text stringlengths 439 71.2k |
|---|
Кыттааччы барыта толоруохтаах. Бу сиэри-туому уларытыаҥ иннинэ онтуҥ консенсуска сөп түбэһэрин чуолкайдаа. Саарбахтыыр буоллаххына этиигин бастаан ырытыы сирэйигэр суруй.
БП:5Т
Бикипиэдьийэ быраабылалара уонна ыйыылара-кэрдиилэрэ биэс сүрүн бигэ атахха — «тулааһыҥҥа» — олоҕураллар:
Бикипиэдьийэ диэн энциклопедия, кини уопсай уонна билии салааларынан арахсар энциклопедияларга, справочниктарга майгынныыр. Ханнык баҕарар ыстатыйаны суруйарга суруйбутуҥ чопчу буоларын уонна тургутуллар кыахтааҕын ситиһиэхтээхин; хантан кэлбитэ биллибэт, чопчута уорбаланар ыстатыйалар сотуллуохтарын сөп, онон сибидиэнньэлэри хантан ылбыккын умнубакка ыйар буол. Бикипиэдьийэ — тус бэйэ санаатын, уопутун тарҕатар сир буолбатах. Киһи бэйэтин чинчийиитин түмүктэрин тургутар кыах суох буолан манна угар табыллыбат. Википедия — трибууна да, табаары-өҥөнү, киһини арбыыр сир дуу буолбатах, анархияны, демократияны тургутар эксперимент сорҕото буолбатах, информация наардаммакка мунньуллар сирэ буолбатах, уонна сигэ катаалога буолбатах. Бу хаһыат да, дөкүмүөн, кинигэ уурар сир да буолбатах — итинник информацияны угарга Wikimedia ыаллыы бырайыактара бааллар.
Бикипиэдьийэ ким да диэки буолбат — ол аата биир көстүүнү быһаарар хас да тус туһунан санаа баар буоллаҕына, Бикипиэдьийэ ол санаалартан хайаларын да ордук чорбоппот. Ыстатыйаҕа хас да санааны биэрэргэ төһө кыалларынан сөпкө уонна сэрэнэн суруйар куолу. Ханнык эрэ санааны «бу эрэ сөптөөх» эбэтэр «кырдьыктаах» диир сатаммат. Суруллубут информация туохха олоҕурбута ыйыллыахтаах, ол источниктар итэҕэтиилээх уонна тургутуллар буолуохтаахтар. Мөккүөр тахсар түгэнигэр кылгас кэмҥэ тохтуу түһэн санааны сааһыланыллыахтаах, ыстатыйаҕа ол кэмҥэ аналлаах халыып олордуохха сөп уонна ыстатыйа ырытыытын сирэйигэр бэйэ-бэйэни өйдөһөр курдук кэпсэтэн көрүөххэ сөп.
Биипиэдьийэ матырыйааллара көҥүл-босхо туттуллаллар, ону тэҥэ ыстатыйаларын ким баҕарар уларытыан сөп. Бикипиэдьийэ тиэксэ CC-BY-SA (Creative Commons Attribution-ShareAlike License 3.0 барыла) лиссиэнсийэнэн тарҕанар; ону тэҥэ тиэкис улахан аҥара GFDL (GNU Free Documentation License) лиссиэнсийэнэн тарҕанар. Ханнык баҕарар ыстатыйаны ким баҕарар уларытар кыахтаах, биир да кыттааччы суос-соҕотоҕун ханнык да ыстатыйаны хонтуруоллуур бырааба суох. Онон Эн суруйбуккун ким эрэ харса-хабыра суох уларытар кыахтаах. Ааптар быраабын кэһэр уонна Бикипиэдьийэҕэ туттуллар лиссиэнсийэлэри кытта сөп түбэспэт лиссиэнсийэлээх матырыйаалы Бикипиэдьиэҕэ угума.
Бикипиэдьийэ бэйэтэ туһунан сиэрдээх-майгылаах: бииргэ үлэлиир дьоҥҥун, кинилэри кытта сөбүлэспэт да буоллаххына, ытыктаа. Дьоҥҥо эйэҕэстик сыһыаннас. Атааны, үөхсүүнү, куттааһыны уонна күөнтээһини таһаарыма уонна аһары киэҥ түмүгү оҥорортон туттун. Мөккүөрдээх ыстатыйаны суруйарга консенсуһу була сатаа, көннөрүү сэриитэ суох суох буоларын ситис уонна үс төннөрүү сиэрин кэһимэ; аҥардас сахалыы салааҕа 16 000-тан тахса ыстатыйа баар, бу ахсаан куруук үрдүү турар. Үчүгэйи ыралан, Бикипиэдьийэ сиэрин-туомун соруйан үтэн-анньан көрүмэ, атын дьон үтүөнү баҕаралларын күүт. Аһаҕас, үтүөнү сыдьаайар, дьэллэм буол.
Бикипиэдьийэ энчирэтиллибэт сиэрэ суох, манна ыйыллыбыт биэс тулааһынтан ураты. Харса суох суруй, аатын уларыт, көннөр — Эн суруйаргыттан Бэйэҥ астыныахтааххын, уһулуччу үчүгэй ыстатыйаны суруйарга дьулуһуу баар буолуохтаах эрээри, ким да ону булгуччу модьуйбат. Тугу эмит сыыһа суруйуом диэн куттаныма. Ыстатыйа урукку барыллара барыта ууруллан иһэллэр, онон кэлин ыстатыйаны ханнык баҕарар барылыгар төннөрөр судургу, туох да сүппэт. Ол гынан баран өйдөө — суруйбутуҥ барыта утумнарга хаалыа. |
Биһиги кэммит билиитинэн, одоҥ-додоҥ аар харалта (архыып, археология) көстүүлэринэн сылыктаатахха, саха норуотун уста-туора уйатыгар үс үйэ иһинэн үөттэриилээх үөрэхтээх, түөрт үйэ эрэ иһинэн түөрүйэлээх учуонай түмүктүүрүнэн бүппэт эбит.
Марксизм, ленинизм курдук сымыйа-кырдьык үрдүнэн үөрэҕинэн салайыллыбыт (атыннык этиттэрбэттэр, тыыннаттарбаттар даҕаны этэ),атын араас чаб (чабыланар) ааттарынан суолталаммыттар буолбакка, саха тыынын дорҕоонун, саҥатын, ол аата тылын сүһүөҕүн билээччилэр эрэ суруйуохтаахтар. Саха тылыгар-өһүгэр суолтатыгар улахан тургутууну тулуйбуттар эрэ саха историятыгар орооһуохтаахтар, суруйуохтаахтар.
Саха историятын, биллэн турар, сааһылыыр кэм кэллэ. “Сэбиэскэй дьокуут үйэтэ” уста-туора уйатыгар сырдатыы сэттэ уон сылы хабар. Онтон үс сүүс сыла “инородец-якут” оруолугар суолталанан суруллубута.Бу хос аакка бас бэринэн, кубулуна сырыттахпытына, историябыт уһуна 380 эрэ сыл буолар. Уруккубутун улаатыннарар, силис тардыһыннарар, дириҥиир кыахпыт суох. Саха эрэ буоллахпытына түөрт тыһыынча сыл иһинэн түөрсэн, тирэх, күүс кыайыыга кынаттанар кыахтанабыт. Чурапчыларбыт дэнэ сырыттахпытына историябыт диэн биир эрэ киһи үйэтэ буолар
Бу үлэҕэ үйэлэрин тухары саха сиригэр олорон баран, улаатымсыйаллара, сэнэбиллээхтик сыһыаннаһаллара бэрдиттэн баччааҥҥа диэри сахалыы билбэтэх маргиналлар уонна манкуртар сыстыа суохтаахтар. Былыр даҕаны, урут даҕаны, аны даҕаны кэлии нуучча үс ый иһинэн сахалыы холкутук билэр, быһаарсар буолара.
______________________________________________________________________
Саха кэлии омугу “ыһыыттартан” уратытын барытын “нуучча” диэн ааттыыра. Ол аата төрдө-ууһа суох, хаамаайы, хомуур омук диэн суолталаах. Ол сэбиэскэй идеология сиэһининэн “убай” диэн буолан хаалбыта. Түүр омуктар историяларын суох оҥоро сатааһын, ол иһигэр сахалары харгыстааһын урут даҕаны баара, хойукка диэри даҕаны буккуйуохтара, мэһэйдэтиэхтэрэ, соһуохтара.
______________________________________________________________________
Хаспыт билэрий, Рустан Рахманалиев “Империя тюрков” диэн үлэтин? Бу кинигэ аан дойду саамай үрдүктүк сыаналанар бастыҥ быыстапкалар, аатырбыт фестиваллар тоҕус кыһыл көмүс, биир үрүҥ көмүс мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кинигэ араас омук тылларынан сүүһүнэн тыһыынча ахсаанынан тарҕаммыта. Онтон сиэдэрэй оҥоһуулаах көрүҥэ,тирии тастаах, бэлэххэ анаммыт сэттэ сүүс экземплярынан тахсыбыта. Мантан үһэ Саха сиригэр баарын билэбит. Бу сүдү үлэни, биһиги, Ньурба ытык хайатыгар Сатаҕа тиийэн иккитин сахалыы сиэринэн сүрэхтээбиппит.
2011 сыллаахха Америка Нью-Йорк куоратыгар ХНТ иһинэн үлэлиир аан дойду төрүт олохтоох омуктарын онус конференциятыгар А.И. Кривошапкин-Айыҥа “Наследие предков” диэн кинигэтин ситиһиилээхтик билиһиннэрбиппит.
Тоҕо онно тиийдигит диир буоллаххытына, маннакыһыл көмүс таҥастаах саха ыраахтааҕыта “Царь саков V-IVв. до нашей эры”диэн английскайдыы быһаарыы суруктаах ХНТ пресс-конференцияныыытар дьиэлэригэр 1997 сыл бэс ыйын 24 күнүттэн көрдөрүүгэ турар. Алма-Ата куораттан 50биэрэстэлээх“Ыраахтааҕылар хотооллоро” диэн ааттанар сиргэ 50-ча курганнарыттан биирдэрэ алҕас халаммакка ордубутуттан 4000-тан тахса араас киэргэл-симэх оҥоһуулаах киһини 1969-70 сылларга булбуттара. Ол курганнары хас биирдии ыраахтааҕы бэйэлэрин кэмнэригэр төһө кыахтаахтарын, убаастабыллаахтарын туоһулаан, араас сабардамнаах, кээмэйдээх гына кутуу, таһыы күүһүнэн оҥотторбуттара. Тоҕо маннык муҥнаммыттара буолуой? Үрдүк айыыларга үрүҥ күҥҥэ ордук чугаһын уоннаыраахтааҕы күҥҥэ тэҥнээҕин, дьүөрэлээҕин (солнцеподобный) бэлиэтээн, ол туоһутун бу киһини кыһыл көмүһүнэн киэргэттэрбиттэрэ. ҮөһээТаҥараттан этитиини ыларын ылыннарар гына, 70 сантиметр үрдүктээх хороох бэргэһэлээх эбит (антенна оннугар). Бэргэһэтин бэлиэ киэргэллэрэ эмиэ күҥҥэ чугас кыылынан архаардарынан, аар хаарга олохтоох чубукуларынан, көтөрдөртөн хотойунан, кыыртынан ситэриллибиттэрэ. Быһа түһэн эттэххэ, “курган” диэн саха тылыттан хаалбыт эбит. Өспүт, өлбүт, курсуйбут, Кур буолбут Хаан хараллыбыт сирэ диэн суолталаах диэн мин быһаарыыбиэрэбин.
Мэҥэ таастарга, ытык сирдэргэ суруйан хаалларбыттарын эбэтэр дьиэлэригэр, долбуурдарга уурунар суруктарын “руна” диэн ааттыыллар. Саха тылынан суруллубут буолан, сатаан аахпакка араас омук бэйэтин тылынан быһаара сатаан, кырдьыгаүөрэх бөҕөтүн үүннэрэн-үөскэтэн олорор.
Айыҥа этэринэн, “рунаны” бастакытынан,саха тылын билэр эрэ киһи, иккиһинэн, саха итэҕэлин бэйэтин этинэн-хаанынан (генетически) этиттэрэн билэрэрэ киһи сатаан ааҕар, суруйар. Ол иһин “кыһыл көмүс таҥастаах киһи” иһитигэр суруллубуту ааҕаары муҥнана сатаан баран, аан дойду тоҥтыл үөрэхтээхтэрэ аккаастаммыттара. Онтон биһиги киһибит А.И.Кривошапкин-Айыҥа аахпыта. Билигин рунанан ааҕар уонна суруйар дьон бааллар. Айыҥа ньыматынан “рунаны” ааҕар Чурапчы Хатылытыттан дойдум дьоннорун Кузьма Аполлонович уонна Новосибирскай куоракка олохсуйбут, онно үлэлиир кини убайын, тутуу учуонайын Дмитрий Аполлонович Федоровтары туоһу быһыытынан күөн уонна киэн туттан бэлиэтээн аһарыым.
Билиҥҥи түүр омуктар өбүгэлэрин удьуорун 5-6 тыһыынча сылынан барыллатан ааҕаллар:htth|www.limk.com/golimk.php/lid=116518.
Биһиэхэ сыһыаннааҕа 4-4,5 тыһыынча сыллааҕыттан биллэр “этрускалар” буолаллар. “Бөө туруу уустара” диэн суолталаах. Билиҥҥи Чурапчы, Таатта, Амма 1912 сыллаахха диэри Боотурускай аатыран олордохторуна, Иркутскай генерал-губернатора “Хайа, эһиги туох диигит?”- диэн ытыктаан туоһулаһара. Ол бэйэбит үс аҥы территориянан быһа анньыллан туга даҕаны (өбүгэтэ, историята, территорията) суох буолан,атын ааттарынан ааттанан өбүгэ эйгэтин ситимин сүтэрэн олоробут. Хаһан эрэ чарапчылаах балаҕаннааҕын иһин Чарапча диэн сурукка хатаабыттарыттан Чурапчынан сураҕырабыт. Улуус аата түөрт тыһыынча сыллаах историятыттан аккаастаммакка, төрүт аатынан Боотурускай улууһа буолуохтаах. Бу Чурапчы диэн улуу уус, нэһилиэк, аҕа ууһа, сир-дойду, үрэх-күөл, сис тыа, алаас да аата буолбатах.
___________________________________________________________________
Аҕа ууһа олус улаатан тэнийэн улуу уус буоллаҕына “Улуус” диэн аатырар. Бу өйдөбүл харах харатын курдук харыстаныахтаах. Улуус иһиттэн эрэ улахан удьуор хааннаах (геннаах), норуотун туһугар олоруохтаах баһылык, салайааччы тахсыахтаах.
___________________________________________________________________
Оттон үйэлэрин тухары бэйэлэрин айахтарын уонна истэрин иһин сордоспут “көҥөс” байанайдаах “соболооруйа хоспохтооруйа, кистээрийэ” буола сылдьыбыт, өбүгэтиттэн тартарыылаах киһи,төһө даҕаны үгүс үрдүк үөрэхтэннин, төһө даҕаны өйдөөх-талааннаах буоллун, баара-суоҕа үөһэттэн эппиттэригэристигэн салайааччы эрэ буолар кыахтаах. Абыраатаҕына аймаҕын аһатыа, улааттаҕына уруутун улаатыннарыа. Ол таһымыттан хаһан да тахсыа суоҕа. Сорохторго ол даҕаны суох, хааннарыгар хатамматаҕын хантан ылыахтарай? Суох аата суох.
Бу түүр омуктар биһиги эрабыт иннинээҕи тыһыынча сылтан саҕалаанбиһиги эрабытыгар диэри биллэр өбүгэлэрин “скифтэринэн” ааҕаллара, атыннык эттэххэ, “үс кут сахалары”. Ити кэминээҕи туоһулааччыларынан – Геродот(V үйэ б.э.и.), Ксенофонт (V-IV үйэлэр б.э.и.), Полибия, Птоломея (II үйэ б.э.и), Старобона (I үйэ б.э.и.). Онтон салгыы “гуннар”, “хууннар” диэн ааттанар үрүҥ күн таҥаралаах “күннэр”. Күннэрол биһиги, күнбүгүнүгэр диэри үрүҥ күҥҥэ сүгүрүйэн ыһыах ыһааччылар буолабыт. Сахалараатырбыт киһибитин АтУола Дьөһөгөйү (Атилланы) киһи-аймах билинэригэр тиийэр.Атилла дьүһүннүүн-бодолуун, килиэ тимир куйахтыын, аһыыр иһиттиин, иһэр чорооннуун (мас кубок дииллэр) бэйэбитигэр майгынныыр. Хартыынаҕа, кумааҕыга суруллубута, ахтыллыбыта элбэх. Итинтэн салгыы VII-VIII-с үйэлэргэ диэри кинилэри мэҥэ күөх халлааҥҥа диэри үҥэллэрин, сүгүрүйэллэрин иһин төргүү ындыылаахтарынан, ат көлөлөөхтөрүнэн“күөх түүрдэр” диэн билинэллэр. Онтон олус улаатан, элбээн тоҕус оҕустартан (улуустартан) туһунан суолланан-иистэнэн Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Туркменистан, Азербайджан уонна Турция буолан олороллор.
