Split (1)

train · 1.61M rows

id stringlengths 1 7	url stringlengths 31 408	title stringlengths 1 239	text stringlengths 1 345k
1470	https://pl.wikipedia.org/wiki/Elbl%C4%85g%20%28rzeka%29	Elbląg (rzeka)	Elbląg (niem. Elbing) – rzeka na Żuławach Wiślanych o długości 14,5 km. Wypływa z jeziora Druzno, uchodzi do Zalewu Wiślanego. Rzeka jest żeglowna na całej długości (od Elbląga traktowana jako morskie wody śródlądowe). Poprzez kanały posiada połączenie: z Nogatem – Kanał Jagielloński z jeziorami Pojezierza Iławskiego – Kanał Elbląski Rzeka Elbląg stanowi oś żeglugowego systemu transportowego. Poprzez Kanał Jagielloński i Nogat posiada połączenie z Wisłą, a poprzez Kanał Elbląski łączy się z Iławą i Ostródą. Na rzece znajduje się port morski w mieście Elbląg. W okresach suszy woda z rzeki za pomocą systemu melioracyjnego może być wykorzystywana do nawadniania obszarów rolniczych na Żuławach Elbląskich. W zależności od wahań poziomu wody w Zalewie Wiślanym spowodowanych "wpychaniem" wód Bałtyku do Cieśniny Piławskiej przez silne wiatry północne i północno-wschodnie, kierunek spływu wód rzeki Elbląg odwraca się i powoduje spiętrzenie wody jeziora Druzno. Znaczna część dorzecza rzeki obejmuje tereny depresyjne, w tym największą depresję w Polsce 1,8 m p.p.m., położoną na południowy wschód od miasta Elbląg pomiędzy wsią Raczki Elbląskie a rzeką Tyną. Prawie na całej długości rzeki Elbląg i jej dopływach w ich dolnym biegu występują obwałowania przeciwpowodziowe. Według niektórych źródeł do przepływu rzeki zalicza się również przepływ rzeki Dzierzgoń wypływającej w powiecie sztumskim, o długości 45 kilometrów i uchodzącej do jeziora Druzno. W północno-wschodniej części zlewni występuje Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej. Poza tym na jej terenie znajdują się: Rezerwat przyrody Jezioro Drużno Rezerwat przyrody Zatoka Elbląska Rezerwat przyrody Dęby w Krukach Pasłęckich Rezerwat przyrody Lenki Obszar Chronionego Krajobrazu Jeziora Drużno Obszar Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego Obszar Chronionego Krajobrazu Rzeki Dzierzgoń Obszar Chronionego Krajobrazu Rzeki Nogat Obszar Chronionego Krajobrazu Rzeki Wąskiej. Do rzeki Elbląg uchodzą cieki: Babica – struga Dunówka – struga Fiszewka – rzeka Kumiela – struga Kanał Miejski – kanał, w mieście Elbląg Tina – rzeka Zobacz też Elbląg Rzeki Polski Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Przystanie żeglarskie, kajakowe i motorowodne w Elblągu – locja Piotra Saleckiego Rzeka Elbląg - przewodnik żeglarski Piotra Saleckiego Geografia Elbląga Rzeki w Polsce Zlewisko Zalewu Wiślanego
1475	https://pl.wikipedia.org/wiki/Elegia	Elegia	Elegia (gr. ἐλεγεία elegeia – pieśń żałobna) – utwór liryczny o treści poważnej, refleksyjny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć, miłość); wyróżnia się elegie miłosne i patriotyczne. Należy do najbardziej charakterystycznych form liryki bezpośredniej. W poezji starogreckiej, skąd wywodzi się ten gatunek, obowiązkowa była dla niego forma wierszowa dystychu elegijnego. Mistrzem elegii w poezji starorzymskiej był Owidiusz, po nim gatunek ten uprawiali z powodzeniem John Milton, Johann Wolfgang von Goethe, Aleksander Puszkin, Rainer Maria Rilke. W Polsce elegie pisali m.in. Jan Kochanowski, Władysław Broniewski, Franciszek Karpiński (Żale Sarmaty), Krzysztof Kamil Baczyński (Elegia o ...[chłopcu polskim]). Tomik zatytułowany Elegie jest najbardziej znanym dziełem czeskiego poety Jiříego Ortena. W historii literatury angielskiej jedną z najważniejszych elegii jest Beowulf nieznanego autorstwa – utwór pochodzi z ok. VIII wieku. Następnie: , – oba teksty są elegiami egzystencjalnymi, przedstawiają dwa punkty widzenia mężczyzn udręczonych, skazanych na banicję. Przypisy Bibliografia Gatunki literackie
