан 1941 сыллаахха диэри бэлэмнээн таһаартаабыта.
Балаҕан ыйын 25 — Дьокуускайга 15 койкалаах сэллик (туберкулез) диспансера Сэргэлээх дачаларыгар арендаламмыт чааһынай дьиэҕэ аһыллыбыт.
Балаҕан ыйын 27 — Алдан 1 № орто оскуолата аһыллыбыт.
АлтынньыПравить
Алтынньы 8 — Саха сирин бастакы сөмүлүөтэ «Сопвич» аан бастаан көппүт. Пилот Пётр Фадеев Даркылаах бириистэнтэн көппүт уонна Күөх хонууга түспүт. Бастакы пассажирдарынан Бартыһаан Дьөгүөрэп, Былатыан Ойуунускай уонна А. П. Дмитриева буолбуттар.
Алтынньы 17 — Н. Д. Неустроев «Куһаҕан тыын» комедиятын премьератын күнэ Саха театра төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар.
Алтынньы 25 — Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникума аһыллыбыт. Техникумҥа маҥнай соҕотох зоотехника салаата эрэ баар эбит, 1927 сыллаахха ветеринарнай салаа эбиллибит. Онтон 1941 сыллаахха хонуу культуураларын көрүү салаата үөскээбит.
СэтинньиПравить
Сэтинньи 3 — Саха АССР-ы үөрэтэр ССРС Науукаларын Академиятын хамыыһыйатын бүрүсүүдьүмүн мунньаҕа буолбут. Мунньахха Дьокуускайга Национальнай бибилитиэкэни арыйар туһунан кэпсэппиттэр.
Сэтинньи 28 — Турцияҕа "Бэргэһэ сокуона" олоххо киирбит, уруккулуу тюрбан уонна феска кэтиитэ бобуллубут, бары арҕааҥҥылыы сэлээппэ кэтиэхтээх буолбуттар. Ататүрк реформаларыттан "бэргэһэ сокуона" саамай улахан утарсыыны көрсүбүт. Дойдуну биир гына тюрбаннары уонна фескалары бобуу утары бырачыастар ааспыттар. Ону хам баттаары оннооҕор биир куораты крейсертэн ытыалаабыттар. Сокуон 2014 сыллаахха биирдэ көтүрүллүбүтэ.
АхсынньыПравить
Ахсынньы 5 — Эйзенштейн «Броненосец Потёмкин» киинэтэ аан бастаан көрдөрүллүбүт.
Ахсынньы 18 — Москубаҕа ВКП(б) XIV сийиэһэ аһыллыбыт.
ТөрөөбүттэрПравить
Платонова Кыдана Ивановна — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.
Тохсунньу 14 — Юкио Мисима — дьоппуон литэрэтиирэтигэр XX үйэ иккис аҥаарын саамай биллэр суруйааччыта, драматург.
Олунньу 3 — Окороков Гаврил Гавриилович, литератураны ырытааччы, тыл үөрэҕин кандидата.
Муус устар 4 — Донской Дмитрий Емельянович (1925—1989), философия билимнэрин доктора.
Муус устар 4 — Чиряев Гавриил Иосифович, партия уонна ил диэйэтэлэ. ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ (1965—1982).
Ыам ыйын 13 — Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин), суруйааччы.
От ыйын 8 — Баишева Февронья Алексеевна, РСФСР үтүөлээх артыыһы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа.
От ыйын 23 — Самсонов Николай Георгиевич, тыл үөрэҕин кандидата, СГУ профессора.
Алтынньы 13 — Маргарет Тэтчер — Улуу Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар, 1979-1990 сылларга үлэлээбит. Хос аата — "Тимир леди".
Сэтинньи 25 — Нонна Мордюкова — киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа.
ӨлбүттэрПравить
Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сирин XX үйэ саҥатыгар биллибит-көстүбүт уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Ахсынньы 28 — нуучча чулуу бэйиэтэ Сергей Есенин олохтон барбыт. Судаарыстыба билиммит версиятынан бэйиэт бэйэтигэр тиийиммит, ол гынан баран бу өлүү элбэх билиҥҥэ дылы быһаарылла илик дьиктилэрдээх. |
Муус устар 23 к. ХИФУга дьайыксыт, чинчийээччи, билимдьит, суруйааччы Б.Ө. Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылынан уонна Өрөспүүбүлүкэ күнүн чэрчитинэн, “Сүүс сыллаах улуу былаан (оҥоһуллан эрэр олоҥхо)” айымньы тула кэпсэтии, санаа үллэстиитэ буолла.
Б.Ө. Ойуунускай бу айымньыта аан бастаан 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 7-с №-гэр тахсыбыт. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 10 сыла туолуутугар ананан суруллубут. Жанрын, холобур, Б.Ө. Ойуунускай 1993 сыллаахха тахсыбыт “Талыллыбыт айымньыларыгар” быһаарыы оҥороллоругар филология кандидаттара С.П. Ойунская уонна Л.Д. Нестерова дьүһүйүүлээх публицистика диэбиттэр. Филология дуоктара В.Б. Окорокова “политическай фантастика, өтө көрүү, ыраланыы буолар” диир уонна туһааннаах айымньыны “Ойуунускай” диэн монографиятыгар (2013) “Суруйааччы публицистиката” диэн түһүмэххэ киллэрэн ырытар. Варвара Борисовна — Б.Ө. Ойуунускай аатынан СӨ бириэмийэтин 2016 сыллаах лауреата. Бу кэпсэтиини, кини көҕүлээһининэн, салайыытынан саха уран суругун магистраннара бэрт сонуннук, сэргэхтик тэрийэн ыыттылар.
Кытыннылар: философия дуоктара В.Д. Михайлов, Хоту сир кыһалҕаларын чинчийэр институт дириэктэрэ, физика-техника билимин дуоктара, суруйааччы Е.Г. Старостин-Байаҕантай, Б.Ө. Ойуунускай аатынан СӨ бириэмийэтин лауреата, суруйааччы Елена Слепцова-Куорсуннаах, Медицина национальнай киинин үлэһитэ, суруйааччы М.А. Решетникова-Мария Алексеева-Арылы Дуйдаах, суруйааччы, суруналыыс, “Күрүлгэн” сурунаал бас дьаһабыла А.Г. Гуринов-Арчылан, суруйааччы, суруналыыс Александр Постников-Сындыыс уонна ХИФУ магистраннара, устудьуоннара.
Тэрээһини магистрант Маргарита Иванова бэрт сэргэхтик салайан ыытта. Магистрант Сардаана Омукова туһааннаах кэпсээҥҥэ анаан оҥорбут презентацията кыттааччылар болҕомтолорун, кэрэхсэбиллэрин ылла.
Бэрт сэргэхтик барбыт тэрээһин көрдөрбүтүнэн Былатыан Ойуунускай бу 91 сыллааҕыта суруйбут, онтон тутуллан хаайыллыан аҕай иннинэ “политика, идеология өттүнэн сыыһалаах” диэн билиммит айымньыта аны даҕаны кэпсэтиини таһаарар, итиэннэ билигин даҕаны мунаах, мөккүөрдээх өрүттэрдээх эбит.
Холобур, “Кыым” хаһыакка биэс сыллааҕыта маннык суруйуу тахсан турар.
“МЕН Ойуунускай туһунан этиитин
көрөн сонньуйдум”
Rekalena. МЕН Ойуунускай туһунан этиитин көрөн сонньуйдум. Ойуунускай “100 сыллаах улуу былаан (Оҥоһуллан эрэр олоҥхо)” диэн айымньытыгар Саха сирэ Улуу Өктөөп 100 сылыгар, ол эбэтэр 2017 сылга хайдах сайдан кэлиэҕин туһунан көрүүлэммитэ. Баара суоҕа 4 сыл хаалла. Олох даҕаны 2027 сылга буолбатах. 1927 сыллаахха Москубаҕа олорон суруйбута. Ону Михаил Ефимовичпыт, сыыһа өйдөөн, 2027 сыллаахха туох буолуон суруйбут диэн көрсүһүүтүн аайы кэпсии, ыччаппытыгар сыыһа өйдөбүлү ыһа-тоҕо сылдьар. Ким эмит киниэхэ этэр кыахтаах баар дуо? Эбэтэр көмөлөөччүлэригэр этэр. Кинигэни библиотекаттан ылан аахтардыннар эрэ. Кыһыл дьүһүннээх, талыллыбыт айымньылар диэн. Кыбыстыылаах баҕайы буолсу.
Wxyz9. Аахпатах, истибэтэх айымньым эбит! Сырдатыаҥ буолаарай?
Эрэл. Сыыһа өйдөөтүҥ ини? Республика сүүс сыллаах юбилейа буолаары турарын, онно бэлэмнэнии барыахтааҕын, республикабытын чөл тутан хааларбыт наадатын эппитин истибитим.
Rekalena. Улуу айымньы, кылгас эрээри. Оннооҕор саастаах дьон эдэр буолар ньымаларын көрүүлэммит. “Жизнетоксины” диэн ааттаабыт. Радио, ТВ, интернет кэлэрин, муосталар тутуллалларын, үөрэхтэнэрбитин, Олонхоленд тутулларын уонна да атыны уоннуу сылынан таба таайан билгэлээн суруйбут. Уонна Саха сиригэр Аан дойду үлэлээн иитиллээччилэрин Сүбэтэ көмөлөһүө диэбит. ХНТ буоллаҕа дуу?
Кинигэ бэйэм библиотекабар баар, арыйан олоробун. Уруккуттан билэр, таптыыр айымньым. МЕН бу саас дьон көрдөрбүтүгэр эрэ билбитэ. Уонна ситэ аахпакка, өйдөөбөккө өрүскэлэһэн саҥара сылдьар. Эн “Пушкинкаҕа” киирэн аах. Кылгас айымньы, элбэх бириэмэни ылбат.
Эрэл. “Пушкинкаҕа” тиийэр кыах суох, ыраахпын. Манна таһаарар сатаммата буолуо дуо? Дьон да ааҕыа этэ.
Курулгэн. Бастакы Президеммитин аны онон-манан киирэн сиилээн эрэбит дуу... Дьэ сүрдээх даҕаны дьоммут...
Serҕelyakh. Ол Ойуунускай айымньытын сыыһа өйдөөбүтэ кыра буоллаҕа, көннөрүннэ да, бүттэҕэ дии. Норуот кинини түһэрэ сатаан эппэт, харыстаан, үчүгэй эрэ буоллун диэн этэр диэҥ.
К-2. Улахан киһиттэн итинник алҕастар тахсаллара бырастыы гыныллара сатаммат, хайдаҕын да иһин. Кэлин омуктар күлүү-элэк оҥостуохтара.
Бастакы Аахпыт. Чахчы, Rekalena этэрин курдук, бу айымньы 1927 сыллаахха суруллубут диэн. Анныгар “1927 с. от ыйын 28 к., Москва” диэн сурулла сылдьар. Ойуунускай “Талыллыбыт айымньыларын” 3 томнаах таһаарыытыгар (1993 с.).
Быһаарыыга айымньы туһунан маннык диэбиттэр: “Өктөөп революциятын 10 сыла туолуутугар ананан суруллубут публицистическай дьүһүйүү. Аан бастаан “Чолбон” сурунаал 1927 с. нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Манна оччотооҕу олоххо баар чахчыларга тирэҕирэн, ыраах коммунизм идеяларын кэрэһэлиир”. Быһаарыыны С.П. Ойунская уонна Л.Д. Нестерова оҥорбуттар.
Историяттан биллэринэн, ити кэмҥэ ССРС олоҕор-дьаһаҕар былааннаах сайдыы өйдөбүлэ киирбитэ. Ол курдук, бастакы пятилетка 1928-1932 сс. хаппыта. Оттон дойду олоҕун-дьаһаҕын торумнаан сайыннарыы толкуйа ону урутаабыта чахчы. Ойуунускай, салайааччы буоларын быһыытынан, ону билэ-көрө сылдьан, уус-уран айымньы суруйан, сахатын дьонугар тиэрдэргэ, өйдөтөргө дьулуспут.
Ойуунускай “Сүүс сыллаах былаан” диэн “оҥоһуллан эрэр олоҥхотугар” (бэйэтэ итинник диэбит) ханнык эрэ “аата этиллибэт улууска” былаан ылыллыбыта этиллэр. Былаан туһунан дакылааты улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Толоруулаах Доропуун оҥорор диэн. “Өктөөп революцията онус сылын туолан уон биир сылыгар” барбыт кэмигэр. Сэтинньи ыйга.
Ол аата Ойуунускай дьүһүйбүт “улуу сүбэтигэр” мустубут дьон ылыммыт былааннара ити кэмтэн саҕалаан ааҕыллар — 1927 сыл сэтинньи ыйыттан.
Онон, Михаил Ефимович сөпкө этэрин манна сыыһа хомнооһун буолбут. Хомолтолоох.
Буккун-наах. Оннук буолуохтаах этэ. 1917 сылга сэбиэскэй былаас Саха сиригэр сыта суох эрдэҕинэ хайдах суруллуой, 10 сылыгар ананан таҕыстаҕа дии.
Эрэл. Ол иһин хайдах да сыыһыа суохтаах этэ. Дьону убаастыырбытын умнабыт. Элбэх дьоҥҥо таһаарбакка тустаах киһиэхэ бэйэтигэр этэр баҕайыта.
zzxxcc. Ойуунускай былаас сакааһын толорбута. Ойуунускай эрэ суруйбатаҕа. Ити кэмҥэ Союз үрдүнэн куотуһа-куотуһа фантазиялааһын саҕаламмыта. Ким үчүгэйи төһө үчүгэйдик ыраланар эбитий диэҥҥэ. Оччотооҕу партия уонна былаас сорудаҕа. Булан ааҕыҥ, бары норуокка баар, итинник суруйуу.
Timirkhan. Ойуунускай — кыһыл террор баалкыта, ол да иһин сиэртибэ буоллаҕа. Архивтар арыллаллар да ким да кини маннык саханы быыһаабыта, дуоһунаһа туһалаабыта, быһаарыылаах куолаһы ылыннарбыта диэх суох курдук... Политическай олоҕо тоҕо эрэ кистэл курдук. Оттон суруйуулара уһулуччулар.
Дьээм. Дьоҥҥо сыыһы булар, бэйэтигэр бэрэбинэни да өйдөөн көрбөт, сыыһар “Өлүөнэ өрүс” сүүрүгэр оҕустарбыт элбэх киһи буоллаа... Сиэр-туом быһыытынан сатаммат быһыыланыы киһини дьиксиннэрэр. Виртуальнай алтыһыы күүһэ сүҥкэн: өйү-санааны сууйуу, алдьатыы да, абыраныы да баар.
Rekalena. Бастатан туран, кинигэни библиотекаттан уларсан өссө төгүл ааҕыҥ. Ити айымньы 19 с. саҕалаан 25 с. тиийэ баар. Онно мунньах Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 11 сылыгар баран эрэрин туһунан саҕаланар. Ааспыт 10 сыл иһигэр 7-8 сыл гражданскай сэрии айдаана буолбутун, аҕыйах 2-3 сыл эрэ эйэлээхтик олорон үлэлээбиттэрин, олохтоох норуот 35% кооперацияҕа холбоспутун этэр Доропуун. Онон бу хаампыт хаамыыбыт кубулуйбакка бардаҕына, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 20 сылын туолуутугар норуоппут 70% кооперацияҕа холбоһуоҕа, онон аны 20 сылынан 1947 сыллаах дьылга, норуоппут бука барыта кооперацияҕа холбоһуоҕа диир. Ол аата Өктөөп 30 сылын туолуутугар диэн этэр. Ити курдук салгыы 50 сылыгар 1967 сыллаахха буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири да көрүөхпүт суоҕа, күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах, нуучча дьиэтэ туругуруоҕа диир. 23 стр-ҕа Өктөөп 60 сылын туолуутугар, 1977 сыллаах дьылга, туох буолуон суруйар. 1987 сыллаах дьылга, Өктөөп 70 сылыгар олох хайдах буолуон суруйар. 24 стр-ҕа Өктөөп 80 сыла туолуутугар улуу мунньах (1997 сыллаах дьылга) бары баар үрэхтэри, күөллэри холбоон, ханаал хаһан ходуһа сирдэри угуттуур-өҥнүүр гына ууруу ууруоҕа диир. Онтон да элбэҕи билгэлиир. Дьэ, 25 стр-ҕа 6-с абзацка суруллубутунан, “Өктөөп революция сүүс сыла туолуутугар, 2017 сыллаах дьылга диэри коммунизм олоҕо олохсуйан, сир үрдүгэр эрэй-буруй диэн, аас-туор, ытыыр-ынчык диэн, сор-муҥ диэн суох буолуоҕа, сүтүөҕэ” диэн. Дальше стр. аҥаара ол дьыл саха үлэһит норуотун үрдүк совета курустаал таас дыбарыаска мунньахтаан ууруу уурар тексин суруйар. “Саха сиригэр Өктөөп революция сүүс сылын туолуутугар, дьоллоох олох, коммуна саарыстыбата олохсуйда. Аан дойду улуу мунньаҕар уруй-айхал ыытабыт”, — о.д.а. диэн махтал тылларынан Толоруулаах Доропуун дакылаатын бүтэрэр. “Мунньахтааччылар ол курдук сүүс сыллаах былааны быспыттар, толорорго тэриммит эбиттэр” диэнинэн бүтэрэр.
Ханнык да 2027 сыл туһунан суох. Онон мээнэ, аахпакка эрэ, компка олорон эрэ куолулаамаҥ. Сүрэҕэлдьээбэккэ “Пушкинка” диэки хаамыҥ.
Бастакы Аахпыт. Ити эн этэриҥ курдук, Ойуунускай туһааннаах кэпсээнигэр Өктөөп сүүс сылыгар туох буолуохтааҕа дьүһүйүллүбүт диэн эмиэ өйдүөххэ сөп. Чахчы, 2027 сыл туһунан туох даҕаны этиллибэт. Айымньы аата “Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин сүүс сылыгар анаммыт улуу былаан” дэммитэ буоллар, ханнык даҕаны мөккүөр суох буолуо этэ.
Ону баара, айымньы аата “Сүүс сыллаах улуу былаан” диэн.
Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ буоларын эҥин эппэккэ туран, сыччах, аҕа даҕаны саастааҕын ытыктаан, М.Е. Николаевы сыыспыт диэн сорунан туран сирэй-харах анньыаҥ, дьону хос-хос библиотекаҕа ыыталыаҥ иннинэ манныгы өйдүөх тустаах этиҥ: ааспыты хаһан да былааннаабаттар, кэлэри эрэ, буолуохтааҕы эрэ былаанныыллар.
“Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта” суманнык этэр:
“Былаан, аат. 2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. 3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын”.
“Улуу сүбэ” буолбут кэмэ чопчу биллэр: “Өктөөп революциятын онус сылын туолан уон биир сылыгар” барбыт кэмэ (П.Ойуунускай. Талыллыбыт айымньылар. 2-с том. — Дьок., 1993. — С.183), “Сэтинньи ый кыыдаан дьыбара, оргуйа олорор улуу күдэнэ кэриэспин кэллим диэххэ айылаах, ... Арай Ситэриилээх комитет дьиэтин иһигэр лаампа уота умайан күндээрбит” (Ыйыллыбыт үлэ. — С.181). Ол аата 1927 сыл сэтинньи ыйын иккис эбэтэр үһүс уонун күннэрэ.
Аны туран, маннык суруллар: “Бу улуу сүбэҕэ ким даҕаны сыыһа тылы этэн сүүс сыл усталаах-туоратыгар хара мэҥнэниэҕин, сууйуллубат-сотуллубат хара кирдэниэҕин төрүт баҕарбат эбит. Ама кырдьыга даҕаны оонньуу буолуо дуо саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былаанын былаанныыр?! Оонньуу буолбатах...”
Ол эбэтэр бу мунньахха саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах олоҕо торумнанара, былааннанара этиллэр. Сити күнтэн саҕалаан. Эрдэ эппитим курдук, ааспыты былааннаабыт диэн истэр тухары суох, баар да буолуо биллибэт. Ама, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтиттэн ити этиллэр 1927 сылга диэри дойдуга, ол иһигэр Саха сиригэр, улахан хаан тохтуулаах үрүҥ-кыһыл сэриитэ, сутааһын, эстии-быстыы, о.д.а. барыта “былаанынан”, “эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһал” быһыытынан барбыта буолуо дуо? Ол бүүс-бүтүннүү “саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былааныгар” эрдэттэн киирэ сылдьыбыта буолуо дуу? Оннук буолуон хайдах даҕаны табыллыбат эбээт. Ама өйгө-санааҕа.
Онон, большевик партия секретара Өргөстөөх Өлөксөй “өрбөкөччүйэн туран” тыл биэрбит Толоруулаах Доропуунун дакылаата төһө даҕаны Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин бэлиэтээһин кэрдиистэринэн уоннуу сылынан “хаамтарыллан” 2017 сылынан түмүктэннэр, “саха норуотун сүүс сыллаах улуу былаана” онон эрэ муҥурданыах туһа суох. Оннук да буолан, ССРС эстибитин үрдүнэн, “саха норуотун сүүс сыллаах улуу былаанын” туһунан бу омуннук мөккүһэ олордохпут.
“Ама кырдьыга даҕаны оонньуу буолуо дуо саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былаанын былаанныыр?! Оонньуу буолбатах...” Адьас оонньуу буолбатах...
Rekalena. Аахпыкка. Чахчы аахпыт киһиэхэ майгыннаабаккын да буоллар. МЕН — улуу киһи. Сэргэлээх эппитигэр 100% сөбүлэһэбин. Хайа да салайааччы бэйэтин кэмигэр таҥараттан ананан кэлэн миссиятын толорор. Бэйэтэ да дириҥник сүрүн сыалын, өҥөтүн өйдөөбөтөр. Ол кэм ааһан атыттар кэлэллэр. Аны ол дьон кэмэ кэлэр, оҥоруохтаахтарын оҥоттороллор үрдүк айыылар. Оттон бу улуу Ойуунускай убайбыт кэнчээри ыччатыгар анаабыт айымньытын сүрүн ис хоһоонун сыыһа өйдүүр аньыыта бэрт буолуо, кэмигэр көннөрүнэр наада диэн эрэ санааттан суруйдум. Дьыала принцибигэр — бу айымньытыгар кини Өктөөп революциятын 100 сааһыгар диэри Саха сирэ хайдах сайдыан ыраҥалаабыта. Михаил Ефимович, улуу киһи, сыыһа-халты саҥарбытын көннөрүннэҕинэ, улуута өссө дакаастаныа. Туох да манна уустук суох.
Timirkhan. Суох. Аныгы үөрэхтээх ыччаттар барытын ырааска ууруохтара. Ойуунускай да судаарыстыба биинтигэ этэ.
Бастакы Аахпыт. Оттон маны туох диигиний, Rekalena?
Цитата: “... манныгы өйдүөх тустаах этиҥ: ааспыты хаһан да былааннаабаттар, кэлэри эрэ, буолуохтааҕы эрэ былаанныыллар”.
Эмиэ сыыһа диигин дуу?
Манна диэн эттэххэ, саха литературатын чинчийээччилэрэ “Сүүс сыллаах улуу былаан” Ойуунускай мөлтөх айымньыларыттан биирдэстэрэ дииллэр уонна оччотооҕу кэмҥэ балай эмэ тарҕаммыт политическай фантастика жанрыгар суруллубутун ыйаллар. Манна ити санаа эмиэ этиллибит. Холобур, zzxxcc эппит.
Сүнньүнэн, сөп санаа. Итинник дэгэт баара чахчы.
Ол эрээри, миигин тус бэйэбин Ойуунускай бу айымньытын “Сүүс сыллаах улуу былаан” диэбитэ дьиктиргэтэр. Тоҕо эрэ “Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин сүүс сылыгар анаммыт улуу былаан” диэбэтэх...
Онон, аттаран-ырыҥалаан көрдөххө, суруйааччы-айааччы “сүүс сыллаах улуу былаана”, Михаил Ефимович өйдөөбүтүн курдук, 2027 сылга түмүктэниэхтээх диэн буолан тахсар. Оттон Толоруулаах Доропуун дакылааттаабыт “сүүс сыллаах улуу былаана” 2017 сылга түмүктэниэхтээҕин ким даҕаны мөккүспэт.
Аны туран, тоҕо большевик партия секретара Өргөстөөх Өлөксөйү “өрбөкөччүтэрий”? Истиҥ санааттан итинник “өрбөкөччүппэттэр” курдук... Дьэ, итиннэ сытар буолуохтаах — уус-уран тыл улуу күүһэ, дьиктитэ уонна Ойуунускай суруйааччы-айааччы быһыытынан сүдүтэ.
Аахпыт суох. Ойуунускай туһунан интэриэс эбит. Тугу билбиккитин, көрбүккүтүн суруйан иһиҥ, киирэ-тахса сылдьан ааҕыам этэ. |
Олунньу ый 26 күнүгэр ыалдьытымсах Энсиэли хочотугар, биьиги республикабыт сахалыы кинигэни таһаарар, бары киэн туттар С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын күнэ олохтоохтор болҕомтолорун тардан, таһаарыылаахтык буолан ааста. Кинигэ таһаарыытын дьыалата олус эппиэтинэстээх, уустук, буолаары буолан билиҥҥи кэмҥэ уонна биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах норуоттарга. Кинигэ суолтатын туһунан биир этиинэн этэр эбит буоллахха, кинигэ иитэр-үөрэтэр, сайыннарар, элбэҕи биллэрэр, иҥэрэр эрэ буолбакка, бу үйэттэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар туох баар өй-санаа. духуобунай баай материальнай көстүүтэ буолар.
“Бичиктэр” улууспут хас да нэһилиэгэр – Түбэҕэ, Модутка, Үөдэйгэ, I Хомустаахха, Намҥа сылдьан ааҕааччыларын кытта көрүстүлэр. Бу истиҥ көрсүһүүлэргэ кыттыыны ыллылар, дуоһуйа истинник кэпсэттилэр: Егоров Август Васильевич – С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай директора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Луковцев Валерий Николаевич — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын сүрүн редактора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын Үтүөлээх үлэһитэ, Макеева Марина Гаврильевна — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын үөрэх уонна оҕо литературатын салаатын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин Үтүөлээх үлэһитэ, Габышева Сардаана Петровна – коммерческай директор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна, Филиппова Акулина Петровна – сүрүн редакторы солбуйааччы, закаһы кытта үлэлэһэр салаа сэбиэдиссэйэ, Мигалкин Иван Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай поэта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун председателэ, Андросов Иван Афанасьевич – Айанньыт – суруйааччы, прозаик, Россия суруналыыстарын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Иванова Мария Альбертовна, Санникова Лена Александровна — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын менеджердара.
Бу күн нэһилиэнньэ “Бичик” национальнай кинигэ кыһата таһаартаабыт сахалыы кинигэ атыы-быыстапкатыттан сөбүлээбит өр кэтэспит кинигэлэрин атыылаһан үөрүүлэрэ үксээтэ.
Н.М. Рыкунов аатынан улуустааҕы библиотекаҕа Саха өрөспүүбүлүкэтин «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тылын туһунан» сокуону олоххо киллэрэр, саха тылын, литературатын уонна төрүт култууратын сайыннарар сыаллаах икки өрүттээх бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ баттаһыыта буолла. Нам улууһа муниципальнай тэриллии баһылыга Юрий Иннокентьевич Слепцов уонна С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай директорын Август Васильевич Егоровтыын үөрүүлээх быһыыга-майгыга сөбүлэҥ баттастылар.
Ыалдьыттарбыт — “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын салалтата сыл Бастыҥ ааҕааччыларыгар Туоһу сурук уонна сэмэй бэлэхтэрин туттардылар. Ол курдук, Үөдэй нэһилиэгиттэн: “Бастыҥ ааҕааччы” – Павлова Людмила Михайловна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” — Протопопова Алина, Үөдэй орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” – Дария Степановна, Дмитрий Степанович Дмитриевтар. 1Хомустаах нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Николаев Филипп Иванович, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Николаева Анжелина , 1Хомустаах орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Варвара Касьяновна, Федор Иванович Новгородовтар. Түбэ нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” – Павлов Николай Петрович, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Попов Власий, Түбэ орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Амана Павловна, Анлрей Герасимович Дьяконовтар. Модут нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Новгородова Анастасия Иннокентьевна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Быканова Анжелика, Модут орто оскуолатын 10 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Альбина Алексеевна, Алексей Петрович Шадриннар. Нам нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Гаврильева Анастасия Егоровна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Попова Камилла, 2 №-дээх Нам орто оскуолатын 5 “а” кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Уйгун, Санаайа, Алевтина Филипповна, Евгений Николаевич Дьячковскайдар.
Дьэ, бу курдук, истиҥ ис хоһоонноохтук, киэҥ хабааннаахтык “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын күннэрэ Наммыт улууһугар аастылар. Инникитин даҕаны үүнэ-сайда туруохтун Сахабыт сирин биир бастыҥ кинигэ кыһата бары киэн туттар “Бичиктэрбит”! |
Биики Домох иһинээҕитэ (ол иһигэр Эн суруйууҥ) Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 лиссиэнсийэ усулуобуйатынан тарҕанар, ол аата ким баҕарар ааптарын ыйан туран туһанар уонна уларытар кыахтаах.
Маннык илии баттыахха сөп
Ааптар быраабын кэһэр көҥүллэммэт. Угар сытаатаҥ билиини тарҕатар соруктаах угуллубут буолуохтаах уонна ааптар быраабын күөмчүлүө суохтаах. Ол аата өскөтө атыыланар айымньыттан быһа тардыы буоллаҕына, кылгас, ааптар айымньытын атыылыыр кыаҕын кыччаппат буолуохтаах. Сиһилии — Биики Домох:Ааптар бырааба.
Биики Домох ыстатыйаларыгар суруйбут киһи аата суруллубат, ол эрээри Кэпсэтэр сиргэ эбэтэр дьон тус сирэйдэригэр кэпсэтэргэ түөрт тильда бэлиэтин туруоран илии баттыахтааххын — (~~~~), эбэтэр тэрил хапталыгар анал тимэҕи баттаан.
Ыйытыы үөскээтэҕинэ көмөлөһөр тиһиккэ киирэн туһааннаах быһаарыыны булуоххун сөп. Өскөтө хоруй булбатаххына кэпсэтэр сиргэ ыйыт.
Hello and welcome to the Russian Wikiquote! We appreciate your contributions. If your Russian skills are not good enough, that’s no problem. We have an Community portal where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here! |
Сэтинньи 23 күнүгэр унустуут аактабай саалыгар «Саха тылын, литературатын, кэпсэтии тылын олимпиадатын саҥалыы көрүү» түһүлгэтэ буолан ааста. Барыта 81 дэлэгээт көхтөөх кыттыыны ылла. Олимпиада сүрүн боппуруостарын, төрүттэммитин туһунан Филиппов Гаврил Гаврильевич, ХИФУ профессора, кэпсээтэ.
Павлов Василий Климович, МАН директора, “Сириус” социолингвальнай бырайыак туһунан билиһиннэрдэ.
Чиркоева Дария Ивановна, ХИФУ саха тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ, төрөөбүт тылга уонна култуураҕа федеральнай олимпиада сүрүн сорудахтарын сиһилии кэпсээтэ. Олимпиадаҕа бэлэмнэнии сүрүн түһүмэхтэрин ырытыы биһирэбили ылла.
Улахан болҕомтону Шишигина Василиса Романовна олимпиада сорудахтарын оҥорууга уурда. Ол курдук маннык этиилэри киллэрдэ: литература уруогар айымньыны элбэхтэ аахтарыахха, ырытыахха наада буолла. Уруок аайы хоһоонноохтук уонна уус-ураннык ааҕарга бириэмэни наардыахха наада.
Түһүлгэ түмүгэр кыттааччылар олимпиада тэрийээччилэриттэн наадалаах этиилэри истэн, тэрийэр балаһыанньаны уонна сорудахтары саҥардан оҥорууга сөпсөһөн тарҕастылар. Былаьаакка улэтин Февронья Васильевна Ядрихинская, унустуут уэрэх чааьын сэбиэдиссээйэ, сатабыллаахтык иилээн-са5алаан ыытта. |
Варфоломей түүнэ - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта.
Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ.
Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.
Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ). Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр. |
XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). [[1835]] сыллаах [[Николай I]] ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай [[фуут]] саҕа буолбут, ол аата 2,1336 [[миэтэрэ]]. 1924 сыллаахха [[ССРС]]-ка [[метрическэй систиэмэ]] киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.
Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ.
==== Атын суолтата ====
* [http://www.iro.yar.ru:8101/resource/distant/math/metrol_00.htm Седова Л. Н. Вопросы русской метрологии на уроках и внеклассных занятиях по математике]
== Сигэлэр ==
* [http://video.yandex.ru/users/liquidslim/view/42/?cauthor=liquidslim&cid=15 А. Ф. Черняев. Система древнерусских саженей] |
Ойуур ортотугар ойо баһан ылбыкка маарынныыр, эбэм алаадьылыыр хобордооҕун курдук төп-төгүрүк, нэлэмэн ырааһыйаҕа дьон-сэргэ баар суох мааны таҥаһын кэтэн, киэргэнэн-симэнэн сопхуос ыһыаҕар тоҕуорустулар. Пааркабыт бөһүөлэкпититтэн син тэйиччи, санаабар наһаа да үрдүк сыыры дабайан, сороҕор сүктэрэн, сороҕор сатыылаан сылайан-элэйэн айаннаан тиийдим.
Бу мин бэйэбин өйдүөхпүттэн бастакы ыһыахпар бэлэмнэнии балачча эрдэттэн саҕаламмыта. Ыһыах тэрээһинигэр аналлаах мунньахха ытык кырдьаҕастар:
“Бу сырыыга хайаан да биэ кымыһын амсайыахха баар этэ”, – диэн этии киллэрбит сурахтара иһилиннэ.
Онон бүтүн Кириэстээх үрдүнэн мин эбэм, Сэмэнчик Маайата уонна ыраах, Татаар бөһүөлэгин анараа уһугар олорор Суурка Маайата эрэ биэни ыы үөрүйэхтээх буоланнар, эмээхситтэр дьиэлэрин ис-тас түбүктэригэр эбии сопхуос суһал сорудаҕын толороору үлэ үөһүгэр түспүттэрэ.
Биһиги дьиэбит бөһүөлэк хабайар-хаба ортотугар турар: лааппы, оскуола, балыыһа, кулууп, бэкээринэ чуп-чугастар. Суол нөҥүө – ат дала. Манна көлүүр аттары аһатар-сиэтэр, көрөр-харайар сирдэрэ. Хаһааҕа сиэмэлээх кууллар кыстанан тураллар, туспа күрүөҕэ сиир отторо лөглөллөн көстөллөр. Урут бу далга элбэх ат көрүллэн-харайыллан турдаҕа буолуо, онтон мин борбуйбун көтөҕө сатыыр кэммэр икки-үс ат эрэ толугураһаллара.
Биирдэстэринэн тыла суох Кууһума сайын тэлиэгэҕэ, кыһын сыарҕаҕа көлүйэн бэкээринэттэн маҕаһыыҥҥа сип-сибиэһэй, буруолуу сылдьар килиэби таһара. Кэлин сопхуоспутугар тимир көлө элбээн, дал оннугар саҥа дьиэлэр кэккэлэспиттэрэ. Онон улаатарым саҕана уулуссабытыгар оҕо-аймах элбээн иллээхтик оонньуурга да, “ар-бур” дэһэн атааннаһарга да ордук интэриэһинэй буолан биэрбитэ.
Дьэ, бу далга ыһыах маанылаах аһын – кымыһы бэлэмнээһин бастакы түһүмүҕэ ааспыта. Ат мииммит эр дьон уончалыы биэни күөйэн аҕалан кыараҕас, усталарынан кэккэлэһэ турар ыпсалҕаларга биир-биир хаайан биэрдэхтэринэ эмээхситтэр утуу-субуу икки хара эмиийдэри имиппитинэн бараллара. Биэлэр бэйэтэ да аҕыйах үүттэриттэн бэрсимээри тэбиэлэнии, мөхсүү бөҕө буолаллара. Сороҕор сиэрдийэни тосту тэбэн, кый ойон куотан хаалаллара. Араллаан тахсар түгэнигэр, сылгыһыттар тутатына алдьаммыт күрүөнү сабыта саайан, атын биэ киирэригэр суол бэлэмнииллэрэ. Ону ол диэбэккэ эбэм аах бэрт сымсатык туттан, ыһыы-хаһыы ортотугар биири ыы охсоот атыҥҥа көһөллөрө. Ити курдук баһаам элбэх биэни төттөрү-таары хатайдыыллара.
Хас сарсыарда, киэһэ аайы хатыланар көстүүттэн хал буолбакка, эбэбин иҥнэлээх сап курдук сырса сылдьабын. Ол сылдьан түөрт атахтаах туйаҕын анныгар киирэн биэрэ сыһан мөҕүллэрим ахсааннаах буолуо дуо? Ардыгар, дьон көрбөтүгэр, эбэм кистээн иҥэмтиэлээх биэ үүтүн айахпар сүүрдэн биэрэр.
Ыам кэнниттэн икки Маайа чугастыы биһиги ампаарбытыгар кымыс кыйырдаллар. Ампаарбыт биир да түннүгэ суох, онон кыһыннары-сайыннары дөйө тымныы. Ол үрдүнэн: “Били аспыт аһыйан хаалбыт”, – диэн айманыы хаста да буолан турар. Оннук түгэҥҥэ таайым, сэбиэт Мэхээс, киирэн сахалыы малтаччы тото-хана мөҕөн тахсара. “Туохха да туһата суох дирээн эмээхситтэр очоҕосторун сааҕын ыгыта тутуталаан биэрбит киһи баар ини”, – диэн кыыһырбыт уоҕар ордоотуура. Эбэм барахсан бииргэ төрөөбүт быраатыгар биир да утары тылы бырахпакка туран биэрэрэ. Атын Маайа даҕаны тойоҥҥо туох диэн туруулаһыай.
Дьэ, оннук итиигэ эмээхситтэр эбиитин итии чэй иһэ-иһэ, былыргы сахалар куйааска кымыс буорту буолбатын туһугар баҕаны тутан тыыннаахтыы уохтаах утахтарыгар угаллара эбитэ үһү дэһэллэрин истэрим. Билигин кэлэн кинилэри оннук гыммыттара, маннык гымматахтара диэн бигэргэтэр кыаҕым суох. Ол эрээри, тиһэҕэр тиийэн айдааннаах аспыт бэккэ табыллан, сэбиэппит астынан, кымысчыттарын сылаастык сыллаан сырылаппытын икки харахпынан көрбүтүм.
Ыһыах чугаһаабыт сибикитэ таҥас-сап бэрийиититтэн эмиэ биллэрэ. Оччолорго ыһыахха дьон сахалыы таҥас таҥналларын соччо өйдөөбөппүн. Ыллыыр, үҥкүүлүүр, кэнсиэргэ кыттар дьон эрэ сахалыы таҥас кэтэрэ. Таҥас-сап билиҥҥи курдук дэлэйэ илик кэмигэр мааныга кэтэр таҥас, дьонтон ураты буолар баҕаттан, үксэ бэйэ тигиитэ. Ийэм бииргэ төрөөбүт үс балтын, икки быраатын, эбэм, бэйэтин таҥаһын уонна миэнин бэрэлэтэлиир. Кимиэхэ туох наадатынан көрөн улаатыннарар, кыччатар, абырахтыыр, биитэр саҥаттан тигэр.
Иистэнньэҥ ийэлээх буолан үөлээннээхтэрбиттэн мэлдьи ураты, мааны буоларым. Ол ыһыахха бырдах сиэбэтин диэн ким эрэ эргэ, ол эрээри сэнэх таҥаһын көтүрэн уһун сиэхтээх куопта уонна күлүөс бүрүүкэ тикпитэ. Төбөбөр муодунай диэн ааттаан, мин көрдөхпүнэ, саах тэллэйигэр майгынныыр сэлээппэ кэтэттэ. Баспыттан атахпар диэри муус маҕаммын.
– Тоойуом, таҥаскын бука диэн киртитээйэххин, – диэн буолла.
Пааркаҕа кэлбиппит араадьыйанан эгэлээх дэгэрэҥ ырыа кутуллар.
Өндөрүүскэ тиэтэйбэт,
Өндөрүүскэ тыла биир,
Үлэ куобах буолбатах,
Үргэн куотуо буоллаҕай…
Сааһырбыт эр киһи кылыһахтаах куолаһын истээт, эмискэ баар-суох доҕорбунаан Өндөрүүстүүн ыһыахха тиийэн көрсүөх буолбуппутун саныы түстүм. Хата бу ырыанан тэллэх баттаһа олорор аллар атаспын күлүү-элэк оҥостуохха сөп эбит диэн мэник санааҕа уйдаран өйүм сыыһын түмэн, тылын өйдүү сатыыбын. Араадьыйа мин өйүм дуома түмүллэрин кэтэһэн туруо дуо, ырыа ылланан бүттэ, хаста да хатыламмыт хос ырыатын эрэ өйбөр тутан хааллым. Уонна, дьэ, умнуох иннинэ хаадьылыы охсоору киһибин көрдүү сүүрдүм. Ол сүүрэн истэхпинэ үөһээ сөмөлүөттэн тэтэрээт лииһин аҥаардаабыт саҕа кумааҕы бөҕөтүн ыстылар. Оҕо-аймах үөрэ-көтө кумааҕыны хомуйбутунан барда, мин да тэбис-тэҥҥэ түсүһэн иһэбин. Бу сылдьан оҕолор саҥаларыттан-иҥэлэриттэн, хомуйар кумааҕым «листовка» диэн буоларын биллим. Солото суох буолларбын да аҥаар харахпынан көрдөхпүнэ, бэйэбиттэн балачча улахан кыыс листовкатын эргитэ тутаат туох эрэ диэн нууччалыы добдугураччы аахта уонна кыратык толкуйдаатаҕа буолан баран: “Ээ, ыһыаҕынан эҕэрдэлээбиттэр,”– диэт өрө эккирии түстэ.
Тиһэҕэр листовкаларбыт былдьаһык буоллулар. Сөмөлүөппүтүттэн халлааҥҥа сурааһын суол эрэ суураллан хаалла. Оттон мин били киртитиэ суохтаах ыстааным тобуга күп-күөх буолла. Ол сылдьан Өндөрүүспүн көрсө түстүм. Киһим маҕаһыынтан сабыс-саҥа ылыллыбыт көстүүмүн имитимээри тобугун да, тоҥолоҕун да токуруппакка сор бөҕөнү көрө сылдьар, ол да буоллар балачча элбэх листовканы хомуйбут. Бастаан бэйэ-бэйэбитин булсан үөрэн сэгэйдэҕэ буоллубут, ол эрээри идэбитинэн түһүлгэ ортотугар мөккүөрбүтүн тоҕо тардан кэбистибит. Оо, ахсааны билбэт эрэй да этэ! Уолум листовкаларын тоҥолоҕун сыыһынан ойоҕоһугар ыгыта тутта уонна уон тарбаҕын саратан илиитин хаста да үөһээ-аллараа эйэҥэлэттэ:
– Мин баччаны хомуйдум, – диир.
Кыһыыбар листовкаларбын сэҥийэбинэн түөспэр сыһыара тутаат эмиэ уон тарбахпын саратан баран илиибин кинитээҕэр элбэхтик эйэҥэлэттим уонна:
– Миэнэ муох курдук, эйиэнинээҕэр элбэх, – диибин.
– Оччоҕо миэнэ бырдах саҕа, бырдах муохтааҕар элбэх.
– Миэнэ оҥоойу саҕа, оҥоойу бырдахтааҕар элбэх.
– Оҥоойу бырдахтааҕар кыра.
– Буоллун, син биир элбэх.
Онуоха киһим тиһэҕэр:
– Инньэ диир буоллаххына, миэнэ миллион, – диэн нууччалаан саайда.
Мин истибэтэх тылбын истэн ах бэрдэрдим. Ол да буоллар бэриммэтим.
– Сымыйалаама, оннук диэн суох.
– Баар, улахан дьонтон ыйытаар, саамай элбэх чыыһыла, – диир уонна сирэйим уһаабытын көрөн үөннээхтик үөрэр. Хам этиттэрэн уоскуйа сатааһын буолла, хантан эрэ көмө көрдөөн уҥа-хаҥас көрүтэлээбитим, арай, оҕолор, листовкаларыттан ордон биһиги этиһэрбитин истэн тураллар эбит, күлбүттэр-үөрбүттэр аҕай.
Хайыыр да кыах суох, бачча элбэх оҕо көрөн турдаҕына хотторон хаалбат баҕаттан, кыбыһыннарбын даҕаны, ыыстыахтаах ырыабын ыыра тардан кэбиһэбин:
Өндөрүүскэ тиэтэйбэт,
Өндөрүүскэ тыла биир,
Үлэ куобах буолбатах,
Үргэн куотуо буоллаҕай…
Киһим мэктиэтигэр кыбдьырына түстэ, саратан турбут тарбахтарын хомуйан, уоһун быһа ыстаан охсордуу сананан эрдэҕинэ, ийэм:
– Ээ, бу кыыс бу сылдьар эбит, – диэт, сиэтэн дэллэритэн илдьэ баран хаалла. Ийэбинээн сиэттиспитинэн оһуохайдьыттар диэки бардыбыт.
Өндөрүүс уоҕуттан куоппут киһи быһыытынан, ийэбэр мичээрдии-мичээрдии дьиэрэҥкэйдээн илин-кэлин түһэбин. Кэлбиппит эбэбит дьуохардаан өйө суох. Оһуохайдьыттарбыт тэйиэккэлээн ууларыгар-хаардарыгар дьэ киирэн эрэллэр. Мин обургу дэлэҕэ да бэрээдэктээх оҕолор курдук ыраахтан көрөн туруом дуо, тоҥолохторуттан ыгыта тутуспут дьуохардьыттар ыккардыларынан кыбыллан куруук ис, тас өттүгэр дьылыс гынан бэйэбэр дылы орой мэник оҕолордуун сырсыалаһа сүүрэбит, оһуохайдьыттарга мэһэй-таһай буолабыт. Бу сылдьан, төһө да улахан дьонтон борулуннарбыт эбэ, эһэ кутуруктара, быыкаайык баҕайылар өбүгэбит мааны үҥкүүтүнээн, оһуохайдыын, бастакы билсиһиибит буоллаҕа.
Киэһэлик ат сүүрдүүтэ буолуохтаах, хорчуоппаҕа таарыйан тото-хана аһаат, аны онно ыстанабыт. Ат сүүрдүүтэ сөмөлүөт түһэр пуордугар ыытыллар, онно тиийбиппит номнуо киһи бөҕө мустубут. Урут суол оҥоһуллуон иннинэ дьон-сэргэ Сунтаарга мантан сөмөлүөтүнэн тиэстэрэ. Сөмөлүөт сүүрэн даллаһыйан халлааҥҥа өрө тыраадыйан тахсыар диэри сүүрэр суола ыһыах күн саха аттара күөн көрсөр, күрэс былдьаһар сирдэригэр кубулуйара.
Кыра убайым Уйбаан, аарымыйаҕа барар сааһын ситэ илик уол, ат сүүрдэн холонон көрүөхтээх. Эбэлээх ийэм долгуйуулара миэхэ бэриллэр. Ырыых-ыраах, ойуур саҕатыттан аттар түстүлэр. Аттар туйахтарын тыаһа ыраахтан тибигирээн, кумаҕы өрүкүтэн, быылы бурҕатан туох да көстүбэт. Аттыбытынан аттар быылынан саба тибэн ааспытын кэннэ Уйбааммыт хотто диэн буолла.
Дьиэбитигэр төннөн иһэн эбэм кыратык мичик гынан үөрэр, мичээрдээтэҕинэ мэктиэтигэр сирэйэ сырдыырга дылы.
– Эбээ, ити эн Уйбаан бастакы миэстэ буолбутуттан үөрэҕин дуо? – диибин. Киһим хоруйдаабат. Ким билиэй, баҕар иһигэр, мин төрүөм биир сыл иннинэ өлбүт кэргэнигэр кыра уолларын ситиһиитин кэпсии, киһиргии иһэн саҥабын истибэккэ хаалбыта буолуо. Ийэм эбэм санаатын таайбыттыы:
– Уйбааммыт аҕатын батан үчүгэй ат сүүрдээччи буолсу, – диэбитигэр эбэм барахсан өҥө сүтэн өлбөөдүйбүт хараҕын сэмээр ньухханаахтыыр.
Онтон мин… Онтон мин лыахтары сырса оонньуубун уонна сарсыардааҥҥы саһарҕалыы саҥа сандааран эрэр олоҕум биир кэрэ түгэнин кырачаан сүрэҕим кистэлэҥ сиэбигэр сомуоктуубун. |
Ыстатыйаҕытын ойууннан киэргэтиэххитин баҕардаххытына бастаан ол ойуугутун Биики ыскылаатыгар эбэтэр бикипиэдьийэҕэ бэйэтигэр киллэриэхтээххит.
Биики ыскылаатыгар киллэрэр ордук - оччоҕо ол ойууну ханнык баҕарар бырайыакка туһанар кыах баар буолуо (атын тылынан тахсар биикигэ, бикитиэкэҕэ иҥин).
Хантан ылабытыйПравить
Баҕар ойуу хайыы-үйэ баара буолуо. Көрдөөн көр.
Өскө табыгастаах ойуу көстүбэтэҕинэ:
Хаартысканы Бэйэҥ түһэрэриҥ ордук. Сыыппара аппараатынан түһэрэн быһа угуохха сөп, биитэр көннөрү пленкалаах аппараатынан түһэрэн баран скаанердаан ылыахха сөп.
Ыстатыйаҕар туох эрэ схема дуу чертеж дуу наада буолла5ына эмиэ Бэйэҥ ханнык эрэ графика бырагыраамматыгар оҥороруҥ ордук. Нуучча биикитигэр Графика мастарыскыайа баар. Онно баар дьону көрдөһөн оҥотторуоххун сөп.
Атын ситим-сирдэртэн эбэтэр кинигэ ойуутун ылар буоллаххына, онтуҥ үтүөҕэ туттуу киритиэрийдэригэр эппиэттир буолуохтаах. Эбэтэр ол ойуу бар дьон бас билиитигэр киирбит буолуохтаах.
Өскө Бэйэҥ сатаан ойуу укпатаххына ыстатыйаҕар маннык халыыбы олордуоххун сөп {{Ойуута суох}}. Оччоҕо ким эмит кэлин манна бэйэтин ойуутун угуо.
КөрдөбүллэрПравить
Ойуу хас да көрдөбүлгэ эппиэттиэхтээх:
Ааптар быраабын тутуһуу: Атын киһи бас билэр ойуутун көҥүлэ суох хаһан да угума угума.
Ойуулар сөптөөх формааттаах буолуохтаахтар:
SVG — вектор ойууларга;
JPEG — хамсаабат, өҥнөрө бэйэ-бэйэлэригэр сыыйа уларыйар растрдаах ойууларга (хаартыскаларга, репродукцияларга);
PNG — хамсаабат, өҥнөрүн ыккардыгар чопчу уратылаах растрдаах ойууларга (схемалар, каарталар, бырагрыааммалар скриншоттара, бэлиэлэр ойуулара уо. д. а.);
GIF — хамсыыр (анимацияламмыт) растрдаах ойууларга;
Эн ойууҥ атын формааттаах буоллаҕына, эрэйиллэр формаакка көһөр.
Киллэриллэр ойуу төһө кыалларынан үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаах. Бикипиэдьийэҕэ угуллар биир билэ муҥутуур кээмэйэ 100 мегабаайка тэҥ, онон сиэрбэргэ угаргытыгар кыччата сатаама! Ол оннугар ыстатыйаҕа угарга кээмэйин уларытан биэрээр. Билэ кыччатыллыбыт барыла 35 килобаайтан кыра буоларын ситиһэ сатаа (улааппыта 70 килобаайт).
Ойууга бэйэтин иһигэр сурук уга сатаама. Ойууну быһаарар суругу кэлин ыстатыйаҕа ойуу анныгар суруйар ордук. Бу атын омук тылынан ыстатыйаларга Эн ойуугун туһанарга хааччаҕы оҥоруо суоҕа.
Ханнык баҕарар ойуу ол ойуу туһунан тус сирэйдээх, ону Эн толоруохтааххын. Онно хантан ылбыккын, ойуу лиссиэнсийэтин туһунан хайаан да суруйуохтааххын.
Ааптар — фотограф эбэтэр худуоһунньук — аата баара бэрт буолуо этэ. Ойууга ким-туох көстөрүн быһааран суруйар эмиэ туһалаах буолар. Кылгастык. Хас да тылынан суруйуохха сөп.
Ойууну бикипиэдьийэҕэ киллэрииПравить
Бикипиэдьийэҕэ бэлиэтэммитэ 14 хонуктан ордубут, 20 көннөрүүнү оҥорбут эрэ киһи билэлэри суруттарар кыахтаах. Ити кэм иһигэр кыттааччылар киллэрии сиэрин кытта үчүгэйдик билсэллэр. Ол эрээри Биики ыскылаакка быһаччы киирэн бастакы күньтэн уган киирэн барар көҥүллэнэр.
«Аһаҕас» ол эбэтэр, бар дьон бас билиитигэр сылдьар ойуулары, Бэйэҥ оҥорбут ойууларгын Бикипиэдьийэҕэ буолбакка Биики ыскылаатыгар киллэрэр ордук. Оччоҕо ол ойуулары Бикимиэдьийэ Пуондатын бары бырайыактарыгар туһанар кыах баар буолар.
Атын, туох эрэ хааччахтаах, ол эрээри Эн санааҕар хайаан да бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ойуулары Саха Бикипиэдьийэтигэр угуоххун сөп.
Оччоҕо {{Көҥүл туттуллубат билэ}} диэн халыыбы туруораҕын, маны таһынан дьон хаартыскатыгар {{Personality rights}} диэн халыыбы туруорар наада.
Хайдах угар туһунан манна сиһилии сурулла сылдьар. Билэ аатыгар УЛАХАН уонна кыра буукубалар атын атыннар. Биир ааттаах атын ойууну уктахха эргэ ойуу көннөрүү устуоруйатыгар хаалан хаалар (син биир тиэкиһи уларытарга хааларын курдук). Өскө эргэ барылы отой суох гыныаххын баҕардаххына дьаһабылга этээр.
Сыыһа ааттаммыт билэни аатын уларытыахха сөп. Бикипиэдьийэ:Аат уларытыы көр.
Билэлэри киллэрии билэлэри киллэрии сурунаалыгар суруллар. Урут киллэриллибит билэлэри бу тиһиккэ эбэтэр бу галереяҕа көрүөххэ сөп, эбэтэр Категория:Бикипиэдьийэ:Билэлэр көрүөххэ сөп. |
Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:
Ыстыыктыы (нууч. штыковая) - хаһарга аналлаах, тимирэ биилэнэр өттө суптуйан төбөтө уһуктаах буолар.
Квадратнай - хаһарга-ыраастыырга аналлаах, тимирэ түөрт муннук, биилэнэр өттө көнө буолар.
Хамыйахтыҥы (нууч. совковая. Үгүстэр сахалыы "соккуобай" диэччилэр) - ыраастыырга-баһарга аналлаах, тимирин оҥоһуута хамыйахтыы гына дириҥэтиллибит.
Туора күрдьэх - хаар ыраастыырга туттуллар. Биһиэхэ үксүн түөрт муннуктаах гына мастан, фанераттан оҥороллор. Кэнники пластиктан, алюминийтан оҥоһуллубуттар атыыга баар буоллулар.
Сапернай - байыаннай сыалга (траншея, окопа хаһыытыгар, миинэ хостооһунугар) аналлаах. Ыстыыктыы күрдьэх кыччатыллыбыт көрүҥэ. (50см. уһуна суох). Бу күрдьэхтэр анал үөрэтиинэн хапсыһыы сэбин быһыытынан өстөөҕү эчэтэргэ, өлөрөргө эмиэ туттуллуохтарын сөп.
Мас күрдьэх - сахалар хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастыырга туттар күрдьэхтэрэ. Бүтүннүү биир кэлим хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы эрбээн, кыһан, устуруустаан оҥоһуллар.
Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.
Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх[1]. |
Кулун тутар 19 күнүгэр ааҕар саалабытыгар Аан дойдутааҕы Поэзия күнүн чэрчитинэн Нам үлэһит дьонун хоһоонугар хоһуйбут, Энсиэли хочотун бурдуктаах буолактарын, нэлэмэн хочолорун, ача силик айылҕатын хомоҕойдук хоһуйбут биллиилээх поэт, суруналыыс ССРС суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ Николай Михайлович Рыкунов төрөөбүтэ 85 сылын көрсө «Доҕотторуом, олортуоҕуҥ, поэзия чэчирин тула…» диэн ахтыы күнэ олус истиҥник-иһирэхтик буолан ааста.
Долгутуулаах хас эмэ ый хааттаран олорбут хамсык ыарыы кэнниттэн бастакы тэрээһиммитигэр кыттыыны ыллылар:
«Нам улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыгын экономикаҕа уонна үпкэ солбуйааччыта А.И.Егорова, «Нам улууһа» муниципальнай тэриллии культураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын кылаабынай режиссера Иван Степанович Новиков, СӨ культуратын туйгуна, Николай Михайлович Рыкунов кыыһа СӨ үөрэҕириитин туйгуна Мая Николаевна Рыкунова, Россия суруналыыстарын, суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, поэт, литературнай кириитик, тылбаасчыт, редактор, хомуйан оҥорооччу, кыраайы үөрэтээччи, прозаик, Николай Рыкунов аатынан бириэмийэ лауреата Николай Егорович Винокуров-Урсун, «Эҥсиэли» хаһыат кылаабынай редактора, СӨ бэчээтин туйгуна, Владислав Гаврильевич Касьянов, Хаҥалас улууһуттан “Үнүгэс” литературнай түмсүү, салайааччы Николай Степанович Егоров-Түөлбээкэп, Уус-Алдан улууһуттан «Уһуктуу» литературнай түмсүү, салайааччы Галина Владимировна Аммосова, Дьокуускай куораттан СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Офсет» кинигэ кыһатыттан эппиэттээх үлэһитэ, Галина Григорьевна Басылайканова-Кэнтик Кыыһа, «Отуу уота» литературнай түмсүү, салайааччы солбуйааччыта Прасковья Дмитриевнв Байанаева.
Ыраахтан-чугастан кэлбит ыҥырыылаах ыалдьыттарбыт бэйиэт Николай Михайлович туһунан сүрдээх үчүгэйдик ахтыы оҥорон, хоһоонноруттан хото ааҕан тэрээһиммит олус сэргэхтик ааста. Ол курдук, чугас доҕоро Николай Егорович-Урсун суруйааччы олоҕун, кинигэлэрин кэлбит ыалдьыттарга билиһиннэрдэ уонна биобиблиографическай ыйынньык тахсара буоллар диэн бэйэтин этиитин тиэртэ. Кыыһа Майя Николаевна аҕатын туһунан олус долгутуулаахтык кэпсээн дьон сэҥээриитин тарта. «Эҥсиэли» хаһыат редактора Владислав Гаврильевич Касьянов суруйааччы «Ленин суола», «Эҥсиэли» хаһыакка былаас уларыйыытын ыарахан кэмнэригэр кылаабынай редакторынан таһаарыылаахтык үлэлээбитин сырдатта. Ыаллыы сытар улуустартан айар куттаах ыалдьыттарбыт суруйааччы туһунан олус интириэһинэй иһитиннэриилэри оҥордулар. Ол курдук, Хаҥаластан “Үнүгэс” литературнай түмсүү салайааччыта Николай Егоров-Түөлбээкэп Николай Михайловиһы кытта алтыһан ааспытын, суруйууларын көрдөрөн сүбэ-ама ылбытын кэпсээтэ. Уус Алдан улууһун “Уһуктуу” литературнай түмсүү салайааччыта Галина Аммосова түмсүүтүн туһунан билиһиннэрэн туран “Санаа сырдык иэйиилэрэ” диэн саҥа таһаартарбыт кинигэлэрин библиотекаҕа, кэлбит түмсүүлэргэ үөрүүлээх быһыыга туттартаата, СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ Ульяна Бурнашева суруйааччы хоһоонноругар сүрдээх үчүгэй ырытыыны оҥордо. Бэйиэт тэрийбит “Отуу уота” литературнай түмсүү чилиэннэрэ кэлбит ыалдьыттарга махтанан туран, маннык көрсүһүүлэр буола туралларыгар баҕа санааларын эттилэр уонна Иван Бубякин-Чөҥөчөх кэлбит ыалдьыттарга оҕолорго аналлаах саҥа таһаартарбыт буруолуу сылдьар кинигэлэрин бэлэх уунна. Дьокуускай куораттан «Офсет» кинигэ кыһатыттан эппиэттээх үлэһитэ Галина Басылайканова-Кэнтик Кыыһа поэзия күнүнэн эҕэрдэтин тиэрдэн туран, бэйиэт кыыһыгар Мая Николаевнаҕа кинигэ таһаарарга 10.000 суммалаах, кэлбит айар куттаах түмсүүлэргэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга сертификаттары, хас биирдии ыалдьыкка өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттартаата.
Улуус нэһилиэктэрин баһылыктара бэйиэт “Ийэ кытылбар” хоһоонун аахпыт видеосюжеттарын уонна библиотека үлэһиттэрэ “Сайын” диэн хоһооннортон композицияны толорбуттарын сөҕө-махтайа иһиттилэр.
Николай Михайлович дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллибит хас да ырыалардаах, биллиилээх ырыа айааччы, саха народнай артыыһа Алексей Егоров “Эн эрэ…” диэн ырыаны хайдах айбытын кэпсээн ыыппыт видеосюжетын астына көрдүбүт. СӨ культуратын туйгуна, Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин “Чороон” Сынньалаҥ киинин дириэктэрэ, «Дуорай» эр дьон вокальнай ансамбылларын салайааччыта, Саргылана Пономарева “Эн эрэ…” ырыаны ыллаан ыалдьыттар биһирэбиллэрин ылыан ылла.
Ити курдук кэлбит ыалдьыттарбыт бары санааларын хото этэн, хоһооннорун ааҕан, таһаартарбыт кинигэлэрин бэлэхтэһэн, суруйааччыга анаммыт кинигэ быыстапкатыгар хаартыскаҕа түһэн, толору астаах сандалы тула олорон итии үүттээх чэй иһэн астынан-дуоһуйан тарҕастылар. |
3 Arabic and Kurdish are the official languages of the Iraqi government. According to Article 4, Section 4 of the Iraqi Constitution, Assyrian (Syriac) (a dialect of Aramaic) and Iraqi Turkmen (a dialect of Turkish) languages are official in areas where the respective populations they constitute density of population.
4 CIA World Factbook
Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.
Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.
Бу географияҕа туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн Бикипиэдьийэҕэ көмөлөһүөххүн сөп. |
Саха төрүт тылларын бүгүҥҥү күннээҕи кэпсэтиигэ, сурукка-бичиккэ умна быһыытыйан эрэбит. Ол эрэн, култуура уонна искусства эйгэтэ баарын тухары, илгэлээх ийэ тылбыт сүппэккэ-симилийбэккэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиллэн, саха омук – ураты култууралаах, олохтоох, үгэстэрдээх омук быһыытынан Аан дойдуга биллэ туруоҕа.
2021 сыл алтынньы ыйтан саҕалаан сэтинньи ый 25 күнүгэр диэри, Саха сиригэр Профсоюзнай хамсааһын тэриллибитэ 100 сылынан, Нам улууһун култуура уонна искусства үлэһиттэрин профсоюзнай кэмитиэтэ “Сайын-2021” диэн өйтөн суруйууга уонна видеоконтеҥҥа күрэх биллэрбитэ. Быйылгы сайыммыт бүтүн Ийэ сир үрдүнэн атын сыллардааҕар уратытык ааста. Айар, суруйар дьоҕурдаах дьоммут бу умнуллубат сайыны сурукка-бичиккэ тиһэннэр, хаартысканан видеоконтент оҥороннор олохторун кэрчигэр өссө биир историческай түгэннэрин үйэтиттилэр. Биһиги библиотекабыт коллектива бу тэрээһинтэн туора турбакка кыттыыны ылла.
Бу күрэх түмүгүнэн библиотекабыт общественнай үлэҕэ актыыбынай, айар куттаах, үгүс дьоҕурдаах, талааннаах үлэһиппит Светлана Николаевна Кутукова кыайыылаах үрдүк аатын ылан үөрүүбүт үксээтэ. Светлана Николавнаҕа бу ситиһиигинэн истиҥ эҕэрдэбитин тиэрдэбит уонна туйгун доуробуйаны, таһаарыылаах үлэни, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу баҕарабыт!
Навигация по записям
Предыдущая запись Предыдущая запись:
«Хомус биһигин төрүттээччи-Миитэрэй Кырбаһааҥкын» кинигэ сүрэхтэниитэ, “Дьүрүл” норуодунай фольклорнай ансаамбыла төрүттэммитэ 45 үбүлүөйдээх сылын бэлиэтээтэ |
1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916-07.10.1977) - Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
1927 сыллаахха төрөөбүтэ Cтепанов Василий Васильевич (1926-1995), Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, "Отечество" уордьан II степенин кавалера, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, аатырбыт оhуохайдьыт, тойуксут, алгысчыт.
1930 сыллаахха төрөөбүтэ Алексеев Егор Егорович (1930 - 2010), история наукатын дуоктара, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, А.Е.Кулаковскай аатынан государственнай премия лауреата, Ньурба, Таатта, Нам, Үөhээ Бүлүү улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
1936 сыл алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүтэ Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — история билимин кандидата.
1938 сыллаахха төрөөбүтэ Танхаров Иван Яковлевич (1938-2010), ССРС культуратын туйгуна, "РФ культура5а ситиhиилэрин иhин" знак хаhаайына, СӨ култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Ньурба улууhун бочуоттаах олохтооҕо.
1968 сыллаахха төрөөбүтэ Егоров Август Васильевич (1968), СӨ С.А. Новгородов аатынан "Бичик" НКК директора, СӨ норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
1961 сыллаахха төрөөбүтэ Иннокентьев Николай Петрович (1961), СӨ Правительстватын иhинэн массыына уонна атын тииптээх техника техническай туругун кэтээн көрөр кылаабынай государственнай инспекция салайааччыта, генерал-майор, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
1943 сыллаахха төрөөбүтэ Cеменова Анастасия Семеновна (1943), Н.И. Прокопьев аатынан Хатыы орто оскуолатын дириэктэрэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэhитэ, РФ үөрэхтээhинин туйгуна, Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 370 сылыгар анаммыт знак хаhаайына.
1991 сыллаахха төрөөбүтэ Афанасьев Ньургун Вячеславович (1991) - филологическай библим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.
Ылыллыбыт сирэПравить
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Мэҥэдьэк_нэһилиэгэ_(Ньурба_улууһа)&oldid=342537» |
Глаукома ыарыы (был.-гириэк. γλαύκωμα “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.
Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.
Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.
Глаукома ыарыы төрүөтэПравить
Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.
Глаукома ыарыы диагностикатаПравить
Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.
Туттуллубут литератураПравить
глазные болезни для врачей общей практики. 2-е изд. - Астахов Ю. С., Ангелопуло Г.В., Джалиашвили О.А. - Санкт-Петербург, 2001 |
Алтынньы 30 — Иркутскайдааҕы генерал-губернатор Александр Горемыкин уонна урбаанньыт Николай Глотов Өлүөнэ өрүһүгэр борокуоттары сырытыннарар туһунан бастакы самалык дуогабарга илии баттаабыттар. Бу сөбүлэһии быһыытынан 1897 сыллааҕы навигацияҕа Уус Куттан Саха сиригэр таһаҕас уонна дьон таһыытыгар хааһынаттан төлөбүр 50 737 солк. 50 харч. тахсыа суохтаах эбит.
ТөрөөбүттэрПравить
Субурусскай Николай Дмитриевич (1896 - 1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа
Ыам ыйын 18 — Скрябин Адам Васильевич (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера.
Алтынньы 14 — Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.
Ахсынньы 1 — Георгий Жуков — Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи сэбиэскэй полководец, түөрт төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
Ахсынньы 21 — Гоголев Степан Филиппович - саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
Ахсынньы 28 — Васильев Степан Васильевич (1896 - 1943), политик, ил диэйэтэлэ.
ӨлбүттэрПравить
Ахсынньы 10 — Альфред Нобель — Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бириэмийэтин олохтообутунан киэҥник биллэр. |
Хара тумустаах хаас (нууч. Сухонос, лат. Anser cygnoides) — бөдөҥ хаас. Тас көстүүтүнэн хоҥор хааһы майгынныыр.
Anser cygnoides
Ыйааһына 2,8 киилэттэн 4,5 киилэҕэ диэри. Тумса атын хаастардааҕар уһун. Төбөтүн үөһээ өттө, моонньун кэннэ хараҥа хоҥор. көхсө уонна ойоҕоһо хоҥор, дьураалардаах. Иэдэһэ уонна моонньун илин өттө сырдык. Атаҕа кытархай, тумса хара, төрдүнэн үрүҥ иилээх.
ТарҕаныытаПравить
Илин Сибиир соҕуруу өтт;гэр, хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олохсуйар. Арассыыйаҕа Амыр орто уонна алын тардыытынан, Забайкальеҕа уонна Сахалин хоту өттүгэр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар уйаланар. Кытай илин өттүгэр кыстыыр, биир эмэ көтөрү Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа көрөллөр. Хара тумустаах хаас ахсаана аҕыйаан иһэр, билигин 10 000 кэриҥэ. |
Киһи бу олоххо уларсык кэлэн ааһар. Кэлиҥҥи кэмҥэ бохоруона, тиһэх суолга атаарыы боппуруоһа олохпутугар-дьаһахпытыгар биир үгүс кыһалҕалардаах боппуруоһунан буолбута саарбаҕа суох.
Тохсунньу 31 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бөһүөлэктэргэ олохтоох суолталаах боппуруостары сыһыарар туһунан» кылабыыһалары көрүү-истии, ритуальнай өҥөлөрү тэрийии чааһыгар» өрөспүүбүлүкэ сокуонун олоххо киириитин кыһалҕалара» диэн тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» ыытыллыбыта. Тэрээһини парламент олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников салайан ыытта. Кистэл буолбатах, тустаах боппуруоска улахан болҕомто ууруллубат. Парламент киһи барыта кэтиллэр, көрсөр кыһалҕатын көтөхпүтэ саамай сөптөөх уонна наадалаах.
«Төгүрүк остуолга» вице-спикер Виктор Губарев, депутаттар, министиэристибэлэртэн, биэдэмистибэлэртэн, муниципальнай тэриллиилэртэн бэрэстэбиитэллэр кыттыыны ыллылар.