Онтон сахалар ханна бардыбыт? 758 сыллаахха үрдүк халлаантан үөттэриилээх Бөртө Чоной диэн киһи үөскээбитэ үһү. Ойоҕо Маралай Куо. Бөртө ууһа диэн биһиэхэ арҕаа Хаҥаласка Сэбиэскэй былаас силигилиэн иннинэ Улахан Ааны ааттыыллара. Бу киһи оҕото Бата Чаҕаан 786 c. төрүөх. Чаҕааннар олохторо, сыдьааннара Чурапчы Кытаанаҕар бааллар. Баҕар, Бата буолбакка, Кыта буолуо? Эмиэ онно Кыта Баалы диэн улахан күөл таһыгар Улуу Кудаҥса төрөөн-үөскээн ааспыта. Бата Чаҕаантан– Тамача(828c.) – ХорочоонМэргэн (847c.) – УолдьуБорохул, Салы Хачаайы, Өкө Ньулдьун (873с.) – Сим Сэчи (891с.) –Хорчу(908с.) – Бордьугунай Бэргэн;ойоҕо Моҕолдьун Куо. Эрэ өлбүтүн кэнниттэн Үөһээ Таҥараттантөрөөбүт оҕотоБөдөҥ Чуор (970с.) буолар. Киниттэн Баргыдай; Баргыдайтан Чихидул Бөҕө, онтон Мэҥэ Тулун. Кини Маварул диэн ойоҕуттан сэттэ уоллаах. Онтон ордубута Тумбунай Сэһэн (1069с.); киниттэн Хабыл Хаҕан (1094 с. эбэтэр 1101 с. төрүөх); Уһун Соһугул диэн ойоҕуттан биэс уолуттан соҕотоҕун ордубутБардам Баатыр.Киниулахан уола Түмүүчээн (Төбөтчөөн, Таҥара оҕочооһо). (Чингисиана. Свод свидетельств современников. Москва. “Эксмо”. 2009 г.)
Ааспыт үтүмэн (үтүмэн - кэм-кэрдии ааҕыытыгар тыһыынча сыл) улуу киһитэ Чыҥ (крепкий духом) уус Хаана– ЧыҥысХаан аатырбыта. Бары омук үөрэхтээхтэрэ үтүгүннэрэн Чингиз Хан диэн баран,бу тыл суолтатын билбэппит дииллэр. Чыҥыс Хааны үөрэппит калмык учуонайа Эренжен Хара Даван 1928 с. Белгородка эмиграцияҕа сылдьан кинигэтин таһаартарыаҕыттан бары онтон усталлар.
Дойдубар Хатылыга билигин Чөбүччээн диэн ааттанар алаас баар. Ол, баҕар, таайа сатыыр таабырыммыт буолаарай? Мантан балтараа көстөөх сиргэ ойоҕун аатынан ааттанар Одьулуун (Ойулуун) диэн ааттанар улуус улахан нэһилиэгэ баар. Таатта улууһугар иккис уолун аатынан Игидэй (1186-1241с.) нэһилиэкдиэнбаар. Нугудай диэн улахан сэрии тойонун аатынан нэһилиэк Чурапчы сэлиэнньэтиттэн үс көс бэттэх Мугудай диэн аатыран түөлбэлээн сытар. Ити курдук, өспөт, өлбөөдүйбэт өбүгэлэрбит ааттарынан үйэтитиллэн Хадаар, Хайахсыт, Хатылы, Дириҥ диэн нэһилиэктэр бааллар.
Чыҥыс Хаанныын бииргэ сэриилэспит, былаас былдьаһан утары охсуспут Алтан Хаан аатынан нэһилиэкАммаҕа баар. Мэҥэ нэһилиэктэрэ Өлөчөй, Сатаҕай, Бүтэйдээх сороҕоурут алтаннар диэн аатыраллара. Онтон тарҕанан алтаннар олохторо диэн ааттанар сир Одьулуун уонна Хатылы икки ардыгартиийэ баар.Хорулу Дархан диэн Чыҥыс Хаан үөлээннээҕин, солбуйааччытын сыдьааннара билигин Амма Абаҕатыгар баалларын билинэллэр. Дархан аатынанНьурбаҕа Хорула нэһилиэгэ баар. Антоновкаҕа ЧыҥысХаан үөлээннээҕэ, Инээк аҕатын ууһуттан төрүттээхтэр элбэхтэр. Сэбиэскэй кэм биллэр салайааччыта А.Я.Овчинникова бу аҕа ууһуттан төрүттээх.
642-671 с. саха ыраахтааҕыта буолбут Хадан Хаан диэн ааттаах нэһилиэк Сунтаарга баар. 1152-1170 cc. баһылаан олорбут Одуну Хаан нэһилиэгэ 1931 сылтан Горнай оройуонугар Маҕарас бөһүөлэгэ буолбут. Дьиҥинэн, Одуну улууһа буолуохтаах. Сахаҕа дьиҥинэн өйдөнөр дьыала. Ол да иһин өбүгэ саҕаттан “Одун Хаан оҥоһуута, Чыҥыс Хаан ыйааҕа” диэн бигэ өйдөбүл, суруллубатах сокуон баарын хас биирдии саха бүтэйдии этинэн-хаанынан билэр, сэрэйэр. Ити курдук, өбүгэ дьаһаныыта аҕыс үйэ дааастар умнуллубат, сүппэт гына дьайа сытар.
Онтон нууччалыы суруллубуппут диэн суох. Ити кэмнэрдээҕи илиҥҥи түүрдэр тустарынан Лю Мао Цзай үлэтэ атын омуктар тылларыттан ньиэмэстии эрэ тылбаастаммыт эбит. Ону саҥа ирдэһэн булан, үлэлэһэн эрэбит.
Орто Азияҕа уоннабилиҥҥи хаһаах омуктар сирдэригэр 517-518 сыллардаахха Иирээн ыраахтааҕыта Дарий аҕыс саарыстыбанысэриилээн баһылаан олорбута. Ол кыайыытын үйэтитээри Бехустун хайатын хапчаанын сирэйигэр бэйэтин уонна аҕыс самнарбыт ыраахтааҕыларын кэлгиллэн туралларын мэҥэ тааска суордаран оҥотторбута билигин даҕаны баар. Манна ахсыһынан турааччы хороох бэргэһэлээх киһини “Бу сах схунха”, а.э. “үс кут саха” диэбиттэр.
Онон Ахменидтар династияларын уста-туора уйатын билээри, аны иранныы билэрбит ирдэнэр буолла. Онуоха диэри бу маннык эрэ туоһулартан дуоһуйарга тиийэбит.
Бумын Хагантан (Бу Мин Хаан аҕата 552 с.өлбүтэ) саҕалаан саха ыраахтааҕыларын төрүччүтэ маннык сайтка www.wostlit.info баар. |
Олунньу 20 күнүгэр Н. М. Рыкунов аатынан киин библиотека ааҕар саалатыгар бэрт күргүөмнээх тэрээһин буолан ааста.
Дьэ, маҥнайгы, улуустааҕы «Дорҕоон түһүлгэтэ» сахалыы уус-уран ааҕыы күрэҕэ эр дьон ортолоругар төрөөбүт төрүт тыл, сурук-бичик күнүгэр, Улуу Кыайыы 75 сылыгар уонна Аҕа дойду көмүскээччилэр күннэригэр ананан ыытылынна. Бу күн ааҕар саалаҕа толору эркин курдук эрэнэр эр дьоммут уонна кинилэри арыаллаан олохторун аргыстара, дьүөгэлэрэ, ыалдьааччы арыал дьонноро кэлбиттэрэ ыытааччыларга сүргэни көтөхтө.
Күрэхпитигэр улууспут нэһилиэктэриттэн 14 толуу эр дьон — Көбөкөнтөн Александр Бочкарев, Түбэттэн Аскалон Егоров, Бөтүҥтэн Геннадий Протопопов, Хатыҥ-Арыыттан Степан Находкин, Үөдэйтэн Геннадий Игнатьев, I Хомустаахтан Савва Федоров, Партизан Иван Сыромятников, Намтан Игнат Грязнухин, Степан Марков, Дмитрий Семенов, Касьян Олесов, Василий Алексеев, Вячеслав Жирков, Александр Прибылых кыттан маҥнайгы холонуулары бардылар.
Күрэх туһунан кыратык сырдатан ылар буоллахха, бу нууччалыыта “Открой рот” диэн сүрдээх интэриэһинэй, дорҕоонноохтук ааҕыы чемпионата Бүтүн Россия үрдүнэн ааһар эбит. Бу чемпионат барылынан оҥоһуллубут күрэххэ, аан бастаан эр дьон эрэ кытынна. Онон ааҕыылара да атыннык көстөр. Күрэхпит 4 түһүмэҕинэн ааста.
Кыттааччылар биирдии, биирдии тахсан талан ылбыт тиэкистэрин уустаан-ураннаан аахтылар, түмүгэр кыайыы өрөгөйүн ылан Касьян Олесов, Аскалон Егоров, Вячеслав Жирков биэтэккэ таҕыстылар.
Күрэх быраабылатынан 3 кыттааччыларбытыттан биир бастыахтаах. Манна Касьян Олесов кимиэхэ да иннин биэрбэккэ тахсан «Лабыҥкыр» маҕаһыыныттан сертификат уонна байанай бэлэҕин мас көтөрө-улары тутта. Бары кыттааччылар “илии тутуурдаах, өттүк харалаах бардылар”.
Онон маҥнайгы, улуустааҕы «Дорҕоон түһүлгэтэ» сахалыы уус-уран ааҕыы күрэх эр дьон ортолоругар сэргэхтик барда. Кыттааччыларбыт сөҕөн-махтанан, астынан бардылар, бары кыттааччыларга, көмөлөспүт дьоммутугар махталбытын тиэрдэбит. |
Бу үлэҕэ биһиги креолизованнай тиэкис интернет ситимигэр сайдыытын чуолаан билиҥҥи үйэҕэ олус тарҕаммыт көрүҥнэрин – демотиватордары, мемнары ол эбэтэр эдвайстары уонна интернет комикстары ырыттыбыт.
Ключевые слова
креализованнай тиэкис, интернет, мем, демотиватор, эдвайс, комикс.
Annotation
In this paper, we examined the development of creolized text on the Internet. Namely, we have considered the most common types of it, such as - demotiva-tors, memes and intrenet comics.
Keywords
a creolized text, internet, memes, demotivator, advice and comics.
Дата публикации
14.12.2019
Финансирование
Креализованнай тиэкис диэн тугуй?
Креализованнай тиэкис диэн аатыгар этиллэ сылдьарын курдук, суругунан тиэкис буолар, ол эрээри, уратылаах. Кини фактурата вербальнай (тыл-өс) уонна вербальнайа суох (атын бэлиэ систиэмэлэрэ) компоненнартан турар. Холобур, креализованнай тиэкистэринэн буолаллар: реклама тиэкиһэ, комикс, афиша, плакат, баннер уо. д.а. (хартыыналары көрдөрөбүн).
Билиҥҥи кэмҥэ креализованнай тиэкис элбэхтэ туттуллар буолла. Киһи креализованнай тиэкиһи хас хардыытын аайы көрсөр. Оннооҕор сиэппитигэр укта сылдьар төлөпүөммүтүгэр креализованнай тиэкис баар. Тоҕо буолуой? Тоҕо диэтэххэ, аныгы үйэ кэлэн, дьон бары интернеккэ олорор. Онтон ол интернеппитигэр социальнай ситимнэр бааллар (инстаграм, вк, твиттер, одноклассники уо. д. а.). Бу социальнай ситимнэргэ киһи араас элбэх креализованнай тиэкистэри көрсөр. Холобур, билиҥҥи кэмҥэ ордук элбэхтэ көрсүөххэ сөп демотиватордары, мем (эдвайс), интернет комикс, комикс стрип. Бу тиэкистэри ордук дьон сөбүлээн туттар уонна ааҕар. Тоҕо буолуой? Чинчийээччи Е. А. Нежура быһаарарынан, бу тиэкистэри киһи ааҕан күннээҕи олох проблемаларыттан сынньанар, аралдьыйар. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр сынньатар-аралдьытар аналлаахтар.
Онтон научнай өттүттэн ылан көрдөххө, бэриллибит креализованнай тиэкистэр киһини, тыл туттуллуутун эйгэтин чинчийиигэ улахан оруолу оонньуохтарын сөп. Ол курдук, кинилэр киһи олоҕу көрүүтүн, ылыныытын, сыһыанын эрэ буолбакка, дьон хараҕын баайарга (ордук рекламаларга), тылга киллэрэргэ көмөлөһөр инструмент буолуохтарын сөп.
Бэриллибит тиэкистэр төһө даҕаны тэнийбиттэрин уонна туттуллубуттарын иһин, кинилэр билиҥҥэ диэри соччо үөрэтиллэ-ырытылла иликтэр. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр аҕыйах сылтан бэттэх баар буолбуттар.
Креализованнай тиэкиһи лингвистэр билигин үчүгэйдик ылсан чинчийэн эрэллэр. Кинилэртэн биһиги ордук билэбит Вашунинаны И. В., Анисимованы Е. Е., Сорокины Ю. А., Тарасовы Е. Ф.). Е. А. Нежура чинчийээччилэр үлэлэрин ырытан баран креализованнай тиэкиһи маннык быһаарар: «Креализованный текст можно описать как сложное текстовое образование, включающее, помимо едениц естественного языка, знаки иных семиотик (как правило это изображение, реже анимация, музыкальное световое сопровождение). При этом составляющие креализованный текст образуют единое целое как визуально, так и функционально».
Компьютер технологиялара уонна интернет-коммуникация креализованнай тиэкис оҥоһулларыгар уонна сайдарыгар табыгастаах эйгэни оҥороллор эбит. Ол курдук, тиэкистэри копируйдаан баран ыыталыыр эрэ буолбакка, өссө араас сайтарга анал тиэкис суруйар шаблоннар баар буолбуттар. Ону таһынан дьон бэйэтэ креализованнай тиэкиһи эксперименнаан, тылын-өһүн, ойууларын уларытан араас креативнай тиэкистэри оҥорон таһаарар.
Билигин демотиватор, мем (эдвайс), интернет-комикстары ылан көрүөххэ.
Демотиватор – диэн хара эбэтэр халлаан күөх фоҥҥа баар аллараа өттүгэр комментарийдаах ойуу (сороҕор сурук буолар). Демотиватордар СШАҕа 20 үйэ бүтүүтэ баар буолбуттар. Бастаан кинилэр ханнык эмит мотивационнай суруктаах-бичиктээх мативатор плакаттар пародиялара курдук үөскээбиттэр. Бу креализованнай тиэкис көрүҥэ уратыта ойуутун уонна көһүтүллүбэтэх өттүттэн ылан айыллыбыт суругун холбооһунугар сытар эбит. (хаартыска көрдөрөбүн)
Мем/эдвайс – бу креализованнай тиэкис эбиһээт геройдаах буолуохтаах. Холобур, хайа эрэ биллэр киһи эбэтэр айыллыбыт дьон (трололоша) ханнык эмит түгэҥҥэ түбэспитэ, санаата буолар.
Мем диэн тыл английскай meme диэн тылтан тахсыбыт. Мем диэн тиэрмини Шурина Ю. В. Маннык быһаарар: «идея, образ, объект культуры (чаще нематериальной), который перенимает многими членами сообщества». Ол аата, мемнар араас стереотиптары, аныгы бириэмэҕэ баар чахчыларын, көстүүлэрин көрдөрөр. Холобур, урукку бириэмэлэр саҕана араас айыллыбыт геройдар тустарынан анекдоттар курдук (чукча, нууча уонна грузин тустарынан анекдоттар). Демотиватортан уратыта диэн мемнар комическайдар уонна кинилэргэ үксүгэр тиэкиһэ эрэ уларыйар, фона уонна геройа уларыйымыан сөп. Мемнары уонна демотиватордары ханнык баҕарар киһи анал приложенияҕа киирэн оҥоруон сөп.
Мемнар геройдарыттан саҕалаан араас интернет-комикстар үөскүүллэр. Интернет-комикстар диэн –2-4 хартыынаттан турар киһи күлүөн эрэ баҕарар бэһиэлэй түгэнэ буолар. Дьиҥнээх комикстартан уратыта диэн кинилэр кылгас уонна шаблоннаах буолаллар. Бары билэрбитин курдук интернет-комикстары оҥорорго бэлэм уруһуйдаммыт геройдары эбэтэр хаартыскалары ылаллар уонна кинилэргэ араас элэмиэннэри эбэн оҥороллор.
Маннык комикстар этика рамкатыттан тахсан суруллубут буолаллар уонна кинилэргэ араас нецензурнай тыл-өс туттуллар.