1476	https://pl.wikipedia.org/wiki/Epos	Epos	Epos (gr. έπος, epos „słowo”), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki. Tradycyjne eposy to dłuższe poematy narracyjne o specyficznej konstrukcji elementów świata przedstawionego, podporządkowanej funkcji parenetycznej i afirmującej etos społeczności, w której zostały napisane. Eposy charakteryzują również: typ bohatera (heros, początkowo król bądź rycerz, później także heros duchowy; postać programowo idealizowana), podniosły rejestr stylistyczny, koncepcja podmiotu twórczego (narracja trzecioosobowa) oraz tworzywo poetyckie (początkowo autorzy eposów sięgali najczęściej po zdarzenia mityczne bądź legendarne, do „czasu ojców”, później także po wydarzenia historyczne). Obejmuje utwory najczęściej poetyckie, np. Iliada, Odyseja, choć eposami (epopejami) nazywa się także powieści o rozmachu epickim, ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów lub też opowieść o prapoczątkach jakiegoś narodu, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana). Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma. Epos doby pisma wykształcił odmianę historyczną, ukazującą wydarzenia jeszcze nieprzebrzmiałe (np. poematy Samuela Twardowskiego, Transakcyja wojny chocimskiej Wacława Potockiego), a także biblijną, która za pomocą środków biblijnych przedstawia losy bohaterów Pisma św., zwłaszcza Chrystusa, ale też całą historię świętą (odmianę tę reprezentują np. Chrystiada Marca Girolama Vidy, Raj utracony Johna Miltona). Prostszą, krótszą odmianą jest poemat epicki (np. Beowulf). Często głównym wątkiem eposu jest historia jednego rodu panującego (Pieśń o Nibelungach) lub dzieje życia jednego niezwykłego heroicznego bohatera (Odyseja), ale może on też przedstawiać opowieść o całym ludzie (Kalevala), o jego początkach (Eneida), także o jego bogach (Dzieje Dionizosa, Edda) i przodkach (eposy Hezjoda). Dawne eposy i poematy epickie przeznaczone były do recytowania lub do śpiewania, często zawierały elementy rytuałów i były używane w celach religijnych. Stanowiły też często zapis religii i mitologii danego ludu, jego wartości moralnych, obyczajowości i najstarszego języka. Za ostatnią „żywą epopeję” uważa się nawiązującą do początków buddyzmu tybetańskiego Epopeję o Królu Gesarze. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. Eposy powstałe w czasach późniejszych (począwszy od czasów rzymskich, ale i np. Raj utracony i Pan Tadeusz) są dziełami czysto literackimi, które nie wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej. Eposy były pisane przy użyciu różnych form wersyfikacyjnych. Eposy greckie oraz rzymskie były układane iloczasowym heksametrem daktylicznym, bez podziału na strofy i bez rymu. Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris Italiam, fato profugus, Laviniaque venit litora, multum ille et terris iactatus et alto vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, inferretque deos Latio, genus unde Latinum, Albanique patres, atque altae moenia Romae. (Wergiliusz, Eneida. Księga pierwsza) W krajach romańskich eposy pisano przeważnie oktawą (abababcc), a niekiedy tercyną (aba bcb cdc...). Oktawa była budulcem wielu renesansowych eposów włoskich, hiszpańskich i portugalskich. Przy jej użyciu tworzyli swoje najsławniejsze dzieła Luigi Pulci, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Lucrezia Marinella, Alonso de Ercilla y Zúñiga, Luís de Camões, Vasco Mouzinho de Quevedo, Francisco de Sá de Meneses i Gabriel Pereira de Castro. As armas e os barões assinalados, Que da ocidental praia Lusitana, Por mares nunca de antes navegados, Passaram ainda além da Taprobana, Em perigos e guerras esforçados, Mais do que prometia a força humana, E entre gente remota edificaram Novo Reino, que tanto sublimaram; (Luís Vaz de Camões, Os Lusíadas, Canto Primeiro) W Anglii w roli tworzywa eposów stosowano albo wiersz biały (blank verse), albo siedmiowersową strofę królewską (ababbcc) i dziewięciowersową strofę spenserowską (ababbcbcc). Heavy that slumber over all the land; But terrible the wakening! for, behold! While yet the sun shone brightly,--on the leaves, Dew--steeped, and grasses, and the rippling streams, A diamond sparkle flinging,--the clear air Suddenly 'gan to thicken. Cloud was none, Nor gentlest waft of wind, that from afar, O'er sea, or desert, might that gloom have brought. (Edwin Atherstone, Israel in Egypt, Book fourteenth) W Polsce eposy pisze się przeważnie trzynastozgłoskowcem rymowanym parzyście. W ten sposób pisał między innymi Wacław Potocki. Tradycyjnie rymowanym trzynastozgłoskowcem tłumaczono także starożytny heksametr. Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka, Już ma na karku piękna Europa łyka; Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów Konstantynopol – niegdy twój, Paleologu! Tam siedzi i samemu nie składając Bogu, Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi, Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi. (Wacław Potocki, Wojna chocimska) Niekiedy eposy są pisane przy użyciu innych rodzajów wiersza. Serbowie stosują dziesięciozgłoskowiec, zaś fińska Kalevala została skomponowana zasadniczo ośmiozgłoskowcem. W epice staroangielskiej wykorzystywano nie rym, ale aliterację, która budowała wiersz aliteracyjny Znane eposy w literaturze światowej Gilgamesz – literatura sumero-akadyjska – ok. XX wiek p.n.e. Enuma elisz – literatura sumero-akadyjska Ramajana – literatura sanskrycka – II wiek p.n.e. – II wiek n.e. Mahabharata – literatura sanskrycka – IV wiek p.n.e. – IV wiek n.e. Iliada – literatura grecka – VIII wiek p.n.e. Odyseja – literatura grecka – VIII wiek p.n.e. Theogonia – literatura grecka – Hezjod Prace i dnie – literatura grecka – Hezjod Argonautica – Apolloniusz z Rodos – III wiek p.n.e. Roczniki – literatura rzymska – Enniusz – II wiek p.n.e. Eneida – literatura rzymska – Wergiliusz – I wiek p.n.e. Farsalia – literatura rzymska – Lukan – I wiek Achilleida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiekTebaida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiek Punica (epos) – literatura rzymska – Silius Italicus – I wiek Argonautica – literatura rzymska – Waleriusz Flakkus – I wiek Dzieje Dionizosa Nonnos z Panopolis Epopeja o Królu Gesarze – tybetański epos – X/XI wiek Szahname (Księga królewska) – Ferdousi – literatura perska – X/XI wiek Beowulf – literatura angielska – IX wiek Widsith – literatura angielska Bazyli Digenis Akritas – literatura Bizancjum – XII wiek Dawid z Sasunu – literatura ormiańska Rycerz w tygrysiej skórze – Szota Rustaweli – literatura gruzińskaEdda – XIII wiek Pieśń o Nibelungach – XIII wiek Bitwa na Kosowym Polu – literatura serbska Parsifal i Willehalm – Wolfram von Eschenbach – XII/XIII wiek Kalevala – XIX wiek Kalevipoeg – estoński epos wzorowany na Kalevali Życie i przygody Remusa – literatura kaszubska – XX wiek Heimskringla Bitwa pod Maldon – literatura angielska Pieśń o Cydzie Tain. Uprowadzenie stad z Coulange Mabinogion Cad Gaddeu (Bitwa drzew) Saga rodu Wölsungów sagi islandzkie cykl feniański cykl ulsterski cykl arturiański Słowo o wyprawie Igora – literatura staroruska Oguz chan – literatura azerska Pieśń o Hildebrandzie Hikayat Hang Tuah – malezyjski epos narodowy Epos o Manasie – Kirgistan Filostrato – Giovanni Boccaccio – XIV wiek Teseida – Giovanni Boccaccio – XIV wiek Morgante – Luigi Pulci – XV wiek Roland zakochany – Matteo Maria Boiardo – XV wiek Jerozolima wyzwolona – Torquato Tasso – XVI wiek Orland szalony – Ludovico Ariosto – XVI wiek Luzjady – Luís de Camões – XVI wiek Malakka zdobyta – Francisco de Sá de Meneses – XVII wiek La Argentina – Martín del Barco Centenera – XVII wiek Afonso Africano – Vasco Mouzinho de Quevedo – XVII wiek Viriato Trágico – Brás Garcia de Mascarenhas – 1699 Caramuru – Santa Rita Durão – brazylijski epos bohaterski – XVIII wiek Araukana – Alonso de Ercilla y Zúñiga -XVI wiek Koroğlu – literatura azerska Osman – Ivan Gundulić – XVII wiek L'Enrico – Lucrezia Marinella – 1635 Wojna chocimska – Wacław Potocki – XVII wiek Raj utracony – John Milton – XVII wiek Raj odzyskany – John Milton – XVII wiek Królowa wieszczek (albo Królowa elfów) – Edmund Spenser – XVI wiek Jagiellonida – Dyzma Bończa-Tomaszewski – XIX wiek Pan Tadeusz – Adam Mickiewicz – XIX wiek Chrzest nad Sawicą – literatura słoweńska – France Prešeren – XIX wiek Mateusz z Trenczyna – literatura słowacka – Ľudovít Štúr – XIX wiek Nordens Guder (Bogowie północy) – literatura duńska – Adam Gottlob Oehlenschläger – XIX wiek Pan Balcer w Brazylii – Maria Konopnicka – XX wiek Król Alfred – John Fitchett – XIX wiek Upadek Niniwy (epos) – Edwin Atherstone – XIX wiek Izrael w Egipcie''' – Edwin Atherstone – XIX wiek Evangeline i Pieśń o Hajawacie – Henry Wadsworth Longfellow – XIX wiek Powieść o Udałym Walgierzu – Stefan Żeromski (na podstawie powieści średniowiecznej) John Brown’s Body – Stephen Vincent Benét – XX wiek Aniara'' – Harry Martinson – XX wiek Zobacz też epos narodowy Przypisy Typy poematów