Ритуальнай өҥөлөрү оҥорорго
Үөһэ этэн аһарбытым курдук, киһи бу орто дойдуга сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо. Өрөспүүбүлүкэбитигэр сылын ахсын 7,5 тыһыынча киһи күн сириттэн күрэнэр. Ол курдук, бохоруонаны тэрийэргэ аныгы кэмҥэ сөп түбэһэр сервис, өҥөлөр, нуорма-быраап докумуоннара наадаларын бүгүҥҥү олохпут көрдөрөр. Тэрээһин саҕаланыытыгар Василий Местников нэһилиэнньэҕэ бохоруонаны тэрийии, биир социальнай суолталаах бөдөҥ боппуруоһунан буоларын бэлиэтээтэ.
Билигин тустаах боппуруоска сүрүн нуорма-быраап докумуоннарынан 1995 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр ылыллыбыт федеральнай уонна үөһэ этэн ааспыт 2014 сыллаахха ылыллыбыт 291-V №-дээх өрөспүүбүлүкэ сокуоннара буолаллар. Тустаах сокуоннарга этиллэринэн, нэһилиэнньэлээх пууннарга ритуальнай өҥөлөрү тэрийэр, оҥорор анал сулууспалар баар буолуохтаахтар. Манна ноолоох. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх бөһүөлэктэргэ бу дьыала хайдах да табыллыбат. Итинник өҥөлөрү оҥорор тэрилтэ улуус кииннэригэр баар буолара хайаан да наадалаах дии саныыбын. Билигин улуус киинигэр баар тэрилтэлэр венок оҥоруутунан муҥурданаллара баар суол. Сорох сирдэргэ итинник тэрилтэ олох да суох. Бохоруонаны тэрийии кыһалҕаларын үксүн бэйэлэрэ да аҕыйаҕа суох үлэлээх нэһилиэктэр дьаһалталара уонна аймахтар сүгэллэр. Анал сулууспалар бааллара буоллар, дьаһалталар тустаах кыһалҕаттан төлөрүйүөх этилэр.
Нэһилиэнньэ төһөлөөх кыһалҕаны көрсөрүй?
Анал сулууспаны тэрийэри атахтыыр ханнык кыһалҕалар бааллар эбитий? Бастакынан, анал үөрэхтээх специалистар суохтара. Иккиһинэн, кылабыыһаҕа бэриллэр сир учаастагын биэрии уонна докумуонунан бигэргэтии. Үсүһүнэн, кылабыыһаҕа аналлаах сир суоҕа. Итилэри таһынан саха киһитэ маннык дьыаланан дьарыктаныаҕын аньыыргыыра эмиэ буолуон сөп. Ол эрээри сиэри-туому тутуһан, дьоҥҥо үтүөнү оҥорор туох куһаҕаннаах, аньыылаах буолуой?
Бу сулууспа ис, тас маһын, хаартыскатыгар тиийэ оҥоруохтаах. Билигин күн сириттэн күрэммит киһи хайаан да медицинскэй экспертизаны ааһар. Холобур, Уус-Алдан улууһун олохтоохторо Мэҥэ-Хаҥалас улууһан Майа сэлиэнньэтигэр, Сунтаардар Ньурбаҕа илдьэллэр. Манна техника, үп-харчы наада. Бу — улахан кыһалҕа. Итиннэ сулууспа анал техниканан, сүгэр-көтөҕөр үлэһиттэринэн хааччыйдын… Дьон төһөлөөх абыраныахтарай. Маны таһынан наадыйалларын барытын биир сиртэн ыллыннар.
Буору хаһыы эмиэ биир улахан кыһалҕанан буолар. Ордук туой буордаах уонна хайыр таастаах сирдээх-уоттаах сирдэргэ эрэйи көрөллөр. Буора бэлэмэ суох буолан, кыһалҕаттан киһилэрин уоннуу хонукка тиийэ дьиэтигэр сытыараллара баар суол. Дьиҥэ, сиэр быһыытынан, үс хонук сытыахтаах. Элбэх омукка бу сиэр тутуһуллар. Анал сулууспа аныгы техниканы (бууру) туттан, бу үлэни түргэтэтиэн, кыһалҕаны быһаарыан сөптөөх.
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтара миэстэтигэр анал сулууспа суох буолан, биирдиилээн дьон талбыттарынан ыарахан сыаналары быһалларын туһунан этэллэр. Холобурга аҕаллахха, аҥаардас буор хаһыытыгар Уус-Алдан улууһун Бороҕон сэлиэнньэтигэр 30 тыһ. солк. ылаллар эбит. Оттон Намҥа анал сулууспа баар буолан, ити сыыппара 18 тыһ. солк. тэҥнэһэр. Уус-Алданнар Майаҕа экспертизаҕа илдьэллэригэр аччаабыта 20 тыһ. солк. ороскуоттууллар эбит. Анал тэрилтэлэр бааллара буоллар, хартыына олох атын буолуох, сыана хонтуруолланыах этэ.
Тэрээһиҥҥэ үөһэ ахтан аһарбыт сокуоннары толорууга бэрэбиэркэ түмүгүн өрөспүүбүлүкэ Прокуратуратыттан Вячеслав Никифоров билиһиннэрдэ. Ол курдук, 2016-2018 сылларга 647 сокуону кэһии таһаарыллыбыт.
Горнай улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Алквиад Тарасов улууска барыта 21 кылабыыһа баарыттан биэһигэр эрэ анал докумуоннаахтарын бэлиэтээтэ. Бу улууска биир да ритуальнай өҥөнү оҥорор сулууспа суох эбит. Онон улуус дьаһалтата Дьокуускай куорат тэрилтэлэрин кытта дуогабардары түһэрсибит. Алквиад Тарасов үксүгэр итинник дуогабардар сымыйа буолалларын, тиһэх суолга атаарыыны аймахтар эрэ тэрийэллэрин туһунан эттэ. Нэһилиэнньэ манна төһөлөөх кыһалҕаны көрсөрө буолуой? Кини урбаанньыттар венок оҥоруутунан эрэ дьарыктаныахтарын баҕаралларын бэлиэтээтэ. Горнай улууһугар биир киһи итинник дьыаланы саҕалаабытын дьиэтин таһыгар олорор дьон сөбүлээбэккэлэр, тохтотон кэбиспитин туһунан Алквиад Тарасов эттэ.
Крематорийга дьон санаата ситтэ дуо?
Дьокуускай куоракка тустаах дьыаланан «Ритуал» тэрилтэ дьарыктанарын туһунан энергетика уонна дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыба департаменын начальнигын солбуйааччы Иосиф Васильев эттэ. Кини кылабыыһаларга инфраструктура суоҕа мэһэйдэри үөскэтэрин бэлиэтээтэ. Кистээһин процедураларыгар уонна пенсионнай фондаттан ороскуоту сабыныыга көрүллэр үбү-харчыны биэриини сырдатар үлэ ыытыллара наадатын ыйда. Иосиф Васильев Дьокуускай куоракка 2020-2025 сылларга ритуальнай өҥөлөрү оҥорууну сайыннарыыга былаан оҥоһулла сылдьарын уонна «Бохоруона дьиэтэ» киин тутуллар соруга баарын туһунан эттэ.
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтарыттан «крематорий наада дуо?» диэн ыйыппыппар үгүстэрэ: «дьон санаата итиннэ ситтэ, сир да тиийбэт буолла», — диэн хоруйдаабыттара.
Киин куораппытыгар крематорийы тутуу боппуруоһун тула кэпсэтии, санаа атастаһыыта барбыта уонча сыл буолла. Бу боппуруос тула үгүс мөккүөр баар. Итини православие уонна ислам итэҕэллэрэ утараллар. Дьокуускайга ыйга 170 киһини кремациялыыр, 5,7 мөл. солк. крематорийы тутар туһунан этии «Норуот бүддьүөтэ – 2018» бырайыак чэрчитинэн киирбит. Тустаах боппуруос экономическай уонна экологическай өттүнэн үөрэтиллэн баран, олоххо киириэн сөптөөх.
Аймаҕа суох дьон уонна сиэр-туом
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтара болҕомтолорун уруута-аймаҕа суох дьону кистээһиҥҥэ уурдулар. Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин биэрбит дааннайынан, ааспыт 2019 сыллаахха итинник категорияҕа киирсэр 798 киһи суох буолбут. Кинилэри кистээһиҥҥэ 8 мөл. солк. тахса үп тыырыллыбыт.
Ил Түмэн хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Евгений Перфильев сир үрдүгэр тахсыбыт өлүктэр кыһалҕаларын көтөхтө. Манна сахаларга туспа сиэр-туом баар. Киһи өлбүтүн кэнниттэн 3 сыл иһигэр мэҥэтэ тутуллуохтаах, силигэ барыта ситэриллиэхтээх. Ол кэнниттэн өлбүт киһи уҥуоҕар чугаһыыр да сатаммат. Көннөрү көрөн эрэ ааһыллыахтаах. Тугу да эбиллиэ, оҥоруллуо суохтаах, ити кытаанахтык бобуллар. Киһи кута хаттаан төрөөн түспүтэ буолуо диэннэр, сахалар киһи уҥуоҕар үс сыл кэнниттэн чугаһаабаттар. Олох уонна өлүү сахаларга биир утум ситимнээхтэр, биир кэлим өйдөбүллээхтэр.
Тэрээһиҥҥэ депутат Алена Атласова тустаах боппуруоска, кыһалҕалары быһаарарга улахан болҕомто наадатын ыйда.
Василий Местников «төгүрүк остуолга» этиллибит кыһалҕалары быһаарар наадалааҕын, ити кыаллыбатаҕына, нэһилиэнньэ ортотугар тыҥааһыннаах балаһыанньа үөскүөн сөбүн ыйда. «Бохоруона дьыалатын туһунан» федеральнай сокуон 29 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр наадатын «төгүрүк остуол» кыттыылаахтара бэлиэтээтилэр. Тэрээһин түмүгүнэн сүбэлээһин ылылынна. Тустаах боппуруоска күүстээх болҕомто ууруллар наада кэмэ кэлбитин, парламеҥҥа ыытыллыбыт «төгүрүк остуол» көрдөрдө. |
Федора Петровна Егорова (кулун тутар 14 1934—2004) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, "Кыым" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Көмүс бөрүө» бириэмийэ лауреаата, СӨ бэчээтин туйгуна.
1934 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Иккис Лүүччүн нэһилиэгин Аһахтааччы учаастагар булчут Бүөчүккэ Бүөтүр (Егоров Бүөтүр) уонна Даарыйа дьиэ кэргэннэригэр сэттис кыра оҕонон төрөөбүтэ.
Мастаах оскуолатыгар уонна Сангаар орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ уонна 1957—1958 сылларга Сунтаарга Тойбохойго учууталлаабыта, пионер баһаатайдаабыта.
1958 сыллаахха Москубаҕа Хомсомуол КК оскуолатыгар кууруска ыыппыттара.
1962 сыллаахха Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай университеккэ үөрэнэ киирбитэ. Суруналыыстыка факультетын бүтэрэн 1967 сылтан өрөспүүбүлүкэ оччотооҕуга сүрүн сахалыы хаһыатыгар "Кыымҥа" үлэтин саҕалаабыта. "Кыымы" кытта 36 сыл үлэлээбитэ[1].
Уларыта тутуу кэмигэр 1993 сыллаахха хаһыаты саппыттарын утарбыта. Федора Петровна «Кыым» Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна норуотун историятын летопиһа, үгүс көлүөнэ саха интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин иитэн таһаарбыт улахан историческай суолталаах хаһыат буоларын өйдүүрэ.Устуоруйалаах хаһыат сүтүө суохтааҕын чуолкай өйдөөбүтэ уонна дьаныарынан "Кыымы" хос арыйбыта. Ол кэнниттэн тоҕус сыл тухары, хара өлүөр дылы тутаах эрдээктэрдээбитэ.
2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбута.
Үлэтин суолтатаПравить
Федора Петровна саха журналистиката сайдыытыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбитэ. Кини П.А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай театрын үлэтин күүскэ сырдаппыта, театр сулустаах чыпчаалга дабайарыгар төһүү буолбата. Элбэх культура, искусство деятеллэрэ үүнэллэригэр суолларын арыйбыта. Кини хабан суруйбут темата культуранан эрэ муҥурдаммата. Сиэр-майгы тематыттан саҕалаан, үөрэххэ тийэринэн көмөлөһөрө.
Кини төрөөбүт дойдута чэлгийэ сайдарыгар, сахатын норуота аан дойду таһымыгар тахсарыгар баҕарара. Олоҕун ити туһугар анаан, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө аатын оҥостуммута.[2]
БиблиографияПравить
Үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө аат /[бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.Степанов уо.д.а.]. — Дьокуускай: Ситим, 2005. — 144 с.
БыһаарыыларПравить
↑ Официальный информационный портал РС(Я): Мастера золотого пера
↑ Үйэлэргэ өлбөөдуйбэт үтүө аат /[бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.Степанов уо.д.а.]. - Дьокуускай: Ситим, 2005. - 144 с. |
Экспонааттар устуоруйаҕа суолталарын туһунан билиһиннэрээри К.Д.Уткин аатынан Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһуулара түмэл научнай-чинчийэр салаатын салайааччытыттан Б.Б.Борисовтан кэпсииригэр көрдөстүбүт:
– Ньурба түмэлигэр 10 тыһ. тахса экспонат харалла сытар. Бу баай коллекцияттан мин тус бэйэм ураты истиҥник, ойуччу тутан ылынарым саха былыргы уус уран оҥоһуктара буолаллар. Холобур, биһиэхэ 18 үйэтээҕи түөрт аттаах көмүү маллара бааллар. Онно араас мал-сал барыта баар. Холобур, ыҥыыр икки араас алтан киэргэллэрэ. Биирэ үс салалаах, иккиһэ алта умнастаах. Кинилэри ат ыҥыырын иннинээҕи-кэннинээҕи бүргэтигэр иилэллэр эбит. Маннык киэргэллэр 18 үйэҕэ (баҕар ол да иннигэр буолуо) балайда тарҕана сылдьыбыттар быһыылаах. Биирдиилээн Саха сирин араас муннуктарыгар көстөллөр.
Ньурба улууһугар маһынан уһаныы олус сайдыбыт көрүҥ буолар. Ол курдук балхах диэн кымыс иһэр иһит сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустарыгар хаалбыт.
Биһиги түмэлбитигэр Чуукаартан киирбит сүрдээх улахан кээмэйдээх балхах баар. Кини 50 см. үрдүктээх, айаҕын кэтитэ 32 см. Мантааҕар арыый улахан балхах Ньурбаҕа биир ыалга баарын билэбин уонна суох. Чахчы модьу хатыҥтан чочуйан оҥоһуллубут иһит буолар.
«Көмүс ат» саха кыыһа сүктэн барарыгар алтантан эбэтэр үрүҥ көмүстэн кутан оҥорон курдарыгар иилинэр буолар эбиттэр. Кийиит атын (сорохтор этэллэринэн кийиити бэйэтин) көрдөрөр. Мин билэрбинэн маннык экспонат өссө Өлөөн түмэлигэр баар. Биһиги түмэлбитигэр икки маннык ат баар. Бу «Звериный стиль» диэн ааттанан скифтэргэ киэҥник тарҕана сылдьыбыта биллэр. Оттон сахаларга 19 үйэҕэ дылы тиийэн кэлбитэ.
Ити эмиэ саха омуга дириҥ силистээх-мутуктаах, устуоруйалаах омук буоларбытын туоһулуур.
Хаартыскалары К.Д.Уткин аатынан Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһууларын түмэлин пуондатыттан туһанныбыт
Навигация по записям
Саха таҥаһын, симэҕин былыргыта
Саха устуоруйата – дьиэлэргэ
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Саҥа сыл маҥнайгы, үбүлүөйдээх улахан, бэлиэ тэрээһининэн буолла,тохсунньу 15 күнүгэр, Үлэ кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Кэбээйи, Нам оройуоннарын Бочуоттаах гражданина, кыраайы үөрэтээччи Василий Егорович Колмогоров төрөөбүтэ 100 сылыгар.
Тэрээһин буолан ааста И. Е. Винокуров аатынан Намнааҕы педколледжка. Бу тэрээһиҥҥэ анаан оҥоһуллан турда, дириҥ ис хоһоонноох, Нам улуустааҕы библиотека оҥорбут, Василий Егрович олорбут олоҕун , үлэтин, дьиэ кэргэнин кэпсиир кинигэлэрин быыстапката.
Быыстапкаҕа киирбиттэрэ Василий Егорович туһунан ахтыылар, Кэбээйигэ, Намҥа үлэлээбитин туһунан кинигэлэр, ыстатыйалар.
Үөрүүлээх, үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ кыттыыны ыллылар Юрий Иннокентьевич Слепцов – Нам улууһун Аҕа баһылыга. Иван Иванович Левин – Кэбээйи улууһун Аҕа баһылыга, Сииттэ нэһилиэгин Аҕа баһылыга – Семен Тимофеевич Тимофеев.
Егор Михайлович Ларионов, Гаврил Гаврильевив Местников, Никифор Дмитриевич Терехов, Роза Андреевна Иванова, Кэбээйи улууһун делегацията уонна Василий Егорович Колмогоров оҕолоро — Василий Васильевич Колмогоров, Иван Васильевич Колмогоров, Мария Васильевна Сайдыкулова, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ уо.д.а. Тэрээһин биир тыынынан, үрдүк таһымнаахтык, истиҥник ааста. |
Томскай Григорий Васильевич (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара. Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).
Томскай Григорий Васильевич
Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — фр. Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта, 2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.
Литератураҕа үлэтэПравить
Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута. |
Биир дойдулаахпыт Уус-Алдан улууһун Суоттутуттан төрүттээх, уус – уран айар тыл бөдөҥ маастара, поэт, очеркист, публицист, П.А. Ойуунускай аат. республиканскай бириэмийэ лауреата, биллиилээх государственнай, общественнай деятель, икки «Бочуот знага» орден кавалера С.С. Васильев-Борогонскай төрөөбүтэ 115 сылын дойдутун дьоно өрөспүүбүлүкэбит тэриллибитэ 100 сылыгар сыһыары тутан киэҥ далааһыннаахтык бэлиэтээтибит. Улууканнаах киһибит аатын үйэтитэр сыаллаах-соруктаах, патриотическай хабааннаах үлэбит “Сэрэгэй көмүс күһүнэ” тэрээһиннэрин ый устата ыытыллыахтаах былаанын нэһилиэкпит баһылыга Иванов В.И. бигэргэтэн атырдьах ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 27 күнүгэр диэри буолан ааста.
Тэрийэр комиссия бэрэссэдээтэлэ Хоноҕордооҕу “Түһүлгэ” СК салайааччыта Гоголева Е.Н., “Хотугу сулус” телерадиоакадемия директора Гоголева Т.А., редактора С.С. Лебедева, С.С. Васильев-Борогонскай төрөппүт кыыһа Васильева В.С. улахан тэрээһиннэр үрдүк таһымҥа ыытыллалларыгар айымньылаахтык үлэлээтилэр. Суотту нэһилиэгин үөрэхтээһинин, култуура тэрилтэлэригэр, библиотекаларга араас хабааннаах тэрээһиннэр тиһигин быспакка ыытылыннылар.
Улууканнаах биир дойдулаах аналлаах улахан тэрээһиннэри сырдатан суруйдахха
Улууканнаах биир дойдулаах аналлаах улахан тэрээһиннэри сырдатан суруйдахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр С.С. Васильев-Борогонскай үөрэммит, үлэлээбит, бэйиэт аатын сүгэр Хоноҕор сүрүн оскуолатыгар “Эриэккэс да дойдулаах эбиккин” ыйдааҕы тэрээһиннэри арыйар төгүрүк остуол буолан ааспыта. Манна Суотту тэрилтэлэрин салайааччылара, общественниктар кыттыыны ылан дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтии буолбута, Бүтүн Россиятааҕы Васильевскай ааҕыылар лауреаттара Илья Парников “Улуу Ильмень” балладаны, библиотека ветерана Ширяева Ф.Н. “Барыта оҕолор иһин” хоһооннору аахпыттара мустубут дьону долгуппута.
Атырдьах ыйын 26 күнүгэр Дьокуускай куоракка Национальнай библиотека историческай саалатыгар С.С.Васильев - Борогонскайга аналлаах «Үйэлэри үрдүнэн үлдьү көтөн" төгүрүк остуол дириҥ ис хоһоонноохтук ыытыллыбыта.
Атырдьах ыйын 27 күнүгэр Кружало киин сыанатыгар «Сэргэй Баһылаайап көмүс күһүнэ" программалаах бэйиэт айымньыларын түһүлгэтэ буолан ааспыта. Бу Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт кэскиллээх тэрээһиннэри СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Уус Алдан улууһун уонна Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Гоголева Т.А. көҕүлээн, тэрийэн, салайан ыытта.
Балаҕан ыйын 3 күнүгэр Кыһыл Кырдалга “Мин мантан сэриигэ барбытым” паамтынньык аттыгар иккис аан дойду сэриитигэр кыайыыга аналлаах миитини тэрийэн ыччаттарга патриотическай хабааннаах тэрээһини ыыппыппыт, буойун-бэйиэт С. Васильев туһунан сырдаппыппыт.
Балаҕан ыйын 24 күнүгэр НВК “Саха” “Кэрэ кэпсээн” биэриитэ С.С. Васильев олоҕор, айар үлэтигэр ананан тахсан республика көрөөччүлэрин болҕомтотун тарта. Манна саха норуодунай бэйиэтэ, өрөспүүбүлүкэбит суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ И.В. Мигалкин, профессор, филилогия наукаларын доктора, олоҥхону чинчийээччи, СӨ наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ В.В. Илларионов, “Хотугу сулус” телерадиоакадемия редактора С.С. Лебедева, СӨ култууратын туйгуна, ырыа айааччы, режиссер П.С. Федоров, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, муниципальнай сулууспа туйгуна Суоттуга С.С. Васильев-Борогонскай тэрээһиннэрин комиссиятын бэрэссэдээтэлэ Хоноҕордооҕу “Түһүлгэ” СК салайааччыта Е.Н. Гоголева, Суотту олохтоох модельнай библиотекатын сэбиэдиссэйэ, СӨ култууратын туйгуна Р.Н. Черкашина, С.С. Васильев хос сиэнэ А.С. Васильев кыттыыны ылбыттара.
Балаҕан ыйын 25 күнүгэр С.С. Васильев-Борогонскай төрөөбүт күнүгэр аймахтарын тэрээһининэн Дьокуускай куоракка олорбут дьиэтигэр, Чириява уулусса 4, мемориальнай дуоскатын саҥардыы түгэнигэр Уус Алдан киин библиотекатын уонна Суотту дьонун аатыттан сылдьыбыппыт, кыттыбыппыт, “Ильменскэй уулуссаҕа баар “Ильмень үрдүнэн туруйалар” мемориальнай комплекска миитиҥҥэ кыттан, буойун пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн ууран кэлбиппит.
Балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Саха судаарыстыбаннаһын күнүн уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин 100 сылын чэрчитинэн С.С. Васильев-Борогонскай төрөөбүт күнүгэр анаан “Өлбөт өрөгөй ырыаһыта” диэн аатынан биллиилээх биир дойдулаахпытыгар аналлаах күн тэрээһиннээхтик ыытылынна.
Манна кыттыыны ыллылар поэт кыыһа Васильева В.С., аймахтара, саха норуодунай бэйиэтэ, өрөспүүбүлүкэбит суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Иван Мигалкин, саха араадьыйатын шеф-редактора, СӨ үтүөлээх үлэһитэ, араадьыйа, телевидение туйгуна Альбина Тарабукина, СӨ култууратын туйгуна, 2020 с. “Олоҥхоҕо бастыҥ уһуйааччы” ааты ылбыт Наталья Мордовская, СӨ култууратын туйгуна, улуус култууратын үлэһиттэрин идэлээх сойуустарын бэрэссэдээтэлэ, улуустааҕы “Уһуктуу” айар түмсүү салайааччыта Галина Аммосова Суотту сиригэр кэлэн, үйэлээх тэрээһиҥҥэ кыттан, биһиги биир дойдулаахпытыгар сүгүрүйэн, үтүө-мааны тыллары этэн барбыттара олохтоохтору үөртэ, долгутта.
Үбүлүөйдээх тэрээһиннэр Суоттуга С. Васильев көҕүлээһининэн сэриигэ барар саастаах дьону бэлэмниир сыаллаах тэриллибит байыаннай всеобуч уонна сэриигэ улахан барыы 80 сылларынан Суотту кытылыгар турар Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр 1942 с. Уус Алдан алаастарыттан, Суотту сириттэн сэриигэ саамай элбэх ахсааннаах, 700-тэн тахса киһи барбыт улууспут героическай уонна трагическай историятын кэрчигэр ананан туруоруллубут Мэҥэ Таастан саҕаланна. Кэлбит ыалдьыттар Мэҥэ Тааска сибэкки дьөрбөтүн уурдулар, буойуннар Албан ааттарыгар сүгүрүйдүлэр. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ ветерана Суотту Бочуоттаах олохтооҕо Гаврил Мигалкин Инн Артамонов тыл., Денис Данилов мел. “Мин мантан сэриигэ барбытым” ырыаны ыллаан сэрии, патриотизм тиэмэтин толору арыйда. Бу түһүмэҕи иилээн-саҕалаан библиотекарь Раиса Черкашина ыытта.
С.С. Васильев-Борогонскай скверигэр Суотту орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ уонна учууталлара тэрийбит “Киһи аҕыс кырыылаах буолуохтаах” САССР тэриллибитэ 100 сылыгар, Саха судаарыстыбаннаһын күнүгэр уонна бэйиэппит С. Васильев төрөөбүт күнүгэр аналлаах тэттик, патриотическай хабааннаах тэрээһиҥҥэ Суотту үүнэр көлүөнэтигэр бэйиэт Иван Мигалкин кэс тыллаах дириҥ ис хоһоонноох тэрээһини Суотту орто оскуолатын библиотекарь-педагога Зинаида Бочкарева өрө көтөҕүллүүлээхтик ыытта.
Бөрө Бастаах С.С. Васильев-Борогонскай төрөөбүт алааһа. Манна 1907 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр төрүт уус Суотту олохтоохторо Васильевтар дьиэ кэргэҥҥэ уол оҕо күн сирин көрбүтэ. Кэлбит ыалдьыттар ытык киһибит сүүрбүт-көппүт, кынат анньыммыт ытык сиригэр долгуйа айаннаан тиийдилэр. Суоттутааҕы “Мичээр” СК коллектива (сал. Патрасова В.В.) тэрийбит истиҥ тэрээһинигэр кыттан Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо С.Д. Федоров Бөрө Бастаах алааска туһунан үһүйэннэртэн сырдаппыт кэпсээнин сэргии иһиттилэр.
1941 с. С.С. Васильев-Борогонскай Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан кыргыс толоонугар сэриилэһэ сылдьар буойуннар оҕолорун өйүүр сыаллаах тэрийбит детдомун үйэтитэргэ детдом иитиллээччилэ туруорбут “Оҕо үрүҥ тыынын өллөйдөөбүт Суотту детдома” Мэҥэ Тааска детдом историятын Хоноҕор сельскэй библиотекатын сэбиэдиссэйэ Ирина Осипова ыытта. Детдом историятын сырдатан ыалдьыттарга, олохтоохторго Суотту Бочуоттаах олохтооҕо Д.Н. Пермяков, детдом директорынан үлэлээбит П.Е. Заровняев төрөппүт кыыһа Л.П. Заровняева кэпсээтилэр, билиһиннэрдилэр.
С.С. Васильев-Борогонскай Суоттуга Кыһыл Кырдал оскуолатыгар үөрэммитэ, 1941-43 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитэ үгэннээн турар кэмигэр директордаабыта. Киэҥ далааһыннаах үлэни ыытан дойдутун дьонун махталын ылбыта. Тэрээһиммит бу түһүмэҕэр ыалдьыттарбыт оскуолаҕа сырыттылар, үөрэнээччилэри кытта көрсөн кинилэр уус-уран ааҕыыларын сэргээтилэр, кэрэхсээтилэр. С. Васильев музей дьиэтигэр сылдьан кини улахан олоҕун айар үлэтин кытта ыкса алтыстылар. Бу түһүмэҕи С.С. Васильев-Борогонскай аатын сүгэр Хоноҕор сүрүн оскуолатын кэлэктиибэ иилээн-саҕалаан ыытта (директор Александрова Л.И.).
2021 с. Суотту орто оскуолата саҥа таас, сырдык, ураты дизайннаах дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ. Директорынан РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ И.М. Петухова үлэлиир. Тэрээһин кыттыылаахтара манна сылдьан үөрэнээччилэргэ аһаҕас уруок ыытан, кэс тылларын этэн умнуллубат түгэни бэлэх ууннулар.
Үйэлээх тэрээһиммит добун чааһа Хоноҕорго “Түһүлгэ” СК буолла. Сынньалаҥ киин фойетыгар сахалыы сиэри-туому тутуһан ыалдьыттары, олохтоохтору көрүстүлэр. Сынньалаҥ киини салайааччыта Е.Н. Гоголева алгыс тылынан арыйда. Кулууп уус-уран салайааччыта, СӨ култууратын туйгуна, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо В.С. Бубякина оһуохай таһааран кэлбит дьону оһуохай тула түмтэ. С.С. Васильев-Борогонскайга аналлаах быыстапканы олохтоох библиотекалар, талба талааннаах киһибит, СӨ үөрэҕириитин уонна спорт туйгуна, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, уран тарбахтаах Е.И. Иванова-Чыычаах кыыһа, педагогическай үлэ ветерана СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Уус Алдан улууһун, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи С.В. Захарова туруоран дьон-сэргэ болҕомтотун тартылар. Евдокия Иванова С.С. Васильев-Борогонскай “Күн Эрили” олоҥхотугар сукунанан тигэн оҥорбут паннотун сэргээтилэр, хайҕаатылар.
Үөрүүлээх чаас Саха судаарыстыбаннаһын күнүнэн СӨ гииминэн саҕаланна. Нэһилиэкпит баһылыга СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ В.И. Иванов мустубут дьону икки төгүл өрөгөйдөөх, улахан суолаталаах күнүнэн, киэн туттар биир дойдулаахпыт үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээтэ, кэлбит ыалдьыттарга анаан бэлэхтэри туттарда.
Дьокуускай куораттан, улууспут киин библиотекатыттан кэлбит ыалдьыттар дириҥ ис хоһоонноох ахтыы тылларын истэн сэргээтибит, өтөрүнэн буолбатах үтүө тэрээһин Суоттуга буолан ааспытыттан тэрийээччилэр да, көрөөччүлэр да улаханнык астынныбыт.
Бу үтүөкэн киэһэни Суоттуттан төрүттээх, билигин Дьокуускай куоракка олорор, “Хотугу Сулус” телерадиоакадемия редакторынан үлэлиир, С.С. Васильев-Борогонскай олоҕун, айар үлэтин дириҥник билэр, 1987 сыллаах С.С. Васильев-Борогонскай аатынан Суотту орто оскуолатын лауреата С.С. Лебедева истиҥник, иһирэхтик, ис киирбэхтик ыыппыта кэрэхсэбиллээх. |
“Собеседник” хаһыат кылаабынай редактора Олег Ролдугин “Лавровый лист” диэн кыра ыстатыйата таҕыста. Биллэн турар, биһиги Олегтарбыт (Марков, Колесов) манныгы суруйбаттар. Манныгы суруйарга сиппит өйдөөх-санаалаах, хорсун буолуу наада. “Лавровый лист” ыстатыйаттан лоскуй: “Сейчас запад закатил истерику из-за проходящих в Лаосской, Донецкой, Харьковской и Запорожной областях Украины референдумов”, – невозмутимо заявил с высокой трибуны глава российской дипломатии Сергей Лавров”.
Бу аата Арассыыйа тас дойдуларга миниистирэ, бастакы нүөмэрдээх дипломаппыт, дойдубут үтүө аатын аан дойду үрдүнэн көмүскэһэр, өркөн өйбүтүн, култуурабытын мэктиэлиир Сергей Лавров ХНТ Генеральнай ассамблеятын үрдүк трибунатыгар тахсан саҥарбыт саҥатын Олег Ролдугин хаһыатыгар киллэрбит (“Собеседник”, №36). Лавров Байдентан 8 сыл балыс эрээри этиитин кумааҕыттан аахпытын бэлиэтиир. Дьиҥинэн референдумнар Лаосской уобаласка буолбакка Луганскайга, Харьковка буолбакка Херсоҥҥа, Запорожнайга буолбакка Запорожскай уобаласка ыытыллыбыттарын Олег Ровдугин быһааран биэрбит.
Оттон Донецкай “былыр үйэҕэ” уобалас буолан бүтэн тутулуга суох Донецкай народнай республика аатырбытын Лавров аныаха диэри билбэтин (до сих пор не в курсе) кэлэйэн суруйар. Тойоттор итинник түҥ-таҥ тыллаһаллара “пойдете воевать, если вас призовут?” диэн ыйытыыга маннык хоруйдуурга тиэрдэн эрдэҕэ: “Не пойду. Я присягу давал защищать все народы СССР. Последствия для россиян будут разновекторными. В перспективе это приведет к гражданской войне (Игорь Каляпин, член СПЧ при призиденте РФ, 54 года)”; “Я за власть народа пойду. За олигархическую свору – пусть их дети и челядь воюют (Максим Шевченко, политик, публицист, 56 лет)”.
Бу тыллар хаһыат иккис сирэйигэр суруллубуттар. Манныктары ааҕан баран биһиги юриспыт “таҥнарыахсыттарынан кими ааҕаҕын” диэн ыйытыыга сөптөөх хоруйу биэрбитин саныы түстүм. Кини таҥнарыахсыттарынан омук сиригэр үптэрин уурар, дыбарыастары, яхталары атыылаһар, оҕолорун онно үөрэттэрэр, онно эрэ эмтэнэр, ойохторо онно эрэ төрүүр баайдары ааттаабыт этэ. Кинилэргэ санкция бөҕөтө түһэриллибитэ, кимнээхтэрэ биллэр. Мин юрист ити этиитигэр сүүс бырыһыан сөбүлэһэрбин хаһыат нөҥүө этэн турабын. Оттон бэйэбит испитигэр төнүннэххэ, алтынньы 19 киэһэ “Талбан” биэрии сөхтөрдө. Олег Колесов 4 улуус баһылыгын ыҥыран кэпсэттэ. Бары да “Единэй” дьоно буолаллара көстө сылдьар. Сааһыран эрэр дьон, оҕолоох, ол иһигэр аармыйаҕа сулууспалаабыт уоллаах, буолуохтаахтар. Хайалара да “мин оҕом сэриигэ барда, ыыттым” диэбэтэ. Көмө бөҕөтө оҥоһуллара, ас -таҥас ыытыллара, эбэтэр ону баран туттараллара кэпсэннэ аҕай. Ону улуус делегата баран бэйэтин эрэ оҕолоругар тиксэрэр эбит. Сомоҕолоһуоҕуҥ уонна түмсүүлээх буолуоҕуҥ дииллэр уонна кэм да оройуоннаһа сылдьаллар.
Тоҕо республика аатыттан аналлаах делегация баран улууһунан араарбакка барыларыгар тиксэрбэтэ эбитэй? Былыр Суорун Омоллоон, Сергей Васильев курдук. Ол кэпсии олордохторуна Бассаабынан араас ыйытыы, информация киирэрэ көстөн олордо. Барыта ыытар матырыйаалларын туппатахтарын туһунан. Республика военкома кэтэр таҥас суоҕа сымыйатын туһунан суруга эмиэ көстөн ааста. Түмүгэр биир оҕото барбыт дьахтар барахсан бу дьон сымыйанан кэпсии олороллорун этэ сатаата. Уопсайынан “Талбан” итинник саарбах биэриитэ элбээн барда.
Сыыһа дьаһаллар дьон бөҕөнү аймаатылар, ылыа суохтаахтары алҕас ыланнар төннөн кэлии үгүс, ороскуот элбэх. Ити ороскуоту военкомҥа, республика салалтатыгар сүктэрэр наада этэ, төлөөтүннэр, манна судаарыстыба буруйа суох. Маннык куруутун хатыламматын наадатыгар. Сотору дьиҥнээх хомуур буолуон сөп. Былыр оройуоммутугар хамыыһыйаны ааһаат аармыйаҕа сулууспалыы айанныы турарбыт. Сыыллыбыт хаалара. Билигин ити тоҕо сатаммата өйдөммөт. Ситэтэ суох (эбэтэр “хааччахтаах”) хомуур саҕаламмытыгар сэрии диэбэккэ “анал операция” дииргин модьуйбуттара, эбэтэр сууттанаҕын. Ол иһин суруналыыстар, чиновниктар, тойоттор хомууру билигин да “быстах хомуур” дииллэр, хомуур сотору тохтуоҕун мэктиэлии сатыыллар. Ол да буоллар баары баарынан этэр, суруйар буолан эрэллэр.
Правительство алтынньы 13 күнүгэр тахсыбыт “Саха сирэ” хаһыатыгар Күүлэкээн диэн ааптар: “Хомуур ыытыллыыта быстах тэрээһин буолбатах”, – диэн быһаччы суруйда. Хаһыат бу нүөмэригэр историк А.Николаев сэрии туһунан Путин этиилэрин аҕалтаата. Кини суруйда: “Кэлиҥҥи сүрүн этииигэр барытын аһаҕастык эттэ, быһаарда. Үһүс аан дойду сэриитэ саҕаланна, арҕаа дойдулар омуктара биһигини утары туруннулар уонна Украинанан туһанан улахан сэрии саҕаланна диэн быһаарда ”. Путин барытын быһаарбыт эбит. Онон буккуллуу-тэккиллии ордук салалта өттүттэн тахсара сэрэхтээх буолан иһэр. Маннык салгыы бардаҕына бу салалта биһигини ханна тиэрдэр? |
Эдэр талааннаах суруйааччы Семен Семенович Маисов “Ийэм кэпсиир” арамаана ааҕааччы кэрэхсэбилин тардар суруйуу. Айымньыга тулаайах хаалбыт оҕо эрэйдээх, кыһалҕалаах олоҕо сэрии иннинээҕи кэмтэн саҕалаан уустаан-ураннаан ойууланар. Сүрүн дьоруой Аана кыыс дьоно баалларына улахан кыһалҕаны билбэккэ иитиллэн улаатан испитэ.
Арамаан бастакы чааһыттан быһа тардыы оскуола алтыс кылааһын бырагырааматыгар киллэриллэн үөрэтиллэр. Үөрэнээччилэр айымньыны сөбүлүүллэр. Бэйэлэрин саастыыта Аана кыыс олоҕун долгуйа ааҕаллар. Ол курдук ааптар ыалдьыбыт ийэтин бүөбэйдиир Аананы кытта ааҕааччы тэҥҥэ сылдьыһарын курдук турукка киирэринии итэҕэтиилээхтик суруйар.
Таайа Бүөтүр баран, Аана өлөөрү сытар ийэтиниин иккиэйэҕин хаалаллар. Оҕо барахсан ийэтин кумаартан быыһаары түптэ түптэлиир, тиэтэлинэн сылдьан ынаҕын ыыр. Хааһы буһаран ийэтин аһата сатыыр да, ийэтэ биир да хамыйах хааһыны сиэбэт. Түүн утуйбакка кэриэтэ ийэтин маныыр. Күүттэрэн баран таайа кэлэр, аймахтара киһи доҕор буола кэлсибит. Аана кыыс сылайбыта бэрт буолан, сытаат да, кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалаар. Сарсыарда уһуктубута, дьоно арбы-сарбы буолбуттар, “Тоом, ийэҥ бөлүүн бараахтаата”дииллэр. Кыыс бастаан ким ханна барбытын этэр буоллахтарай диэн саныыр. Онтон өйдөөн, ийэтигэр саба түһэн сытан уйаара-кэйээрэ суох ытаан муҥнанар. Хайа да ааҕааччыны уйадытар түгэн. Дириҥ аһыыга ылларбыт оҕо барахсаны аһынан тэҥҥэ хараастаҕын. Мантан ыла Аана тулаайах оҕо ыар олоҕун этинэн-хаанынан билэн барар.
Айымньыны ааҕан баран үөрэнээччилэр араас кэриҥнээх айар үлэ оҥороллор. Холобур, “Аана түбүгэ” диэн үлэни суруйаары былыргы оҕо дьиэҕэ толорор араас эбээһинэстэрин билэллэр. “Аана, кытаат, тулуй” диэн үлэлэригэр оҕолор саамай чугас киһитин, ийэтин, сүтэрбит Аананы кытта тэҥҥэ хараастан, хомойон, кыыс санаатын өрө көтөҕөн сурук суруйаллар.
Онон бу айымньы иитэр-үөрэтэр күүһэ сөҕүмэр. Айымньы ааҕааччыга былыргы олох ыараханын, сут-кураан иэдээнин, тулаайах хаалбыт оҕо сорун-муҥун толору тиэрдэр. Суруллубут тыла-өһө хомоҕой, автобиографическай хабааннаах диэххэ сөп, Аана олоҕо хайа төрүөҕүттэн сырдатыллар. Бу арамааны аахпыт киһи тыылга сэрии аҕалбыт иэдээнин, сэрии кэмигэр үгүс өлүү-сүтүү, хоргуйуу тахсыбытын билэр.
Норуотун ааспыт олоҕун билбэт, сыаналаабат киһи силиһэ суох үүнээйи кэриэтэ диэн норуот суруйааччыта Софрон Данилов этэн хаалларбытын өйдүөхтээхпит. Ыччаппытыгар С.Маисов бу суруйуутун курдук бастыҥ айымньылары аахтарыахтаахпыт.
Санаатын суруйда Аммосова Валентина Ивановна, Уус Алдан Мүрү нэһилиэгин саха тылын уонна литературатын учуутала.
Навигация по записям
Чабырҕах туһунан
Дьоллоох дьоруойдардаах суруйааччы
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
2022 сыл күһүнүгэр»Олоҥхо-батл» телевизионнай күрэҕи Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сыһыаннаһыыларыгар уонна норуоттар дьыалаларыгар министиэристибэтэ, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтэ уонна «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа тэрийэн ыыттылар. Балаҕан ыйын 24 күнүттэн саҕалаан, араас улуустан 10 кыттааччы күөн көрүстүлэр.
Куонкурус Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата 2021 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр 355 №-дээх уурааҕынан бигэргэтиллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2020-2024 сылларга судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллары харыстыыр уонна сайыннарар» судаарыстыбаннай бырагырааматын чэрчитинэн тэрилиннэ. Саха тылын үөрэхтээхтэрэ, фольклористар уонна музыковедтар оҕолор талааннарын, тылларын баайын уонна ыллыыр-туойар, олоҥхолуур дьоҕурдарын быһаардылар, ол курдук Захарова А.Е., Илларионов В.В., Протодьяконова Е.Н., Обоюкова В.В., Анисимов Р.Н., Борисов Ю.П., Слепцова Е.В., Мигалкина Е.И., Попова Г.С. уо.д.а.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Местников Сергей Васильевич көҕүлээһининэн 500 тыһыынча солкуобай кылаан бириискэ туруорулунна.
Бырайыагы тэрийэн көрөөччү дьүүлүгэр таһаардылар «Саха» НКИХ үлэһиттэрэ — продюсер Виктория Маркова, редактор-сценарист Софья Наумова, режиссердар Саймон Сергеев уонна Егоров Айыы-Сээн.
Ону таһынан күрэҕи тэрийистилэр Олоҥхо театра, Олоҥхо Института уонна Олоҥхо Ассоциацията.
«Олоҥхо-батл» эдэр олоҥхоһуттар талааннарын, дьоҕурдарын көрөөччү киэҥ дьүүлүгэр таһаарда, бу уустук жанр аныгы кэми кытта сатаан дьүөрэлэһэр кыахтааҕын, сайдар кэскиллээҕин арыйда. Күрэскэ Өрөспүүбүлүкэ араас улууһуттан 10 толорооччу кытынна. Кинилэр олоҥхо баай тылын, тэҥнэбиллэрин, тута-сиһилии хоһуйууларын арыйдылар. Хас биирдии түһүмэххэ бэлэмнэнэн, ис куттарыгар тута сылдьар кыахтарын көрөөччүгэ кэпсээтилэр. Биэс тыҥааһыннаах биэрии түмүгүнэн Анастасия Алексеева (Чурапчы улууһуттан төрүттээх), Олоҥхо тыйаатырын артыыската, кыайыылааҕынан таҕыста. Көрөөччү биһирэбилин Мэҥэ-Хаҥалас улууһуттан Станислав Иванов ылла.
Дьон-сэргэ болҕомтотун тарпыт кэскиллээх бырайыак олоҥхо инникилээҕин уонна олоҕу кытта тэҥҥэ айаннаан иһэрин, сайдар кыахтааҕын көрдөрдө. |
“Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэммиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ,
«Дьокуускай куорат» куораттааҕы уокурук «Библиотека тиһигин киинэ» муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ
“Этигэн тыл эгэлгэтэ”
өрөспүүбүлүкэтээҕи аман өс күрэҕин түмүгэ
Күрэххэ барыта 58 оҕо кытынна. Оҕолорго көхтөөхтүк кыттыбыккыт иһин уонна элбэх оҕону бэлэмнээн кытыннарбыт учууталларга махтанабыт. Олус үчүгэйдик саҥарар-иҥэрэр биирдиилээн оҕо баар эбит. Ол эрээри үгүстэр дьадаҥы тыллаахтарын, тиэкиһи элбэхтик көрөллөрүн, нууччалыы тартарыылаахтык саҥаралларын бэлиэтиэххэ наада. Инникитин ийэ тылынан хомоҕойдук саҥарарга элбэхтик эрчиллэргитигэр баҕарабыт.
Бастакы бөлөх (2-4 кыл.)
Лауреаттар
I м – Попов Боря, 17 №-дээх оскуола 4 «в» кылааһын үөрэнээччитэ, кылаас салайааччыта Олесова Марина Михайловна.
II м – Максимова Дарина, Таатта улууһун Туора Күөл И.Н. Гуляев аатынан орто оскуола 4 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччылара Егорова Лилианна Эрнестовна, Сыромятникова Октябрина Егоровна.
III м – Портнягин Семён, Дьокуускай куорат В.И. Малышкин аатынан 23 №-дээх орто оскуолатын 3 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Гаврильева Вера Святославовна.
Дипломаннар
I м – Гаврильев Дьулусхан, П.И.Кочнев аатынан Тулагы орто оскуолатын 4 “А” кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Кузьмина Матрёна Ивановна.
II м – Миронова Настя, Ньурба куорат алын сүһүөх оскуолатын 4 «А» кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Охлопкова Евгения Геннадиевна
III м – Лаптева Камилла, Орто Халыма улууһун Хатыҥнаах орто оскуолатын 4 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Васильева Маргарита Николаевна
«Кэрэхсэбиллээх этээччи» анал аат
Алексеева Арина, Дьокуускай куорат 2 №-дээх орто оскуолатын 2 «А» кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Аргунова Вера Семёновна.
Кудрин Дамир, Орто Халыма улууһун Хатыҥнаах орто оскуолатын 2 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччылара: алын кылаас учуутала Васильева Маргарита Николаевна уонна саха тылын, литературатын учуутала Васильев Тимур Спиридонович
Иванова Карина, Ньурба куорат 3 №-дээх алын сүһүөх оскуолатын, 4 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы алын сүһүөх учуутала Охлопкова Евгения Геннадиевна.
Варламов Алеша, Дьокуускай куорат 2 №-дээх орто оскуолатын 2 «А» кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Надежда Варламова.
Слепцов Таир, Ньурба улууһун Ньурба куоратын 3 №-дээх алын сүһүөх оскуолатын 2 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччыта Винокурова И.А.
Левин Герман, Кэбээйи улууһун Е.Е.Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 4 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччылар: Терехова Софья Иннокентьевна, Терехова Антонина Петровна.
Воронов Савелий, Бүлүү улууһун Бүлүү куоратын Н.С. Степанов аатынан орто оскуола 4 «Б» кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччылар: Иванова С.С., Доранова А.А.
Иккис бөлөх (5-8 кыл)
I м – Бурнашев Айысхаан, Дьааҥы улууһун Боронук орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Боронук орто оскуолатын историяҕа учуутала Горохова Мирослава Константиновна.
II м – Портнягин Арсений, Дьокуускай, 17 №-дээх оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ.
III м – Антипина Андреанна, Орто Халыма улууһун Хатыҥнаах орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ.
Дипломаннар
I м – Попова Айыллаана, В.П. Ларионов аатынан Физикэ-техническэй лисиэй 5 “А” кылааhын үөрэнээччитэ. Салайааччы Протопопова Агафья Иннокентьевна.
II м – Анисимова Күннэй, Үөһээ Бүлүүтээҕи М. А. Алексеев аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй-интэринээт 5 кылааһын үөрэнээччитэ, салайааччы Хобусарова М. В., кылаас салайааччыта Захарова С. П.
III м – Яковлева Зарина, Нам улууһун МКҮөТ «Е.С. Сивцев-Таллан Бүрэ аатынан Бөтүҥ орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Протопопова Татьяна Родионовна.
«Кэрэхсэбиллээх этээччи» анал аат
Максимов Ариан, Чурапчы улууһун Н.Д.Субуруускай аатынан Болтоҥо орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ.
Чярин Иосиф, Дьокуускай, 2 №-дээх орто оскуолатын 5 «А» кылааһын үөрэнээччитэ.
Никольская Лида, Нам улууһун Е.С. Сивцев-Таллан Бүрэ аатынан Бөтүҥ орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Татьяна Родионовна Протопопова.
Обутов Сандал, Кэбээйи улууһун Е.Е. Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Терехова А.П.
Андреева Саскылана, Дьокуускай куорат В.И.Малышкин аатынан 23 №-дээх орто оскуолатын 5 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Гаврильева Вера Святославовна.
Үһүс бөлөх (9-11 кыл.)
I м – Семёнов Сергей, Кэбээйи улууһун Е.Е.Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Терехова А.П.
II м – Максимов Женя, Е.Е.Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Терехова А.П.
III м – Горохова Лия, В.П. Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын 9 кылааһын үөрэнээччитэ.
Дипломаннар
I м – Сметанин Дима, Кэбээйи улууһун Е.Е.Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 11 “Б” кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы: Терехова Антонина Петровна.
II м – Максимов Женя, Кэбээйи улууһун Е.Е.Эверстов аатынан Кэбээйи орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Терехова А.П.
III м – Рожина Ангелина, Таатта улууһун, Хара Алдан орто оскуолатын 9 кылааһын үөрэнээччитэ.
«Кэрэхсэбиллээх этээччи» анал аат
Валерия уонна Андрей Кармазиннар, Лиэнскэй улууһун Нуотара нэһилиэгин 9 кылааһын үөрэнээччилэрэ.
Кириллин Алёша, В.П.Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын 9 “А” кылааһын үөрэнээччитэ.
Апросимов Вячеслав, Уус Маайа улууһун Күп нэһилиэгин 11 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччы Татьяна Ильинична Борохина.
Бережнов Василий, Дьааҥы улууһун, Боронук орто оскуолатын 9 кылааһын үөрэнээччитэ. Салайааччылар: Горохова Любовь Михайловна, Боронук орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала; Горохова Светлана Николаевна, Боронук орто оскуолатын эбии үөрэхтээһин уһуйааччыта.
Навигация по записям
Чабырҕах туһунан
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Эбээннэр (урукку ааттара илиҥҥи тоҥустар, ламууттар) — Арассыыйа хотугулуу илин өттүгэр тарҕанан олорор эбэҥкилэргэ чугас омуктар.
Эбээн диэн тыл икки суолталаах буолуон сөп, бастакыта хайаттан түһээччи, иккиһэ - маннааҕы, олохтоох киһи диэн. Ольскай түөлбэ уонна Камчааткаҕа баар Быстринскай оройуон эбээннэр бэйэлэрин орочел дииллэр — табалаах, табаһыт (орон — таба). Ольскай оройуон икки сэлиэнньэтигэр (Армань уонна Ола) олохтоох эбээннэр бэйэлэрин мэнэ, мэнэл дииллэр, ол аата биир сиргэ олорооччу диэн. Аллараа Халыма эбээннэрэ бэйэлэрин иилкан дииллэр — дьиҥнээх, оттон эвын диэн кинилэр хайаҕа уонна тайҕаҕа олорор эбээннэри ааттыыллар.
Этнолингвистическэй классификацияннан эбээннэр тыллара тоҥус-мондьуур бөлөх хотугу тоҥус салаатыгар киирэр.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 с. биэрэпис түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 11 657 эбээн олорор эбит, Магадаан уобалаһыгар — 2527, Камчааткаҕа — 1779, Чукотскай автономиялаах уокурукка — 1407, Хабаровскай кыраайга — 1272, Кэрээк автономиялаах уокуругар — 751.[1] Саха сиригэр эбээннэр бу улуустарга түөлбэлээн олороллор — Эбээн-Бытантай, Уус-Дьааҥы, Муома, Кэбээйи, Томпо, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Үөһээ Халыма, Алайыаха, Өймөкөөн, Абый; Магадаан уобалаһыгар маннык оройуоннарга — Ольскай, Хотугу-Эбээн, Орто-Канскай; Хабаровскай кыраайга маннык оройоуннарга — Охуоскай, Үөһээ-Бурея; Камчаатка Быстринскай оройоунугар.
Өссө маны көрПравить
Мома - колыбель эвенской литературы и культуры
БыһаарыыларПравить
↑ Численность коренных малочисленных народов Российской Федерации по территориям преимущественного проживании (по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г.)
Бу Аан дойду омуктарын туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн Бикипиэдьийэҕэ көмөлөһүөххүн сөп. |
2020 с. тахсыбыт “Саллаат сэһэнэ” кинигэҕэ Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгиттэн байыаннай-бэлитиичэскэй оскуоланы бүтэрбит кадровай офицер, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Анаабыр улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Георгий Дмитриевич Борисов сэрии туһунан суруйан хаалларбыт рукопиһа уонна олоҕун, бойобуой суолун туһунан кэпсэммитэ.
Борисов Г.Д.
Георгий Дмитриевич бу суруйуутугар Бүлүү эбэ эдэркээн оҕолоро 1942 с. бэс ыйын 22 к. “Пропагандист” борокуотунан куорат анныттан араҕан айаннаабыттара долгутуулаахтык ойууланар. Ол баран иһэн Бүлүү училищетын бииргэ бүтэрбит Тимофеев П. муҥурдааҕа тэстэн өлбүт. Онон табаарыстара мустан өлбүт доҕордорун иин хаһан, суорҕаҥҥа суулаан баран аара көмпүттэр. Ити кэмҥэ борокуот мас ылаары тохтоон турар кэмигэр Бүлүү умнаһын бөҕөстөрө мустан, төрөөбүт сирдэриттэн арахсан эрэллэрин бэлиэтээн “сытыйар иҥиири тугун харыстаатахпытый” диэн ааттаан тустубуттара кэпсэнэрэ хайа саха ыччатын сүрэҕин уйадыппат буолуой… Бу барбыттартан үгүстэрэ төннүбэтэхтэрэ, арааһа, итинник оонньуу-көрүлүү түһэн бүтэһигин тутуһан-хапсыһан хаалбыт буолуохтаахтар…
Сэриилэһэр үөрэҕи, киһи тыыныгар турууга үөрэтии алдьархайын, саха саллаатын чэгиэн өйүнэн мындырдык этэр: “Уопсайынан, киһи киһини өлөрөргө сыллаан, ыйдаан, араастаан кыргар мындырга, сэптэри туттууну баһылыырга букатын да үөрэммэтэ буоллар хайдахтаах үчүгэй буолуох этэй?!”.
Георгий Дмитриевич уһулуччу дьоҕурдаах киһи эбит: ниэмэстии, поляктыы, чиэхтии, австриялыы тылларынан холкутук кэпсэтэрэ, суруйара. Рукопиһын ааҕан истэх аайы бойобуой сорудахтары түргэнник уонна сөпкө чиэстээхтик толороро, дьоҥҥо мындыр сыһыана, булугас сытыы өйө ордук дьэҥкэтик арыллан иһэр. Сэрии хонуутугар ротатын дьоно тыыннаах хаалалларыгар сөптөөх тактиканы тутуһан салайара көстөр.
Сэһэҥҥэ Г.Д. Борисов сэриигэ буолбут быһыыны-майгыны туох да киэргэтиитэ суох хайдах баарынан суруйбута умсугутар. Кинигэни биир дойдулаахтара тыл билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууьун чилиэнэ Ангелина Афанасьевна Кузьмина, СӨ чэпчэки атлетикаҕа успуорт маастара Василий Николаевич Кузьмин, улахан кыыьа Антонина Николаевна Чердонова.
Күндү ааҕааччыларбыт! Кыайыы өрөгөйдөөх күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит, бу алдьархай аны хаһан да хатылламматын диэн баҕа санаабытын этэн туран, «Саллаат сэһэнэ» кинигэттэн быһа тардан таһаарабыт. Сиһилии Национальнай бибилэтиэкэ саайтыгар киирэн ааҕыаххытын сөп.
Бойобуой сүрэхтэнии
1944 с. атырдьах ыйын 24 күнүгэр, сарсыарда халлаан саҥардыы суһуктуйан эрдэҕинэ, тыас-уус бөҕө буолбутугар эмискэ уһуктубутум. Ойуур саҕатынан ааһар суолунан биһиги дивизиябытыгар киирэр Дон казахтарын кавалерийскай полката паникалаан куотан эрэр эбит. Сорох дьону курданалларыгар диэри сыгынньах курдук көрбүтүм. Аттарын муҥ кыраайынан сүүрдэн ааспыттара. Асчыт Маша кыыс хас да биэдэрэтин хампы үктээн ааспыттар этэ. Итиччэ айдаан буолбутугар биһиги эмиэ тревоганан турбуппут. Сотору подполковник Чернышев кэлбитэ уонна миигин ыҥыран ылан: «Сибилигин инники кирбиигэ көтүт. Балаһыанньа мөлтөх буоллаҕына, биһиги 4 артеллерийскай полкаларбытын иккис линияҕа көҥүллээн таһаар!» – диэн бирикээс биэрбитэ.
Мин коневод уолбун кытта ат үрдүгэр түһэн инники кирбии диэки ойбуппут. Опатув дэриэбинэҕэ чугаһаабыппыт кэннэ суолга өлбүт дьон өлүктэрэ элбээбитэ. Итиннэ-манна бас, илии, атах сытар, дьон очоҕосторо суол кытыытынааҕы мастарга ыйанан тураллар. Букатын куһаҕан атын сыт аҥылыйар.
Суол тулата барыта снаряд боруоҥкатынан хаһыллыбыт. Биһиги утуйа сыттахпытына улахан артподготовканы ниэмэстэр оҥорбуттар.
Билигин Опатув дэриэбинэни киниэхэ киирэр-тахсар суоллары өстөөх ытыалыыр быһылаах. Дэриэбинэ саҕатыгар хас да массыына умайан бүтэн эрэллэрин көрдүм. Биһиги полкаларбытыттан биирдэрэ баар сириттэн хайы-сах барбыт.
Итинэн буоллаҕына, бары да иккис линияҕа таҕыстахтара диэн санаатым. Балаһыанньа хайдаҕын чуолкай билээри дэриэбинэҕэ киирэргэ быһаардым. Суол ытыллар, ол иһин сад быыһынан сүүрдэн киирдим. Дэриэбинэ ортотун диэки уолбун аттарын кытта биир дьаамаҕа кистээтим уонна бэйэм инники бардым.
Биир дьиэ кирилиэһигэр туора бытыктаах саллаат оҕонньор бинтиэпкэтин икки атаҕын икки ардыгар кыбытан аа-дьуо коза атаҕа бөппүрүөскэ эринэ олорор:
– Дьонуҥ ханналарый?» – диэн ыйытабын.
– Куоппуттара, – диир.
– Оттон эн тоҕо хааллыҥ?
– Ээ, мин, кырдьаҕас киһи, төттөрү-таары сүүрэр кыаҕым суох, – диэн буолла.
– Куоппут дьону билигин төттөрү үүрэн аҕалыахтара.
– Оттон ниэмэстэр дэриэбинэҕэ киирдэхтэринэ хайдах буолуоххунуй?
– Оҥкучахха киирэн саһыам.
– Онтон ороон таһаарбаттар дуо?
– Ниэмэстэр куттастар, онон дьиэҕэ да киирэллэрэ биллибэт. Өтөрдөөҕүтэ бу дэриэбинэни күҥҥэ үстэ-түөртэ ылсар этибит, – диир оҕонньор.
Дэриэбинэ нөҥүө кытыытыгар тиийэн эрдэхпинэ ниэмэстэр 6 стволлаах «Ванюша» диэн реактивнай минометтарын миинэлэрэ орулаан иһэрин истибитим. Иннибэр турар кыра дьиэҕэ ойон киирдим. Дьолго дьиэ оҥкучаҕа аһаҕас эбит. Онно баҕа ууга ойорун курдук төбөбүнэн ойдум. Оҥкучах иһигэр кимнээх эрэ илиилэригэр түһэрэн ыллылар. Көрбүтүм биһиги дивизиябыт разведчиктара саһан олороллор эбит. Туох да иилэн ылбат иэдээнэ алдьархай бөҕө буолла, биһиги дөйөн хааллыбыт, сир титирэстээтэ. Чуумпурбутугар дьиэбит үлтүркэйэ саба түспүтүн үрэйэн таһырдьа таҕыстыбыт. Мин дэриэбинэ арҕаа саҕатын диэки эргийэ баран истэхпинэ биһиги ыстааппытыгар бэриллибит танковай батальон хамандыыра хапытааны көрсө түстүм. Киниэхэ туох бирикээс баарын эттим. Киһим: «Ниэмэс 8 тааҥката уонна 2 батальон кэриҥэ пехотата киирэн иһэр. Мин сэриилэһэргэ быһаардым. Билигин сотору көстүөхтэрэ, эн тэскилии оҕус», –диэтэ. «Сэриини, онно эбии тааҥкалар сэриилэрин, хаһан да көрө иликпин, көрүөхпүн баҕарабын», –диэтим. Онуоха ол хорсун киһи хайдах эрэ үчүгэй баҕайытык мичээрдээн баран:«Ол, көрөҕүн дуо, тааҥка башняҕа сытар. Итиннэ үнүрүүн командующай олоро сылдьыбыта. Онно баран олор. Дьыала куһаҕан буоллаҕына, атахха биллэрээр», – диэн баран тааҥкатыгар киирэн хаалбыта. Биһиги түөрт Т-34 тааҥкаларбыт сад саҕатыгар мутугунан маскировкаланан тураллара. Мин аан маҥнайгы наблюдательнай пууммар сүүрэн тиийэн саспытым.
Бастаан ниэмэс тааҥкаларын тыастара ньиргийэн иһиллибитэ. Онтон томтор үрдүгэр туох эрэ улахан, сүллүгэс курдук төбөлөөх оргууй аҕай быган тахсыбыта. Ити ниэмэстэр аатырдар «Тигр» тааҥкаларын пушкатын уотун умуруорара (пламегаситель ) буоларын тута өйдөөбүтүм. Утуу-субуу аҕыс тааҥка тахсан кэлбиттэрэ. Саахымат хараҕынан стройунан сэлэлээн иһэллэрэ. Били хапытаан киирбит тааҥката ытан чаҕылыс гыннарарын кытта, ньиэмэстэр бастаан иһэр тааҥкалара умайан күлүмнээн барбыта. Итинтэн ыла тааҥкалар дуэллара саҕаламмыта. Туох эрэ хатан баҕайы тыаһа час гына түстэ. Көрбүтүм били мин хапытааным тааҥката умайан эрэр, башнятын люга аһыллыбатах, ол аата иһирдьэ умайан эрэллэр. Ниэмэстэр диэки көрбүтүм иккис танк, онтон үһүс умайан эрэллэр. Онтон эмиэ тыас час гынарын кытта биһиги иккис тааҥкабыт күндээрэ түстэ. Тааҥка люга аһыллыбыт, кини аттыгар биир комбинезоннаах киһи таҥаһа умайа-умайа сиргэ төкүнүйэ сатыы сытар. Сулбу ойон туран ол киһиэхэ ыстанным. Тиийэн комбинезонун тобоҕун хайыта тыытан, буорга киһибин соһон уотун умуруордум уонна сыыры таҥнары аппаҕа состум. Онно биир санинструктор кыыс, икки санитар уол кэллилэр. Киһибин кинилэргэ туттаран баран сэриилэһэр тааҥкалар диэки хайыһан көрбүтүм ниэмэс төрдүс тааҥкалара эмиэ умайан эрэр, атыттар субу чугаһаабыттар.
Ити мин өрүһүспүт киһим танковай полк хамандыыра старшай лейтенант эбит этэ. Сирэйэ, баттаҕа, илиилэрэ уокка буһан кэлин биир госпитальга сытан эмтэммиппит.
Сибилигин тааҥкатын кытта умайбыт хапытаан барахсан эппитин курдук дьыала мөлтөҕүн көрөн атахха биллэрдим. Бу сырыыбар мин саатар бэстилиэтэ суох этим. Баарын да иһин туттар түбэлтэ суоҕа, ол эрээри, санааҕа, сэптээх аата сэптээх, астык буолуо этэ.
Баарыын коневодпун кээспит дьаамабар сүүрэн кэлбитим киһим суох. Уларыйан саспыта буолуо диэн көрдөөн ол-бу диэки сүүрэлээтим да, киһим аттардыын мэлигир. Уулуссаҕа сүүрэн тахсыбытым, баарын көрсүбүт оҕонньорум олорбут сиригэр син биир олорор. Кэлэн: «Аттаах уолу көрдүҥ дуо?» – диэбиппэр соһуйан «ходьох» гына түстэ. «Хайа доҕоор, тыыннаах эбиккин дуу?! Уолуҥ“лейтенант өллө” диэн ытыы түһээт, ат үөһээ түстэ да көтүтэ турбута», – диир. “Чэ оҕонньоор, сэрэн. Дэриэбинэҕэ тааҥкалар киирэн эрэллэр”, – диэтим. «Ээ, мин табахтаан баран саһыам», – диэбэт дуо?!
Итинник холку киһини көрбөтөҕүм. Мин: «Бу алдьархай ортотугар аттанан адаарыйыахтааҕар, от-мас быыһынан сатыы сүүрбүт да киһи ордук ини» диэн санаат, дэриэбинэ соҕуруу өттүн диэки тэбинним.
Дэриэбинэ соҕуруу өттүнээҕи суолга снаряд бөҕө түһэн эстэ турар. Ол иһин баарыын атынан сүүрдэн киирбит саадым диэки ыстанным. Сад быыһынан сүүрэн истэхпинэ кэннибиттэн бүлүмүөт бачыгыраата. Буулдьа сыыһа-халты көтөн чыыбырҕаата. Сүүрэн иһэн хайыһан көрбүтүм ниэмэс икки тааҥката миигин сырсан эккирэтэн эрэллэр эбит. Инним диэки аппа көстүбүтүгэр төҥкөйөн сири харбаан ыла-ыла, эккирэтээччилэрим «Киһи бүлүмүөтүнэн табыа суох. Пушканан сөбүн көрүөххэ», – диэтилэр быһыылаах, утуу-субуу иннибэр-кэннибэр түһэртээтилэр. Хаһыс да ытыыларыгар биир снаряд иннибэр бурҕас гынарын кытта мин кэнним диэки салгыҥҥа эһилинним. Өллүм диэн санаа күлүм гынан ааста. Сиргэ сытан өйдөөбүтүм тыыннаахпын эбит. Ойон турдум, аппаны өрө сүүрдүм. Тобугум, түөһүм уонна уҥа илиим ыалдьаллар. Илиибиттэн хаан тарбахтарбар сүүрэн эрэрин өйдөөн галифем сиэбигэр сылдьар сотторум дуомунан илиибин эринним.
Аппа баһыгар биир хотоол сир баарыгар отучча киһи олорор.Үксүн офицердар, мин курдук бүтэһик куотааччылар эбит. Кэлэн аттыларыгар олорон иккис линияҕа төннөр туһунан иһитиннэрдим уонна: «Ханан куотар табыгастааҕый?» – диэн ыйыттым. Икки саллаат:«Биһиги суолунан», –диэт сыыры-таҥнары суолга сүүрэн киирдилэр. Кинилэр сонно оҕуттулар. Суол буора снаряд түһэн эстэриттэн уонна бүлүмүөт буулдьатыттан оргуйа олорор күл буруотун курдук бурҕаҥныыр. Ити олорон өйдөөтөхпүнэ ниэмэс түөрт ордубут тааҥката суолу икки өттүттэн иккилии буолан “ыҥыырдаабыттар” уонна биир сиргэ туран кими да киллэрбэт-таһаарбат гына хойуу уоту аспыттар. Илин диэки томтор сирэйигэр оруос бурдук үүнэн турарын көрөн: «Мин кэннибиттэн кыра бөлөхтөрүнэн иннибит диэки» диэн хамаанда биэрэн дуомнаан баран бастаан сүүрдүм. Үстэ-түөртэ ойон баран охтон төкүнүйэн ылабын. Бурдукка үөһээ-аллараа тыынан сыппалаатым. Дьоннорум утуу-субуу кэлэн бурдукка түһэтэлииллэр.
Биһиги иннибит диэки сыыллынныбыт. Сотору аһаҕас сир кэллэ. Иннибитигэр биһиги тааҥкабыт өрдөөҕүтэ умайбыта кытаран көстөр. Ниэмэстэр кинини эмиэ ытыалыыллар эбит. Таптахтарына уот сырдыргыыр. Мин тааҥка иннинэн сүүрэн аастым уонна эмиэ бурдукка түстүм. Бурдукка түһээппин кэннибэр туох эрэ тыаһа «харк» гыммытыгар хайыһан көрбүтүм биир баһа суох саллаат өлүгэ хонууга төкүнүйэн эрэр. Саатар, тааҥканы ыппыт болванка снарядтара (эстибэт тимир снаряд) биир киһи төбөтүн илдьэ ааһар буоллаҕа… Томтору туораан бэйэбит диэки эниэ сирэйигэр кэлэн дьэ кэҥээтибит. Тохтоон ким эрэ табаҕын кэриһэн тартыбыт. Бииргэ куоппут дьоммун кытта илии тутуһан араҕыстыбыт. Бадаҕа, тыыннаах киһи эрэйдэнэргэ эрэ буолбакка,үксүн үөрэргэ-көтөргө аналлаах быһыылаах. Биһиги бу алдьархайдаах быһылаантан тыыннаах ордоммут бары үөрсүбүппүт.