Түмүк
Бу үлэҕэ ырытыллыбыт креализованнай тиэкис көрүҥнэрин чинчийии билиҥҥи кэмҥэ сытыытык турар интердисципленарнай характердаах буолар. Бу үлэҕэ хомуллубут көрдөрүүлэр наука араас уобаластарыгар туһалаах буолуохтарын сөп. Холобур, лингвистикаҕа, психолингвистикаҕа, психологияҕа, социологияҕа, культуралогияҕа, политологияҕа. Наука бу уобаластарынан чинчийии аныгы киһи ис туругун, өйүн-санаатын, олоҕун-дьаһаҕын туһунан сыаналаах көрдөрүүлэри биэрэр. Ону таһынан индивидка уонна улахан социальнай бөлөхтөргө маннык тиэкистэр хайдах дьайалларын быһаарыахха, чинчийиэххэ сөп.
Туһаныллыбыт литература
Анисимова Е.Е. Лингвистика текста и межкультурная коммуникация. На материале креолизованных текстов. – М.: Академия, 2003. – 128 с.
Нежура Е.А. Новые типы креолизованных текстов в коммуникативном пространстве интернета // http://tl-ic.kursksu.ru/pdf/012-007.pdf |
Хоһоон тылларыттан саха оҕото тыла өһө, толкуйдуур дьоҕура уһуктан Петр Николаевич Тобуруокап хоһооннорунан тылланар, кини хоһоонноругар айыллыбыт ураты мелодиялаах ырыаларын олоҕун устата аргыс оностор.
Петр Тобуруокап олорбут дьоһун олоҕо, айар үлэтэ кэрэҕэ, ырааска, үрдүккэ сырдык сулус буолан угуйа туруоҕа.
“Туругура, тупса тур,
Тирэҕирэ, чиҥии тур,
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа – Сахам тыла!”
Бу күннэргэ республикаҕа саха норуодунай поэта Петр Николаевич Тобуруокап төрөөбүтэ 105 сыла киэҥник бэлиэтэнэр. Саха уус-уран литературатын, культуратын историятыгар, саха норуотугар чахчы бэлиэ уонна үөрүүлээх түгэн.
Петр Николаевич 1917 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Opohy нэһилиэгэр Өлөкөөн диэн сиргэ орто бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүүтээҕи Н.Г.Чернышевскай аатынан учуутал техникумугар үөрэнэ киирбитэ. Поэт студенныыр кэмигэр, 1934 сыллаахха бастакы айымньыта «Колхозтаах Балбаара хоһооно» Бүлүү улууһун «Колхоз суола» хаһыатыгар бэчээттэммитэ.
Петр Николаевич 1937 сыллаахха педтехникуму ситиһиилээхтик бүтэрэн, учуутал дипломун илиитигэр тутар уонна олоҕун бүтүннүүтүн бу идэтигэр аныыр. Кини 1941-1942 үөрэх дьылыгар Тойоку оскуолатын директорынан үлэлии сылдьан, эдэр учуутал Евгения Васильевна Ноговицынаны кытары доҕордоһон, ыал буолар. Эдэрдэр дьылҕаларын холбообут күннэрэ дойдубут олоҕор уустук кэм этэ. 1942 сыллаахха Петр Николаевич Үөһээ Бүлүү военкоматынан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Тобуруокап Сталинград фронугар сэриилэспитэ, наводчик-пулеметчик этэ. Илиитигэр ыараханнык бааһыран, Саратовтааҕы байыаннай госпитальга эмтэммитэ. Сэттэ ый сытан баран, 1943 с. демобилизацияламмыта.
Сэрии кэнниттэн учуутал Тобуруокап оҕо суруйааччытын быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. 1947 сыллаахха Өктөөп 30 сылыгар аналлаах республикатааҕы айар конкурска кыттыыта айар үлэтигэр улахан оруолламмыта. Кини «Буукубалар мунньахтара» поэмата уонна «Лыах» кэпсээнэ бастакы бириэмийэнэн бэлиэтэммитэ. Дьэ, ити кэмтэн Петр Тобуруокап суруйааччы быһыытынан норуотугар биллиитэ саҕаламмыта. Бастакы ситиһииттэн кынаттанан, поэт айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. 1957 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын союһугар чилиэнинэн киирбитэ. Поэт, уопсайа отут биэс кинигэлээх, айымньылара нууччалыы, английскай, польскай, чехтии тылынан бэчээттэммиттэрэ.
1991 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Петр Тобуруокапка Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Председателэ Михаил Николаев ыйааҕынан «Саха народнай поэта» аат иҥэриллибитэ. Суруйааччы Аҕа дойду Улуу сэриитин II степеннээх, «Үлэ Кыһыл Знамята», «Бочуот Знага» орденнарынан, элбэх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Петр Тобуруокап тус олоҕун уонна айар үлэтин кэрдиис кэмнэрэ Ийэ дойдутун, төрөөбүт норуотун историятын, дьылҕатын кытары быстыспат биир ситимнээхтэр. Кини нарын тыллаах лирик-поэт эрэ буолбатах, кини, бастатан туран, төрөөбүт дойдутун олоҕун, норуотун өйүн-санаатын хомоҕой хоһоонугар тиспит бэриниилээх гражданин, төлөннөөх патриот, бэйэтин кэмин суруйааччыта. Ол курдук кини гражданскай лирикатыгар биир улахан миэстэни сэрии, үлэ, эйэ, доҕордоһуу, космос тематыгар анаммыт айымньылар ылаллар.
Петр Николаевич сахалыы оҕо литературатын классигын быһыытынан биллэр, кини үгүс айымньылара үөрэх программатыгар киирэн оскуолаҕа үөрэтиллэллэр, үүнэр көлүөнэни билиигэ-сайдыыга сирдииллэр. Суруйааччы оҕолорго анаан суруйбут «Чыычаахтар күнү көрсөллөр» (1970) уонна «Күннүүн оонньуур кү6рэгэйдэр» (1986) хомуурунньуктара ыччат дьон тапталлаах кинигэлэрэ буолбуттара.
Сэмэй майгылаах, айылҕаттан бэриллибит талба талааннаахПетр Николаевич Тобуруокап айбыта-туппута биһиэхэ, кэлэр көлүөнэҕэ, өрүү даҕаны сырдык сулус буолан кэрэҕэ угуйа туруоҕа, норуотуҥ сүрэҕэр сөҕүрүйбэт төлөн буолан сылдьыаҕа!
Саха сирин биир хомоҕой, сытыы тыллаах поэта, төрөөбүт тыл кэрэтин, мындыр өйүн саҥа кэмҥэ тиэрдээччитэ, саха мындыр өйдөөхтөрүттэн биирдэстэригэр Петр Тобуруокапка анаммыт тэрээһиннэр Саха сирин бары улуустарыгар киэҥ далааһыннаахтык ыытылла тураллар. |
Тохсунньу 3 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюрота "Саха омук" уопсастыба маассабай үлэ ыытар киэҥ организацияттан культуура-билим өттүгэр үлэлиир дьоҕус уопсастыбаҕа кубулутарга уурбут. Төрүөтэ диэн национальнай интеллигиэнсийэ культурнай-сырдатар үлэтин советизациялыырга сыалын-соругун "Саха омук" уопсастыба толорбут, онтон саҥа үөскээбит сэбиэскэй олоххо-дьаһахха маннык уопсастыба бэлиитикэ өттүттэн наадата суох эбит.
Тохсунньу 21 — Япония Сэбиэскэй Сойууһу билиммит. Дьоппуон сэриилэрэ Хотугу Сахалинтан таһаарыллыбыттар.
ОлунньуПравить
Олунньу 22 — Монголияҕа харчы реформатын ыытыы туһунан уураахха «төгрөг» (төгүрүк, тугрик) диэн ааттаах национальнай валюта киллэриллибит.
Олунньу 23 — Кыыс сулуута көннөрү быраап (обычное право) института буоларын быһыытынан Саха сиринээҕи Толоруулаах киин кэмитиэт (ЯЦИК) "Саха АССР-га кыыс сулуутун (кийиит төлөбүрүн) бобор туһунан" уураах таһаарбыт.
Олунньу 26 — РСФСР-га Коми-Пермяк уокуруга тэриллибит. Бу уокурук 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр Пермь уобалаһыгар холбоммута, Пермь кыраайа үөскээбитэ.
Муус устарПравить
Муус устар 7 — Саха АССР оҥорон таһаарар күүстэрин ССРС Билимнэрин Академията чинчийэрин туһунан РСФСР Совнаркома уураах ылыммыт. Саха өрөспүүбүлүкэтин чинчийэргэ биллэр-көстөр учуонайдартан анал хамыыһыйа тэриллибит уонна 5 сылга суоттаммыт бырагыраама оҥоһуллубут. 1925-1930 сылларга ССРС Билимнэрин Академиятын Саха сиринээҕи эспэдииссийэтэ 10 хайысханан этэрээттэргэ арахсан Саха АССР бары уокуруктарыгар үлэлээбит, элбэх матырыйаал хомуйан бэчээттээбит.
Муус устар 9 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюротун дьаһалынан Дьокуускайга Народнай тыйаатыр иһигэр Саха национальный труппата тэриллибит. Труппаҕа сүрүннээн "Саха омук" культурнай-сырдатар уопсастыба театральнай сиэксийэтин активисттара киирбиттэр.
Ыам ыйаПравить
Ыам ыйын 25 — Томскай губерния суох буолбут (Арассыыйа импиэрийэтигэр 1804 сыл олунньу 26 күнүгэр олохтоммут эбит).
Бэс ыйаПравить
Бэс ыйын 24 — Алданзолото трест тэриллиитин туһунан СТО ССРС уурааҕа тахсыбыт.
От ыйаПравить
От ыйын 31 — ССРС Аан дойдутааҕы кээмэй тиһигэр кыттыспыт. Мантан инньэ биэрэстэ оннугар килэмиэтир, муунта оннугар киилэ туттуллар буолбуттара.
Атырдьах ыйаПравить
Атырдьах ыйын 25 — Тоҥус өрө туруутун кэмигэр Ньылхаҥҥа олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ Карл Байкалов тыл эппит. Тоҥус национальнай управлениетын бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы Саха АССР бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха Карл Байкалов урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
Атырдьах ыйын 28 — Дьокуускайга Арассыыйатааҕы Кыһыл Кириэс уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын харах этэрээтэ Трахома диспансерыгар кубулуйбут. Бу диспансер 1941 муус устар 14 күнүттэн ыла — Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата.
Балаҕан ыйаПравить
Балаҕан ыйын 8 — Сибиирдээҕи байыаннай уокурук командующайын бирикээһинэн Дьокуускайга Саха национальнай байыаннай оскуолатын (ЯНВШ) тэрээһинэ саҕаламмыт. Оскуола начаалынньыгынан 35-с Сибирскэй дивизия 106-с стрелковай полкатыгар рота хамандыыра В.Е. Пшенников анаммыт. Бу Былатыан Ойуунускай көҕүлээһининэн тэриллибит оскуола алын сүһүөх хамандыырдары 1927 сылтан 1941 сыллаахха диэри бэлэмнээн таһаартаабыта.
Балаҕан ыйын 25 — Дьокуускайга 15 койкалаах сэллик (туберкулез) диспансера Сэргэлээх дачаларыгар арендаламмыт чааһынай дьиэҕэ аһыллыбыт.
Балаҕан ыйын 27 — Алдан 1 № орто оскуолата аһыллыбыт.
АлтынньыПравить
Алтынньы 8 — Саха сирин бастакы сөмүлүөтэ «Сопвич» аан бастаан көппүт. Пилот Пётр Фадеев Даркылаах бириистэнтэн көппүт уонна Күөх хонууга түспүт. Бастакы пассажирдарынан Бартыһаан Дьөгүөрэп, Былатыан Ойуунускай уонна А. П. Дмитриева буолбуттар.
Алтынньы 17 — Н. Д. Неустроев «Куһаҕан тыын» комедиятын премьератын күнэ Саха театра төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар.
Алтынньы 25 — Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникума аһыллыбыт. Техникумҥа маҥнай соҕотох зоотехника салаата эрэ баар эбит, 1927 сыллаахха ветеринарнай салаа эбиллибит. Онтон 1941 сыллаахха хонуу культуураларын көрүү салаата үөскээбит.
СэтинньиПравить
Сэтинньи 3 — Саха АССР-ы үөрэтэр ССРС Науукаларын Академиятын хамыыһыйатын бүрүсүүдьүмүн мунньаҕа буолбут. Мунньахха Дьокуускайга Национальнай бибилитиэкэни арыйар туһунан кэпсэппиттэр.
Сэтинньи 28 — Турцияҕа "Бэргэһэ сокуона" олоххо киирбит, уруккулуу тюрбан уонна феска кэтиитэ бобуллубут, бары арҕааҥҥылыы сэлээппэ кэтиэхтээх буолбуттар. Ататүрк реформаларыттан "бэргэһэ сокуона" саамай улахан утарсыыны көрсүбүт. Дойдуну биир гына тюрбаннары уонна фескалары бобуу утары бырачыастар ааспыттар. Ону хам баттаары оннооҕор биир куораты крейсертэн ытыалаабыттар. Сокуон 2014 сыллаахха биирдэ көтүрүллүбүтэ.
АхсынньыПравить
Ахсынньы 5 — Эйзенштейн «Броненосец Потёмкин» киинэтэ аан бастаан көрдөрүллүбүт.
Ахсынньы 18 — Москубаҕа ВКП(б) XIV сийиэһэ аһыллыбыт.
ТөрөөбүттэрПравить
Платонова Кыдана Ивановна — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.
Тохсунньу 14 — Юкио Мисима — дьоппуон литэрэтиирэтигэр XX үйэ иккис аҥаарын саамай биллэр суруйааччыта, драматург.
Олунньу 3 — Окороков Гаврил Гавриилович, литератураны ырытааччы, тыл үөрэҕин кандидата.
Муус устар 4 — Донской Дмитрий Емельянович (1925—1989), философия билимнэрин доктора.
Муус устар 4 — Чиряев Гавриил Иосифович, партия уонна ил диэйэтэлэ. ССКП Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ (1965—1982).
Ыам ыйын 13 — Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин), суруйааччы.
От ыйын 8 — Баишева Февронья Алексеевна, РСФСР үтүөлээх артыыһы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа.
От ыйын 23 — Самсонов Николай Георгиевич, тыл үөрэҕин кандидата, СГУ профессора.
Алтынньы 13 — Маргарет Тэтчер — Улуу Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар, 1979-1990 сылларга үлэлээбит. Хос аата — "Тимир леди".
Сэтинньи 25 — Нонна Мордюкова — киинэ артыыһа, ССРС норуодунай артыыһа.
ӨлбүттэрПравить
Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сирин XX үйэ саҥатыгар биллибит-көстүбүт уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Ахсынньы 28 — нуучча чулуу бэйиэтэ Сергей Есенин олохтон барбыт. Судаарыстыба билиммит версиятынан бэйиэт бэйэтигэр тиийиммит, ол гынан баран бу өлүү элбэх билиҥҥэ дылы быһаарылла илик дьиктилэрдээх. |
Муус устар 23 к. ХИФУга дьайыксыт, чинчийээччи, билимдьит, суруйааччы Б.Ө. Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылынан уонна Өрөспүүбүлүкэ күнүн чэрчитинэн, “Сүүс сыллаах улуу былаан (оҥоһуллан эрэр олоҥхо)” айымньы тула кэпсэтии, санаа үллэстиитэ буолла.
Б.Ө. Ойуунускай бу айымньыта аан бастаан 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 7-с №-гэр тахсыбыт. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 10 сыла туолуутугар ананан суруллубут. Жанрын, холобур, Б.Ө. Ойуунускай 1993 сыллаахха тахсыбыт “Талыллыбыт айымньыларыгар” быһаарыы оҥороллоругар филология кандидаттара С.П. Ойунская уонна Л.Д. Нестерова дьүһүйүүлээх публицистика диэбиттэр. Филология дуоктара В.Б. Окорокова “политическай фантастика, өтө көрүү, ыраланыы буолар” диир уонна туһааннаах айымньыны “Ойуунускай” диэн монографиятыгар (2013) “Суруйааччы публицистиката” диэн түһүмэххэ киллэрэн ырытар. Варвара Борисовна — Б.Ө. Ойуунускай аатынан СӨ бириэмийэтин 2016 сыллаах лауреата. Бу кэпсэтиини, кини көҕүлээһининэн, салайыытынан саха уран суругун магистраннара бэрт сонуннук, сэргэхтик тэрийэн ыыттылар.
Кытыннылар: философия дуоктара В.Д. Михайлов, Хоту сир кыһалҕаларын чинчийэр институт дириэктэрэ, физика-техника билимин дуоктара, суруйааччы Е.Г. Старостин-Байаҕантай, Б.Ө. Ойуунускай аатынан СӨ бириэмийэтин лауреата, суруйааччы Елена Слепцова-Куорсуннаах, Медицина национальнай киинин үлэһитэ, суруйааччы М.А. Решетникова-Мария Алексеева-Арылы Дуйдаах, суруйааччы, суруналыыс, “Күрүлгэн” сурунаал бас дьаһабыла А.Г. Гуринов-Арчылан, суруйааччы, суруналыыс Александр Постников-Сындыыс уонна ХИФУ магистраннара, устудьуоннара.