1477	https://pl.wikipedia.org/wiki/Atena%20Eudokia	Atena Eudokia	Atena, Elia Eudokia Augusta, Aelia Eudocia Augusta (ur. 401, zm. 20 października 460) – właściwie Athenais (Atenaida), Greczynka, córka greckiego filozofa Leoncjusza, została w 421 poślubiona cesarzowi bizantyńskiemu – Teodozjuszowi II. Życiorys Pod wpływem siostry męża Aelii Pulcherii została ochrzczona i przyjęła imię Elia Eudokia. Dzięki wsparciu Aelii uzyskała mocną pozycję na dworze uwieńczoną nadaniem tytułu cesarzowej. Oskarżona w 444 roku o romans z urzędnikiem dworskim została zmuszona do opuszczenia dworu i udała się na pielgrzymkę do Jerozolimy, gdzie pozostała do śmierci. Matka Arkadiusza, Flacylli oraz Licynii Eudoksji (żony Walentyniana III). Natomiast jej wnuczka, Eudokia, została żoną Huneryka, władcy Wandalów, a także Palladiusza, syna cesarza Petroniusza. Przypisy Bibliografia Kobiety starożytnej Grecji Cesarzowe bizantyńskie Zmarli w 460 Urodzeni w 401
1478	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eurazja	Eurazja	Eurazja (nienormatywna forma: Euroazja) – zbiorcze określenie na obszary Europy i Azji, obejmujące powierzchnię około 55 mln km², zamieszkane przez 4,918 mld ludzi, co stanowi 70,65% ludności świata (z czego 60,25% zamieszkuje Azję). Kontynent eurazjatycki dzieli się umownie na Europę i Azję, określane tradycyjnie mianem kontynentów (Europa, tak samo jak Półwysep Indyjski, jest raczej subkontynentem Eurazji). Termin Eurazja wprowadzono w XIX wieku w celu podkreślenia ścisłego połączenia Azji z Europą. Problem podziału na Europę i Azję nie jest łatwy, szczególnie tam, gdzie brakuje wyraźnych granic naturalnych. Współcześnie przyjmuje się najczęściej, że granica ta przebiega wzdłuż wschodnich podnóży gór Uralu, rzeki Emby, północnym wybrzeżem Morza Kaspijskiego, Obniżeniem Kumsko-Manyckim do ujścia Donu do Morza Azowskiego, dalej Cieśniną Kerczeńską, przez Morze Czarne, cieśninę Bosfor, Morze Marmara, cieśninę Dardanele, po wschodnie wybrzeże Morza Egejskiego. Różne źródła podają różny przebieg granicy, a jedynymi powszechnie przyjętymi jej elementami są góry Ural i cieśnina Bosfor. Eurazja spośród wszystkich lądów Ziemi wyróżnia się dużymi kontrastami ukształtowania. To tu występują najwyższe łańcuchy górskie, wysokie i rozległe wyżyny, wielkie niziny i największe depresje. Również pod względem kulturowo-politycznym Eurazja jest niezwykle zróżnicowana. Leżą na niej najbogatsze (Szwajcaria) i najbiedniejsze (Jemen) państwa świata, najbardziej totalitarne dyktatury (Korea Północna) i gospodarcze potęgi (Niemcy, Japonia), najgęściej (Bangladesz) i najrzadziej (Mongolia) zaludnione państwa. Najbardziej wysunięte punkty Eurazji na północ – 81° 47′ N – Rosja (Wyspa Rudolfa) na południe – 1° 16′ N – Malezja (przylądek Piai) na zachód – 9° 30′ W – Portugalia (przylądek Roca) na wschód – 169° 40′ W – Rosja (przylądek Dieżniowa) Zobacz też Afroeurazja Unia Eurazjatycka Europa Azja Przypisy Kontynenty Geografia Azji Geografia Europy
1480	https://pl.wikipedia.org/wiki/Enklawa	Enklawa	Enklawa – terytorium otoczone ze wszystkich stron terytorium lądowym innego państwa. Jeżeli stanowi ono część jakiegoś państwa, to jest ono jego eksklawą. Na przykład San Marino stanowi enklawę w terytorium Włoch, zaś gmina Campione stanowi enklawę w terytorium Szwajcarii i eksklawę Włoch. Terminów „enklawa/eksklawa” używa się także dla określenia tego typu terytoriów w skali subnarodowej. Terminu „enklawa” używa się także w przypadku, gdy teren jednego rodzaju jest otoczony terenem innego rodzaju, np. las liściasty na terenie porośniętym lasem iglastym. Wyraz ten pochodzi z języka francuskiego, który stanowił język dyplomacji. Czasownik enclaver, oznaczające „wbijać się klinem”, pochodzi od łacińskiego in-clavo, gdzie clavus to klin, gwóźdź. Enklawy są dziedzictwem historycznym i politycznym, choć niekiedy niektóre terytoria stały