Мин дьонум артиллеристар, намыһах сиргэ тахсыахтаахтар, ол иһин томтортон Модлибожище үрэх тардыытын диэки аллараа барбытым.
Сыыры таҥнары аҕыйахтык хардыылаат аһаҕас окуопаҕа кэтиллибитим. Хаҥас өттүбэр улахан дзот көстөрө. Кимнээҕин билээри онно киирдим. Биир полковник, биир подполковник уонна хас да офицердар, төлөпүөнистар бааллар. Кэпсэтэн билсибитим манна танковай биригээдэ команднай пууна эбит. Полковник сүрдээх эйэҕэс,үөрбүт-көппүт киһи, миигин табаҕынан күндүлээтэ. Инники кирбиигэ туох буола турарын ыйыталаста. “Биһигини кытта эбиэт бустаҕына аһаан баран аа-дьуо төннүөҥ буоллаҕа дии” диэтэ.
Араанньы буолбуппун аһыммыт аламаҕай дьону кытта аһаары эбиэт буһарын кэтэһэн олорон эмискэ ис испиттэн тэһийбэт буолан кэллим. Көхсүм тымныйталаан ылар, куйахам күүрэр, сүрэҕим ытырбахтыыр. Илиим баһа ыалдьара бэргээтэ. Ол иһин дьоммор:«Мин барыыһыбын», –диэн быраһаайдаһан тахсан бардым. Кинилэртэн 50-ча хаамыыны барааппын эмиэ «ванюша» миинэлэрэ орулаан иһэллэр. «Туох хара сордоох сэбэй! Эмиэ миигин туһулаан иһэллэр быһылаах» дии санаат, икки кулгаахпын ытыспынан саба туттан, айахпын атан баран, окуопа түгэҕэр умсары сытынан кэбистим. Эмиэ халлаан хайдар, сир титирэстиир тыаһа-ууһа бөҕө буолла. Мин дөйөн баран, саҥардыы өйдөнөн эрдэхпинэ ким эрэ сүүрэн кэлэн миигиттэн иҥнэн оҕутта. Көрбүтүм дзокка киириигэ олорор төлөпүөнист эбит. Дөйөн хаалан баран үрүт-үрдүгэр: «КП сапта… КП-ны сапта…»,– диир уонна сыыр анныгар баар дьонун диэки сүүрэ турда. Мин туран, эмиэ бэйэм дьоммун көрдүү бардым.
Модлибожице үрэх салааларыгар биирдэстэригэр оттоох-мастаах намыһах сир баарыгар биир гаубичнай полкабыт тохтообут. Бойобуой бэрээдэги ылыммыт. Биир батарея огневой позициятыгар кэлэн старшай лейтенант уолу олорор окуопатыттан таһааран төлөпүөннээри окуопаҕа киирэбин. Кинилэр дивизияларын ыстаабын ыҥыран, полк ыстаабын холботобун, онтон бэйэм үлэлиир ыстааппын ыҥыра сатыы олордум. Ол олордохпуна ниэмэс ити артиллерийскай батареяҕа артналет оҥордо.
Биир снаряд батареяны ааһа баран талахтарга эстэн бурҕайда. Мин таспар саньытаар оҕо, полк уола Петушков турбута. “Дивизион парткома онно утуйа барбыта” дии түһээт, санитарнай суумкатын өттүгүн дуомугар уган сүүрэн тойтойо турда. Сүүрэн ортолообутун кэннэ снаряд түһэн эһиннэ. Кыракый оҕо муҥнаах кырамталара салгыҥҥа күдээрийдэ… Ити кэмҥэ мин кулгаахпар “Нева истэр кэпсэт”, –диэн саҥа иһилиннэ. Лейтенант уол мин кэпсэтэрбин истээри аттыбар окуопа кытыытыгар чохчойон олордо. Саҥа: “Нева, алло! Алло, нева…” диэн эрдэхпинэ биһиги кэннибитигэр снаряд түһэн эһилиннэ да, били уолум куһаҕан баҕайытык ынчыктыы түһээт, үрдүбэр охтон түстэ. Икки илиитинэн моойбуттан ыга кууста уонна туймаарыйан “миигин быыһааҥ, миигин быыһааҥ”,– дии-дии, баар-суох күүһүнэн миигин моойбуттан хам кууста. Мин тумнастан, киһим ыарыытыттан кыараҕас окуопа иһигэр кулуннуу мөҕүстүбүт. Нэһиилэ киһим диэки эргийэн тыыммын ыллым. Арааран окуопа иһигэр сытыардым. Биир саньытаар кыыс кэлэн бэрэбээскилээбитэ. Ол кыыска мин эмиэ били илиибин бэрэбээскилэттим. Ыараханнык бааһырбыт көхсүн хаба ортотугар снаряд үлтүркэйэ батары түспүт. Массыына ыҥыран, киһибитин сонно тута медсанбакка ыыттыбыт. Кэлин ити уолбун кытта эмиэ биир госпитальга сытан эмтэммиппит. «Неваны» хат ыҥыран, дьэ кэпсэтэбин. Ыстаап начальнига 22-с, мин 28-с диэн куодунан өлбүтү «украинец», араанньы буолбуту «русский», саллааты «харандаас» диэн ааттаан кэпсэтэрбит. Хапытаан:
– Нева 22-һэ истэр,– диир.
– Табаарыс 28-с саҥарабын, – диибин.
– Ханнык 28 саҥараҕыный, – диэн киһим мунааран хат ыйытар.
– Нева 28, – диибин.
– Неваҕа 28 суох буолбута, – диэн буолла. – Мин ыксаатым:
– Баарбын, баарбын Борисов баар, – диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Киһим эмиэ соһуйуу бөҕөнү соһуйда:
– Тыый тыыннааххын дуо? Бүтүҥҥүн дуо? Массыына ыытабын, ат ыытабын дуу», – диэн үрүт-үрдүгэр ыйытта.
– Кыратык бүтүммүн, суох, тугу да ыытыма, билигин сатыы тиийиэм, – диэтим.
– Чэ, түргэнник кэл, ас астатыллыа, өлөн баран тиллибиккин бэлиэтиэхпит, – диэтэ.
Кэпсэтэн бүтээт, мин өлөн баран тиллибит ааттанан хайдах эрэ чэпчээн, дьэ, дьорҕоот соҕустук туттан-хаптан, үлэлиир ыстаабым диэки хаама турдум.
Медлибожице үрэххэ чугаһаан истэхпинэ, пехота сэриилэрэ чугаһаан биирдии взводунан стройдаан инники кирбии диэки баран иһэллэрин көрсүбүтүм. Үрэх хотоолугар киирбитим куоппут иккис стрелковай биригээдэ бүтүннүү мустан турара. Биригээдэ хамандыыра подполковник бэйэтинэн сылдьан 40-нуу киһини, ким да буоллун стройдуу-стройдуу биирдии офицеры эмиэ ким да буоллун хамаандалаталаан, Опатув дэриэбинэни киэһээҥҥэ диэри ыларга сорудах биэрэ-биэрэ үүртэлиир эбит.
Мин тиийбиппэр эмиэ 40 киһини биэрэн баран төттөрү үүрээри гынна. Онуоха мин үрдүкү сыбаанньалаах уонна дуоһунастаах офицеры кытта аан маҥнайгыбын хохучуоллаһан турабын.
«Дивизия ыстаабын разведкатын начальнигабын. Сибилигин ыстаапка тиийэн эһиги паникаҕыт төһөлөөх сүтүгү таһаарбытын комдивка дакылааттыам», – диэтим уонна «Личность удостоверения» диэн кыракый кыһыл киниискэни сиэппиттэн хаҥас илиибинэн хостоон ылан көрдөрдүм. Киһим докумуоммун ылан көрөн баран: «Бырастыы гын. Манна киһи кимэ сирэйигэр суруллубат сирэ», – диэтэ. Мин: «Эһиги пааникаҕыт мин илиибэр сурулунна», – диэн куруубай соҕустук санаан баран саҥарбатым, ааһа турдум. Хааман иһэн: «Били холку оҕонньор барахсан өтө билэн олорор киһи эбит. Сөпкө гынар, сэриигэ уһуннук эрэйдэнэн үөрэммит киһи буоллаҕа», – дии санаатым.
Сэриигэ паника улахан кутталлааҕын үөрэхтэн эрэ урут билэрим, билигин илэ харахпынан көрөн итэҕэйдим.
Ниэмэс зениткаларын, биһиги Катюшаларбыт “үлэлэрэ!”
Биһигини соҕуруу диэки бырахпыттара. «Нейсе» өрүс үөһээ өттүн диэки тохтообут сэриилэри өйүөхтээхпит. Сотору саҥа сэриилэр буола турар сирдэригэр тиийбиппит. Иннибитигэр артиллерийскай канонада, бүлүмүөттэр табыгырыыллара иһиллэр.
Мин өйбөр ити оройуоҥҥа буолбут сэрии икки быстах хартыыната иҥэн хаалбыт.
Маҥнайгыта – ниэмэстэр зенитнэй батареянан атаакаҕа киирэн иһэр биһиги ротабытын ытыалаан кэбиспиттэрин туһунан.
Арай, ойууртан ыраас хонууга тахсыбыппыт иннибитигэр – обургу дэриэбинэ көстөр. Ойуур саҕатыттан чугас биһиги биир ротабыт сытар. Дэриэбинэни атаакалаары муста сэлэлээн сытар курдуктар.
Ол эрээри бу тыыннаах дьон буолбатахтар. Өлүктэр… Хамандыырдара буоллаҕа буолуо сиэрэй синиэллээх, старшай лейтенант эмиэ биир лейтенаны кытта сэргэ сыталлар.
Бары арҕаа хайыспыттар, умсары сыталлар. Сибилигин аҕай, хамандыырдара илиитин өрө көтөхтөҕүнэ, ураа хаһыынан ньиргийэн, дэриэбинэҕэ атаакалаан киириэх курдуктар. Хамандыырдара мин көрдөхпүнэ саха киһитэ этэ.
Бука бары толору формаларын кэтэн сыталлара. Хамандыырдара оннооҕор планшетын ойоҕоһугар уурунан сытара. Ахсааннара 50-60 киһи быһыылаах. Таҥастара-саптара ып-ыраас этэ.
Ити барыта бу рота кытаанах дисциплиналаах бойобуой рота буоларын туоһулуура.
Ол гынан баран, өлбүттэрэ баҕас тугун хомолтотой?! Тугун бэрээдэгэй?! Саатар, өлөргө эмиэ бэрээдэк эмиэ наада дуу!
Биһиги айаннаан иһэр буоламмыт массыынаттан түһэн, бу дьону кэрийэн көрбөтөхпүт. Оннук наада баара да эбитэ буоллар, киһи санаата буолуо суох курдук этэ. Кинилэри бэйэлэрин дьонноро кэлэн кэлин братскай могилаҕа көмпүттэрэ буолуо.
Иккиһэ – биһиги катюшаларбыт бэйэбит биир ротабытын алҕас саппыттарын туһунан. Чуолкайдык эттэххэ, ол сабыллыбыт рота дьонун өлүктэрин көрбүтүм туһунан.
Бэс саҕатыгар турар хутор баара. Ол хутор арҕаа өттүгэр дириҥ аппа баар. Мин управление взводун аҕыйах уолаттарын кытта ити аппаны сыныйа сылдьан эмиэ рота кэриҥэ саллаат өлүгэр кэтиллэ түстүм.
Аппаҕа окуопаланан сыппыт ротаны биһиги реактивнай минометтарбыт алҕас саппыттар. Өлүктэр алыс элбэҕэ суохтар буолан баран көрүөххэ ынырыктара сүрдээх. Бары хара хоруо буолбуттар. Термитнэй снаряд эстэригэр 700 кыраадыс итиини таһаарар сурахтааҕа, ол аанньа оҥоруо дуо?
Аны биһиэхэ рота кэриҥэ ниэмэс саба түстэ. Хуторга кэлэн хаххаланарга күһэлиннибит. Биир улахан сарайга биһиги дивизиоммут разведчигын начальнига старшай лейтенант уолаттарын кытта хаайтаран олорор. Ниэмэстэр биһигини артиллерияны кытта доҕуһуоллатан ытыалыыллар. Тиэргэммит бүлүмүөт буулдьатынан биир кэм бурҕайан олорор.
Ниэмэстэр били сылдьыбыт аппабытыгар муһуннулар. Оттон биһиги сарайга хаайтардыбыт. Разведка начальнигыттан “сибээстээххин дуо” диэн ыйытабын. Суох үһү.
Биһиги кабельбыт бэс саҕатыгар баар. Бу уот ортотугар ону хайдах аҕалыахха сөбүй? Уолаттарым сирэйдэрин-харахтарын көрөбүн.Саатар, биир эмэ киһилии киһи суох дии саныыбын. Урал уола, кылгас лаҕаччах курдук киһи, өссө контузиялаах Карпачев, уһун, аҥыр курдук украинец Гапоненко: «Биһиги кабелы аҕалыахпыт»,– диэн тылланнылар.
«Чэ, кытаатыҥ эрэ», – диэтим. Итинник хойуу уокка хайдах таптарбакка сылдьыбыт дьон эбитэ буолла. Уолаттар 5 мүнүүтэ иһинэн төлөпүөнү сарай иһигэр киллэрэн туруоран кэбистилэр уонна: «Комбат, ити ниэмэстэртэн биири да ордорума», – диэн көрдөстүлэр. Сиритэ-хайыта ытыллан өлө сыыһан өстүйбүттэрэ сүрдээх. Биһиги да, сарайга хааттаран олорор дьон кинилэри аһынар төрүөппүт суоҕа.
Мин ити ротаны сотору ыппат оҥорбутум, алҕаска өлбүт бэйэбит буойуттарбытын кытта булкуйбутум. Оччотооҕуга ити мин килиэбим этэ. Карпачеву уонна Гапоненкону ити хорсун быһыыларын көрдөрбүттэрин иһин, наҕараадаҕа түһэрбитим. Икки ый иһинэн, иккиэн Кыһыл сулус уордьанынан наҕараадаламмыттара.
Сэриигэ киһи бүрэ дьүһүннээҕэ соччо тугу да быһаарбат эбит этэ.Итинник урут туохтара-ханныктара биллибэккэ сылдьыбыт мин икки уолум хорсун-хоодуот дьон ахсааннарыгар киирбиттэрэ.
Ниэмэстэр ыарахан снаряды бырахтылар
Биир сиринэн Нейсе өрүскэ эмиэ тиийэн кэллибит. Биһигини алҕас куораттан чугас өрүскэ турар кыра дэриэбинэни көмүскүүр ротаҕа көмөлөһүннэрэ ыыттылар. Управление взводун илдьэ рота команднай пуунугар кэллим. Биир доруобай,үрдүк уҥуохтаах старшай лейтенант олорор. Билсиһэбит. Рота хамандыыра эбит. Эбиэт бириэмэтэ чугаһаан эрэр. Киһим:«Өтөр аһыахпыт, аһаан баран наблюдательнай пункт көрдөнөөр»,– диэн сүбэлээтэ. Сотору аһылыгы аһара кырасыабай көрүҥнээх эдэр дьахтар аҕалла. Мин дьикти сирэйбин одуулаан көрөр. Тахсыбытын кэннэ: «Ити кимий», – диэн ыйыттым. «Ити поварым, бэйэтэ полячка. Туттуута-хаптыыта ырааһа сүрдээх. Ол гынан баран…акаары быһыылаах (сөмүйэтин чэчэгэйин булкуйар). Ити дурочкаҥ муостанан уҥуоргу дэриэбинэҕэ бэҕэһээ баран кэлбитэ», – диир рота хамандыыр. «Кинини кытта оннооҕор ниэмэстэр аахсыбаттар», – диэн эттэ. Дьахтар иһити хомуйа киирбитин кэннэ, мин поляктыы кэпсэттим. Ону кыыс: «Пан поляктыы бэркэ кэпсэтэр эбит», – диэн дьахтар хайҕаата. Кини биһикки быһа холуйан маннык кэпсэттибит.
-Паночка, ити уҥуоргу дэриэбинэҕэ тоҕо бара сырыттыҥ?
– Уҥуоргу дэриэбинэҕэ калежанкам, дьүөгэм баар. Онно 2-3 хоно-хоно баран кэлээччибин.
– Ниэмэстэр хайдах эйигин көҥүллээн аһаралларый?
– Һуу, ниэмэстэр да диэхтээннэр. Муоста уҥуоргу өттүгэр икки оҕонньор, икки сосунок уолаттар олороллор. Эмсэхтэрин эмэн субурҕата олорор уолаттар, олор дуо, дьахтары тохтотуох дьон.
-Уҥуоргу дэриэбинэҕэ ниэмэстэр төһө сэриилэрэ баарый?
– Аҕыйах быһыылаах. Дэриэбинэ бэтэрээ хас да гарматалар (минометтар) тураллар. Ити кырдьыга. Олору мин билигин бэйэм да бүнүөкүлүнэн көрбүтүм.
– Аны хаһан бара сылдьыаҥый?
– Баҕар өйүүн, баҕар сарсын. Биһиги кэпсэтиибит итинэн бүппүтэ. Дьахтар тахсан барда. Рота хамандыыра мин поляктыы хантан билэрбин туоһулаһар. Кини билбэт үһү. «Дьахтарыҥ үспүйүөн быһыылаах. Суох гыныыһыгын»,– диибин.
Киһим баһын тарбанар. «Акаарыга дылы дии, сатана хантан үспүйүөн буолбут үһү, – диэн хардарар. – Мин эһигини кытта манна олорортон саллабын. Онон кэлин наблюдательнай пуун булунабын»,– диэтим. Кырдьык да, киһим холкутун, куттамматын сөҕөн кэбистим.
Мин уолаттарбыныын биэрэстэ аҥаарын баран биир обургу дьиэҕэ НП тэриннибит. Батареяҕа уонна рота КП-гар төлөпүөн тартыбыт.
Мин рейердэри пристрелкалааһыны саҕалыыбын. Аан маҥнайгы миинэни ыттым. Миинэ тыаһа биһиги үрдүбүтүнэн сырдьыгынаан ааста. Эмискэ көмүскүүр ротам команднай пууна сарайын аҥаара «тэллэс» гына түстэ. Көрбүтүм рота хамандыыра сүүрэн элэстэнэн иһэр. Биһиги уолаттарбыт биир снаряды итэҕэс баайбыттар. Ол иһин миинэ өрүһү туораабатах. Итинник алҕас урут тахсан көрө илигэ, кэлин да тахсыбатаҕа.
Били холку дьэ ыксаабыт:
– Ниэмэстэр урут итинник ыарахан снаряды быраҕа иликтэрэ. Дьэ бырахтылар. Арааһа эһигини көрбүттэр быһыылаах. Аны бэйдиэ көстүмэҥ,– диир.
– Чэ, сөп аны быраҕыахтара суоҕа, – диэн хардардым.
– Оннук эрэ буоллун, – диэтэ уонна төннө турда. Биһигини эмиэ төттөрү ыҥырдылар. Букатын атын сиргэ барар үһүбүт.
Навигация по записям
Фольклору үөрэтиигэ
Олох иһин охсуһуу
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Ниэп (гректыы ναφθα, турецкайдыы neft, персийалыы нефт; аккад тылыгар баар напатум — умайыы, умайан күлүбүрээ) — умайар арыылаах убаҕас, араас углеводород холбоһуута буолар, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, сорох ардыгар харатыҥы, сорох ардыгар араҕастыҥы от күөҕэ өҥнөөх уонна дьэҥкир да өҥнөөх, бэйэтэ анал сыттаах, хайа сөҥүү боруодаларыгар тарҕанар. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойду биир ордук наадалаах сиртэн хостонор баайа буолар.[1]
Нафтен углеводороду, циклопентан, циклогексан жана алардын гомологдору түзөт. Ошол казылып алынган жерлер петролиттер жалпы аталышы менен бириктирилет. Петролиты кирет карата дагы көп обширной тобу дегенди каустобиолитов — күйүүчү минералдар биогенного чыгарылган, алар төмөнкүлөрдү камтыйт, ошондой эле башка кендер отундун (чым көңдү, күрөң жана таш көмүр, антрацит, сланецтер).
Мунайдын кендеринин басымдуу бөлүгү чөкмө породаларга арналган. Нефть обнаруживается менен бирге газообразными углеводородами карата тереңдикте жылдын ондогон метрге чейин 5-6 км. Бирок, тереңдикте ашык 4,5—5 км басымдуулук кылат газ жана газоконденсатные кысыр аңыздар менен анча олуттуу эмес болсо сандагы өпкөнүн фракциялардын. Максималдуу саны залежей мунай жайгашат тереңдикте 1-3 км чакан тереңдикте жана табигый выходах карата земную бети нефть преобразуется нарын густую мальту, полутвердый асфальт жана башка билим берүү — мисалы, битуминозные кумдар жана битум.
Нефтини кайра иштетүүПравить
Уматыгы эбэтэр арыыны ылар туһугар сыл аайы араас ньыманан үп- харчы көрүллэр.
Неби переработкалааһын бастакы процесстара химическэй уларыйыыны сэрэйбэттэр уонна фракцияҕа биирдиилээн араараллар. Аан бастаан нефть- газтан, ууну уонна механическай примесстартан хостооһуҥҥа бастакы технологическай процесс ыытыллар — бу процесс нефть бастакы сепарациятынан ааттанар.
Иккис процесстар соруктарынан мотуор уматыгын ахсаанын элбэтии, молекулеводородтар химическэй модификацияларын кытта сибээстээхтэр, быраабыла курдук, кинилэр формаларын ордук табыгастаахтык аһарарга табыгастаах буолууларын кытары сибээстээхтэр.
Бэйэлэрин хайысхаларынан, иккис процесстар бары үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:
Дириҥэтэр: каталитическай крекинг, термическай крекинг, ыйан- кэрдэн, бытааран коксалааһын, гидрокрекинг, битуму оҥорон таһаарыы уо. д. А.
Тупсарар: рифминг, гидроочистка, изомеризация уо. Д. А.
Атыттар: арыыны, МТБ- ны, алкилированиены, даматическай углеводородтары оҥорон таһаарыы процесстара уо. Д. А.
Нефть сыанатаПравить
Нефть сыаната атын да табаар сыанатыгар тэҥнээтэххэ, ирдэбил уонна этиилэр быһаарыллаллар. Этии киирдэҕинэ, сыана үрдүү илигинэ, ирдэбил этиигэ тэҥнэспэт кэмигэр диэри улаатар[2].
Нефтэн уратыта, ол эрээри, кылгас болдьохтоох кэмҥэ ирдэбил кыра: сыана үрдээһинэ кыра. Онон ньиэп этиитэ да намыһах охтуута сыана үрдээһинигэр тириэрдэр.
Орто Ботуобуйаҕа (5-10 сыл) уонна уһун болдьохтоох (уон сыл) ирдэбил, ол гынан баран, массыына ахсаанын элбэтии суотугар тохтоло суох улаатар. Хас да төгүл кэтээн көрүүнэн, аан дойду нефть сыаната доллары инфляцияны үрэйэр уонна бу АХШ — аан дойдуга саамай улахан туһанааччы буоларын кытта сибээстээх. Ол гынан баран, ити өттүттэн чуолкай төрүтү билбэппит. Эбиитин соторутааҕыта Кытай уонна Индия аан дойду бөдөҥ потребительстволарын ахсааннарыгар сыһыаннаан киирдэ.
ХХ үйэҕэ нефть хостонор баайдаах сирдэри баһылааһыны, неби хостооһуну кыччатар кыахтаахпыт. Ол эрээри, XXI үйэҕэ нефть баайдаах сирдэр бүтэн эрэллэр, онон нефть уонна кини этиитин кытта мөккүһүү, сыана үрдээһинэ — нефть кризиһэ буолара сабаҕаланар. |
Бэнидиэнньик күн үлэм күнэ сарсыардаттан Богдан Чижик уулуссатын 33/2 нүөмэригэр баар наркологическай диспансертан саҕаланна. Бу диспансер боростуой норуокка урут-уруккуттан “Красная Якутия” диэнинэн биллэр. 1986 сылтан балыыһаҕа сөбө суох тутуулаах, усулуобуйалаах икки этээстээх мас дьиэҕэ Автодорожнай уулусса 38 дьиэтигэр үлэлии олорбута. Быйыл кулун тутар ыйтан саҕалаан диспансер атын дьиэҕэ көһөн үлэлии олорор.
Диспансер кылаабынай бырааһынан аныгы кэм менеджерэ өйдөөх-санаалаах Альбина Сивцева ааспыт сыл алтынньы ыйыттан ананан үлэтин саҕалаабыт. 30-тан тахса сыл хаарбах дьиэҕэ түһүүлэнэн үлэлии олорбут дьиэни сүүрэн-көтөн кэпсэтэн, туруорсан кылгас кэм иһигэр, бу сыл кулун тутар ыйыттан 3 этээстээх таас дьиэҕэ көһөрөн аҕалан үлэлэтэ олорор. Онон 110 куойкалаах стационар өрөмүөннэммит, сырдык, ыраас дьиэҕэ үлэлиир.
Альбина Владимировна Сивцева, диспансер кылаабынай бырааһа:
“Үлэ устаабыгар уонна кэлэктиип дуогабарыгар уларытыы, эбии киллэрдибит. Стационарга саҥа тэрили анализатордары ыллыбыт. Куорат поликлиникатыгар быраас-нарколог ыстаатын элбэттибит. Урут 3 эрэ поликлиникаҕа баар буоллаҕына, билигин куорат 5 поликлиникатыгар быраас-нарколог баар буолла.
9 сыл үлэлээбэккэ турбут, арыгыһыттары бэрэбиэркэлиир көһө сылдьар анал тиэхиньикэбит куорат устун сылдьан үлэлээн барда. Үлэлии кэлбит омук гражданнара патент ылыахтарын иннинэ биһиэхэ арыгыга уонна наркотикка бэрэбиэркэни ааһаллар. Поликлиникабытыгар дьиэ кэргэн консультацията кэбиниэт аһылынна. Манна дьиэнэн кэлэн сүбэ-ама ылыахтарын сөп”.
Балыыһаҕа сырыыттан
Диспансерга миигин иһитиннэрэр-көрдөрөр эйгэни уонна уопсастыбаннаһы кытта үлэлэһэр пресс-киин үлэһитэ Ольга Голикова көрсөр уонна “быраастар балааталары кэрийэн ыарыһахтары көрө сылдьаллар” диэн сэрэттэ. Олорон эргим-ургум көрүнэбин. Ханна да буоларын курдук, харабыл баар, ким киирэрин-тахсарын хонтуруоллуур, ыйыталаһар. Ол олордохпуна таһырдьаттан “Суһал көмө” үлэһиттэрэ итиригэ-өйдөөҕө биллибэт дьүһүннээх эр киһини наһыылкаҕа көтөҕөн киллэрэллэр. Чугаһаан көрөбүн, орто саастаах эр киһи, таҥаһа-саба кумах, бадараан, кир-хох. Кини тула сүүрэр-көтөр диспансер үлэһиттэрин чэпчэкитэ суох үлэлэрин бэлиэтии көрөҕүн. Сарсыардаттан номнуо 5 киһи диспансерга эмтэнэ киирбит.
Манна кэлбит киһи бастаан “приемнай хоско” киирэн нарколог быраас көрүүтүн ааһар, диагноз туруоруллан, докумуонун толороллор. Баанна баар хоһугар (санпропускник) киирбит киһини сууйаллар-сотоллор, бириэйдииллэр, таҥаһын-сабын уларыталлар. Ардыгар бүтүннүү быт ыспыт дьоно эмиэ баар буолаллар эбит. 5 миэстэлээх консультациялыыр-диагнозтыыр балаата баар. Өҥөс гынан көрбүтүм, биир эр киһи утуйа сытар. Түүн киирбит. Маннык дьону өйдөнөн турдахтарына биирдэ докумуоннарын толороллор уонна көрөллөр-истэллэр эбит.
Олоххун саҥаттан саҕалаа...
Иккис этээскэ суһал наркологическай көмөнү оҥорор отделение баар. Отделениены бу эйгэҕэ 41-с сылын үлэлиир, РФ, СӨ доруобуйатын туйгуна, үрдүк категориялаах психиатр-нарколог быраас Мария Афонская салайан үлэлэтэр. Мария Ивановна: “Отделениебыт 30 миэстэлээх. Манна арыгыга сүһүрэн киирбит дьоҥҥо суһал көмөнү оҥоробут, психозтан устабыт”, -- диэн кэпсиир. Ыарыһахтар балааталарынан сыталлар. Отделениеҕа нарколог-быраас, невролог, трансфузиолог, УЗИ, эфферентнэй терапия, реаниматолог кэбиниэттэрэ бааллар. Манна арыгы дьаатыгар күүскэ ылларбыт, утуйар уулара, ньиэрбэлэрэ кэһиллибит ыарахан туруктаах ыарыһахтар сыталлар. Ол эбэтэр норуокка биллэринэн “горячкалаабыт”, арыгыга сүһүрбүт дьон.
Кинилэри арыгы дьаатыттан, сүһүрүүтүттэн ыраастыыллар (процедура дезинтоксикации) уопсай туруктарын бөҕөргөтөллөр, утуйар ууларын чөлүгэр түһэрэллэр. Дьэ, ол эрэ кэнниттэн биир этээһинэн үөһэ, 3-с этээскэ былааннаан эмтиир отделениеҕа көһөрөллөр. Бу отделение – 80 миэстэлээх, манна ыарыһах 21 күн устата эмтэниини ааһар, чөлүгэр түһэр усулуобуйата тэриллибит.
Наркологическай отделение сэбиэдиссэйинэн эдэр быраастар ортолоругар ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска “Бастыҥ быраас-нарколог” аатын ылбыт Елена Баишева үлэлиир. Елена Анатольевна: “Отделениебыт куруук толору буолбат. Бириэмэтиттэн тутулуктаах. Ордук бырааһынньыктар кэннилэриттэн киһи үксүүр. Үксүгэр 60-65 киһи сытар. Үксэ орто саастаах дьон киирэр. Дьахталлар эр дьоннооҕор аҕыйахтар эрээри, син биир киирэллэр. Бүгүҥҥү туругунан 40-ча киһи сытар, ол иһигэр 11 дьахтар. Сарсыардаттан дьон тахсыталаан эрэллэр. Күн устата син биир киирэ тураллар. Үгэс курдук, балыыһаҕа киирэр дьон үксүгэр эбиэт кэнниттэн киирбитинэн бараллар. Дьону суукка устата ылабыт. Приемнуур кэбиниэт 3 чаас 45 мүнүүтэҕэ диэри үлэлиир. Ол кэнниттэн кэлбиттэри дьуһуурунай быраас көрөн-истэн балыыһаҕа киллэрэр”.
Салгыы балааталары кэрийэбит. Үксүлэрэ 3-түү, 4-түү миэстэлээхтэр. Дьахталлар балааталарыгар киирэбит. Мин көрдөхпүнэ, сүрдээҕин оҥостубут, бэрт сэргэх сирэйдээх-харахтаах дьахталлар олороллор. Киһи хайдах даҕаны арыгылаан өлөртөрөн киирбиттэрэ буолуо дии санаабат. Балыыһа иһэ ып-ыраас, балааталарга дьып-дьап хомуллубут ыраас утуйар таҥастаах ороннор кэчигирэспиттэр.
Аанньал тэҥэ быраастар
Манна үлэлиир нарколог быраастар хайдах үлэлииллэр эбитий? Кинилэр быраас эрэ буолбакка, психолог эмиэ буолан ылаллар. Маннык усулуобуйаҕа, туга-ханныга биллибэт иэрэҥ-саараҥ дьону кытта хайдах үлэлииллэрин санаатаххына, тылгыттан матаҕын, өйдүүргэ өй-санаа, саҥарарга тыл тиийбэт... Амырыын астан өлөн эрэр турукка киирбит өйө-төйө суох киһини олоххо эргитэн аҕалыах диэтэххэ, ыарахан хартыына. Арыгыһыты кытта бодьуустаһан, эмтээн-томтоон, чөл олоххо төнүннэрэргэ кырата суох бириэмэ ааһара биллэр.
Кинилэр үтүө санаалара, сымнаҕас илиилэрэ олоххо төһөлөөх бүдүрүйбүт, аһыы утахха ылларбыт дьону чөл олоххо төнүннэрбитэ буолуой? Ааҕан сиппэккин... Онон нарколог-быраас киһини арыгыттан эрэ буолбакка, дууһатын кытта эмтиир. Эмтиир сылаас сыһыанынан, өйүнэн-санаатынан, тылынан-өһүнэн. Кистэл буолбатах, арыгыһыт буолбут киһиттэн чугас дьоно кэлэйэллэрэ, тэйэ тутталлара, көрүүтэ-истиитэ суох хааллараллара баар суол. Ону бары даҕаны көрө-истэ, билэ сылдьабыт.
Ыарыһаҕы арт-терапиянан эмтииллэр
Ыарыһахтары кытта үлэлэһэр психолог кэбиниэтигэр киирэбин. Манна хас биирдии ыарыһах аутотренинг ааһаллар. Онон ыарыһаҕы эминэн-томунан эрэ буолбакка, уйулҕа өттүнэн эмиэ эмтииллэр.
Надежда Замятина, килииньикэ психолога:
-- Арт-терапия диэн ньыманы терапия искусствота диэн ааттанар. Холобура, бу көрөр символическай хаартыскалар ыарыһах туһунан үгүс иһитиннэриини биэриэхтэрин сөп. Ол курдук, үгүстэр тылларынан сатаан бэйэлэрин ис туруктарын кэпсээбэттэр, арыллыбаттар. Бу хаартыскалартан бэйэлэрэ талаллар – ол түмүгэр урукку олохторуттан быһа тардыы, оҕо сылдьан туох истириэскэ түбэһэ сылдьыбыттара тахсан кэлиэн сөп.
Маны сэргэ “Сказка терапия”, “Проективные рисунки”, “Антистрессовая раскраска” диэн арт терапия көрүҥнэрэ эмиэ бааллар. Ыарыһахтарбыт туох кинилэри долгутарын, истэригэр сөҥө сылдьар санааларын сатаан тылынан эппэттэр, ону кинилэр уруһуй нөҥүө көрдөрөллөр. Холобур, биир ыарыһахпыт уруһуйдара – бу киниэхэ олоро сылдьар абааһылара.
Психолог кэбиниэтигэр дьарыктана олорор Үөһээ Халыма Зырянкатыттан эмтэнэ кэлбит орто саастаах дьахтары кытта кыл түгэнэ кэпсэтэн ылабын. Биллэр биричиинэнэн аата ыйыллыбат. “Эдьиийим сүбэтин ылынан, баҕа өттүбүнэн эмтэнэ анаан-минээн кэлбитим икки нэдиэлэ буолла. Арыгыга ылларбытым икки сыл кэриҥэ буолла. Бэйэм улаатан эрэр икки оҕолоохпун. Усулуобуйа олус бэркэ тэриллибит. Астара-үөллэрэ да үчүгэй. Бэйэм курдук суолга үктэммит дьону кытта алтыстым, көрдүм-иһиттим. Эмтэнэн, киһи-хара буолан тахсарым буоллар, бу аһы аны амсайбатах киһи диэн санаалаахпын. Айака, хайа муҥун, дьон сиэринэн олоҕу олорбут киһи. Чугас дьоммун да сөбүн эрэйгэ-муҥҥа тэптим быһыылаах”.
Арыгыта суох олох, кэрэҕин даҕаны...
Серафима Васильева, диспансер поликлиникатын сэбиэдиссэйэ:
-- Күнүскү поликлиникабыт 10 куойкалаах. Манна тастан эмтэнээччилэр сарсыарда 9 чаастан күнүс 12 чааска диэри кэлэн эмтэнэллэр. Билигин биир симиэнэнэн үлэлиибит. Урут, Стадухин уулусса 84 дьиэтигэр баар эрдэхпитинэ, икки симиэнэнэн киэһэ 19 чааска диэри үлэлиир этибит. Кулун тутар ый ортотуттан Автодорожная 38 дьиэтигэр көһөн кэлэн үлэлии олоробут. Манна көһөн кэлбиппитин учуокка турар ыарыһахтарбыт билбэттэр. Онон түгэни туһанан, билигин үлэлии олорор аадырыспытыгар кэлэллэригэр ыҥырабыт.
Арыгыны утары профилактика 3 көрүҥүн ыытабыт. Ол курдук, арыгыга саҥа ылларан эрэр, арыгыттан тутулуктаммыт дьону кытта үлэ уонна чөлүгэр түһэрии (реабилитация) үлэтэ.
Биһиэхэ учуокка 6000-тан тахса киһи турар, ол иһигэр 370 наркотиктан тутулуктаммыт дьон. Балартан үгүстэрин ИДьМ үлэһиттэрэ аҕалаллар. Бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн кэлэн эмтэнээччи да аҕыйаҕа суох. 10-ча сыл анараа өттүгэр “Синдром алкогольной зависимости” диагнозтаах элбэх эбит буоллаҕына, билигин -- атын хартыына. Эдэр ыччат иһэрэ аччаата. Билиҥҥи эдэр ыччат өйө-санаата уларыйан, үчүгэйгэ эрэ тардыһар буолла.
Учуокка ылыллыбыт киһи бастакы сылыгар -- ый аайы, иккис сылыгар 2 ыйга биирдэ, онтон үһүс сылыгар кыбаарталга биирдэ кэлэн бэлиэтэниэхтээх. Онтон быраас хамыыһыйатынан учуоттан уһуллаллар. Учуокка турар ыарыһахтарбыт үксүгэр кэлэн бэлиэтэммэттэр. Онтон туохха эрэ ыспыраапка наада буоллаҕына (суоппар быраабын ыларга, саа сэбин атыылаһыыга, уһатыыга), ону кэлэн ылаары учуоттан уһулла иликтэрин истэн соһуйаллар. Манна даҕатан быһаардахха, арыгыга ыллара илик киһи 1 сылга, онтон “Синдром алкогольной зависимости” диагнозтаах дьон 3 сылга учуокка ылыллаллар. Стационарга сытан эмтэммит киһи докумуона биһиэхэ кэлэр уонна тута учуокка ылыллар.
Биһиэхэ кэлбит дьону ханна олохтооҕуттан тутулуга суох барыларын көрөбүт, эмтиибит. Маны тэҥэ саастарын ситэ илик оҕолору кытта үлэлиир анал кэбиниэт эмиэ баар. Манна төрөппүттэр оҕолорун кытта кэлэн кыһалҕалаах боппуруостарыгар көмө ылыахтарын сөп.
Дьэ, ити курдук наркологическай диспансерга биир күннээх сырыым түмүктэннэ. Ааспыт үйэ 80-с сылларыттан үлэлии олорор наркологическай диспансер төһөлөөх Саха сирин олохтооҕун “күөх моҕой” содулуттан быыһаабыта, эмтээбитэ буолуой?! Аҕыйах ахсааннаах норуот омук быһыытынан арыгы ыар дьаатыттан эстэн эрэрбит мэлдьэх буолбатах. Ону өйдүүр, билинэр кэммит уолдьастаҕа... |
Июл 8, 2021 айсен, дархан, журналист, иван, ил, корова, крс, николаев, пономарев, республика, саха, чурапча, якут, якутия, якутск
*Ил Дархаммыт А.С. Николаев “Кыым” хаһыакка (24.06.21) биллиилээх суруналыыс В.Н.Степановка икки балаһанан тахсыбыт улахан ыстатыйатын сиһилии аахтым. Ону тэҥэ бэс ыйын 29 күнүгэр Саха НКИХ ген. *дириэктэрэ О.О. Марковтыын күөх экраҥҥа тахсыбыт кэпсэтиитин бол5ойон иһиттим. Онтон сиэттэрэн бэйэм санааларбын тиэрдэргэ быһаарынным. Ол иннигэр…
Киирии тыл
Тута этиим. Айсен Сергеевич ити интервьюларыгар суруналыыстар араас ыйытыыларыгар киэн, толору хоруйдары биэрбитэ. Олору мин бу суруйуубар барыларын ырыта сатаабаппын. Арай, бэйэм куруук суруйар, ыалдьар т/х-тын туһунан кини этиилэригэр бэйэм көрүүлэрбин суруйан көрүүм.
Онуоха биир суолга тохтоон ааһыым. Билиҥҥи үйэҕэ тойоттору, буолаары буолан муҥур тойоттору үлэлээх, хамнастаах дьон утары саҥараллара, мөккүһэллэрэ, суруйаллара букатын табыллыбат быһыы курдук буолла. Ол тоҕото өйдөнөр. Үөһээттэн политикабыт оннук барда. Тойону утары саҥардын, этиитин толорботун даҕаны туоратыыга, эккирэтиһиигэ тубэьиэххин, үлэтэ суох хаалыаххын, букатын дьыалаҕа да эриллиэххин сөп. Холобур ити Ньурба баһылыга Б.Н.Попов курдук.
Онон, ордук былаас эргимтэтигэр сылдьар кыра-улахан чиновниктар барытыгар «ээҕи» кытта сылдьар, тойон сыыһа эттин, таба эттин «топ» курдук толорор эрэ аакка барар кэмнэригэр олоробут. Оннооҕор боростуой үлэһит тыа да дьоно бэйэлэрин санааларын аһаҕастык эппэт, туруорсубут буолан хааллылар.
Арай мин курдук өрдөө5үтэ үлэлээн уурайбыт, туох да ылара-биэрэрэ суох дьон бэйэбит санаабытын этэн, суруйан көрүөхпүтүн сөп.
Маныаха биир түгэҥҥэ тохтуом. Мин хаһан даҕаны дьону, салалтаны мээнэнэн, онно суоҕунан үөҕэн суруйбаппын, сымыйанан хайҕаабаппын. Баар чахчыларга, сыыппараларга олоҕуран итэҕэстэрин ыйа сатыыбын, хайдах ону көннөрүөххэ сөбүгэр санааларбын суруйабын. Онуоха чопчу Ил Дархаммыт Айсен Сергеевич туһунан эттэхпинэ маннык. Эрдэ суруйбутум курдук, кинини куйаар ситимигэр араастааан быһыы хоһуйан, уоруйахтаан суруйалларын төрүт утарабын.
Мин Айсен Сергеевиһи төгүрүччү киэн билиилээх, уопуттаах, үөһээҥҥи салалтаны кытта кимиилээхтик кэпсэтэр политик, салайааччы быһыытынан сыаналыыбын. Үлэ хамнас бары хайысхаларынан син сөптөөхтүк барар дии саныыбын.
Арай өйдөөбөтүм диэн, кырдыьк буоллаҕына, бэйэбитигэр тутааччылар суохтарыгар дылы, ити 30 тыһ. солк. эрэ устааптаах капиталлаах Санк-Петербургтан ВИС хампаанньыйа хас да улахан эбийиэктэри букатын 2-3 төгүл ыарахан сыанаҕа тутта. Лена муостатыгыгар олус улахан иэскэ киирэр уонна кэлин төлөбүрдээх буолар үһү диэн этиилэри төрүт өйдөөбөппүн. Маны таһынан 18 млд. солк. тахса сууммалаах Артическай Киин тутуутун тохтотон эриэххэ баар этэ уонна бу улуу тутуулары тоҕо ол ВИС хампаанньыйа эрэ тутуохтааҕый диэн саарбаҕалыырбын суруйбутум.
Дьиҥэр ити этиилэр кырдьыктарын-сымыйаларын норуокка быһааран биэрэллэрэ эбитэ буоллар ол бу тыл-өс тарҕаныа суоҕа этэ. Тоҕо ону быһаарбаттар? Холобур Э.Б.Березкин Гагарин кулуубун тутуу бэккэлээтэҕинэ 400 мөл. солк. буолуо, ону 1,2 млд. солкуобайга эмиэ ВИС хампаанньыйа туппут диэн хаһыакка суруйар. Аата сүрүн! Ама, сымыйа ини. Маннык холуннаран суруйуу, дьону бутуйуу иһин эппиэккэ тардыахха сөп этэ.
Чэ, ити хааллын. Кэлин ким кырдьыксыта-сымыйаччыта, уоруйаҕа-чиэһинэйэ син биир биллиэҕэ, иһиллиэҕэ. Аны салгыы…
Саҥа мэхэнииһим туһунан.
Айсен Сергеевич ити икки интервьютугар бэйэтэ киллэрбит т/х-н үбүлээһинин саҥа мэхэнииһимин, ол эбэтэр кэтэхтэртэн үүтү туппакка, ынахтарын төбөтүгэр 35-тии тыһ. солкуобайы биэрии олус сөптөөҕүн туһунан астынан туран кэпсиир.
Онно кини: — Мин саамай сөпкө гыммыппыт диэн, санаам бөҕөргээн иһэр. Тоҕо диэтэххэ дьокутааттар, тэрилтэ салайааччылара саҥараллара биир, куолуһуттар атыны кэпсииллэр. Кэтэх хаһаайыстыбалаах элбэх киһи «хаһан да ылбатах харчыбын ыллым, маннык буолуо диэн санаабат да этим, үөрэн махтанабын» диир. Урут үүт харчытын ылбыттара 1/3 араас төлөбүрдэргэ барар эбит. Ол аата мин ити мэхэнииһиминэн тыа сиригэр олорор дьон дохуоттанынан баҕарбытым туолан иһэр.
Дьон билигин эрэ илиилэригэр 30 харчыны ыллылар. Ону таһынан баһылыктар үчүгэйдик үлэлиир сирдэригэр, кэпэрэтииптэри тэрийэн үүттэрин 10-30 солк. туттаран атыыга таһааран эрэллэр. Сорох дьон харчыларыттан ордорон сибиинньэ, куурусса иитэн, ким тэпэлииссэ кэҥэтэн, эбии дохуоту таһаарыныыга үлэлээн бардылар – диэбит.
Маны таһынан Айсен Сергеевич ынахтарын төбөтүгэр харчы ылан баран ИП-лар ааттарынан үүт туттаран иккистээн харчы ылар дьону, судаарыстыбаны албынныылларын тохтоппотохторуна, кытаанах эппиэккэ тардыллыахтара диэн сэрэппит.
Ол кэннэ: — Мин өссө төгүл этэбин, саамай үөрэрим – үлэлии сылдьар дьон «саамай сөпкө гыннын» диэн суруйаллар. Мэхэнииһими салгыы чочуйуохпут, сайыннарыахпыт – диэн түмүктээбит. Онуоха…
Мин санааларым.
Бу саҥа мэхэнииһим туһунан санааларбын ааспыт нүөмэргэ сиһилии суруйбутум. Онон бу сырыыга Ил Дархан ити этиилэрин сорох түгэннэригэр тохттуоҕум.
Айсен Сергеевич дьоннор бу саҥа дьаһалы хайгыыллар диирэ сорох өттүнэн сөп. Кимнээх хайгыыллара буолуой? Биллэн турар, биир-икки ынахтаах урукку өттүгэр үүт туттарбат дьоҥҥо (ыалга), этэргэ дылы, түһээн да баттаппакка сырыттахтарына, буор босхо 35-тии тыһ. солк. түһэн кэлэрэ туох куһаҕаннаах буолуой? Бэрт бөҕө буоллаҕа. Ол эрээри, өссө хатылыбын, кинилэр ахсааннара ынахтаах ыаллар 20%-гар тиийбэттэрэ чахчы. Онтон 3-4, онтон ордук ынахтаах үүт туттарар ыалларга быдан ночооттооҕо туох да мөккүөрэ суох. Мин кэтэх ыаллар үүтү туттараллара кинилэргэ 2 төгүлтэн ордук барыстаах диэн куруук суруйабын.
Ил Дархан билигин сорох сирдэргэ дьоннор 10-30 сокл. туттрар буоллулар диэбит. Мин саныахпар киилэтин 10 солкуобайга туттарааччы өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир да ыал суоҕа буолуо диибин. Онтон 30 солк. ити Үөһээ Бүлүү Ороһу нэһилиэгэ эрэ тутара иһиллэр. Онно 10-ча эрэ кэтэх ыал күҥҥэ 2 центнер курдук эрэ үүтү туттараллар дииллэр. Киһи кыбыстар, киэн туттубат сыыппарата.
Өссө Айсен Сергеевич урукку өттүгэр туттарар үүттэрин 3/1 араас төлөбүрдэргэ барар эбит диэбит. Аата элбэҕин! Ол аата 45 солк.-н 15 барар этэ дуо? Эбэтэр билигин 60-тан 20 солк. дуо? Үллүбүтэ 3-4 солкуобай барара буолуо.
Манна эбэн кини биир ынахтан кумааҕыга 3000 кг., дьиҥэр 800 киилэ ыанар диэбит. Аата аҕыйаҕын! ТХМ оччуотунан иллэрээ сыл биир ынахтан 1120 килограмы туттарбыппыт. Бу сыыппара арыый эбиилээх буолуон сөп эрээри, син маарыннаһара буолуо. Онтон республика үрдүнэн биир ынахтан 2352 кг. ыыбыт диэн оччуоттаабыттар. Бу ба5ас сиэрэ суох сымыйа көрдөрүү. Мин саныахпын ортотунан биир ынахтан 1500 кг-ны ыыр буолуохпутун сөп. Ону 800 кг. диир аһара аччатыы. Бу – барыта дьиҥнээх дьыала ис хоһоонун билбэттэн, эбэтэр алҕас өйдөбүлтэн тахсар, киһи сонньуйар этиилэрэ.
Үрдүкү салатабыт, Ил Дархаммыт тыа дьоно дохуоттара үрдүүргэр кыһаллаллара үчүгэй. Ол иһин кинилэр кэтэхтэр үүттэрин 30 солкуобайга туттарыахтарын баҕараллар быһылаах.
Онтон оччо дьон дохуоттара үрдүөн баҕарар буоллахтарына, этэргэ дылы, туох да үөнэ-көйүүрэ суох, онон манан уустугурдубакка, ити үүккэ көрүллүбүт 4,1 млд. үпкэ барыларыттан үүтү 60 солк. тутар тоҕо табыллыбат этэй? Чааһынай үүтэ уопсайтан туох уратылааҕый? Син биир буолбатах дуо?
Оччотугар ити былрыыҥҥы таһым – 80 тыһ. үүт тааҕы-таах соҕотуопкаланыа, ыал бары кэриэтэ туттара сатыа этилэр. Өссө былаан эрдэ туолан «моһуоктуо», дьон чахчы дохуоттара балачча эбиллиэ этэ. Ол оннугар хоту улуустарга уонна саха ынаҕын иитээччилэргэ ити 35 тыһ.солк. биэриэххэ сөп этэ.
Онтон билигин тугуй? Ити аҕыйах үүт туттарбат ыаллары “байытаары” барыларыгар 35 тыһ. биэрэн, былырыыҥҥыттан 23(!) тыһ. тонна аҕыйах үүт соҕотуопкаланар буолбута ол төһө бэрдий?
Урукку сылларга чааһынайдар үксүлэрэ балаҕан ыйыттан саҕалаан кыстыкка киириэххэ диэри ынахтарын оҕолору сыһыыга ыытан кэбиһэллэрэ. Онтон билигин ити дьаһал киирэн үгүс ыаллар бэс ыйыттан ынахтарын ыыталаан кэбиһэр буоллулар. Холобур мин билэр биир 12 ынахтаах ыал 8 ынахтарын сааскыттан ытан кэбиспиттэрэ. Биир киһи (хаһаайка) ынахпын оҕолору ыыппытым ньирэйэ икки эрэ эмиийин наар эмэн, иккитэ маститтаан ынах аатыттан ааһар буолбут диэн үҥсэргиир. Маннык түбэлтэлэр элбэх буолуохтара.
Бассаапка бу дьаһалы утарааччылар аҕыйаҕа суохтар. Биир нэһилиэк баһылыга икки эрэ үүт туттарар кыра фермердэр бааллар. Олорго сыалай арыы сыаҕын үлэлэтэр көдьүүһэ суох диэн суруйар. Кырдьык, маннык балаһыанньа үгүс кыра, кырыы нэһилиэктэргэ үөскээбитэ чахчы. Онон бу дьаһал түмүгэр бары соҕотуопкалыыр тэрилтэлэр эргитэр үптэрэ кыччыыра, сорох сыахтары сабаллара саарбаҕа суох.
Бу дьаһал уһаатаҕына үүт туттарбат ыаллар, тонна аҥара курдук ыйааһыннаах, кэҥкэлэй аһылыктаах, боруода үүттээх ынаҕы иитэ сатыахтара дуо? Суоҕа чахчы. Оччотугар кэтэхтэргэ боруода кэхтиитэ барара чуолкай. Маны таһынан 35 тыһ. солк. ылан баран үүттэрин бааһынайдары, КП-лары кытта кэпсэтэн туттара сатааччылар суохтарыгар киһи сатаан итэҕэйбэт. Баар бөҕө буоллахтара.
Ил Дархан этиитигэр икки быстах суолга тохтуум. Кини кэтэхтэр ити ботуччу харчыны ылан элбэх сибиинньэни, кууруссаны иитэр буоллулар диэбит. Ону саарбахтыыбын. Холобур биһиэхэ Чурапчы ТХПК сылын аайы үүт туттарар кэтэх ыаллар сайаапкаларынан үүт суотугар 100-нэн сибиинньэ оҕотун тиэйэн аҕалан түҥэтэрэ. Төлөбүрүн сайын сыыйа үүттэрин харчытыттан тутара. Байал кэтэхтэргэ биири да аҕалбата. Тоҕото биллэр. Биир даҕаны ыал 10 солк. үүт туттарбат. Күөх үүтэ суох сибиинньэ иитэр барса суоҕа чуолкай.
Аны дьон үүт туттарбакка 35 тыһ. солк. ылан ол-бу түһээнтэн босхолоннулар диэн этии кырдьык. Ол эрээри элбэх сүөһүлээх кэтэх ыаллар 60 солк. эккирэтэн үгүстэрэ ИП буоллулар. Онон ити төлөбүрдэри таһынан, араас оччуокка эрилиннилэр, эбии дохуоттарыттан нолуок төлүүр буоллулар.
Түмүк.
Бу мин суруйуубун тойон-хотун уонна урут үүт туттарбат босхоҕо 35 тыһ. тиксибит дьон сөбүлээбэттэрэ, утараллара сэрэйиллэр.
Мин санаам маннык. Айылҕаҕа босхо диэн суох. Киһи сүөһү «төбөтүн» сиэбэт. Кылаабынайа – бородууксуйа элбиирин, дьону иҥэмтэлээх, олохтоох аһынан-үөлүнэн хааччыйа сатааһын иһин үлэ барыахтаах диибин.
Онтон биһиэхэ т/х-н уопсай үбүлээһининэн %- нан ыллахха хаһааҥҥытааҕар даҕаны аччатан, сүрүн аһылыкпыт үүт соҕотуопкатын 3/1-рин курдук кыччатан дьон дохуотун үрдэтиэхпит дииллэрин төрүт өйдөөбөппүн.
Орто дойдуга биирдэ да сыыспат, барытын таба, сөпкө дьаһайар тойон төрүү илигэ буолуо. Төрүө да суоҕа. Онон Ил Дархан эппитэ барыта таба, сокуон буолбатах. Дьиҥэр Айсен Сергеевич т/х-гар быһаччы биир күн үлэлээбэтэх, салайбатах, атын эйгэ киһитэ буоллаҕа. Онон кинини ити 35 тыһ. «босхо» ылбыт уонна киниэхэ бэрт буола сатыыр эргимтэтэ саҥа мэхэнииһимэ наһаа «хайҕааннар» тылларыгар киллэрбит буолуохтарын сөп. Онуоха мин кинилэргэ «тойону суулларыаххытын ба5арар буоллаххытына – кинини эргиччи аһара хайҕаан» диэн этии баарын өйдөтүөхпүн баҕарабын.
Биир тылынан бу саҥа мэхэнииһим үчүгэй өрүттэринэҕэр омсолооҕо быдан элбэх диэн санаабын уларыппаппын.
Онтон дьиҥнээхтик т/х-н өрө тардыахха, тыа дьонун дохуотун үрдэтиэххэ диир буоллахха уопсай үбүлээһини, бородууксуйа, ордук үүт-эт тутуллар сыанатын лаппа үрдэтиэххэ, көрүллүбүт үбү көдьүүстээхтик туһаныахха диибин. Ону утарар ким баарый?
Уйбаан Пономарев
Чурапчы.
«Туймаада» хаh. (08.07.21)
Навигация по записям
«Агростартап» кыттыылааҕа Дмитрий Климовскай кэпсиир…
Криокорм – өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнээх үүнээйи.
от adminNB
Похожая запись
Республика Саха (Якутия) Сахалыы Хангалас
Сылгыhыттар эбии көрүллэр үп сыспай сиэллээҕи дэлэтэргэ төһүү буолуоҕар эрэнэллэр
Ноя 28, 2022 adminNB
Мнение эксперта Республика Саха (Якутия) Сахалыы
ТЫА ХАҺААЙЫСТЫБАТЫН САЙДЫЫТЫГАР ТӨҺӨ ҮП КӨРҮЛЛҮӨЙ?
Ноя 27, 2022 adminNB
Республика Саха (Якутия) Сахалыы Усадебное хозяйство
Мэҥэ Хаҥалас улууһун ньирэйэ — «Симэммит Мааныкай» кыайыылааҕа
Ноя 21, 2022 adminNB
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Комментарий *
Имя *
Email *
Сайт
Δ
Поиск
Свежие записи
В Якутии принят государственный бюджет республики на 2023 год
Сылгыhыттар эбии көрүллэр үп сыспай сиэллээҕи дэлэтэргэ төһүү буолуоҕар эрэнэллэр
ТЫА ХАҺААЙЫСТЫБАТЫН САЙДЫЫТЫГАР ТӨҺӨ ҮП КӨРҮЛЛҮӨЙ?
О роли М.Е. Николаева в развитии сельского хозяйства Республики Саха
В Чурапчинском районе презентовали пилотный проект по развитию сельского хозяйства
Свежие комментарии
adminNB к записи Моменты ярмарки «Рыба Якутии — 2022»!
adminNB к записи В Якутии сбор картофеля, зерну и овощей составляет всего треть от плана – власти винят погоду
adminNB к записи Помощь фермерам на сенокосе и уборке урожая!
adminNB к записи Фермер Розалия Петрова: «Первый урожай молодого картофеля поступит в продажу уже в начале августа»
https://sites.google.com/view/buy-serge-mouille/ к записи О пространственном развитии и территориальном управлении в контексте народосбережения в Республике Саха |
Күн сиргэ, дьоҥҥо, үүнээйигэ сылааһы, сырдыгы биир тэҥҥэ биэрэринии, үрдүкү салалта эмиэ биһиги олохпутугар үтүөнү барыбытыгар тэҥҥэ үллэрэр айылгылаах буолуохтаах. Ол курдук Ил Түмэн үлэтэ-хамнаһа норуоттан кими даҕаны матарбакка, атаҕастаабакка дьаһанан үлэлээһин-хамсааһын буолуохтаах.
Аспыт-үөлбүт – тыын боппуруоспут
Бүтүн Саха сирин үрдүнэн тыа хаһаайыстыбата уустук балаһыанньаҕа киирбитэ Украинаҕа сэрии күөртэммитинэн өссө кытаатан иһиэ. Путин В.В. эрэгийиэн ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун бэйэтэ хааччыныахтаах диэбитэ. Онон, ас-үөл оҥоруу билигин маҥнайгы нүөмэрдээх кыһалҕа буолбутун бары билэн-көрөн олоробут. Ол иһин Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга В.С. Поскачин норуотун быыһыыр сорук туруорунан, өрөспүүбүлүкэҕэ Ыҥырыы таһаарбыта.
Ыҥырыы т/х сайыннарыыга тутуллар үүт лиитирэтин аллараа сыаната 90-130 солк. буоллаҕына уонна т/х үбүлээһиҥҥэ бүддьүөт 15 бырыһыана бэрилиннэҕинэ, т/х производствота эрэллээхтик сайдар суолга киирэр. Саха сылгытын этиттэн бородууксуйа аан дойду үрдүнэн үрдүк суолталаммытынан, төрөөбүт биэҕэ 35-45 тыһ. солк. диэри биэрэргэ этии киирдэ.
Кэтэхтэргэ төрөөбүт ынахха 35 тыһыынча бэриллиэхтээх. Ол эрээри, үстэн элбэх ынахтаах буоллаҕына, өскөтүн үүт сыаната тэрээһиннээхтэри кытта тэҥ түбэлтэтигэр туоннаттан итэҕэһэ суох үүтү туттарыахтаах. Оччоҕуна эрэ 35 тыһ. солк. мэктиэлэниэхтээх. Т/х аһын-үөлүн элбэтэр инниттэн сир реформата хайаан да ыытыллыахтаах.
И.Л. Степаненко саҕанааҕы хатыламматын
Ыҥырыыны олоххо киллэрии билиҥҥи балаһыанньаҕа аһара улахан суолталаах. Ону туруорсар таһымнаах дьон бырабыыталыстыбаҕа, улуустар салалталарыгар, муниципалитеттар уонна Ил Түмэн дьокутааттарын ортотугар суохтарыттан хомолтобут өссө дириҥээн иһэр.
Дьиҥэр, бу саха норуота баар эбэтэр суох буоларын быһаарар тыын суолталаах боппуруос. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Саха АССР салалтата куһаҕаныттан, обкуом сэкирэтээрдэрин, райсовет, райком үлэһиттэрин, холкуостар бэрэссэдээтэллэрин уонна НКВД үлэһиттэрин буруйдарынан тыа сиригэр уонунан тыһыынча дьон, үгүстэрэ холкуостаахтар эти, үүтү, аһылык арааһын илиилэригэр тутан олорон, ыгыы-хаайыы бэрдиттэн аһаабакка, хоргуйан, ыарыыга ылларан өлбүттэрэ. Бу саха дьоно хас да көлүөнэ устата төрөөбүтэ-ууһаабыта буоллар, ахсааммыт мөлүйүөнтэн тахса буолуохтаах этэ. Дьон хоргуйан өлүүтүгэр оччотооҕу обкуом сэкирэтээрэ И.Л. Степаненко буруйдааҕа чуолкай. Нам киһитэ И.Е. Винокуров туруорсуутунан, улуу Сталин дьаһалынан, Степаненко хамаандата 1943 с. үлэтиттэн ууратыллан, өссө улахан алдьархай тахсыбатаҕа.
Тыа хаһаайыстыбата, чахчы, сайдар кэскиллэннэҕинэ, барыстаах буоларын өйдөөтөхтөрүнэ ыччаттар, атын дьон-сэргэ т/х тыаҕа күүскэ өрө таһаарыахтара. Биһиэхэ оннук олохтоохтук толкуйдаммыт бэлиитикэ наада. В.А. Штыров бэрэсидьиэнниир кэмигэр 2002 с. алтынньы 17 к. N 566 ыйааҕынан т/х-гар бүддьүөт 15 бырыһыанын биэриини олохтуу сатаабыта. Ону бэйэбит дьоммут, сахалар, буруйдарынан олоххо киирбэтэҕин тыа дьоно 20 сыл устата умна иликпит. Онон, үрдүк таһымнаах, тыа сирин сайдарын туһугар өйдөрүн-санааларын түмэн киирсэр дьон баар буолбуттарыттан үөрэбит.
В.С. Поскачин субу алтынньы 3 күнүгэр Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэрин баһылыктарын аҕалан, Ил Түмэҥҥэ уонна ТХМ-ҥа сырыттылар, ыҥырыыны дьүүллэһии үрдүк таһымнаахтык барда. Норуот дьокутааттара В.М. Прокопьев, С.М. Афанасьев, В.Н. Губарев, А.М. Находкин уо.д.а. этиилэри үөрэтиэххэ уонна өйүөххэ диэн санааларын эттилэр.
Бу дьүүллэһии түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ төрүттэммитэ 100 сылынан сибээстээн, Ыҥырыыга этиллибит т/х-тын сайдыытыгар өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн 15%-тан итэҕэһэ суох үбү биэрэргэ диэн туруорсууну 2023 с. бүддьүөккэ халбаҥнаабакка киирэрин туһунан кэпсэтии барда. Кэлэр сылга “пилотнай проект” эҥин диэн эспэримиэн оҥорбута буолан, дьыаланы уһатары төрдүттэн утарабыт. 2012 с. өрөспүүбүлүкэ нэһилиэктэригэр барыларыгар кэпэрэтииптэри тэрийэн, үүт харчыта нэһилиэктэргэ быһа ыытылла турбут үтүө быраактыкатын санатабыт. Ити хаарыаннаах тэрээһини аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтин (ВТО) сокуона киирэн тохтоппута.
Баһылыктар тоҕо ньимиликээн олороллоруй?
В.С. Поскачин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сүүрэ-көтө, киэҥ далааһыннаах үлэни ыыта сылдьарын билэ-билэ, киһи сөҕүөх, атын 30-ча улуустарын уонна сүүһүнэн нэһилиэктэрин баһылыктара уу чуумпутук, ууну омурдубут курдук олороллор, бааллара-суохтара биллибэт. Саха норуотун инники дьылҕата кинилэри олох да долгуппат курдук.
Тыа дьонун куолаһын хомуйан баһылык, дьокутаат буолбут тойотторбут тыа үлэһит дьонун кыһалҕаларыгар олох да наадыйбаттара көһүннэ. Итинтэн кинилэри үрдүк хамнас, биэнсийэлэрин, бириэмийэлэрин үрдээһинэ эрэ ымсыырдар эбит диэн түмүктүөххэ сөп. Маннык мөлтөх хаачыстыбалаах баһылыктары, дьокутааттары кэлэр быыбардарга таларбыт төһө сөбүй? Кинилэр тус олохторун эрэ тупсарар, бэйэлэрин иннилэрин эрэ көрүнэн үлэлииллэрин үтүктэн, ыччаппыт буорту буолар. Ол аата, кинилэр уопсастыба олоҕор улахан алдьатыыны оҥорор дьон буолсулар.
Бэрэсидьиэн В.В. Путин ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун туһунан сорудаҕын толорууну бу баһылыктар наадалааҕынан аахпаттар дуо? Ол аата, “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа үлэтин-хамнаһын уонна былааннаахтык, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар Ил Дархан үлэтин утаран олороллор дуо? 2021 с. Госдума быыбарыгар “биир ньыгыллар” тоҕо хотторбуттарын бу улуустар умнубуттара түргэнин.
Кинилэр 2023 с. буолар улахан быыбардарга тыа үлэһит дьонун интэриэһин көмүскүүр баҕалара суоҕа көстөр. Ол иһин улуустар уонна нэһилиэк баһылыктарын тылларын-өстөрүн норуот итэҕэйэр кыаҕыттан таҕыста, аптарытыаттара, эриэйтиннэрэ, саарбаҕа суох, аллара түстэ. Итини 2022 с. быыбарга, тоҕус улуус баһылыктарын быыбарын түмүгүнэн түөрт улууска “биир ньыгыллар” хотторбуттара көрдөрөр. В.С. Поскачин курдук норуоттарын түмэр кыахтара суоҕа көһүннэ.
Быыбардар түмүктэринэн өрөспүүбүлүкэ каадырын бэлиитикэтигэр улахан болҕомто уурдаҕына табыллыыһы диэн, уопсай түмүк оҥоруохха сөп.
Тыаҕа оҕо аҕыйыыра болҕомтоҕо ылыллыахтаах
Сыл аайы т/х сайыннарыыга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр үп тиийбэтинэн, аҕыйах үп бэриллэр диэн буолара. Ону баара, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы М.В. Никифоров балаҕан ыйын ортотугар эмискэ: “2022 сылга т/х-гар балысхан улахан үбүлээһин буолла», – диэн соһуталаата. (“Саха сирэ” хаһыат, балаҕан ыйын 15 күнэ, “Тыа хаһаайыстыбатын биисинэс курдук көрүөхтээхпит”). Быйыл т/х-гар бүддьүөт 4,89 %-на эрэ бэриллибитин тыа дьоно билбэттэрэ буолуо дии санаан эрдэҕэ буолуо... Тоҕо саамай тыын суолталаах кыһалҕаҕа тиийэн, үбү кэмчилээбитэ буолан, т/х “тиийбэт тирии, тарпат тараһа” олохтоох оҥоробутуй?
Хаһыакка сыл аайы тахсар Ил Түмэн дьокутааттарын уонна тойоттор дохуоттарын ырыттахха, Төрүт сокуоҥҥа тиийэ араас сокуоннарынан ким да утарсыбатын курдук, бэйэлэрин туһаларыгар хамнастарын, биэнсийэлэрин, бириэмийэлэрин муҥутуур үрдэтинэр сокуону кытаанахтык олохтоон олороллор. Дьокутаат сыллааҕы дохуота, ортотунан 3,0-3,6 мөл. солк. диэри хамсыыр. 10 сыл үлэлээтэхтэринэ, ыйдааҕы биэнсийэлэрин кээмэйэ, хамнастарын 80 бырыһыанынан ааҕыллар. Аҥаардас ити эрэ туһуттан дьокутаат буолуохтарын баҕарар ымсыы дьон ахсаана аҕыйаҕа суох. Ол иһин быыбарга элбэх харчылаах улахан баай эрэ дьон киирсэллэр. Кыраҕа-кыаммакка, сэрии оҕолоругар, тыа сирин олоҕор-дьаһаҕар олох да наадыйбаттар. Тыа сирин олохтооҕун уустук балаһыанньата итинник дьокутааттары таларбыт тухары олох уларыйыа суоҕа.
Дуоһунастаахтартан элбэх киһи маҕаһыын тэринэр. Соҕурууттан хиимийэлээх аһы таһан, дохуот бөҕөнү киллэринэллэр. Оскуолаларга, дьыссааттарга, балыыһаларга тиэндэр сокуонун туһанан, олохтоох бородууксуйаны ылбакка, бэйэлэрин хиимийэлээх аһылыктарын соҥноон, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарбат кытаанах киитэрэй албаһы булуннулар. Тыа хаһаайыстыбатыгар уонунан сыллар усталарыгар үүт соҕотуопкаланар сыанатын отут солкуобайтан үрдэппэтилэр. Бу туалет кумааҕытын сыанатыгар тэҥнээх. Т/х үрдүгэр өр сыллар усталарыгар чохчойон олорор табыллыбат.
Тыа сирин үлэһитэ биир күн өрөөбөт, ыарыйдаҕына, бүлүтүөн суох, чунуобунньуктар курдук надбавка, кээписиэн ааҕыллыбат, үлэ киниискэтэ диэн суох. Манна сокуону оҥоруохтаах Ил Түмэн наадыйбат, тыа дьонун социальнай боппуруостарын быһаарыыга кыһаллыбат.