Тэрээһини магистрант Маргарита Иванова бэрт сэргэхтик салайан ыытта. Магистрант Сардаана Омукова туһааннаах кэпсээҥҥэ анаан оҥорбут презентацията кыттааччылар болҕомтолорун, кэрэхсэбиллэрин ылла.
Бэрт сэргэхтик барбыт тэрээһин көрдөрбүтүнэн Былатыан Ойуунускай бу 91 сыллааҕыта суруйбут, онтон тутуллан хаайыллыан аҕай иннинэ “политика, идеология өттүнэн сыыһалаах” диэн билиммит айымньыта аны даҕаны кэпсэтиини таһаарар, итиэннэ билигин даҕаны мунаах, мөккүөрдээх өрүттэрдээх эбит.
Холобур, “Кыым” хаһыакка биэс сыллааҕыта маннык суруйуу тахсан турар.
“МЕН Ойуунускай туһунан этиитин
көрөн сонньуйдум”
Rekalena. МЕН Ойуунускай туһунан этиитин көрөн сонньуйдум. Ойуунускай “100 сыллаах улуу былаан (Оҥоһуллан эрэр олоҥхо)” диэн айымньытыгар Саха сирэ Улуу Өктөөп 100 сылыгар, ол эбэтэр 2017 сылга хайдах сайдан кэлиэҕин туһунан көрүүлэммитэ. Баара суоҕа 4 сыл хаалла. Олох даҕаны 2027 сылга буолбатах. 1927 сыллаахха Москубаҕа олорон суруйбута. Ону Михаил Ефимовичпыт, сыыһа өйдөөн, 2027 сыллаахха туох буолуон суруйбут диэн көрсүһүүтүн аайы кэпсии, ыччаппытыгар сыыһа өйдөбүлү ыһа-тоҕо сылдьар. Ким эмит киниэхэ этэр кыахтаах баар дуо? Эбэтэр көмөлөөччүлэригэр этэр. Кинигэни библиотекаттан ылан аахтардыннар эрэ. Кыһыл дьүһүннээх, талыллыбыт айымньылар диэн. Кыбыстыылаах баҕайы буолсу.
Wxyz9. Аахпатах, истибэтэх айымньым эбит! Сырдатыаҥ буолаарай?
Эрэл. Сыыһа өйдөөтүҥ ини? Республика сүүс сыллаах юбилейа буолаары турарын, онно бэлэмнэнии барыахтааҕын, республикабытын чөл тутан хааларбыт наадатын эппитин истибитим.
Rekalena. Улуу айымньы, кылгас эрээри. Оннооҕор саастаах дьон эдэр буолар ньымаларын көрүүлэммит. “Жизнетоксины” диэн ааттаабыт. Радио, ТВ, интернет кэлэрин, муосталар тутуллалларын, үөрэхтэнэрбитин, Олонхоленд тутулларын уонна да атыны уоннуу сылынан таба таайан билгэлээн суруйбут. Уонна Саха сиригэр Аан дойду үлэлээн иитиллээччилэрин Сүбэтэ көмөлөһүө диэбит. ХНТ буоллаҕа дуу?
Кинигэ бэйэм библиотекабар баар, арыйан олоробун. Уруккуттан билэр, таптыыр айымньым. МЕН бу саас дьон көрдөрбүтүгэр эрэ билбитэ. Уонна ситэ аахпакка, өйдөөбөккө өрүскэлэһэн саҥара сылдьар. Эн “Пушкинкаҕа” киирэн аах. Кылгас айымньы, элбэх бириэмэни ылбат.
Эрэл. “Пушкинкаҕа” тиийэр кыах суох, ыраахпын. Манна таһаарар сатаммата буолуо дуо? Дьон да ааҕыа этэ.
Курулгэн. Бастакы Президеммитин аны онон-манан киирэн сиилээн эрэбит дуу... Дьэ сүрдээх даҕаны дьоммут...
Serҕelyakh. Ол Ойуунускай айымньытын сыыһа өйдөөбүтэ кыра буоллаҕа, көннөрүннэ да, бүттэҕэ дии. Норуот кинини түһэрэ сатаан эппэт, харыстаан, үчүгэй эрэ буоллун диэн этэр диэҥ.
К-2. Улахан киһиттэн итинник алҕастар тахсаллара бырастыы гыныллара сатаммат, хайдаҕын да иһин. Кэлин омуктар күлүү-элэк оҥостуохтара.
Бастакы Аахпыт. Чахчы, Rekalena этэрин курдук, бу айымньы 1927 сыллаахха суруллубут диэн. Анныгар “1927 с. от ыйын 28 к., Москва” диэн сурулла сылдьар. Ойуунускай “Талыллыбыт айымньыларын” 3 томнаах таһаарыытыгар (1993 с.).
Быһаарыыга айымньы туһунан маннык диэбиттэр: “Өктөөп революциятын 10 сыла туолуутугар ананан суруллубут публицистическай дьүһүйүү. Аан бастаан “Чолбон” сурунаал 1927 с. нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Манна оччотооҕу олоххо баар чахчыларга тирэҕирэн, ыраах коммунизм идеяларын кэрэһэлиир”. Быһаарыыны С.П. Ойунская уонна Л.Д. Нестерова оҥорбуттар.
Историяттан биллэринэн, ити кэмҥэ ССРС олоҕор-дьаһаҕар былааннаах сайдыы өйдөбүлэ киирбитэ. Ол курдук, бастакы пятилетка 1928-1932 сс. хаппыта. Оттон дойду олоҕун-дьаһаҕын торумнаан сайыннарыы толкуйа ону урутаабыта чахчы. Ойуунускай, салайааччы буоларын быһыытынан, ону билэ-көрө сылдьан, уус-уран айымньы суруйан, сахатын дьонугар тиэрдэргэ, өйдөтөргө дьулуспут.
Ойуунускай “Сүүс сыллаах былаан” диэн “оҥоһуллан эрэр олоҥхотугар” (бэйэтэ итинник диэбит) ханнык эрэ “аата этиллибэт улууска” былаан ылыллыбыта этиллэр. Былаан туһунан дакылааты улуус ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Толоруулаах Доропуун оҥорор диэн. “Өктөөп революцията онус сылын туолан уон биир сылыгар” барбыт кэмигэр. Сэтинньи ыйга.
Ол аата Ойуунускай дьүһүйбүт “улуу сүбэтигэр” мустубут дьон ылыммыт былааннара ити кэмтэн саҕалаан ааҕыллар — 1927 сыл сэтинньи ыйыттан.
Онон, Михаил Ефимович сөпкө этэрин манна сыыһа хомнооһун буолбут. Хомолтолоох.
Буккун-наах. Оннук буолуохтаах этэ. 1917 сылга сэбиэскэй былаас Саха сиригэр сыта суох эрдэҕинэ хайдах суруллуой, 10 сылыгар ананан таҕыстаҕа дии.
Эрэл. Ол иһин хайдах да сыыһыа суохтаах этэ. Дьону убаастыырбытын умнабыт. Элбэх дьоҥҥо таһаарбакка тустаах киһиэхэ бэйэтигэр этэр баҕайыта.
zzxxcc. Ойуунускай былаас сакааһын толорбута. Ойуунускай эрэ суруйбатаҕа. Ити кэмҥэ Союз үрдүнэн куотуһа-куотуһа фантазиялааһын саҕаламмыта. Ким үчүгэйи төһө үчүгэйдик ыраланар эбитий диэҥҥэ. Оччотооҕу партия уонна былаас сорудаҕа. Булан ааҕыҥ, бары норуокка баар, итинник суруйуу.
Timirkhan. Ойуунускай — кыһыл террор баалкыта, ол да иһин сиэртибэ буоллаҕа. Архивтар арыллаллар да ким да кини маннык саханы быыһаабыта, дуоһунаһа туһалаабыта, быһаарыылаах куолаһы ылыннарбыта диэх суох курдук... Политическай олоҕо тоҕо эрэ кистэл курдук. Оттон суруйуулара уһулуччулар.
Дьээм. Дьоҥҥо сыыһы булар, бэйэтигэр бэрэбинэни да өйдөөн көрбөт, сыыһар “Өлүөнэ өрүс” сүүрүгэр оҕустарбыт элбэх киһи буоллаа... Сиэр-туом быһыытынан сатаммат быһыыланыы киһини дьиксиннэрэр. Виртуальнай алтыһыы күүһэ сүҥкэн: өйү-санааны сууйуу, алдьатыы да, абыраныы да баар.
Rekalena. Бастатан туран, кинигэни библиотекаттан уларсан өссө төгүл ааҕыҥ. Ити айымньы 19 с. саҕалаан 25 с. тиийэ баар. Онно мунньах Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 11 сылыгар баран эрэрин туһунан саҕаланар. Ааспыт 10 сыл иһигэр 7-8 сыл гражданскай сэрии айдаана буолбутун, аҕыйах 2-3 сыл эрэ эйэлээхтик олорон үлэлээбиттэрин, олохтоох норуот 35% кооперацияҕа холбоспутун этэр Доропуун. Онон бу хаампыт хаамыыбыт кубулуйбакка бардаҕына, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 20 сылын туолуутугар норуоппут 70% кооперацияҕа холбоһуоҕа, онон аны 20 сылынан 1947 сыллаах дьылга, норуоппут бука барыта кооперацияҕа холбоһуоҕа диир. Ол аата Өктөөп 30 сылын туолуутугар диэн этэр. Ити курдук салгыы 50 сылыгар 1967 сыллаахха буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири да көрүөхпүт суоҕа, күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах, нуучча дьиэтэ туругуруоҕа диир. 23 стр-ҕа Өктөөп 60 сылын туолуутугар, 1977 сыллаах дьылга, туох буолуон суруйар. 1987 сыллаах дьылга, Өктөөп 70 сылыгар олох хайдах буолуон суруйар. 24 стр-ҕа Өктөөп 80 сыла туолуутугар улуу мунньах (1997 сыллаах дьылга) бары баар үрэхтэри, күөллэри холбоон, ханаал хаһан ходуһа сирдэри угуттуур-өҥнүүр гына ууруу ууруоҕа диир. Онтон да элбэҕи билгэлиир. Дьэ, 25 стр-ҕа 6-с абзацка суруллубутунан, “Өктөөп революция сүүс сыла туолуутугар, 2017 сыллаах дьылга диэри коммунизм олоҕо олохсуйан, сир үрдүгэр эрэй-буруй диэн, аас-туор, ытыыр-ынчык диэн, сор-муҥ диэн суох буолуоҕа, сүтүөҕэ” диэн. Дальше стр. аҥаара ол дьыл саха үлэһит норуотун үрдүк совета курустаал таас дыбарыаска мунньахтаан ууруу уурар тексин суруйар. “Саха сиригэр Өктөөп революция сүүс сылын туолуутугар, дьоллоох олох, коммуна саарыстыбата олохсуйда. Аан дойду улуу мунньаҕар уруй-айхал ыытабыт”, — о.д.а. диэн махтал тылларынан Толоруулаах Доропуун дакылаатын бүтэрэр. “Мунньахтааччылар ол курдук сүүс сыллаах былааны быспыттар, толорорго тэриммит эбиттэр” диэнинэн бүтэрэр.
Ханнык да 2027 сыл туһунан суох. Онон мээнэ, аахпакка эрэ, компка олорон эрэ куолулаамаҥ. Сүрэҕэлдьээбэккэ “Пушкинка” диэки хаамыҥ.
Бастакы Аахпыт. Ити эн этэриҥ курдук, Ойуунускай туһааннаах кэпсээнигэр Өктөөп сүүс сылыгар туох буолуохтааҕа дьүһүйүллүбүт диэн эмиэ өйдүөххэ сөп. Чахчы, 2027 сыл туһунан туох даҕаны этиллибэт. Айымньы аата “Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин сүүс сылыгар анаммыт улуу былаан” дэммитэ буоллар, ханнык даҕаны мөккүөр суох буолуо этэ.
Ону баара, айымньы аата “Сүүс сыллаах улуу былаан” диэн.
Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ буоларын эҥин эппэккэ туран, сыччах, аҕа даҕаны саастааҕын ытыктаан, М.Е. Николаевы сыыспыт диэн сорунан туран сирэй-харах анньыаҥ, дьону хос-хос библиотекаҕа ыыталыаҥ иннинэ манныгы өйдүөх тустаах этиҥ: ааспыты хаһан да былааннаабаттар, кэлэри эрэ, буолуохтааҕы эрэ былаанныыллар.
“Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта” суманнык этэр:
“Былаан, аат. 2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. 3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын”.
“Улуу сүбэ” буолбут кэмэ чопчу биллэр: “Өктөөп революциятын онус сылын туолан уон биир сылыгар” барбыт кэмэ (П.Ойуунускай. Талыллыбыт айымньылар. 2-с том. — Дьок., 1993. — С.183), “Сэтинньи ый кыыдаан дьыбара, оргуйа олорор улуу күдэнэ кэриэспин кэллим диэххэ айылаах, ... Арай Ситэриилээх комитет дьиэтин иһигэр лаампа уота умайан күндээрбит” (Ыйыллыбыт үлэ. — С.181). Ол аата 1927 сыл сэтинньи ыйын иккис эбэтэр үһүс уонун күннэрэ.
Аны туран, маннык суруллар: “Бу улуу сүбэҕэ ким даҕаны сыыһа тылы этэн сүүс сыл усталаах-туоратыгар хара мэҥнэниэҕин, сууйуллубат-сотуллубат хара кирдэниэҕин төрүт баҕарбат эбит. Ама кырдьыга даҕаны оонньуу буолуо дуо саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былаанын былаанныыр?! Оонньуу буолбатах...”
Ол эбэтэр бу мунньахха саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах олоҕо торумнанара, былааннанара этиллэр. Сити күнтэн саҕалаан. Эрдэ эппитим курдук, ааспыты былааннаабыт диэн истэр тухары суох, баар да буолуо биллибэт. Ама, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтиттэн ити этиллэр 1927 сылга диэри дойдуга, ол иһигэр Саха сиригэр, улахан хаан тохтуулаах үрүҥ-кыһыл сэриитэ, сутааһын, эстии-быстыы, о.д.а. барыта “былаанынан”, “эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһал” быһыытынан барбыта буолуо дуо? Ол бүүс-бүтүннүү “саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былааныгар” эрдэттэн киирэ сылдьыбыта буолуо дуу? Оннук буолуон хайдах даҕаны табыллыбат эбээт. Ама өйгө-санааҕа.
Онон, большевик партия секретара Өргөстөөх Өлөксөй “өрбөкөччүйэн туран” тыл биэрбит Толоруулаах Доропуунун дакылаата төһө даҕаны Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин бэлиэтээһин кэрдиистэринэн уоннуу сылынан “хаамтарыллан” 2017 сылынан түмүктэннэр, “саха норуотун сүүс сыллаах улуу былаана” онон эрэ муҥурданыах туһа суох. Оннук да буолан, ССРС эстибитин үрдүнэн, “саха норуотун сүүс сыллаах улуу былаанын” туһунан бу омуннук мөккүһэ олордохпут.
“Ама кырдьыга даҕаны оонньуу буолуо дуо саха норуотун олоҕун сүүс сыллаах улуу былаанын былаанныыр?! Оонньуу буолбатах...” Адьас оонньуу буолбатах...
Rekalena. Аахпыкка. Чахчы аахпыт киһиэхэ майгыннаабаккын да буоллар. МЕН — улуу киһи. Сэргэлээх эппитигэр 100% сөбүлэһэбин. Хайа да салайааччы бэйэтин кэмигэр таҥараттан ананан кэлэн миссиятын толорор. Бэйэтэ да дириҥник сүрүн сыалын, өҥөтүн өйдөөбөтөр. Ол кэм ааһан атыттар кэлэллэр. Аны ол дьон кэмэ кэлэр, оҥоруохтаахтарын оҥоттороллор үрдүк айыылар. Оттон бу улуу Ойуунускай убайбыт кэнчээри ыччатыгар анаабыт айымньытын сүрүн ис хоһоонун сыыһа өйдүүр аньыыта бэрт буолуо, кэмигэр көннөрүнэр наада диэн эрэ санааттан суруйдум. Дьыала принцибигэр — бу айымньытыгар кини Өктөөп революциятын 100 сааһыгар диэри Саха сирэ хайдах сайдыан ыраҥалаабыта. Михаил Ефимович, улуу киһи, сыыһа-халты саҥарбытын көннөрүннэҕинэ, улуута өссө дакаастаныа. Туох да манна уустук суох.
Timirkhan. Суох. Аныгы үөрэхтээх ыччаттар барытын ырааска ууруохтара. Ойуунускай да судаарыстыба биинтигэ этэ.