się faktycznymi enklawami na skutek np. zmiany biegu rzeki. Życie w enklawach może być niewygodne z racji oderwania od terytorium macierzystego. Stąd też zainteresowane państwa starają się podpisać umowy regulujące takie kwestie jak dostawy energii, przepływ osób, usługi publiczne dla ludności itp. Najlepiej zdefiniowana jest sytuacja enklaw w Europie, zwłaszcza w epoce swobodnego przepływu osób w strefie Schengen. Natomiast w Azji enklawy nadal stanowią nierzadko przedmiot sporów terytorialnych. Przykłady enklaw Państwa-enklawy Państwa-enklawy, otoczone ze wszystkich stron przez inne państwo, nie są eksklawami. Istnieją trzy takie państwa: San Marino w terytorium Włoch, Watykan w terytorium Włoch, w Rzymie, Lesotho w terytorium RPA. Terytoria-enklawy Cechą charakterystyczną „prawdziwych” enklaw jest to, że by się do nich dostać trzeba poruszać się po terytorium innego państwa. Najbardziej znaną enklawą w Europie był Berlin Zachodni; w historii Polski należący do niej w latach 1412–1769 tzw. zastaw spiski, czyli grupa zamków i 13 miast spiskich będących polskimi eksklawami, stanowiącymi enklawy na terenie Królestwa Węgier. Inne mniej znane przykłady, za to nadal istniejące, to: miasto Baarle w południowej Holandii to administracyjnie dwa miasta – belgijskie Baarle-Hertog to 22 belgijskie enklawy w terytorium holenderskim oraz holenderskie miasto Baarle-Nassau, które samo posiada także 3 enklawy na terenie Belgii oraz jedną małą enklawę wewnątrz jednej z belgijskich enklaw Baarle-Hertog, niemieckie Büsingen stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza, włoskie miasto Campione d’Italia wewnątrz kantonu Ticino (Szwajcaria), chociaż w praktyce administrowane jest jako część Szwajcarii, tzn. stanowi część szwajcarskiego obszaru celnego, jego mieszkańcy posługują się frankiem szwajcarskim i nie płacą podatków we Włoszech, choć nadal podlegają zwierzchnictwu włoskiemu (Prowincja Como), hiszpańskie miasto Llivia położone w południowej Francji, kilka kilometrów na wschód od Andory, rosyjska eksklawa Miedwieżje-Sańkowo stanowiąca enklawę w terytorium Białorusi, składa się z dwóch wsi, wsie Ormidhia i Xylotimbou na Cyprze otoczone są przez formalnie niezależną brytyjską bazę Dhekelia. Ponadto na terenie bazy znajduje się elektrownia również należąca do Cypru, wieś Sastavci należąca do Bośni i Hercegowiny tworzy enklawę na terytorium Serbii w pobliżu miasta Priboj. Poza Europą enklawy można znaleźć także w Azji: Madha należąca do Omanu stanowi enklawę w terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich, jednocześnie na jej terytorium znajduje się mniejsze terytorium Nahwa, które jest eksklawą ZEA wewnątrz Madhy, Do końca lipca 2015 przy granicy indyjsko-bengalskiej znaleźć można było 92 bengalskie eksklawy na terytorium Indii i 106 indyjskich eksklaw na terytorium Bangladeszu. Ponadto 21 z tych bengalskich eksklaw znajduje się wewnątrz indyjskich eksklaw, oraz 3 indyjskie eksklawy wewnątrz bengalskich. Sytuacja była niekiedy bardzo skomplikowana, gdy np. największa indyjska eksklawa Balapara Khagrabari zawierała w sobie bengalską eksklawę Upanchowki Bhajni, która zawierała znowu indyjską eksklawę Dahala Khagrabari. Ostatecznie obydwa państwa doszły do porozumienia, w wyniku którego enklawy przeszły do tego państwa, na terenie którego były położone terytorium Armenii zawiera 3 eksklawy Azerbejdżanu, dwie z nich to wsie w północno-wschodniej Armenii, a trzecia znajduje się w regionie Nachiczewan; istnieje też jedna eksklawa Armenii w terytorium Azerbejdżanu, Kotlina Fergańska podzielona między Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan daje liczne przykłady enklaw, m.in. kirgiska wioska Barak w terytorium Uzbekistanu, tadżycka wioska Sarwan także otoczona przez Uzbekistan, tadżycki Kajragasz wewnątrz Kirgistanu, uzbeckie miasta Soch i Szachimardan oraz terytoria Kalasza i Chalmion stanowią enklawy w terytorium kirgiskim. Szczególne przypadki enklaw stanowią wyspy otoczone wodami terytorialnymi innego państwa. Są to: należące do Malawi wyspy Chisamula i Likoma położone na jeziorze Niasa na wodach terytorialnych Mozambiku, argentyńska wyspa Isla Martin Garcia