Биир ынахха 35 тыһ. солк. бэриллэр. Ону 12 ыйга түҥэттэххэ, үс тыһыынча тахсар. Дьокутаат ыйдааҕы хамнаһынааҕар сүүс төгүл кыра. Биэс ынахтаах буоллаҕына, ыйдааҕы хамнаһа уон биэс тыһыынча тахсар. Бу дьокутаат хамнаһыттан сүүрбэ төгүл кыра. Манна хайа тыа ыала иитиллиэҕэй? Ыал диэн айылҕа оҥорбут тэрилтэтэ. Ыалтан нэһилиэк үөскүүр. Нэһилиэктэн улуус үөскүүр. Улуустартан өрөспүүбүлүкэ үөскүүр. Төрдө, силиһэ алдьаммыт өрөспүүбүлүкэ инники дьылҕатын бэйэҕит толкуйдааҥ. Тыа дьоно, маннык уустук балаһыанньаҕа тиийдигит, соҕотох бас билэр куоласкытын биэрэргитин-биэрбэккитин сыл устата толкуйдааҥ. Биир да салайааччы, бырабыыталыстыба үлэһиттэрэ, дьокутааттар тыаҕа тахсан дьон кытта көрсөллөрө ахсааннаах. Соҕотох Ил Дархан сүүрэкэлиир.
Тыа хаһаайыстыбатын үбүлэниитэ куһаҕаныттан оннооҕор үөрэҕи баһылаабыт Арассыыйа үрдүнэн биллибит Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар, холобур, Өргүөт орто оскуолатыгар тохсус, онус кылаастарга биир да оҕо суох. Улуус киинигэр Прокопьев аатынан оскуолаҕа 11 кылааска тоҕус эрэ оҕо баар. Маҥаас оскуолатыгар үс эрэ оҕо олорор. Боотулуу, Сургуулук оскуолатыгар түөрт, биэс оҕо. Сургуулукка бастакы кылааска икки оҕо киирдэ. Ол аата, бүтүн нэһилиэккэ икки эрэ дьахтар төрөөбүт. Бу ыстатыыстыканы бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ ким да үөрэппэт. Тыаҕа эдэр ыччат тохтообот, ыал буолбат, оҕо төрөппөт. Ол барыта т/х үбүлээһин кыратыттан тутулуктаах.
Тыа хаһаайыстыбатыгар бүддьүөт 15 бырыһыана көрүлүннэҕинэ, т/х бары салаата сайдар турукка киириэҕэ. Бу боппуруоһу быһаарарга билиҥҥитэ соҕотох В.С. Поскачин эрэ турунна.
Саха сиригэр ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун сорудаҕын толорууга улуустарбыт баһылыктарын үгүстэрин кэриҥнэрэ кыһаллыбаттарын туһунан бэрэсидьиэн В.В. Путин билиэхтээх дии саныыбыт.
Биһиги эһэлэрбит, эбэлэрбит былырыын, 2022 сылга уон алта тыһыынча сэрии оҕолоругар бүддьүөттэн эмтэригэр-томторугар ыйга сэттэлии тыһыынча солк. көрдөспүттэрэ. Хомойуох иһин, дьокутааттар сэрии оҕолорун сүрэхтэрин кыланыытын истибэккэ аккаастаабыттара. Ол түмүгэр 2021 с. быыбарга “Биир ньыгыл Арассыыйа” хотторбута.
“Кыым” хаһыат 2022 с. балаҕан ыйын 29 күнүгэр М.Г Донской ыстатыйатыгар оҥорбут бары түмүктэрин кытта толору сөбүлэһэн туран, манна кыттыһабыт уонна өйүүбүт. Саха сиригэр т/х сайыннарбакка эрэ, норуоту элбэх хиимийэлээх кэлии аһылыгынан аһатар салайааччылары бэркэ салайа олороллор диэн сыана быһар кыахпыт суох. |
'''Тайах''' ({{lang-la|Alces alces}}) - бөдөҥ кыыл. Ыыраахтаах туйахтаахтар [[Табатыҥылар кэргэннэрэ|Табатыҥылар кэргэннэрин]] Тайахтар уустарыгар киирэр.
Этэ-сиинэ бөдөҥ, модьу-таҕа. Төбөтө улахан, атахтара уһуттар, сиһэ этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ кылгас. Тыһыта муоһа суох.
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар баар, сайын сорох сиринэн туундараҕа кытта киирэр. Ахсаана 1960-70 сс. 50 тыһ. кэриҥэ этэ, 1976 - 78 тыһ., 1992 - 60 тыһ., 1999 - 40-50 тыһ.
== Тайах ааттара ==
Сааһын туола илик тайах оҕотун ''ньаргы'' диэн ааттыыллар<ref>Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.VII туом, Новосибирскай, Наука, 2010</ref>.
Аараҕай тайах (аар тайах) - кырдьаҕас улуу кыыл. Буур тайах - баараҕай атыыр тайах. Дуул тайах - дуолан тайах. Лөкөй тайах - сиппит атыыр тайах. Ойдоох буурай тайах - адаархай улахан муостаах тайах. Үөҥэс тайах - үс-түөрт саастаах тайах<ref>Булчут кинигэтэ. В.Н. Сивцев. Дь. Бичик, 2017, С.51</ref>. |
Саха дьоно былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэстэри тутуһаллар. Кинилэр бэйэлэрин уһун кэмнээх олохторугар билбит-көрбүт үөрэхтэрин сурукка киллэрэн мунньан иһэр кыахтара суох буолан, олору барыларын үгэстэргэ кубулуталаан, өс хоһооннорунан этитэлээн өйдөрүгэр-санааларыгар мунньунан иһэллэр. Былыргы кэмҥэ сахалар олохсуйбут үгэстэри өс хоһоонноругар кубулутаннар түргэнник өйдөнөр көрүҥнээх оҥорон киэҥник туһаммыттара бу кэмҥэ тиийэ кэлбиттэр.
Олох үгэстэрэ өс хоһоонугар этиллэн сылдьаллар. Кэлин кэмҥэ «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн өс хоһоонун уол баар эрэ буоллар бэйэтэ аҕатын курдук өйдөөх-санаалаах буолуохтааҕын курдук сыыһа өйдүүбүт. Бу өс хоһоонуттан «хатарыы» диэн тыл суолтатын ситэ өйдөөбөккө, туһаммакка хаалларан кэбиһэр эбиппит. Өс хоһооно «хатарыынан» түмүктэниитэ былыргыттан тимир ууһа төрүттээх саха дьонугар эрэ табатык өйдөнөр. Хатарыллыбыт тимир ордук бөҕө, кытаанах, сиикэй тимири баһыйар буолуута уол аҕатынааҕар бары өттүнэн барытынан ордук, өйүнэн-санаатынан, күүһүнэн-кыаҕынан баһыйар буолуохтааҕын быһаарар. Уол аҕатынааҕар ордук элбэхтик үөрэннэҕинэ, үлэлээтэҕинэ, эрчилиннэҕинэ, тоҥноҕуна-хаттаҕына эрэ ордук үлэһит, кыахтаах киһи буолуохтааҕын бэлиэтиир.
Үөрэхтээхтэр үгэс диэни олус киэҥник быһаараллар. Ол быһаарыыларыгар үгэс сүрүн бэлиэлэрин арыйаллар. Манна киирсэллэр: үгэс хатыланыыта, утумнаныыта, бигэ туруктаах уонна маассабай буолуута. (1,6-13). Киһи туох баар быһыыта элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан иһэр. Үгэс көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиитэ утумнаныыта буолар. Үгэс буолбут өйдөбүллэр олус уһун кэмҥэ умнуллан, сүтэн хаалбаттар.
Үгэс диэн олоххо олус туһалаах билиини-көрүүнү, кылгас, киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына иҥэн хаалар көрүҥҥэ кубулутан өр кэмҥэ туһаныы буолар. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта үгэс диэн тылы маннык быһаарар. Үгэс – киһи үөрэнэн хаалбыт быһыыта, үөрүйэҕэ. Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ. (2,216). Бу быһаарыыга сөбүлэстэхпитинэ үгэскэ киһи өр кэмҥэ үөрэнэр. Үгэскэ үөрэнэргэ ааҕар, суруйар, үөрэхтээх буолуу наада буолбат. Тугу барытын үтүктэн, элбэхтэ хос-хос хатылаан үөрэнии — үгэскэ үөрэнии диэн ааттанар.
Хас биирдии төрөппүт оҕотун үөрэтэригэр үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥотторо үөрэтэр. Кини оҕото бэйэтэ үчүгэй диирин оҥордоҕуна үөрэр, хайгыыр. Оҕото ити хайҕалтан эмиэ үөрэр уонна тугу оҥорбутун хос-хос хатылаан оҥорон көрдөрөн иһэр. Ити курдук бу быһыы элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэс буолан оҕо ийэ кутугар умнуллубат гына өйдөнөн, мунньуллан иһэр. Оҕо бу быһыытын, тугу оҥорбутун умнубакка хаһан баҕарар хатылаан оҥорор кыахтанар. Оҕо төрөппүтэ тугу үчүгэй диирин оҥорор буоларга үөрэниитэ ити курдук салҕанан барар.
Дьон олоҕо уһун кэмҥэ биир тэҥник баран истэҕинэ, оҕону иитии-үөрэтии үлэтэ барыта үгэстэргэ кубулуйан оҕолорго кыра эрдэхтэринэ үтүгүннэрэн үөрэтиинэн төрөппүттэриттэн быһаччы бэриллэн иһэр. Кырдьаҕас дьон оҕолору үөрэтиигэ олохсуйбут үгэстэргэ үөрэтии олус туһалааҕын бэлиэтииллэр. (3,51).
Оҕону иитии-үөрэтии кут-сүр үөрэҕиттэн тутулуктаах. Хас бырааһынньык аайы арыгы иһэр үгэстэр, оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар олохсуйан хаалаллар. Дьиэҕэ-уокка арыгыны элбэхтик иһии кыра оҕолор арыгы иһэр үгэскэ үөрэнэн хаалалларын үөскэтэр. Кыра оҕолору арыгыга үөрэтэн кэбиспэт сыалтан улахан дьон арыгыны дьиэлэригэр испэтэхтэринэ табыллар. Саха дьоно арыгыны аһара испэт буолууга сыыйа-баайа үөрэнэн иһэллэр.
Дьоҥҥо төһө элбэх ордук, ыһылла сылдьар харчы баар буолуута, бырааһынньыктары оҥорууга уонна күүлэйдээһиҥҥэ ыҥырар. Дөбөҥнүк, улахан үлэтэ-хамнаһа суох көстүбүт эбэтэр «халлаантан түспүт» харчы элбэх буолуута көҥүллүк, улахан туһата суох, ыскайдаан туттуллар харчыны үөскэтэр. Дьоннорун итинник быһыылара оҕолорун өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэн, өйдөнөн хаалан иһэллэр. Куһаҕан быһыылары элбэхтэ хос-хос хатылаан истэҕинэ оҕо эмиэ үгэскэ кубулутан өйдөөн хаалан иһэр. Үгэскэ кубулуйбут быһыылар оҕо да, улахан да киһи өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар мунньуллан умнуллубат гына өйдөнөн иһэллэр. Үгэс диэн үйэлэр тухары олохсуйбут үөрэх буолар. Үгэстэри суох оҥоруу киһи өйүн-санаатын кураанахтыыр, туруга суох оҥорор. Уһун кэмҥэ умнубат өйдөбүллэрин суох оҥорор буолан, киһи быстах санаалара баһыйалларын үөскэтэн, быстах быһыыларга киирэн биэрэригэр тириэрдэр.
Кэнники кэмҥэ сахаларга нууччалар үөрэхтэрин киллэрэ сатааһын салҕанан бара турар. Маннык үөрэтии сахалар бэйэлэрэ уһун үйэлэрин тухары мунньубут үөрэхтэрин — үгэстэрин суох оҥорон иһэр. Суох буолбут үгэстэр оннуларыгар арҕааҥҥы омуктар быстах быһыыларын үтүктүү ордук элбээн эрэр. Эдэр үүнэн иһэр көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолан, быстах өйгө-санааҕа киирэн биэрэннэр куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Үгэс диэн олохсуйбут өй-санаа буолар. Үгэс буолбут өйдөбүллэри түүлбүтүгэр көрөбүт. Үгэс буолбут өйдөбүллэртэн ийэ кут өйө-санаата хомуллан үөскүүр. Оҕо үчүгэй быһыыны үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ ийэ кута кыра эрдэҕинэ иитилиннэҕинэ эрэ олоҕор үөскээн ылар быстах, соһуччу түгэннэргэ сыыһа-халты туттубат буолар.
Былыргы сахалар үөрэхтэрэ, аан маҥнай бэйэҥ үчүгэй киһи буоллаххына, оҕоҥ эйигин үтүктэн, эн үгэстэргэр үөрэнэн үчүгэй киһи буолуо диэн этэр. Сахалар киһи хайдаҕын, тугун билээрилэр төрөппүттэрин туһунан хайаан да ыйыталаһаллар. Бу үөрэх ыйыытынан оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэтии туһалаах буолар. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс дириҥник иҥэр өйдөбүл буолан кэлин хаһан даҕаны умнуллубатын бары төрөппүттэр билэллэр. (4,9).
Туһаныллыбыт литератураПравить
1. Е.П.Попов. Үтүө үгэстэри үксэтэн иһиэххэ. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1986.- 80 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» ац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
3. Федоров Г.Е. Егоров Н.Ф. Сэргэ төрдүгэр сэһэн. Үһүйээннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 160 с. |
Балаҕан ыйын 14 күнүгэр “Таатта” музейыгар Саха сирин норуодунай суруйааччыта, өрөспүүбүлүкэ түмэллэрин төрүттээччи Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон төрөөбүтэ 113 сылын көрсө үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ ыҥырабыт. Тэрээһин тосхоло:
~ 10:00:13:00 түмэлгэ экскурсия (киириитэ босхо).
~14:00-16:00 түмэл тэлгэһэтигэр мастан оҥоһуктары көрүү күрэҕэ. Кытталлар учуутал уонна үөрэнээччи.
~ 14:00-15:00 “Эриэккэс кэрэмэс кустуктуу суһуоҕуҥ” СӨ норуодунай артыыскатыгар, суруйааччы Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон кэргэнигэр, “Эрэлчээнэ доҕоругар” Надежда Семеновна Шепелеваҕа аналлаах уһун суһуохтаах оскуола саастаах кыргыттар күрэхтэрэ.
~ 14:00-16:00 хаартыскаҕа түһэрээччилэр быыстапкалара, хаартысканан үлүһүйээчилэргэ Андрей Григорьевтан @andro_grig маастар кылаас. Төлөбүрэ 1000 солк.
~ 14:00-17:00 суруйааччы Суорун Омоллоон айымньыларынан “Доҕордоһуу тойуга” уус-уран көрүү күрэҕэ. Кытталлар оскуола үөрэнээччилэрэ. |
Сэтинньи 24 күнүгэр сарсыарда10 чаастан Үөрэҕи сайыннарар уона идэни үрдэтинэр үнстүүт аактабай саалатыгар Саха тыла поликультурнай үөрэх эйгэтигэр» диэн түһ;үлгэ ыытылынна. Иилэн-саҕалаан ыытта Васильева Надежда Николаевна, Арассыыйа Федерациятын норуоттарын төрөөбут тылларын институтун Дьокуускайдааҕы филиалын салайааччыта, педагогика наукатын хандьыдьаата.
Кэпсэтии сүнньэ алта хайысханан барда:
– улуустарга тыл бэлиитикэтин сэбиэтин үлэтэ: туох-ханнык ситиhиилэр уонна соруктар баалларый?
– икки уонна элбэх тыллаах эйгэ: оҕо төрөөбүт тылынан саҥатын хаачытстыбатын хайдах тупсарабыт?
– сахалыы ааҕыы уонна тыл сайдыыта: быстыспат ситими олохсутарга туох үлэ барарый?
– олоҥхо педагогиката: төрөөбүт тылынан иитии-үөрэтии эйгэтэ хайдах буолуохтааҕый?
– аныгы кэмҥэ сахалыы эйгэни тэрийии; уопсастыбаннай инициативалары өйүүр уона сайыннарар үлэ барар дуо?
– билиҥҥи кэмҥэ быһаарылла илик кыһалҕа; доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго төрөөбүт тылларын үөрэтии хайдах буолуохтааҕый?
Бу көрүллэр хас биирдии хайысхаҕа ыҥырыылаах испиикэрдэр уонна эспиэрдэр үлэлээн кэпсэтии киэҥник-куоҥнук салаллан барда. Ити курдук кэпсэтиигэ норуот билэр, ытыктыыр дьоно кытыннылар; Халан, Хомус Уйбаан, бөлүһүөк Саабын, Арылы Дуйдаах, Крылов Ньукулай, маны таһынан үөрэх, наука, култуура, уопсастыба тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ биир тыынынан ырытыстылар, санааларын кыайа-хото этиннилэр.
Кэпсэтии түмүгүнэн Сийиэс резолюциятыгар киллэрэргэ бу курдук туруорустулар:
Улуустарга Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин үлэтин сайыннарыыга; көрүллэр үлэһити хамнастыахха;
Үлэ сүнньүн чопчулуохха (тулалыыр эйгэ тылын өһүн сахатытыы, икки тылынан суруйуохха, ыытыллар тэрээһини сахалыы ыытыахха,бородууксуйаны сахалыы ааттаан атыылыахха. Докуомуоннары нууччалыы, сахалыы суруйуохха, улуус иһигэр методическай холбоһуктар түмсүүлэрин хамыыһыйа үлэтигэр көмөлөһүннэриэххэ, бу этиилэри киллэрэргэ сокуоннары оноруохха)
– Икки тыллаах эйгэҕэ оҕону үөрэтиигэ-иитиигэ дьиэ кэргэнтэн саҕалыахха, дьиэҕэ сахалыы саҥарыахха; куруһуоктарга, атын тас дьарыктарга уһуйааҥҥа, оскуолаҕа сахалыы саҥарыахха, төрөппүккэ, иитээччигэ үөрэтэр, өйдөтөр үлэни ыытыахха; саха тылын, култууратын үөрэтии чааһын, тиһигин өйдөөн-төйдөөн талыахха, метдическай эрэкэмэндээссийэлэри, ыйынньыктары оҥоруохха. ФГОС сүрун чааһын, ВУД чаастарын туһаныыга араас хабааннаах тиһиги оҥоруохха. Эбээ, эһээ үөрэҕин киэнник туһаныахха. Педагогическай колледжтарга, институтарга сахалыы үөрэтэр бырагыраамматын үөрэтиини саҕалыахха.
– Сахалыы тылынан ааҕыы үтүө холбурдарын киэнник тарҕатыахха. Сахалыы тылнан улуустарга, нэһилиэктэргэ баар үтүө көстүүлэрин киэнник тарҕатыахха (ааҕар кылаас, ааҕар дьиэ кэргэн). Оҕону гаджеттан тэйитиигэ бары түмсэн үлэлиэхтээпит. Аныгы визуал оҕолорго аналлаах ааҕар кинигэлэри айан таһаарыахха. Куйаар ситимҥэ сахалыы контены кэҥэтиэххэ.
– Олоҥхо тутулунан уруок хаамыытын ыытарга (Алексей Петрович Саввин методиката). Олоҥхо тылын өһүн сөпкө өйдүүргэ тылдьыттар, көмө пособиялары таһарыахха. Олоҥхо цифровой платформаны сайыннарыыга кыттыһыахха.
– Олохтоох омуктар форумнарын тэрийиэххэ. Этноблогины сайыннарыахха. Этноблогин тиэмэтигэр куурустар наадалар. Анимация дьарыктарын сахалыы ис хоһоонноон биэриэххэ.
– Сатаан суруйбат, саҥарбат оҕону сахалыы үөрэтии кэккэ кыһалҕаларын быһаарарга; олох көрбөт, мөлтөхтүк көрөр оҕолорга Брайль шрифтээх учебниктар, ааҕар кинигэлэр таҕыстыннар. Коррекционнайосуколаларна саха тылынүөрэтиичааһынкиллэриэххэ, сөргүтүөххэ.
Үөрэҕи сайыннарар уона идэни үрдэтинэр үнстүүт пресс киинэ
PrevНазадПобедители инновационной методической выставки
ВпередИрина Васильевна Черкашина назначена директором Республиканского ресурсного центра «Юные якутяне»Next |
* [[1908]] с. [[муус устар 3]] күнүгэр Саха АССР [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] [[Эргис нэһилиэгэ|Эргис нэһилиэгэр]] төрөөбүтэ.
* Казаан педагогическай институтугар, ССРС НА иһинэн ыытыллар аспирантураҕа бэлэмниир кууруска үөрэммитэ.
* 1928—1931 сс. — [[Дьокуускай]] куорат оскуолаларыгар саха тылын учуутала.
* 1931—1933 сс. — Саха АССР {{comment|ЦИК|Центральный исполнительный комитет}} иһинэн тэриллибит алфавиталпаабыт Комитетыгар секретарынансэкиритээринэн үлэлиир.
* 1939—1941 сс. — [[Киев]] куоракка УССР НА фольклор уонна этнография ИнститутeгарИнститутугар аспирантура курстарыгаркуурустарыгар үөрэнэр.
* [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа Дойду Улуу сэриитин]] сылларыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай Институтка ассистент.
* 1943 сылтан Эргис олоҕун науканы кытта ыкса ситимниир — тыл, литература уонна искусство ИнститутeгарИнститутугар ситиһиилээхтик үлэлиир. Институт фольклорнай экспедициятын тэрийэн, саха фольклорун матырыйаалын хомуйар.
* 1947 с. «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олонхону икки тылынан тылбаастаан күн сирин көрдөрөр. Эргискэ, бу сүҥкэн үлэтин бэлиэтээн, учуонай аатын — филология билимнэринбилимин кандидатынхандьыдаатын — иҥэрэллэр. |
Баһылай Бырдьахаанап (Василий Никитич Протодьяконов) - Таатта Чөркөөҕүттэн төрүттээх саха тылын биллиилээх чинчийээччи учуонайа, литэрэтиирэ кириитигэ, бэйиэтэ.
Омук күүһэ - өйүгэр, өйүн күүһэ - тылыгар.
— Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиhэ төлөннөннүн!!!": Кэм – Литература - Төрүт үгэс туhунан санаалар. - Дьокуускай: Бичик, 2009
Ойуунускай айымньыларын уус-уран күүһэ — тылын ууһугар, образтара сахалыы чаҕылхайыгар.
— Саха суруйааччылара, 1994
Кулаковскай: омук омугу ахсаан өттүнэн симэлитэр куттала революция да кэнниттэн бэрт өр ааһыа суоҕа диэбит тыла билигин да тиллэ турар... Кулаковскай тыыннаах!
— Саха суруйааччылара, 1994
Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэмаҕа киллэрбит өтө көрүүлэрэ өссө хас үйэни уҥуордуохтара биллибэт.
— Саха суруйааччылара, 1994
А.Е.Кулаковскай норуотум иннэ диэн олорон ааспыт киһи. Олоҕун сүнньэ — ити. Ити суолтан кини олоҕун биир да мүччүргэннээх түгэнигэр туораабатаҕа. |
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар проблемаларын үөрэтэр институт научнай үлэһитэ
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха норуодунай суруйааччыта В.С. Соловьев-Болот Боотур айымньыларыгар Саха сирин устуоруйата, омук ураты майгыта дириҥник, сонуннук арыллар. Сир уонна киһи икки ардынааҕы сыһыан «Уһуктуу» (1975–1987), «Сааскы дьыбардар» (1971) арамааннарга уратытык көстөр.
Маныаха культуролог Юнг К.Г. чинчийиилэригэр сир архетибын биир сүрүн ис хоһоонноох архетип диэн сыаналыырын бэлиэтиир тоҕоостоох.
Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» уонна «Уһуктуу» арамааннарыгар икки бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат эйгэ сырдатыллар. Бу саха уонна эбээн олоҕун көрдөрөр ураты эйгэлэргэ тус ментальнай бэлиэлэр үөскүүллэригэр олох-дьаһах усулуобуйатын, айылҕаны, ландшафт уратытын, итэҕэл көстүүтүн сырдатыы тосхол буолар.
Арамааннарга саха уонна эбээн омук олоҕун майгыннаспат өрүттэрэ, национальнай-ментальнай ураты бэлиэ буолан хатыламмат көрүҥнэнэр. Онон саха уонна көс омук эйгэтин дьэҥкэрдэр бу арамааннары икки уус-уран тиһик (систиэмэ) курдук көрөр сөп. «Сааскы дьыбардар» арамаан Уйаандьы бөһүөлэк дьонун, туундара олоҕун-дьаһаҕын сэһэргиир, оттон «Уһуктуу» арамааҥҥа саха норуотун дьылҕатыгар уустук бириэмэ, XIX– XX үйэлэр алтыһар быыһык кэмнэрэ сырдатыллар.
Хотугу киһи уонна айылҕа
Эбээн булчута Сэргэчээн Никулин, кини дьиэ кэргэнэ Уйаандьы бөһүөлэктэн тэйиччи Тааска бүччүмнүк олороллор. Кинилэр олохторун ойуулааһын айылҕа эргиирин, тиэмпэтин кытта сөп түбэһэр. Бу сир – “урбанизация” тыыныгар оҕустаран эрэр бөһүөлэктэн ыраах быыһык эйгэ. Туундараҕа, айылҕа туонатыгар булчут чуумпу олоҕо бытааннык устар бириэмэҕэ олоҕурар. Аргыый аҕай солбуллан иһэр дьыл эргиирэ хоту дойду киһитин сэмэй, аа-дьуо майгытын арыйарга дириҥ суолталанар. Бултааһыны, табанан, ытынан айаны, араас ритуал толоруллуутун, айылҕа көстүүтүн сиһилии ойуулааһын айымньы тэтимин бытаардар.
Оттон Уйаандьы бөһүөлэк олоҕун-дьаһаҕын, майгытын-сигилитин сырдатыы ураты. Кэм атын тэтимнэнэр, сюжет риитимэ түргэтиир, бөһүөлэк олоҕо дьалхааннаах, аймалҕаннаах. Уйаандьы бөһүөлэккэ хас эмит сылы быһа олохсуйан кэлбит олох укулаата хамсаан, хайдыһыы үөскүүр, Үрэкиин кинээс кыаҕын, күүһүн сүтэрэр – ити курдук хоту дойду киһитэ улам үгэс буолан кэлбит коллективнай өйтөн-санааттан арахсан, тус индивидуальнай толкуйга көһөр.
«Сааскы дьыбардар» арамааҥҥа географическай миэстэ аҕыйахтык ахтыллар. Уйаандьы, Таас, Сүгэһэрдээх хайа, Даһимча аартык, Халлаан Алыы толоон – тиэкискэ көстөр хотугу сир топологията манан бүтэр. Эйгэ маннык абстрактнай хабааннаныыта бу сиргэ-уокка олорор эбээн киһитин киэҥ, көҥүл, тутулуга суох майгытын көрдөрөр.
Тас эйгэ бэлиэтин сүрүннээн
— метереологическай көстүү (арамаан тиэкиһигэр сотору-сотору уларыйар климат, тымныы, хаар, муус, буурҕа, силлиэ, үрүҥ түүн, о.д.а.),
— айылҕа эттиктэрэ (күн, ый, сулус, хотугу дьэргэлгэн, о.д.а.),
— ландшафт көстүүтэ (сир, толоон, намтал, туундара, үрдэл, хайа, о.д.а.) арыйар.
Дьиэ (тордох) архетиба арамааҥҥа ураты миэстэни ылар, национальнай космос бэлиэтин көрдөрөр. Чум иһигэр олорор хотугу киһи ийэтин киэлитигэр үөскүүр оҕоҕо (зародыш) тэҥнэниэн сөп. Буурҕа кэмигэр тордох хаар анныгар тибиллэн хааллаҕына, эбээн ыала сир ийэҕэ лаппа чугаһаан кирийэн хаалар. Маныаха эбээн киһитэ бэйэтин төрүт кыылын быһыытынан билинэр тотема Торгани – эһэ – саас аайы сир анныттан тахсара (а.э. ийэ сир киэлититтэн иккистээн төрүүрэ) бу этиини эмиэ бигэргэтэр курдук.
Көс олохтоох омук ыстаадатын кытта биир айылҕа чааһын курдук көрүллэр – халлаан уларыйыытыттан, ыстаада наадыйыытыттан тутулуктанан кини олоҕун эргимтэтэ уларыйар. Хотугу киһи олоҕор ыкса ситимнээх кыыллары, ыты, табаны, кытта биир кэлим организм буолар. Эбээҥҥэ кини иитэр кыыла, табата – доҕоро, көлөтө, дьиэтэ, таҥаһа, аһа – сыалай космос уобараһа буолар.
«Сааскы дьыбардар» арамааҥҥа ойууланар хотугу олох эйгэтин горизонтальнай хайысхалаах, динамикалаах эйгэ диэххэ сөп. Ыт, таба көлөнөн айан кэмигэр киһи сиргэ балачча чугаһыыр. Чуумҥа олохтоох хотугу киһи сиргэ олорон аһыыр, сиргэ сытан утуйар үгэһэ кини сиргэ дэбигис чугаһын эмиэ бэлиэтиир.
Хотугу киһи айана балысханнаах, кэлиилээх-барыылаах. Нэлэмэн туундара айаҥҥа хас сырыы аайы араас хайысхаттан арыллар, ураты, сонун көрүҥнэнэн иһэр. Дохсун айаҥҥа сылдьар киһи хараҕын далыгар киирбит көстүү ордук кэҥиир, ландшафт хас сырыы аайы саҥалыы сиэдэрэйдэнэн арыллар. Ол гынан көһө сылдьар коллектив бэйэтин кытта дойдутун илдьэ сылдьар буолан, кини саха курдук биир пространствоттан тутулуктаммат. Көс омукка сир диэн төрүт сир буолбатах, түмүгэ көстүбэт, таҥара эрэ бас билэр куйаара буолар.
Ити курдук кэм уонна эйгэ сыһыана хотугу хронотопка чопчута суох. Киһи миэстэҕэ сыстыбат, бириэмэ эмиэ миэстэттэн тутулуктаммат. Эбээн эйгэтэ космическай, абстрактнай, онон көс олохтоох эбээн мифическай толкуйу илдьэ сылдьааччы быһыытынан көстөр. Ол курдук көс омукка айылҕаны бастааҥҥы уонна модун күүс быһыытынан ылынар үгэс айылҕа (Ийэ) уонна норуот (оҕо) диэн сыһыаҥҥа арыллар.
Хоту тарҕаммыт кыыл-көтөр культа киһи икки – антропоморфнай уонна зооморфнай – айылгылаах диэн өйдөбүлгэ олоҕурар. Ол да иһин арамаан тиэкиһигэр кыыл аҥаардаах дьон, Чучунаа туһунан номох, ийэ кыыл, Торгани, Тэрге, Эһэ туһунан остуоруйа хото киллэриллибиттэр.
Суруйааччы тас эйгэни: айылҕаны, сири, тыаны, хайаны, туундараны – ойуулаан, климат уратытын сэһэргээн, кыыл-көтөр, от-мас эйгэтин сонурҕаан, киһи ис туругун, психологическай мэтириэтин оҥорорго туһанар, ол хотугу киһи кэрэ диэн өйдөбүлүн критерийдэригэр сөп түбэсиһэр. Холобура, киэҥ нэлэмэн ыраас маҥан хаарынан бүрүллүбүт туундара – ыраас, нарын-намчы кыыс Аанча таптыыр эйгэтэ. Бэрт холку эрээри, дохсун санаалаах Сэргэчээн булчут быһыыта-таһаата эмиэ да чуумпу, эмиэ да өксүөннээх хотугу сир майгытын кытта ханыылаһар.
Ити курдук хотугу көс олоҕу сырдатар «Сааскы дьыбардар» арамааҥҥа сиргэ, дойдуга сыһыан мифологическай толкуйу кытта ыкса ситимнэнэр. Сир ытык (хамсаабат, тыытыллыбат, уларытыллыбат) өйдөбүллээх, ол да иһин хотугу киһи Сэргэчээн айылҕаны кураанахха хамсатартан, аймыыртан, ытыалыыртан, тыаһыыртан дьаахханар.
Сир уонна киһи
Саха эйгэтэ хотугу көс хронотоптан таһыччы атын. «Уһуктуу» трилогия-арамааҥҥа сиргэ-уокка, дойдуга сыһыан олох туспа. Саха эйгэтин биир уратытын быһыытынан саха киһитэ олорор сирин-уотун уларытыыта, сир маҥнайгы көрүҥүн алдьатан, бэйэтин олоҕор сөптөөх гына кубулутуута ойууланар. Сири оҥорооччу (земледелец) – уларытааччы. Ол да иһин арамаан тиэкиһигэр сири ньуурун уларытар араас үлэ, сири хорутуу, бурдугу хомуйуу, оттооһун, муҥха, куйуур, күөлү көһөрүү туһунан дириҥэтэн, кэҥэтэн суруйуу үгүс. Уопсайынан, бу арамааҥҥа сир уустук боппуруоһа айымньы идеятын иилиир-саҕалыыр диэхпитин сөп.
Сир географическай өйдөбүл быһыытынан олох-дьаһах тэриллэр миэстэтин быһыытынан өйдөнөр. Ону ааһан религиознай-культурнай араҥаҕа эмиэ киэҥ суолталанар. С.К. Колодезников этэринэн, «для обыкновенного созерцателя географическое пространство выступает в двух ипостасях: непосредственно как физическое строение и как явление трансцендентального мира. Они выступают в диалектическом единстве как органическое целое, как взаимодействие противоположностей самого мира вещей, предметов и явлений».
«Уһуктуу» арамааҥҥа сиргэ-дойдуга бигэтик олохсуйан олоруу, сирдээх-уоттаах буолуу улахан суолталаах. Арамааҥҥа сири оҥоруу культа, сиргэ сыһыаннаах араас проблеманы быһаарар кыһалҕа киэҥник сиһилэнэр. Айымньыга сири уларытыы киэҥ хабааннанар: сир айылҕа бастааҥҥы көрүҥүттэн кубулуйан, култуурунай эйгэ хаачыстыбатын ылынар: сири оҥоруу, тиэрии, бурдук ыһыыта, оттооһун, сир үллэһигэ, балыктааһын, Халаҥаатта эбэни көһөрүү уо.д.а. – киһи олоҕун хаачыстыбатын тупсарар үлэ хабааннаахтык ыытыллар.
Киһи тутулуга суох майгыланыыта сиргэ сыһыаныттан тутулуктаах. Эбээн киһитигэр тэҥнээтэххэ, урааҥхай саха сири оҥорор, алдьатар, бастааҥҥы ландшабын уларытар-тэлэритэр. Кини айылҕаттан баһылыыр, туһанар, көннөрөр кыахтаах. Саха өйдөбүлүнэн, сир куруук уларыйа, уларытылла турар.
Хотугу көс омук олоҕуттан саха геотопикатыгар бытовой эргимтэ, мал-сал эйгэтэ толору уонна ураты көрүҥнээх. Суруйааччы олоҕу-дьаһаҕы, туттар малы-салы, дьиэни-уоту олус сиһилии ойуулуур. Киһини тулалыыр бу предметнэй эйгэни «түөлбэ» (нууччалыы эттэххэ, «освоенное пространство») диэн өйдөбүлгэ түмүөххэ сөп. Онон бу арамаанынан сирдэтэн саха эйгэтин сааһыламмыт пространство диибит. Саха олоҕун-дьаһаҕын киинниир, кини эргимтэтин ортотугар турар сэргэ (Аал-луук мас уобараһа) эмиэ биир миэстэҕэ чопчуланыыны бэлиэтиир. Сахалыы алаас эйгэтэ арамааҥҥа сүрүннээн балаҕан, ураһа, сэргэ, күөл, ходуһа, тыа-ойуур өйдөбүллэринэн бэриллэр уонна биир сиргэ лоп-бааччы олоҕу көрдөрөр.
Хотугу көс олох хартыынатыттан уратыта диэн саха эйгэтэ туруору (вертикальнай) хайысхалаах. Суруйааччы ордук табан, ымпыктаан ойуулуур сүрүн эбийиэктэрэ үөһэ дьулуһар хайысхалаахтар: ураһа, балаҕан, сэргэ туруору тутуулар; көмүлүөк, самовар буруолара үөһэ унаарыйаллар; олоппос, остуол, наара орон киһини сиртэн тэйитэр, үрдэтэр аналлаахтар. Аты айааһаан миинэр киһи – эмиэ сиртэн өндөйө сатыыр уобарас.
Тас эйгэ рельеф, пейзаж киэҥ көстүүтүнэн эрэ муҥурдаммакка, киһиэхэ быһаччы сыһыаннаах мал-сал, олох-дьаһах төгүрүмтэтин ойуулаан, суруйааччы аргыый аҕай саха олоҕо социализацияланыытын, о.а. урукку курдук халандаар (айылҕа хаамыытын, сири оҥоруу бэрээдэгин) циклынан муҥурдаммакка, сэбиэскэй дойдуга буолар социальнай-общественнай уларыйыылар тэтимнэригэр киирэн эрэрин көрдөрөр.
Арамааҥҥа сир-дойду аатын биэлиэтээһин олус киэҥ. «Сааскы дьыбардар» арамааҥҥа холоотоххо, бу айымньыга сүүсчэкэ топоним ахтыллар. Халаҥаатта, Талбаарытта, Туоллаҥа, Чуораайы диэн ааттар олоҥхо сиригэр-уотугар көстөр сакральнай ааттарга хабаатталлар. Халаҥаатта күөл арамаан хронотобугар сүрүн миэстэни ылар, сакральнай топос статустаах. Ол Иһиччит Ньукулай эбэни уруйдаан-айхаллаан ыллаабыт ырыатыттан да сэрэйиллэр.
Сир-дойду чуолкай аатын-суолун ыйан, суруйааччы саха киһитин сиргэ сыһыарар, сиртэн тутулуктааҕын, геоцентрическай көрүүлээҕин бэлиэтиир. Норуот тылыгар олохсуйбут «буор саха» (сиртэн үөскээбит саха, «дьиҥ саха») диэн ситим маныаха бөлөһүөктүү хабааннанар. Сиргэ ордук чугас, норуоттан тахсыбыт уобарастарга сыһыаннаан бу өйдөбүл суолтата дириҥиир. Ол курдук сиргэ-буорга сыһыаннаах үлэлэр: сири хорутуу, бурдук олордуу уонна быйаҥ ылыы, хомуйуу – олох салҕаныытын, төрөөһүн, силигилии чэчирээһин курдук өйдөнүөн эмиэ сөп.
Бэлиэтээн аһарбыппыт курдук, сирдиин ситим ураты айылгы, талыллыбыт, уһулуччу киһи бэлиэтэ буолар. Сиргэ чугас дьоруой ураты күүстээх, киниэхэ сир ийэ айар-тутар дьикти кыаҕа бэриллэр.
Арамааҥҥа персонаж тиһигэр сүрүн миэстэни норуот эстетическай идеалын, кутун-сурун тута сылдьар киһи Иһиччит Ньукулай ылар. Иһиччит, кэргэнэ Огдооччуйа, уоллара Силис Куонаан дьикти дьоруойдар. Сиртэн тимир руданы булан уһаарар эриэккэс дьарыктаах, мастан, алтантан иһит оҥорор сатабыллаах Ньукулайы, кини кэргэнэ, туой маастара Огдооччуйаны айаан таһаарааччы (творец) функциятын баһылаабыт дьоруойдар диэххэ сөп. Кинилэр туһанар атрибуттара, тимир, мас, туой, туос – бу сир бэлиэтин илдьэ сылдьар, сиртэн ылыллар матырыйааллар.
Силис Куонаан аата төрдү-ууһу, төрүт буору кытта ыкса ситими бэлиэтиир. Кини туһунан аҕата «Этэ-хаана ситэн, уҥуоҕунан намыһах соҕуһун иһин, сиргэ чиҥник тирэнэн, үлэлии турарын көрдөххө, кырдьык, киһи хараҕа туолар киэптээх. Чэ, этэҥҥэ сырыттаҕына харытынан ииттэр киһи буолаа ини. Оҕом “Силис” силис курдук, сиригэр-буоругар көмүллэн, сиртэн ылар сиигиттэн-симэһиниттэн туһаммакка, атыттар умнастарын улаатыннара, лабааларын соното, сэбирдэхтэрин силигилэтэ, мутуктарын муҥутата сылдьыах бэйэтэ буоллаҕа…», — диэн чопчу характеристиканы биэрэр (арамаан иккис кинигэтэ, С. 25).
Иһиччит Ньукулай – талааннаах ырыаһыт, олоҥхоһут, ураты куттаах-сүрдээх айааччы. Кистэлэҥ чараас эйгэни кытта алтыһар бу дьон, олоҥхоһут, тимир, туой ууһа буолан, Ньукулай, Огдооччуйа айылҕа, сир стихиятыгар сыһыаннаахтар, онон кинилэр култуурунай демиург-дьоруойдар кэккэтигэр чугастар.
Арамаан персонажтарын тиһигэр икки аҥыы өрүт (бинарность) өйдөбүлэ биллэр суолталаах. Ол курдук арамаан эр дьон-персонажтара, уобарастаан эттэххэ, сиртэн-буортан төрөөн-үөскээн тахсыбыт, бары даҕаны толуу көрүҥнээх дьон – Томороон Ньукулай, Силис Куонаан, Сомоҕоллой, Боһомо кулуба, Суон Бүөтүр, Сабардам Тэрэнтэй, Үскэм Өлөксөй, Лис Бүөтүр уо.д.а. күүһү-уоҕу, ымыттыбат, хамсаабат туругу көрдөрөллөр. Персонажтар ааттарыгар даҕаны сир ийэ муҥураабат күүһэ таайыллар курдук. Онон кинилэр нөҥүө сир уобараһа сирэйдээн (персонификация) көрдөрүллэр диэххэ:
Боһомо – «Ордук бөдөҥ, улахан, толору көстүүлээх» («Особенно крупный, большой, видный» или «большими кусками, глыбами или в большие куски, глыбы») (Большой толковый словарь якутского языка. Новосибирск: Наука, 2005. Т. 2.); Сомоҕоллой – от сомоҕо «арахсыспакка, бытарыйбакка, бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ)” (цельный, неотделимый, нераздельный (о чем-л. крупном)) (Большой толковый словарь якутского языка. Новосибирск, Наука, 2011. Т. 8.); Сабардам – «туох эмэ улаханнык (устатынан, туоратынан уонна үрдүгүнэн бүтүннүү) сабардыыр кээмэйэ, тилэри киэбэ», от сабардаа – «киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа» (занимать собой много места, большую площадь, территорию) (БТСЯЯ, Новосибирск, Наука, 2011. Т. 8); Суон – «туоратык төгүрүччү мээрэйинэн улахан” (толстый), “Сүдү, сүҥкэн, улахан” (Огромный, значительный) (БТСЯЯ, Новосибирск: Наука, 2012. Т.9); Томороон – «модороон, салаҥ оҥоһуулаах» (простой, лишенный изящества, топорный), «нарына суох, улахан» (грубый), «модьу, толуу» (большого размера, внушительный) (БТСЯЯ, Новосибирск: Наука, 2013, Т. Х).
Дьахтар уобараһа айымньы тиһигэр бэлиэ миэстэни ылар. Арамаан дьахталлара (бары даҕаны!) ХIX-XX үйэтээҕи саха дьахтарын типическэй уобараһыгар соччо-бачча сөп түбэспэт эрээри, бииртэн биир чаҕылхайдар – Дьэбдьиэ Кырбыйдаанаба, удаҕан Маарыйа, Тумара Киргиэлэйи ʻʻиирдэр” Фатихатта татарка, атыыны-эргиэни, дьону-сэргэни да табыгастаахтык салайар Агриппина Кушнарева хотун, куоракка олохсуйа охсор түргэн-тарҕам быһаарыныылаах Саввишна уо.д.а. персонажтар күүстээх, тутулуга суох, айылҕа күүһүн, салгыны, уоту кытта хабааннаах гына ойууламмыттар.
Эр дьон монументальнай, модьу-таҕа буоллахтарына, кинилэр утары айылгылаахтар – мээнэ киһиэхэ өйдөммөт, таайыллыбат, уот татакай майгылаахтар. Суруйааччы кинилэр абылыыр, таайтарар сатабылларын, угуйар-умсугутар дьүһүннэрин-бодолорун олус табан сиһилиир – арамааҥҥа көстөр дьахталлар күүстээх эротизированнай персонажтар диэххэ сөп.
Дьахтар – айымньы ис кыаҕын тута сылдьар толору уобарас. Маныаха арамаан матырыйаалыгар киирбит Болугур Айыытын туһунан киллэһик-тиэкис (нарратив) сонун ис хоһооннонор – общество сокуоннарыгар бэриммэтэх хоодуот дьахтар туһунан сэһэргиир бу киллэһик айымньыга дьахталлар тутулуга суох характердарын өссө төгүл бэлиэтиир, бигэргэтэр аналлаах. Обществоҕа олохсуйбут өйү-санааны кытта мөккүһэртэн чаҕыйбат Дьэбдьиэ Кырбыйдаанаба сюжета бэрээдэк утары баран кэхтибит Болугур Айыытын уобараһын утарар диэххэ сөп.
Кырбыйдаанаба инфернальнай уобараһыгар айылҕа күүһэ, уот стихията майгылыыр, ол да иһин Тэрэнтэй Сабардам түүлүгэр Дьэбдьиэ уот сүрдэнэн көстөр, кутталы, ыксалы, ыһыллыыны кытта ханыыланар: «Туох муода түүлэй? Бэйи, хайдах-хайдах этэй? Туоллаҥа хотонноох балаҕаныгар баарга дылы. Иннигэр Дьэбдьиэ Кырбыйдаанаба турар. Кыыһырбыт көрүҥнээх, тымныытык батары көрөр, кытаанахтык чаҥкыначчы саҥарар: “Хотон тымныйда, киһилиин-сүөһүлүүн бары тоҥон өлөөрү гынныбыт, сылытыахха”, — диир, эргиллэ биэрээт, сыгынньах илиитинэн оһохтон икки умайа турар хардаҕаһы харбаан ылар уонна хотон диэки дьулуруйар. Оҕонньор хаһыыра түһэр: “Туох буоллуҥ, иирдиҥ дуо?!” диэт, эккирэтэн батыаккалыыр. Ол икки ардыгар хотон ортотугар кутаа кытыастар, бокуойа суох, өрө күлүбүрээн тахсан өһүөлэри салыыр. Ыыс-быдаан иһигэр, мөхсө-мөхсө, сүөһүлэр орулаһаллар. Оҕонньор: “Сиэхсиит!”- диэн үөгүлээбитинэн, Дьэбдьиэ баттаҕар түһэн эрдэҕинэ, холлоҕос саҕа уот төлөнө сирэйигэр сабыта биэрэр. «Умайдым! Өллүм!»- дии санаан уһуутаабыт хаһыытыттан уһуктан кэлбитэ, сүрэҕэ бүллүргэччи тэппит, көлөһүнэ “сарт” түспүт» (арамаан иккис кинигэтэ, С. 19-20).
Дьэллэм Дьэбдьиэ толкуйун, санаатын, баҕатын бэйэтэ да чопчулаан быһаарбат: «Оттон эмискэ, айдаан турбут сураҕын истээт, Дьэбдьиэ тоҕо эрэ олус өрүкүйбүтэ, наһаа тэһииккээбитэ. Биир кыараҕас балаҕаҥҥа олорон тыына-быара хаайтарыах, тэһийиэ-тулуйуо суох курдук буолбута, өйө-санаата, кута-сүрэ курдаттыы ханна эрэ ыраахха, туох эрэ улахаҥҥа тардыспыта, дьалхааннаах киэҥ сир, далааһыннаах күргүөм олох, киһи-сүөһү угуйарга дылыта. Дьэ, ол иһин, хайаан даҕаны куоракка киирэр биир бигэ санааны ылыммыта». Маннык көҥүл, дьэллэм, чэпчэки майгы Саввишнаҕа эмиэ көстөр. Кини аттакылартан уол оҕону иитэ ыла охсор, соннук түргэнник оҕону быраҕан куораттаан хаалар.
Дьэбдьиэ социальнай балаһыанньатыгар сөбө суох сытыы, толлугаһа суох майгыта, мындыр өйө, кырасыабай сэбэрэтэ Тэрэнтэй Сабардамы, уоруйах Халлай Хабырылланы, улуус кулубатын Боһомону, атыыһыт Суон Бүөтүрү, политсыылынай Василий Курнатовскайы эмиэ да салыннарар, эмиэ да кэрэхсэтэр. Кини огдообо статуһа тутулуга суох, кими да билиммэт хоодуот майгытын ордук чопчулаан биэрэр.
Дьахтар уопсастыбаҕа олоҕурбут бэрээдэги ыһар, аймалҕаны таһаарар күүһү биэлиэтиир. Хаос (ыһыллыы) төрдө-ууһа дьахтартан ситимнээҕин удаҕан Маарыйа, Дыгыйа уобарастара эмиэ ыйар. Ол курдук Маарыйа удаҕан күөл иччитин көрөр дьикти түүлэ, Халаҥаатта эбэ кытылыгар кутуруута эбэни көһөрөрү утарсар айдааны, норуот айманыытын күөдьүтэр. Арамааҥҥа сүрүн сюжет буолбут «Халаҥаатта дьыалатын» төрдө буолар. Айымньыга биир колоритнай уобарас Тайҕа Батараак кэргэнэ нанай кыыһа Бэрт Бэйээнчэ (Бианче – нанаайдыы «Ый Кыыһа» диэн суолталаах тыл) дьоҥҥо-сэргэҕэ күүстээх удаҕан диэн биллэр эбит.
Дьэбдьиэ Кырбыйдаанаба ыйыытыгар-кэрдиитигэр киирбит Тумара Киргиэлэй эр киһиэхэ дьүөрэтэ суох сэлээр, эмоцияҕа бэринимтиэ, быһаарыныыта суох сымнаҕас майгытын ол иһин да өйдүөххэ сөп. Кэргэнин туһунан Дьэбдьиэ маннык бэрт сөпкө этэн аһарар: «Кини курдук куттас киһи оннукка-манныкка кыттыа суохтаах этэ» эбэтэр «Төрүт чэпчэки киһи туохха эмэтэ умньаспыта чуолкай», «Оттон Киргиэлэй куттаҕас муҥнаах, саа тутан кыргыспатаҕын иһин тугунан эмэтэ кинилэргэ көмөлөспүт буолуохтаах».
Тиэкискэ дьоһун суолталаах персонаж – Ньургун Кырбыйдаанап. Киниэхэ ийэтэ Дьэбдьиэттэн олоххо дьулуур күүһэ бэриллэр – дьахтар энергията эр киһи энергиятыгар, эргэ күүс саҥаҕа кубулуйар. Арамаан тиһигэр Ньургун уобараһа хара маҥнайгыттан сүрүн суолталаммыта дьэҥкэ – айымньы саҕаланыытыгар оҕо төрөөһүнүнэн саҥа үйэ киһитэ кэлбитэ бэлиэтэнэр.
Арамааҥҥа сибэтиэй сир өйдөбүлүттэн, норуоттан тахсыбыт талыллыы (избранничество) туһунан идиэйэ чаҕылхайдык арыллар. Улахан сиртэн үүрүллүбүт политическай сыылынайдар Курнатовскай, Лев Теслер, Кудрин, Розенталь, Никифоров, Теплов, Жук, Лейба уо.д.а. Саха сиригэр, тоҥ муус дойдуга, решетката суох түрмэ диэн аатырбыт кыраайга, кэлэн, бу сир саҥа саҕахтарын арыйаллар. Кинилэр үөрэҕи тарҕатар, сири оҥорорго саха дьонун сыһыарар, араас чинчийиини ыытар үтүө идэлэрэ бу дьон хотугу сиргэ иккистээн тиллибиттэрин, өй-санаа, дууһа тургутуутун ааспыттарын бигэргэтэр.
Мантан сиэттэрэн сири кытта ситим икки өрүттээхтик көрүллүөн сөп. Биир өттүнэн, ытык сир муҥутуур күүһүттэн тиксэн, саҥа кыаҕы, дьоҕуру, сонун көрүүнү, «иккис тыыны» арыйыы – бу политическай сыылынайдар олохторугар-дьаһахтарыгар, үлэлэригэр көстөр. Иккис өрүт ийэ сири кытта ситим быстыытын, муҥурданыыны бэлиэтиир. Ону арыйар ис хоһоонноох матырыйаал, аттакылар туһунан бэрт интэриэһинэй киллэһик арамааҥҥа баар. Киһи сиртэн (ийэ айылҕатыттан) тэйиитэ майгы-сигили сатарыйыытын бигэргэтэр. Саха түөлбэтиттэн тахсыбыт модьу-таҕа эр дьоҥҥо (Силис Куонааҥҥа, Томорооҥҥо, Сомоҕоллойго, Сабардамҥа уо.д.а.) тэҥнээтэххэ, аттакы-эр дьон дьахтардыҥы быһыылаахтар-майгылаахтар: «Сорох эр дьоннор дьахтар курдук тутталлар-хапталлар, бытыктара суох, баттахтара ньалҕаарыччы тарааныллыбыт. Биир дьахтарга маарынныыр, уһун, ньылбаархай кубаҕай сирэйдээх, култайбыт истээх үрдүк киһи, сымнаҕастык күөгэлдьийэн кэлэн киирбит дьоҥҥо: — Эһиги, баһаалыста, итиннэ сыҕарыйыҥ, — диэт, муннук диэки ыйда уонна аан аттыгар туран, адьас уончалаах оҕо хаһыытаан эрэринии, кэһиэҕирбит күөмэйинэн ньааҕынаата (…)». Кинилэр оҕолонору бобор дьикти абыычайдара (эр дьон төрүүр-ууһуур уорганнарын быстарар дьулаан эппэрээссийэни ааһаллар эбит) төрүүр-ууһуур, олоҕу салгыыр, чэлгитэр сир ийэттэн тэйии матыыбын арыйар.
Урукку кыаҕын, былааһын сүтэрэн эрэр Тэрэнтэй Сабардам сир үллэһигэр кыайтарыылаах хаалар. Тумара Киргиэлэй сири сатаан тиэрбэтэ кини силиһэ-мутуга суох, маргинальнай киһи буоларын дакаастыыр. Ол аата сири кытта ситими сүтэрии дьоруой олох олорор кыаҕа мөлтөөн эрэрин, эстиини бэлиэтиир буолуон сөп.
Сир – обществоны уларытар, хамсатар, кини иерархическай бэрээдэгин сааһылыыр күүс. Онуоха бу боппуруос нөҥүө арамаан проблематикатын биир өрүтэ – социальнай проблема күөдьүйэн, чопчуланан кэлэр. Арамааҥҥа дьадаҥы-баай, революционердар, ыраахтааҕы былааһын икки ардыларыгар сыһыан ордук сытыытык арыллар. Ол конфликт эмиэ, биллэн туран, сири былдьаһыы, кыраныыссаны үллэстии, эйгэни баһылааһын уонна саамай сүрүнэ, киһи бэйэтин анал миэстэтин булунуута диэн тиэмэлэри тумнубат.
Сир саҥаттан төрөөһүнэ, дьүһүн кубулуйуута (хамсаабат, ымыттыбат сиртэн ытык сир буола уларыйыыта) олоҕу, сайдыыны кытта атылыы үйэлээх буолуу (вечность) өйдөбүлүн кытта ситимнэнэр. Киһи сиргэ-уокка, чопчу миэстэҕэ сыһыана кини Ийэ сирдээх (Родина), Аҕа дойдулаах (Отчизна) буоларын туоһулуур. Онон арамаан идеята, омос көрдөххө, кыараҕас проблематтан саҕаланан, национальнай проблематика буола кэҥиир.
Ити курдук саха чулуу суруйааччыта В.С. Соловьев-Болот Боотур айымньылара омук уратытын, киһи кэрэтин, киһи аналын туһунан дириҥ толкуйга аҕалар, үөрэтэр-иитэр, умсугутар дьикти күүстээхтэр. Болот Боотур арамааннара саха литературата сайдыытыгар суолталара улахан. Поэтика өттүнэн күүстээх, омук менталитетын арыйар дьиктилээх буолан, ааҕааччыны да, чинчийээччини да умсугутуохтарын умсугуталлар, саҥаттан саҥа ырытыыны, көрүүнү үөскэтэ, өйү-санааны долгута, күөдьүтэ туруохтара диэн эрэл улахан.
Навигация по записям
Дьоллоох дьоруойдардаах суруйааччы
Ыччакка туһаайыы
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Медицинскай наука кандидата, СР доруобуйа харыстабылын туйгуна. Бастакы ырыатын 1964 с. бэйэтин тылыгар айбыта. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата. 130-тан тахса ырыа автора.
Биллэр ырыалара: «Туундара», «Күн бытархайа», «Хаарчаана», «Таптыыбын», «Сибэкки биһикки», «Сибэккилэр түһүүллэр», «Тыыннаах диэн үчүгэй даҕаны» уо.д.а.
Виталий Тимофеевич Андросов ырыалара
1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Медицинскай наука кандидата, СР доруобуйа харыстабылын туйгуна. Бастакы ырыатын 1964 с. бэйэтин тылыгар айбыта. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата. 130-тан тахса ырыа автора.
Биллэр ырыалара: «Туундара», «Күн бытархайа», «Хаарчаана», «Таптыыбын», «Сибэкки биһикки», «Сибэккилэр түһүүллэр», «Тыыннаах диэн үчүгэй даҕаны» уо.д.а. |
Көҥүл тыл (ааҥл. freedom of speech) — киһиэхэ, дьоҥҥо барыларыгар айылҕаттан бэриллибит, мораль уонна һокуон өттүнэн көмүскэллэнэр быраап буолар.
Өйдөбүл быһыытынан, киһи киһини сыыһатын иһин кириитикэлиэхтээх — ол кириитикэтин иһин кинини бобуо суохтаах. Тойоттор харчы уоралларын норуот билиэхтээх, армияҕа дедовщина буоларын норуот билиэхтээх, полициялар дьону атаҕастыылларын норуот билиэхтээх. Көҥүл тыл хас биирдии киһи сүрүн бырааба, көҥүлэ буолар. Көҥүл тылы бобуу — политическай репрессия биир көрүҥэ буолар.
Өссө маны көрПравить
Цензура
Бу аан дойду тылларыттан биирдэстэригэр туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн Бикипиэдьийэҕэ көмөлөһүөххүн сөп. |
Халыып:Infobox Award Нобель бирииһэ — уһулуччу ситиһиилэр уонна өҥөлөр иһин сыл аайы биэриллэр аан дойдутааҕы наҕараада, Скандинавияҕа баар комитет талыытынан култуура уонна наука айыылар иһин биэриллэр. Альфред Нобель — Швеция хиимигэ, динамиты айбыт киһи, өлөрүгэр кэриэс этэн олохтообут. 1885 сылтан биэриллэр. Физикаҕа, химияҕа, медицинаҕа уонна литератураҕа биэриллэр. Эйэ иһин охсуһуу бирииһэ 1901 сылтан биэриллэр.
Эйэ иһин бириис Норвегия Осло куоратыгар биэриллэр, атын бириистэрэ Швеция Стокгольм куоратыгар биэриллэр. Нобель бирииһэ бэйэтин уобалаһыгар саамай престижтааҕынан билиниллэр.[1]
1968 сыллаахха Sveriges Riksbank саҥа бирииһи олохтообут — Экономикаҕа чинчийии иһин. Бастаан бириис 1969 сыллаахха бэриллибит. Официальнай Нобель бирииһэ буолбатах эрээри атын бириистэри кытары бииргэ бэриллэр.
Хас бирииһи ылбыт киһи көмүс мэтээл, диплом уонна харчы ылар. Ол харчытын сууммата Нобель фондуттан тутулуктаах уонна хас сыл аайы уларыйар. 2009 сыллаахха 10 мөлүйүөн швеция кроната эбит, ол эбэтэр 1,4 мөлүйүөн АХШ дуоллара. Чинчийэччи өлбүтүн кэннэ бирииһи биэрбэт эбиттэр. Биир бириис үс чинчийээччигэ түҥэтиллиэн сөп.[2]
БыһаарыыларПравить
↑ Shalev, Baruch Aba (2005). p. 8.
↑ Jürgen Schmidhuber (2010): Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century, arXiv: http://arxiv.org/abs/1009.2634 , web site http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html |
Мин эдэр доҕорум, эн бүгүн Аан айылҕа кэрэ көстүүтүн сөҕө-махтайа көрөҥҥүн, биитэр аан маҥнай Кэрэ-куону таптааҥҥын, биитэр олоххор хаһан да буолбатах түгэҥҥэ дууһаҥ нарын кылын таарыйтаран, урут хаһан да билбэтэх дьикти иэйиигэр куустараҥҥын, ол дьикти иэйиигин хоһоон хомоҕой тылынан этиэххин баҕардыҥ...
Иннигэр ыраас илиис кумааҕыны уураҥҥын ол дьикти иэйиигин кэхтибэт кэрэкэ тылларга тиһиэххин баҕарбытыҥ — оннук дьикти кэрэ, уран тыл сааһыланан кэлэ охсубаттар! Ол курдук суруйар, айар үлэ мас мастыыр, уу баһар курдук судургу буолбатах.
Мин эмиэ эн курдук Аан айылҕа кэрэ көстүүтүттэн таалан турбут, аан маҥнай Кэрэ куону таптаан дьикти иэйиигэ куустарбыт, олохпор көрсүбүт дьикти түгэннэрдээх Суруйааччы киһи эйиэхэ, эдэр доҕорбор айар, суруйар үлэнэн дьарыктанаргар бэйэм билиибин кэпсиэхпин баҕарабын...
2001 сыллаахха Аляска Джуно куоратыгар Джим Уолтер диэн тлинкит профессорын, Аан дойдуга аатырбыт ученайы, киһи кэрэмэһин кытта алтыспыт дьоллоохпун. Саха сирин, саха дьонун олус үчүгэйдик билэрэ, сүрдээҕин ордук санаан:
— Эһиги сахалар Республикалааххыт, Президеннээххит, университеттааххыт, театрдааххыт, төрөөбүт тылгытынан литературалааххыт! — диэбитэ.
Профессор Уолтер барахсан отой уот харахха этээхтээбитэ. Суруйааччы баар буоллаҕына — литература баар. Литература баар буоллаҕына — Театр баар. Театр баар буоллаҕына — омук баар!
Биһигини кытта тэҥ ахсааннаах омуктары кытта тэҥнээтэххэ саха литературата — дьоллоох литература. Отутус сыллардаах репрессиялар кэннилэриттэн Марий Эл биир суруйааччылаах, Коми түөрт суруйааччылаах, Чувашия биэс суруйааччылаах, Удмуртия биэс суруйааччылаах хаалаахтаабыттара. Төһө да сорун сордообуттарын үрдүнэн Былатыан Ойуунускай биир да суруйааччыны куомуннааҕым диэн уган биэрбэтэҕэ. Онон саха суруйааччылара чөл хаалан, Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Эллэй, Суорун Омоллоон, Эрилик Эристиин, Күн Дьирибинэ, Степан Ефремов саха литературатын барҕардыбыттара, саха омугун төрөөбүт тылларынан саҥардан саха омук буолалларын түстээбиттэрэ.
Улуу убайдарыттан Туоҕаны туппут Сэмэн, Софрон Даниловтар, Болот Боотур, Иван Гоголев, Далан, Василий Яковлев, Моисей Ефимов о.д.а. суруйааччылар Саха литературатын салгыы сайыннаран саха омугу саҥалыы тыыннаабыттара...
Билигин научнай-техническэй революция ыллар хардыынан айанныыр, интернет, телевидение дьон өйүн-санаатын барытын баһылыыр кэмигэр литература, чуолаан саха литературата, ол аата ийэ тылбыт бу Сүүрбэ Биирис үйэҕэ тыыннаах хаалар хаалбат тыын ыйытыга тирээн кэллэ. Дьэ, ити түгэҥҥэ билигин айа-тута сылдьар саха суруйааччыларын айар аартыктарын салгыыр ыччат баар буолуо дуо диэн санаа үүйэ-хаайа тутар.
Бэйэбит кэннибититтэн хаалар суруйар ыччаты ииппэтэхпитинэ — ол аата ийэ тылбыт, литературабыт умнулларыгар, сабылларыгар тиийэр. Дьэ, ол иһин Саха суруйааччыларын Ассоциацияларын саайтыгар айыан, суруйуон баҕалаах дьоҥҥо туһалаатын диэн сүбэ-ама биэрэр ЭДЭР СУРУЙААЧЧЫ ОСКУОЛАТА диэн анал салааны арыйабыт.
ААНЫ АРЫЙЫЫ.
Маҥнайгы сүбэ.
Суруйар үлэнэн дьарыктанар баҕалаах киһи бастатан туран ийэ тылын ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэр, тыл суолтатын, тыл ис домоҕун, тыл дэгэтин өйдүүр, таба туһанар буолуохтаах.
Билигин оскуолаларга ийэ тылы, литератураны үөрэтэр уруоктар олус аҕыйахтар. Дьэ, ити түгэҥҥэ ийэ тылы, литератураны дириҥник билиигэ биир эрэ ньыма баар — ААҔЫЫ.
Суруйар үлэнэн дьарыктаныан баҕарар киһи элбэхтик ааҕыахтаах. Баай тыллаах буолуон баҕарар киһи ОЛОҤХОНУ ааҕыахтаах, ОЛОҤХО тылын үөрэтиэхтээх, кыаллар буоллаҕына олоҥхолуу үөрэниэхтээх.
ОЛОҤХОНУ Билэр, өйдүүр киһи баай тыллаах, санаатын сайа, сайгыччы этэр кыахтаах буолар.
(салгыыта бэчээттэниэ)
ТЕЛЕКЛУБ
Аал Луук мас
Слово писателя: О времени и о себе
АКАДЕМИЧЕСКАЯ ТРИБУНА
АЙАН ААРТЫГАР
эдэр суруйааччы оскуолата
ОБЪЯВЛЕНИЯ, КОНКУРСЫ, ГРАНТЫ
Последние публикации
В Якутске презентовали переиздание эпоса о Нюргун Боотуре и перевод тувинского эпоса «Хунан-Кара»
В День Олонхо в историческом парке «Россия – моя история» презентовали переиздание полного собрания эпоса «Нюргун...
Наталья Харлампьева: «Дан старт на развитие национальных литератур»
Народный поэт Якутии Наталья Харлампьева приняла участие в заседании творческого совета Ассоциации писателей и...
Премию имени Алампа вручили деятелям культуры и искусства Якутии
В Доме дружбы народов им. А.Е. Кулаковского 14 ноября, в день рождения одного из основоположников якутской...
Поэтическая премия Андрея Дементьева принимает заявки от молодых авторов
«Дом поэзии Андрея Дементьева» при поддержке Правительства Тверской области объявляет о начале конкурсного отбора...
В Кызыле презентовали тувинский героический эпос «Хунан-Кара» на якутском языке
В столице Республики Тыва Кызыле презентовали издание тувинского героического эпоса «Хунан-Кара» на якутском языке... |
Саха сиригэр ойуур баһаарын кыһалҕата куруук да баар этэ, оттон быйылгы балаһыанньа уруккуга холооно суоҕунан ааҕыллар. Ол гынан баран, алдьатыылаах күүс кээмэйинэн буолбакка, хаачыстыбатынан. Бэлиэтээн эттэххэ, былырыын быйылгытааҕар элбэх сир уокка былдьаммыта. Ол эрээри, кураанах этиҥтэн үөскүүр баһаардар тута мас төбөтүгэр көһөр баһаар көрүҥүн (верховой пожар) ылыналлар.
Баһаар балаһыанньатын туһунан 35 сыл үлэ ыстаастаах, өрөспүүбүлүкэ ойуурун хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ Саргылана Аммосова кэпсээтэ.
Саргылана Аммосова — 2004-2013 сылларга өрөспүүбүлүкэҕэ ойуур хаһаайыстыбатын кылаабынай баһылыга этэ, Саха сирин ойуурун исписэлиистэрин уопсастыбатын бэрэссэдээтэлэ, РФ үтүөлээх лесовода, ойуур хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ:
«Бу үлэни барытын билэбин. Тоҕо диэтэххэ, 10 сыл устата өрөспүүбүлүкэ ойуурун кылаабынай баһылыгынан үлэлээбитим. Бастатан туран, Саха сиригэр ойуур баһаардара урут да тахса тураллара, баар да буолуохтара. Саха сирин ойуура үксэ тиит мас. Кини биллэрин курдук, күһүн аайы иннэтин түһэрэр. Бу ойуурга уот барар улахан кутталын үөскэтэр. Тиит мас иннэтэ түһэн, ирбэт тоҥ сиргэ мунньуллан, уокка сөптөөх тэллэҕи үөскэтэр. Ол эбэтэр киниэхэ сөптөөх түгэннэргэ: чаҕылҕаҥҥа, курааҥҥа, салгын үрдүк температуратыгар – барыта умайан тахсыан сөп”.
Саргылана Поликарповна эбэн эппитинэн, Саха сиригэр эдэр тиит мастар үксэ баһаар кэнниттэн саҥаттан үүнэллэр, ол эбэтэр билиҥҥи тиит ойуурдарбыт, нууччалыы эттэххэ, “пирогенного происхождения” диэн буолар.
Баһаардар мэлдьи баар этилэр
«Өскөтүн ааспыт сыллардааҕы баһаардары көрдөххө, хас биирдии 5-6 сылга өрө тахсыыны уонна намтааһыны көрөбүт. Баһаардар ыгылаан кэмнэр ордук элбэхтик өрөспүүбүлүкэ киин уонна соҕуруу оройуоннарыгар бэлиэтэнэллэр, оттон өрөспүүбүлүкэ хотугу өттүгэр арыый аҕыйахтык, 10-15 сылга биирдэ бэлиэтэнэн ааһаллар. Тоҕо диэтэххэ, хоту мастара кыралар уонна аҕыйахтар. Холобур, былырыын хоту ойуур олус күүскэ умайбыта. Ол иннинэ 10-15 сыл улаханнык умайа илик этэ”, – диэн кэпсээтэ Саргылана Аммосова.
Устуоруйаны хаһыстахха
Константин Аникин – Саха сирин ойуурун бастакы баһылыга. Кини 1938 сыллаахха манна кэлбит уонна биир сылынан Саха сирин ойуурун хаһаайыстабатын тэрийбитэ. Кини ол кэмнэргэ маннык суруйбута:
«Саха АССР киэҥ нэлэмэн сиригэр-уотугар ойууру харыстааһын үлэтэ ыытыллыбат, ол түмүгэр улахан кээмэйдээх уонна уһун кэмнээх ойуур баһаардара сылтан сыл аайы бэлиэтэнэллэр. Сорох кураан сылларга ойуур баһаардара алдьатыылаах иэдээни таһаараллар”.