Бастакы Аахпыт. Оттон маны туох диигиний, Rekalena?
Цитата: “... манныгы өйдүөх тустаах этиҥ: ааспыты хаһан да былааннаабаттар, кэлэри эрэ, буолуохтааҕы эрэ былаанныыллар”.
Эмиэ сыыһа диигин дуу?
Манна диэн эттэххэ, саха литературатын чинчийээччилэрэ “Сүүс сыллаах улуу былаан” Ойуунускай мөлтөх айымньыларыттан биирдэстэрэ дииллэр уонна оччотооҕу кэмҥэ балай эмэ тарҕаммыт политическай фантастика жанрыгар суруллубутун ыйаллар. Манна ити санаа эмиэ этиллибит. Холобур, zzxxcc эппит.
Сүнньүнэн, сөп санаа. Итинник дэгэт баара чахчы.
Ол эрээри, миигин тус бэйэбин Ойуунускай бу айымньытын “Сүүс сыллаах улуу былаан” диэбитэ дьиктиргэтэр. Тоҕо эрэ “Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин сүүс сылыгар анаммыт улуу былаан” диэбэтэх...
Онон, аттаран-ырыҥалаан көрдөххө, суруйааччы-айааччы “сүүс сыллаах улуу былаана”, Михаил Ефимович өйдөөбүтүн курдук, 2027 сылга түмүктэниэхтээх диэн буолан тахсар. Оттон Толоруулаах Доропуун дакылааттаабыт “сүүс сыллаах улуу былаана” 2017 сылга түмүктэниэхтээҕин ким даҕаны мөккүспэт.
Аны туран, тоҕо большевик партия секретара Өргөстөөх Өлөксөйү “өрбөкөччүтэрий”? Истиҥ санааттан итинник “өрбөкөччүппэттэр” курдук... Дьэ, итиннэ сытар буолуохтаах — уус-уран тыл улуу күүһэ, дьиктитэ уонна Ойуунускай суруйааччы-айааччы быһыытынан сүдүтэ.
Аахпыт суох. Ойуунускай туһунан интэриэс эбит. Тугу билбиккитин, көрбүккүтүн суруйан иһиҥ, киирэ-тахса сылдьан ааҕыам этэ. |
Олунньу ый 26 күнүгэр ыалдьытымсах Энсиэли хочотугар, биьиги республикабыт сахалыы кинигэни таһаарар, бары киэн туттар С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын күнэ олохтоохтор болҕомтолорун тардан, таһаарыылаахтык буолан ааста. Кинигэ таһаарыытын дьыалата олус эппиэтинэстээх, уустук, буолаары буолан билиҥҥи кэмҥэ уонна биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах норуоттарга. Кинигэ суолтатын туһунан биир этиинэн этэр эбит буоллахха, кинигэ иитэр-үөрэтэр, сайыннарар, элбэҕи биллэрэр, иҥэрэр эрэ буолбакка, бу үйэттэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар туох баар өй-санаа. духуобунай баай материальнай көстүүтэ буолар.
“Бичиктэр” улууспут хас да нэһилиэгэр – Түбэҕэ, Модутка, Үөдэйгэ, I Хомустаахха, Намҥа сылдьан ааҕааччыларын кытта көрүстүлэр. Бу истиҥ көрсүһүүлэргэ кыттыыны ыллылар, дуоһуйа истинник кэпсэттилэр: Егоров Август Васильевич – С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай директора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Луковцев Валерий Николаевич — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын сүрүн редактора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын Үтүөлээх үлэһитэ, Макеева Марина Гаврильевна — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын үөрэх уонна оҕо литературатын салаатын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин Үтүөлээх үлэһитэ, Габышева Сардаана Петровна – коммерческай директор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна, Филиппова Акулина Петровна – сүрүн редакторы солбуйааччы, закаһы кытта үлэлэһэр салаа сэбиэдиссэйэ, Мигалкин Иван Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай поэта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун председателэ, Андросов Иван Афанасьевич – Айанньыт – суруйааччы, прозаик, Россия суруналыыстарын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Иванова Мария Альбертовна, Санникова Лена Александровна — С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын менеджердара.
Бу күн нэһилиэнньэ “Бичик” национальнай кинигэ кыһата таһаартаабыт сахалыы кинигэ атыы-быыстапкатыттан сөбүлээбит өр кэтэспит кинигэлэрин атыылаһан үөрүүлэрэ үксээтэ.
Н.М. Рыкунов аатынан улуустааҕы библиотекаҕа Саха өрөспүүбүлүкэтин «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тылын туһунан» сокуону олоххо киллэрэр, саха тылын, литературатын уонна төрүт култууратын сайыннарар сыаллаах икки өрүттээх бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ баттаһыыта буолла. Нам улууһа муниципальнай тэриллии баһылыга Юрий Иннокентьевич Слепцов уонна С.А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын генеральнай директорын Август Васильевич Егоровтыын үөрүүлээх быһыыга-майгыга сөбүлэҥ баттастылар.
Ыалдьыттарбыт — “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын салалтата сыл Бастыҥ ааҕааччыларыгар Туоһу сурук уонна сэмэй бэлэхтэрин туттардылар. Ол курдук, Үөдэй нэһилиэгиттэн: “Бастыҥ ааҕааччы” – Павлова Людмила Михайловна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” — Протопопова Алина, Үөдэй орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” – Дария Степановна, Дмитрий Степанович Дмитриевтар. 1Хомустаах нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Николаев Филипп Иванович, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Николаева Анжелина , 1Хомустаах орто оскуолатын 11 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Варвара Касьяновна, Федор Иванович Новгородовтар. Түбэ нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” – Павлов Николай Петрович, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Попов Власий, Түбэ орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Амана Павловна, Анлрей Герасимович Дьяконовтар. Модут нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Новгородова Анастасия Иннокентьевна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Быканова Анжелика, Модут орто оскуолатын 10 кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Альбина Алексеевна, Алексей Петрович Шадриннар. Нам нэһилиэгиттэн — “Бастыҥ ааҕааччы” Гаврильева Анастасия Егоровна, “Бастыҥ оҕо ааҕааччы” – Попова Камилла, 2 №-дээх Нам орто оскуолатын 5 “а” кылааһын үөрэнээччитэ, “Бастыҥ ааҕар дьиэ-кэргэн” — Уйгун, Санаайа, Алевтина Филипповна, Евгений Николаевич Дьячковскайдар.
Дьэ, бу курдук, истиҥ ис хоһоонноохтук, киэҥ хабааннаахтык “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын күннэрэ Наммыт улууһугар аастылар. Инникитин даҕаны үүнэ-сайда туруохтун Сахабыт сирин биир бастыҥ кинигэ кыһата бары киэн туттар “Бичиктэрбит”! |
Биики Домох иһинээҕитэ (ол иһигэр Эн суруйууҥ) Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 лиссиэнсийэ усулуобуйатынан тарҕанар, ол аата ким баҕарар ааптарын ыйан туран туһанар уонна уларытар кыахтаах.
Маннык илии баттыахха сөп
Ааптар быраабын кэһэр көҥүллэммэт. Угар сытаатаҥ билиини тарҕатар соруктаах угуллубут буолуохтаах уонна ааптар быраабын күөмчүлүө суохтаах. Ол аата өскөтө атыыланар айымньыттан быһа тардыы буоллаҕына, кылгас, ааптар айымньытын атыылыыр кыаҕын кыччаппат буолуохтаах. Сиһилии — Биики Домох:Ааптар бырааба.
Биики Домох ыстатыйаларыгар суруйбут киһи аата суруллубат, ол эрээри Кэпсэтэр сиргэ эбэтэр дьон тус сирэйдэригэр кэпсэтэргэ түөрт тильда бэлиэтин туруоран илии баттыахтааххын — (~~~~), эбэтэр тэрил хапталыгар анал тимэҕи баттаан.
Ыйытыы үөскээтэҕинэ көмөлөһөр тиһиккэ киирэн туһааннаах быһаарыыны булуоххун сөп. Өскөтө хоруй булбатаххына кэпсэтэр сиргэ ыйыт.
Hello and welcome to the Russian Wikiquote! We appreciate your contributions. If your Russian skills are not good enough, that’s no problem. We have an Community portal where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here! |
Сэтинньи 23 күнүгэр унустуут аактабай саалыгар «Саха тылын, литературатын, кэпсэтии тылын олимпиадатын саҥалыы көрүү» түһүлгэтэ буолан ааста. Барыта 81 дэлэгээт көхтөөх кыттыыны ылла. Олимпиада сүрүн боппуруостарын, төрүттэммитин туһунан Филиппов Гаврил Гаврильевич, ХИФУ профессора, кэпсээтэ.
Павлов Василий Климович, МАН директора, “Сириус” социолингвальнай бырайыак туһунан билиһиннэрдэ.
Чиркоева Дария Ивановна, ХИФУ саха тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ, төрөөбүт тылга уонна култуураҕа федеральнай олимпиада сүрүн сорудахтарын сиһилии кэпсээтэ. Олимпиадаҕа бэлэмнэнии сүрүн түһүмэхтэрин ырытыы биһирэбили ылла.
Улахан болҕомтону Шишигина Василиса Романовна олимпиада сорудахтарын оҥорууга уурда. Ол курдук маннык этиилэри киллэрдэ: литература уруогар айымньыны элбэхтэ аахтарыахха, ырытыахха наада буолла. Уруок аайы хоһоонноохтук уонна уус-ураннык ааҕарга бириэмэни наардыахха наада.
Түһүлгэ түмүгэр кыттааччылар олимпиада тэрийээччилэриттэн наадалаах этиилэри истэн, тэрийэр балаһыанньаны уонна сорудахтары саҥардан оҥорууга сөпсөһөн тарҕастылар. Былаьаакка улэтин Февронья Васильевна Ядрихинская, унустуут уэрэх чааьын сэбиэдиссээйэ, сатабыллаахтык иилээн-са5алаан ыытта. |
Варфоломей түүнэ - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта.
Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ.
Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.
Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ). Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр. |
XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). [[1835]] сыллаах [[Николай I]] ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай [[фуут]] саҕа буолбут, ол аата 2,1336 [[миэтэрэ]]. 1924 сыллаахха [[ССРС]]-ка [[метрическэй систиэмэ]] киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.
Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ.
==== Атын суолтата ====
* [http://www.iro.yar.ru:8101/resource/distant/math/metrol_00.htm Седова Л. Н. Вопросы русской метрологии на уроках и внеклассных занятиях по математике]
== Сигэлэр ==
* [http://video.yandex.ru/users/liquidslim/view/42/?cauthor=liquidslim&cid=15 А. Ф. Черняев. Система древнерусских саженей] |
Ойуур ортотугар ойо баһан ылбыкка маарынныыр, эбэм алаадьылыыр хобордооҕун курдук төп-төгүрүк, нэлэмэн ырааһыйаҕа дьон-сэргэ баар суох мааны таҥаһын кэтэн, киэргэнэн-симэнэн сопхуос ыһыаҕар тоҕуорустулар. Пааркабыт бөһүөлэкпититтэн син тэйиччи, санаабар наһаа да үрдүк сыыры дабайан, сороҕор сүктэрэн, сороҕор сатыылаан сылайан-элэйэн айаннаан тиийдим.
Бу мин бэйэбин өйдүөхпүттэн бастакы ыһыахпар бэлэмнэнии балачча эрдэттэн саҕаламмыта. Ыһыах тэрээһинигэр аналлаах мунньахха ытык кырдьаҕастар:
“Бу сырыыга хайаан да биэ кымыһын амсайыахха баар этэ”, – диэн этии киллэрбит сурахтара иһилиннэ.
Онон бүтүн Кириэстээх үрдүнэн мин эбэм, Сэмэнчик Маайата уонна ыраах, Татаар бөһүөлэгин анараа уһугар олорор Суурка Маайата эрэ биэни ыы үөрүйэхтээх буоланнар, эмээхситтэр дьиэлэрин ис-тас түбүктэригэр эбии сопхуос суһал сорудаҕын толороору үлэ үөһүгэр түспүттэрэ.
Биһиги дьиэбит бөһүөлэк хабайар-хаба ортотугар турар: лааппы, оскуола, балыыһа, кулууп, бэкээринэ чуп-чугастар. Суол нөҥүө – ат дала. Манна көлүүр аттары аһатар-сиэтэр, көрөр-харайар сирдэрэ. Хаһааҕа сиэмэлээх кууллар кыстанан тураллар, туспа күрүөҕэ сиир отторо лөглөллөн көстөллөр. Урут бу далга элбэх ат көрүллэн-харайыллан турдаҕа буолуо, онтон мин борбуйбун көтөҕө сатыыр кэммэр икки-үс ат эрэ толугураһаллара.
Биирдэстэринэн тыла суох Кууһума сайын тэлиэгэҕэ, кыһын сыарҕаҕа көлүйэн бэкээринэттэн маҕаһыыҥҥа сип-сибиэһэй, буруолуу сылдьар килиэби таһара. Кэлин сопхуоспутугар тимир көлө элбээн, дал оннугар саҥа дьиэлэр кэккэлэспиттэрэ. Онон улаатарым саҕана уулуссабытыгар оҕо-аймах элбээн иллээхтик оонньуурга да, “ар-бур” дэһэн атааннаһарга да ордук интэриэһинэй буолан биэрбитэ.
Дьэ, бу далга ыһыах маанылаах аһын – кымыһы бэлэмнээһин бастакы түһүмүҕэ ааспыта. Ат мииммит эр дьон уончалыы биэни күөйэн аҕалан кыараҕас, усталарынан кэккэлэһэ турар ыпсалҕаларга биир-биир хаайан биэрдэхтэринэ эмээхситтэр утуу-субуу икки хара эмиийдэри имиппитинэн бараллара. Биэлэр бэйэтэ да аҕыйах үүттэриттэн бэрсимээри тэбиэлэнии, мөхсүү бөҕө буолаллара. Сороҕор сиэрдийэни тосту тэбэн, кый ойон куотан хаалаллара. Араллаан тахсар түгэнигэр, сылгыһыттар тутатына алдьаммыт күрүөнү сабыта саайан, атын биэ киирэригэр суол бэлэмнииллэрэ. Ону ол диэбэккэ эбэм аах бэрт сымсатык туттан, ыһыы-хаһыы ортотугар биири ыы охсоот атыҥҥа көһөллөрө. Ити курдук баһаам элбэх биэни төттөрү-таары хатайдыыллара.
Хас сарсыарда, киэһэ аайы хатыланар көстүүттэн хал буолбакка, эбэбин иҥнэлээх сап курдук сырса сылдьабын. Ол сылдьан түөрт атахтаах туйаҕын анныгар киирэн биэрэ сыһан мөҕүллэрим ахсааннаах буолуо дуо? Ардыгар, дьон көрбөтүгэр, эбэм кистээн иҥэмтиэлээх биэ үүтүн айахпар сүүрдэн биэрэр.
Ыам кэнниттэн икки Маайа чугастыы биһиги ампаарбытыгар кымыс кыйырдаллар. Ампаарбыт биир да түннүгэ суох, онон кыһыннары-сайыннары дөйө тымныы. Ол үрдүнэн: “Били аспыт аһыйан хаалбыт”, – диэн айманыы хаста да буолан турар. Оннук түгэҥҥэ таайым, сэбиэт Мэхээс, киирэн сахалыы малтаччы тото-хана мөҕөн тахсара. “Туохха да туһата суох дирээн эмээхситтэр очоҕосторун сааҕын ыгыта тутуталаан биэрбит киһи баар ини”, – диэн кыыһырбыт уоҕар ордоотуура. Эбэм барахсан бииргэ төрөөбүт быраатыгар биир да утары тылы бырахпакка туран биэрэрэ. Атын Маайа даҕаны тойоҥҥо туох диэн туруулаһыай.
Дьэ, оннук итиигэ эмээхситтэр эбиитин итии чэй иһэ-иһэ, былыргы сахалар куйааска кымыс буорту буолбатын туһугар баҕаны тутан тыыннаахтыы уохтаах утахтарыгар угаллара эбитэ үһү дэһэллэрин истэрим. Билигин кэлэн кинилэри оннук гыммыттара, маннык гымматахтара диэн бигэргэтэр кыаҕым суох. Ол эрээри, тиһэҕэр тиийэн айдааннаах аспыт бэккэ табыллан, сэбиэппит астынан, кымысчыттарын сылаастык сыллаан сырылаппытын икки харахпынан көрбүтүм.
Ыһыах чугаһаабыт сибикитэ таҥас-сап бэрийиититтэн эмиэ биллэрэ. Оччолорго ыһыахха дьон сахалыы таҥас таҥналларын соччо өйдөөбөппүн. Ыллыыр, үҥкүүлүүр, кэнсиэргэ кыттар дьон эрэ сахалыы таҥас кэтэрэ. Таҥас-сап билиҥҥи курдук дэлэйэ илик кэмигэр мааныга кэтэр таҥас, дьонтон ураты буолар баҕаттан, үксэ бэйэ тигиитэ. Ийэм бииргэ төрөөбүт үс балтын, икки быраатын, эбэм, бэйэтин таҥаһын уонна миэнин бэрэлэтэлиир. Кимиэхэ туох наадатынан көрөн улаатыннарар, кыччатар, абырахтыыр, биитэр саҥаттан тигэр.