otoczona przez urugwajskie wody terytorialne przy ujściu Rio de la Plata. Do niektórych terytoriów oderwanych od zasadniczego obszaru kraju można dotrzeć przez wody międzynarodowe. Często w stosunku do nich błędnie używa się określenia enklawa, faktycznie są to jednak tylko eksklawy. Dobrze znanym w Polsce przykładem eksklawy jest obwód królewiecki, do którego dotrzeć można albo przez Litwę, albo przez Polskę, albo przez Morze Bałtyckie. Praktyczne enklawy Niektóre terytoria, nieoddzielone fizycznie od danego kraju, są łatwiej dostępne poprzez terytorium sąsiedniego kraju. Dzieje się tak zwłaszcza w obszarach górskich oraz tam gdzie jedyna dostępna droga prowadzi przez obce terytorium. Takie terytoria nie są teoretycznie enklawami, ale w praktyce tak. Kilka przykładów takich obszarów: austriacka gmina Jungholz jest otoczona prawie zewsząd przez terytorium Niemiec poza jednym miejscem – szczytem góry, do Kleinwalsertal, doliny w Vorarlbergu (Austria), można dojechać jedynie przez położony w Bawarii Oberstdorf, szwajcarska wieś Samnaun była początkowo dostępna jedynie drogą biegnącą przez Austrię, stąd też została wykluczona w 1892 r. ze szwajcarskiego obszaru celnego; pomimo że w latach 1907–1912 powstała droga bezpośrednio łącząca z pozostałą częścią Szwajcarii wyjątek ten został utrzymany; z podobnych przyczyn włoska dolina Livigno wyłączona jest z unijnego obszaru VAT, do rosyjskiej wsi Dubki (est. Tupka) położonej na zachodnim brzegu Jeziora Pskowskiego lądem można dotrzeć tylko od strony estońskiej (mapka), jedyna droga do miejscowości Hyder na Alasce biegnie przez terytorium Kanady. Bezpośredni dostęp z innych miejscowości Alaski możliwy jest tylko za pomocą wodnosamolotu, Nadole w latach 1920–1939. Jedyna nietransgraniczna droga prowadziła przez Jezioro Żarnowieckie, kilka wsi w Irlandii m.in. Roranna, enklawa praktyczna na terytorium Irlandii Północnej. Zobacz też państwo śródlądowe Przypisy Linki zewnętrzne Artykuł o enklawach Baarle-Hertog i Baarle-Nassau Mapa enklaw Baarle-Hertog i Baarle-Nassau (format PDF) en:Enclave and exclave#True enclaves
1481	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eksklawa	Eksklawa	Eksklawa – część terytorium państwa lub innej jednostki administracyjnej, położona w oddzieleniu od głównego jego obszaru, lecz na tym samym obszarze lądowym (przeważnie kontynent). Może być otoczona terytorium innego państwa lub jednostki administracyjnej, stanowi wtedy jednocześnie enklawę. Eksklawy międzynarodowe Historyczne W okresie międzywojennym w latach 1926–1939 do Rzeczypospolitej Polskiej należał półwysep Westerplatte, który był polską eksklawą na terenie Wolnego Miasta Gdańska; Gdańsk wraz z częścią terenów przyległych stanowił odciętą od reszty kraju przez terytorium Prus eksklawę I Rzeczypospolitej w latach 1772-1793 (pomiędzy I a II rozbiorem); Prusy Wschodnie w latach 1920–1939; eksklawy Berlina – powstałe w 1945 roku po podziale Berlina na sektory (1945–1990) w czasie alianckiej okupacji Niemiec. Na pograniczu indyjsko-bengalskim było 92 eksklaw Bangladeszu i 106 eksklaw Indii, część z tych eksklaw znajdowała się w eksklawach. Wszystkie eksklawy zostały rozwiązane w 2015 poprzez szereg korekt granicznych. Morawskie enklawy na Śląsku Istniejące Przykłady eksklaw międzynarodowych: belgijskie miasto Baarle-Hertog stanowi grupę 22 eksklaw na terytorium holenderskiego miasta Baarle-Nassau, dodatkowo w eksklawach belgijskich znajduje się siedem eksklaw holenderskich, niemieckie Büsingen stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza, włoskie miasto Campione d’Italia wewnątrz szwajcarskiego kantonu Ticino, Alaska oddzielona od pozostałej części Stanów Zjednoczonych przez Kanadę, Kabinda położona na północ od głównego terytorium Angoli, położona między Demokratyczną Republiką Konga i Kongiem, należący do Rosji obwód królewiecki między Polską a Litwą nad Bałtykiem, rosyjska eksklawa Miedwieżje-Sańkowo, otoczona terytorium Białorusi, hiszpańskie miasta Ceuta i Melilla na północnym wybrzeżu Maroka, Llívia – hiszpańska eksklawa we Francji, 8 gmin (w tym miasto Dubrownik) żupanii dubrownicko-neretwiańskiej - eksklawa chorwacka nad Morzem