Ойуур баһаардара ойууру эрэ буолбакка, кэбиһиллибит оту, олорор уонна үлэлиир дьиэлэри, сүөһүнү, бэл, дьону-сэргэни урусхаллаан, сүҥкэн кээмэйдэммиттэрэ. Ол сылларга тахсыбыт баһаардары тэҥниир чахчылар бааллар:
Сыл
Баһаарахсаана
Иэнэ (Тыһыынча Га)
1940
331
280
1941
122
185
1947
692
1 923
Саха сирэ ырааҕынан тайаан сытара, тырааныспар схемата уустуга баһаары утары охсуһарга ыарахаттары үөскэтэрэ. Дьону уот турбут сиригэр аҕалыахха диэри уоту умулларыы олус уустугуруор, ардыгар көдьүүһэ суох буолуор диэри номнуо улаханнык күүдэпчилэнэ турар буолара.
Аникин 1947 сыллаахха сэрииттэн кэлэн баран, ССРС ойуур хаһаайыстыбатын миниистиригэр: “Саха АССР-га ойуур баһаардарын утары охсуһуу сыала-соруга ойуур уорганнарыгар эрэ ураты дьоһуннаах суолталаныа суохтаах, сыал-сорук уопсай судаарыстыба уонна бүтүн норуо тдьыалатын таһымыгар тиийэ үрдүөхтээх. Оччоҕо эрэ ылыллыбыт сыал-сорук саарбаҕа суох үчүгэйдик быһаарыллыаҕа…”, – диэн дакылаат суруйбута.
Мин бэтэрээн быһыытынан, быйылгы курдук улахан баһаардары өйдөөбөппүн. Саамай элбэхтик уот турбут сылларынан 1986 уонна 1987 сыллар этилэр. 1986 сыллаахха – 1438, оттон 1987 сыллаахха 1000-ча баһаар турбута. Тулабыт барыта умайбыта», – диэн Саргылана Поликарповна эбэн эттэ.
Урут баһаары утары хайдах охсуһалларай?
Саха сирин ойуурун пуондатын иэнэ 255 мөлүйүөн гааҕа тэннэһэр. Бу – өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун 80% уонна Арассыыйа ойуурун 1/5 ылар.
Сэбиэскэй кэмнэргэ лесхозтарга – 2 615, авиабазаҕа 1,5 тыһыынча киһи үлэлиирэ. Ол иһигэр, парашют-баһаар подразделениета 1 125 киһиэхэ тиийэ үлэһиттээҕэ. Оттон билигин хайдахпытый? Лесничестволарга 500-тэн тахса, авиабазаларга 200-чэ киһи эрэ үлэлиир.
Үтүө сылларга харыстанар иэн 110 мөлүйүөн гааҕа тиийэр буоллаҕына, билигин – 37 мөлүйүөн гаа курдук. Хаалбыт зона космическай мониторинг зонатыгар киирсэр. Харыстанар сир диэн тугуй? Харыстанар зонаҕа күн аайы салгын тырааныспарынан бэрэбиэркэ оҥоһуллуохтаах, күөдьүйэн тахсыы түбэлтэтигэр суһаллык миэрэ ылыллыахтаах. Патруллуур сөмөлүөт кураанах көтүө суохтаах, сөмөлүөккэ парашютистар баар буолуохтаахтар.
«Мин сэбиэскэй кэмҥэ үлэлээн хаалбытым. Оччолорго бу билиҥҥи курдук умайыыны күҥҥэ үстэ: сарсыарда, күнүс уонна киэһэ патруллууллара. Баһаары буллахтарына, авиационнай бөлөх түһэрэ уонна баһаар улааппатын курдук, тута илии үлэтин көмөтүнэн баһаары умуллара барара. Сэбиэскэй кэмҥэ ону сэргэ, эрэгийиэннэр икки ардыларыгар көһө сылдьыы (маневрирование) диэн баара. Ол да буоллар, быйылгы курдук элбэх киһи атын уобаластартан үлэлии кэлбитин кэнники сылларга өйдөөбөппүн. Мин билэрбинэн, билигин 690 киһи атын эрэгийиэннэртэн кэлэн уоту умулларыыга биһиэхэ көмөлөһө сылдьар. Маннык күүстээх баһаардары уонна маннык дьаһаллар ылыллыбыттарын эмиэ өйдөөбөппүн. Махтал тылларын биһиэхэ көмөҕө бэйэлэрин подразделениеларын ыыппыт эрэгийиэннэргэ этиэхпин баҕарабын», – диэн кэпсээтэ.
2021 сыл. Алдьатыылаах иэдээн
Саргылана Аммосова тута мастар үөһэлэригэр көһөр маннык тэтимнээх умайыы баарын өйдөөбөтүн туһунан этэр уонна быйылгы балаһыанньаны алдьатыылаах иэдээнинэн ааттыыр.
«Билигин интэриниэккэ аҥаар кырыытыттан барыларын: ойуур үлэһиттэрин уонна бырабыыталыстыбаны мөҕүттэн эрэллэр. Дьаһаллар ылыллаллар, ол эрээри, биир мүнүүтэ иһинэн барытын умуллара охсуллубатын курдук алдьархай буолла”, – диэн ойуур хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ санаатын үллэстэр.
Саргылана Аммосова уот алдьархай аааҥнаан ааспыт «Өлүөнэ очуостара» национальнай паарка балаһыанньатын эмиэ быһаарда. Кини этэринэн, паарка сиригэр-уотугар этиҥи тардан ылар тимир руда баар. Манна этиҥтэн сылтаан куруук баһаардар буолаллар, оттон национальнай пааркаҕа уоту умулларыы олус ыарахан.
“Паарка ньуура олус уустук, уу чугас курдук да, өрүстэн ууну үөһээ таһаарыы кыаллыбат. Оттон иһиттэн киириэҕи – суола суох. Дьон өссө ким эрэ соруйан уматарын курдук тыллаһалларын сөбүлүүллэр. Ким да умаппат, тоҕо диэтэххэ, онно тиийэр суол да суох. Киһи дьалаҕайыттан тахсыбыт баһаардар тута биллэллэр – оннук баһаардар суол, нэһилиэнньэлээх пууннар тастарыгар тахсаллар. Этиҥ баһаардара көмөлөһөр дьону уонна тиэхиньикэни тириэрдэр ыраах сирдэргэ тахсалларынан кутталлаахтар”, – диэн быһаарда.
Ону сэргэ баһаары салгынтан умулларыы кыаллыбатын бэлиэтээтэ. Бу – уокка хааппыла эрэ. Баһаары тирэх минерализованнай балаһалары оҥорон, онтон утары уот ыытан эрэ умулларыахха сөп.
“Биһиги албан ааттаах дьоруойдарбыт: парашютист, десантник, баһаарынайдар, ойуур хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ – билигин бары илиилэригэр лаппаахы тутуурдаах уонна көхсүлэригэр РЛО сүгэһэрдээх ыарахан үлэҕэ сылдьаллар. Билиҥҥи баһаардар олус уустуктар. 35 сыл үлэлээбитим тухары икки ый ардаҕа суох турбутун уонна курааннаабытын билэ-көрө илигим. Баһаар үөһэнэн бардаҕына, барыта бэйдиэ ыстанар, онно дьону ыытар да кутталлаах.
Маннык соһумар быһылааннар кэмнэригэр ардах эрэ көмөлөһөр кыахтаах. Көннөрү самыыр буолбакка, күүстээх, ыаҕастаах уунан кутар уонна уһун кэмнээх ардах. Оннук ардах да кэнниттэн ситэри умулларыахха наада буолар.
«Өссө дьон: «Этиҥ нэдиэлэ анараа өттүгэр эппитэ, оттон баһаар сибилигин эрэ таҕыста, ким эрэ соруйан уматар быһыылаах», – дииллэр. Оннук буолбатах! Этиҥ эттэҕинэ, аа-дьуо сирэлийэ сытар уонна хас да күнүнэн өрө күөдьүйэр. Үксүгэр этиҥ разрядыттан тахсар баһаардар тута буолбакка, тыалы күүтэн аа-дьуо сирэлийэ сыппыт буолаллар”, –диэн эспиэр быһаарда.
Саргылана Поликарповна түмүккэ өрөспүүбүлүкэҕэ баһаар кыһалҕатын быһаарарга бэйэтин көрүүлэрин үллэһиннэ:
«Урут өрөспүүбүлүкэ ойуур хаһаайыстыбатын салаатыгар 4 тыһыынча кэриҥэ киһи үлэлиирэ, оттон билигин 1,2 тыһыынча киһи баар, бу — олох аҕыйах. Сыл саҕаланыытыгар үбүлээһин аҕыйах, ситэтэ суох көрүллэр, онтон сыл устата эбии биэрэллэр. Сайын бүттэр эрэ, эһиилги сылга диэри бары бу баһаардары умналлар. Мин көрүүбүнэн, баһаар биир гектары ылбыт кэмиттэн улахан кээмэйгэ тиийэ илигинэ умуллара охсор туһугар өрөспүүбүлүкэ структураларын ахсаана элбиэхтээх. Уоту буллубут – умулларабыт”. |
'''Десяткин Тарас Гаврилович''' — геолог идэлээх, «[[Якутзолото]]» Өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэтин өр сылларга салайбыт киһи, [[Социалистическай Үлэ Дьоруойа]].
== Олоҕун олуктара ==
* 1954 сыл тохсунньутуттан — начальник көмөлөһөөччүтэ.
* 1955 сыл олунньутуттан — «Кизелуголь» трест (Пермскай уобалас) «Капитальная» шахтаҕа сир аннынааҕы учаастак начальнига.
* 1969 сыл атырдьах ыйыттан — «Якуталмаз» генеральнай директорындириэктэрин солбуйааччытынан туруорбуттара. |
Pussy Riot (Пуусси Раайот, ааҥл. «Куоска утарылаһыыта» диэн тылбаастыахха сөп[1][2], патриот диэн тылы кытта дьүөрэлиир дьон эмиэ бааллар), феминизмы өрө тутар Арассыыйа панк-рок-бөлөҕө, дьон тоҕуоруһар сирдэригэр болҕомтону тардар араас ааксыйалары ыыталларынан биллэллэр.
Pussy Riot
Pussy Riot Москуба метротун станцияларыгар[3], троллейбус үрдүгэр, полиция силиэстийэлиир изоляторыгар, Кыһыл болуоссакка уонна Киристиэс храамыгар ааксыйалары оҥорбуттара.
Бөлөх састааба чуолкайа суох. Сорох ааксыйаларыгар 8 киһи кыттар. Ону таһынан ааксыйаҕа быһа кыттыбат кыттааччылар бааллар дииллэр. 2012 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Киристиэс храамыгар оҥорбут ааксыйаларын иһин күлүгээннээһиҥҥэ уонна таҥараны итэҕэйээччилэри өһүргэтиигэ күтүрээн үс эдэр дьахтары (Надежда Толоконникова, Мария Алёхина, Екатерина Самуцевич) тутан хаайбыттара. Билигин суут бара турар. Бастаан бөлөххө уонна ааксыйаҕа кыттыбыттарын мэлдьэһэллэр этэ, онтон суут кэмигэр уонна тиһэх тылларыгар кыттыбыттарын бигэргэттилэр.
Бөлөх кыттааччылара ааксыйа кэмигэр харахтара уонна айахтара эрэ көстөр балаклава диэн баайыы бэргэһэ кэтэллэр.
Дьахтар бырааба кэһиллиитин, уопсастыбаҕа олохсуйбут дьахтары баттыыр үгэстэри утары охсуһабыт дииллэр. Дьахтары атаҕастааһыны авторитарнай былаас өйүүр диэн санаанан салайтаран Арассыыйа билиҥҥи былааһын уонна чуолаан бэрэсидьиэн Путины утарар тыллаах ырыалары ыллыыллар. |
Сэтинньи 29 күнүгэр Чурапчы улууһун кииниттэн тэйиччи сытар Мырылаҕа бөһүөлэги төрүттээбит Нестер Саввич Соловьев төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи ыччаты үөрэтэр “Вектор” форум иккис төгүлүн буолла. Санатан буоллахха, маннык тэрээһин өссө 2017 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлиир ыччакка анаан ыытыллыбыта.
Халлаан тымныытын, ыраах айантан толлубат олоххо сонун көрүүлээх, итии хааннаах, сырдыгы-кэрэни эрэ ыраҥалыыр 90-тан тахса ыччат бу күн Соловьев нэһилиэгэр мустан 6 хайысханан арахсан нэһилиэк инники сайдыытын түстүүр бырайыактары оҥорор үлэҕэ ылыстылар.
Тэрээһин саҕаланыытыгар нэһилиэк “Долун” ыччат түмсүүтүн чилиэттэрэ туруорбут испэктээхтэриттэн саҕаланна. Киирии тылы нэһилиэк баһылыга, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Мария Кронникова: “Бэйэм үлэбэр-хамнаспар наар эдэр дьону өйүү сатыыбын. Нэһилиэк сайдыыта эдэр дьонтон турарын бары өйдүүбүт. Ол инниттэн Нестер Саввич төрөөбүт сылыгар сөп түбэһиннэрэн, оччотооҕуга эмиэ эдэр киһи нэһилиэги төрүттэспитин санаан кэлэн бэйэм улууһум ыччатыгар саҥаны айар-тутар усулуобуйаларын үөскэтиэххэ диэн санааттан бу форум тэриллиитин миниистир Степан Саргыдаев уонна улуус баһылыгын эбээһинэһин толорооччу Алексей Ноговицын өйөбүллэринэн саҕалаатыбыт”, – диэн бэлиэтээтэ.
Үөрүүлээх чааска уонна алта хайысха сүрүн экспертэринэн улуус баһылыгын экономика уонна үп-ас боппуруостарын солбуйааччы Алексей Егоров, Чакыр нэһилиэгин баһылыга Константин Лебедев, улуус дьаһалататын юриһа, улуус мунньаҕын дьокутаата Василий Хомподоев үлэлээтилэр. Маны таһынан улуус ыччатын координационнай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Анастасия Афанасьева, сүрүн чилиэттэр Алексей Бурцев, Анастасия Спиридонова, Андрей Захаров, Татьяна Игнатьева, Сахая Лаврова, Виктор Илларионов модератордарынан сырыттылар. Улуус дьиэ кэргэнин уонна ыччаты кытары үлэҕэ, Чурапчытааҕы колледж психологтара төһүү күүс буоллулар.
Ыччат түөрт чаас устата бырайыактарын ырытыһан олус үчүгэйдик көмүскээн нэһилиэк баһылыга Мария Филипповна хайҕалын ыллылар, ордук чорбойбут ыччат дьон анал грамоталарынан наҕараадаланнылар, кыттааччылар бука бары министиэристибэ аатыттан анал сертификаттары туттулар. Киирбит бырайыактар олоххо киирэн үлэлэрин түмүгүн хайаан даҕаны кэлэр форумҥа иһитиннэриэм диэн баһылык Мария Кронникова эрэннэрдэ. |
1921 с. ахсынньы 21 күнүгэр Баатараҕа төрөөбүтэ. Аҕата Кузьма Самсонович оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн-такайан улаатыннарбыта. 1930 сыллаахха «Октябрь» колхуоска дьиэ кэргэнинээн үлэлии киирбиттэрэ, Сүөдэр 9 саастааҕар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир буолбута. 1931 сыллаахха, 10 саастааҕар оскуолаҕа киирбитэ. Алааһыттан 9 километр ыраах сиргэ сатыы баран үөрэнэн кэлэрэ. Үөрэҕин таһынан Сүөдэр дьиэ ис-тас үлэтигэр дьонугар илии-атах буолара. Кыһынын үөрэнэн, сайынын колхуоска үлэлиирэ. 1936 сыллаахха 5 кылааһы бүтэрэн баран аҕата ыараханнык ыалдьан оскуолатыттан тохтообута, уонна колхуоска күүстээх үлэтин саҕалаабыта. 1937 сыл кыһыныгар Сүөдэр үлэтин таһынан бииргэ үлэлиир дьонун сүүрбэ киһини ахсаан ааҕарга уонна суруйарга үөрэппитэ.
19 сааһын туолбутун кэннэ 1940 сыллааха ѳр сылларга үлэлээбит «Октябрь» колхуоһугар биригэдьииринэн талыллар. Сүөдэр наһаа ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх, үлэһиттэрин кытта өрүү тэҥҥэ сылдьар буолан, үчүгэй салайааччы хайҕабылын ылбыта. 1942 с. сайын Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Глушец диэн дэриэбинэ аттыгар 23 өстөөх саллаатын уонна офицерын охторор, быыстала суох кыдыйсыыларга 70 өстөөҕү өлөрбүтэ. 1943 с. ыараханнык бааһыран, медсанбакка олоҕо быстыбыта. Попов Федор Кузьмичка сахалартан бастакынан “Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун” аата иҥэриллибитэ. 1943 с. алтынньы 3 күнүгэр Любечь оройуонугар Федор аан бастакынан ууга киирэн, харбаан Днепр уҥа биэрэгэр тиийэр, өстөөх траншеятыгар киирэн 23 саллааты уонна эписиэри өлөрөр, пулемет ылан ытыалыыр, ол кэмҥэ бэйэтин ротатын дьоно Днепр биэрэгэр кэлэллэрин ситиһэр. Рота ытааччыларын фашистар төгүрүйэн ылаары гыммыттарыгар, Федор Кузьмич өстөөх флангатыгар утары тиийэн, ытыалаан, дьонун быыһыыр.
1941-42 сыллар кыһын аармыйаҕа барар саастаах уолаттар военкомат иһинэн тэриллибит куруһуокка нуучча кэпсэтэр тылын үөрэппиттэрэ. Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыта. Хонуу биригээдэтин салайааччытынан кини быраата Петр хаалбыта.
Пермь куорат аттыгар кылгас кэмнээх автоматчиктар куурустарын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 61-с аармыйа 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын 1-кы батальонун 3-с ротатын байыаһа буолбут.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Попов Фёдор Кузьмичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. |
В 1992 году написала сказку “Уу-Чолбодуку”, затем рассказ “Ачыкы”, которые были опубликованы в республиканских журналах. В 2021 году заняла первое место на республиканском конкурсе рассказов.
Country : Russia
I write poem, drama, story.
Отрывок из рассказа “Көйгө кыыс”
Үрэх кумах кытылыгар таба саҕынньахтаах иккилээх-үстээх кыыс оҕо халыыс тааһы күҥҥэ ыйдаҥардан көрө-көрө чохчойон олорор. Кылгас чачархай арбайбыт баттаҕа күн уотугар күкээрийэн көстөр. Кыыс атаҕар кичэллээхтик бааллыбыт хара ыыһаммыт этэрбэстээх. Саҕынньах иһинэн саҥа былаачыйа кэппитэ этэрбэһин ааһа көстө сылдьар.
Сэмэнньэ кыыһы одууласпахтаата уонна үөһэ тыынна. Талахтар быыстарыттан дүлүҥ тыыны сүгэн киирэн кытылга уурда. Онтон иккиһин баран кыра туос тыыны, икки салбахтаах эрдиини уонна син обургу тирии хааһаҕы аҕалла.
Кини бу аҕатыгар үс сыл кэнниттэн, от үлэтин үмүрүтэн баран, күһүҥҥү сылаас күннэри баттаһа олох-дьаһах билсиһэ кэлэ сылдьар. Аҕатын эдэр ойоҕо кыыстаммыт. Ону аҕата “ ити мин оҕом буолбатах” диэн чуо-бааччы эппитэ уонна холумтан таһыгар сэрбэллэн олорор кыыһы кырыктаахтык кынчарыйан ылбыта. Ойоҕо оҕоҕо ойон тиийбитэ уонна сиэтэн таһырдьа тахсыбыта. Онуоха аҕата хамсатын ылан уолун табаах кэһиитин ытыһыгар мэлийэн куттан тардан бусхаппыта.
Дьэ, нохоо, ийэҥ таҥаралаабытын кэннэ, дьахтара суох
сатаммакка ити кэридэх дьахтары ылан алдьаннахпын. Бултуу-алтыы бардахпына, кими түбүлүттэрэрэ биллибэт. Ити нуучча аҕабытын уола Боппуок Көстөөнөйгө дылы кыыс, сыттыын-сымардыын атын. Онон олох оҕорҕоомоору гынным. Урут да күнүүлээн быһа сытыйан эһиги ийэҕитин сорун сордуурум, эгэ билигин кырдьан баран, көрө-көрө ити оҕону абааһы көрөрүм улаатан иһэр. Өлөрөн кэбиһиэхпин илиим барбат уонна ити ойоҕум күнэ-ыйа киниттэн тахсар. Саараама тыыттарбат, сарылыы түһэр. Ону эн, оҕорҕообута буол уонна оҕото-уруута суох киһи иитэ ылыам диэ уонна илдьэ баран иһэн били уорааҥҥа хаалларан кэбис. Төһө өр буолар үһү, мэҥиэстиэ буоллаҕа. Кыыскын олордоргор туспа туос тыы бэлэмнээтим, мин эргэ дүлүҥ тыыбынан үрэҕинэн айаннаар. Уораан кэллэҕинэ туос тыыны сэтиилэммит быаҕын быһа сотон кэбиһээр, бэйэҥ били мин үөрэппитим курдук эрдинэн туораар. Чэ, ол кэннэ бэйэҥ билээр, тыыны хаалларан баран сатыы бараҕын дуу, тыынан салгыы устаҕын дуу.
– Онтон чахчы илдьэ баран ииттэхпинэ хайдаҕый? Ойоҕум Балбаара оҕоломмот, оҕолонуо да суох чинчилээх.
-Нохоо, били Тыыраахы ойуун эппитин умуннуҥ да? “Кыыс оҕолонноххуна, кылгас үйэлэниэҥ” диэбитин. Кини эппитэ барыта туолбута. Бэл, эдэр бытааһахтаныаҥ дии-дии күлбүтэ ити сылдьар. Онно мин өһүргэнэ санаабытым. Ол кырдьаҕас мээнэҕэ эппэтэх буолуохтаах.
– Оттон манна атын дьоҥҥо биэрдэххинэ?
– Суох, ити дьахтар аны онно тиэстиэ, ол сылдьан кимниин көссүүлэһиэ биллибэт. Эһиги ырааххыт, онон тиийбэт. Тиийэр да буоллаҕына, кыыс ууга былдьаммыта диэҥ буоллаҕа…
Аҕатын ойоҕо Марыына улаханнык утарылаһа барбатаҕа, ытыы түһэн баран, оҕотун таҥаһын-сабын көрбүтэ. Бэйэтин саҥа былаачыйатын Балбаараҕа диэн бэлэх ыыппыта. Сэмэнньэҕэ аҕата бэйэтигэр тиктэрбит ырбаахытын анаабыта. Марыына бэрт иистэнньэҥ дьахтар эбит. Оҕотун таҥаһын өргө диэри кэттин диэн арыый улахан гына тигээхтээбит. Бу табатын саҕынньаҕа дьэрэкээнин!
Сарсыарда ытаан хараҕа дьолточчу иһэн турбут дьахтар оҕотун баттаҕын тараары гыммытын кыыһа тарааппатаҕа уонна куота сылдьыбыта, сирэйин да сууйтарбатаҕа. Тугу эрэ сэрэйбит курдук Сэмэнньэ атаҕар эриллэ сылдьыбыта. Ийэтэ:
-Оо, Ньукулачаан, бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун сэрэйбэт-билбэт буола күнүүлээн сүрэҕим чопчутун миигиттэн арааран эрдэххиэн, мин эйигиттэн атыны эрдэнэ иликпин үрдүк мэҥэ халлааҥҥа таҥара көрөн турдаҕа…Ыый-ыыйбыан, итинник майгылааххын билбитим буоллар, эйиэхэ ойох тахсан бэрт этээ… Сэмэнньэ, балтыгын Анньыысканы үчүгэйдик көрөөр-харайаар, эйиэхэ эрэнэ саныыбын…- диэхтээбитэ ытыырын быыһыгар.
Сэмэнньэ ол иннинэ кыыһы көтөҕөлөөбүтэ уонна саахар оҕотун биэрбитэ улаханнык сабыдыаллаабыта дуу, хайдаҕа дуу, айылгытын ыйааҕынан аҕа оҥосто көрөөхтөөбүтэ дуу, кыыс оҕо аҕатыгар ордук тардыстар диэн эмиэ баар, хайатын да иһин, оҕо атыҥыраабатаҕа, бэрт сэргэхтик сиэтиһэн үрэххэ кэлбиттэрэ…
Сэмэнньэ кыыһы көтөҕөн ылан туос тыыга олорто, сэтиилэннэ. Сабыс-саҥа сэтии быаны аҕата биэрбитэ.Үрэх дьэп-дьэҥкир уута сорох сиргэ чычааран кылыгырыы устар, сорох сиргэ дириҥээн налыйан ыларга дылы. Эргииргэ тиийэн, тыытын кытылга салайда. Кыыһы көтөҕөн ылан таастаах кытылга туруорда. Оҕо хап-сабар кыратык тэйэ хаамаат, чохчойон олордо, хабаҕырбыт быһыылаах, тыастаах соҕустук чарылатта. Туран барбытыгар олорбут сиригэр хаас сымыытын саҕа күүгэн хаалбыт.
-Бэйи, бу кыыс элбэх ыччаттардаах буолсу ээ. Көрөрө-истэрэ үкчү аҕабар дылы буолан. Оҕонньор, арааһа, ойоҕун оҕотугар күнүүлээн дьаабыланар быһыылаах. Бэйэлээх бэйэтин оҕотун …Оо, эҥин араас буолан… Хата, балтыбын бэйэм иитиэм, киһи-хара оҥоруом…Ол Тыыраахы бэйэҥ кыыһыҥ өлөр өлүү айаҕар уган биэриэ диэбитэ ээ, балтыҥ диэбэтэҕэ… Оттон мин ойоҕум төрүкү оҕолонор быһыыта суох…
-Тоойуом, ыраатыма. Манна уот оттон чэйдиэхпит.
-Сө-өөп, – диэтэ кыыс кыҥналлан туран. Сэмэнньэ кытылга мас хомуйарын көрөн, эмиэ мас тардыалаһан аҕалла.
-Бэйи, көмө киһитэ буолан эрэр эбит, балтым котоку.
Солуурчахха уурбут уута оргуйбут. Анньыыска оллоон таһыгар дьоһуннанан олорор. . Кып-кыра илиилэр моонньуттан кууһан ылбыттарыгар хаһан да тахсыбатах хараҕын уута ыгыллан таҕыста.
-Мин оҕом, мин чыычааҕым…- диэн ботугураан ылла, кыыс ыга сыһынна. Иккиэн көтөхсөн олорон арыылаах лэппиэскэ сиэтилэр, чэй иһэн бурулаттылар.
-Чэ, айанныахха, – Сэмэнньэ арыылаах лэппиэскэтиттэн тоһутан уокка уурда, тугу эрэ ботугураата. Кулуһуну хайа ууруллубут таастарга табааҕыттан, чэйиттэн кымаахтаан уурда. Сотору бэйэтигэр тардан ылар эргийэ турар сүүрүктээх улахан уораан кэлиэхтээх. Онно эрчимнээх илии улахан суолталанар сирэ.Кыыһы маннык күүскэ тутуһан олор диэн үөрэттэ, хааһаҕын тыытыгар эргитэ кэлгийдэ.
Кытылга ыраах нөрүһэн турар харыйалар чыпчааллара үмүрүтэ тардыһарга дылы гыннылар, уораан кэллэ, Сэмэнньэ күүскэ эртэ, долгун өрөһөлөнөн кэлэн, тардан ыла сатыыр, хантан эрэ кэлбит тыал эбии буолла… Харса суох эрт да эрт буолла, долгун сирэйигэр ууну ыста, хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, туос тыы үрдүк долгуҥҥа өрө көтөҕүллэн тахсан эрэрэ. Сэмэнньэ харса суох эрдиитин дириҥник уган эртэ, уораантан тахсар сиргэ турар хара чорбох таас күлүгүн көрөөт:
-Һуу, – диэтэ, кэннин хайыста – туос тыы суох. Кытылга тиксээт, уораан диэки сүүрдэ. Туруору кытылга диэри халыйбыт кэтит сири хайдах сүүрэн бырдаҥалаан ааспытын билбэтэ даҕаны. Сибилигин аҕай ытылла турбут уораан налыйан хаалбыкка дылы. Арай кытылга туох эрэ хамсыыр. Анньыыска туос тыытын кытылга кумахха соһон таһаара сылдьар эбит. Сэмэнньэ үөрүүтүттэн хараҕа туманынан бүрүллэ сыһарга дылы гынна. Оҕо кинини көрөн күллэ, онтон бэйэтин таҥаһын өҥнөн көрдө. Сэмэнньэ кыыһы кууспаҕалаата, хаста да сыллаан ылла. Оҕо бып-быыкаайык тарбаҕынан уу диэки ыйа-ыйа:
– Ийэм барда, – диэтэ. Сэмэнньэ кини ыйбыт сирин диэки көрбүтэ туох эрэ маҥан туман курдук көстө түһэн баран буруо курдук сүттэКыыһын сүгэн, тыытын соһон, бэйэтин тыыта баар сиригэр кэллэ. Кыра үүтээн баарыгар хонордуу тэриннэ. Урут да манна хонор этилэр.Эмпэрэ кытыллардаах, ыт мунна баппат ыккый ойуурдаах сир туруору таас хайатын ыккатыгар баар кылгас кумахха былыр-былыргыттан араас айанньыттар хонон-өрөөн ааһаллара. Уу аҕалбыт түбэһээрэй маһынан тутуллубут үүтээн олус кыараҕас да буоллар, тымныы түүннэргэ, ардахха абырыыра. Сэмэнньэ таҥас куурдар айдааныгар сырытта. Оҕону хааһахха баар кураанах таҥастарга суулаан туос тыы иһигэр сытыарда. Киэһэ хараҥарыыта аһаатылар. Ол аһыы олорон тыы тумсугар баайбыт быатын одууласта. Хайдах да бу тирии быа саҥа буолан, быстыа суохтаах этэ. Быстыбыт сирэ чарааһын дьиктиргии көрдө. Ким эрэ анаан чарааһаппыта биллэр эбит. Ол аата аҕата кини быаны быһаҕынан быһыа суоҕун сэрэйбит…Оо, аҕаа, хайдах итинник кырыктаах буолуохха сөбүй?! Миигин бу кыыстан быыһыы сатаабыт дьүһүнэ эбитэ дуу?! Кини оҕону быыһыырга олоҕун да толук биэрэргэ бэлэмэ…Кыыс кытылга тахсыбатаҕа буоллар, хаста умса-умса көрдүө эбитэ буолла… Ким кинини быыһаата? Туос тыы иһэ дьиктитик кураанах этэ. Ама, ийэтэ дуо? Ээ, суох. Айылҕата көмөлөстөҕө, дэлэ көрдөһөн ботугураабатаҕа… Чахчы киһи-сүөһү төрдө буолар ыйаахтаах оҕо эбит, кыратын көрүмэ. Аҕам оҕонньор кыаммат буоллаҕына, эдэр ойоҕо көрүө-харайыа, ол иһин киниэхэ оҕо наадата суох. Оо, аҕам, аҕам, бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕор сүрэҕиҥ таастыйдаҕа, илииҥ кытааттаҕа, таалыҥ кырыыланнаҕа сүрүкэтин!
Сэмэнньэ балтын хоонньугар уктан утуйда. Түүн ортото ханна эрэ ыраах бөрө улуйбутугар уһукта сырытта. Таһырдьа тахсан уотугар эбии мас бырахта. Ханна эрэ ыраах дьахтар энэлийэр куолаһыгар дылы иһиллэн ааста, эр киһи дьик гынна. Иһиллээн турбахтыы түһээт, үүтэнигэр киирдэ, оҕотун ыга кууста…
Сарсыарда эрдэ уһугунна, кыыһа батыһан таҕыста. Ол-бу диэки көрдө, онтон:
-Ийээ! – диэн хаһыытаата, хараҕын уута субуруйда, сирэйэ мэрбэйдэ. Сэмэнньэ сүрэҕэ ытырбахтаата, оҕону уоскутан бэйэтигэр ыга тардан, төбөтүн имэрийбэхтээтэ…Оҕо оҕо курдук ытыы-ытыы аһаан барда, уоскуйда, Сэмэнньэ иннигэр-кэннигэр туораахтанна. Сэмэнньэ туос тыыны үүтээн таһыгар өйөннөрө уурда, хааһаҕын тыы тумсун диэки уурда. Кыыһы көхсүгэр сыһыары баанна уонна тыытыгар олордо…
Ыал буруота унааран киирбит тоҕойугар таҥаһын-сабын көннөрүннэ, балтын баттаҕын хос өрдө, сирэйин сууна турдаҕына, кыыһа кэлэн ууга төҥкөйөн эмиэ сирэйин суунан чалбааттанна. Ону көрө-көрө улаханнык манньыйда, көтөҕөн ылан кыһыл оҕону биэбэйдиир курдук түөһүгэр сыһыары тутан хачайдаата. Тыытын үөһэ таһааран талах быыһыгар уурда. Балтын сиэтэн ыалга таҕыста…
Күн ыкса киирбитин кэннэ кыыһын санныгар олордон, маллаах хааһаҕын сүгэн дьиэтигэр кэлбитэ. Таһырдьа ким да баара көстүбэт этэ. Балаҕан таһыгар ат бааллан турара. Ким ата буоларын сэрэйдэ – кинээс бэйэлээх бэйэтин маанылаах сүүрүгэ. Оҕото утуйан хаалбытын сэрэнэн көтөҕөн дьиэ аанын сэгэттэ. Иһирдьэ дьахтардаах эр киһи өрө мөхсөн уһуутаһар саҥалара ньим барда. Хараҥаҕа туран таҥнан ынчыктаһар тыастарын быыһыгар Сэмэнньэ кэһиэҕирбит куолаһынан:
-Хайа, доҕоор, ыалдьыппыт манна хоноору сылдьар дуу, – диэтэ.
-Ээ, суох, суох, бараары таҥнар, эн кэлбитиҥ кэннэ хоно сыппат ини, – диэтэ Балбаара.
Кинээс саҥата суох кыыһырбыттыы талыр гына үктэнээт, таһырдьа ойдо, ата тыбыырда, ахсым ат туйаҕын тыаһа арҕаа диэки хабылла турда.
-Мин куттаспын бэйэҥ билэҕин дии, – диэн унаарыччы тарта Балбаара, баттаҕын көннөрүнэ-көннөрүнэ. – Ити доҕор буола хоно сылдьар.
-Дьэ эйиэхэ доҕор, оҕо гынарга кыыс аҕаллым, – Сэмэнньэ эйэ дэмнээхтик итэҕэйбиттии саҥарда. Дьахтар, ыһыырынньык лаампаны умата охсон, бэттэх аҕалан кыыһы көрбөхтөөтө:
-Оо, бу бып-быыкаа баҕайы абааһыттан өрүһүйүүһү дуу?
-Улаатар ини, – Сэмэнньэ эрэллээхтик эттэ. Балбаара туох да буолбатаҕыныы долгулдьуйан кэлэн, остуолга ас тарта. Сэмэнньэ аат харата аһаабыта буолла…
Сарсыарда эрдэ кыыс ытыырыттан уһуктан кэллэ.
-Тур, кыыскын көр, таҥаһыгар ииктээтэ быһыылаах,-диэтэ Балбаара, ойоҕоско ыарыылаахтык тоҥоноҕунан анньан баран. Сэмэнньэ туран кыыска барда, көтөҕөн ылан таһырдьа таһаарда. Кыыһа:
– Мин ииттээбитим ээ, баарыан таһырдьа, – диэтэ моонньуттан кууһа-кууһа.
-Оччоҕо тоҕо ытаатыҥ?
-Эн таскар сытаары гыммыппын ити… ити…- кыыс ытаан барда.-Ийэм ханна баарый? Ийэбэр илдьиий..
-Ийэҥ манна суох. Ити Балбаара эн ийэҥ буолуоҕа.
– Суох, кини миигин оххубута, Ньукулачаан курдук…
-Ити кыыс билиҥҥиттэн миигин үҥсэн эрэр дуу, хантан аҕалбыккыный да, онно утаара оҕус, ийэлээх, аҕалаах оҕо эбит дии, – Балбаара таһырдьа батыһан тахсан саҥата умайыктанна.
-Бу кыыс мин балтым, онон манна олоруоҕа, – диэтэ Сэмэнньэ кытаанахтык. – Оҕо төрөтөн абырыа суоххун, атын да эрдэннэргин.
-Һы,- диэт, Балбаара куйбарыс гынна, дьиэ диэки хаамта.
-Аны тоҕус ыйынан төрөөбөтөххүнэ, мантан бараар, кинээс иккис дуу, бэһис дуу ойоҕо буолаар, туппаппын, – диэтэ Сэмэнньэ.- Күн тура-тура мииигин оҕото суоххун дии-дии сулуйарыҥ тохтуо. Мэ, бу Марыына эйиэхэ былаачыйа ыыппыта, кэт.
Киэргэмсэх муҥутаан Балбаара сайбаччы кэтэн кэбистэ. Кыыс Балбаара уонна Сэмэнньэ икки ардыларыгар сытар буолла. Балбаара, оҕо утуйарын кэтэһэн, былаачыйатын кэппитинэн сыттаҕына, кып-кыра тарбахтар моонньуттан кууһан ыллылар уонна сып-сымнаҕастык түөһүгэр сыһыннылар. Балбаара кыыһы киэр анньаары гынан баран, хайдах эрэ сылаанньыйда, сэрэнэн ыга тардыбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Ол курдук куустуһан утуйа сыттахтарына, Сэмэнньэ уһуктан одууласпахтаата уонна астыммыт дьүһүннээх оһоҕун отунна, ас бэлэмнээтэ…
Балбаара кыыһы көтөхпүтүнэн уһугунна. Кыыс баттаҕын тараата, өрдө. Көтөхсөн олорон аһаатылар. Анньыыска Балбаара баттаҕын ыһа-ыһа өрдө. Дьахтар хаһан да налыйбатаҕын налыйда, аргыый мичээрдии олордо. Кыыс күлэн быычыгыраата, саҥаран чаҕаарда. Көмүлүөк оһох сылааһынан илгийдэ. Сэмэнньэ Балбаара баттаҕын тараата, намылыччы өрдө. Бэйэ-бэйэлэрин эйэҕэстик көрсөн ыллылар…
Киэһэ Балбаара кыыһы утутаары ыллаата. Сэмэнньэ кини ыллыырын истибэтэҕэ ырааппыт буолан, утаппыттыы тартаран балаҕан баҕанатыгар өйөнөнө турда. Саҥа билсэллэрин саҕана, Балбаара ыллыыра кэрэ да буолара… Иккиэн киксибит курдук утуйа сытар кыыһы көрбөхтөөтүлэр, онтон оргууй уураһан бардылар, туран таһырдьа тахсан, оттоох күрүө диэки хаамыстылар… |
Ботния хомото (фин. Pohjanlahti, швед. Bottniska viken, нууч. Ботни́ческий зали́в) — Балтика байҕалын хоту өттүгэр, Финляндия арҕаа кытылын уонна Швеция илин кытылын ыккардыларыгар баар хомо. Балтика байҕалын атын ууларыттан Аланд арыыларынан быысаһар. Балтика саамай бөдөҥ уонна дириҥ хомото.
Туустаныыта соҕурууттан хоту баран истэх аайы күүскэ түһэр. Соҕуруу өттүгэр тууһун таһыма Балтика тууһун курдук, оттон хоту өттүгэр биллэр биллибэт, онон өрүс балыктара кытта үөскүүллэр.
БыһаарыыларПравить
ЛитэрэтиирэПравить
Ботнический залив // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
Ботнический залив // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. |
“Кыһын Саха сириттэн саҕаланар” фестиваль аҕыс сыл устатыгар бэрт кыра тэрээһинтэн араас элбэх ураты тыыннаах үгэстэрдээх, ыҥырыллыбыт ыалдьыттардаах регион култууратын брендигэр тиийэ үүннэ, дойду кыһыҥҥы туристическай айаннарын аһааччы үс ахсааныгар киирдэ. Бүгүн бу киэҥ хабааннаах бэлиэ түгэн 1-2 эрэ күн ыытыллыбат, нэдиэлэни быһа салҕанар, ол түмүгэр сылтан сыл Саха сиригэр кэлээччи турист ахсаана улаата турар.
Быйыл бырагыраамаҕа 60-чэ тэрээһин былааннаммыт. Фестивальга кытта Россия уонна тас дойдулар биллэр блогердара, туроператордар, шеф-повардар, хаартыскаҕа түһэрээччилэр уо.д.а. үгүс дьон кэлбиттэр. Великий Устюг куораттан айаннаан кэлбит Моруос Оҕонньорго Тымныы бэлиэтин туттарыы уонна киин куорат сүрүн ёлкаларын уматыы курдук үгэскэ киирбит тэрээһиннэртэн ураты “Ниже нуля” экстремальнай фотомарафон, “Муҥха-2019” муус аннынан балыктааһын, “Саха моржтара” кулууп чилиэннэрин муустаах ууга харбааһыннара, «Arctic fashion show-2019» түүлээх таҥаһы көрдөрүү быйыл аан бастаан ыытылыннылар.
«Ниже нуля» фотомарафоҥҥа 17 киһи кытынна — ХИФУ устудьуоннара уонна преподавателлэр, ону сэргэ Дьокуускайга олорор Кытай, Египет, Таджикистан, Словакия, Афганистан, Франция, Киргизия, Япония дьоно. Күрэх кыттыылаахтара, куораты биир гына кэрийэн, “Тымныы куорат сылааһа” (“Тепло холодного города”) диэн темаҕа хаартыскаларынан бэйэлэрин историяларын устуохтаахтар этэ. Кинилэр үлэлэрин ахсынньы 8 күнүгэр диэри сылаас тохтобулларга баар монитордарга көрүөххэ сөп.
Фестиваль историятыгар аан бастаан Нам улууһугар Саха сирин Ил Дархана Айсен Николаев кыттыылаах “Муҥха-2019” муус аннынан балыктааһын тэрилиннэ. Туристарга уонна ыалдьыттарга собо балыгы норуот үгэһинэн муҥханан балыктааһыны көрдөрдүлэр.
Тымныы полюһугар – Өймөкөөҥҥө тэрээһиннэр туспа бырагырааманан буолан аастылар. Манна Тымныы полюһугар кыһыҥҥы туристическай сезону аһыы, Чысхаан сиэрэ-туома, “Муус мааска” театр искусствотын өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивала уо.д.а. ыытылыннылар.
Фестиваль саамай күүтүллэр уонна өрөгөйдөөх түгэнинэн, саарбаҕа суох, “Вкус Якутии” диэн рестораннар икки ардыларыгар куонкурус буолар. 2014 сылтан саҕалаан фестиваль-куонкурус хас да наҕарааданы ылбыта, ол иһигэр атын регионнартан туристары тардар ситиһиилээх бырайыак быһыытынан, Russian Event Awards национальнай бириэмийэни. Быйыл кулинардар күрэстэһиилэригэр киин куорат 10 ресторана кииристэ: «Своя компания», «Карлсон», «Крыша», «Муус Хайа», «Река — Озеро — Лес», «Каре», Kitchen, «Тыгын Дархан», «Атласовтар уһаайбалара» уонна «Махтал». Национальнай бүлүүдэлэргэ фестиваль кыайыылааҕынан жюри санаатынан, бастыҥ амтаннаах аһы бэлэмнээбит «Река — Озеро — Лес» таҕыста. «Фестиваль 6 сыл устатыгар уруккута умнулла быһыытыйбыт бүлүүдэлэри дьоҥҥо сырдатан кэллэ. Ресторатордар былыргы ырысыабы ылан, бүлүүдэни эбии интэриэһинэйдик киэргэтэн биэрэллэр. Маныаха уратыта син биир хаалар. Национальнай куукуна кэрэхсэбили ылар, дьоҥҥо тиийэр», — диэн бэлиэтээтэ Саха сиригэр ыалдьытымсах буолуу Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Татьяна Тымырова.
202-с микрооройуоҥҥа «Хотугу дьүкээбил” муус пааркатыгар “Саха сирин бриллианнара” муус уонна хаар оҥоһуктарга норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии буолла. Манна олохтоох скульптордар уонна Канадаттан, Белоруссияттан, Кытайтан, Монголияттан, Украинаттан, ону сэргэ Хабаровскайтан уонна Красноярскайтан ыҥырыллыбыт маастардар кытыннылар. Барыта 25 хамаанда. Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка РФ президенин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ, вице-премьер Юрий Трутнев салайааччылаах Уһук Илиҥҥи уокурук делегацията куонкурус кэмигэр Муус пааркатыгар сырытта. “Саха сирин бриллианнара” норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурус чулуу маастардара муустан оҥорбут карталарыгар боломуочуйалаах бэрэстэбиитэл уонна субъектар баһылыктара Россия уонна бэйэлэрин регионнарын былаахтарын туруордулар.
“Муус фигуралар” категорияҕа “Ох саалаах маастар” композициянан бастакы миэстэни Церэнбат Дашбалжир, Баярсайхан Базарсад (Монголия, Улан-Батор) ыллылар. Иккис миэстэ Красноярскай уонна Донецкай уобаластартан сылдьар маастардар Сергей Асеев уонна Артем Самойлов “Добрыня уонна эриэн үөн” композицияларыгар тигистэ. Дьокуускайтан Николай Петров уонна Степан Пахомов “Хаар королевата” үлэлэринэн үһүс миэстэлэннилэр. Хаар оҥоһуктар куонкурустарыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонуттан маастардар Архип Скрябин уонна Аполлон Скрябин “Остуоруйа төрөөһүнэ” диэн кыһыл көмүс балыктаах уонна Александр Пушкиннаах композицияларынан бастакы миэстэни ыллылар. Монголияттан сылдьар Дашцэрэн Ганхулег, Нарантуяа Алтаншагай иккис миэстэҕэ таҕыстылар. Дьокуускай маастардара — Игорь Пономарев уонна Николай Алексеев «Чуумпуга» композициянан үһүс буоллулар.
Фестиваль биир ураты кэрэхсэбиллээх түгэнинэн “Саха моржтара” кулууп чилиэннэрэ 202-с микрооройуоҥҥа муустаах ууга харбааһыннара ааҕылынна. Ол курдук, 5 дьахтар уонна 5 эр киһи көрөөччүлэр ытыс таһыныыларын ортотугар тааҥнаах сиргэ уһуннулар.
Фестиваль өссө биир күүтүллүбүт тэрээһининэн Саха сириттэн муода дизайнердарын «Arctic fashion show-2019» кэллиэксийэтин аан бастаан көрдөрүү буолла. Манна ыалдьыт быһыытынан Москваттан “Муода национальнай палаататын” бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Бэйэлэрин үлэлэрин Саха сирин биллэр модельердара Варвара Филиппова, Юрий Лукин, Анна Махарова, Сардаана Заболоцкая, Анжелика Кириллина, Лидия Будищева уонна эдэр, талааннаах дизайнердар көрдөрдүлэр.
Бу көрдөрүүгэ кыттыбыт Ил Түмэн вице-спикерэ Антонина Григорьева худуоһунньуктар, модельердар, айар дьон норуот уус-уран айымньытыгар харыстабыллаах сыһыан төрүтэ, тирэҕэ буолалларын бэлиэтээтэ. «Айар дьарык, муода, кэрэ быһыы, дизайнердар үлэлэрэ, айылҕаттан талааннаах дьон өрөспүүбүлүкэҕэ култуураны саҥардыы дьиҥнээх тирэҕинэн буолалларын бүгүҥҥү тэрээһин өссө төгүл көрдөрдө», — диэтэ кини.
Бэлиэ күннэр өрөгөйдөөх түгэннэринэн киин куорат сүрүн ёлкаларын үгэс курдук уматыы, фейерверк, тоҥ балыгы кыһыы бырааһынньыга буоллулар. |
Тохсунньу ый 17-тэн 30 күнүгэр диэри норуот депутаттара, Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэрэ Юрий Баишев уонна Александр Романов улуус баһылыгын отчуотун чэрчитинэн Мэҥэ Хаҥалас улууһун бары нэһилиэктэригэр сырыттылар.
Бу туһунан дьиэ кэргэн, оҕо, ыччат дьыалаларыгар, физическэй култуураҕа уонна спорка Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Баишев маннык кэпсээтэ:
«Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Николай Старостин нэһилиэнньэ иннигэр отчуотугар сылдьыстыбыт. Отчуот быйыл хаһааҥҥытааҕар да тэрээһиннээхтик, үрдүк таһымнаахтык ааста. Манна баһылык солбуйааччылара, дьаһалта бары салааларын салайааччылара кытыннылар. Инньэ гынан, хас биирдии сырыыга сүүрбэччэ кэриҥэ киһи сырытта. Күҥҥэ ортотунан үс нэһилиэккэ сылдьан, дьону-сэргэни кытта кэпсэттибит. Дьон олус көхтөөхтүк кытынна, санаалара бөҕөх. Ол курдук, 500-600 нэһилиэнньэлээх бөһүөлэккэ отчуоту истэ 70-80 киһи, улахан нэһилиэктэргэ – 240-250 киһиэхэ тиийэ элбэх дьон муһунна.
Отчуот систиэмэтигэр уларыйыылар киирэннэр, тэрээһин бэрт сэргэхтик, тэтимнээхтик ааста. Дьон-сэргэ ону биһирээтэ. Урут-уруккаттан туруорсар боппуруостар үгүс өттө быһаарыллан, инники өттүгэр көрүллүөхтээх кыһалҕалары дьүүллэстибит. Бэлиэтээн эттэххэ, хас биирдии бөһүөлэккэ үчүгэй өттүгэр уларыйыылар тахсыбыттар. Холобур, суол оҥоһуллубут, социальнай суолталаах эбийиэк тутуллубут, уот, гаас ситимигэр дьиэлэр холбоммуттар, дьиэлэри тупсарыы үлэтэ ыытыллыбыт. Инньэ гынан, нэһилиэнньэ санаата көтөҕүллүбүт. Биири бэлиэтээтим – улуус быһаарар боппуруостарын иһинэн сааһыланыы тахсыбыт. Кулууп, оскуола, спорт саала тутуутугар уочарат олохтоммут, бэрээдэк үөскээбит. Ханнык нэһилиэккэ туох эбийиэгэ тутуллуохтааҕын, онтон салгыы хайа бөһүөлэк уочарата кэлэрин билэн олороллор, дьон ону өйдүүр. Мэҥэ Хаҥалас уокуругуттан турбут норуот депутаттара буоларбыт быһыытынан, улуус салалтатын кытта хайдах быһыылаахтык үлэлиирбитин кэпсээтибит. «Улуус социальнай экономическай сайдыыта» диэн анал бырагыраама чэрчитинэн улуус таһымыгар көрүллэр кыһалҕалары бэйэлэрэ быһаараллар, оттон өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах боппуруостарга биһиги ылсан үлэлиибит.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун нэһилиэктэригэр күөллэр уолан, иһэр уу кыһалҕатын скважина нөҥүө быһаарар курдук дьаһанарга элбэхтик эттилэр.Сорох бөһүөлэктэри уу ылар, инньэ гынан бу хайысхаҕа ылсан үлэлиир уолдьаспыт. Саамай ыраах сытар Чыамайыкыга, Сыымахха суол кыһалҕата баар. Доруобуйа харыстабылыгар сыһыаннаах боппуруос эмиэ үгүс – каадыр тиийбэт, босхо бэриллэр эмп-томп үчүгэйдик кэлбэт. Тииһи эмтээһиҥҥэ, үүтү туттарааччыларга ирдэнэр медицинскэй көрүү чааһыгар кэккэ ыарахаттар үөскүүллэр эбит. Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа - гаас ситимигэр холбонууну, ууну ыытар турба систиэмэтин сайыҥҥы өттүгэр үлэлэтиини нэһилиэктэр туруорсаллар. Уу таһар анал тиэхиньикэ эргэрэн, уунан хааччыллыы мөлтөҕүн бэлиэтээтилэр. Маны таһынан, хас биирдии сылдьыбыт нэһилиэкпитигэр уот ситимэ мөлтөҕүн, остуолбалар эргэрбиттэрин эттилэр.
Үөрэнээччилэри оптуобуһунан тиэйиигэ саҥа киирбит ирдэбил барыыга-кэлиигэ мэһэйдэри үөскэтэрин туһунан санааларын эттилэр. Холобур, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэххэ кытта Нерюнгри куоракка баралларыгар икки суукка устата айаннаан биирдэ тиийэллэр. Ол төрүөтүнэн суоппар 7 чаас эрэ айанныыра көҥүллэнэр. Онуоха гараас булар, оҕолору хоннорор, биллэн турар, кэккэ ыарахаттардаах.
2017 сыл улууска олус эппиэтинэстээх, суолталаах. Ол курдук, 26 нэһилиэккэ баһылыктар уонна 27 нэһилиэккэ депутаттар талыллыахтаахтар. Манна даҕатан эттэххэ, билиҥҥи састаап күүстээх, бэйэтин кыаҕын толору көрдөрдө дии саныыбын. Ол биир төрүөтүнэн нэһилиэк баһылыктара, депуттаттара, управление салайааччылара эдэр дьон буолаллар. Кинилэр улуус баһылыгын тула түмсэн, биир хамаанда быһыытынан үлэлии сылдьаллар. Ол эбэтэр улуус баһылыга үлэлиир-хамсыыр кыахтаах күүстээх бүтүн хамаанданы таһаарда. Иккиһинэн, сыал-сорук чопчу туруоруллуутугар сытар. Мин Александр Афанасьевичтыын улуус сайдыытыгар күүс-көмө буолар туох үлэни ыытарбытын быһаччы билэбит, улуус уонна нэһилиэк эмиэ биир оннук үлэтин былааннаан олорор. Биһиги бары биир сыаллаахпыт-соруктаахпыт, хайдыһыы, тус-туһунан дьаһанан олоруу суох.
Сүүрэр-көтөр, көхтөөх, кыһамньылаах баһылыктаах нэһилиэктэр тута биллэллэр: онно отчуот өрө көтөҕүллүүлээхтик ааһар. Оттон нэһилиэгин дьонун кыһалҕатыгар ээл-дээл сыһыаннаһар, дьону түмпэт баһылыктаах нэһилиэктэргэ – боппуруос, кыһалҕа олус элбэх. Нэһилиэк баһылыга быһаарыахтаах бытархай кыһалҕалара онно тахсан кэлэллэр.
Түмүктээн эттэххэ, дьон-сэргэ улуус баһылыгын отчуотугар, ситэриилээх былааска интэриэһэ күүһүрбүт. Хамсааһын баар буолан, нэһилиэнньэ былааһы кытта бииргэ үлэлэһэр баҕалаах. |
Олох сайдыытын хаамыытынан Майа, Төңүлү кэнниттэн үһүс орто оскуола 1958 с. Бүтэйдээххэ аһыллыбыта (директор Анисимов А.Н.).
Оройуоммут уонна ыаллыы Амма 10 нэһилиэгиттэн кэлбит 36 о5о саңа аһыллыбыт 8-с кылааска киирэн 1961 с. орто оскуолабыт маңнайгы выпусниктара буолбуттара.
Билигин биһиги саамай билэр, билинэр бэтэрээн учууталларбыт айымньылаах үлэлэрэ ити 1960-с сыллар са5аланыылырыгар са5аламмыта. Сүрүн соругунан улааппыт оскуола материальнай базатын тэрийии, ордук тутууну уталыппакка ыытыы буолбута. 1958 – 65 сс. директордаабыт А.Н.Анисимов, В.П.Шапошников, Д.Ф.Назаров, П.Е. Скрябин а5ыйах сыл иһигэр оскуола наадыйар тутуутун барытын быһаарбыттара.
Оскуола сал5аламмыта, саңа интернат, физзал, 2 учууталлар уопсайдара тутуллубуттара. Үлэлиир, үөрэнэр усулуобуйа үөскээн үлэ-үөрэх күөстүү оргуйбута.
Оскуолабыт саңаны киллэриинэн, о5олор ситиһиилэринэн, үтүө үгэстэринэн оройуоңңа инники күөңңэ сылдьыбыта, республика5а биллэн барбыта.
Алтан-Дирин-Бүтэйдээх көрсүһүүлэрин са5аланыыта, аатырар физмат кылаас үлэтэ, республика5а маңнайгынан кабинетынан үөрэтиигэ киирии, программированнай үөрэтии курдук бастың опыт, үөрэнээччилэр олимпиадаларга, спортка ситиһиилэрэ о.д.а итини кэрэһэлээн кэпсииллэр.
Саамай элбээбитэ 415 о5о орто оскуолабытыгар 1965-67 сс. үөрэммит.
Билиңңи курдук 1966 с. 11 кылаас аһылла сылдьыбыта. 1980 с. диэри үөрэнээччи ахсаана 300-н түспэтэ5э.
Бачча элбэх о5ону иитиигэ үөрэтэртэн итэ5эһэ суох үлэ барара. 1964 с. дириэктэри иитэр үлэ5э солбуйааччы дуоһунаһа киириитэ улаханнык туһалаабыта.
Маңнайгы организатор В.А Иванов иитэр үлэ суолун сөпкө тобулан биэрбитэ.
Ол курдук 1964-66 сс. Бүтэйдээх оскуолатын комсомольскай тэрилтэтэ (секр. Егор Шишигин) республика5а бастыңнарынан ааттаммыттара ча5ылхай ситиһии буолар.
Иитэр үлэ сүрүн хайысхаларынан кыраайы үөрэтии, үлэ5э иитии, кэрэ5э уһуйуу, спордунан дьарыктааһын буолбуттара. 1967 с. тэриллибит оскуола музейын, 1980 с. тутуллубут “Куоллара” үлэ – сынньалаң лаа5ырын, КЭЦ ис кыа5ын күүскэ туһаныы барбыта.
Оскуола кабинетынан үөрэтиигэ республика5а маңнайгынан киирэн баран бастың кабинеттарынан хойукка диэри инники күөңңэ сылдьыбыта. Физмат үөрэнээччилэрэ, А.В. Игнатьев спортсмен о5олоро республика олимпиадаларыгар, күрэхтэһиилэригэр тиһигин быспакка миэстэлэһэллэрэ.
Итинник киэң өрүттээх үлэ түмүгэр М.Е.Капитонов директордаах Бүтэйдээх орто оскуолата 1978-85 сс. оройуон оскуолаларын социалистическай куоталаһыыларыгар 3 төгүл 1-кы миэстэ, 2 төгүл 2-с миэстэ, биирдэ 3-с миэстэ буолбуттара.
Райком, райсовет көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамятынан, үстэ массыына фондатынан на5араадаламмыттара.
Элбэх айар отчуоттар, семинардар ыытыллыбыттара, араас делегациялар сылдьыбыттара. 1986 с. республиканскай педагогическай кылаас үлэлээн 12 оройуонтан 36 кыыс кэлэн детсад иитээччитигэр уһуйуллан күн бүгүн Саха сирин араас муннуктарыгар айа-тута сылдьаллар.
1993 с. оскуолабыт 100 сыла уос номо5ор киирэрдии, үрдүк таһымңа ааспыта (дир. Аргунов А.Н.)
Маңнайгы президеммит М.Е.Николаев анал уураа5ынан оскуолабытыгар, биллилээх биир дойдулаахпыт К.О.Гаврилов аата иңэриллибитэ.
Унньуктах уһун тутуу түмүгэр 2003 с. 264 миэстэлэх таас оскуола үлэ5э киирбитэ.
120 саастаах кырдьа5ас оскуолабыт үһүс таас дьиэтэ 21 үйэ бэлэ5э буолан сандааран о5олору билиигэ ыңыра – угуйа турар. Саңа оскуоланыыга А.Н.Аргунов, Ф.Г.Охлопков, Р.А.Бурнашев, Г.М.Артемьев, И.М.Барабанов, А.Н.Сидоров үтүөлэрэ улахан.
Оскуола бэйэтэ туспа суоллаах – иистээх, сирэйдээх, хайысхалаах буоларыгар үлэ барар.
Россия биллиилээх педагога А.М.Лобок кинигэтигэр киллэрбитинэн, бүгүңңү Бүтэйдээх оскуолата республика “сохранить и развивать” диэн тииптээх оскуолаларыгар лидер буолар диэн үрдүктүк сыаналыыр.
Коллектив музейнай педагогика5а, этнэпедагогика5а аңардас ааспыт 2012 с. Президент Гранын ылбыта, Россия бастың оскуолата буолуута ону туоһулуур. М.Е.Капитонов, М.В.Шергин, А.Н.Аргунов, М.Г. Иванова тэрийбит музей – комплекстара үүнэр көлүөнэ5э үтүөкэн бэлэх буолан өссө да туһалыахтара турда5а. |
Үүммүт нэдиэлэ бастакы күнүн сарсыардааҥҥы былаанныыр мунньаҕын бүтээтин кытта, улууспут баһылыга Анатолий Григорьев ааспыт нэдиэлэҕэ сылдьыспыт биригээдэтин илдьэ Хадан, Илимниир, Тэҥкэ нэһилиэктэригэр сырытта. Санатар буоллахха, бөлөххө баһылык көмөлөһөөччүтэ Дьулустан Егоров, тутуу управлениетын начаалынньыга Дмитрий Саввинов сырыттылар.
Бүлүү эбэбит төһө да күүстээх эрэһэ долгунунан эриллэн көрүстэр өрүспүтүн бэрт холкутук туораатыбыт. Уруттуу түһэн эттэххэ, хаданнар паромнарын өрөмүөннээн хайа баҕарар сылдьан абыраммыттар. Саҥа катер ылыытыгар улуус дьаһалтатын көмөтүгэр махтаналлар.
Хадаҥҥа тиийээт, нэһилиэк баһылыгын Андрей Оконешников кабинетыгар кылгас сүбэлэһии кэнниттэн.
тутулла турар култуура-успуорт киинин көрүү-билии буолла. Хадан сиригэр ордук эдэр ыччакка олус наадалаах, туһалаах эбийиэк эбит. Кырдьыга даҕаны, былыр былыргыттан Хадан сирэ хабыр хапсаҕайдьыттарынан, чулуу тустууктарынан о.д.а. биллиилээх спорсменнарынан аатырара-суолурара. Ол курдук Күүстээх Бөчөөхэп, Күүстээх Никитин, Күүстээх Бытыкыев, тустуук Тоото хаданнар этэ дии. Арыый кэнники көлүөнэттэн ыллахха, көҥүл тустууга ССРС успуордун маастара, көбүөр профессора, Арассыыйа 1964 сыллааҕы чөмпүйүөнэ Альберт Захаров, успуорт маастара, 1964 сыллааҕы Арассыыйа чөмпүйэнээтин иккис призера Владимир Данилов, буоксаҕа сахалартан биир бастакы ССРС успуордун маастара Николай Сантаев1969 сыллааҕы Манчаары иккис Спартакиадатын муҥутуур кыайыылааҕа Лука Иванов уо.д.а.
Дьэ итинник бэйэтин бириэмэтигэр биллэр спортсменнардаах улуус биир чөкө нэһилиэгэ Хадан эһиил, 2023 сылга төрүттэммитэ 125 сылыгар бэртээхэй бэлэх буолсу.
Сырыыбыт биир сүрүн сыалынан буолбут Тэҥкэ суолугар үлэһиттэрин көрсөн үлэни-хамнаһы билсии, суол туругун көрүү буолла. Кистэл буолбатах, күн бүгүн Сунтаарбыт улууһугар саамай мөлтөх суоллааҕынан Тэҥкэ нэһилиэгэ буолара биллэр. Ордук быйылгы курдук ардахтаах сайын суол букатын буорайа сырытта. Дьэ ону көннөрүүгэ Сунтаартан ИП Данилов Г.Е. биригээдэтэ киирсэн эрэр. Биригээдэ билиҥҥитэ 7 киһилээх, 5-6 тиэхиньикэлээх. Былаан быһыытынан 7 км тахса уһуннаах ордук алдьаммыт суол учаастага оҥоһуллуохтаах эбит. Уолаттар сүүрбэччэ күн үлэлээтэхпитинэ сыалбытын ситэр инибит диэн эрэх-турах санаалаахтар. Үлэ уустугун кытаанаҕын учуоттаан кинилэргэ МУП ПТП көмөҕө тахсар буолла.
Халлаан төһө да киэһэрдэр, Сунтаарга киирээт аны Тойбохой суолун тутан Дьаархан, Маар Күөл суолун өрөмүөннүү сылдьар ИП Ордахов Т.М үлэһиттэригэр тиийэбит. Манна Тэҥкэ суолунааҕар хартыына арыый атын. Уолаттар тиэхиньикэлэрэ да элбэх, үксэ саҥалар эбит. Үлэ тигинэччи бара турар.
Оттон салалтабыт “суолгут бу сытар, тиэхиньикэҕит бэйэҕит киэнэ, үлэни болдьоҕор бүтэрин” эрэ диэбэккэ үлэни миэстэтигэр тиийэн билсэ-көрсө тураллара үлэһиттэр санааларын өрө көтөҕөрө, үлэҕэ өссө кынаттыыра чуолкай буоллаҕа. |
1896 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Тойон Уйа диэн сиргэ төрөөбүтэ Васильев Степан Васильевич (1896—1943), политик, ил диэйэтэлэ.
1898 сыл сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ Мегежекскай (Ксенофонтов) Михаил Васильевич (1898—1929), Саха сиригэр сэбиэт былааһын төрүттэччилэриттэн биирдэстэрэ.
1912 сыл кулун тутар 26 күнүгэр төрөөбүтэ Иванова Анна Алексеевна (1912—1988), история кандидата, доцент.
1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Иванов Семен Александрович, 1963—1965 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1938 сыл тохсунньу 29 күнүгэр төрөөбүтэ Алексеев Николай Алексеевич — история билимин доктора
1939 сыллаахха төрөөбүтэ Максимов Николай Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа.
1939 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ Петров Василий Тимофеевич, филология доктора, фольклорист, литературовед.
1995 сыл ахсынньы ыйын 27 күнүгэр төрөөбүтэ Тагров Дьулус
Нэһилиэк устуоруйатаПравить
Саха биллиилээх этнограба Г. В. Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн үлэтигэр суруйбутунан, Бүлүү өрүс сүнньүгэр бастакы саха Түүлээх дүҥүрдээх Түлүөн ойуун Туймаадаттан тахсан, нууччалар кэлиэхтэрин лаппа иннигэр Ньурба эбэтигэр олохсуйбут. Кини Сиинэ өрүс хочотугар олохтоох Бордоҥ аҕатын ууһун киһитэ, Тыгын Дархан күтүөтэ эбитэ үһү. Кини удьуордарыттан дьаһаах хомуйаары, В.Шахов 1635—1636 сыллардаахха Ньурба эбэтигэр Бордоҥ дьонун аан бастаан сурукка киллэрбит. Оччолорго Бүлүү сүнньүгэр сахалар киэҥник түөлбэлээн олорор сирдэрэ: Кэбээйи, Үөдүгэй уонна Бордоҥ эрэ бааллар эбит. XVII үйэ бүтүүтүн диэки Ньурба эбэтин тула олорбут Түлүөн ойуун удьуордарыгар тыл тылга киирсибэт быһыы-майгы үөскээри гыммытыгар, уола Дьалаҕай Килээн Дьаарын кинээс диэки буолан, уонна Добуну уолаттара Хатыы Баатыр, Тэрээппэ буоланнар Мэгэдьэк түбэтигэр көһөн тахсыбыттар.
Бары биир аймах Бордоҥ дьоно: Дьалаҕай Килээн билиҥҥи Маалыкайтан соҕуруу диэки биир көстөөх Ыылаах диэн сиргэ, Хатыы Баатыр уонна Тэрээппэ Мэгэдьэк эбэтин тула олохсуйбуттар. Ити кэмҥэ бу эргин атын саха дьоно бааллара биллибэт. Олохтоох тоҥустар булду батыһан тэскилээн биэрбиттэр.
Онон кинилэртэн ууһаан саҥа Бордоҥ буолаһа (нэһилиэгэ) XVIII үйэҕэ 1771 сыллаахха үөскээн тахсыбыт. Ити кэмҥэ Мэгэдьэк түбэтэ бүтүннүү Бордоҥ буолаһыгар киирэр эбит (кэлин Мэгэдьэк, Кукаакы, I—II Малдьаҕар буолбут нэһилиэктэр сирдэрэ-уоттара).
1776 сыллаахха Мэгэдьэк түбэтигэр аан бастаан сири кылаастарынан түҥэтии оҥоһуллубут. Ити бириэмэҕэ I Бордоҥ буолаһыгар Маалыкай эргин сирдэр: Дьаарын, Куорбаты, Түргэн, Маар үрэх, Күөх Күөл, Хайыр, Улахан Күөл, Күҥкүй, Нөөлбүтэ (Малдьаҕар сирэ), о.д.а. сирдэр түҥэтиллибиттэр. Оттон билиҥҥитэ Хатыы түбэтин сирдэрэ — Мэгэдьэк эбэтин эргин сирдэр: Бэрэ, Бордуолаах, Балаҕаннаах, билиҥҥитэ Ньурбачаан сирдэрэ: Нимискиэннээх, Тоҥус күөлэ II Бордоҥ буолаһын сирдэрэ түҥэтиллибиттэр.
1859 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр саха уос номоҕор киирбит дьоруойа Манчаары Баһылай көскө аҕалыллыбыта.
XIX үйэ бүтүүтүгэр Маалыкайга Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ үлэҕэ киирбит. Итиннэ аһыллыбыт церковно-приходской оскуолаҕа саха бастакы революционердара Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, о.д.а. үөрэнэ бастакы үөрэхтээх дьоннорунан буолбуттара.
XIX үйэ бүтүүтүгэр буоластары, нэһилиэктэри бытарытыы ыытыллыбыт — 1890 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгиттэн хайдан Малдьаҕар нэһилиэгэ, онтон Кукаакы нэһилиэгэ үөскээбиттэр. Онон XIX үйэ бүтүүтүгэр Мэгэдьэк түбэтэ, урукку I Бордоҥ буолаһа, 5 нэһилиэк буолбут: I Бордоҥ, Мэгэдьэк, I Малдьаҕар, II Малдьаҕар уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ.
1916 сыллаахха Марха улууһуттан арахсан, Ньурба улууһун аан бастаан үөскэтиигэ Мэгэдьэк нэһилиэктэрэ бары Ньурба улууһугар киирбиттэр. Ньурба дьиҥнээх төрүттэрэ, Бордоҥнор, бу тэриллиигэ киирэллэрэ табыгастаах эбит.
ХХ үйэ ортотугар РСФСР Үрдүкү Советын 1954 сыл бэс ыйын 14 күнүнээҕи Ыйааҕар сөп түбэһиннэрэн, Ньурба оройуоннарын нэһилиэктэрин бөдөҥсүйүүлэригэр I Бордоҥ уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ холбоһоннор Бордоҥ нэһилиэгэ буолбуттара.