Иистэнньэҥ ийэлээх буолан үөлээннээхтэрбиттэн мэлдьи ураты, мааны буоларым. Ол ыһыахха бырдах сиэбэтин диэн ким эрэ эргэ, ол эрээри сэнэх таҥаһын көтүрэн уһун сиэхтээх куопта уонна күлүөс бүрүүкэ тикпитэ. Төбөбөр муодунай диэн ааттаан, мин көрдөхпүнэ, саах тэллэйигэр майгынныыр сэлээппэ кэтэттэ. Баспыттан атахпар диэри муус маҕаммын.
– Тоойуом, таҥаскын бука диэн киртитээйэххин, – диэн буолла.
Пааркаҕа кэлбиппит араадьыйанан эгэлээх дэгэрэҥ ырыа кутуллар.
Өндөрүүскэ тиэтэйбэт,
Өндөрүүскэ тыла биир,
Үлэ куобах буолбатах,
Үргэн куотуо буоллаҕай…
Сааһырбыт эр киһи кылыһахтаах куолаһын истээт, эмискэ баар-суох доҕорбунаан Өндөрүүстүүн ыһыахха тиийэн көрсүөх буолбуппутун саныы түстүм. Хата бу ырыанан тэллэх баттаһа олорор аллар атаспын күлүү-элэк оҥостуохха сөп эбит диэн мэник санааҕа уйдаран өйүм сыыһын түмэн, тылын өйдүү сатыыбын. Араадьыйа мин өйүм дуома түмүллэрин кэтэһэн туруо дуо, ырыа ылланан бүттэ, хаста да хатыламмыт хос ырыатын эрэ өйбөр тутан хааллым. Уонна, дьэ, умнуох иннинэ хаадьылыы охсоору киһибин көрдүү сүүрдүм. Ол сүүрэн истэхпинэ үөһээ сөмөлүөттэн тэтэрээт лииһин аҥаардаабыт саҕа кумааҕы бөҕөтүн ыстылар. Оҕо-аймах үөрэ-көтө кумааҕыны хомуйбутунан барда, мин да тэбис-тэҥҥэ түсүһэн иһэбин. Бу сылдьан оҕолор саҥаларыттан-иҥэлэриттэн, хомуйар кумааҕым «листовка» диэн буоларын биллим. Солото суох буолларбын да аҥаар харахпынан көрдөхпүнэ, бэйэбиттэн балачча улахан кыыс листовкатын эргитэ тутаат туох эрэ диэн нууччалыы добдугураччы аахта уонна кыратык толкуйдаатаҕа буолан баран: “Ээ, ыһыаҕынан эҕэрдэлээбиттэр,”– диэт өрө эккирии түстэ.
Тиһэҕэр листовкаларбыт былдьаһык буоллулар. Сөмөлүөппүтүттэн халлааҥҥа сурааһын суол эрэ суураллан хаалла. Оттон мин били киртитиэ суохтаах ыстааным тобуга күп-күөх буолла. Ол сылдьан Өндөрүүспүн көрсө түстүм. Киһим маҕаһыынтан сабыс-саҥа ылыллыбыт көстүүмүн имитимээри тобугун да, тоҥолоҕун да токуруппакка сор бөҕөнү көрө сылдьар, ол да буоллар балачча элбэх листовканы хомуйбут. Бастаан бэйэ-бэйэбитин булсан үөрэн сэгэйдэҕэ буоллубут, ол эрээри идэбитинэн түһүлгэ ортотугар мөккүөрбүтүн тоҕо тардан кэбистибит. Оо, ахсааны билбэт эрэй да этэ! Уолум листовкаларын тоҥолоҕун сыыһынан ойоҕоһугар ыгыта тутта уонна уон тарбаҕын саратан илиитин хаста да үөһээ-аллараа эйэҥэлэттэ:
– Мин баччаны хомуйдум, – диир.
Кыһыыбар листовкаларбын сэҥийэбинэн түөспэр сыһыара тутаат эмиэ уон тарбахпын саратан баран илиибин кинитээҕэр элбэхтик эйэҥэлэттим уонна:
– Миэнэ муох курдук, эйиэнинээҕэр элбэх, – диибин.
– Оччоҕо миэнэ бырдах саҕа, бырдах муохтааҕар элбэх.
– Миэнэ оҥоойу саҕа, оҥоойу бырдахтааҕар элбэх.
– Оҥоойу бырдахтааҕар кыра.
– Буоллун, син биир элбэх.
Онуоха киһим тиһэҕэр:
– Инньэ диир буоллаххына, миэнэ миллион, – диэн нууччалаан саайда.
Мин истибэтэх тылбын истэн ах бэрдэрдим. Ол да буоллар бэриммэтим.
– Сымыйалаама, оннук диэн суох.
– Баар, улахан дьонтон ыйытаар, саамай элбэх чыыһыла, – диир уонна сирэйим уһаабытын көрөн үөннээхтик үөрэр. Хам этиттэрэн уоскуйа сатааһын буолла, хантан эрэ көмө көрдөөн уҥа-хаҥас көрүтэлээбитим, арай, оҕолор, листовкаларыттан ордон биһиги этиһэрбитин истэн тураллар эбит, күлбүттэр-үөрбүттэр аҕай.
Хайыыр да кыах суох, бачча элбэх оҕо көрөн турдаҕына хотторон хаалбат баҕаттан, кыбыһыннарбын даҕаны, ыыстыахтаах ырыабын ыыра тардан кэбиһэбин:
Өндөрүүскэ тиэтэйбэт,
Өндөрүүскэ тыла биир,
Үлэ куобах буолбатах,
Үргэн куотуо буоллаҕай…
Киһим мэктиэтигэр кыбдьырына түстэ, саратан турбут тарбахтарын хомуйан, уоһун быһа ыстаан охсордуу сананан эрдэҕинэ, ийэм:
– Ээ, бу кыыс бу сылдьар эбит, – диэт, сиэтэн дэллэритэн илдьэ баран хаалла. Ийэбинээн сиэттиспитинэн оһуохайдьыттар диэки бардыбыт.
Өндөрүүс уоҕуттан куоппут киһи быһыытынан, ийэбэр мичээрдии-мичээрдии дьиэрэҥкэйдээн илин-кэлин түһэбин. Кэлбиппит эбэбит дьуохардаан өйө суох. Оһуохайдьыттарбыт тэйиэккэлээн ууларыгар-хаардарыгар дьэ киирэн эрэллэр. Мин обургу дэлэҕэ да бэрээдэктээх оҕолор курдук ыраахтан көрөн туруом дуо, тоҥолохторуттан ыгыта тутуспут дьуохардьыттар ыккардыларынан кыбыллан куруук ис, тас өттүгэр дьылыс гынан бэйэбэр дылы орой мэник оҕолордуун сырсыалаһа сүүрэбит, оһуохайдьыттарга мэһэй-таһай буолабыт. Бу сылдьан, төһө да улахан дьонтон борулуннарбыт эбэ, эһэ кутуруктара, быыкаайык баҕайылар өбүгэбит мааны үҥкүүтүнээн, оһуохайдыын, бастакы билсиһиибит буоллаҕа.
Киэһэлик ат сүүрдүүтэ буолуохтаах, хорчуоппаҕа таарыйан тото-хана аһаат, аны онно ыстанабыт. Ат сүүрдүүтэ сөмөлүөт түһэр пуордугар ыытыллар, онно тиийбиппит номнуо киһи бөҕө мустубут. Урут суол оҥоһуллуон иннинэ дьон-сэргэ Сунтаарга мантан сөмөлүөтүнэн тиэстэрэ. Сөмөлүөт сүүрэн даллаһыйан халлааҥҥа өрө тыраадыйан тахсыар диэри сүүрэр суола ыһыах күн саха аттара күөн көрсөр, күрэс былдьаһар сирдэригэр кубулуйара.
Кыра убайым Уйбаан, аарымыйаҕа барар сааһын ситэ илик уол, ат сүүрдэн холонон көрүөхтээх. Эбэлээх ийэм долгуйуулара миэхэ бэриллэр. Ырыых-ыраах, ойуур саҕатыттан аттар түстүлэр. Аттар туйахтарын тыаһа ыраахтан тибигирээн, кумаҕы өрүкүтэн, быылы бурҕатан туох да көстүбэт. Аттыбытынан аттар быылынан саба тибэн ааспытын кэннэ Уйбааммыт хотто диэн буолла.
Дьиэбитигэр төннөн иһэн эбэм кыратык мичик гынан үөрэр, мичээрдээтэҕинэ мэктиэтигэр сирэйэ сырдыырга дылы.
– Эбээ, ити эн Уйбаан бастакы миэстэ буолбутуттан үөрэҕин дуо? – диибин. Киһим хоруйдаабат. Ким билиэй, баҕар иһигэр, мин төрүөм биир сыл иннинэ өлбүт кэргэнигэр кыра уолларын ситиһиитин кэпсии, киһиргии иһэн саҥабын истибэккэ хаалбыта буолуо. Ийэм эбэм санаатын таайбыттыы:
– Уйбааммыт аҕатын батан үчүгэй ат сүүрдээччи буолсу, – диэбитигэр эбэм барахсан өҥө сүтэн өлбөөдүйбүт хараҕын сэмээр ньухханаахтыыр.
Онтон мин… Онтон мин лыахтары сырса оонньуубун уонна сарсыардааҥҥы саһарҕалыы саҥа сандааран эрэр олоҕум биир кэрэ түгэнин кырачаан сүрэҕим кистэлэҥ сиэбигэр сомуоктуубун. |
Ыстатыйаҕытын ойууннан киэргэтиэххитин баҕардаххытына бастаан ол ойуугутун Биики ыскылаатыгар эбэтэр бикипиэдьийэҕэ бэйэтигэр киллэриэхтээххит.
Биики ыскылаатыгар киллэрэр ордук - оччоҕо ол ойууну ханнык баҕарар бырайыакка туһанар кыах баар буолуо (атын тылынан тахсар биикигэ, бикитиэкэҕэ иҥин).
Хантан ылабытыйПравить
Баҕар ойуу хайыы-үйэ баара буолуо. Көрдөөн көр.
Өскө табыгастаах ойуу көстүбэтэҕинэ:
Хаартысканы Бэйэҥ түһэрэриҥ ордук. Сыыппара аппараатынан түһэрэн быһа угуохха сөп, биитэр көннөрү пленкалаах аппараатынан түһэрэн баран скаанердаан ылыахха сөп.
Ыстатыйаҕар туох эрэ схема дуу чертеж дуу наада буолла5ына эмиэ Бэйэҥ ханнык эрэ графика бырагыраамматыгар оҥороруҥ ордук. Нуучча биикитигэр Графика мастарыскыайа баар. Онно баар дьону көрдөһөн оҥотторуоххун сөп.
Атын ситим-сирдэртэн эбэтэр кинигэ ойуутун ылар буоллаххына, онтуҥ үтүөҕэ туттуу киритиэрийдэригэр эппиэттир буолуохтаах. Эбэтэр ол ойуу бар дьон бас билиитигэр киирбит буолуохтаах.
Өскө Бэйэҥ сатаан ойуу укпатаххына ыстатыйаҕар маннык халыыбы олордуоххун сөп {{Ойуута суох}}. Оччоҕо ким эмит кэлин манна бэйэтин ойуутун угуо.
КөрдөбүллэрПравить
Ойуу хас да көрдөбүлгэ эппиэттиэхтээх:
Ааптар быраабын тутуһуу: Атын киһи бас билэр ойуутун көҥүлэ суох хаһан да угума угума.
Ойуулар сөптөөх формааттаах буолуохтаахтар:
SVG — вектор ойууларга;
JPEG — хамсаабат, өҥнөрө бэйэ-бэйэлэригэр сыыйа уларыйар растрдаах ойууларга (хаартыскаларга, репродукцияларга);
PNG — хамсаабат, өҥнөрүн ыккардыгар чопчу уратылаах растрдаах ойууларга (схемалар, каарталар, бырагрыааммалар скриншоттара, бэлиэлэр ойуулара уо. д. а.);
GIF — хамсыыр (анимацияламмыт) растрдаах ойууларга;
Эн ойууҥ атын формааттаах буоллаҕына, эрэйиллэр формаакка көһөр.
Киллэриллэр ойуу төһө кыалларынан үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаах. Бикипиэдьийэҕэ угуллар биир билэ муҥутуур кээмэйэ 100 мегабаайка тэҥ, онон сиэрбэргэ угаргытыгар кыччата сатаама! Ол оннугар ыстатыйаҕа угарга кээмэйин уларытан биэрээр. Билэ кыччатыллыбыт барыла 35 килобаайтан кыра буоларын ситиһэ сатаа (улааппыта 70 килобаайт).
Ойууга бэйэтин иһигэр сурук уга сатаама. Ойууну быһаарар суругу кэлин ыстатыйаҕа ойуу анныгар суруйар ордук. Бу атын омук тылынан ыстатыйаларга Эн ойуугун туһанарга хааччаҕы оҥоруо суоҕа.
Ханнык баҕарар ойуу ол ойуу туһунан тус сирэйдээх, ону Эн толоруохтааххын. Онно хантан ылбыккын, ойуу лиссиэнсийэтин туһунан хайаан да суруйуохтааххын.
Ааптар — фотограф эбэтэр худуоһунньук — аата баара бэрт буолуо этэ. Ойууга ким-туох көстөрүн быһааран суруйар эмиэ туһалаах буолар. Кылгастык. Хас да тылынан суруйуохха сөп.
Ойууну бикипиэдьийэҕэ киллэрииПравить
Бикипиэдьийэҕэ бэлиэтэммитэ 14 хонуктан ордубут, 20 көннөрүүнү оҥорбут эрэ киһи билэлэри суруттарар кыахтаах. Ити кэм иһигэр кыттааччылар киллэрии сиэрин кытта үчүгэйдик билсэллэр. Ол эрээри Биики ыскылаакка быһаччы киирэн бастакы күньтэн уган киирэн барар көҥүллэнэр.
«Аһаҕас» ол эбэтэр, бар дьон бас билиитигэр сылдьар ойуулары, Бэйэҥ оҥорбут ойууларгын Бикипиэдьийэҕэ буолбакка Биики ыскылаатыгар киллэрэр ордук. Оччоҕо ол ойуулары Бикимиэдьийэ Пуондатын бары бырайыактарыгар туһанар кыах баар буолар.
Атын, туох эрэ хааччахтаах, ол эрээри Эн санааҕар хайаан да бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ойуулары Саха Бикипиэдьийэтигэр угуоххун сөп.
Оччоҕо {{Көҥүл туттуллубат билэ}} диэн халыыбы туруораҕын, маны таһынан дьон хаартыскатыгар {{Personality rights}} диэн халыыбы туруорар наада.
Хайдах угар туһунан манна сиһилии сурулла сылдьар. Билэ аатыгар УЛАХАН уонна кыра буукубалар атын атыннар. Биир ааттаах атын ойууну уктахха эргэ ойуу көннөрүү устуоруйатыгар хаалан хаалар (син биир тиэкиһи уларытарга хааларын курдук). Өскө эргэ барылы отой суох гыныаххын баҕардаххына дьаһабылга этээр.
Сыыһа ааттаммыт билэни аатын уларытыахха сөп. Бикипиэдьийэ:Аат уларытыы көр.
Билэлэри киллэрии билэлэри киллэрии сурунаалыгар суруллар. Урут киллэриллибит билэлэри бу тиһиккэ эбэтэр бу галереяҕа көрүөххэ сөп, эбэтэр Категория:Бикипиэдьийэ:Билэлэр көрүөххэ сөп. |
Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:
Ыстыыктыы (нууч. штыковая) - хаһарга аналлаах, тимирэ биилэнэр өттө суптуйан төбөтө уһуктаах буолар.
Квадратнай - хаһарга-ыраастыырга аналлаах, тимирэ түөрт муннук, биилэнэр өттө көнө буолар.
Хамыйахтыҥы (нууч. совковая. Үгүстэр сахалыы "соккуобай" диэччилэр) - ыраастыырга-баһарга аналлаах, тимирин оҥоһуута хамыйахтыы гына дириҥэтиллибит.
Туора күрдьэх - хаар ыраастыырга туттуллар. Биһиэхэ үксүн түөрт муннуктаах гына мастан, фанераттан оҥороллор. Кэнники пластиктан, алюминийтан оҥоһуллубуттар атыыга баар буоллулар.
Сапернай - байыаннай сыалга (траншея, окопа хаһыытыгар, миинэ хостооһунугар) аналлаах. Ыстыыктыы күрдьэх кыччатыллыбыт көрүҥэ. (50см. уһуна суох). Бу күрдьэхтэр анал үөрэтиинэн хапсыһыы сэбин быһыытынан өстөөҕү эчэтэргэ, өлөрөргө эмиэ туттуллуохтарын сөп.