Adriatyckim, oddzielona od reszty Chorwacji przez terytoria Bośni i Hercegowiny oraz Czarnogóry, Oecussi-Ambeno, część Timoru Wschodniego położona na wybrzeżu indonezyjskim, Ras al-Dżibal – część terytorium Omanu nad cieśniną Ormuz otoczona od strony lądu przez terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Dystrykt Temburong – jeden z czterech dystryktów Brunei, oddzielony od reszty terytorium państwa przez Malezję i wody Zatoki Brunei, Brytyjska Irlandia Północna stanowi eksklawę w terytorium Republiki Irlandzkiej, trzy eksklawy Uzbekistanu (części wilajetu fergańskiego) otoczone terytorium Kirgistanu, dwie eksklawy Tadżykistanu (części wilajetu sogdyjskiego) otoczone terytorium Kirgistanu, Nachiczewańska Republika Autonomiczna – oddzielona terytorium Armenii eksklawa Azerbejdżanu. W Polsce Województwa Obecnie w Polsce nie ma eksklaw na poziomie wojewódzkim. Jednak w jednym miejscu niemal istnieje eksklawa – mający powierzchnię ok. 6,3 ha fragment gminy Jutrosin leżącej w województwie wielkopolskim (powiat rawicki) znajduje się na terenie gminy Cieszków leżącej w województwie dolnośląskim (powiat milicki), a z właściwym terytorium gminy Jutrosin styka się na szerokości drogi polnej łączącej oba obszary. Do końca 1998 roku istniała eksklawa wojewódzka. W latach 1975–98 wieś Zabieżki była częścią województwa warszawskiego otoczoną ze wszystkich stron obszarem województwa siedleckiego. Powiaty Przykłady eksklaw powiatów w Polsce: miasto Sławków będące częścią powiatu będzińskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Dąbrowa Górnicza, gmina Igołomia-Wawrzeńczyce będące częścią powiatu krakowskiego oddzieloną od jego głównego obszaru powiatem proszowickim i miastem na prawach powiatu Kraków, powiat rybnicki składa się z trzech osobnych części rozdzielonych terytorium miasta na prawach powiatu Rybnik, gmina Fabianki będące częścią powiatu włocławskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Włocławek, wieś Lisek stanowiąca część gminy Fabianki w powiecie włocławskim położona około 1,5 km w linii prostej od granicy gminy i otoczona całkowicie terenami gmin Lipno i Bobrowniki należącymi do powiatu lipnowskiego (obszar eksklawy wynosi ok. 5 km²), część wsi Chyża, leżącej w powiecie zamojskim (gmina Zamość), stanowi enklawę, liczącą ok. 10,5 ha, na obszarze miasta na prawach powiatu Zamość; od powiatu zamojskiego oddzielona jest pasem terytorium Zamościa o szerokości ok. 90 m, niewielki fragment gminy Goczałkowice-Zdrój wchodzącej w skład powiatu pszczyńskiego stanowi enklawę na terenie gminy Chybie w powiecie cieszyńskim – jest to fragment doliny Bajorki oddzielony od pozostałej części powiatu pszczyńskiego nasypem linii kolejowej należącym do powiatu cieszyńskiego (odległość eksklawy od głównego terytorium powiatu pszczyńskiego wynosi ok. 35 m), Żory, będące miastem na prawach powiatu, posiadają eksklawę znajdującą się pomiędzy miastem na prawach powiatu Rybnik, a gminą Świerklany w powiecie rybnickim; obszar ten leży w odległości ok. 50 m od głównej części miasta i ma ok. 13,5 ha powierzchni, fragment gminy Zduńska Wola wchodzącej w skład powiatu zduńskowolskiego znajduje się na terenie gminy wiejskiej Sieradz wchodzącej w skład powiatu sieradzkiego; eksklawa leży w odległości ok. 100 m od zasadniczego obszaru powiatu i liczy ok. 1,2 km² powierzchni, dwa fragmenty gminy Jaworze wchodzącej w skład powiatu bielskiego znajdują się na terenie gminy Brenna wchodzącej w skład powiatu cieszyńskiego; są to dwa fragmenty przysiółka Jasionki wsi Jaworze – pierwszy o powierzchni ok. 2 ha leży w odległości ok. 10 m od zasadniczego obszaru powiatu, drugi o powierzchni ok. 5 ha leży w odległości ok. 40 m od zasadniczego obszaru powiatu i ok. 80 m od pierwszej eksklawy, dwa fragmenty gminy Dobrzyca, powiat pleszewski na obszarze wsi Koźminiec otoczone obszarem gminy Rozdrażew, powiat krotoszyński. Pierwszy z nich o powierzchni ok. 10 ha ma tylko jeden punkt styczny z właściwym obszarem gminy Dobrzyca, drugi o powierzchni ok. 5 ha, na terenie którego znajduje się budynek mieszkalny otoczony jest ze wszystkim stron obszarem gminy Rozdrażew. Teren ten znajduje się w odległości od