Күн бүгүн Бордоҥ нэһилиэгэ Ньурба улууһугар нэһилиэнньэтин ахсаанынан, сиринэн-уотунан даҕаны Октябрьскай нэһилиэк (Антоновка) кэнниттэн иккис улахан нэһилиэк буолар. Бордоҥ нэһилиэгин киинэ — Маалыкай бөһүөлэгэ, улуус кииниттэн, Ньурба куораттан, хотугулуу-арҕаа Марха өрүс хаҥас кытылыгар сиринэн 98 км, оттон Дьокуускай куораттан 1250 км ыраах сытар.
2015 сыл саҕаланыытыгар Маалыкай бөһүөлэгэр 2010 киһи, ол иһигэр 700-чэ оскуолаҕа киирэ илик саастаах оҕо, уопсайа 900-чэ эдэр ыччат олорор. Итинтэн 140-ча ыччат Дьокуускай уонна киин куораттар араас үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр үөрэнэ сылдьаллар, уонтан тахса оҕо армияҕа сулууспалыыр. 100 оҕо оскуолаҕа киириэн иннинээҕи тэрилтэлэргэ (детсадтарга, детясляларга) сылдьар.
Степан Васильев аатынан сылгы собуотугар 770 төбө Мэгэдьэк боруодатын сылгыта иитиллэн турар. Нэһилиэккэ биирдиилээн уонна тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга 1280-ча ынах сүөһү уонна 670-ча сылгы баар. Кэнники бириэмэҕэ нэһилиэнньэ ынах сүөһүнү, сылгыны иитэр традиционнай дьарыгыттан ураты промышленноска сыстан үлэлэһэн эрэрэ улахан кэрэхсэбиллээх. Бордоҥ нэһилиэгин территориятыгар арыллыбыт Накыын алмаас рудалаах хонуута геологическай өттүнэн олус улахан кэскиллээх регионунан ааҕыллар. Накыыҥҥа 2003 сыл атырдьах ыйыгар үлэҕэ киирбит Россияҕа уонна аан дойдуга биллибит 16-с нүөмэрдээх хайа-байытар фабрикатыгар Бордоҥ нэһилиэгин ыччаттара ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар.
Нэһилиэк сайдарын, чөллөөх буоларын туһугар, нэһилиэнньэ олоҕун, үлэтин дьүөрэлээн, инникитин көрөн дьулуурдаахтык үлэлиир сөптөөх тэрилтэлэр, коллективтар бааллар. Кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр, тэрийэр балачча уопутурбут салайааччылар баар буоллулар.
Ол курдук кэнники уон сылга Бордоҥ муниципальнай тэриллии баһылыктарын эдэр, эрчимнээх кадрдар Евсеева М. П., Тихонов В. Г. үлэлээн аастылар, билигин бу улахан эппиэттээх үлэҕэ эмиэ балачча уопутурбут, идэтинэн учуутал Петрова Н. С. ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Кинилэр аҕа көлүөнэ салайар үлэһиттэрэ нэһилиэк сайдарын туһугар тутуспут туһаайыыларын салгыахтарыгар уонна сайыннарыахтарыгар саарбахтааһын суох. Мантан аллараа Бордоҥ нэһилиэгин саҥа көлүөнэтин аатырбыт-суолурбут дьоннорун олохторун, үлэлэрин туһунан информация бэриллэр. |
Муус устар 15 күнүгэр П.С.Егоров аатынан Акана орто оскуолатыгар оройуоннааҕы “ Самый классный вожатый” диэн күрэх аан бастакытын ыытылынна. Санатан эттэххэ быйылгы “ Самый классный вожатый” тэрээһин пионерия 100 сылыгар анаан тэрилиннэ . Пионерскай сбортан саҕаланна , ол курдук хас биирдии оскуола речевкатынан , рапорт этиитинэн тэрээһин үөрүлээх арыллыыта буолла. Биир саамай долгутулаах түгэнинэн буолла бүтүн союзтааҕы оҕо хамсааһынын гиимнин оҕолор уонна кэлбит ыалдьыттар кыттааччылар учууталлар ыллаатылар. Эҕэрдэ тыллары Акана орто оскуолатын дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы Августина Анатольевна Лукина эттэ , ону таһынан ыалдьыттарбыт оройуоннааҕы « Ньурба Эрэлэ» оҕо хамсааһынын куратора Валентина Яковлевна Давыдова, Ньурба үөрэҕириитин управлениетын сүрүннүүр специалиһа Жанна Иннокентьевна Ефремова эттилэр.Уопсайа биэс оскуола
педагог-организатордара кэлэн оҕолорун кытта кыттыыны ыллылар. Ол курдук Марха орто оскуолатыттан Ньургуйаана Павловна Егорова, Кундээдэттэн Борината Васильевна Находкина,Хаҥаластан Христина Федоровна Захарова , Дьаархантан Айна Павловна Ксенофонтова, Ньурба бастакы нүөмэрдээх оскуолатыттан Саргылаана Валерьевна Колтовская кэлэн күрэхтэстилэр. Күрэхпит үс түһүмэхтэн турда ол курдук « Вожатый профессия птица» диэн ааттаах бастакы түһүмэххэ саха киһитин сиэринэн кыттааччылар бэйэлэрин уонна үлэлэрин билиһиннэрдилэр. Иккис түһүмэххэ « Вожатый + командная работа» диэнҥэ салайааччылар оҕолорун кытта бэриллибит тиэмэлэргэ үлэлээтилэр. Үһүс түһүмэххэ проект көмүскээтилэр чахчы да олоххо киирэр хас биирдии тыа оскуолатыгар суолталаах үлэлэри көмүскээтилэр . Дьүллүүр сүбэҕэ үлэлээтилэр: председэтэлинэн
« Ньурба Эрэлэ» оҕо хамсааһынын куратора Валентина Яковлевна , Ньурба үөрэҕириитин управлениетын сүрүннүүр специалиһа Жанна Иннокентьевна , Галифира Николаевна оройуоннааҕы « Ньурба Эрэлэ» оҕо хамсааһынын педагог-организатора, Артур Васильевич эбии үөрэхтээһин сүрүннүүр специалиһэ, ону тэҥэ Акана орто оскуолатын дириэктэрин иитэр үлэҕэ солбуйааччы Сайыына Владимировна үлэлээтилэр. Күрэх кыайыылаҕынан буолла Хаҥалас педагог-организатора Христина Федоровна . Акана нэһилиэгин аҕа баһылыга Ефрем Михайлович Семенов туруорбут анал бирииһин уонна үөрэҕирии управлениятын аатыттан көһө сылдьар кубок туттарылынна. Ону тэҥэ хас биирдии кыттааччы анал ааттары уонна оскуолаларын аатыттан бириистэри туттулар
« Вожатый профессия птица» анал аат Христина Федоровнаҕа, « Супер вожатый » Айна Павловна, « Генератор идей» Ньургуйаана Павловна, « Душа команды » Борината Васильевна, « Верный друг» Саргылаана Вальеревна, « Ньурба эрэлэ » оҕо түмсүүтүн аатыттан « Надежда Нюрбы» анал ааты ылла Айна Павловна .
Дьүллүүр сүбэҕэ үлэлэспит Ньурба лиссиэйин 2008 сыллаах выпускнигын кытта Артур Васильевич Кузьмины кытта кэпсэттибит.
La piel también tiene un papel especial https://vforor.com/es/comprar-cialis-online/ en la barrera de la piel. Sus proteínas ofrecen aminoácidos necesarios para el desarrollo o imagen de uno de los envíos de medicamentos a través del programa de Farmacéuticos Sin Fronteras o esto aseguraría que se consideraran otros riesgos de tomar suplementos de BMP.
Эйиигин биһиги вожатайдыы сылдьыбыккын билэбит ол туһунан кылгастык кэпсиэн дуо?
2012 сыллаахха ресбупликабытыгар « Океан » лааҕыр курдук « Сосновый бор » үлэтин саҕалаабыта ол бириэмэҕэ мин үөрэхпин саҥа бүтэрэн сылдьар этим . Үлэбин саҥа тэрилтэттэн саҕалаабытым. Бастаан ыараҕан соҕус этэ эдэрим да бэрт буолан опытым суоҕа . Онтон кэнники тэрилтэбит Владивосток куоракка « Океан » лааҕырга, Анапаҕа «Орленок » лааҕырга анаан вожатый үөрэҕэр үөрэттэрэ ыыппыттара. Хайыы уйэ ол бириэмэҕэ кинилэргэ вожатый диэн хайысха сайдан турар кэмэ этэ. Онно сылдьан опыт ылан сайдан үлэлиирбэр өссе саҥа идеялар үөскээннэр ол түмүгэ 2013-2014 сылларга
« Лучший вожатый года » буолан турардаахпын. Ол күрэҕи санаатахха бу бугуҥҥү күрэх курдук этэ бэйэм саастыы үөлэннээхтэрбин кытта күөн көрсүбүппүт. Вожатайдааһын 27 эрэ сааска дылы онон төһө да баҕа баарын иһин сааһым ситэн үлэлээн бүппүтүм. Вожатайдыыр чахчы сырдык ыраас эйгэ, оҕолору кытта ыкса билсэн үлэлээһин буолар . Үлэбэр бу вожатайдаабытым сүдү күүс буолар оҕолору кытта түргэнник биир тылы булабын билсэбин, билигин бэйэбиттэн балыс коллегаларым истэригэр мастер класстары ыытабын опыт атыстаһабыт . Билигин эбии үөрэхтээһин отделыгар оҕолорго аныгы олох ирдэбилинэн 3Д программанан хартыына оҥорорго , анимация оҥорорго үөрэтэбин.
Бу курдук тэрээһин этэҥҥэ ааһан оҕолор да салайааччылар да астынан тарҕастыбыт түмүккэ Артур Васильевич тыннаах доҕуһуолунан лааҕырга ылланар оҕолорго сыһыаннаах ырыалары ыллаатылар.Түгэнинэн түһанан тэрээһини иилээн- саҕалаан толкуйдаан ыыппыт Акана орто оскуолатын педагог- организатарыгар Анна Прокопьевна Соркомоваҕа махтал уонна хайҕал тылларбытын коллектив аатыттан этэбит. |
Биирдэ кэлэн ааһар олохпор, умнуллубаттыы көрсүбүт уонна махталынан эрэ ахтар түгэннэрим бааллар. Олортон биирдэринэн, миэхэ, Иван Ивановтуун, кэлин Уйбаан Ороһуунускайынан ааттаммыт бэйиэттиин көрсүһүүм буолар. Ол аан, бастаан, билиҥҥитэ Хаҥалас улууһун Булгунньахтаах орто оскуолатын бүтэрбитим биэс сыла ааспытын кэнниттэн: холкуоска биир сыл үлэлээн, үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан, дойдубар эргиллэн биир сыл үөрэммит оскуолабар хачыгаардаан бараммын Дьокуускай куоракка үрдүк үөрэххэ бастакы туттарсар кэммэр этэ. Оччолорго кинини Иван Ивановунан ааттыыллара.
Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит, орто уҥуохтаах, хара бараан бэйэлээх, бэйэтин саастыылаахтарын ортотугар эрдэ сиппит-хоппут, боччумнаах уонна дьоһун уол миигин хара ааныттан билбитэ-көрбүтэ элбэҕинэн сөхтөрбүтэ. Уһуйааччылары кытары тэҥҥэ холкутук кэпсэтэрэ, эбиитигэр барыларын кытары кэтэхтэн эрдэттэн билсэр быһыылаах эбит. Эн мин дэһэн кэпсэтэллэр. Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба оскуолатын бүтэрбит оҕолор кинини Уйбаан диэн дьоһуннук ааттыыллар. Кини өссө үөһэ кылаастарга үөрэнэ сылдьан төрөөбүт кыраайын устуоруйатын, улууһун топонимикатын дьаныһан туран үөрэппит уонна ол туһунан оройуон, өрөспүүбүлүкэ уонна киин сирдэр хаһыаттарыгар тэттик ыстатыйалары суруйталыыр эбит. Онтун барытын тиһэ сылдьар. Бэйэтиттэн түөрт сыл аҕа киһиэхэ, этиини ырытарынан, быһаарарынан миэхэ бэйэтэ учуутал тэҥэ көстүбүтэ.
Төгүрүк тулаайах уол оскуоланы саҥа бүтэрэн үрдүк үөрэххэ туттарса кэлбитэ. Бу оҕолор саха тылыгар билиилэрэ бу чобуотун, дэлэгэйин. Бэйэлэригэр эрэллээх оҕолор сирэйдэрэ-харахтара мэлдьи сэргэх буолар. Мин көрсүбүт саҥа доҕотторум бары хайаан да туттарсан үөрэххэ киирэр санаалаахтар.
– Көр эрэ, ити кыыс бэртээхэй хоһооннордоох. Киниттэн хайаан да бэйиэт бэрдэ тахсыаҕа – диир. Ол аата Варя Потапова туһунан этэр.
Уйбаан ити кэнниттэн мин диэки көрөн туран күлэн мүчүйэр…
– Оттон эн туохтааххыный?
Туох эрэ баҕа санаалаах буоламмын туттарса кэлбиппин эрдэттэн быһа эппититтэн симиттэммин, билинэрбэр эрэ тиийдим. Илиибинэн суруйбут халыҥ тэтэрээттээҕим. Этиини саҥа чаастарынан сатаан ырыппат буруйбун тугунан эрэ толунаары ол ойуулаах-бичиктээх оскуолаҕа уонна сулууспалыы сылдьан, тымныы хачыгааркаҕа олорон суруйталаабыт хоһооннордооҕум.
– Көрдөр эрэ, сарсын аҕалан биэриэҕим – диэтэ.
Ким тугун-ханныгын, уйаны-хатаны биллэрэр күннэрэ тирээн кэллэ. Бастакы холонуу, өйтөн суруйуу, үчүгэйдик аастым. Аны литература уонна тылынан этиини ырытыы. Литератураны эмиэ аастым. Тылынан ырытыыга “неуд” буоллум. Көтөн хааллым.
Уйбаан саҕа кыһыйбыт киһи суоҕа.
– Бэйэм эбитим буоллар, ити хоһоонноруҥ да иһин, эйигин быһа ылыам этэ – саҥа аллайда. – Тэтэрээтиҥ ханнаный, киирэн кэпсэтэбин дуо? – диэмэхтээтэ.
Ити кэнниттэн учууталлары бэлэмниир Намнааҕы художественнай училищеҕа туттарсан киирдим. Ол эһиилигэр Уйбааны аны Намҥа көрүстүм. Кини бу сырыыга Максим Аммосовка научнай матырыйаал хомуйа сылдьар эбит. Бу иннинэ Киргиистэр Киин Кэмитиэттэрин бастакы салайааччыта Аммосов бүтэһик сылларыгар олорбут, кинилиин бииргэ үлэлээбит дьоннорун кытары көрсөн, кэпсэтэн кэлбитин уонна Чингиз Айтматовы кытары көрсүбүтүн сэһэргээтэ. Барыта олох остуоруйа кэриэтэ! Билиитэ-көрүүтэ өссө кэҥээбит, сайдыбыт аҕай. Тыла-өһө сааһыламмыта, кэпсиирэ олох уу сахалыы, бу үчүгэйин.
Уйбаанныын үсүһүн 1971 сыллаахха көрсүбүппүт. Ити кэмҥэ мин Покровскай орто оскуолатыгар үөрэнээччилэри черчение уонна уруһууй предметтэригэр икки сыл үөрэппитим. Оҕолорум оройуоҥҥа күрэхтэһиигэ иккис миэстэҕэ тахсыбыттара. Бастакы миэстэҕэ Булгунньахтаах оскуолатын учуутала Христофоров Петр Ильич сылдьара. Ити предметтэри биэрэр учууталлар оскуолаҕа көлүүр оҕуһун курдук үлэлииллэрэ. Хас бырааһынньык, тэрээһин, биирдиилээн учууталлар аһаҕас уруоктарын көрдөрөр уонна көмө матырыйааллара уруһуй учууталын үрдүнэн ааһара. Ол кыһалҕатын эппинэн-хааммынан элбэхтик билбитим. Маны таһынан оскуола иһин-таһын киэргэтии, тупсарыы барыта эн үрдүгүнэн ааһара.
Хаартыскаҕа: ортоку сырдык көстүмнээх Ойуку. Кэннигэр И. Ороһуунускай.
Мин хайаан да мантан босхолонорго быһаарыммытым уонна саха тылын уонна литературатын факультетыгар туттарсарга санаммытым. Аны туран директорым Яковлев Иван Михайлович туох да иһин характеристика суруйбат. Дьолго сааскы кус саҕана бултуу баран хаалла. Оннугар Кривых Ангелина Васильевна солбуйа хаалла. Кини туох да моһуога суох наадалаах кумааҕыбын суруйа охсон биэрдэ.
Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолорум үксүлэрэ үрдүк үөрэхтээхтэр. Үөрэниэх баҕам баһыйа турар. Туттарсар күммэр аны хойутаан хааллым. Экзаменнары туттарыы киин корпуска буолуохтааҕа. Онно тиийбиппэр аны киирэр ааннарын туора быһа остуолга хас да докумуон бэрибиэркэлээччи оҕолору олордубуттар. Ханнык эрэ кумааҕым суох буолан биэрдэ. Туох иһин ыыппаттар. Экзамен саҕаланара аҕыйах мүнүүтэ хаалла! Ыгылыйдым аҕай… Арай мин иннибэр Уйбаан мүчүйэ турар эбит. Үөрэхтэрин бүтэрэннэр банкеттаары сүүрэ-көтө сылдьаллар эбит. Туохха моһуогурбуппун кэпсээбиппэр оҕолору тарыйталаан кэбистэ уонна үһүс этээскэ таҕыс диэтэ.
Сүүрэн тахсаммын туттарсар хоспун көрдөөммүн булбатым. Үөрэх дьыла түмүктэнэн көрүдүөргэ ким да көстүбэт. Баҕар Уйбааны көрсүөм диэммин аллараа сүүрэн түстүм. Дьолго, хата, кини хантан эрэ субу тиийэн кэллэ. Илиибиттэн хабан ылла даҕаны үөһэ этээскэ элээрдэн таһааран аудитория аанын аһа баттаан баран иһирдьэ анньан кэбистэ. Мин махтаммакка да хааллым. Өйтөн суруйууларын саҕалаабыттар. Консультацияҕа хаста да көрсүбүт уһуйааччыбыт Окороков Гаврил Гаврилович:
– Ханна сылдьаҕын, тоҕо хойутаатыҥ, ол аайы иккиһин-үсүһүн быһаара барбаппын. Итинтэн биир тиэмэни талан ыл да, суруйбутунан бар! – кыыһыран мөҕөн барда…
Хаартыскаҕа: И.Ороһуунускай уонна Павел Харитонов-Ойуку
Оскуола кэнниттэн уон сыл буолан бараммын ити курдук үрдүк үөрэх аанын арыйбытым. Онуоха доҕорбор Иван Еремеевич Ороһуунускайга махталым муҥура суох. Иван Еремеевич Покровскайга кэллэр эрэ биһини быһа ааспат буолара. Игорь Никифоров, Альбина Аргунова уонна мин буоламмыт элбэҕи кэпсэтэрбит, эдэр сааспытын санаһан күлэр-үөрэр буоларбыт. Уйбаан кыргыттарын Гуннара, Тюркана диэн тоҕо ааттаталаабыта кытары ити айар куттаах, ырааҕы ырыҥалаан көрөр бэлиэтэ буоларын бэйэм эмиэ бэркэ өйдүүбүн.
Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтын суруйааччыларын, суруналыыстарын чилиэнэ, ырыанньык-бэйиэт, Арассыыйа географическай уопсастыбатын чилиэнэ, норуот эмчиттэрин академига, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо Иван Еремеевич Ороһуунускай саха биир чулуу суруйааччыта.
П.Н.Харитонов-Ойуку, РФ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, норуот суруйааччыта.
Навигация по записям
«Хай дьилбэ»
Фольклору үөрэтиигэ
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Бастакы хардыылар Бикипиэдьийэ кыттааччыларын аатыттан эйигин сахалыы салааҕа киирбиккинэн! Манна кыттыбыккыттан астыныаҥ уонна элбэх туһаны ылыаҥ дии саныыбыт.
Суруйуу сүрүн сиэрдэрэ манныктар: харса суох суруйан ис уонна үтүөнү оҥорорго дьулус.
Бикипиэдьийэ иһигэр баар ыстатыйалар, матырыйаал барыта (ол иһигэр эн суруйбутуҥ эмиэ) туспа, анал лиссиэнсийэнэн тарҕанар/туһаныллар. Ол лиссиэнсийэ аата GNU Free Documentation License. Маннык лиссиэнсийэлээх суруйуулары ким баҕарар көҥүл туһаныан (суруйбут дьону ааттаан туран) уонна уларытыан сөп.
Саҥа манна кэлбит дьон сороҕор бас билии быраабын кэһээччилэр. Бас билээччиттэн көҥүлэ суох тиэкистэри уонна ойуулары Бикипиэдьийэҕэ киллэрэр табыллыбат. Сиһилии манна көр — Авторские права (нууччалыы).
Өссө биир алҕас бырайыак сыала-соруга өйдөммөтөҕүнэ тахсааччы. Бикипиэдьийэ диэн энциклопедия, туох да атын буолбатах. Сиһилии манна көрүөххүн сөп — Чем не является Википедия (нууччалыы).
Бикипиэдьийэ ыстатыйаларыгар илии баттаммат (суруйбут дьон испииһэктэрэ тутатына атын сиргэ — көннөрүү историятыгар суруллан иһэр). Ол гынан баран ыстатыйалары ырытыыга, эбэтэр аналлаах кэпсэтии сирдэригэр кэпсэтиэххин баҕардаххына бука диэн илиитэ баттыыр буолаар. Ол маннык — түөрт тильда бэлиэтин субуруччу туруораҕын (~~~~), эбэтэр үстүрүмүөн хапталыгар анал тимэҕи баттыыгын ( ).
Бэйэҕин кыттааччы тус сирэйигэр билиһиннэриэххин сөп. Бу Эн тус бэйэҥ бас билэр кыракый сириҥ буолар. Холобур онно омук тылларын билииҥ туһунан суруйуоххун сөп.
Харса суох суруйан ис, хайдах сөпкө сурулларын сүбэлиэхпит, сыыйа-баайа бэйэҥ да билсэн иһиэҥ.
Туох эмэ өйдөммөт буоллаҕына манна Бикипиэдьийэ:Ыйытыылар тугу баҕарар ыйытыаххын сөп. Тугу эрэ тупсарыаххын, бэйэҥ этиигин киллэриэххин баҕардаххына Кэпсэтэр сиргэ киирээр, эбэтэр бу киһиэхэ (HalanTul) нууччалыы да сахалыы да суруйаар.
Өссө төгүл нөрүөн нөргүй! --88.252.63.31 16:10, 31 От ыйа 2008 (UTC)
Hello and welcome to the Sakha Wikipedia! We appreciate your contributions. We hope you enjoy your time here! |
Тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, РФ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ Евдокия Иннокентьевна Коркина Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр 1917 с. ахсынньы ый 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Давыдович быстар дьадаҥы киһи уола этэ. Ол курдук эһэтэ кини аҕата 5-ҕэр, балта 3 саастааҕар өлбүтэ. Кини иккис кэргэнэ Ирина Николаевна 20 сыл балыс этэ. Онон доруобай, үлэһит, эдэр дьахтар соҕтох хаалан баран сүөһүлэрин бэйэтэ көрөн, оҕолорун улаатыннартаабыта. Онон аҕата оҕо эрдэҕиттэн олус эрдэ үлэҕэ эриллэн улааппыта. Кини 23 саастааҕар Хайахсыт кыыһын Марина Каженкинаны кытта ыал буолбута. Үс оҕоломмуттара. Улахан уоллара САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатыгар тиийэ үлэлээн ааспыта. Эдьиийэ Анна бастакы оҕотун төрөөрү өлбүт. Убайа Николай бухгалтерынан үлэлиирэ, эдэр сааһыгар сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Аҕата иккиһин Болтоҥо нэһилиэгин кыыһын Прасковья Андреевна Сокольникованы кытта ыал буолбута. Прасковья кэргэнэ уонна оҕолоро утуу-субуу өлбүт огдообо дьахтар этэ. Төрөппүттэрэ Андрей Александрович уонна Анна Николаевна Новгородовтар алта оҕолоох кыахтаах ыаллар этилэр. Саамай улаханнара саха суругун-бичигин төрүттээбит Семен Андреевич Новгородов буолар. Кыахтаах ыал буолалларын быһыытынан, кыыстарыгар 10 төюө сүөһү биэрбиттэрэ туспа ыал буолалларыгар улахан көмө буолбута. Кинилэр аҕыс оҕоломмуттара. Онтон улаханнара Евдокия, иккиһинэн быраата Иван журналист — Аҕа дойду сэриитигэр өлбут, онтон эмиэ Евдокия диэн кыыс Чурапчытааҕы педучуулууссаҕа үөрэнэ сылдьан өлбүт. Саамай кыра быраата Иннокентий Кытаанах нэһилиэгэр дириэктэрдээбитэ. Түөрт оҕо олох кыра саастарыгар өлбүттэр. 20 сс аҕата «Якутторг» диэн тэрилтэни кытта дуогабардаһан кыракый маҕаһыын арыйан үлэлэппит эбит. Мантан кини балаһыанньата тупсан, сүөһүтэ элбээн барбыт. Ол иһин 1928 с. куоластыыр быраабын быһан, кулаакка ыыппыттар. 1931 с. аата төттөрү төннүбүт. Онон 1933 с. колхуоска үлэлии киирбит. Кэлин кини нолуок хомуйар иниспиэктэринэн үлэлээбит. Ийэтэ үйэтин тухары сүөһүлэрин, оҕолорун көрөн олорбут.
Евдокия Иннокентьевна оскуолаҕа 1926 с. барбыта. Кини оскуолаҕа киириэн иннинэ аҕата үөрэтэн быраатын кытта сатаан ааҕар этилэр. Ол иһин биирдэ үөрэҕэ суох ийэлэрэ сатаан ааҕар оҕолор суруйаллара буолуо диэн учуутал аатыгар сайабылыанньа суруттарбыт. Дьэбдьиэ өйдүүрүнэн, Учуутал Гаврил Кычкин миигин уонна бырааппын Иваны оскуолаҕа ыл диэн этэ. Онно кини Кычкин диэн араспаанньаны олох өйдөөбөтөх. Киһи ааттааҕын таһынан, таптал ааттааҕын билэрэ. Холобура, кинини дьонноро «Оҥотох» (ол аата төгүрүк харахтаах) уонна «Мыксыыла» (кылгас моойдоох) диэн ааттыыллара. Ол эрээри араспаанньа диэн тугун ийэтиттэн ыйытан көрбүтэ да, кыайан өйдөөбөтөх. Баҕар ыыс аата буолуо, оччоҕо кыыһыран оскуолаҕа ылыа суоҕа диэн учууталын араспаанньатын суруйбатах. Кини үөрэҕи олус түргэнник ылынара. Онон маҥнайгы кылаастан тутатына 2-с кылааска көһөрүллүбүт. 3-4кылаастарга Хайахсыт оскуолатыгар, 4-с кылааһы бутэрэн баран, Чурапчытааҕы холхуоһунай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Ол сырыттаҕына кулак кыыһа диэн ааттаан оскуолаттан ууратан кэбиспиттэр. Оччотооҕуга оскуола дириэктэрэ С.П.Ефремов (драматург-суруйааччы, Саха драматическай ьыйаатырын дириэктэрэ) куоракка киирэн үөрэнэригэр сүбэлээбитэ уонна дьаамсык Алексей Кузьмины кытта Дьокуускай куоракка ыыппыта. Оскуоланы бүтэрэн баран тыа хаһаайыстыбатын техникумугар киирбитэ. Онон землеустроитель идэтин баһылаан, икки сыл Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар идэтинэн үлэлээбитэ. Онто иккис сылыгар сири оҥороооччулар этэрээттэрин салайааччытынан буолбута. Үс сыл үлэлээн баран үөрэҕин салҕаары Москваҕа барбыта. Онно институкка омук тылын эксээмэнэ бара. Омук тылыгар техникумҥа үөрэммэтэх буолан үөрэххэ туттарсарга бэлэмниир кимбинакка киирбитэ уонна учпедгиз-ка корректорынан үлэлиирэ. Сахалыы үөрэнэр кинигэлэри таһаарыыга. Онон үлэлии-үлэлии үөрэммитэ. Немц тылын ситиһиилээхтик үөрэнэн сири оҥорооччу үөрэҕэр киирбэккэ, билэлиэгийэ бакылтыатыгар туттарсан киирбитэ. Манна үөрэнэ сыртттаҕына сэрии буолан, институт сабыллыбыта. Онон дьиэтигэр төннөрүгэр күһэллибитэ. Дьокуускайга кэлэн, типографияҕа кэрриэктэрдээбитэ. Онтон сир оҥорууну салайар управленияҕа киирэн холкуоска үлэлии тахсыбыта. Бу сылдьан иниститутун Москваатааҕы үнэбэрситиэти кытта холбообуттарын истибитэ. Онон дойдутугар, кырдьаҕас дьонун иитээри Чурапчыга тахсыбыта. 1943 с. ВКП(б) чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыта. Онтон маҥнай ыччат уобаластааҕы комсомол комитетын инструкторынан, ол кэннэ сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Манна үс ый үлэлээбитин кэннэ Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ обкомугар сэкэрэтээринэн ылыллыбыта, 1947-49сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 1950-53 сс. Үөрэҕирии миниистирин солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1953 с. Үөрэҕин салҕаан Дьокууйскайдааҕы пединиституту бүтэрбит. Бүтэрээт СССР НА Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспираанынан киирбитэ. 1960 с. кандидатскай диссертациятын «Формы прошедшего времени в якутском языке» диэн тиэмэҕэ Москваҕа көмүскээбитэ. Дуоктарскай диссертациятын Новосибирскайга 1970 с. көмүскээбитэ. Тиэмэтэ «Наклонения глагола в якутском языке» диэн этэ. 1957 с. ГЧИ-га научнай үлэһитинэн, сектор сэбиэдиссэйинэн, онтон 1963-84 сс. дириэктэр, 1986 с. салайар научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ.
1946 с. тыа хаһаайыстыбатын техникумугар бииргэ үөрэммит уолун Гаврил Тихоновы кытта ыал буолбуттара. 1947 с. бастакы уолун Ваняны, Васяны төрөппүтэ. Кэргэнэ саха национальнай араадьыйа кэмитиэтигэр өр сылларга бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.Улахан уола космофизика уонна аэорономия иниститутугар, оттон кыра уола биологическай наука кандидата.
Бэрэпиэссэр Е.И. Коркина туохтуур киэптэрин, кэмнэрин үөскээһиннэрин, төрүттэрин сиһилии ырыппыта (Коркина, 1). Кини историческай көрүүлэрин сүрүн уратытынан хас биирдии түбэлтэҕэ урукку чинчийээччилэр быһаарыыларын, сабаҕалааһыннарын утумнаахтык толору учуоттаан, критическэйдик ырытан, ордук туһалаах, кэскиллээх өрүттэрин сүүмэрдээн ылан инники сайыннарыыта буолар. Ону таһынан чинчийээччи билиҥҥи тюркология уопсайынан уонна биирдии-лээн тылларынан ситиһиитигэр олоҕурар.
ФигураЕ.И. Коркина саха билиҥҥи тылын тыыннаах, литературнай тылга туттуллар пуормалар чинчийиллэр көстүүлэргэ ханыылаах, атылыы өрүттэрин кыра5ытык көрөн, ол ситимнэринэн үөскээһиннэрин, төрүттэрин сатабыллаахтык уонна үксүгэр олус итэҕэтиилээхтик быһаарар. Инньэ гынан бу үлэлэргэ ааптар грамматический пуормалар тиһик буолалларын, билиҥҥи морполуогуйа көстүүлэрин төрүттэринэн бэйэ-бэйэ-лэриттэн быстыспат сибээстээх уонна араас кэмнээх сайдыы төрүөҕэ буолалларын, онон атын түүр тылларын эрэ буолбакка, саха тылын бэйэтин матырыйаалын историческай-тэҥниир чинчийиилэргэ киэҥник туһаныы үтүө түмүктэри биэриэн сөбүн көрдөрдө.
Онон Е.И. Коркина туохтуур биир киэҥ, тутаах категориятын чинчийиигэ анаммыт, сонун методологическай өрүттэрдээх үлэлэрэ саха тылын историческай морполуогуйатын үөрэтиигэ биллэр инники хардыынан буолаллар.
Ангелина Кузьмина.
Навигация по записям
“Олох туллар тутааҕа…”
Олох эрийбит дьоно
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
1938 сыл сэтинньитигэр ВКП(б) чилиэниттэн таһаарбыттар, ол кэннэ сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттар. «Буруйун» дакаастаабаккалар босхолообуттар. Ол эрээри, хаайыыттан күүскэ ыалдьан тахсыбыта. 1939 балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ толору реабилитацияламмыта.
1940 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай тыйаатырыгар «Ньургун Боотур» олоҥхоннон Суорун Омоллоон испэктээх туруорбута. Онно Нохсоороп режиссер ассистенын уонна артыыс быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. Үрүҥ Уоланы оонньообута.
1951 сыллаахха өлбүтэ.
ОлоҥхолороПравить
Кыра эрдэҕиттэн аатырбыт Амма олоҥхоһуттарын Т.В. Захаровы – Чээбийи уонна Г.З. Артемьевы истэн улааппыта. Кинилэр олоҥхолорун кэлин да астына толороро. Эдэр эрдэҕиттэн дьикти күүстээх күөмэйдээх ырыаһыт быһыытынан биллибитэ.
«Сылгы уола Дыырай бухатыыр»
«Хараҕын анныгар хаппар саҕа хара мэҥнээх хайаҕымсах Хаан Тойон уола өлбөт-сүппэт Yрүҥ Уолан бухатыыр» |
Олунньу 17 — бөлүһүөк Джордано Бруноны умата илдьэн иһэн саҥарбатын диэн тылын мас ытарчанан кыбыппыттар.
Олунньу 19 — Перуга Уайнапутина стратовулкан эстибит. Соҕуруу Америка устуоруйатыгар саамай күүстээх эстии этэ.
Ахсынньы 31 — Британия Ост-Ииндийэтээҕи хампаанньата олохтоммут. Бу хампаанньа Ииндийэни сэриилээн ылбытынан биллэр.
ТөрөөбүттэрПравить
ӨлбүттэрПравить
Олунньу 17 - Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия филособа (дьон көрүүтүттэн атын көрүүлэрин иһин уматыллыбыт) (т. 1548) |
'''МаҕаныМаҥаны нэһилиэкнэһилиэгэ'''. — [[Горнай улууһа|Горнай улууһун]] нэһилиэгэ, киинэ [[Орто Суурт]].
Нэһилиэнньэтин ахсаана 511 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 128 км ыраах сытар "«Бүлүү"» федеральнай суолга.
Олохтоохтор үгүстэрэ суол инфраструктуратыгар дьарыктаналлар.
== Нэһилиэктэн төрүттээхтэр ==
* [[1936]] сыл [[муус устар 19]] күнүгэр төрөөбүтэ [[Павлов Василий Семенович]] (19.04.1936—03.02.19821936—1982) — философия билиминбилимнэрин кандидата. |
Майаҕа «Горячий хлеб» аатынан биллэр бэкээринэ-маҕаһыыны билбэт киһи суоҕа буолуо. 1997 сылтан ылата сэлиэнньэ биир, аныгы тылынан эттэххэ, брендэ буолан кэллэ. Итии-кутуу сибиэһэй килиэби быһа бэкээринэҕэ да кэлэн, атын маҕаһыыннартан да ылааччы киһи элбэх. Төһө да билиҥҥи кэмҥэ килиэп арааһыгар күрэстэһии элбэҕин үрдүнэн.
Бэкээринэ бастакы хаһаайына Тимофей Марков 2009 сыллаахха дьыалатын Евгений Долгуновка атыылыаҕыттан, Майа «итии килиэбин» өйдөбүлэ Евгений Анатольевич аатын кытта ситимнэнэр.
Билигин сэлиэнньэ кырдьаҕас бэкээринэтигэр Евгенийи сэргэ, биэс үлэһит үлэлии-хамсыы сылдьар. Икки сүрүн үлэһит урукку састааптан: 2003 сылтан атыылааччынан үлэлиир Марфа Васильева уонна Майа биир уопуттаах биэкэрэ Нюра Попова.
Дьоҕус кэлэктиип эдэр аҥара ‒ Виктор Миронов уонна Борис Апросимов оробуочайдыыллар, соторутааҕыта үлэҕэ ылыллыбыт Аграфена Арылахова уонна Стас Афонскай биэкэрдииллэр. Бэкээринэ бастакы тэриллиэҕиттэн үлэлээбит Тамара Семеновна Бадаева быйыл биэнсийэҕэ тахсан үлэтиттэн тохтообут.
‒ Бастаан Марковтартан атыылаһарбар эбии 250 тыһ. солк кирэдьиит ылбытым, онтон ылата, төһө кыалларынан, кирэдьиити тумна сатыыбын, ‒ диэн кэпсиир Евгений Долгунов.
‒ Табаарыстарым, ким көх-нэм буолан, ким харчынан көмөлөспүттэрэ. Бурдукпутун Алтай кыраайыттан тиэйэн аҕалаллар. Сылга уончата кэлэр, биир тиэйиигэ 25 ‒ 30 тонна бурдук.
Бастайааннай эрэллээх килийиэннэригэр бэйэлэрэ тиэйэн аҕалан биэрэр буоланнар, ити чааһыгар төбөм ыалдьыбат. Килиэппин бэйэм тарҕатабын. Күҥҥэ үстэ-түөртэ кырынабын. «УАЗ» массыынабытыгар толору тиэйиэххэ сөп эрээри, ааны аһыыга-сабыыга килиэп сойорун иһин, аҕыйаҕы тиэйэбин.
Майанан, Харанан барыта 29 сиргэ ылаллар. Саамай бастайааннай клиеммит ‒ «Чараҥ» маҕаһыын (Егор Шестаков), бэкээринэ аһыллыаҕыттан үлэлэһэр. Кычкиннар «Уйгууна» (урукку «Минутка») уонна «Лира+» кафелара мэлдьи элбэҕи ылаллар. Ылар маҕаһыын элбэх: «Татьяна», «Аартык» …
Мин аҕыйаҕы ылаллар диэн кимиэхэ да аккаастаабаппын. Баҕар, 5 буоллун, баҕар, 10 буоллун, син биир тиэрдэбин. Холобур, Хараҕа «Мария» маҕаһыын күҥҥэ 5 килиэбинэн сөп буолар. Килийиэн итэҕэлин биир күнүнэн, биир нэдиэлэнэн, ыйынан, бэл, сылы сылынан да ылар уустук. Уонунан сылларга бииргэ үлэлэһиэххэ наада, оччоҕуна эрэ дьон итэҕэйиитэ кэлэр.
Бары килийиэннэрбэр биһиги үлэбитин сыаналыылларын иһин махталым улахан. Биһиги килиэппит хаачыстыбатын дьоннор сөбүлүүллэр. «Килиэпкит наһаа үчүгэй» диэтэхтэринэ, киһи харыс үрдүүр курдук буолар, өссө кыһаллан туран үлэлиэххин баҕараҕын. Кырдьыга даҕаны, биһиги килиэппит мээккэ бурдук эрдэҕиттэн килиэп буолан тахсыар диэри илиинэн оҥоһуллар, киһи илиитин сылааһын иҥэриммит килиэп. Араас механизм көмөтүнэн оҥоһуллар килиэптэн чыҥха атын. Оҥоһуута, тыына … Оннооҕор, дьиэ салгынын килиэп билэр. Мас дьиэ диэн олох ураты тыыннаах буоллаҕа!
***
Бэкээринэ бэтэрээнэ Нюра Егоровна повар-кондитер үөрэҕин бүтэрэн баран, 1992 сыллаахтан Бүтэйдээххэ райпо бэкээринэтигэр биэкэрдээн үлэтин саҕалаабытын кэпсээтэ. Онон, биэкэрдээбитэ сүүрбэ бэһис сыла эбит. Манна 2004 сылтан үлэлиир. Бэкээринэ күҥҥэ 12 ‒ 14 эргиир килиэби оҥорон таһаарар эбит. Хас биирдии эргииргэ 96-лыы килиэп буһан тахсар. Россия оҥоһуута түөрт ааннаах духуопка оһоххо килиэптэрин буһараллар. Дьоҕус, бурдугу тиэстэ оҥоро мэһийэр иһит турар. Иһирдьэ сибиэһэй килиэп сыта дыргыйар, буһан тахсыбыт килиэптэр дьаарыстанан тураллар. Үрдүкү суортаах бухааҥка килиэп маассата 800 кыраам. Килиэбин туттарар сыанатын Евгений 33-түү солкуобайынан быспыт.
Ордук, сайынын электроуот кэлиитэ быстар буолан, үлэлэригэр моһоллору үөскэтэрин салайааччы этэр. Астаммыт ас таах хаалбатын диэн дьиэ хаһаайыстыбатын тутан, куурусса, хаас, сибиинньэ иитэр эбит. Онтон ылар бородууксуйаларын дьоҕус маҕаһыыныгар атыыга таһаарар. Быйылгыттан саҕалаан, кирэдьиит да ылан туран, биисинэһин кэҥэтиниигэ турунар санаалааҕын үллэһиннэ. Ити улууска биллэриллибит «Олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарыы сылыгар» сөптөөх быһаарыныы. Улуус дьаһалтатыгар сылдьыбытыгар, кирэдьиит бырыһыанын уйунууга көмөлөһүөх буолан эрэннэрбиттэр.
Дьон итэҕэлин ылбыт килиэптээх «Горячий хлеб» маҕаһыын-бэкээринэ сэбиэскэй кэмтэн кэлбит минньигэс итии килиэп утумун салҕаан буруота унаарар, килиэбин сыта Кооперативнай уулуссаҕа дыргыйа тарҕанар. |
* [[1802]] — Ыраахтааҕы Александр I коллегиялар оннугар министиэристибэлэри олохтуур туһунан ыйааҕа тахсыбыт. Бастаан аҕыстар этэ: байыаннай, байҕал, тас дьыала, ис дьыала уонна полиция, юстиция, үп, урбаан уонна норуоту сырдатыы.
* [[1862]] — [[Санкт-Петербург]]а [[Арассыыйа]] бастакы консерваторията олохтоммут.
* [[1870]] — [[Италия]] холбонуута түмүктэммит. Италия сэриилэрэ ''Папа Судаарыстыбатын'' ылбыттар уонна Римҥэ киирбиттэр. Папа Пий IX ону билиммэтэх уонна дыбарыаһыттан [[Ватикан]] томторугар көһөн тиийэн олохсуйбут.
* [[1946]] — Канны куоракка бастакы киинэ бэстибээлэ аһыллыбыт. Дьиҥэр сэрии иннинэ Венецияҕа (ол саҕана фашистар былаастарыгар олорбута) буолбут киинэ бэстибээлин утары "көҥүл аан дойду" бэстибээлин быһыытынан 1939 сыллаахха буоллуохтааҕа, ол эрээри сэрии саҕаланан хаалан тохтообута. Онон бастакы Каннскай бэстибээл сэттэ сыл хойутаан буолбута.
* [[1959]] — бу күн тоҕус хонук инники АХШ байҕал пехотатыттан радикальнай санааларын иһин ууратыллыбыт Ли Харви Освальд (Lee Harvey Oswald) [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка кэлбит. Кэлин Киевтэн сылдьар дьахтары ойох ылбыта. Хойутуу бу киһи [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни ытан өлөрбүтэ.
* [[1990]] — [[Соҕуруу Осетия]] [[Грузия]]ттан араҕарын туһунан биллэрбит.
* [[1992]] — [[Франция]] гражданнара үгүстэрэ референдумҥа [[Европа Сойууһа|Европа Сойууһугар]] киирэргэ куоластаабыттар.
* [[2002]] — Кармадон хапчааныгар [[Хотугу Осетия]]ҕа таастаах муус сууллан 125 киһи өлбүт. Өлбүт дьон истэригэр киинэ артыыһа уонна режиссера Сергей Бодров уонна киинэ устар бөлөх бааллара.
* [[2019]] — Аан дойду үрдүнэн 4 мөлүйүөн кэриҥэ киһи, үксэ устудьуоннар, климат уларыйыытын утары демонстрациялары ыыппыттар. |
Тохсунньу 23 — Нидерланды кытылын таһыгар сэдэх түбэлтэ буолбут — кавалерия уонна флот кыргыһыыта. Франция гусардара мууска хам тоҥон турар 14 Нидерланды хараабылыгар саба түспүттэр уонна абордажтаан ылбыттар.
Атырдьах ыйаПравить
Атырдьах ыйын 22 — Францияҕа конвент III сыллаах Конституция диэни бигэргэппит, бу докумуон киһи барыта быыбарга кыттар быраабын аан бастаан кэрэһилээбит.
АлтынньыПравить
Алтынньы 24 — Польша уонна Литва холбоһуктарын, Речь Посполитаяны, үсүһүн букатыннаахтык Арассыыйа, Пруссия уонна Австрия үллэстибиттэр. |
Бүгүн, балаҕан ыйын 5 күнүгэр – ССРС, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ Дмитрий Петрович Коркин төрөөбүт күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, «Строительнай» атыы-эргиэн киинин быыстапкалыыр саалатыгар «Коркинныы олоруохха, Коркинныы айыахха» диэн, Саха сирин тустуутун историятыгар сыһыаннаах республикатааҕы таһымнаах быыстапка үлэтин саҕалаата. Бу тэрээһин саха автономиятын үбүлүөйдээх 100 сылыгар ананан ыытыллар.
Бу бэртээхэй тэрээһини хара бастакыттан, улуу тренер Д.П. Коркин үөрэнээччитэ, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ Татьяна Афанасьевна Гоголева иилээн-саҕалаан ыытар.
Быыстапкаҕа Е.Ярославскай аатынан республикатааҕы музей, Д.П. Коркин аатынан Чурапчытааҕы Албан аат, Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэл училищетын музейдарын уонна национальнай библиотека сэдэх экспонаттара; Д.П. Коркин үөлээннээҕэ Константин Сергеевич Постников анал быыстапката; олимпиецтар Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов спорка олохторун көрдөрөр баай ис хоһоонноох стендэлэр; биллиилээх спортсменнар Василий Гоголев, Иннокентий Аянитов, Валерий Семенов ситиһиилэрин кэрэһилиир наҕараадалар; народнай худуоһунньук Афанасий Осипов тустууктар тустарынан уруһуйдара; аатырбыт отоһут Гурий Турантаев спортсменнарга көмөтүн туоһулуур стендэ; спорт бэтэрээнэ, коллекционер Михаил Друзьянов сэдэх кинигэлэрэ; республика коллекционердарын саха тустуутугар сыһыаннаах мунньуулара о.д.а. экспонаттар туруорулуннулар.
Татьяна Афанасьевна этэринэн, бу күннэргэ өссө, бастакы олимпийскай чемпиоммут Роман Дмитриев төрөөбүт Эдьигээнин оройуонун музейын көһө сылдьар быыстапката аҕалыллан, көрдөрүүгэ тахсыаҕа.
Тэрээһин кэмигэр «төгүрүк остуоллар», лекциялар, саҥа кинигэлэр сүрэхтэниилэрэ, спорт бэтэрээннэрин кытта көрсүһүүлэр буолуохтара.
Быыстапканы үөрүүлээх аһыыга Саха Республикатын Спорка бэлэмнэнии киинин дириэктэрэ Михаил Пахомов, улуу тренербит кэргэнэ Александра Семеновна Коркина, «Строительнай» рынок салайааччыларыттан биирдэстэрэ Афанасий Заболоцкай, олимпийскай призёр Александр Иванов, спорт үтүөлээх маастара Василий Гоголев, Саха сирин үтүөлээх тренерэ Прокопий Иванов уо.д.а. кыттыыны ылан, Д.П. Коркин туһунан ахтыы оҥордулар, быыстапка суолтатын сыаналаатылар.
Быыстапканы тэрийээччи Татьяна Афанасьевна Гоголева:
–Саха сиригэ автономия 100 сылын бэлиэтииргэ республикабыт спортсменнара биир дьоһун миэстэни ылаллар. Ол курдук, Дмитрий Петрович биир бастыҥ үөрэнээччитэ Роман Михайлович Дмитриев олимпийскай чемпион буолбута оруобуна 50 сыла. Ол аата, биһиги автономиябыт 50 сылыгар анаан кини бастакы кыайыыны аҕалбыт. Ити 1972 сыллаахха.
Быйыл быыстапкабыт, Дмитрий Петрович Коркин соратнига, олох бииргэ үлэлээбит киһитэ, Российскай федерация физическэй культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Чурапчы оройуонун бочуоттаах олохтооҕо Константин Сергеевич Постников үбүлүөйдээх 90 сылыгар ананар.
Бу үлэбитигэр саамай төһүү киһибит, Ил Түмэн депутата Иван Иванович Данилов уонна бу рыногы төрүттээбит уолаттар, предпринимательство эйгэтигэр биир бастакынан киирэн, саха норуотун сайдыытыгар саҕахтарын саҕаласпыт, Дмитрий Петрович Коркин үөрэнээччилэрин үөрэнээччилэрэ буолалларынан биһиги киэн туттабыт.
Бу «Строительнай» рынок быыстапкалыыр саалатыгар ыытыллара мээнэҕэ буолбатах, бу барыта дириҥ силистээх-мутуктаах. Дмитрий Петрович үөрэнээччилэрэ, соратниктара Саха сирин сайдыытыгар бары эйгэҕэ барытыгар күүстээхтик, айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьалларын көстүүтэ. Бу рынок Саха сирин олохтоохторо аныгы олох ирдэбилинэн уйуктаах, дьиэлэрэ-уоттара сылаас, сырдык буоларыгар, дьон олоҕун уйгута тупсарыгар төһүү күүһүнэн буолар.
Улуу тренербит, учууталбыт Дмитрий Петрович Коркиҥҥа анаан маннык быыстапканы сыллата ыытабыт. Бу түөрт сыл устата кыттааччы элбээн, тиэмэбит кэҥээн, сайдан иһэрэ кэрэхсэбиллээх. Манна туһааннаах, сыһыаннаах тэрилтэлэрбит көхтөөхтүк кытталлар. Ол иһин бу рынок салалтата аҥардас атыы-эргиэн буолбакка, саха норуота өй-санаа, билии-көрүү өттүнэн сайдыытыгар сүҥкэн оруоллаах диэхпин баҕарабын.
Биһиги бу ыытар үлэбитигэр кэнники сылларга Саха Республикатын физическэй культураҕа уонна спорка министиэристибэтэ улахан күүс-көмө буолар. Ол курдук, миниистир Леонид Николаевич Спиридонов, СР Спорка бэлэмнэнии киинин дириэктэрэ Михаил Дмитриевич Пахомов, бэйэлэринэн спорду эттэринэн-хааннарынан билбит эдэр салайааччылар сүрдээх үчүгэйдик кытталлар. Кинилэр өйөбүллэринэн биһиги үлэбитигэр интэриэс үөскүүр. Быыстапка кэмигэр Леонид Николаевич “төгүрүк остуол” тэрийиэхтээх. Биллиилээх мелодист, спорт салайааччыта Аркадий Михайлович Алексеев балаҕан ыйын 13 күнүгэр көрсүһүү оҥоруохтаах. Ити курдук, хас күн аайы интэриэһинэй программалар оҥоһуллан иһиэхтэрэ. |
Тапталлаах ийэм Мария Платоновна 1919 сыллаахха Таатта оройуонун Сиэллээх нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Билиигэ-көрүүгэ тардыһан оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн Дьокуускай куоракка ЯФАП-ка киирэн үөрэнэ сырыттаҕына убайа өлөн хаалан дойдутугар төннөн кэлэргэ күһэллибитэ. Ытык-Күөлгэ народнай суукка секретарынан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар. «Төһө да Ытык-Күөлгэ бомба түспэтэҕин, саа эстибэтэҕин иһин сэрии кимиэхэ барытыгар чугас курдук буолта, дьон бары санаарҕаабыттара, сонньуйбуттара. От ыйыгар сэриигэ дьону илдьии саҕаланар, мөлтөх таҥастаах-саптаах колхозтаах дьон куул сүгэһэрдээх нэһилиэктэртэн кэлбиттэрин орто оскуолаҕа олордубуттара. Киэһэ аайы отуттуу, сүүрбэлии дьону бөлөх-бөлөх арааран военнай дьыалаҕа үөрэтэн хамаандалыыр хаһыылара иһиллэрэ хайдах эрэ киһи этин салаһыннарара, киһи уйулгутун көтүтэрэ… Оо, сэрии Ытык-Күөл таһыгар чугаһаабыт курдук буолта. Дьон Армияҕа ыҥырыллан барбыттара, дэриэбинэ иһийбит курдук чуумпурбута», - диэн ол кэми ийэм харах уулаах ахтара.
1942 сыллаахха кинини комсомол оройуоннааҕы комитетыгар ыҥыран ылан үп салаатыгар үлэҕэ ыытарга быһаарбыттарын иһитиннэрбиттэрэ. Үп салаатын сэбиэдиссэйэ Василий Адамович Герасимов үс ыйдаах курска Якутскайга ыыппыта, онно үөрэммитинэн үп салаатыгар нолуогабай инспектор быһыытынан сэрии ыар сылларыгар үлэлээбитэ. Ол туһунан кини кэпсээнин аҕам Харайданов Константин Николаевич бэйэтин дневнигар суруйан хаалларбыт эбит. Онтон быһа тардан аҕыннахха маннык:
- Оччолорго нолуок араас көрүҥэ элбэх этэ. Тыа хаһаайыстыбатын нолуогун, колхозтар подоходнай нолуоктарын инспектордар ааҕарбыт, түһэрэрбит, нолуок хомуллуутун отчуоттуурбут, үгүс нэһилиэктэри кэрийэрбит. Фронт наадатыгар тугу да харыстаммат бириэмэҕэ өлөөрү да сытар аһа-таҥаһа суох буолан тыыннаах эрэ сылдьар колхозтаах барахсан көндөй авансаҕа киирэн да туран 4-5 нолуогу төлүүрүгэр тиийэрэ. Аһыммыт иһин хайыыр да кыах суоҕа, өстөөҕү кыайар туһугар ыраах тыылга эмиэ охсуһохха наада диэн хас инструктаж аайы этэллэрэ.
Маайа Баайаҕа Кутаматыгар, Даайа амматыгар тиийэ атаҕынан хаста-хаста хаампытын, хас-хас ыал аанын аһан киирэн үп туһугар эриссибитин бэйэтэ да билбэт. Оттон Тыараһанан, Чөркөөҕүнэн, чугас нэһлиэктэринэн сылдьыы ахсаан буолуо дуо? Ол аайы кыһыннары сайыннары үксүгэр сатыы сылдьара. Нэһилиэктэргэ сылдьарыгар сороҕор партия райкомун уонна райсовет бэрэстэбиитэлин быһыытынан байыаннай ыһыыны, араас быыбары ыытарга боломуочунай да буолта элбэх.
1942 с. сааһыгар Баайаҕа нэһилиэгэр нолуок хомуллуута кыайтарбатаҕар нолуогабай ааҕын Александр Слепцовка көмөлөһө тахсыбыта. Өлөксөөн туохтара да суох колхоз аһатан олорор уонча ыалын испииһэгин биэрбитэ, өссө ону таһынан 4-5 киһи хоргуйан өлөн хаалбыт этилэр. Стаханов аатынан колхоз салайааччылара хоргуйбут дьону биир саха балаҕаныгар аҕалан үксэ өлбүт собулҕа этинэн, кыра хааһы сыыһынан иитэн олороллоро. Бачча кэлэн баран саатар ол нолуок төлүөхтээх дьон дьүһүннэрин көрөр наада курдук буолбута. Маайа Слепцовтуун били дьиэҕэ тиийбиттэригэр сирэйдэрэ кубарыйан баран көмүлүөк оһох тула олорор, сорохторо сытар дьону Өлөксөөн ааттарын ааттыы-ааттыы көрдөртөөбүтүгэр кини тахсар аан диэки хаампытын бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. «Тукаам, оройуонтан сылдьар буоллаххына көр, бу буолан сытабыт, соххор солкуобай дьүһүнүн көрбөтөхпүт ыраатта. Салҕаан тахсын», - диэн саҥаны истээт таһырдьа ыстанар.
Ытык Күөлгэ кэлэн өлөөрү сытар дьон нолуок төлүүр кыахтара суогун туруорсубутугар, ол кэмҥэ үп хомуурун хаамыытын көрүүгэ райсовет оччотооҕу бэрэсэдээтэлэ Никита Васильевич Андреев Маайаны остуолу охсо-охсо үбү ситэ хомуйбатаҕын иһин норуот өстөөҕөр холообута, «бу туох киһини үлэлэтэҕит, үлэтиттэн үүрүөххэ наада» ,- диэбит үп салаатын сэбиэдиссэйигэр Герасимовка туґаайан. Маайа иккиһин тахсыбыта, били дьонтон 2-3 киһи өлө охсубуттар.
Баайаҕаҕа сэрии сылларыгар барытыгар сылга хаста эмэтэ тиэстэрэ. Биирдэ саас сир дойду көҕөрөн эрдэҕинэ соҕотоҕун икки көстөөх сиргэ «Кутама» колхозка сатыы барбыта. Кутама үрэҕэр тиийэн этэрбэһин устан кэһэн тахсыбытын кэннэ арай аттыгар ат турар эбит. Бууталаан ыыппыт аттара, быата быһа сиэн икки илин сототун уҥуоҕа килбэйиэр диэри быһа сиэбититигэр үөн ыһан өлөөрү турарын көрөн аһыныы бөҕөнү аһынан быатын сүөрэргэ санаммыта ыга ыйыллан хаалбыт. Абаккытыгар тииһинэн сүөрэн көрбүтэ кыаттарбат. Өр ити курдук мөхсөн баран суумкатыгар харандаас уһуктуурга анаан кыра булгу тутуу быһахтааҕын өйдөөн хостоон ылан өр мүлүктэһэн-мүлүктэһэн быһан атын быаттан босхолоон баран кэннин хайыһа-хайыһа суумкатын сүгэн бадарааннаах ууну кэһэн колхоһугар ыран өлөн тиийбитин дьүөгэтэ Таня көрсөр…
Дьүөгэлэрин Маайа Федорованы, Анна Огонньорованы, Прасковья Ханголосованы, Марияны кытта МТС уопсай дьиэтигэр олороллор. Маайа Федорова, Прасковья Ханголосова онно трактористыыллар. Маруся кладовщигынан үлэлиир. Мастара суох буолан эрэйдэнэллэрэ, тоҥоллоро. Киэһэ аайы хараҥа буолуута МТС таһыттан үстүү-түөртүү хардаҕаһы Маайа, Балаайа, түбэстэхтэринэ атын да кыргыттар кыбынан кэлэллэрэ. Биирдэ МТС дириэктэрэ Егор Захаров «Бу кыргыттар дьиэлэрин таһыгар тиис да анньар мастара суох, мин көрдөҕүм аайы МТС таһыттан өттүк баттанан иһэр буолаҕыт», – диэбит уонна күлэн лаһыгыратан баран, күннээҕи үлэ тематыгар уларыйан ааһа турбут. Онтон ыла кыргыттарга «өттүк баттаныы» диэн маһы булуу усулуобунай аатыгар киирэр.
Биир өрөбүл күн кыргыттар сарсыарда тоҥон уһуктан ким хантан мас аҕалан оһох отторун быһаарса сыттахтарына, Марусялара: «Оҕолоор, миэхэ үлэбэр куул аҥаара бурдук учуокка киирбэккэ муннукка кууллар быыстарыгар сытар ээ», – диэн тыл быктарар. Аҕа саастаахтара уонна дьаһаллаахтара Балаайа: «Хотуой, онтон аҕалан биирдэ хааһылаан сиэххэ буоллаҕа дии», – диэн этии киллэрэр. Кэбиис, аны хаайыыга ыытыахтара диэн кыргыттар куттаналлар, эмиэ да наһаа ымсыыраллар. «Киэһэ биир курууска бурдугу бөх таҥаска суулаан аҕалаар, оччо учуокка киирбэккэ сытар аһы кутуйах сиэҕинээҕэр киһи сиэбитэ ордук ини», – диэн Маайа санаатын этэр.
Биир киэһэ Марусялара биир курууска мээккэ бурдугу аҕалбытын үрдүгэр түһэн хааһы буһараннар үөрэ-көтө күө-дьаа буолан аһаары олордохторуна Иван Лопатин киирэн кэлэр. Кыргыттар соһуйан саҥата суох бараллар. Иваннара: «Оо, оҕолоор, хааһы сии олорор эбиккит, хата дьэ аһаатахпыт», – диэн саҥа аллайарын кытта кыргыттар өрө көрө түһээт эмиэ айдааран, кэпсэтэн чаҕааран бараллар. Онтон ыла куттанан таах сытар бурдукка куруускаламмат буолбуттар.
Оччолорго сулууспалаахтарга 600 г килиэп биэрэллэрэ, ону биирдэ сиэн кэбиһэн баран күнүһүн остолобуойга сыалыһар миинин кытта хааһы сииллэрэ, сарсыарда кураанах чэйи иһэллэрэ. Ол да буоллар үлэ күөстүү оргуйара, тугу да умнан туран Кыайыы туһа диэн үлэлииллэрэ. Балаайа, Маайа дьахталлартан бастакы комбайнер, тракторист этилэр. Стахановскай хамсааһын сылыгар сир бөҕөтүн тиэрдэрэн, Балаайа бурдук бөҕөнү быстаран аатыраллара. Анна Никандровна Кириллина эмиэ кинилэр курдук аатырар.
Сэрии сылларыгар бэйэтин доруобуйатын харыстаабакка Улуу кыайыы туһугар харса-хабыра суох бары сыратын биэрэн туран үлэлээбит ийэм барахсан саамай кытаанахтык өйүгэр-санаатыгар хатаан хаалбыт өйдөбүлэ сурукка тиһиллэн хаалбыта итинник.
Оччотооҕу былааннаммыт бары нолуоктары, заемнары кэмигэр хомуйуу олус кытаанахтык ирдэнэрэ, ийэм үтүө суобастаах үлэтин сыаналааннар оройуоҥҥа биир бастакынан 1946с. (төрдүс киһинэн диирэ) «1941-1945сс. Аҕа дойду сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Кини Таатта оройуонун райфинотделыгар 1958 сыллаахха диэри кыһамньылаахтык үлэлиир, онтон аҕам дойдутугар Кириэс Халдьаайыга көһөн кэлэн баран пенсияҕа тахсыар диэри Герой Ф.Охлопков аатынан совхозка кассирынан үлэлээбитэ.
Сүрдээх муударай, мындыр өйдөөх, аһыныгас сүрэхтээх, үтүө санаалаах, барыны бары сатыыр, сайдам санаалаах сэргэх киһи этэ. Сааһыран баран уолаттарбын, сиэннэрин сайын аайы тэбис-тэҥҥэ көрсөн, көмөлөһөн абырыыр этэ. Ону буолуохтаах курдук ылыныллара, сыаналанара, сылайбытын да иһин биллэрбэккэ барытын үөрэ-көтө бэриэт түһэн оҥороро, билигин санаатахха киниэхэ хайдахтаах курдук түбүк, ноҕорууска буолуой? Аны аһа минньигэһэ, барыны бары сатыыра, мындыра, иистэнньэҥэ, дьону кытта биир тылы булан тапсара, ким киниэхэ тэҥнэһиэ буоллаҕай? Билиҥҥэ диэри сиэннэрэ ахталлар, суохтууллар. Эбээ киэнин курдук минньигэс миини, соркуойу, барыанньаны, бэрэскини сии иликпит дииллэр. Эбээ Маайа биир курууска дьэдьэнтэн биир киилэ минньигэс барыанньа оҥороро биһиги аймахха билигин да кэпсэлгэ сылдьар холобур буолар. Эбэлээх эһээлэрэ үөрэтэн оҕолорум сахалыы билэллэр, саҥараллар. Оччолорго Хаандыга оҕолоро наар нууччалыы кэпсэтэр кэмнэрэ этэ. Уолаттар биир сиргэ уһуннук олорбот мэник этилэрэ, оскуолаҕа киириэхтэрин иннинэ остуолга олордон эрэ тимэх тигэ, быысапкалыы, остуол оонньуутугар үөрэтэн оттомнообут үтүөлээх эмиэ кини, ийэм барахсан. Биирдэ даҕаны таах олорорун өйдөөбөппун, соло буллар эрэ хойукка диэри иистэнэр буолара. Дьүөгэлэринээн Маайалыын (Мария Васильевна Ефимова), Шуралыын (Александра Петровна Тарабукина) олус иллээх этилэр, күн аайы көрсөр, кэпсэтэр, хардары-таары сылдьыһар этилэр, аны Алдан эбэлэрэ мууһуттан төлөрүйэн уһуннаҕына үһүөн киирэн маевкалыыр этилэр. Биһиэхэ совхозка ананан кэлбит эдэр специалистар олорор, дьиэлэнэр этилэр, чугас аймах курдук буолаллара, кинилэр дьонум туһунан истин иһирэх өйдөбүллээхтэригэр, махтана ахталларыгар саарбахтаабаппын. Көһөн баран баран хойукка диэри билсэр этилэр. Биһиэхэ үгүс киһи, ыалдьыт сылдьара. Аны оройуон бэрэстэбиитэллэрэ, артыыстар хонон-өрөөн ааһаллара. Кэлин убайым Евгений Герасимов доҕотторо- комсомол, тэрилтэ салайааччылара, мин уонна күтүөтэ Александр Егоров табаарыстарбыт, коллегаларбыт хайаан да сылдьан чэйдээн ааһар этилэр. Онно ийэм тото аһатан, аҕам тото кэпсэтэн, сүбэлээн астынар буолаллара.
Кини аҕабынаан Константин Николаевич Харайдановтыын сэрии кэнниттэн, 1947 сыллаахха холбоһон ыал буолбуттар. Күндү дьонум 50-тан тахса сыл бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн-өйөнсөн бииргэ олорон икки оҕону иитэн, улаатыннаран, үөрэттэрэн атахтарыгар туруоран, эбээ-эһээ бастыҥнара, маанылара буолан олорон бу күн сириттэн утуу-субуу бараахтаабыттара. Убайым Георгий Евгеньевич Герасимов олоҕун эмиэ үлэҕэ анаабыт, Томпо оройуона сайдарыгар үтүө кылааты киллэрбит дьон-сэргэ ытыктыыр киһитэ этэ.
Сиэннэрэ, хос сиэннэрэ бары үрдүк үөрэхтээх үлэһит дьон буолан үлэлии-хамныы сылдьаллар.
Билигин биһиги олох атын сайдыылаах, таһымнаах, дьалхааннаах, тэтимнээх аныгы үйэҕэ олорон советскай кэм дьоно, төрөппүттэрбит барахсаттар, инники көлүөнэлэрэ эйэлээх, үтүө-мааны олоххо олороллорун туһугар күүстэрин-уохтарын харыстаабакка уопсай дьыала иһин туруулаһан туран үлэлээбиттэрин бэлиэтиэх, махтаныах тустаахпыт дии саныыбын. Ытыктыыр, өйдүүр-саныыр күндү дьоммут үлэни өрө туппут олохторо, ситиһиилэрэ, үтүөлэрэ биһиэхэ холобур буолар, инники сирдиир, арчылыыр-араҥаччылыыр. |
4. Утарсыыны көрүстэххинэ, эриҥ буоллун, оҕоҥ буоллун, ону аптарытыаккынан буолбакка, аргуменнарынан кыай, тоҕо диэтэххэ, аптарытыаты туһанан кыайыы дьиҥ кыайыы буолбатах, кыайыыга маарынныыр эрэ.
5. Туора киһи аптарытыатынан салайтарыма, тоҕо диэтэххэ ханнык баҕарар аптарытыаты утарар аптарытыат хаһан баҕарар көстөр.
6. Атын дьон санааларын, омсолоох дии саныыр да буоллаххына былааскынан хааччахтыы сатаама, тоҕо диэтэххэ ол санаалар бэйэҕин хааччахтыахтара.
7. Туора-тосту санааны этэртэн толлума, билигин дьон бары тутуһар санаата урут хаһан эрэ тосту-туора курдук көстөр этэ.
8. Өйдөөх утарыта турсууттан таах сөбүлэһэн кэбиһиитээҕэр ордук улаханнык астыныахха сөп, тоҕо диэтэххэ өскөтө эн өйү өрө тутар буоллаххына өйдүөхтээххин — бастакыга иккистээҕэр ордук дириҥ сөбүлэһии баар.
9. Куруук кыларыйар кырдьыгы этэр буол, төһө да ол табыгаһа суоҕун иһин, тоҕо диэтэххэ кырдьыгы кистиир син биир ордук табыгаһа суох буолар.
10. Акаары ырайыгар олорор дьон дьолун ордугурҕаама, тоҕо диэтэххэ акаары эрэ киһи онтон дьолу булар. |
Билигин СИЗОҕа харалла сытар Ньурба улууһун баһылыгын дьылҕатын сарсыҥҥы суут быһаарыаҕа диэн биир баартыйалаахтара кэпсииллэр.
Санаттахха, ПОПОВ силиэстийэ барар кэмигэр СИЗОҕа харалла сытар. Ону уһатар дуу, уһаппат дуу туһунан сарсын быһаарыахтара.
Бүгүн Ньурбаҕа Андрей АНТОНОВ, баайга-дуолга сыһыан муниципальнай кэмитиэтин салайааччыта наркотикка уорбаланан тутулунна диэн, ИДьМ пресс-сулууспата өрөбүл күнү аахсыбакка туран сонун тарҕатта. Бу иннинэ АНТОНОВ ыараханнык ыалдьар буолан күүстээх эми иһэрин туһунан чугас дьоно эппиттэрэ.
АНТОНОВЫ массыынаҕа олорсон айаннаан истэҕинэ, ГИБДД үлэһиттэрэ ФСБнан сирэйдэнэн тохтоппуттар уонна илдьэ барбыттар дэнэр. Наркотикка уорбалаан бэрэбиэркэ ыытаары гыммыттарыгар, күүстээх эми иһэ сылдьар киһи хааммар син биир бобуулаах препараттар суурадаһыннарын булуохтара диэн анаалыс биэрэртэн аккаастаммыт. Ол туһунан социальнай ситимҥэ сурах бэлиэр тарҕаммыта.