Мас күрдьэх - сахалар хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастыырга туттар күрдьэхтэрэ. Бүтүннүү биир кэлим хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы эрбээн, кыһан, устуруустаан оҥоһуллар.
Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.
Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх[1]. |
Кулун тутар 19 күнүгэр ааҕар саалабытыгар Аан дойдутааҕы Поэзия күнүн чэрчитинэн Нам үлэһит дьонун хоһоонугар хоһуйбут, Энсиэли хочотун бурдуктаах буолактарын, нэлэмэн хочолорун, ача силик айылҕатын хомоҕойдук хоһуйбут биллиилээх поэт, суруналыыс ССРС суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ Николай Михайлович Рыкунов төрөөбүтэ 85 сылын көрсө «Доҕотторуом, олортуоҕуҥ, поэзия чэчирин тула…» диэн ахтыы күнэ олус истиҥник-иһирэхтик буолан ааста.
Долгутуулаах хас эмэ ый хааттаран олорбут хамсык ыарыы кэнниттэн бастакы тэрээһиммитигэр кыттыыны ыллылар:
«Нам улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыгын экономикаҕа уонна үпкэ солбуйааччыта А.И.Егорова, «Нам улууһа» муниципальнай тэриллии культураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын кылаабынай режиссера Иван Степанович Новиков, СӨ культуратын туйгуна, Николай Михайлович Рыкунов кыыһа СӨ үөрэҕириитин туйгуна Мая Николаевна Рыкунова, Россия суруналыыстарын, суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, поэт, литературнай кириитик, тылбаасчыт, редактор, хомуйан оҥорооччу, кыраайы үөрэтээччи, прозаик, Николай Рыкунов аатынан бириэмийэ лауреата Николай Егорович Винокуров-Урсун, «Эҥсиэли» хаһыат кылаабынай редактора, СӨ бэчээтин туйгуна, Владислав Гаврильевич Касьянов, Хаҥалас улууһуттан “Үнүгэс” литературнай түмсүү, салайааччы Николай Степанович Егоров-Түөлбээкэп, Уус-Алдан улууһуттан «Уһуктуу» литературнай түмсүү, салайааччы Галина Владимировна Аммосова, Дьокуускай куораттан СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Офсет» кинигэ кыһатыттан эппиэттээх үлэһитэ, Галина Григорьевна Басылайканова-Кэнтик Кыыһа, «Отуу уота» литературнай түмсүү, салайааччы солбуйааччыта Прасковья Дмитриевнв Байанаева.
Ыраахтан-чугастан кэлбит ыҥырыылаах ыалдьыттарбыт бэйиэт Николай Михайлович туһунан сүрдээх үчүгэйдик ахтыы оҥорон, хоһоонноруттан хото ааҕан тэрээһиммит олус сэргэхтик ааста. Ол курдук, чугас доҕоро Николай Егорович-Урсун суруйааччы олоҕун, кинигэлэрин кэлбит ыалдьыттарга билиһиннэрдэ уонна биобиблиографическай ыйынньык тахсара буоллар диэн бэйэтин этиитин тиэртэ. Кыыһа Майя Николаевна аҕатын туһунан олус долгутуулаахтык кэпсээн дьон сэҥээриитин тарта. «Эҥсиэли» хаһыат редактора Владислав Гаврильевич Касьянов суруйааччы «Ленин суола», «Эҥсиэли» хаһыакка былаас уларыйыытын ыарахан кэмнэригэр кылаабынай редакторынан таһаарыылаахтык үлэлээбитин сырдатта. Ыаллыы сытар улуустартан айар куттаах ыалдьыттарбыт суруйааччы туһунан олус интириэһинэй иһитиннэриилэри оҥордулар. Ол курдук, Хаҥаластан “Үнүгэс” литературнай түмсүү салайааччыта Николай Егоров-Түөлбээкэп Николай Михайловиһы кытта алтыһан ааспытын, суруйууларын көрдөрөн сүбэ-ама ылбытын кэпсээтэ. Уус Алдан улууһун “Уһуктуу” литературнай түмсүү салайааччыта Галина Аммосова түмсүүтүн туһунан билиһиннэрэн туран “Санаа сырдык иэйиилэрэ” диэн саҥа таһаартарбыт кинигэлэрин библиотекаҕа, кэлбит түмсүүлэргэ үөрүүлээх быһыыга туттартаата, СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ Ульяна Бурнашева суруйааччы хоһоонноругар сүрдээх үчүгэй ырытыыны оҥордо. Бэйиэт тэрийбит “Отуу уота” литературнай түмсүү чилиэннэрэ кэлбит ыалдьыттарга махтанан туран, маннык көрсүһүүлэр буола туралларыгар баҕа санааларын эттилэр уонна Иван Бубякин-Чөҥөчөх кэлбит ыалдьыттарга оҕолорго аналлаах саҥа таһаартарбыт буруолуу сылдьар кинигэлэрин бэлэх уунна. Дьокуускай куораттан «Офсет» кинигэ кыһатыттан эппиэттээх үлэһитэ Галина Басылайканова-Кэнтик Кыыһа поэзия күнүнэн эҕэрдэтин тиэрдэн туран, бэйиэт кыыһыгар Мая Николаевнаҕа кинигэ таһаарарга 10.000 суммалаах, кэлбит айар куттаах түмсүүлэргэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга сертификаттары, хас биирдии ыалдьыкка өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттартаата.
Улуус нэһилиэктэрин баһылыктара бэйиэт “Ийэ кытылбар” хоһоонун аахпыт видеосюжеттарын уонна библиотека үлэһиттэрэ “Сайын” диэн хоһооннортон композицияны толорбуттарын сөҕө-махтайа иһиттилэр.
Николай Михайлович дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллибит хас да ырыалардаах, биллиилээх ырыа айааччы, саха народнай артыыһа Алексей Егоров “Эн эрэ…” диэн ырыаны хайдах айбытын кэпсээн ыыппыт видеосюжетын астына көрдүбүт. СӨ культуратын туйгуна, Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин “Чороон” Сынньалаҥ киинин дириэктэрэ, «Дуорай» эр дьон вокальнай ансамбылларын салайааччыта, Саргылана Пономарева “Эн эрэ…” ырыаны ыллаан ыалдьыттар биһирэбиллэрин ылыан ылла.
Ити курдук кэлбит ыалдьыттарбыт бары санааларын хото этэн, хоһооннорун ааҕан, таһаартарбыт кинигэлэрин бэлэхтэһэн, суруйааччыга анаммыт кинигэ быыстапкатыгар хаартыскаҕа түһэн, толору астаах сандалы тула олорон итии үүттээх чэй иһэн астынан-дуоһуйан тарҕастылар. |
3 Arabic and Kurdish are the official languages of the Iraqi government. According to Article 4, Section 4 of the Iraqi Constitution, Assyrian (Syriac) (a dialect of Aramaic) and Iraqi Turkmen (a dialect of Turkish) languages are official in areas where the respective populations they constitute density of population.
4 CIA World Factbook
Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.
Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.
Бу географияҕа туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн Бикипиэдьийэҕэ көмөлөһүөххүн сөп. |
Саха төрүт тылларын бүгүҥҥү күннээҕи кэпсэтиигэ, сурукка-бичиккэ умна быһыытыйан эрэбит. Ол эрэн, култуура уонна искусства эйгэтэ баарын тухары, илгэлээх ийэ тылбыт сүппэккэ-симилийбэккэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиллэн, саха омук – ураты култууралаах, олохтоох, үгэстэрдээх омук быһыытынан Аан дойдуга биллэ туруоҕа.
2021 сыл алтынньы ыйтан саҕалаан сэтинньи ый 25 күнүгэр диэри, Саха сиригэр Профсоюзнай хамсааһын тэриллибитэ 100 сылынан, Нам улууһун култуура уонна искусства үлэһиттэрин профсоюзнай кэмитиэтэ “Сайын-2021” диэн өйтөн суруйууга уонна видеоконтеҥҥа күрэх биллэрбитэ. Быйылгы сайыммыт бүтүн Ийэ сир үрдүнэн атын сыллардааҕар уратытык ааста. Айар, суруйар дьоҕурдаах дьоммут бу умнуллубат сайыны сурукка-бичиккэ тиһэннэр, хаартысканан видеоконтент оҥороннор олохторун кэрчигэр өссө биир историческай түгэннэрин үйэтиттилэр. Биһиги библиотекабыт коллектива бу тэрээһинтэн туора турбакка кыттыыны ылла.
Бу күрэх түмүгүнэн библиотекабыт общественнай үлэҕэ актыыбынай, айар куттаах, үгүс дьоҕурдаах, талааннаах үлэһиппит Светлана Николаевна Кутукова кыайыылаах үрдүк аатын ылан үөрүүбүт үксээтэ. Светлана Николавнаҕа бу ситиһиигинэн истиҥ эҕэрдэбитин тиэрдэбит уонна туйгун доуробуйаны, таһаарыылаах үлэни, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу баҕарабыт!
Навигация по записям
Предыдущая запись Предыдущая запись:
«Хомус биһигин төрүттээччи-Миитэрэй Кырбаһааҥкын» кинигэ сүрэхтэниитэ, “Дьүрүл” норуодунай фольклорнай ансаамбыла төрүттэммитэ 45 үбүлүөйдээх сылын бэлиэтээтэ |
1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916-07.10.1977) - Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
1927 сыллаахха төрөөбүтэ Cтепанов Василий Васильевич (1926-1995), Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, "Отечество" уордьан II степенин кавалера, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, аатырбыт оhуохайдьыт, тойуксут, алгысчыт.
1930 сыллаахха төрөөбүтэ Алексеев Егор Егорович (1930 - 2010), история наукатын дуоктара, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, А.Е.Кулаковскай аатынан государственнай премия лауреата, Ньурба, Таатта, Нам, Үөhээ Бүлүү улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
1936 сыл алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүтэ Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — история билимин кандидата.
1938 сыллаахха төрөөбүтэ Танхаров Иван Яковлевич (1938-2010), ССРС культуратын туйгуна, "РФ культура5а ситиhиилэрин иhин" знак хаhаайына, СӨ култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Ньурба улууhун бочуоттаах олохтооҕо.
1968 сыллаахха төрөөбүтэ Егоров Август Васильевич (1968), СӨ С.А. Новгородов аатынан "Бичик" НКК директора, СӨ норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
1961 сыллаахха төрөөбүтэ Иннокентьев Николай Петрович (1961), СӨ Правительстватын иhинэн массыына уонна атын тииптээх техника техническай туругун кэтээн көрөр кылаабынай государственнай инспекция салайааччыта, генерал-майор, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
1943 сыллаахха төрөөбүтэ Cеменова Анастасия Семеновна (1943), Н.И. Прокопьев аатынан Хатыы орто оскуолатын дириэктэрэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэhитэ, РФ үөрэхтээhинин туйгуна, Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 370 сылыгар анаммыт знак хаhаайына.
1991 сыллаахха төрөөбүтэ Афанасьев Ньургун Вячеславович (1991) - филологическай библим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.
Ылыллыбыт сирэПравить
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Төрдө — «https://sah.wikipedia.org/w/index.php?title=Мэҥэдьэк_нэһилиэгэ_(Ньурба_улууһа)&oldid=342537» |
Глаукома ыарыы (был.-гириэк. γλαύκωμα “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.
Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.
Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.
Глаукома ыарыы төрүөтэПравить
Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.
Глаукома ыарыы диагностикатаПравить
Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.
Туттуллубут литератураПравить
глазные болезни для врачей общей практики. 2-е изд. - Астахов Ю. С., Ангелопуло Г.В., Джалиашвили О.А. - Санкт-Петербург, 2001 |
Алтынньы 30 — Иркутскайдааҕы генерал-губернатор Александр Горемыкин уонна урбаанньыт Николай Глотов Өлүөнэ өрүһүгэр борокуоттары сырытыннарар туһунан бастакы самалык дуогабарга илии баттаабыттар. Бу сөбүлэһии быһыытынан 1897 сыллааҕы навигацияҕа Уус Куттан Саха сиригэр таһаҕас уонна дьон таһыытыгар хааһынаттан төлөбүр 50 737 солк. 50 харч. тахсыа суохтаах эбит.
ТөрөөбүттэрПравить
Субурусскай Николай Дмитриевич (1896 - 1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа
Ыам ыйын 18 — Скрябин Адам Васильевич (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера.
Алтынньы 14 — Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.
Ахсынньы 1 — Георгий Жуков — Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи сэбиэскэй полководец, түөрт төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
Ахсынньы 21 — Гоголев Степан Филиппович - саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
Ахсынньы 28 — Васильев Степан Васильевич (1896 - 1943), политик, ил диэйэтэлэ.
ӨлбүттэрПравить
Ахсынньы 10 — Альфред Нобель — Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бириэмийэтин олохтообутунан киэҥник биллэр. |
Хара тумустаах хаас (нууч. Сухонос, лат. Anser cygnoides) — бөдөҥ хаас. Тас көстүүтүнэн хоҥор хааһы майгынныыр.
Anser cygnoides
Ыйааһына 2,8 киилэттэн 4,5 киилэҕэ диэри. Тумса атын хаастардааҕар уһун. Төбөтүн үөһээ өттө, моонньун кэннэ хараҥа хоҥор. көхсө уонна ойоҕоһо хоҥор, дьураалардаах. Иэдэһэ уонна моонньун илин өттө сырдык. Атаҕа кытархай, тумса хара, төрдүнэн үрүҥ иилээх.
ТарҕаныытаПравить
Илин Сибиир соҕуруу өтт;гэр, хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олохсуйар. Арассыыйаҕа Амыр орто уонна алын тардыытынан, Забайкальеҕа уонна Сахалин хоту өттүгэр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар уйаланар. Кытай илин өттүгэр кыстыыр, биир эмэ көтөрү Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа көрөллөр. Хара тумустаах хаас ахсаана аҕыйаан иһэр, билигин 10 000 кэриҥэ. |
Киһи бу олоххо уларсык кэлэн ааһар. Кэлиҥҥи кэмҥэ бохоруона, тиһэх суолга атаарыы боппуруоһа олохпутугар-дьаһахпытыгар биир үгүс кыһалҕалардаах боппуруоһунан буолбута саарбаҕа суох.
Тохсунньу 31 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бөһүөлэктэргэ олохтоох суолталаах боппуруостары сыһыарар туһунан» кылабыыһалары көрүү-истии, ритуальнай өҥөлөрү тэрийии чааһыгар» өрөспүүбүлүкэ сокуонун олоххо киириитин кыһалҕалара» диэн тиэмэҕэ «төгүрүк остуол» ыытыллыбыта. Тэрээһини парламент олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников салайан ыытта. Кистэл буолбатах, тустаах боппуруоска улахан болҕомто ууруллубат. Парламент киһи барыта кэтиллэр, көрсөр кыһалҕатын көтөхпүтэ саамай сөптөөх уонна наадалаах.
«Төгүрүк остуолга» вице-спикер Виктор Губарев, депутаттар, министиэристибэлэртэн, биэдэмистибэлэртэн, муниципальнай тэриллиилэртэн бэрэстэбиитэллэр кыттыыны ыллылар.
Ритуальнай өҥөлөрү оҥорорго
Үөһэ этэн аһарбытым курдук, киһи бу орто дойдуга сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо. Өрөспүүбүлүкэбитигэр сылын ахсын 7,5 тыһыынча киһи күн сириттэн күрэнэр. Ол курдук, бохоруонаны тэрийэргэ аныгы кэмҥэ сөп түбэһэр сервис, өҥөлөр, нуорма-быраап докумуоннара наадаларын бүгүҥҥү олохпут көрдөрөр. Тэрээһин саҕаланыытыгар Василий Местников нэһилиэнньэҕэ бохоруонаны тэрийии, биир социальнай суолталаах бөдөҥ боппуруоһунан буоларын бэлиэтээтэ.
Билигин тустаах боппуруоска сүрүн нуорма-быраап докумуоннарынан 1995 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр ылыллыбыт федеральнай уонна үөһэ этэн ааспыт 2014 сыллаахха ылыллыбыт 291-V №-дээх өрөспүүбүлүкэ сокуоннара буолаллар. Тустаах сокуоннарга этиллэринэн, нэһилиэнньэлээх пууннарга ритуальнай өҥөлөрү тэрийэр, оҥорор анал сулууспалар баар буолуохтаахтар. Манна ноолоох. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх бөһүөлэктэргэ бу дьыала хайдах да табыллыбат. Итинник өҥөлөрү оҥорор тэрилтэ улуус кииннэригэр баар буолара хайаан да наадалаах дии саныыбын. Билигин улуус киинигэр баар тэрилтэлэр венок оҥоруутунан муҥурданаллара баар суол. Сорох сирдэргэ итинник тэрилтэ олох да суох. Бохоруонаны тэрийии кыһалҕаларын үксүн бэйэлэрэ да аҕыйаҕа суох үлэлээх нэһилиэктэр дьаһалталара уонна аймахтар сүгэллэр. Анал сулууспалар бааллара буоллар, дьаһалталар тустаах кыһалҕаттан төлөрүйүөх этилэр.
Нэһилиэнньэ төһөлөөх кыһалҕаны көрсөрүй?
Анал сулууспаны тэрийэри атахтыыр ханнык кыһалҕалар бааллар эбитий? Бастакынан, анал үөрэхтээх специалистар суохтара. Иккиһинэн, кылабыыһаҕа бэриллэр сир учаастагын биэрии уонна докумуонунан бигэргэтии. Үсүһүнэн, кылабыыһаҕа аналлаах сир суоҕа. Итилэри таһынан саха киһитэ маннык дьыаланан дьарыктаныаҕын аньыыргыыра эмиэ буолуон сөп. Ол эрээри сиэри-туому тутуһан, дьоҥҥо үтүөнү оҥорор туох куһаҕаннаах, аньыылаах буолуой?
Бу сулууспа ис, тас маһын, хаартыскатыгар тиийэ оҥоруохтаах. Билигин күн сириттэн күрэммит киһи хайаан да медицинскэй экспертизаны ааһар. Холобур, Уус-Алдан улууһун олохтоохторо Мэҥэ-Хаҥалас улууһан Майа сэлиэнньэтигэр, Сунтаардар Ньурбаҕа илдьэллэр. Манна техника, үп-харчы наада. Бу — улахан кыһалҕа. Итиннэ сулууспа анал техниканан, сүгэр-көтөҕөр үлэһиттэринэн хааччыйдын… Дьон төһөлөөх абыраныахтарай. Маны таһынан наадыйалларын барытын биир сиртэн ыллыннар.
Буору хаһыы эмиэ биир улахан кыһалҕанан буолар. Ордук туой буордаах уонна хайыр таастаах сирдээх-уоттаах сирдэргэ эрэйи көрөллөр. Буора бэлэмэ суох буолан, кыһалҕаттан киһилэрин уоннуу хонукка тиийэ дьиэтигэр сытыараллара баар суол. Дьиҥэ, сиэр быһыытынан, үс хонук сытыахтаах. Элбэх омукка бу сиэр тутуһуллар. Анал сулууспа аныгы техниканы (бууру) туттан, бу үлэни түргэтэтиэн, кыһалҕаны быһаарыан сөптөөх.
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтара миэстэтигэр анал сулууспа суох буолан, биирдиилээн дьон талбыттарынан ыарахан сыаналары быһалларын туһунан этэллэр. Холобурга аҕаллахха, аҥаардас буор хаһыытыгар Уус-Алдан улууһун Бороҕон сэлиэнньэтигэр 30 тыһ. солк. ылаллар эбит. Оттон Намҥа анал сулууспа баар буолан, ити сыыппара 18 тыһ. солк. тэҥнэһэр. Уус-Алданнар Майаҕа экспертизаҕа илдьэллэригэр аччаабыта 20 тыһ. солк. ороскуоттууллар эбит. Анал тэрилтэлэр бааллара буоллар, хартыына олох атын буолуох, сыана хонтуруолланыах этэ.
Тэрээһиҥҥэ үөһэ ахтан аһарбыт сокуоннары толорууга бэрэбиэркэ түмүгүн өрөспүүбүлүкэ Прокуратуратыттан Вячеслав Никифоров билиһиннэрдэ. Ол курдук, 2016-2018 сылларга 647 сокуону кэһии таһаарыллыбыт.
Горнай улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Алквиад Тарасов улууска барыта 21 кылабыыһа баарыттан биэһигэр эрэ анал докумуоннаахтарын бэлиэтээтэ. Бу улууска биир да ритуальнай өҥөнү оҥорор сулууспа суох эбит. Онон улуус дьаһалтата Дьокуускай куорат тэрилтэлэрин кытта дуогабардары түһэрсибит. Алквиад Тарасов үксүгэр итинник дуогабардар сымыйа буолалларын, тиһэх суолга атаарыыны аймахтар эрэ тэрийэллэрин туһунан эттэ. Нэһилиэнньэ манна төһөлөөх кыһалҕаны көрсөрө буолуой? Кини урбаанньыттар венок оҥоруутунан эрэ дьарыктаныахтарын баҕаралларын бэлиэтээтэ. Горнай улууһугар биир киһи итинник дьыаланы саҕалаабытын дьиэтин таһыгар олорор дьон сөбүлээбэккэлэр, тохтотон кэбиспитин туһунан Алквиад Тарасов эттэ.
Крематорийга дьон санаата ситтэ дуо?
Дьокуускай куоракка тустаах дьыаланан «Ритуал» тэрилтэ дьарыктанарын туһунан энергетика уонна дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыба департаменын начальнигын солбуйааччы Иосиф Васильев эттэ. Кини кылабыыһаларга инфраструктура суоҕа мэһэйдэри үөскэтэрин бэлиэтээтэ. Кистээһин процедураларыгар уонна пенсионнай фондаттан ороскуоту сабыныыга көрүллэр үбү-харчыны биэриини сырдатар үлэ ыытыллара наадатын ыйда. Иосиф Васильев Дьокуускай куоракка 2020-2025 сылларга ритуальнай өҥөлөрү оҥорууну сайыннарыыга былаан оҥоһулла сылдьарын уонна «Бохоруона дьиэтэ» киин тутуллар соруга баарын туһунан эттэ.
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтарыттан «крематорий наада дуо?» диэн ыйыппыппар үгүстэрэ: «дьон санаата итиннэ ситтэ, сир да тиийбэт буолла», — диэн хоруйдаабыттара.
Киин куораппытыгар крематорийы тутуу боппуруоһун тула кэпсэтии, санаа атастаһыыта барбыта уонча сыл буолла. Бу боппуруос тула үгүс мөккүөр баар. Итини православие уонна ислам итэҕэллэрэ утараллар. Дьокуускайга ыйга 170 киһини кремациялыыр, 5,7 мөл. солк. крематорийы тутар туһунан этии «Норуот бүддьүөтэ – 2018» бырайыак чэрчитинэн киирбит. Тустаах боппуруос экономическай уонна экологическай өттүнэн үөрэтиллэн баран, олоххо киириэн сөптөөх.
Аймаҕа суох дьон уонна сиэр-туом
«Төгүрүк остуол» кыттыылаахтара болҕомтолорун уруута-аймаҕа суох дьону кистээһиҥҥэ уурдулар. Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин биэрбит дааннайынан, ааспыт 2019 сыллаахха итинник категорияҕа киирсэр 798 киһи суох буолбут. Кинилэри кистээһиҥҥэ 8 мөл. солк. тахса үп тыырыллыбыт.
Ил Түмэн хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Евгений Перфильев сир үрдүгэр тахсыбыт өлүктэр кыһалҕаларын көтөхтө. Манна сахаларга туспа сиэр-туом баар. Киһи өлбүтүн кэнниттэн 3 сыл иһигэр мэҥэтэ тутуллуохтаах, силигэ барыта ситэриллиэхтээх. Ол кэнниттэн өлбүт киһи уҥуоҕар чугаһыыр да сатаммат. Көннөрү көрөн эрэ ааһыллыахтаах. Тугу да эбиллиэ, оҥоруллуо суохтаах, ити кытаанахтык бобуллар. Киһи кута хаттаан төрөөн түспүтэ буолуо диэннэр, сахалар киһи уҥуоҕар үс сыл кэнниттэн чугаһаабаттар. Олох уонна өлүү сахаларга биир утум ситимнээхтэр, биир кэлим өйдөбүллээхтэр.
Тэрээһиҥҥэ депутат Алена Атласова тустаах боппуруоска, кыһалҕалары быһаарарга улахан болҕомто наадатын ыйда.
Василий Местников «төгүрүк остуолга» этиллибит кыһалҕалары быһаарар наадалааҕын, ити кыаллыбатаҕына, нэһилиэнньэ ортотугар тыҥааһыннаах балаһыанньа үөскүөн сөбүн ыйда. «Бохоруона дьыалатын туһунан» федеральнай сокуон 29 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр наадатын «төгүрүк остуол» кыттыылаахтара бэлиэтээтилэр. Тэрээһин түмүгүнэн сүбэлээһин ылылынна. Тустаах боппуруоска күүстээх болҕомто ууруллар наада кэмэ кэлбитин, парламеҥҥа ыытыллыбыт «төгүрүк остуол» көрдөрдө. |
Федора Петровна Егорова (кулун тутар 14 1934—2004) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, "Кыым" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Көмүс бөрүө» бириэмийэ лауреаата, СӨ бэчээтин туйгуна.
1934 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Иккис Лүүччүн нэһилиэгин Аһахтааччы учаастагар булчут Бүөчүккэ Бүөтүр (Егоров Бүөтүр) уонна Даарыйа дьиэ кэргэннэригэр сэттис кыра оҕонон төрөөбүтэ.
Мастаах оскуолатыгар уонна Сангаар орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ уонна 1957—1958 сылларга Сунтаарга Тойбохойго учууталлаабыта, пионер баһаатайдаабыта.
1958 сыллаахха Москубаҕа Хомсомуол КК оскуолатыгар кууруска ыыппыттара.
1962 сыллаахха Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай университеккэ үөрэнэ киирбитэ. Суруналыыстыка факультетын бүтэрэн 1967 сылтан өрөспүүбүлүкэ оччотооҕуга сүрүн сахалыы хаһыатыгар "Кыымҥа" үлэтин саҕалаабыта. "Кыымы" кытта 36 сыл үлэлээбитэ[1].
Уларыта тутуу кэмигэр 1993 сыллаахха хаһыаты саппыттарын утарбыта. Федора Петровна «Кыым» Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна норуотун историятын летопиһа, үгүс көлүөнэ саха интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин иитэн таһаарбыт улахан историческай суолталаах хаһыат буоларын өйдүүрэ.Устуоруйалаах хаһыат сүтүө суохтааҕын чуолкай өйдөөбүтэ уонна дьаныарынан "Кыымы" хос арыйбыта. Ол кэнниттэн тоҕус сыл тухары, хара өлүөр дылы тутаах эрдээктэрдээбитэ.
2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбута.
Үлэтин суолтатаПравить
Федора Петровна саха журналистиката сайдыытыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбитэ. Кини П.А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай театрын үлэтин күүскэ сырдаппыта, театр сулустаах чыпчаалга дабайарыгар төһүү буолбата. Элбэх культура, искусство деятеллэрэ үүнэллэригэр суолларын арыйбыта. Кини хабан суруйбут темата культуранан эрэ муҥурдаммата. Сиэр-майгы тематыттан саҕалаан, үөрэххэ тийэринэн көмөлөһөрө.
Кини төрөөбүт дойдута чэлгийэ сайдарыгар, сахатын норуота аан дойду таһымыгар тахсарыгар баҕарара. Олоҕун ити туһугар анаан, үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө аатын оҥостуммута.[2]
БиблиографияПравить
Үйэлэргэ өлбөөдүйбэт үтүө аат /[бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.Степанов уо.д.а.]. — Дьокуускай: Ситим, 2005. — 144 с.
БыһаарыыларПравить
↑ Официальный информационный портал РС(Я): Мастера золотого пера
↑ Үйэлэргэ өлбөөдуйбэт үтүө аат /[бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.Степанов уо.д.а.]. - Дьокуускай: Ситим, 2005. - 144 с. |
Экспонааттар устуоруйаҕа суолталарын туһунан билиһиннэрээри К.Д.Уткин аатынан Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһуулара түмэл научнай-чинчийэр салаатын салайааччытыттан Б.Б.Борисовтан кэпсииригэр көрдөстүбүт:
– Ньурба түмэлигэр 10 тыһ. тахса экспонат харалла сытар. Бу баай коллекцияттан мин тус бэйэм ураты истиҥник, ойуччу тутан ылынарым саха былыргы уус уран оҥоһуктара буолаллар. Холобур, биһиэхэ 18 үйэтээҕи түөрт аттаах көмүү маллара бааллар. Онно араас мал-сал барыта баар. Холобур, ыҥыыр икки араас алтан киэргэллэрэ. Биирэ үс салалаах, иккиһэ алта умнастаах. Кинилэри ат ыҥыырын иннинээҕи-кэннинээҕи бүргэтигэр иилэллэр эбит. Маннык киэргэллэр 18 үйэҕэ (баҕар ол да иннигэр буолуо) балайда тарҕана сылдьыбыттар быһыылаах. Биирдиилээн Саха сирин араас муннуктарыгар көстөллөр.
Ньурба улууһугар маһынан уһаныы олус сайдыбыт көрүҥ буолар. Ол курдук балхах диэн кымыс иһэр иһит сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустарыгар хаалбыт.
Биһиги түмэлбитигэр Чуукаартан киирбит сүрдээх улахан кээмэйдээх балхах баар. Кини 50 см. үрдүктээх, айаҕын кэтитэ 32 см. Мантааҕар арыый улахан балхах Ньурбаҕа биир ыалга баарын билэбин уонна суох. Чахчы модьу хатыҥтан чочуйан оҥоһуллубут иһит буолар.
«Көмүс ат» саха кыыһа сүктэн барарыгар алтантан эбэтэр үрүҥ көмүстэн кутан оҥорон курдарыгар иилинэр буолар эбиттэр. Кийиит атын (сорохтор этэллэринэн кийиити бэйэтин) көрдөрөр. Мин билэрбинэн маннык экспонат өссө Өлөөн түмэлигэр баар. Биһиги түмэлбитигэр икки маннык ат баар. Бу «Звериный стиль» диэн ааттанан скифтэргэ киэҥник тарҕана сылдьыбыта биллэр. Оттон сахаларга 19 үйэҕэ дылы тиийэн кэлбитэ.
Ити эмиэ саха омуга дириҥ силистээх-мутуктаах, устуоруйалаах омук буоларбытын туоһулуур.
Хаартыскалары К.Д.Уткин аатынан Ньурбатааҕы Норуоттар доҕордоһууларын түмэлин пуондатыттан туһанныбыт
Навигация по записям
Саха таҥаһын, симэҕин былыргыта
Саха устуоруйата – дьиэлэргэ
Тэрийэн таһаарааччы: “Саха өйүн-санаатын баайын уонна култууратын сырдатар-чинчийэр киин” кэмиэрчэскэйэ суох автономнай тэрилтэ.
Сибээһи, информационнай технологияны уонна маассабай коммуникацияны кэтиир федеральнай сулууспаҕа киирбит нүөмэрэ: ЭЛ № ФС77-79595 (07.12.2020)
Сүрүн эрэдээктэр - тыл билимин хандьыдаата Ангелина Афанасьевна Кузьмина
Аадырыспыт:
Дьокуускай куорат, ул. Подгорная 17Б
элэктириэн буоста: ostyoryja_2019@mail.ru. төлөпүөн нүөмэрэ: 89142681196
6+
sakhaetigentyla.ru саайт матырыйаалын толору эбэтэр кылгатан туһанар түгэҥҥэ булгуччу гиперссылка ирдэнэр. |
Саҥа сыл маҥнайгы, үбүлүөйдээх улахан, бэлиэ тэрээһининэн буолла,тохсунньу 15 күнүгэр, Үлэ кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Кэбээйи, Нам оройуоннарын Бочуоттаах гражданина, кыраайы үөрэтээччи Василий Егорович Колмогоров төрөөбүтэ 100 сылыгар.
Тэрээһин буолан ааста И. Е. Винокуров аатынан Намнааҕы педколледжка. Бу тэрээһиҥҥэ анаан оҥоһуллан турда, дириҥ ис хоһоонноох, Нам улуустааҕы библиотека оҥорбут, Василий Егрович олорбут олоҕун , үлэтин, дьиэ кэргэнин кэпсиир кинигэлэрин быыстапката.
Быыстапкаҕа киирбиттэрэ Василий Егорович туһунан ахтыылар, Кэбээйигэ, Намҥа үлэлээбитин туһунан кинигэлэр, ыстатыйалар.
Үөрүүлээх, үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ кыттыыны ыллылар Юрий Иннокентьевич Слепцов – Нам улууһун Аҕа баһылыга. Иван Иванович Левин – Кэбээйи улууһун Аҕа баһылыга, Сииттэ нэһилиэгин Аҕа баһылыга – Семен Тимофеевич Тимофеев.
Егор Михайлович Ларионов, Гаврил Гаврильевив Местников, Никифор Дмитриевич Терехов, Роза Андреевна Иванова, Кэбээйи улууһун делегацията уонна Василий Егорович Колмогоров оҕолоро — Василий Васильевич Колмогоров, Иван Васильевич Колмогоров, Мария Васильевна Сайдыкулова, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ уо.д.а. Тэрээһин биир тыынынан, үрдүк таһымнаахтык, истиҥник ааста. |
Томскай Григорий Васильевич (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара. Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).
Томскай Григорий Васильевич
Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — фр. Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта, 2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.
Литератураҕа үлэтэПравить
Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута. |
End of preview. Expand in Data Studio
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 6