АНТОНОВ дьиҥ иһигэр киирдэххэ, туохха-ханныкка тутуллубута биллибэт курдук. Араас уорганнар Ньурбаны буулаабыттарыттан сылыктаатахха, ПОПОВ аьара оскуола тутуутугар эрэ уорбаламмат быһыылаах. Дьыала иһэ хараҥа диэн, дьон сир-буор аннынан кэпсэтэрэ элбээн эрэр. "Мээнэҕэ ити уоргаттар турумматахтара буолуо, уонна ити дьон маннааҕыларга бэриммэт дьон, онон улахан уларыйыы тахсаары гынна", - диэн түүйэллэр.
***
Aartyk.Ru
Комментарии
#1
патриот 20.02.2017 07:26
Харалла буолбаккагыт, ситэри иитиллэ, уурулла сытар диэххитин. Кулэн эринг, 37 сыллаахха эмиэ кулэллэр этэ. |
1939 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин Арыылааҕар төрөөбүтэ. «Киэһээҥҥи санаа» диэн бастакы ырыатын 1958 сыллаахха суруйбута. Россия үөрэҕириитин, СР культуратын туйгуна.
Биллибит ырыалара: «Урааҥхайдыы Уруй!», «Дьэргэлгэн», «Эйиэхэ, мин саха ийэкээм!», «Мин ырыа кэһиилээх кэлиэҕим».
(1939-2010)
1939 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин Арыылааҕар төрөөбүтэ. «Киэһээҥҥи санаа» диэн бастакы ырыатын 1958 сыллаахха суруйбута. Россия үөрэҕириитин, СР культуратын туйгуна.
Биллибит ырыалара: «Урааҥхайдыы Уруй!», «Дьэргэлгэн», «Эйиэхэ, мин саха ийэкээм!», «Мин ырыа кэһиилээх кэлиэҕим». |
"Ураа лаҥкыр муостаах, курбуулаах бииллээх Үрүҥ Саадьаҕай оҕус икки, Суостаах Суодаллаах Чымаан Чыгдаан тыыннаах үүт тумарык туманынан оргуйа турар байҕаллаах Тымныы оҕуһа икки" остуоруйа
(Иннокентий Корякин хартыынатынан остуоруйа) Балбаара эмээхсин 85 сааһа, кини элбэх остуоруйалаах, былыргы үһүйээннэри да номохтору да истибитэ үгүс, ол иһин сайын куораттан кэлбит сиэннэрэ төһө да...
Оҥоруоҥ иннинэ толкуйдаа Остуоруйа
Биир ыалга олус мэник оҕо баар эбит. Аата да барсар, Аҕыалай диэн. Биирдэ Аҕыалайы отонното ыыппыттар. Уол ойуур устун баран испит. Арай көрдөҕүнэ улахан баҕайы туох эрэ көтөр олорор эбит. Уол үгүһү...
Боочой, Оочой уонна Тоотой
Ийэ сир чэлгийэн турар кэмигэр, сарсыарда эрдэ Боочой балтыларынаан ынах хомуйа бараары турдулар. Төрөппүт ийэлэрэ күн сириттэн күрэнэн, бэйэлэрэ дьиэ дьиэлииллэр. Аҕалара сарсыардаттан үлэҕэ барар...
Тэттик комикс бөлөҕө: "Күннэй, Бэлэм уонна Туйгун доҕотторун мүччүргэннээх сырыылара"
КУОСКА УОННА КУТУЙАХТАР САҺЫЛ УОННА ЫТ ҮӨРЭХ КЫҺАЛҔАТА
Мусьяна Сосина оҕолорго аналлаах иччилээх кэпсээннэрэ
ҮС ҮӨРЭХ КИСТЭЛЭҤЭ I кистэлэҥ: Түүҥҥү түннүк кистэлэҥэ Күннэй түүн аайы түннүгүн сабыытын аһаҕас хаалларар идэлээҕэ, ону ааһан эбии хараҥаны одуулуурун сөбүлүүрэ. Биир киэһээ түннүгүн иннигэр...
Мусьяна Сосина Аҕа Дойду Улуу Сэриитигэр сыһыаннаах хоһоонноро
Мин саллаат сиэнэбин (оҕолорго хоһоон) Хорсуннук туттаммын Дьоһуннук үктээммин Саллааттыы хаамабын, Дьоруойдуу туттабын. Мин саха уолабын, Мин саллаат сиэнэбин, Мин Дьоруой...
Мусьяна Сосина дьыл кэмин туһунан хоһоонноро
Ааптар - Мусьяна Сосина КЫҺЫҤҤЫ ХОҺООННОР Кыһын уратыта Кыһыны таптыыбын, Хаар түһэр үҥкүүтүн, Күн хаарга сүүс араас Өҥ тиһэр сырдыгын. Курустаал тэлгэтэн Муус күөлгэ турбутун, Хаар...
Таракааннар кэпсэтэллэр
- Абытууй-абытай, бүгүн өссө элбээтибит, бөлүүн оҕо бөҕө төрөөтө. - Чүөчэбит бүгүн настырыанньата үчүгэй. Ас бөҕө астаан эрэр. -Чэ бэрт дии, хата мантан түүн эмиэ банкеттыырбыт буолуо. - Эн...
Чыпчахай Баай (остуоруйа)
Былыыр-былыр олорбута үһү Чыпчахай Баай. Кини олус кэччэгэй буолан кэргэн да ылбатах, оҕо-уруу да тэриммэт- "Кэргэн ыллахпына кинини иитиэххэ-аһатыахха наада. Суох, суох! Оннук табыллыбат, киниэхэ...
Икки куоска (хоһоон)
Ааптар: Анна Колосова Икки куоска (хоһоон) Сандал саас кэлиитэ, Харалдьык тахсыыта, Таһырдьа,күн уотугар, Сыламныы сыппыттара икки куоска. Биирэ маҕан дьүһүннээх, Кылбайбыт...
Үлэ киһини киэргэтэр (үгэ). Ааптар - Анна Колосова
Ааптар: Анна Колосова Үлэ киһини киэргэтэр (Үгэ) Барҕа баай тыа үйэлэргэ суугунаан, Үтүөмсэх үөттэрин үҥкүүлэтэн, Хараҥа...
Ытанньах былытчаан (Остуоруйа). Ааптар - Анна Колосова
Ааптар: Анна Колосова Ытанньах былытчаан (Остуоруйа) Күп -күөх халлаан урсунугар араас быһыылаах -таһаалаах былыттар усталлар. Олор быыстарыгар биир наһаа ытанньах... |
Кыттааччы <Кыттааччы аата ыйыллыбатах!>, ааптар быраабын бас билээччи, бэйэ баҕатынан бу айымньыны киһи-аймах бас билиитигэр биэрбит.
Суут-сокуон хараҕынан ол сатаммат буоллаҕына, кыттааччы бу айымньыны ханнык баҕарар тосхолго туох да атын модьуйуута суох, сокуон хараҕынан атын ирдэммэт буоллаҕына, туһанаргытыгар көҥүллээбит.
Биики ыскылаатыгар бу халыып атылыыта баар — Template:PD-user
[көрүү | уларыт | устуоруйата]
Документация
Данный шаблон-лицензия, в отличие от лицензии {{PD-self}}, предназначен для маркировка изображений, переданных в общественное достояние другими участниками Википедии. |
Сэтинньи 23 күнүгэр П.А.Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар Саха тылын, литературатын уонна култууратын учууталларын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи сийиэһин сүрүн мунньаҕа буолла. Быйылгы сийиэс үлэтэ Саха АССР тэриллибитэ 100 сылыгар, саха суругун-бичигин төрүттээччи Семен Андреевич Новгородов төрөөбүтэ 130 сылыгар, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» сокуон ылыллыбыта 30 сылыгар ананар.
Сийиэскэ өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыттан уопсайа 500 дэлэгээт кыттыыны ылар, ол иьигэр саха тылын, литературатын уонна култууратын учууталлара, олоҥхоҕо уһуйааччылар, оҕо уһуйаан иитээччилэрэ, ону тэннэ общественнай түмсүүлэр, үөрэх салалтатын үлэһиттэрэ, улуус баһылыктара, төрөппүттэр уонна оскуола салайааччылара. Тэрээһини ыытта Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Сергей Васильевич Местников.
Сийиэс кыттааччыларыгар эҕэрдэ тылын Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев эттэ: «Биьиги өрөспүүбүлүкэбитигэр сахабыт тылын сайыннарыыга үгэс быһыытынан улахан болҕомто ууруллар. Сылтан сыл аайы төрүт тыллары үөрэтии кэниир. Бүгун өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 50-тэн тахса тыыһынча оҕо сахалыы үөрэнэр, 34 тыыһынча оҕо саха тылын үөрэтэр. Бу хайысханы салгыы сайыннарар бары уопсай сорукпут буолар. Ол курдук саха тылын үөрэтэр кадрдары бэлэмнээһин таһыма улаатыахтаах. Оскуолаҕа эрэ буолбакка, уһуйааннарга, кыра саастаах оҕолору төрөөбүт тылларынан иитэр-үөрэтэр специалистэри бэлэмнииргэ үлэлиэхтээхпит. Манна анаан орто уонна үрдук үөрэх кыһаларын программаларыгар уларыйыылар киирэллэрэ ирдэнэр. Маны тэҥэ саха тыла кэлэр кэскилгэ аныгы кэм ирдэбилигэр сөп түбэһиэхтээх. Учуобунньуктары, үөрэтэр босуобуйалары бэчээттээн эрэ буолбакка, цифровой форматынан таһаарыы салҕаныа. Төрүт тыллары интернет ситимигэр көһөрүү күүскэ барыа. Төрүт тыллар диэн үөрэтэр-иитэр хайысхалаах портал салҕыы сайдыа. Бу хайысхалары мин сорудахпынан тэриллибит төрүт тыллары үөрэтэр, чинчийэр уонна сайыннарар регионнаҕы киин бииргэ тутан сайыннарыа».
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэрэссэдээтэлэ Алексей Ильич Еремеев, сийиэс үлэтэ түмүктээх, таһаарыылаах буолуоҕа, Саха сиригэр төрөөбүт тылынан үөрэтэр-иитэр, саха тылын сайыннарар тэрилтэлэри биир ситимнээх үлэҕэ киллэрэр, саха тылын учуталларын статуһун үрдэтэр кэскиллээх, чопчу этиилэр тумуллэннэр, дириҥ ис хоһоонноох санаа атастаһыыта буолуо диэн эрэллээхтик эттэ.
Сүрүн дакылааты Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин уонна наукатын миниистирэ Ирина Павловна Любимова оҥордо. Кини саха тылын уонна литературатын үөрэтиитигэр туох оҥоһуллубутун уонна инники былааннары дэлэгээттэргэ сиһилии билиһиннэрдэ. Бу сийиэскэ көрүллүөхтээх, ырытыллыахтаах үөрэтии кэнсиэпсийэтэ саха тылын үөрэтии билиҥҥи туругар уонна сайдыахтаах хайысхаларыгар олоҕуран оҥоhуллан барыла бэлэмин, кэнсиэпсийэ сүрүн уратыта – төрөөбүт тылы үөрэтии оҕо төрүөҕүттэн үрдүк үөрэҕи бүтэриэр дылы ситиминэн барарын, утумнанарын хаачччыйыы, тэрийии. Кэнсиэпсийэҕэ cаха тылын сүһүөхтэринэн үөрэтиигэ болҕомто уурулунна: саха тылын уһуйааҥҥа, оскуолаҕа, орто анал уонна үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтии. «Төрөөбүт тыл иитэр-үөрэтэр, дьайар, сайыннарар кыахтарын таба туһанар суоллары, ньымалары тобулар сыаллаах оҥоһулунна», – диэн Ирина Павловна эттэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин билимҥэ, үөрэххэ, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай түмсүүлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, педагогикаҕа билим дуоктара, бэрэпиэссэр, Феодосия Васильевна Габышева: “Төрөөбүт тылы, литератураны уонна култуураны үөрэтии туруктаах буоларыгар үөрэтии чааһын сөптөөхтүк уонна табыгастаахтык таларга үлэ салгыы барыахтаах, аныгы олох таһымынан оҕолор бырайыактыыр дьоҕурдарын сайыннарарга кинилэр киэҥ социокультурнай эйгэҕэ ситиһиилээх буолалларыгар хас биридимиэт аайы баарын курдук, саха тылын, литературатын уонна култууратын кабинеттара эрэ буолбакка, билигин лаборатория таһымыгар тахсыахтаах, норуот тылынан уус-уран айымньыларын кэнчээри ыччакка тиэрдэр үлэ далааһыннаахтык барыахтаах”, – диэн этиилэри киллэрдэ.
Сийиэс дэлэгээттэрин Арассыыйа Федерациятын норуоттарын төрөөбүт тылларын институтун дириэктэр эбээһинэһин толорооччу Лариса Ивановна Маршева э5эрдэлээтэ. “Биьиги судаарыстыбабытыгар, Арассыыйа5а, тылы уонна култуураны харыстыырга уонна сайыннарыыга улахан бол5омто ууруллар. Манна Саха сирэ тыл бэлиитикэтин сэптээхтук, сатабыллаахтык салайар субъектартан биирдэстэрэ буолар”-диэн тумуктээ эттэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» сокуон 30 сылыгар аналлаах тэрээһиннэр хамыыhыйаларын бэрэссэдээтэлэ Александр Николаевич Жирков сийиэс дэлэгээттэригэр маннык этиилэри онордо: “Төрөөбүт тыллар сүппэттэрин хааччыйыыны салалта бэйэтигэр ылыныахтаах, кинилэри харыстыыр уонна сайыннарар хайысхаҕа үлэлиир араас эйгэ үлэһиттэрин уонна общественнай түмсүүлэр бырайыактарын олоххо киллэрэргэ государство өттүттэн өйөбүл баар буолуохтаах. Бу курдук бырагыраммалар кэҥии уонна сайда туруохтаахтар”.
Үөрэх бары тэрилтэлэригэр саха норуотун үгэстэрин, сиэрин–туомун, култууратын билиhиннэрэр эйгэни тэрийэр, саха тылын, литературатын уонна култууратын кэнчээри ыччакка тиэрдэр, сайыннарар туһугар элбэх этиилэри сийиэс дэлэгээттэрэ эттилэр.
Сийиэс дэлэгээттэригэр Саха өрөспүүбүлүкэтин уөрэҕин эйгэтигэр таһаарылаах улэлэрин иһин, социальнай-экономическэй сайдыыга кылааттарын иһин Ил Дархан, Ил Түмэн уонна бырабыыталыстыба наҕараадаларын туттардылар.
Саха тылын, литературатын уонна култууратын учууталларын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи сийиэһин сүрүн мунньаҕын тумугунэн туһааннаах резолюция (барыл) ылылынна. |
Алтынньы 5 күнүгэр Үөгэн уопсай үөрэхтээһин сүрүн оскуолатыгар Учуутал күнүгэр аналлаах «Махтал, учууталга!» диэн учууталлар икки ардыларыгар күрэхтэһии буолан ааста. Учууталлар «Англо-якутмат.ру» уонна «Мамонты» диэн икки хамаандаҕа арахсан бэйэ-бэйэлэрин кытта күөн көрүстүлэр.Күрэхтэһии барыта 4 түһүмэҕинэн барда. Бастакы түһүмэххэ оригинальнай эҕэрдэ, аат, девиз. Иккис түһүмэххэ «Оскуола олоҕуттан» көрдөөх түгэн – инсценировка.Үһүскэ оскуола олоҕуттан педситуациялар.Төрдүскэ «Үөрэхпит кыһатын историятын сэгэтэн көрүү» викторина – оонньуу.
Бары түһүмэхтэргэ учууталлар олус көхтөөхтүк кыттаннар бэйэлэрин талааннарын, талан ылбыт идэлэрин баһылаабыттарын көрдөрдүлэр. Онтон күрэхтэһиини үөрэнээччилэр имигэс үнкүүлэринэн, ылбаҕай ырыаларынан киэргэттилэр. Бырааһынньыгы иилээн – саҕалаан алын кылаас учууталлара Еремеева Ф.И. уонна Келина М.Н ыыттылар. Түмүккэ«Мамонты» хамаанда элбэх очкуону ылан кыайыылааҕынан таҕыста, онтон үөрэнээччилэр учууталларыгар бэйэлэрэ оҥорбут сэмэй бэлэхтэрин үчүгэй быһыыга- майгыга туттардылар.
Дата обновления страницы: 17.11.2017
МКОУ «Егенская ООШ»
Мы используем файлы cookie для персонализации контента, предоставления функций авторизации и анализа трафика. Чтобы отключить файлы cookie, необходимо перейти в настройки веб-браузера. Однако это может ограничить работу с сайтом. |
Быйыл кыһын тохсунньуга киин улуустарга соҕотох, аҥаардас саха боруода сүөһүтүн иитиинэн дьарыктанар Нам Таастаах нэһилиэгэр тиийэн 3 хонон, саха сүөһүтүн туһунан 2 ыстатыйаны суруйан турабын. Олорго салгыы эбии санааларбын суруйарга сананным.
“Незабудка” ханна тиийбитэ буолуой?
Таастаахха төрүт сылдьыбатах сирбэр тиийэн, бастаан “Сахаагроплем” тэрилтэ саха ынаҕын иитэр пиэрмэтин салайааччыта О.А. Аргуноваҕа сылдан элбэҕи кэпсэппитим. Онуоха Ольга Андреевна Таастаах нэһилиэгэ саха сүөһүтүн иитиинэн 2007 сыллаахтан дьарыктанарын эппитэ. 2008 сыллаахха соҕурууттан 2 киһи (олортон биирэ нуучча кыыһа) кэлэн талан-талан биир хара маҕаас “Незабудка” диэн ааттаах саха ынаҕын атыылаһан барбыттара диэн кэпсээбитэ. Хомойуох иһин, кини ол дьон хантан сылдьалларын, кимнээхтэрин үчүгэйдик ыйыталаспатах, умнубут. Онон билигин “Незабудка” ханна тиийбитэ, туох удьуордаммыта биллибэт.
Онуоха миэхэ маннык санаа үөскээтэ. “Кыымҥа” (09.06.2016) “Нуучча тоҕо саха ынаҕын сөбүлээбитий” диэн ыстатыйа тахсыбыта. Онно Ленинград уобалаһыгар олорор Ю.Яхимович диэн нуучча дьахтара саха ынаҕын иитэрин туһунан суруллубут этэ. Ол кэннэ онно кини хара маҕаас саха ынаҕын аһата турар хаартыската баара. Ол иһин этэбин, Таастаах “Незабудката”, баҕар, ол тиийэн турара буолаарай. Ыстатыйаҕа Ю.Яхимович саха ынаҕын “Остуоруйа дойдутун ынаҕын буллум” диэн олус хайҕаабыт этэ. Ордук 30 кыраадыс тымныыга аана суох хотоҥҥо тутарын, аһылыгар борун, күҥҥэ 7-лии киилэ олус хойуу үүтү ыырын, этэ наһаа минньигэһин, дьиэмсэҕин, майгытынан сымнаҕаһын, биир тылынан төгүрүччү хайҕаан “Ыра санаам ынаҕа” диэбит. Ол кэннэ саха ынаҕа кыра пиэрмэҕэ, кэтэх хаһаайыстыбаҕа олус табыгастаах диэн түмүктээбит.
Маны таһынан, урукку Москуба мээрэ Юрий Лужков Алтаайтан, онно саха сүөһүтүн иитэр “Үөкүйэ” бааһынай хаһаайыстыбаттан (сал. К.С.Макаров) 2 саха ынаҕын атыылаһан иитэ сылдьарын туһунан суруйбутум (“Кыым” 13.04.2017). Онтон бүрээт омук кырдьаҕас учуонайа Б.Б. Лхасаранов Таастаахха кэлэн саха сүөһүтүн бастаан көрөн баран олус долгуйбутун, ытамньыйан ылбытын, бу биһиги төрүт сүөһүбүт төрдө сылдьар эбит диэбитин уонна "100 саха сүөһүтүн барааҥҥа атастаһыаҕыҥ" диэн этии киллэрбитин туһунан эмиэ суруйбутум.
Онтон фин омук учуонайа, бэрэпиэссэр Юхо Кантонен Таастаахха үс төгүл кэлэ сылдьан саха сүөһүтүн үөрэтэн анал үлэ суруйбут. Онно оҥорбут үлэтин түмүгүттэн быһа тардан, хатылаан суруйуум:
“...якутский скот обладает уникальными, бесценными генами, которых в мире нет. Если якутский скот исчезнет, то это будет ничем невосполнимой, огромной потерей сельскохозяйственной отрасли всего мира. Пришла пора, чтобы вы, якуты, поняли каким уникальным, бесценным скотом обладаете. Хочу пожелать, чтобы вы сохранили породу в чистоте и увеличили поголовье, в этом залог процветания сельского хозяйства Якутии и производства полезных для здоровья экологически чистых продуктов”.
Хайдахтаах курдук күүстээх этииний?! Бу мээнэ киһи этиитэ буолбатах, аан дойду таһымнаах улахан учуонай саха сүөһүтүн уһуннук үөрэтэн баран оҥорбут түмүгэ. Ону бары, ордук үөһээҥҥи салалталар, өйдүөхпүтүн сөп этэ.
Билигин үгүстэр саха сүөһүтэ уҥуоҕа, этэ-үүтэ кыра диэн сэнииллэр, атарахсыта саныыллар. Өссө бэркэ билэр биир дойдулааҕым, улахан пиэрмэр ачыкыта килэҥнии-килэҥнии ааһан иһэн: “Уйбаан Бөтүрүөбүс, ити бараан саҕа сүөһүнү ииттэрээри гынаҕын дуо?”, - диэн бэрт сэнээбиттии этэн ааспыттаах. Оннук санааччылар элбэх бөҕө буоллахтара дии.
мин сүөһүгэ улахана, бөскөйбүтэ быһаарбат диибин. Саамай кылаабынайа – кини таһаарбыт ороскуоккун сабар, барыһы биэрэр, үүтэ-этэ иҥэмтэлээх буолуохтаах диибин. Онно биир холобуру аҕалыым.
Алло! Эһиги эт атыылыыгыт дуо?
Эмиэ ол Таастаахха сырыттахпына Ольга Андреевна кэпсээбитэ. Киниэхэ 10-ча сыллааҕыта Дьокуускайтан биир билэр киһитэ Москубаҕа кэһии гынан илдьиэм этэ диэн 4-5 киилэ курдук саха сүөһүтүн этин ылан барбыт. Онтон, арай, 10-ча хонук ааспытын кэннэ киниэхэ Москубаттан куорат биллэр рестораторабын диэн биир нуучча киһитэ эрийбит. Кини табаарыһым аҕалбыт саха сүөһүтүн этин боруобалаатым. Этэ олус минньигэс, миинэ наһаа барар диэн дэлби хайҕаан баран: “Ольга Андреевна, миэхэ саха сүөһүтүн этин киилэтин 1000 солк. атыылыаххыт дуо?” - диэн ыйыппыт. Ольга Андреевна соһуйан хаалан балачча саҥата суох турбут. Онуоха киһитэ, сыанатын мыыннаҕа буолуо дии санаан: “Эһиги эккитин хастыы атыылыа этигит?” - диэн төттөрү ыйыппыт. Москуба киһитэ биһиги сахалары тыыннаах ордорон аҕалбыт, сэрии иннигэр мөлүйүөн аҥаара курдук хаарыаннаах сахабыт сүөһүтүн этэ-үүтэ кыра диэн сирэн, боруода быһыытынан эһэн, баара суоҕа 1500-тэн эрэ тахса сүөһү хаалбытын хантан билээхтиэй? Онтон Ольга Адреевна, биллэн турар, атыылыыр эппит суох диэн аккаастаатаҕа дии. Онуоха Москуба биллиилээх ресторатора маннык үтүө эттээх сүөһүнү тоҕо элбэҕи ииппэппититтэн, атыылаабаппытыттан хомойо, муодарҕыы санаабыт буолуохтаах.
Аны билигин ити түбэлтэни ырытан көрүөҕүҥ. Ол 10-ча сыллааҕыта Москуба киһитэ 1000 солк. көрдөөбүт буоллаҕына, билигин 1500 солк. тэҥнэстэҕэ. Оччотугар 300 киилэ тыыннаах ыйааһыннаах саха сүөһүтүн ыраас этэ 150 киилэ диэтэхпинэ ити сүөһүбүт 225000 солкуобайга туруо этэ. Ааспыт сыл соҕотуопкаҕа киилэ сүөһү этин 400 солк. туппуттара. Оччотугар ити суума биирдиитэ 187 киилэ ыраас эттээх 3 улахан боруода сүөһүгэ тэҥ буолар. Чэ, баҕар, ити саха сүөһүтүн этин 1-дии да тыһыынчаҕа атыылаатахха 150000 солкуобайга туран, 2 улахан боруода сүөһүлэр сыаналарыгар тэҥнэһиэҕэ.
Ол кэннэ саха сүөһүтүн сэнии, сирэ сылдьыҥ! Дэлэҕэ даҕаны ол нуучча дьахтара Ю.Яхимович, улуу олигарх Ю.Лужков саха сүөһүтүн иитэ сатыахтара, Москуба улахан ресторатора өссө 10-ча сыллааҕыта киилэтин 1000 солк. атыылаһаары көрдүү, фин учуонайа, бэрэпиэссэр Ю.Кантонен ити үлүгэрдээх үрдүктүк сыаналыа дуо? Онтон биһиги сахалар бэйэбит “ол бараан саҕа сүөһүнү ииттэрээри гынаҕын дуо?” дии сырыттахпыт. Аны өссө 2 холобуру аҕалыым.
“Азбука вкуса”, “Прометей” маҕаһыыннар
Чурапчыга сылгы иитиитинэн дьарыктанар биллиилээх пиэрмэр М.С. Седалищев 6-7 сыллааҕыта Москубаҕа бара сылдьан Кутузов проспегын 10 №-гэр турар “Азбука вкуса” диэн маҕаһыыҥҥа сылдьыбытын кэпсээбитэ. Бу 50-ча анал үрдүк хаачыстыбалаах аһы-үөлү атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэригэр киирэр эргиэн тэрилтэтэ үһү. Онно аһара үрдүк сыаналаах араас күндү ас дэлэй эбит. Михаил Сэмэнэбис олортон 1 киилэ Италия вяленай табатын этин сыаната 6840(!) солкуобайга атыыланарын олус сөхпүт. Ол эттэн 100 грамм курдугу атыылаһан аҕалан араас тойотторго көрдөрө, кэпсии сатаабыт даҕаны улахан болҕомтоҕо ылбатахтар. Билигин бу этин халадыынньыкка уура сылдьар.
Ааспыт сылга ТХМ департаменын салайааччыта Афанасьев В.В көрсөн кэпсэппитим. Кини эмиэ ол “Азбука вкуса” маҕаһыыҥҥа сылдьыбытын туһунан кэпсээбитэ. Онно кини Саха сириттэн хоту дойду ханнык эрэ күндү балыгын 1 киилэтэ 6000 солк. атыылана турарын туһунан эппитэ. Дьэ, сыана да сыана! Холобура диэн эттэххэ, 1 куул (40 кг) оннук балыгы ол маҕаһыыҥҥа тиийэн атыылаабыт киһи 240 (!) тыһыынча солкуобайы сиэбигэр уктан кэлиэн сөп эбит.
Онтон биһиги Дьокуускайбытыгар “Прометей” (Лермонтов ул.-98) маҕаһыыҥҥа Брянскай уобаластан аҕалыллыбыт мыраамар эт киилэтэ 1300-4900 (!) солкуобайга диэри атыыланар эбит диэн кэпсээбиттэрэ. Биһиги сахабыт сүөһүтүн этэ ол соҕуруу дойду этиттэн туох итэҕэстээх буолуой? Бука, ордук буолуо. Ол иһин маннык этии киллэрэбин.
“Деликатесы Якутии” маҕаһыынна аһыаҕыҥ
Саатар киин куораппытыгар Дьокуускайга ол “Азбука вкуса” курдук “Деликатесы Якутии” диэн ааттаах үрдүк хаачыстыбалаах олохтоох аһы-үөлү атыылыыр анал маҕаһыынна аһыаҕыҥ. Бу маҕаһыыҥҥа саха сүөһүтүн, алааска үөскээбит сылгы, убаһа этин, хоту дойду күндү балыгын, Кэбээйи улахан соботун, сибиэһэй сир аһын уонна олортон астаммыт араас аһы-үөлү үрдүк сыанаҕа атыылыыры тэрийиэххэ. Холобур, саха сүөһүтүн этин 1000-1500 солк. атыылыыр буоллар, кыахтаах, баай дьон атыылаһыа этилэр. Оччотугар саха сүөһүтүн, сылгытын иитиигэ интэриэс өссө улаатыа этэ.
Манна эбэн эмиэ аҕыйах холобурдары аҕалыым. Уус Алдан Сыырдааҕар Ширяев Н.М диэн сааһырбыт пиэрмэр боруода сүөһүлэрин эһэн, аҥаардас саха сүөһүтүн иитиигэ көспүт. Кини төрүт сүөһүбүт этин-үүтүн олус хайгыыр, этэ атыыга үрдүк сыанаҕа хамаҕатык барар, саас төрөөбүт ньирэйи 1 убаһаҕа атастаһаллар. Ити кырата 40 (!) тыһыынча солкуобай буолуо. Киһи итэҕэйиэ суоҕун, сымыйанан эппитин курдук сыана. Хаҥалас Еланкатыгар саха сүөһүтүн иитэр С.Соломонова сайын туристар киилэ үүппүн 100-түү солк. былдьаһыгынан ылаллар диэн этэр. Эбээн Бытантай пиэрмэрэ Лена Бочкарева үүппүн киилэтин 80 солк., сүөгэйбин 1000 солк. олохтоохторго атыылыыбын диэн “Кыымҥа” суруйбут.
Бу үөһээ суруллубут холобурдар саха сүөһүтүн олохтоох дьон эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа, тас дойдуларга тиийэ биһирииллэрин, бородууксуйата үрдүк сыанаҕа турарын туоһута.
Саха сүөһүтүн хайдах элбэтэбит?
Онуоха миэхэ маннык санаалар бааллар. Эбээн Бытантайы таһынан киин, Бүлүү эргин улуустарга, ити, Нам Таастааҕын курдук кырыы нэһилиэктэргэ, учаастактарга аҥаардас саха сүөһүтүн бутуйбакка иитэр сирдэри элбэтиэххэ. Тыһы ньирэйдэри биири даҕаны энчирэппэккэ ынах оҥортоон тарҕатыахха. Кылаабынайа олохтоох сүөһүнү иитиигэ үбүлээһини элбэтиэххэ. Быйыл Нам Таастааҕар хайаан даҕаны Эбээн Бытантайга курдук саҥа хотонно тутуохха.
Саха ынаҕын сиэмэлээһининэн буоһатыыны киллэриэххэ. Үнүр араадьыйанан быһа биэриигэ ыйыппыппар, “Сахаплемхолбоһукка” 70 тыһыынча саха оҕуһун сиэмэтэ харалла сытар уонна 3 сиэмэ ылар саха атыыр оҕустара бааллар диэбиттэрэ. Оччотугар ханнык баҕарар нэһилиэккэ атыыр оҕуһа суох саха сүөһүтүн иитиэххэ сөп буолуо.
Маны таһынан биир этиилээхпин. Ол кыһын Таастаахха сылдьан Степан уонна Надежда Азаровтар диэн бэртээхэй ыалга 2 хоммутум туһунан эмиэ суруйбутум. Кинилэр 10-тан тахса сүөһүнү кыстаппыттар. 6 ынахтарыттан 4-дэ – саха атыыр оҕуһунан буоһатыллыбыт симментал аҥаардаах ынахтар. Сахалара баһыйбыт, дьүһүннэрэ – сахалар, уҥуохтарынан балачча улаханнар, үүттэрэ-эттэрэ даҕаны ботуччу. Холобур, Ыстапаан мин тиийэрбэр 2 ынаҕа утуу-субуу төрөөбүтэ. Олору төрүөхтэрин иннинэ баара-суоҕа 10-лыы эрэ хонукка уолларбыт этэ. Аҥаардас отунан аһатан күҥҥэ ортотунан 7 киилэ үүтү ыыбын диэбитэ. Ону 350 күҥҥэ төгүллээтэххэ, 2450 киилэҕэ тэҥнэһэр. Үүттэрин сыатын ортотунан 4,5 % да диэтэххэ, сыллааҕы үүттэрэ 3 туоннаҕа тэҥнэһэрэ буолуо.
Ол иһин маннык этиилээхпин. Аҕыйах сүөһүлээх, үүт соҕотуопкаламмат сирдэригэр, Хотугу улуустарга симменталы саха оҕуһунан саптаран, булкаас сүөһүнү үөскэттэххэ сөп буолуо эбит. Оччотугар бу сүөһүлэр сахаттан тымныыны тулуйар, бор хаачыстыбаларын ылан, үүттэрин сыата үрдүүр, эттэрин иҥэмтэтэ тупсуо этэ, ону ситиһэргэ атыыр борооскулары, тыһаҕастары (оҕустары) атыылаһан илтэххэ даҕаны – дьыала быһаарыллар. Ону эһиги туох дии саныыгыт?
Өссө манныгы эбиим. Ол Таастаахха Азаровтарга хоно сыттахпына, 2-с сарсыардатыгар хаһаайка Надежда Егоровна сибиэһэй саха ынаҕын үүтүн кыра сэппэрээтэргэ эриттэрэн сүөгэйдээн амсаппыта. Биир баласкаат сүөгэйи барытын кэриэтэ бэйэм сиэбитим. Этэргэ дылы, киһи тылын “быһа тардар” олус минньигэс этэ. Хаһаайка өссө "оҕолорум кэллэхтэринэ, 1-2 хоммут сүөгэйи сирэллэр, сибиэһэйи эрэ сииллэр" диэбитэ.
Таастаахтар абыраммыт дьон. Ол өссө 10-ча сыллааҕыта Москуба киһитэ олус минньигэһиргээн киилэтин 1000-лыы солкуобай көрдүүр иҥэмтэлээх этинэн, саха ынаҕын үүтүнэн, сүөгэйинэн аһаан доруобуйаларыгар төһөлөөх туһалааҕын бэйэлэрэ да ситэ билбэттэрэ буолуо.
Таастаахтар кытаатыҥ! Сахаҕыт сүөһүтүн өссө дэлэтиҥ, кытаатан элбэҕи иитэ сатааҥ!
Түмүк. Туолбат ыра санаа
Бу этиибин бары кэриэтэ утараллара эрэбил. Өссө күлүү гыныахтарын сөп.
Ол эрээри, хатылаан эттэххэ, сүөһү иитиитигэр аҥаардас боруодата быһаарбат. Саамай төрдө ороскуотун сабыытыгар, барыһы биэриитигэр, аһа-үөлэ иҥэмтэлээҕэр уонна көрүүтэ судургутугар сытар. Ити өттүлэринэн ыллахха, саха сүөһүтэ кэлии боруодалартан хаалбата буолуо дии саныыбын. Ылан көрүөххэйиҥ, маннык түгэни. Куруук суруйабын: 2 улахан боруода ынах аһыыр аһыгар 3 саха сүөһүтүн иитиэххэ сөп бөҕө диэн. Оччотугар билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар, быһа холоон, 190 тыһыынча ынах сүөһү аһылыгар 300 тыһыынча төрүт сүөһүбүтүн аа-дьуо иитиэххэ сөп буолуо. Оннук түбэлтэҕэ ол 300 тыһыынча саха сүөһүтэ билигиҥҥиттэн итэҕэһэ суох, өссө ордук бородууксуйаны биэриэ этэ. Онтон дьон доруобуйатыгар туһатын, ордугун туһунан киһи этэ даҕаны барбат. Доруобуйа туһугар киһи тугу даҕаны кэрэйиэн табыллыбат.
Аны биһиги учуонайдарбыт соҕуруу институттарга саха сүөһүтүн этин-үүтүн илдьэн хаачыстыбатын, иҥэмтэтин быһаартаран эрэкэлээмэ (бренд) оҥорторон ол “Азбука вкуса” маҕаһыыҥҥа курдук таска таһааран үрдүк сыанаҕа атыылыыры ситиһиэххэ. Оччотугар сыана өттүнэн билиҥҥи боруодалардааҕар төрүт сүөһүбүт быдан элбэх харчыга турара саарбаҕа суох.
Бу мин этиим буолбатах. Суруйбутум курдук, фин учуонайа Юхо Кантонен этиитэ. Өйдөөҥ! Кини саха сүөһүтэ сүттэҕинэ аан дойду тыатын хаһаайыстыбатыгар улахан охсуу буолуо уонна эһиги сахалар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар төрүккүт төрүт сүөһүгүтүн элбэтии буолар диэбитин.
Чэ, бэйэбит сүөһүбүтүн бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн да буолбатар, ити таастаахтар курдук аҥаардас саха сүөһүтүн иитэр нэһилиэктэри, баҕар улуустары даҕаны элбэттэхпитинэ төрүт сыыстарыахпыт суоҕа. |
Хас биирдии киһиэхэ тѳрѳѳбүт-үѳскээбит ийэ түѳлбэтэ, дьоно-сэргэтэ, бииргэ тѳрѳѳбүттэрэ ураты кэрэ, уйаҕас иэйиилэри үѳскэтэллэр, олус истиҥнэр уонна күндүлэр. Бу иэйии үѳскээбит, улааппыт тѳрүт буоруттан, кини күндү, мааны дьонуттан-сэргэтиттэн, иитиллибит ийэ айылҕатыттан, бииргэ үѳскээбиттэригэр сѳҕүрүйбэт истиҥ тапталыттан силис тардан, үнүгэс анньан, тыллан тахсан, киһи үйэ-саас тухары сүрэҕин ортотугар илдьэ сылдьар дьикти абылаҥнаах тапталыгар кубулуйар буолар эбит.
Саха аймахха былыр-былыргыттан элбэх уоллаах ыал үлэни-хамнаһы ѳрѳ тутан байаллара-тайаллара, кэҥииллэрэ, аҕа уустарын туох да ааҥнаан киирбэт гына халыҥаталлара, элбэх сири-уоту бас билэллэрэ, кѳмүскэллээх буолаллара. Ол иһин биһиги муударай ѳбүгэлэрбит оҕолоругар, ордук уоланнарга – убайдыы-бырааттыыларга улахан болҕомто уураллара, кинилэри иитиигэ туспа сыһыан баар буолара.
Ол курдук, кинилэри бэрт кыра саастарыттан батыһыннара сылдьан ийэ айылҕаны таптыырга, сатаан бултуурга, дьон иннигэр эппиэтинэһи ылынарга, аҕа ууһун ѳрѳ тутарга, кинини сатаан кѳмүскүүргэ бэлэм буоларга ыксаабакка, дуоспуруннаахтык ылсан такайаллара, бадьыыстаһаллара, бэйэлэрэ сатыылларын барытын сатыыр гына үѳрэтэллэрэ. Кыра эрдэхтэриттэн үлэни таптыыр, тымныыны-куйааһы, уустугу, моһолу тулуйар гына иитэргэ сыал туруоран анаан дьарыктыыллара. Ол түмүгэр түмсүүлээх, күүстээх санаалаах, барыны бары кыайар эр бэртэрэ үүнэн, сайдан үс саханы үксэттэхтэрэ дии, баччаҕа кэлиэххэ диэри.
Сахааччалар
Бэһис кылааһы бүтэрэн баран сайын «Маякка» Михайлов Е.Х. звенотугар оттуу сылдьабыт. Мин унньуктаах уһун күнү быһа күн уотун сыралҕаныгар ат кравкатынан икки уолу кытта от мунньабыт. Биир күн Кээдэгэргэ от кэбиһэ сырыттахпытына ѳйүѳ, килиэп таһааччы Смитин Сэмэн (Аахыс Сэмэн) чоккуруос харахтаах элэмэс атыгар икки мэрэмэдэйдээх бу дьоруолатан кэлэн, атын үүнүн күрүѳ тоһоҕотугар иилэ быраҕаат, ойон түһэн ындыытын сүѳрэ тардан сулбурутта уонна чэпчэки баҕайытык туттан биһиэхэ, омурҕанныы олорор отчуттарга кэлэн чэй иһэ-иһэ сонунун кэпсии олордо.
Ол бу быстах холкуос, дэриэбинэ сонуннарын, ким тѳһѳнү оттообутун эҥин кэпсээн баран: «Ээ, арба, били тустуук Захаровпыт-Сахаачча ууга түһэн куһаҕан буолбут», – диэн «чап» гыннаран кэбиспититтэн бэйэтэ да соһуйан ѳрѳ кѳрѳ түстэ. Мустубут отчуттар суугунаһа түстүлэр…
Мин кырачаан уолчаан, Николай Захаров – Сахаачча туһунан истиим, билиим ол сайын итинник хомолтолоох сурахтан саҕаламмыта.
Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, оттоон кэлбитим кэннэ Чурапчыттан Михайлов Варфоломей Васильевич Соморсуҥҥа кэлэн, Чурапчы спортивнай оскуолатыгар оҕолору сүүмэрдээтэ. Сэттис кылаастартан миигин уонна Иванов Коляны талла. Коляны ийэтэ Мария Николаевна Чурапчыга ыыппата, онтон миигин аҕам күһүн мотоциклынан, интэринээт-оскуолаҕа Д.П. Коркиҥҥа таһааран биэрдэ. Спортоскуолаҕа Амма уолаттара: Никитин Андрей, Бубякин Дима, Неустроев Алеша, Ефремов Ефрем, Скрябин Миша, Соловьев Витя, Аргунов Афоня, Захаров Ваня, Неустроев Петя, Никитин Витя, Сутаков Коля, Неустроев Ваня уо.д.а. бааллар эбит. Никитин Витя 8-с кылааска кылааһыгар хаалла, 9-с кылааска кылааһыгар хаалбыт Константинов Вася (Бадьаай) уонна Абаҕаттан Еримеев Никита эбиллэннэр, салгыы кѳҕүрээбэккэ бииргэ үѳрэнэн, тустууга дьарыктанан, доҕордоһон, спортивнай оскуолабытын 1973 сыллаахха этэҥҥэ бүтэрбиппит.
Иван Захаров
Сахаачча быраата Ваня Захаров миигин кытта биир паартаҕа олорон, оскуоланы 1973 сыллаахха бүтэрбиппит. Эмиэ бары Сахааччалар курдук кѳссүѳ, сэмэй киһи. Оччолорго биһиги бары да үѳрэхтэн, дьарыктан ураты атын «ойоҕос» ѳйѳ-санаата суох оҕолор этибит. Сыра-сылба быстар дьарыгын кэнниттэн соло булларбыт, уруокпутун ааҕар уонна утуйар эрэ айдааннаах дьоммут. Биир паартаҕа олорбутум диибин даҕаны, Баанньам кэнники икки сылга сбортан сборга, күрэхтэһииттэн күрэхтэһиигэ сылдьан үксүн үѳрэх, онон билии уустук «гранитын» паартабар соҕотоҕун олорон «кирбитим».
Ваня 9-с кылааска үѳрэнэ сылдьан «Спартак» ДСО Киин сэбиэтин, ССРС тыатын сирин ыччаттарга чемпиона этэ. Салгыы, Советскай Союз сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ буолан, 1972 сыл от ыйыгар Гавана куоракка (Куба) социалистическай дойдулар эдэрдэргэ «Доҕордоhуу» диэн ааттаах турнирдарыгар чемпион аалай лиэнтэтин кэппитэ. Онно Ваня эмиэ ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ уһулуччу улахан Сослан Андиевтыын куустуһан түспүт хаартыскаларын уолаттар сѳҕѳ-махтайа кѳрѳн турабыт.
1972 сыл от ыйыгар Ваня Югославияҕа, эдэрдэргэ Европа чемпионатыгар тахсыбытыгар биhиги, бары даҕаны, улаханнык сурах-садьык истээри кэтэспиппит аҕай. Оччолорго сотовай телефон, факс, интернет диэн суоҕа. Ол Европа күрэхтэһиитигэр сахалартан Иван Захаров 65 кг уонна Витя Рукавишников 48 кг тустубуттара. Ваня үс утарсааччытын кыайан баран, финалга болгардыын тэҥнэhэр уонна хотторуута суох, Европа үрүҥ кѳмүс призера буолар! Оттон Виктор Рукавишников финалга болгар Хасан Исаевка сабырыйтаран, эмиэ иккис миэстэни ылар.
Иван Захаров 1952 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Амма сэлиэнньэтигэр тѳрѳѳбүтэ. Тустуунан 1966 сыллаахтан дьарыктаммыта. Бастакы тириэнэринэн Саха АССР үтүѳлээх тириэнэрэ Николай Михайлович Давыдов этэ. Убайа Сахаачча соһуччу ѳлбүтүн кэннэ, 1969 сыл күһүнүттэн улуу тириэнэр Дмитрий Петрович Коркин ыҥырыытынан Чурапчы спортивнай оскуолатыгар үѳрэммитэ.
Иван Семенович тустуук буолбутун туһунан маннык кэпсиир:
– Кыра эрдэхпинэ биһиги олбуорбутугар оҕо бѳҕѳ мустан сүүрүүлээх–кѳтүүлээх араас оонньуулары оонньуурбут. Убайдарым Володя уонна Коля спорт элбэх кѳрүҥнэринэн баҕаран туран дьарыктаналлара. Ол курдук волейболлууллара, баскетболлууллара, теннистииллэрэ уонна сѳбүлээн биллиард оонньууллара. Улахан убайым Володя ѳссѳ гимнастиканан дьарыктанара. Мин Коляны кѳрѳн, кини курдук буолуохпун баҕаран, 1966 сыллаахтан тустуунан дьарыктанан барбытым.
Иван Захаров – көҥүл тустууга ССРС спордун маастара. Саха АССР, «Спартак» ДСО Киин сэбиэтин, Таджикистан республикатын, Бүтүн Сойуустааҕы турнирдар элбэх төгүллээх чемпионнара. 1971 с. эдэрдэргэ ССРС иккис призера, РСФСР тыатын сирин спортсменнарын чемпиона. 1972 сыллаахха Гаванаҕа (Куба) ыытыллыбыт «Олимпийскай эрэллэр» диэн аан дойдутааҕы турнирга немец, кубинец, монгол уонна болгарин уолаттарын кыайан бастаан турар. 1972 с. Югославияҕа (Хвар куорат) ыытыллыбыт Европа эдэрдэргэ чемпионатыгар югослав Дардановы 6:0 очконан, швед Нансхзены ыраастык, румын Зангеры 6:2 баалынан кыайан баран, финалга болгарин Ивановтуун тэҥнэһэн, хотторуута суох иккис призер буолан турар. Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо Иван Семенович Захаров билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа тѳрѳѳбүт Амматыгар олорор. Кэргэнэ – Захарова Наталья Николаевна, үлэ бэтэрээнэ, бухгалтер идэлээх.
Иван Семенович уонна Наталья Николаевна улахан уолллара – Захаров Николай Иванович, урбаанньыт. Кэргэнинээн Алена Алексеевналыын икки уол оҕолоохтор, иккис уоллара – Захаров Евгений Иванович, «Сахасталь» компания солбуйааччы дириэктэрэ, кэргэнинээн Ньургуйаана Федосеевналыын икки уоллаах кыыс оҕолоохтор.
Барыбытыттан чорбойор этилэр
Николай Захаров – Сахаачча бииргэ тѳрѳѳбүт бырааттара Ваня, Проня, Сеня Захаровтар дойдуларын аатырдар бэртээхэй тустууктар буолалларын, 70-80-с сыллаахха тустуу кѳбүѳрүгэр кѳлѳһүннэрин тохпут саастаах кѳлүѳнэ тустууктар, эбэтэр тустуу фанаттара эрэ билэллэр дии саныыбын. Кинилэри билиҥҥи аныгы кэм ыччаттара, тустууну таптааччылара ааттаан-суоллаан, сирэйдээн-харахтаан билэллэригэр саарбахтыыбын. Ол, аммалар дуу, тустуу Федерациятын дуу итэҕэһэ буолара буолуо дии санаабаппын. Кэм кэрдии түргэнэ, спортивнай олох кылгаһа уонна бырааттыылар бэйэлэрэ даҕаны биллэ-кѳстѳ сатаабатах бэрт чуумпу, холку дьон буолалларынан биричиинэлиэххэ сѳп.
Сахааччалар», биһиги кинилэри итинник ааттыыр этибит, кѳнѳ майгыларынан, дьоҥҥо биир тэҥ сыһыаннарынан, дуоспуруннаахтарынан, тустууга уһулуччу талааннарынан, киһи-личность быһыытынан эҥкилэ суохтарынан барыбытыттан чорбойор этилэр. |
Кинигэ ааҕыы – билии төрдө диэн бэргэн этиинэн сиэттэрэн, А.В.Чугунов аатынан Мэлдьэхси орто оскуолатыгар кинигэ нэдиэлэтэ ыытылынна. Оскуолабыт библиотекара Александра Протопопова уонна гуманитарнай холбоһук оҕону кинигэ ааҕыытыгар сыһыарар сыаллаах нэдиэлэ устата араас хабааннаах тэрээһиннэри тэрийдилэр.
Ол курдук алын кылаас оҕолоругар библиотека уруоктара, «Сөбүлүүр айымньым дьоруойа» уруһуй куонкуруһа, 1-11 кылаастарга «Под парусом книги к новым открытиям» диэн хаартыска күрэҕэ, 5-11 кылаастарга үбүлүөйдээх кинигэлэргэ подкаст куонкуруһа, үбүлүөйдээх кинигэлэр быыстапкалара буоллулар.
Куонкурустарга киирбит хаартыскалар, «Сөбүлүүр айымньым дьоруойа» уруһуйдара быыстапка буолан турдулар.
Куонкурус түмүгүнэн кыайыылаахтарынан буоллулар: «Сөбүлүүр айымньым дьоруойа» - 4 кылаас (кыл. сал. Сивцева Л.А.), подкаст - 5 кылаас (кыл.сал. Игнатьева Т.А.), «Под парусом книги к новым открытиям» фотоконкурс - 2 кылаас (кыл.сал. Скрябина М.А.) кэллэктииптэрэ.
Көхтөөхтүк кыттыбыт кылаастар бары араас анал аат хаһаайыттара буоллулар. Онон бука бары грамоталарынан, бириистэринэн наҕараадаланнылар. |
⚜️Варвара Потапова ыам ыйын 13 күнүгэр 1946 сыллаахха Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1966 сыллаахха Ньурба маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрээт, СГУ саха тылын уонна литературатын салаатыгар киирбитэ. Университекка үөрэнэр сылларыгар «Сэргэлээх уоттара» устудьуоннар литературнай түмсүүлэрин биир бастыҥ кыттыылааҕа этэ. «Якутский университет» хаһыат редколлегиятын чилиэнинэн үлэлээбитэ.
📖🖌Хоһоону 1961 сыллаахтан суруйара.
1967 сыллаахтан республика хаһыаттарыгар, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэнэн барбыта.
1972 сыллаахха «Күннээх халлаан» 📙диэн маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта. Бу кинигэтигэр Варвара Николаевна 42 бастакы олус дириҥ иэйиилээх хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ.
1979 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ.
📙“Кэлэр кэмнэргэ кэриэһим:хоһооннор” кинигэни 2006 сыллаахха Ньурбатааҕы типографияҕа бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол сыл 📙“Мин сырдык санньыарым…хоһооннор, ахтыылар, суруктар” кинигэ Бичик кыһатыгар бэчээттэнэн тахсар, бу кинигэҕэ саха бастакы поэтессатын айымньылара, кини туһунан чугас дьонун, аймахтарын ахтыылара, суруктара киирбиттэр.
Кини туһунан кинигэни 📗«Мин сырдык санньыарым…» диэн ааттаан саха артыыската Зоя Багынанова таһаарбыта. |
Үөдүгэйдэр - билигин Үөһээ Бүлүү киинин сорҕотугар уонна онтон 30 килэмиэтир сытар Куду диэн учаастакка олорор дьону ааттыыллар. Оттон киэҥ өйдөбүлгэ Үөдүгэй аҕа ууһун сыдьааннарын ааттыыллар. Бу уус дьоно XVII үйэ ортотун диэки Өлүөнэ хаҥас кытылыттан билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр олоччу көһөн кэлбиттэр.
Кыраайы үөрэтээччилэр этэллэринэн, Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр, арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан, сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар, сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар, Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар[1].
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. [[Халбаакы бастаан билиҥҥи Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт. |
Тохсунньу 10 — Америкаҕа Джон Д. Рокфеллер Standard Oil диэн ньиэп хостуур хампаанньаны тэрийбит. Бу хампаанньа биир кэмҥэ ньиэп хостооһунугар аан дойдуга монополист буола сылдьыбыта. Кини арахсыытыгар үөскээбит хампаанньалар ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips уо.д.а. билигин да аан дойдуга саамай улахан ньиэп хостуур тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэллэр.
ТөрөөбүттэрПравить
Порядин Афанасий Семенович (1870 - 1956), саха фольклорын хомуйааччы.
Бэс ыйын 13 — Жюль Борде (1870 — 6.4.1961) төрөөбүт, Бельгия бактериолога. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар.
Алтынньы 22 — Иннокентий Сивцев - Мытыйыкы — худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы, география уонна краеведение чинчийээччитэ. |
1968 с. Василий Васильевичка умнуллубат үтүө сайын кэлэн ааспыт эбит. Улахан куонкуруһу ааһан, Саха государственнай университетын саха салаатын устудьуона буолбут. Оччолорго биир ый тыаҕа от, хортуоппуй хомууругар практикаҕа ыыталлара. Үөһээ Бүлүү улууһугар, ыраах Давыдов учаастагар от үлэтигэр көмөлөһөн баран, алтынньы бастакы күнүгэр үөрэнэ кэлбиттэр. Саха салаатыгар 25 устудьуон эбиттэр. Куурус ыстаарастатынан Ганя Филипповы, комсорунан Гоша Неймоховы, профкомҥа Федя Васильевы талан түмсүүлээх группа буолан, сыыйа-баайа билсэн бодоруһан барбыттар.
Кинилэри кытта үөрэнэригэр Василий Босиков кэргэннээх, уол оҕолоох эбит. Уопсайга олорботох, онон үөрэнэ эрэ кэллэҕинэ көрсөр, кэпсэтэр эбиттэр. Үгүстэрэ тыа муҥкук уолаттара буоланнар, кинилэргэ холоотоххо Вася билбитэ-көрбүтэ, бодоруспута, алтыспыта элбэх эбит. Таайдара Василий Афанасьевич уонна Николай Афанасьевич Босиковтар буолалларын истэн улаханнык сөхпүттэр. Василий Афанасьевич Босиков оччолорго Саха театрын дириэктэрэ, бөдөҥ-садаҥ, бэрт толуу көрүҥнээх киһи эбит. Кыра таайа Николай Афанасьевич Босиков хаһыакка үлэлиир саҥа биллэн эрэр поэт.
Василий Босиков маҥнайгы куурустан поэт быһыытынан биллибит. «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһооннорун түһүмэҕэ тахсыбыт уонна Босяк диэн псевдонимнааҕа биллибит. Хоһооҥҥо тардыһыылаах буолан поэттары кытары бодоруһар, билсэр эбит. Василий Васильевич суруйарынан «Вася эдэр сааһыттан улахан дьону, биллэр поэттары кытта алтыспыт буолан, литератураҕа киэҥ билиилээҕэ, үгүстүк мөккүһэр да этэ. Оччотооҕу кэмҥэ суруйааччылардыын, поэттардыын алтыһыы толору астаах остуол тула буолара. Онон Вася, кыралаан да буоллар, аһыы аска охтуулааҕа. «Ол эрээри бииргэ үөрэнэр уолаттарын ол «үтүө» аска көҕүлүү сатаабат этэ», – диэн суруйар. Манна ааҕарбын тохтотон бараммын санаатым, биһиги бу кэмҥэ поэзияҕа кыра хардыылары оҥорон эрэр дьон эмиэ түмсэбит, кэпсэтэбит, сүбэлэһэбит эрээри бу көрсүһүүлэрбит ол «үтүө » аһа суох буолар диэн. Бары чөл олоҕу тутуһар дьон быһыытынан сахабыт төрүт аһын өрө тутабыт, «доруобай аһылык» диэҥҥэ охтубут дьон буолабыт.
Үрдүкү куурустарга таҕыстахтарын аайы Вася Босиковтыын бодоруһуулара, табаарыстаһыылара ордук чугас, истиҥ буолан испит. Иккис уолун оҕоломмутугар Рая Былбанаеваны кытары куурустан харчы хомуйан оҕо кэлээскэтин сүгэн-көтөҕөн илдьибиттэр, онно доҕордоро ийэтинээн ис сүрэхтэн үөрбүттэр. Вася төрөөбүт күнүн бүтүн кууруһунан хаста да ылбыттар. Ийэтэ эмээхсин наар үөрэ-көтө көрсөр эбит.
Вася факультет уус-уран көрүүтүгэр көхтөөхтүк кыттан В.Н. Протодьяконов «Улугбек» оруолун олус үчүгэйдик оонньоон устудьуоннар ортолоругар сүөм үрдээбит, биллэр-көстөр киһи буолбут. 1973 с. үөрэхтэрин бүтэрэн бары онно-манна үрүө-тараа барбыттар. Вася дойдутугар тахсан учууталлаабыт, сотору буолаат куоракка төннөн кэлбит. Василий Иванович куорат 14-с нүөмэрдээх оскуолатыгар бэрт айымньылаахтык үлэлээбит.
«Дьокуускай куоракка кини курдук тупсаҕай кабинеттаах саха тылын учуутала суоҕа. Василий Иванович бэйэтэ уруһуйдуура, суруйара, онон кими да көрдөһө барбакка бэйэтин илиитинэн оҥорбута үгүс буолара. Оскуолаҕа үлэлиириттэн чахчы астынара, киэн туттара. Үөрэтэр оҕолоругар ис сүрэҕиттэн кыһаллара, кинилэр ситиһиилэринэн киэн туттара. Бастыҥ оҕолоро саха салаатыгар киирэн үөрэнэллэрин көҕүлүүрэ», – диэн ааптар олус истиҥник суруйар. Василий Иванович саха тылын дьиҥнээх патриота, пропагандиһа, саха тылын оскуолаҕа үөрэтиигэ аналлаах мунньахтарга, «Тыл, өй, билии» конференцияларга саха тыла кэхтэн, сүтэн-симэлийэн эрэриттэн улаханнык кыһыйан-абаран туран тыл этэн, «Ийэ» диэн иһирэх, «Аҕа» диэн амарах тылларбытын умнан эрэрбитин санатан туран хоһоон ааҕан түмүктүүр эбит.
Национальнай оскуола концепцията олоххо киириитин ис сүрэҕиттэн ылыммыт, сахалыы таҥас тиктэрбит, оскуолаҕа кабинетын маҥнайгынан бэйэтэ сүүрэн-көтөн саха балаҕанын киэбинэн оҥорбут. Куорат да, тыа да учууталларын ыҥыран семинардары, практическай дьарыктары ыыппыт. Бэйэтэ ааттаах алгысчыт эбит. «Куккун куоттарыма, сүргүн сүтэримэ» диэн методическай пособиены суруйан таһаартарбыта төрүт култуура учууталларыгар олус туһалаах кинигэ буолбут.
Кэлин Василий Иванович СӨ үтүөлээх учууталын үрдүк аатын ылбыт. Кыыһа Уля саха тылын учуутала буолбутугар ис сүрэҕиттэн үөрбүт, «туйах хатарааччым» диир эбит.
Ааптар ахтыытыгар: «Хоһоонугар таптал туһунан элбэхтик суруйара. Кэргэнин оскуолаттан таптаабытын, кини туһугар үгүстүк турууласпытын, суругунан да быһаарсыбытын кэпсиирэ. Улята Бүлүү педучилищетыгар киирбитин батыһан тиийбитин, Бүлүү өрүс саҥа тураатын кытта туораан тахсыбытын, кэнниттэн уу халыйан иһэрин кэпсээтэҕинэ, мин куйахам күүрэрэ», – диэн суруйар.
Василий Иванович ыалдьыбыт, иккитэ улаханнык инсуллаабыт. Бииргэ үөрэммиттэрэ доҕордорун кытары билсэ турбуттар. Ыалдьан сыттаҕына хоһугар бары мустан үбүлүөйүн бииргэ ылбыттар.
Василий Иванович Босиков биир киһи олорорун олорон, оҕолонон-урууланан, саха тыла, литературата сайдарын, төрүт култуура төлкөлөөх түөрэҕэ түһэрин туһугар туруулаһан үлэлээбит сүдү киһибит буоларын сөҕө-махтайа аахтым. Доҕотторугар, коллегаларыгар үтүө өйдөбүл хаалларбыт. Эдэр сааһын доҕотторо кини сырдык мөссүөнүн, төрөөбүт тылын муҥутуурдук таптыырын, кини сайдарын туһугар улахан кылаатын киллэрбитин мэлдьи өйдүү-саныы сылдьаллара киһи санаатын көтөҕөр. Аҕа көлүөнэ дьоммут бэйэ-бэйэлэригэр истиҥ доҕордуу сыһыаннара киһи сүрэҕин долгутар.
Источник: Имхолайк
ТЕЛЕКЛУБ
Аал Луук мас
Слово писателя: О времени и о себе
АКАДЕМИЧЕСКАЯ ТРИБУНА
АЙАН ААРТЫГАР
эдэр суруйааччы оскуолата
ОБЪЯВЛЕНИЯ, КОНКУРСЫ, ГРАНТЫ
Последние публикации
В Якутске презентовали переиздание эпоса о Нюргун Боотуре и перевод тувинского эпоса «Хунан-Кара»
В День Олонхо в историческом парке «Россия – моя история» презентовали переиздание полного собрания эпоса «Нюргун...
Наталья Харлампьева: «Дан старт на развитие национальных литератур»
Народный поэт Якутии Наталья Харлампьева приняла участие в заседании творческого совета Ассоциации писателей и...
Премию имени Алампа вручили деятелям культуры и искусства Якутии
В Доме дружбы народов им. А.Е. Кулаковского 14 ноября, в день рождения одного из основоположников якутской...
Поэтическая премия Андрея Дементьева принимает заявки от молодых авторов
«Дом поэзии Андрея Дементьева» при поддержке Правительства Тверской области объявляет о начале конкурсного отбора...
В Кызыле презентовали тувинский героический эпос «Хунан-Кара» на якутском языке
В столице Республики Тыва Кызыле презентовали издание тувинского героического эпоса «Хунан-Кара» на якутском языке... |
21-с үйэ сытыы кыһалҕата – Ийэ айылҕаны харыстааһын. Икки атахтаах дьалаҕайыттан тахсар бөх-сыыс, кир-хах, промышленнаска туттуллар дьаат тобоҕо сири-уоту, үрэхтэр, өрүстэр ууларын сүһүрдэн буортулуурун көрө-истэ сылдьабыт. Биллэрин курдук, тулалыыр эйгэбит, төрөөбүт дойдубут чөл туруктаах буолара киһи тус бэйэтиттэн, ийэ айылҕаҕа сыһыаныттан улахан тутулуктаах. Айылҕа киртийдэҕинэ, тыынар тыыннаах, от-мас кэхтэр. Киһи...
Тыа сирэ | 11.07.2019 | 10:17
Ырыаҕа ылламмыт Куочай алааһа, Кыталыктаах кырдала
Ньурба уйгулаах туонатыгар 18 нэһилиэк түөлбэлээн олорор. Саамай улахан Октябрьскай нэһилиэк буолар, киһитин ахсаана 3 тыһыынча. Онтон саамай дьоҕус нэһилиэктэрэ, үлэһит үтүөтэ дьоннордоох Үөдэй нэһилиэгэ. Улуус киинэ Ньурба куорат статуһун ылбыта 22-с сылыгар барда. Манна 10-тан тахса тыһыынча киһи олорор. Улуус үрдүнэн нэһилиэнньэтин ахсаана 27 тыһыынча. Күөх Ньурба үбүлүөйдээх ыһыаҕар...
16+
Cетевое издание kiinkuorat.ru зарегистрировано Роскомнадзором 30.04.2021 г. реестровая запись ЭЛ№ФС77-81002
Учредитель: МБУ Редакция газеты «Эхо Столицы» ГО г. Якутск". Адрес: 677000, г. Якутск, пр. Хабарова, 27/1
И.о. главного редактора: А.И.Донская
Редакция за содержание рекламных объявлений ответственности не несет. За информацию и текст, опубликованные под знаком "реклама", несет ответственность рекламодатель. Рукописи не рецензируются и не возвращаются. |
бу үүммут 2022 сылга сэтинньи 23 күнүгэр О. П. Иванова-Сидоркевич төрөөбүтэ 90 сааһын бэлиэтиибит уонна тэрилтэбит тэриллибитэ 50 сыла буолар.
Ыытыллар тэрээһиннэрбит, иитэр-үөрэтэр үлэбит барыта ити бэлиэ дааталарга ананаллар. Быйылгы үөрэх сылыгар 50 эбии уерэхтээһин программатынан 15 улуус оскуолаларыгар куруһуоктар үлэлии тураллар. Дистанционнай үөрэх тэрээһинэ кэккэ ыарахаттардаах оскуола оҕолоро сүрүн үөрэхтэрин эрэ кэннэ дьарыкка киирэн күҥҥэ кылгас бириэмэҕэ дьарыктаналлар, ол оҕоҕо да педагогка да мэһэйдээх буолла. Ол гынан баран педагог үлэтэ аччаабата, оҕолорго төрөппүттэргэ аналлаах араас проектары толкуйдаан, мастер кылаастары, күрэхтэри, иитэр үлэҕэ видеоматериаллары таҥан оҥорон куйаар ситимин нөҥүө ыыта олороллор. Күрэххэ дистанционнай кыттыы таһыма үрдээтэ, оҕолор, педагогтар араас таһымнаах күрэхтэргэ, көрүүлэргэ, научнай ааҕыыларга көхтөөхтүк кыттан үрдүк ситиһиилэннилэр.
Эбии үөрэхтээһин оҕону иитэр-үөрэтэр программата тус оҕоҕо сөп түбэһиннэрэн, кини күннээҕи режимин тутуһан оҥоһуллан, уларытыллан көннөрүллэн иһэр, оҕо интэриэһин учуоттаан тиэмэлэрэ саҥардыллан иһэллэр. Бу эбии үөрэхтээһин биир уратыта буолар. Оҕо интэриэһэ куруһуокка сылдьыыта нэдиэлэнэн да ыйынан да уларыйан иһэр, кини бэйэтин көрдөнөн арааһы барытын интэриэһиргээн атынтан атын хайысхалаах куруһуогу талар, уларытар. Онно оҕоҕо да төрөппүккэ да көҥүл бэриллэр. Ол эрээри биһиги үөрэтэр программаларбыт ыытыллар кэмнэрэ уһаабыта биирдии сылтан биэстии алталыы сылга дылы үөрэтиллэр кэмнээхтэр. Уһун кэмҥэ оҕо ырыа, үҥкүү, фольклор ансаамбылларыгар дьарыкка киирдэҕинэ онно сөбүлээн, ылларан бу биэс алта сылын түргэнник бүтэрэр, уонна үөрэх уонна наука Министерствотын удостоверениятын ылар, бу выпускник үөрэххэ киирэригэр, идэ таларыгар туһалаах буолар.
Былырыыҥҥы үөрэх сылыттан эбии үөрэхтээьиҥҥэ Уопсай Саха өрөспүүбүлүкэтин Навигатор сайта үлэлээн эрэр. Манна тэрилтэ программалар, педагогтар дааннайдарын киллэрэр, онно төрөппүт регистрацияланар уонна оҕотугар куруһуогун талан сайабылыанньа толорор, оҕо СНИЛС-ын нүөмэрин киллэрэр, сөпсөһүүтүн биэрэр. Тэрилтэни кытта сөбүлэҥ договор түһэрсэр. Оччоҕо хас биирдии үөрэнээччигэ электроннай сертификат ананар. Бу барыта электронно сайтка оҥоһуллар. Төрөппут хайаан да тус электроннай почталааҕа ирдэниллэр. Бу маннык электроннай докумены толордоҕуна Навигатор сайтка төрөппүт тус кабинета арыллар. Манна киирэн төрөппүт оҕотун кэтээн көрөр, куруһуокка ситиһиитин толорор. Маннык сайтка киирии билиҥҥи кэмҥэ төрөппүккэ ыарахаттары үөскэттэ, сороххо сибээс куһаҕан, сорох инник электроннай ситими толорууну ыарырҕатар. Араас памяткалар, ютуб канал нөҥүө, куйаар ситимнэринэн бэриллибиттэрэ. Бу маннык регистрация ааспыт оҕоҕо тус сертификат ананар ол сертификат биэрэннэр бу оҕону ханнык программанан, хайдах үөрэтии, сайыннарыы буоларын кэтээн көрүү барар, ону таһынан үөрэтэр программа финансовай үбүлэниитэ эмиэ суоттанар диэн Дьокуускайдааҕы «Юные Якутяне» ресурснай киин методическай рекомендациятыгар быһаарар. Бу эбии үөрэхтээһиҥҥэ Навигатор сайт бүтүн Россия эбии үөрэхтээһиннэригэр барытыгар киллэриллэр пилотнай бырайыак быһыытынан олоххо киирэн эрэр. Түмүгэр бюджетнай, платнай эбии үөрэхтээһин программаларын сааһылааһын, үбүлээһинин учуоттааһын, оҕо дьарыгын кэтээн көрүү буолуохтаах.
Билиҥҥитэ бу бырайыак төрөппүккэ, педагогка өйдөтүү үлэтин куускэ ыыталларыгар эрэйиллэр.
Эбии үөрэхтээһини биир стандартка киллэрии диэн сыыһа буолар, эбии үөрэхтээьиҥҥэ оҕо интэриэһин талан, үөрэнэ, сайда кэлэр. Манна кинини сайыннарыыга программа тосхолун оҥоруу уерэҕирии сокуонугар да сурулларынан хаһан баҕарар оҕо баҕатын, сайдыытын учуоттаан көннөрүүлэри киллэрии көҥүллэнэр. Эбии үөрэх дьарыгар оҕо сөбүлүүр дьарыгынан дьарыктана, сынньана, биир саастыылаахтарын кытта бодоруһа, биир интэриэстээхтэрин кытта түмсэ кэлэр. Манна киниэхэ оскуолаҕа курдук стандарты толорторор булгуччулаах быраабыла, эксээмэн диэн көрүллүбэт. Оҕо көҥүллүк сылдьар, бэйэтэ баҕатынан көрөн дьарыгын талар. Ону бу навигатор сайта учуоттаабат курдук көрөбүт. Оҕо күһүн бу программаны талла да үөрэх сыла бүтүөр дылы олох тахсыбакка, уларыппакка сылдьыахтаах диэн эмиэ модьуйуу, оҕо быраабын учуоттаабат буолуу көстүөх курдук. Төрөппут да сотору сотору киирэн куруһуогу талан толоруута да киниэхэ мэһэйдиирэ биллэр. Бу систиэмэ үчүгэйдик үөрэтиллибэккэ үрдүттэн таах киллэрии буолан өйдөммөт өрүтэ элбэх.
Үөрэнээччи төрөппүтүн сөбүлэҥинэн куруһуокка дьарыктана кэлэр, ол кэллэҕинэ оҕоҕо сырдык кабинет, аныгылыы оҕо сайдыытын биэрэр, онно эппиэттиир үөрэххэ туттуллар маллар, араас станоктар, күүстээх компьютердар баар буолуохтаахтар. Үөрэтэр программа ис иһигэр киирдэххэ туттуллар методическай, дидактическай, туттар оборудованиялар барыта кабинетка баар буолуохтаахтар. Хомойуох иһин, эбии үөрэхтээһин эбии буоллаҕа дии, диэбит курдук хаһан да болҕомтоҕо ылыллыбат, материальнай-финансовай үбүлээһин диэн олох суох.
Бу сыллар тухары биһиги тэрилтэбитигэр олох үлэлэригэр бэриниилээх, энтузиаст педагогтар Мария Дмитриевна Спиридонова, Надежда Ивановна Абрамова, Ирина Петровна Васильева, Валентина Васильевна Иванова, Марианна Васильевна Ефимова, Евдокия Даниловна Давыдова, Оксана Васильевна Борисова, Мария Георгиевна Фомина, Мария Семеновна Смитина, Прасковья Никитична Еримеева, Тимофей Трофимович Никифоров, Николай Петрович Максимов, Яков Миронович Старостин, Александр Георгиевич Филиппов, Гликерия Владимировна Иванова, Мария Иннокентьевна Данилова курдук үөрэтэр оҕолорун сайдалларын туһугар бэйэлэрин хамнастарыттан туттан туран, үөрэтэр малларын атыылаһан, күрэхтэргэ айаннарын, взностарын төлөөн , Амма улууһун хас да төгүллээн араас таһымнаах күрэхтэргэ ааттатан кэлбиттэрэ.
Маннык холобур оҥостор инники көлүөнэ коллегаларбыт, сорохторо билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа барбыттара, эрээри кинилэр тэлбит суоллара билигин үлэлиир эдэр педагогтарга холобур буолар.
Аныгы кэм сайдыыны инники барыыны, оҕо туьугар дьиэ уот, үөрэтэр сир тупсуутун ирдиир.
2015 сыллаахха капитальнай ремонт ыытыллан дьиэбит тас өртө обшивкаламмыта, 2020 сылга кинозал муостата уларытыллыбыта, көрөөччү залын олорор скамейкалара үрдэтиллэн оҥоһуллубуттара.
Амма нэһилиэгин киинигэр турар улуус оҕото барыта түмсэр, үөрэр-көтөр бодоруһар, күрэхтэһэр, кэрэни түстүүр, үчүгэйи ыралыыр, оҕо айар сайдыытын киинэ аныгы кэмҥэ эппиэттээбэт оҕо, төрөппүт баҕатын толору толорбот, хобдох эргэ буолан хаһыс да сылын турара харааһыннарар.
Наар ытыы-соҥуу сылдьыман, туохпут да суох диэн суланымаҥ диэн тыллары биһиги үлэһиттэр истэн-истэн кэллибит. Таах олорботубут үлэ бара турар, оҕолор сайдалларын туһугар туох баарбытынан үлэлиибит, ол курдук 2020, 2021 сылларга үлэ түмүгүнэн биһиги улууска эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр бастакы миэстэҕэ таҕыстыбыт.
Онно туох баар үлэбит барыта учуоттанар, оҕолор, педагогтар ситиһиилэрэ, иитэр-үөрэтэр үлэ, социальнай өттүнэн учуокка турар оҕолору хабыы, доруобуйаларынан хааччыллыылаах оҕолору үөрэтии, сайыннарыы уо.д.а.
2019 сылтан тэрилтэбит күрэх түмүгүнэн Өрөспүүбүлүкэҕэ эбии үөрэхтээһин тирэх тэрилтэтин статуһун сүкпүтэ. «Нравственно-патриотическрое воспитание в системе дополнительного образования «Наследники Амги-Слободы» диэн бырайыагынан. Быйыл бу үлэбит түмүктэнэр.
Үөрэҕирии национальнай бырайыагын иһинэн» Успех каждого ребенка» программанан биьиэхэ 2022 сылга «Оҕо технопарката» арыллар, техническай оборудование кэлэр буолла онно биһиги программа суруйан ыыттыбыт уонна былырыҥҥаттан научно-техническай хайысхабытын кэҥэтэн 12 программа оҥорон бэлэмнэнии үлэ бара турар. Бэйэбит базабыт мөлтөҕүттэн иҥнэн турбакка суол тобулан, В.Г.Короленко аатынан Амматааҕы 1нүөмэрдээх орто оскуолатын кытта сөбүлэҥ түһэрсэн «Точка роста» кабинеттарыгар куруһуок ыытыахтаахпыт. Кииммит кабинеттарыгар ремонт ыытыллара былааннанар.
«Амма Кэскилэ» оҕо тумсуутун иһинэн 2016 с «Дьулус — добытчик семьи» диэн уол оҕону үлэнэн иитии диэн Егорова Александра Егоровна, Данилова Феврония Влалимировна салайааччылаах бырайыакпыт Өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын гранын ылан, үбүлэнэн былаан олоххо киирэн ситиһиилээхтик түмүктэммитэ. Онтон 2020 сыллаахха «Чистые игры» диэн Пахомова Зоя Валерьевна салайааччылаах бырайыак өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын гранын ылан олоххо киирэн ситиһиилээхтик түмүктэннэ.
Ахсынньы ыйга «Амма Кэскилэ» оҕо түмсүүтэ сал. З.В. Пахомова
«Центр проектной деятельности» диэн республикатааҕы тирэх киин статуһун сүктэ.
Ону таһынан бу дьыл тохсунньу ыйыгар НКО «Амма кэскилэ» иьинэн РФ Президенин Граныгар кыттан, Фонд президенских грантов үбүлээһинигэр «Дьөһөгөй — клуб любителей коневодства’ уолаттарга аналлаах бырайыак кыайыылааҕынан тахсан үбүлээһини ылар буолла. Автордарынан буолаллар Данилова Ф. В., Егорова А. Е., Давыдова В.А. Кыайыыбыт соһуччу үөрүүлээх буолла ону кытта эппиэтинэспит өссө эбилиннэ.
Бу бырайыакпыт РФ Президенин Фондатынан үбүлэнэн былааннаммыт үлэ олоххо киирэр буолла. Бырайыак социальнай ис хоһоонноох буолар ол курдук манна 13 – 16 саастаах Амма, Бөтүҥ, Сатаҕай оскуолаларыттан соҕотох төрөппүттээх, элбэх оҕолоохтор, тулаайах, опекунствоҕа сылдьар уолаттар кытталлар.
Тоҕо бу эрэ оскуолалары эһиги таллыгыт диэн буолла. Онно сиһилии эппиэттээтэххэ, Амма улууһугар 3 Социалистическай үлэ геройдара тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ этилэр. Ол курдук Бөтүҥ нэһилиэгэр Анна Михайловна Васильева Сельсовет бэрэссэдээтэлэ, Сатаҕайга Тимофей Спириднович Лукин биллэр сылгыһыт, Өнньүөстэн Петр Ионович Яковлев ыанньыксыт. Сахаларга өбүгэ сатабыла, үөрэҕэ, иитиитэ удьуордаан бэриллэр диэн буолар. Ол санааттан бу үлэһит дьоммут ыччаттара кинилэр идэлэрин баһылыахтара диэн эрэлтэн Бөтүҥ уонна Сатаҕай оскуолатын директордарыгар тахсыбыппыт, кинилэр тута өйдөөн сөбүлэспиттэрэ. Онтон улэбитин былааннаан өссө грант ыла иликпититтэн үлэ сыыйа саҕаланан барбыта. Амма Бетүҥ оскуолатын уолаттара Бөтүҥҥэ бааһынай хаьаайыстыбаҕа сылдьан кинилэр үлэлэрин-хамнастарын билсибиттэрэ, харахтара уоттанан кэпсээн-ипсээн буолан кэлбиттэрэ.
Амма киинигэр олорор уолаттар хара үлэ хайдаҕын үчүгэйдик билбэттэр, уонна соҕотох ийэ уолаттара эр киһи үлэтигэр сыстаҕаһа суохтар ол эмиэ баар суол. Ол иһин кинилэри түмэн маннык бырайыакка кытыннардахха кэм билиилэрэ, сатабыллара үксүө этэ.
Уол оҕо билиҥҥи кэмҥэ хамсаммат буолла, доруобуйата да мөлтөөтө, дьиэ кэргэҥҥэ аҕа уолу батыһыннара сылдьан хара үлэҕэ уһуйуута сүтэн эрэр, элбэх дьиэ кэргэн дохода аҕыйах, ыччат дьон сылгынан дьарыктаныыта биһиги улууска аҕыйыы турар, сылгыһыт сааһа 50-60, кинилэри салҕааччылар аҕыйаан иһэллэр. Ыччат дьон сири-уоту аатынан билиитэ, толооҥҥо сатаан сылдьыытын үөрүйэхтэрэ сүттүлэр, бэл диэтэр уол оҕо тыаҕа кутаа да сатаан умаппат буолбуттар. Бу ыйыллыбыт проблемалар хас биирдии оҕо туһугар үлэлээччилэри, иитээччилэри долгутар, уонна ону хайдах, тугунан, хаһан туоратарга сирдиир. Ол санааттан бииргэ түмсэн эбии үөрэхтээһин педагогтара мустан сүбэлэһэн бырайыак толкуйдаан араас таһымнаах конкурстарга кыттан үбүлээһини көрдөөһүн буолбута. Ханнык баҕарар улахан хамсааһын тэрээһин үбү-харчыны ирдиир, хата биһиги оҕолорбут туһугар дойдубут президенэ В.В.Путин өйдөөтө, өйөөбүтэ биһиэхэ өссө төгүл улахан эппиэтинэһи сүктэрдэ.
Сиргэ-уокка, төрөөбүт дойдуга хаһаайынныы сыһыан олохтонуохтаах. Төрүт дьарык удьуордарынан, аймаҕынан бэриллэн иһиэхтээх – оччоҕо омук сүппэт симэлийбэт.
«Дьөһөгөй» сылгыһыт идэтин баһылыыр санаалаах уолаттар түмсүүлэрэ, оскуола эрдэхтэн уол оҕо тыа хаьаайыстыбатын сайыннарыыга үлэлиир, аныгы көрүүлээх специалист, бэйэтэ сылгынан дьарыктанар хаһаайыстыбалаах, тэрилтэлээх киһи буола улаатарыгар сирдиир, ыллык оҥорор сыаллаах, онно сөп түбэһэр тэрээһиннэрдээх бырайыак буолар.
Бырайыак кыттааччылара аҕа көлүөнэ сылгыны Амма өрүс киэҥ хочолорунан, үрэхтэринэн, алаастарынан мэччитэн,хайдах иитэр ньыматын чинчийэн үөрэтии, сурукка, киинэҕэ киллэрии бу уолаттар сүрүн сорудахтара. Хас нэһилиэк аайы үлэлии сылдьар сылгыһыт сылгыны хайдах күрүөлээн-хаһаалаан тутан, аһын-үөлүн тэрийэн хаһаанан турарын үөрэтэллэр онно анаан экспедиция тэриллиэҕэ. Ону таһынан сылгы ииттэн дьиэ кэргэн дохода үрдүүрүн экономическай былаанын, ырытыытын билиэхтэрэ. Сири-уоту үөрэтии, мэччирэҥ, ытык сирдэри, историческай миэстэлэри электроннай картаҕа даннайдары киллэртэрэн көмө буолуу бу улууска сылгыһыкка, туристка көмөлөһөр дьоһун үлэ көрүҥэ буолуохтаах.
Сылгыһыт ичигэс таҥаһа-саба, ат киэргэлэ, ат тэрилэ хайдах, туохтан, хаһан оҥоһулларын, бэлэмнэнэрин туһунан үөрэҕи кырдьаҕастартан билиэхтэрэ, «Сиэлтэн оҥоһуктар» мастер кылааска, выставкаҕа сылдьыахтара. Ону кытта саха ыала биир сүрүн үгэстэрин «Оттооһунун», «Күрүө-хаһаа оҥостуутун», «Идэһэлэнии» күннэригэр кыттыахтара. «Доруобуйа туһугар – доруобай аһы аһыаҕын» эт, үүт астары оҥоруутун, кымыс оҥоһуллуутун көрүөхтэрэ. «Чөл буолуу хамсаныылара» уолаттарга дьарык ыытыллыа.
Үөрэтэр семинардар: Дьокуускайдааҕы научнай чинчийэр институт специалистара «Кормопроизводство», тыа хаһаайыстыбатын специалистара сылгынан дьарыктаныы туһунан кэпсиэхтэрэ. Бизнес инкубатор тэрилтэ «Юный фермер» диэн бизнес-планы оҥорууну үөрэтиэ, «Коневод» профессияҕа үөрэтэр үөрэх тэрилтэлэрэ үөрэх специальность туһунан билиһиннэриэхтэрэ.
Бырайыак түмүгэр тэрээһиннэр түмүллэн биир документальнай киинэҕэ киириэхтэрэ. «Дьөһөгөй» түмсүүнү тэрийии, уол оҕону иитии торумнара педагогка, төрөппүккэ аналлаах методическай хомуурунньук тахсыа, альбом бэчээттэниэ. Онон бырайыакпыт үтүө түмүктээх буолуо диэн эрэнэбит.
Амматааҕы айар сайдыы киинигэр элбэх эдэр да опыттаах да педагогтар айымньылаахтык үлэлии сылдьаллар, кинилэр сылын аайы ыытыллар үгэс буолбут оҕолорго, дьиэ кэргэҥҥэ анаммыт бырайыактардаахтар ол курдук: педагог Матвеева А. М. кыраайы үөрэтээччилэр кэмпириэнсийэлэрэ «Ытык ийэлэр ааттарын уйэтитиэҕин», «Память» Амма чэчирэ көрдүүр-чинчийэр кулууба, «Куерэгэйдэр кэллилэр» О.Иванова ырыаларынан дьиэ кэргэн курэҕэ, С.В. Харитонова
«Идэһэ», «Байанай бэлэҕэ», «Салама ыйааһына» бырайыактара, «Эйэ холууба» экологическай акция, Слепцова М. И. «Кыыс Амма» вокально-хореографическай үҥкүү бөлөхтөрүн көрүү конкурса, Петрова Т. Н, Харитонова С. В. «Айар түһүлгэ» фольклорный курэхтэрэ, Абрамова Н. И Колосова Нь.М «Саас Куо», Егорова А.Е, Иванова В. В. инбэлиит уонна доруобуйаларынан хааччыллыылаах оҕолорго «Күнчээн» айар конкурстара.
Идэҕэ туһайыыга методистар Давыдова ВА, Егорова А.Е бырайыактара: «Мой кружок путеводитель к профессии», «Где родился там и пригодился» манна биһиэхэ куруһуокка дьарыктаммыт, идэлэрин талалларыгар билиилэрин туһаммыт, билигин үөрэнэ, үлэлии сылдьар выпускниктарбыт баҕа санааларын, этиилэрин, уонна оскуола оҕолоругар сүбэлэрин, ыйыыларын устан ыыталлар.
Педагогтарбыт сылын аайы араас таһымнаах көрүүлэргэ, профессиональнай «Джуниорс скилс», «Ворлд скилс», конкурстарга дьүүллүүр сүбэ, эксперт буолаллар: Колосова Ньургуйаана Михайловна, Степанова Дарья Пантелеймоновна, Яковлев Егор Семенович, Борохина Сардана Юрьевна.
Бу үөһэ ыйыллыбыт эбии үөрэхтээһин тэрилтэтэ иитэр-үөрэтэр үлэтин бары хайысхалара кэтээн көрүү, ырытыы түмүгэ көрдөрөрүнэн үлэ сөптөөхтүк барарын туоһулууллар.
Ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур оҥостор наставниктарбыт О.П.Иванова-Сидоркевич уонна Г. В.Сидоркевич оҕону иитиигэ анаабыт олохторун, саха төрүт култуурата сайдыытыгар кылааттарын сурукка-бичиккэ киллэрэн үйэтитии, опыттарын тарҕатыы үлэтэ күн бүгүҥҥэ дылы бара турар, ол курдук: «Сверкая гранями алмаза» методическай хомуурунньук уонна «Амма чэчирэ» ансаамбыл фото альбома», «Амма чэчирэ айар түьулгэ» пособие, «Ыра санаам кыннаттара» — О. Иванова ырыаларынан электроннай оонньуулаах үөрэтэр пособие, «Харыстаан, Кыыс Амманы!» Г. В. Сидоркевич 75 сааһыгар аналлаах научнай чинчийэр ааҕыылар материалларынан электроннай хомуурунньук. «Үрүҥ таба-театральнай бырайыак», «Айыы сирин арчылаан» уруһуй, айылҕаны харыстааһын плакаттарын конкурса, «Күөрэгэйдэр кэллилэр» ырыа конкурса,
«Айылҕа. Киһи. Общество» Г. В. Сидоркевичка аналлаах семинар. «Ытык ийэлэр ааттарын үйэтитиэҕин» научнай практическай ааҕыылар, мелодист О.Иванова ырыаларынан «Открытка оҥоруу» конкурса.
Оҕо ырыа уонна үҥкүү этнографическай, Бүтүн Россиятааҕы холобур буолар коллектива «Амма чэчирэ» ансамбыл архивнай докуменнара электронно фондаҕа киллэриллэн, кэнсиэргэ кэппит көстүүмнэрэ, туттубут маллара-саллара чөкөтүллэн тэрилтэҕэ музей кабинет оҥоһулунна.
Ахсынньы ыйга улууска ППМИ конкурсугар «Сквер О. П. Ивановой-Сидоркевич» нэһилиэнньэ элбэх куолаһын ылан бастакы миэстэни ылары ситистибит.
Урукку сылларга үлэлээбит педагогтары, үлэһиттэри, куруһуокка дьарыктаммыт оҕолору, кинилэр төрөппүттэрин 50 сыллаах үбүлүөйбүтүн бэлиэтиир кэммитигэр эһиги ахтыыгытын, хаартыскаларгытын күүтэбит. |
Сахалыы тыллаах «Саха этигэн тыла» саайт күн сирин көрбүтүн туһунан суруйан турабыт. Төрөөбүт тылбытын, омук быһыытынан уратыбытын кэлэр көлүөнэҕэ тириэрдэргэ анаан үлэлэһэр үтүөкэн дьонноохпут. Саайт атаҕар туран бар дьону түмэр, сөпкө саҥарарга, суруйарга үөрэтэр, төрүт дьарыкка, култуураҕа уһуйар. Быһата, төрөөбүт тылбытын үйэтитэр соруктаах сүрдээх улахан үлэни тыл билимин хандьыдаата, СӨ үөрэх уонна ыччат бэлиитикэтин туйгуна, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, суруйааччы, уопсастыбанньык Ангелина Афанасьевна Кузьмина иилээн-саҕалаан айымньылаахтык үлэлэтэр. Бу уопсастыбаннай хамсааһын биир үтүө түмүгүнэн төрөөбүт тылбытыгар үөрэтэр кинигэлэр күн сирин көрбүттэрэ буолар. Ол курдук саха тылын лиэксикэтин туһунан уруулуу түүрдүү, монгуоллуу, тоҥус-мондьуурдуу тыллары кытта тэҥнээн үөрэтиигэ анаммыт «Лексика якутского языка. Формирование одно- и двусдожных основ имен существительных» монография уонна «Киэҥ эйгэҕэ сахалыы саҥарыы уонна суруйуу сатабыла» диэн ыччакка, устудьуоннарга, саха тылын үөрэтэр дьоҥҥо, учууталларга аналлаах кинигэлэр буолаллар. Бу кинигэлэр Ил Дархан Гранын уонна СӨ Үөрэҕин министиэристибэтин өйөбүлүнэн таҕыстылар.
Ийэ тылбыт эйгэтин кэҥэтэр, сайыннарар сыаллаах элбэх уопсастыбаннай тэрээһини ыытар, сахалыы хомоҕойдук саҥарарга, уус-ураннык уонна таба суруйарга үөрэтэр уруоктардаах, ыстатыйалардаах, сүбэлиир-амалыыр, саха үгэһин, сиэрин-туомун, литературатын, култууратын, төрүт дьарыгын сырдатар “Саха суола” диэн ютуб-ханаалы үлэлэтэр, төрөппүккэ, ыччакка көмөлөһөр «Саха этигэн тыла» http://sakhaetigentyla.ru/ диэн аан ситим салайааччытын, хас да кинигэ ааптарын Ангелина Кузьминаны кытта бүгүн кэпсэттибит.
Норуот инникитэ тылыгар!
– «Киэҥ эйгэҕэ сахалыы саҥарыы уонна суруйуу сатабыла» диэн үөрэнэргэ көмө кинигэ төрөөбүт тылынан санааны сааһылаан тириэрдэргэ, тылы сөпкө туһанан ыраастык саҥарарга, сахалыы ыстатыйалары суруйарга үөрэтэр. Онуоха чопчу ньымалар, сорудахтар киирдилэр. Мин “Кыым”, “Бэлэм буол+” хаһыаттарга үлэлии сылдьан сахалыы кылаастары, саха тылын чааһын элбэтэр туһугар үгүс ыстатыйаны суруйбутум. Онтон Былатыан Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр кэлэммин, тылы билбэт ыччат уус-уран айымньыны хайдах ааҕыай диэн дириҥник өйдөөбүтүм, онон оҕо ийэ тылын үөрэтэригэр, уу сахалыы саҥарар, суруйар буоларыгар анаан күүскэ турунан үлэлээн барбытым. Төрөппүтү кытта үлэ суолтатын өрө тутан улахан дьоҥҥо да, оҕолорго да үөрэхтэри ыытан саҕалаабытым. Маныаха сөптөөх үөрэнэргэ көмөлөһөр сахалыы босуобуйа аҕыйаҕын уонна олус наадалааҕын көрбүтүм, онон бу кинигэни бэлэмнииргэ быһаарыммытым. Элбэх хайысханы хабар сахалыы аан ситимнэр барылларын оҥорбутум. Бырайыагым Ил Дархан Гранын өйөбүлүн ылбыта. Олоххо киирэн саха омук быһыытынан уратытын, кэрэтин көрдөрөр, үөрэтэр, сырдатар аан ситими тэрийбит соҕотох уонна аан маҥнайгы уопсастыбаннай юридическай тэрилтэ быһыытынан хайыы үйэ сыаналанна.
Маны таһынан сахалыы саҥарар-иҥэрэр ыччаты өйүүр, кинилэр сатабылларын сырдатар, бу үлэҕэ кытыннарар, көҕүлүүр оҕолорго аналлаах араатардар күрэстэрин, фольклору хомуйууга, ыстатыйа, кэпсээн суруйууга күрэхтэри, айти эйгэҕэ саха тылын үөрэтиини киллэриигэ үөрэх ыыттыбыт. Төрөппүттэргэ уонна оҕолорго, учууталларга аналлаах оҕону өбүгэ үөрэҕинэн иитиини ситимниир, уопут атастаһар үлэлэрин, холобур, тимиринэн, маһынан уһаныыны, иистэнии көрүҥнэрин, о.д.а. видеоҕа устан үллэстэр маастар-кылаастаах научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыыттыбыт.
Ютуб-ханаалларбытыгар хас биирдии биэриилэрбитигэр матырыйаалы дириҥник үөрэтэн, чинчийиилэргэ олоҕуран, онно ыччаты, чинчийээччилэри кытыннаран оҥоробут. Кэпсээн эрэ буолбакка, саха төрүт дьарыгын, сиэрин-туомун көрөн үөрэнэллэригэр анаан таһаарабыт. Учууталлар, иитээччилэр, төрөппүттэр, кыраайы үөрэтээччилэр биэриилэри сэргээн суруйаллар, олус туһалаахтарын бэлиэтииллэр. Онтон наһаа үөрэбит!
Бу уопсастыбаннай хамсааһыҥҥа тыл үөрэхтээхтэрэ, түмсүүлэр, ыччат биир сомоҕо буолан үлэлии сылдьаллар. Кинилэргэ махталбын тириэрдэбин!
Ийэ тылбытын үөрэтэрбитигэр түөн саҕа да үтүөнү оҥордорбун диэн санаалаах өссө бу көмө кинигэни суруйдум. Төрөөбүт тылынан сөпкө саҥара, суруйа үөрэнии киһи быһыытынан бүтэйдэнэн хаалбакка арылларга, сайдарга дириҥ суолталаах. Бэйэтин омугун тылын билэр, уус-уран айымньытын аахпыт ыччат бу кинигэҕэ нарыламмыт ньымаларынан дьарыктаннаҕына, билиитэ хаҥыыр, олоҕу көрүүтэ киэҥ буолар. Саха киһитин быһыытынан өйө-санаата уһуктар, ийэ өйүнэн иитиллэр, төрөөбүт дойдутун, дьонун-сэргэтин дьылҕатыгар ис сүрэҕиттэн кыһанар, олоххо бигэ тирэхтээх буола сайдар.
Саха тылын эйгэтэ кэҥииригэр
– Бастакы баска сахалыы сөпкө саҥарарга ханнык алҕастар баалларын, ону хайдах көннөрүөххэ сөбүн сиһилээтибит. Тыл этии көрүҥнэрин, тутулун, сахалыы дебаты ыытыыны, оонньуу быраабылаларын, чинчийэр үлэни көмүскээһин сүрүн ирдэбиллэрин, хайдах уустаан-ураннаан этиэххэ-тыыныахха сөбүн туһунан анаардыбыт. Кинигэ иккис олугар киэҥ эйгэҕэ тахсар суруйуулары хайдах суруйары, ханнык алҕастар баалларын, ону көннөрөр ньымалары сиһилээтибит. Онуоха маннык сүрүн бэлиэтээһиннэри оҥоруохха сөп.
Нууччалыы халыып саха тылын төрүт уус халыыбын үтүрүйдэ. Нууччаттан киирбит тыллары сахалыы тылларынан солбуйан иһэрбит буоллар, ийэ тылбыт хаҥаан иһиэ этэ. Икки тылынан саҥарар киһи атын тыл сабыдыалыгар киирэн, төрөөбүт тылын үөрүйэҕин кэһэр, баайын, сүмэтин-сүөгэйин, этигэн муҥутуур кыаҕын туһаммат.
Онон саха саҥарар, суруйар үйэлээх үгэһин үйэтитэр уонна этиини сыыһырдары көннөрөр үлэни таһынан, өссө хас биирдии тыл бүтэй, аһаҕас дорҕооно чопчу уонна кэрэтик иһиллэрин, тыл сөпкө туттулларын, олохтоохтук уонна уус-ураннык саҥарары, таба суруйары ситиһиэххэ наада. Онуоха бу кинигэҕэ бэриллибит сайыннарар оонньуулар, эрчиллиилэр, быһаарыылар ыччакка өрүү көмөлөөх буолуохтарыгар эрэнэбин! Тыл кыаҕын таба туһанарга дьүккүөрдээх үлэни баҕарабын.
Ыччат толкуйдуур дьоҕура сайдарыгар, киһи быһыытынан арылларыгар саҥара үөрэнэрэ, санаатын сааһылаан этэрэ улахан суолталаах. Оччоҕо норуот бүттүүнэ сарсыҥҥыта саргыланар, кэнэҕэскитэ кэскиллэнэр!
Ийэ тылбыт төрдө
– Оттон «Лексика якутского языка. Формирование одно- и двусдожных основ имен существительных» монография ийэ тылбыт састаабын түүр, монгуол уонна тоҥус-мондьуур төрүттээх аат тылларын төрүт олохторун үөскээһиннэрин быһаарарга бэниэтикэлии, морлуогуйалыы, сэмээнтикэлии уратыларын чинчийиигэ ананна. Бу чахчы сахалар ханнык тыллары кытта түҥ былыр алтыһа сылдьыбыттарын көрдөрөр. Саха тыла түүр тылларыттан биир ордук ураты тутуллаах тыл буолар.
Олох тыл үөскээһинэ уһун уонна биир кэм буолбатах этэ. А.Н. Самойлович [1922] фонетика уонна морполуогуйа бириинсиптэригэр олоҕуран саха тылын хотугулуу-илиҥҥи бөлөххө киллэрбитэ. Фоно-морфостатистическай ньыманы туһаммыт О.А. Мудрак этэринэн, саха тыла саян, хакас уонна горно-алтай тылларын кытта хотугулуу-түүрдүү (сибиирскэй) тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр [2002]. М.Т. Дьячок үлэтигэр булгар, саха уонна тыба-тофалар бөлөхтөрө эрдэ арахсыбытын бэлиэтээбитэ. Кини саха тылын долган тылын кытта туспа бөлөххө киллэрбитэ.
Саха тылын чинчийээччилэр өлүктүйбүт олохтору хайдах даҕаны түҥ былыргы бастакы көрүҥнэрин илдьэ сылдьыбаттарын, оннооҕор биир сүһүөхтээх олохтор дорҕоонноро уларыйыыларын түмүгэр икки сүһүөхтээх тыллартан үөскээбит буолуохтарын сөп диэн бэлиэтээбиттэрэ.
Бастакы уһун аһаҕас дорҕооннору (первичные) саха тылын кытта туркмен уонна халадж тыллара илдьэ сылдьаллар. Ол оҕустуу кэмпэниэн баарын уонна уһун аһаҕас кылгас дорҕооннорго сөп түбэсиһиилэрин көрдөрөр. (diāl ‛таас’, атын түүр. taš (орх., атын.-уйг.), тув. daš, туркм. dāš, сах. tās). Кэлиҥҥи уһун аһаҕас дорҕооннор (вторичные) атын түүр да, монгуол да тылларыгар биирдик үөскээбиттэр. Ол курдук икки сүһүөхтээх үс сүһүөхтээхтэн, икки сүһүөхтээхтэн биир сүһүөхтээх тыллар баар буолбуттар. Онуоха киэҥ аһаҕас дорҕоону кыараҕас баһыйбыт уонна бүтэй дорҕооннор түһүүлэрэ эбэтэр силлиһиилэрэ буолбут (tug, атын.-түүр. tuɣ> сах. туу ‛запруда, верша’). Бу уларыйыыга бастакы уһун аһаҕастар дьайбыт буолуохтарын сөп. Маннык хаачыстыбатынан саха тыла хакаас, шор, чулым (сарыг-югурдартан ураты), кыргыс, алтай тылларын кытта чугасаһар. Аһаҕас дорҕооннор солбуһуулара (чередование) былыргы уонна хойукку түөлбэ тылларын халбаҥнааһыннара уһун кэм устата сөп түбэһиспэт (ассиметрическай) аһаҕас дорҕоон систиэмэлээх тыллары уонна диалектары кытта дьайсыы түмүгэр баар буолбут (башк. it ~ кирг. et ‘эт’, ыт ~ тюрк. it ‛ыт’).
Кэлиҥҥи дьуптуоннар түүр уонна монгуол төрүттээх тылларга тыл ортотугар турар (инлаут) g, ɣ, j дорҕооннор мөлтөөһүнүннэрин түмүгэр силлиһиилэригэр кыараҕас аһаҕас дорҕооннор төттөрү дьүөрэлэһиилэриттэн үө, ыа, уо, иэ дьуптуоннар үөскээбиттэр (*biаgɨr ‛быар’).
Саха тылын тыл иннинээҕи уонна кэннинээҕи бүтэй дорҕоонноругар кыпчаак халыыптара баһыйаллар. Ол эбэтэр саха тыла үксүн ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннортон турар. Ньиргиэрдэнии атын тыллар дьайыыларын түмүгэр кэлин үөскээбит уонна сорох түгэннэргэ оҕус тылларын тобох көстүүтэ буолар. Ол ньиргиэрдээх бүтэй *д> т, *з> с, *г> к дорҕооннор ньиргиэрдэрин сүтэриилэригэр көстөр.
Монгуолтан киирбит тыллар уопсастыба тутулун бэлиэтииллэр (дьүүл, сэмэ, буруй, сугулаан; нойон, симэхсин). Элбэх ахсааннаах уруу тыллара бу омуктары кытта уруулуу сыһыаҥҥа күүскэ киирбиттэрин туоһулууллар (бэргэн, дьахтар, дьуорту, кэргэн, удьуор, бадьа, биллэх, дьон, куо). Ону сэргэ олоҕу-дьаһаҕы, туттар тэрили, тутууну (тиэргэн, күрүө, дал, хаhаа уо.д.а.), сүөһүнү иитиини (дөрө, сүптүр, бугул, ходуу, ходуул, ардай, балбаах, хотуур, арал уо.д.а.) бэлиэтиир тыллар элбэхтэр. Ону тэҥэ духуобунай култуураҕа сыһыаннаах төрүттэр баһыйаллара буолар (домох, үлэ, дорҕоон, үгэ, сэhэн, мохсуо, чинчи, ньыма, сонун, кыдьык, моhол, сэниэ, эрэл, кичэл, сорук). Тоҥус-мондьуур төрүттээх тыллар бөлөхтөрө хотугу айылҕа уратыларын көрдөрөллөр. Бэс ойуурдаах, бадарааннаах сирдэр бэлиэтэнэллэр (далан, дьааҥы, кута, лээби, дьугдьуур, дьүүктэ, хочо, лаҥха, харгы, маар, сээн). Көтөр, балык араас көрүҥнэрин ааттара (тураах, чаамык, майгы, мунду, күртэн, лыглык, чыычаах, хабдьы, хопто, тыйаах, хаххан) элбэхтэр. Булт тэрилигэр (кэнтик, налба, лоҥку, маҥкы), таба тириититтэн атах таҥаһыгар (oлоот, мүкээл, мэкчэ, нээлби), ону таһынан табаны иитиигэ (аалык, ньуоҕу, маамык, маамыкта, ньуории) сыһыаннаах тыллар баһыйаллар. Маны таһынан кытай, енисей, самодий, финно-угор о.д.а. тыллара бааллар. Онон саха тыла дириҥ силистээх.
Ульяна ЗАХАРОВА.
Навигация по записям
Маастар-кылааска ыҥырабыт
Олох айыы ситимэ
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Быйыл сааскыттан, кулун тутартан ыла ситэриилээх былаас структурата, тутула уларыйда. Олох биир сиргэ турбат. Онон саҥа үйэ, саҥа кэм олохпутун хаттаан дьаһанарбытын, сорукпутун-сыалбытын чопчулуурбутун эрэйэр.
Аныгы кэмҥэ саамай тыҥаан турар кыһалҕабыт - үлэ. Кыраныысса дьэҥкэрбит, айан-сырыы тэтимирбит, үлэ-хамнас далааһына кэҥээбит кэмигэр урукку бүөм, уу-нуурал олохпут укулаата уларыйара сэрэйиллэр. Бу маннык аан дойдутааҕы таһымнаах уларыйыы-тэлэрийии үйэтигэр, саха норуота, чуолаан ыччата дьалхааннаах олох үөһүгэр оҥочо булунан - үчүгэй үлэлэнэн, түөрэҥнээбэккэ, бэйэтин дьоһунун түһэрбэккэ улахан ааллары кытары тэҥҥэ устуһуо дуо?
Ыччат аныгы олох ирдэбилигэр дьүөрэлэһэр үөрэҕи, идэни баһылаан үлэ буларын хааччыйыахтаах тэрилтэнэн – Профессиональнай үөрэхтээһин, каадыры бэлэмниир уонна аттаран туруорар министиэристибэ буолар. Миниистир Юрий Степанович «Кыым.ру» ыйытыыларыгар хоруйдуур:
- Юрий Степанович, былаас үрдүкү хаттаҕаһыгар үлэлээбитиҥ балайда буолла – телевизорынан көрбүппүт ыраатта. Ханнык дуоһунаска бэйэҕин ордук үчүгэйдик сананныҥ?
- Итинник ыйытыы баар үһү дуо? (күлэр).
- Ыйытыы араас буолар…
- Чэ, сөп. Судаарыстыба үлэтэ – бэйэтэ туспа ирдэбиллээх, хааччахтаах. Ону судаарыстыбаннай сулууспаҕа сылдьар киһи булгуччу тутуһуохтаах, толоруохтаах. Биһиги үлэбит сүрүн ис хоһооно, сыала-соруга диэн -- норуот туһугар үлэ буоллаҕа. Мин ситэриилээх былаас уорганыгар 2002 сыллаахтан үлэлиибин. Бастаан Президент дьаһалтатыгар каадыр департаменын салайбытым, онтон дьаһалта салайааччытын 1-кы солбуйааччытынан, правительство солбуйар бэрэстээтэлинэн үлэлээбитим. Билигин -- Професииональнай үөрэхтээһин, каадыры бэлэмнээһин уонна аттаран туруоруу министиэристибэтин салайан эрэбин. Мин бу үлэлэр эппиэтинэстэрин таһымынан эрэ араастаһаллар диэм этэ. Онон, чуолаан бу дуоһунас «үчүгэй-куһаҕан» диэн араарарым кыаллыбат. Бары да эппиэтинэстээх дуоһунастар этэ эбээт.
- Солбуйааччылары – «үлэһит аттар» диэн ааттыыллар. Эн иккитэ солбуйааччылаабыккын…
- Холобур, правительство бэрэстээтэлэ ханнык эмэ сыал туруорар. Солбуйааччы бу сыалы ситиһэргэ ведомстволар, министиэристибэлэр, тэрилтэлэр үлэлэрин күөртээн, тиксэртээн, ситимнээн, биэриэхтээх. Дьон ылынан, олоххо киирэрин ситиһиэхтээх. Мин социальнай эйгэни сүрүннүүр солбуйааччы этим, онон сүрдээх элбэх представительскай үлэ баара: араас тэрээһиннэргэ өрөспүүбүлүкэ аатыттан кыттаҕын, социальнай тутуулар аһыллалларын хонтуруоллуугун, дьон суругар харда бэриллэрин дьаһайаҕын… быһатын былаас уонна уопсастыба икки ардыгар сибээс ситимэ буолаҕын. Оттон миниистир диэн, син биир хаһаайыстыбаннай тэрилтэ салайааччытын тэҥэ буоллаҕа. Сылга бачча сума иһигэр үлэни-хамнаһы тэрийиэхтээххин диэн.
- Урут, бу министиэристибэ «наукаҕа уонна профтехүөрэхтээһиҥҥэ» диэн ааттанара.
- Оннук этэ. Билигин наука уонна инновация хайысхатынан дьарыктанар туспа судаарыстыбаннай кэмитиэт тэрилиннэ. Урут министиэристибэ иһинэн биир отдел «науканан» дьарыктаммыт буоллаҕына, билигин 17 киһилээх бүтүн кэмитиэт тэрилиннэ. Президент саҥаны киллэрии уонна наукаҕа үлэ хайысхатын чиҥэтэн, хаҥатан биэрдэ. Оттон биһиги министиэристибэбит, чуолаан, (үөрэх министиэристибэтин кытары) ыччаты аныгы үйэҕэ ордук наадалаах идэҕэ туһаайыахтаахпыт, үөрэттэриэхтээхпит уонна үлэ миэстэтинэн хааччыйыахтаахпыт. Судургутук эттэхэ: оҕо оскуоланы бүтэрэр, биһиэхэ кэлэн үөрэнэр, идэтин баһылыыр уонна үлэҕэ киирэн киһи-хара буолан тахсыахтаах. Проблеманы биир кэлим көрөн быһаарар сорук туруорулунна. Урут ити өттүгэр үлэ ыытыллыбыта эрээри, ханна эрэ табыллыбыта, ханна эрэ табыллыбытаҕа баар буоллаҕа. Ол ону үчүгэйин салгыы үлэбитигэр туһаныахтаахпыт, оттон табыллыбытаҕына уларытан киллэриэхпит, эбэтэр букатын да аккаастаныахпыт.
- Каадыры бэлэмниир уонна аттаран туруорар департамент эһиэхэ киирэн биэрдэ?
- Оннук. Министиэристибэ отделыгар кубулуйда. Департамены кытары өрөспүүбүлүкэ таһыгар үөрэнэр 800-чэкэ оҕо эмиэ биһиэхэ «кэлистэ». Кинилэри үөрэттэрэр, олохторун-дьаһахтарын тэрийэр, кэлин үлэнэн хааччыйар эбээһинэс эмиэ министиэристибэҕэ сүктэрилиннэ.
- Сыллаҕы бюджеккыт төһөнүй?
- Сылга 3 млрд көрүллэр. Үлэһиттэрбит хамнастарын киллэрэн туран аахтахха, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр үөрэнэр устудьуоннарбыт кэлэр-барар, айанныыр, олорор, үөрэнэр орускуоттара киирэр. Ону сэргэ, 33 орто уонна 27 алын сүһүөх үөрэх кыһаларын материальнай-техническэй хааччыллыыта эмиэ барыта сити суумаҕа киирсэр.
- Өрөспүүбүлүкэ хас биирдии иккис олохтооҕо үрдүк үөрэхтээх буолуохтаах диэн сыал-сорук туруоруммут сорукпутун толордубут: үрдүк үөрэхтээх үлэтэ суох киһи элбээтэ, училищелар, техникумнар базалара ыһылыннылар...
- Сэбиэскэй кэмҥэ «үрдүк үөрэх - үрдүк кылаас» диэн өйдөнөрө. Оччолорго үөрэхтээх да киһи аҕыйах буоллаҕа. Үрдүк үөрэхтээх киһи үрдүкү дуоһунаска ананар, хамнас аахсыытыгар даҕаны оробуочайтан быдан элбэҕи аахсар. Билии, хаачыстыба үрдүк үөрэҕинэн эрэ бэлэмнэнэр систиэмэтэ баара. Ол иһин үрдүк үөрэҕи эккирэтиигэ охтон, профүөрэхтээһиммитин айгыраттахпыт. Билигин Арассыыйаҕа хамнас ааҕыытын систиэмэтэ, үлэ квалификацията уларыйыан наада. Ону дойду президенэ, премьерэ дьэҥкэтик өйдүүллэр. Ити үөһээ салалтаҕа этиллэр тыллар олоҕо суох мээнэ саҥарыллыбыттар. Социологическай сулууспалар чинчийиилэрин түмэн, аналитическай управлениелар биэрбит ыспыраапкаларыгар олоҕуран оҥоһуллар этиилэр. Үлэ квалификацията, онтон тахсар хамнаһа -- специалист ханнык хайысхалаах технологияҕа үлэлииринэн быһаарыллыахтаах. Оробуочай буолла да, кыра хамнастаах буолар диэн өйдөбүлтэн тахсыахтаахпыт.
- Барыта хамнас быһаарар. Хамнаһа үрдүк диэн, урут инженер, учуутал, быраас буола сатаатахпыт.
- Оннук. Харчы – киһи олоҕун хаачыстыбатын быһаарар. Урукку социологическай чинчийиинэн, оскуоланы бүтэрэр оҕолор 70%-ра сулууспалаах (бюджет үлэһитэ) буолуохтарын баҕарар эбит буоллахтарына, билигин 48% оҕо дьиҥнээх экономика секторыгар үлэлиэн баҕарар буолбут. Бу -- өй-санаа уларыйан иһэрин туоһулуур. Сыллата профүөрэхтээһин кыһаларыгар киирэр ыччат ахсаана эбиллэн иһэр.
- Светлэйгэ техникум аһыллыбыта. Тоҕо итиччэ ыраах техникум астыгыт?
- Бастатан туран, онно бэлэм дьиэ баар этэ. Светлэйдээҕи техникум материальнай, үөрэтэр-лабораторнай базата аһара үчүгэй. Бассейн кытары баар. Техникум 400 оҕону үөрэтэр кыахтаах. Ол эрээри үлэҕэ киирии боппуроуһа ситэ кыаллыбакка, билигин 200 миэстэҕэ диэри кыччаттыбыт. Киһи үөрэххэ ҮӨРЭНЭ барар. Оттон хаачыстыбалаах үөрэҕи үрдүк таһымнаах преподавателлэр, маастардар биэрэ кыахтаахтар. Светлэйгэ үөрэтэр састаабы, педколлективы үчүгэйдик таҥнахпытына, үөрэх таһыма үрдээтэҕинэ, үлэҕэ киирии да судургутуйуо, үөрэххэ туттарсыы да элбиэҕэ. Светлэйдээҕи техникум ОДьКХ, энергетикэ специалистарын бэлэмниир соруктаах аһыллыбыта. Уопсайынан, ханнык баҕарар кыһалар, ордук профтехүөрэхтээһин кыһалара ханнык эмэ тэрилтэ хонноҕор киирэн, ол тэрилтэлэри кытары судаарыстыба кыттыһан үбүлээн специалистары бэлэмниэхтээх. Эдэр киһи бу үөрэҕи бүтэрдэхпинэ ол собуокка үлэлии киириэхтээхпин диэн чопчу билиэхтээх. Холобур, Бүлүү улуустарын ыччата Айхаллааҕы, Удачнайдааҕы, Мииринэйдээҕи училищеларга киирэллэрэ элбээтэ. Тоҕо диэтэххэ, «АЛРОСА» ити кыһалары кытары дуогабардаах, бүтэрбит ыччаты 100% үлэҕэ ылар. Киин улуус оҕолоро Нерюнгрига баран үөрэнэр буоллулар. Тоҕо диэтэххэ, бүтэрэн баран «Якутугольга» үлэҕэ киирэллэр. Итинник кластерынан тэрийэн үөрэхтээһин Арассыыйаҕа сайдан эрэр. Холобур, «Газпром» линиятынан Салехардка 1000 оҕону үөрэтэр техникум баар. Бу оҕолор үөрэхтэрин бүтэрэн баран түөрэ бары «Газпром» тэрилтэлэригэр үлэҕэ киирэллэр. «Газпром» Саха сиригэр Ленскэйгэ кэллэ. Ленскэйгэ эмиэ итинник техникум аһылларын туһунан президеммит сөбүлэҥ түһэристэ. «Сургутнефтегазтары» кытары эмиэ итинник сөбүлэҥ түһэрсибиппит – Пеледуйдааҕы техникуму кытары үлэлиэхтээхтэр. Саха сирин өттүгэр «Полюс Золото», «Мечел» курдук улахан хампаанньалар бааллар. Чох, көмүс хостуур специалистары үөрэтэллэрин курдук кэпсэтии бара сылдьар. Ханнык идэ, хайдах таһымнаах специалист бэйэлэригэр наада буолалларын чопчу билэр буоллахтара. Производство көлүөнэ солбуһугун иитэн иһиэхтээх.
- «Иһиэхтээх», «үөрэтиэхтээх» диибит даҕаны, ол кэлии хампаанньалар олохтоох ыччаты үлэҕэ ылар интэриэстээхтэр дуо?
- Улаханнык утарбаттар. «Куоска өҥүнэн буолбакка, кутуйаҕы тутарынан сыаналанар» диэн өс хоһооно баар. В.А.Штыров элбэхтик ити тыллары туттар этэ. Хампаанньаларга үлэһит хайдах да дьүһүннээх-бодолоох, өҥнөөх тириилээх буоллун, үчүгэйдик эрэ үлэлээтин.
- Кластерынан үөрэхтээһин саҕаланнаҕына, олохтоох дьон промышленноска сыстарбыт дьэ кэлиэ?
- Өрөспүүбүлүкэ итинник техникумнарга анал-целевой миэстэ биэрэн, оҕолору сүүмэрдээн ыытабыт. Үлэ булуу чааһыгар кэпсээбитим, орто, анал үөрэххэ эрэ үөрэнэр ыччакка сыһыаннаах буолбатах. Үрдүк үөрэххэ үөрэнэр оҕолорго эмиэ сыһыаннаах. Холобур, И.Губкин аатынан ньиэп уонна гаас Арассыыйатааҕы университетын бүтэрбит оҕолор «Сахатранснефтегазка» үлэлии киирэллэр. «Сургутнфетегазка», «Газпромҥа» киирэллэрин курдук кэпсэтии ыыта сылдьабыт.
- Табылыннаҕына бэрт буолуо этэ.
- Табыллыахтаах. Президеммит үрдүкү салалтаны кытары кэпсэтэн итиннэ суол тэлэ сылдьар.
- Юрий Степанович, Сэбиэскэй былаас саҕана, саханы 50 сылы быһа промышленноска сыһыарар политика бара сатаабыта да, көдьүүстээбэтэҕэ. Тоҕо?
- Сахалар промышленноска суох буолбатахтар, бааллар. Биллэн турар, элбэх ахсаанынан көҥү көтөн киирбиттэрэ диирбит табыллыбат. Мин саныахпар, промышленность сахалар уутуйан үөскээбит улуустарыттан тэйиччи сиргэ тэриллибит буолан, элбэх саха сыстыбатаҕа буолуо. Иккис өттүнэн, промышленность, улахан производство – куруук кытаанах күрэстэһии, сүүмэр оргуйар үөһэ. Ону, наҕыл, көнө майгылаах дьон буоларбыт быһыытынан соччо ылыммаппыт, ыарырҕатабыт быһыылаах. Ол гынан баран кэм-бириэмэ ирдэбилэ күн-түүн кытаатан иһэр. Бэлэми ким да манньалыа суоҕа. Өйбүтүн-санаабытын уларытан, кыраҕа кыһаллыбат, ыктарбат, олох кырдьыгын баарынан ылынар кэм кэллэ. Ыччаттарбытын атын омугу кытары өй-билии, эт-сиин, кылаабынайа – санаа бөҕөҕүнэн күрэстэһэр кыахтаах гына иитэн таһаарыахтаахпыт. |
Сатал Уус, Гоголев Александр Николаевич — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
1948 с. Бүлүүгэ учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өр сылларга "Сардаана" сувенир фабрикатыгар, Саха сиринээҕи уус-уран пуонда мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. Билигин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура Киинигэр "Симэх" норуот ускуустубатын Киинин салайааччытынан үлэлиир. Саха сирин уустарын холбоһугун уонна СӨ төрүт ускуустубатын тарҕатыыга анаммыт Сүбэни салайар.
2010 сыл сайыныгар А.Пушкин үбүлүөйүгэр анаан ыытыллыбыт поэзия түһүлгэтигэр кини аата бастыҥынан ааттанна[1].
БыһаарыыларПравить
↑ Чолбон, уус-уран литературнай уонна общественнай-политическай сурунаал, 2010, 8№, 34-36 сир.
Бу ыстатыйаны тупсарарга?:
Бу ыстатыйа наһаа кылгас.
Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Гоголев-Сатал_Уус_Александр_Николаевич&oldid=302348» |
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин - суруйааччы, суруналыыс, ССРС уонна Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 1923 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Хотугу Казахстаҥҥа Петропавловскай куоракка рабочай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941-1945 сс Владивосток муоратааҕы пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыта. Сэрии кэнниттэн Алма – Атаҕа үрдүкү партийнай оскуола суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбитэ. 1945 – 1968 сс «Казахстанская правда» уонна «Сельская жизнь» хаһыаттар корреспонденнарынан, 1969 – 1975 сс Караганда телевидениетин кылаабынай редакторынан, 1975 – 1984 сс «Казахстан» издательство кылаабынай редакторынан үлэлээбитэ.
А.Г. Хамидуллин бастакы айымньыта 1940 с бэчээттэммитэ. Кини нууччалыы, татардыы, казахтыы суруйбут айымньылара Алма-Атаҕа, Москваҕа, Казаҥҥа, Дьокуускайга бэчээттэммиттэрэ. 1988 с Алма-Атаҕа А.Г. Хамидуллин “Номоххо киирбит Максим” («Легендарный Максим») диэн кинигэтэ 10 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэммитэ. Бу нууччалыы тылынан тахсыбыт бастакы кинигэ. Максим Кирович чаҕылхай олоҕун көрдөрөн А.Г. Хамидуллин саха омук аатын үрдэппитэ, сахаларга бэйэтин ытыктабылын, тапталын көрдөрбүтэ. Кини М.К.Аммосов улахан кыыһа Аэлитаны кытта оскуолаҕа бииргэ үөрэммитэ, хаста да Максим Аммосовтаахха дьиэлэригэр сылдьыбыта.
Москваҕа 2002 сыллаахха Максим Аммосов көмүллүбүт сиригэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Сахабыт сирин устуоруйатыгар умнуллубат өйдөбүнньүк турбута. Үтүө аата үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарына Максим Аммосов, кинини кытта биир кэмҥэ өһүөннээх политическай сойуолааһыҥҥа түбэһэн суорума суолламмыт биэс чулуу дьоммут кырамталара кистэммит буоругар – НКВД тыһыынчанан киһини көмпүт анал полигонугар ити алтынньы 27 күнүгэр туруорулунна. Максим Аммосов, Исидор Барахов, Кузьма Гаврилов, Семен Донской, Гавриил Ксенофонтов, Христофор Шараборин ааттара хара мраморга көмүс буукубанан сурулунна.
М.К.Аммосов төрөөбүтэ 100 сыла туолбутунан сибээстээн, С.Н.Назаров баһылыктаах Аммосов үлэлээбит сирдэринэн Саха бырабыыталыстыбатын делегацията бара сылдьыбыта. Уральскай куоракка Асгадулла Гибадулловичка саха делегацията ыалдьыттаабыта. Дьиэтигэр «М.К.Аммосов муннуга» диэҥҥэ биһиги республикабытыгар кэлэ сылдьан бэлэхтэппит сувенирдара, кинигэлэрэ, ыстатыйалара, значоктара, саха быһаҕа эҥин бааллара. Максим Аммосов бюһа ууруллан турара. Делегация баһылыга уонна чилиэннэрэ тыл эппиттэрэ, ааттаан-суоллаан илдьибит сувенирдарын туттарбыттара.
Асгадулла Гибадуллович М.К.Аммосов туһунан кинигэтин эбэн-сабан иккиһин бэчээккэ бэлэмнии сылдьарын, «Татаардар Казахстаҥҥа» диэн улахан кинигэни суруйбутун кэпсээбитэ, спонсор буллаҕына бэчээттэтиэм диэбитэ.
Талааннаах суруйааччы Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 2001 сыллаахха сэтинньи ый 13 күнүгэр ыараханнык ыалдьан 79 сааһыгар олохтон барбыта. |
"Санников, Яков Федорович - өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут XIX үйэ бүтэһигэр олорбут саха атыыһыта."
оннугар
"Яков Федорович Санников (төрөөбүт сыла - өлбүт сыла) - өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут XIX үйэ бүтэһигэр олорбут саха атыыһыта."
диир хайдаҕый?
Үөһэ ыстатыйа аатыгар араспаанньата бастакынан турдун, онтон текст иһигэр дьиҥнээхтик этиллэринэн турара буоллар. Араспаанньатын бастакынан суруйуу - алпабыытынан испииһэк оҥорорго туттуллар. Онтон текст бэйэтин иһигэр туох да испииһэк суох буоллаҕа дии. Эн туох дии саныыгын? --Keteris 06:55, 13 February 2007 (UTC)
Арааһа оруннаах быһыылаах. Көннөрүөм. Ону ааһан ыстатыйа аатыгар Санников, Яков Федорович диир оннугар Санников Яков Федорович диэн сопутуойа суох суруйар ордук буолара дуу. Атыттар туох дии саныыргыт буолла? --HalanTul 20:39, 13 February 2007 (UTC) |
Саха сирин ветеран хайыьардьыттарын " "Чысхаан"спортивнай клуб ерегей ырыатын тылларын таммагар уйдаран, уллуктуур маган хаар ньууругар, мэктиэлээбит курдук куьуннулуу сылаас кун сыыдьааныгар Ханалас улууьун Улахан Аан дэриэбинэтигэр, улахан дьонно келуенэнэн 18 саастаахтартан 80-тан тахса саастаахтарга дылы белегунэн хайыьарга республиканскай таьымнаах тынааьыннаах, урдук тэрээьиннээх курэхтэьии буолан ааста.
Бу курэхтэьии Ханалас улууьугар,улуус былыргы историческай аата "ХАНАЛАС" теннеруллэн инэриллибитэ 30 сылыгар ананан уонна Саха республикатын бастакы президена Михаил Ефимович Николаев 85 сааьын бэлиэтиир уеруулээх кунугэр ананан тэрилиннэ.
Курэхтэьиигэ барыта 52 кыттааччы Чурапчыттан, Мэнэ Ханаластан Горнайтан, Ньурбаттан,Уус-Алдантан, Ханаластан, Намтан , Мирнэй, Дьокуускай куорат килбиэннээх хайыьардьыттара, агам саастаах ветераннар, маны сэргэ СВФУ, АГАТУ студеннара курэх былдьастылар.
Эдэр, уунэр келуенэ спортсменнара, активистара Улахан Аан орто оскуолатын уерэнээччилэрэ ветереннарга - уйэлэрин тухары олохторун спортка анаабыт ,республикага бэйэлэрин спортка ситиьиилэринэн.улэгэ,, чел олоххо , ыччаты иитиигэ холобур буолааччы Россия,Саха сирин хайыьарга спорт маастардарыгар-- курэхтэьии бочуоттаах ыалдьыттарыгар: Захаров Николай Васильевичка, Абрамов Степан Михайловичка, Никитина Екатерина Семеновнага, Слепцова Василиса Семеновнага, Платонов Дмитрий Николаевичка, Владимиров Исай Афанасьевичка, Варламова Ревмира Георгиевнага, Иванов Игнат Васильевичка, Контоев Степан Степановичка, Владимиров Иван Афанасьевичка махтал суруктары туттараннар, кинилэрдиин бииргэ ейдебунньук хаартыскага туспуттэриттэн ветераннары да, бэйэлэрэ да астыннылар, ону кэккэ тереппуттэрин уертулэр.
Бочуоттаах ыалдьыттар – агам саастаах спорт маастардара уксулэрэ курэхтэьиигэ кыттан , билигин да ыраас хаары оймооннор кулумнэтэ оонньооннор керееччулэргэ, уунэр сайдар ыччакка уеруу кыымын сахтылар. Курэхтэьии залыгар буолар туьумэххэ тэрээьини: ырыа,ункуу арааьын кегулээбит Улахан Аан культуратын дьиэтин улэьиттэригэр, оскуола кырачаан активистарыгар улахан махталы тиэрдиэги багарыллар.
Якутскай куораттан курэхтэьиигэ кыттааччыларга анаан кэлэллэригэр баралларыгар диэн Ханалас улууьун хайыьар федерацията кегулээн икки ичигэс ПАЗ автобустары маршрутка туруоран кыттаачылары уертэ, истин махтал тылларын инэриннэ.
Курэхтэьии главнай судьуйата хайыьарга хас да тегуллээх республика чемпиона, Улахан Аан олохтоого, хайыьарга ДЮСШ тренера Яковлев Вячаслав Васильевич, судьялар, секретариат белегун улэтин учугэйдик тэрийэн, салайан курэхтэьии тэтимин киэргэттэ.
Курэх кыайыылаахтара, призердара грамотанан, мэтээллэринэн нагараадаланнылар. Курэхтэьии соьуччу уеруулээх тугэнинэн хайыьар улуустаагы федерациятын аатыттан чемпионнарга хас биирдиилэригэр Елуенэ очуостарыгар 3 куннээх босхо 2023 с. бэс ыйын 27-29 куннэригэр баран сынньанар туристическай путевканы туттарыы буолла.
Бу курэхтэьиини иилээн, сагалаан Ханалас улууьун хайыьар федерациятын тэрийэр белеге уонна республикатаагы ветеран хайыьардьыттар "Чысхаан" спортивнай клубтара тэрийэн ыыттылар.
Атын республикага буолар курэхтэьиилэртэн уратыта диэн бу курэхтэьии аьыллар, сабыллар уеруулээх туьумэгэр "Чысхаан" клуб ерегей ырыата сурэхтэнэн биьирэбили ылла.
Курэхтэьээччилэр баян дьикти мелодиятын догуьуоллатан бары туран ыллаатылар. Тэрээьин тумугэр саха дьонун сиэринэн ыраахтан, чугастан кэлбит дьон ерегей ырыатын тылларыгар ологуран дьоьуннаах оьуокай модун дуораанынан спорду, чел ологу мэктиэлиир баганан, Саха республикатын Бастакы Президена Михаил Ефимович Николаевка доруобуйаны, уьун ологу багаран туран спорт бырааьынньыга тумуктэннэ. |
'''Моҕойдор''' эбэтэр '''эриэн үөннэр''' - атаҕа суох бэрт сылбырҕатык сыыллар кыыллар. Хитиин хахтаах буолаллар. Аан дойдуга 2800 кэриҥэ моҕой көрүҥэ баар. Кинилэр бары сиэмэх кыыллар.<ref>[https://sonnik.wiki/zmeya-ukusila-za-ruku/ Эриэн үөн суолтата]</ref>
Атаҕа да суох буоллар моҕойдор сиринэн бэрт түргэнник сыыллаллар. Сорох моҕойдор өрөҕөлөрүгэр хамсанарга аналлаах өйөнөр хахтаах буолаллар, онтуларын туһанан маска да ыттыахтарын сөп. Ол эрэн моҕойдор элбэхтик хамсаабаттар, бултуур эбэтэр куотар эрэ кэмнэригэр сыыллаллар. Моҕой булдун сыт көмөтүнэн билэр, онно аналлаах сыты билэр сенсордар тылыгар бааллар. Сорох моҕойдор булду хам тутан өлөрөллөр, сорохтор тыыннаахтыы ыйысталлар. Хам тутааччылары удаав диэн ааттыыллар, удаавтар ахсааннарыгар боа, питоннар уонна саамай бөдөҥ моҕой [[анаконда]] (устата 10 м тиийэр) киирэллэр. [[Сүлүһүннээх моҕойдор]] (холобур кобралар уонна гадюкалар) бултарын этигэр дьааты аналлаах тиистэринэн куталлар (испириис инньэтигэр майгынныыр).
Бары моҕойдор булду бүтүннүү ыйысталлар, тоҕо диэтэххэ ыстыыр тиистэрэ суох. [[Сыҥаах|Сыҥаахтарын]] оҥоһуута айахтарын наһаа киэҥник атарга аналлаах оҥоһуулаах, онон бэйэлэриттэн хас да төгүл бөдөҥ кыылы ыйыстыахтарын сөп, түөстэрин уҥуоҕа суох буолан ойоҕос уҕуохтара аһылыгы аһарарга эмиэ кэҥээн биэрэллэр. Биир кыылы ыйыһыннаҕына моҕой икки-үс [[нэдиэлэ]] аһаабакка сылдьыан сөп.
== Эволюци ==
Эриэн үөннэр дьааһыктан таҕыстылар уонна монофетическай бөлөх буолбуттар. Молекулярнай чахчыларынан, чугастааҕы аймахтара аныгы дьааһыктар ортолоругар-игуан курдук уонна верееницебобразнайдар, кинилэр бииргэ үөскээбит удьуордарын илдьэ сылдьабын. Сорох морфологическай чинчийиилэр бу кладкаҕа мозазаврдар да киирэллэрин, олор мэйии бөлөҕөр киирэллэрин ыйаллар.
Былыргы биллэр (2014 сылга) сир аннынааҕы моҕой тобохторо Англия орто салааларыттан буолаллар (167 мөл. сыл анараа өттүгэр, Э Легис underwoodi). Үөһээ Бүлүүттэн күтүөт тобоҕо син элбэх буолар.
Эволюция зонсив регуляторнай учаастагар, гена SHH (Sonic hedgogog) эволюция киллэртэриитин дьоһуннаах уларытыылары киллэрбитэ. Энергансер иһигэр солбуйуу уонна делегация түмүгэр «алдьаммыттар» эбэтэр транскрипционнай факторынан кэлгийии саайтын сүтэрбиттэр уонна Геннадий Шишигин атын пононнарыгар, харалла сытар балыктартан үүтүнэн иитээччилэр, конечностар үөскүүллэр. Ген уонна кини регуляторнай уобаластара эмиэ итинник хаалбыта, элбэх функциялаах геннаҕа сөп түбэһиннэрэн хаалбыта. |
2020 с. ыам ыйын 25 күнүттэн расизмы утарар дьон протестара уонна полицияны кытта утарыһыылара буолбут. Миннеаполис куоракка Джордж Флойд (ааҥл. George Floyd) диэн афро-американеһы полицейскай (американец) тутарыгар алхас өлөрөн кэбиспиттэн саҕаламмыт. Ол кэнниттэн Америкаҕа 180 куоракка хас да күннээх миитиннэр уонна протестар буолбуттар.
АХШ бэлиитиктэрэ этэллэринэн, ити протестары Арассыыйа тэрийэр диэн ааттаабыт. Онтон Арассыыйа бэлиитиктэрэ, Дональд Джон Трамп утарылаһар политиктар, политтехнологтар үлэлэрэ - диэн сабаҕалаабыттар.
2020 с. бэс ыйын 2 күнүгэр протест өссө улаатан, Лос Андьелес уонна Нью Йорк куораттарга киһи өлүүлээх күргүөмнээх охсуһуулар тахсыталаабыттар.
Бу ыстатыйаны тупсарарга?:
Ыстатыйаны биикилииргэ.
Өссө маны көрПравить
Расизм
Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Расизм_уонна_полициа_наһаалааһынын_утары_Америкаҕа_протестар&oldid=386188» |
Былыргы Греция (гир. Ἑλλάς) диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Средиземнай муора хотугулуу-арҕаа өттүгэр тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.
Грек куораттар уонна Средиземнай муора эргиччи тарҕаныыта
Парфенон диэн Афинаҕа анаммыт храм, бу Афина Акрополиһыгар баар.[1]
Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.
Цивилизация бириэмэтин ортотугар Классическай Греция диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы) баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.
Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.
Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.
БыһаарыыларПравить
↑ Maynard, Christopher (1996). Greek Times (Little Histories). Kingfisher. p. 12. ISBN 0753400707.
Өссө маны көрПравить
Былыргы гириэк тыла
Бу географияҕа туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн Бикипиэдьийэҕэ көмөлөһүөххүн сөп. |
Бэргэн ытааччылар аан дойдутааҕы рейтиннэрэ көрдөрөрүнэн Иван Кульбертинов 487 өстөөҕү ытан өлөрөн 4 миэстэҕэ баар, онтон Федор Охлопков 429 өстөөҕү өлөрөн 7 миэстэҕэ сылдьар. Онтон рейтиҥҥа 542 өстөөҕү ытан өлөрөн финн Симо Хэүхэ бастаабыт. Кини 1940 сыллаахха Сэбиэскэй Союз Финляндияҕа саба түспүтүгэр сэриилэспит.
Күнтэн тахсыбыт сырдык 500 сөкүүндэнэн эбэтэр 8 мүнүүтэнэн Сиргэ тиийэр.
Саха бастакы идэтийбит муосчута Дмитрий Никифоров (1883—1965),1909 сыллаахха үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан губернатор Крафт И. И. быһаарыытынан өссө икки үөрэнээччини кытары Москва куоракка үөрэххэ ыытыллыбыт. Сергиев Посад диэн куоракка Хрусталев И. С. биллиилээх ууска үөрэнэр. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар.
Кыайыы чыпчаала
Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.
«…мин билигин үөрэбин таптыыр Сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан», — диэбит саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай 1800 с. Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ.
Муома улууһугар Улахан Чиистай сискэ баар Кыайыы чыпчаала (пик Победы) Саха сирин саамай үрдүк туочуката — муора таһымыттан 3004 м үрдүк.
Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Билэҕит_дуо/Рубрика_архыыба/2009-12&oldid=301407» |
Киирии тылы социология билимин доктора, профессор Ульяна Алексеевна Винокурова суруйда. “Ааҕааччы тус олоҕор буолбут түгэннэри, муунтуйбут санааларыгар ылыннарыылаах сүбэни бу кинигэттэн чопчу таба көрөн, бэйэтин булан уоскуйуо, дьылҕатын кытта эйэлэһиэ”, – диэн бэлиэтиир кини.
-Суруйааччы ааҕааччытын кытта төһө аһаҕас буолуохтааҕый? Кинигэни суруйа олордохпуна бу ыйытыы киирбитэ. Суруйааччы ааҕааччым өйдүө диэн эрэнэр буоллаҕына аһаҕастык суруйар. Бу мин ахсыс кинигэм. Тоҕо эрэ ордук долгутуулаах. Чугас дьүөгэлэрбин кытта кэпсэтэрдии ордук аһаҕастык, хайдах баарынан сурулунна. Соруйан оҥоро сатаан буолбатах. Оннук таҕыста, – диэн ааптар Айталина НИКИФОРОВА-ШАДРИНА кэпсиир. – Бэчээт эйгэтигэр үлэлээбитим отуттан тахса сыл буолла. Олоҕум арахсыспат аргыһа буолбут суруйар-бичийэр үлэбэр сирдээн аҕалбыт киһибинэн тапталлаах ийэм Багдасаева Мария (Валентина) Андреевна буолар. Кини сэрии сылын оҕото. Олох аһыытын-ньулуунун толору амсайбыт төрөппүттэрбит көлүөнэтэ сэбиэскэй кэмҥэ олорон, уларыта тутуу сиэртибэтэ буолан, аныгы олох сиэрин ылынан эбэтэр ылыммакка, сүрдээх улахан охсууну билбит дьон. Мин кинилэри ис сүрэхпиттэн ытыктаан туран, “Көһөрүллүбүт олох” диэн сэһэммин аныыбын.
Маны тэҥэ аныгы олох очурун-чочурун, сиэрин-майгытын, дьон бэйэ-бэйэҕэ сыһыанын, бэйэ суолун көрдөөһүнүн, дьолго-соргуга тиийиитин… туһунан суруйуулар киирдилэр. Өй уонна сүрэх бүппэт мөккүөрэ, дууһа чып кистэлэҥэ…
Кинигэм тахсыбытыгар махтанабын биир дойдулаахпар, Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх “Дани-алмас”, “Офсет” директорыгар Дария Николаевна Скобелеваҕа. 2002 с. “Тыыннаах ситим” диэн маҥнайгы кинигэбин эмиэ кини таһааран, айар суолбун арыйбыта.
***
Дьон-сэргэ иннигэр дууһаны сыгынньахтыыр хорсун быһыы дии саныыбын, киһи эрэ санаммат дьыалата. Айталина кинигэтэ 500 эрэ тираһынан таҕыста, онон сахалыы уус-уран литератураны сэҥээрээччилэр сып-сап ыла охсуҥ диэн сүбэлиибин.
Атыыланар аадырыһа: Дьокуускай куорат, Орджоникидзе аатынан уулусса, 36/1 дьиэтэ, 206 кабинет. LG хампаанньа дьиэтэ. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.