ok. 20 do ok. 60 metrów od granic właściwego obszaru gminy Dobrzyca. działka nr 2056 będąca częścią Powiatu Miasta Gdynia znajduje się na terenie gminy Kosakowo wchodzącej w skład powiatu puckiego. Gminy Liczne gminy składają się z kilku fragmentów (część z nich to jednocześnie eksklawy powiatowe) – najczęściej dzieje się tak, gdy miasto, będące siedzibą gminy jest osobną gminą miejską, pozostawiając rozkawałkowaną gminę wiejską, np. gmina Włodawa, gmina Koło, gmina Głogów, gmina Tarnów (składa się z trzech fragmentów), gmina Łowicz. Rzadsze są przypadki, gdy obszar gminy rozdzielony jest terenem innej gminy, np.: gmina Mierzęcice, gmina Brwinów, gmina Stopnica, gmina Lubanie. Wykaz eksklaw gminnych (bez eksklaw będących jednocześnie na poziomie powiatowym wymienionych w sekcji „Powiaty”) Miasta W tabeli poniżej wymienione są tylko eksklawy w miastach niebędących samodzielnymi gminami (miasta w gminach miejsko-wiejskich). W tych przypadkach są to eksklawy obszaru miasta znajdujące się na obszarze wiejskim danej gminy. Ponadto eksklawy posiadają opisane powyżej: miasta na prawach powiatu Gdynia i Żory oraz miasto Mielec będące gminą miejską. Ponadto w przypadku trzech miast występuje przypadek istnienia eksklawy obszaru wiejskiego na terenie miasta (enklawa w mieście). Pierwszy to, opisany wyżej, przypadek Zamościa (jest to eksklawa na poziomie powiatowym), drugim opisany wyżej przypadek Tychowa, trzecim jest zaś przypadek miasta Polkowice, znajdującego się w powiecie polkowickim (gmina miejsko-wiejska Polkowice) – eksklawa obszaru wiejskiego znajduje się na terenie miasta, ok. 30 m od właściwego obszaru terenu wiejskiego i ma ok. 0,3 ha powierzchni. Zobacz też enklawa Przypisy Geografia polityczna Eksklawy
1482	https://pl.wikipedia.org/wiki/Warto%C5%9Bciowanie%20leniwe	Wartościowanie leniwe	Wartościowanie leniwe (ang. lazy evaluation, ewaluacja leniwa) – strategia wyznaczania wartości argumentów funkcji tylko wtedy, kiedy są potrzebne (na żądanie). Zaletami tego podejścia są możliwość obliczenia wartości funkcji nawet wtedy, gdy nie jest możliwe wyznaczenie wartości któregoś z jej argumentów, o ile tylko nie jest on używany, wzrost wydajności dzięki uniknięciu wykonywania niepotrzebnych obliczeń oraz możliwość tworzenia nieskończonych struktur danych. Wadą wartościowania leniwego jest to, że mogą nie wystąpić (być może oczekiwane) skutki uboczne procesu wyznaczania wartości argumentów. Przeciwieństwem wartościowania leniwego jest wartościowanie zachłanne, stosowane w większości popularnych języków programowania. Przykładem wartościowania leniwego jest obsługa operatorów logicznych w większości języków programowania. Wyrażenie w języku C postaci: a = funkcja_B(b) \|\| funkcja_C(c) ? b : c; Przypisanie do zmiennej a wartości b nastąpi gdy: funkcja_B(b) zwróci prawdę, wtedy funkcja_C(c) nie zostanie wykonana funkcja_B(b) zwróci fałsz, a funkcja_C(c) zwróci prawdę W pierwszym przypadku nie nastąpi wywołanie funkcji funkcja_C(c) w związku z czym nie nastąpią jej efekty uboczne. W podobny sposób wykonany zostanie kod: a = funkcja_B(b) && funkcja_C(c) ? b : c; Przypisanie do zmiennej a wartości c nastąpi gdy: funkcja_B(b) zwróci fałsz, wtedy funkcja_C(c) nie zostanie wykonana funkcja_B(b) zwróci prawdę, a funkcja_C(c) zwróci fałsz Z tego typu leniwego wartościowania korzysta idiom perla postaci: funkcja(X) \|\| die("mamy problem"); który określa, że jeżeli funkcja(X) nie zwróci prawdy, to znaczy, że mamy problem i należy zakończyć wykonanie programu. Jednak oba wzmiankowane powyżej języki dokonują zachłannej ewaluacji wywołań funkcji, ponieważ w obu językach wartości argumentów funkcji są obliczane przed jej wykonaniem. Przykładami języków stosujących leniwe wartościowanie są Haskell oraz D. Zobacz też przekazywanie argumentów przez nazwę Programowanie komputerów Programowanie funkcyjne
1485	https://pl.wikipedia.org/wiki/Etyka	Etyka	Etyka (z , ēthos – stałe miejsce zamieszkania, obyczaj, zwyczaj) – dział filozofii dotyczący powinności moralnej: moralnego dobra lub zła. Etyka wyznacza jej szczegółową treść, czyli słuszności, a także szuka ostatecznych wyjaśnień norm, genezy zła i sposobów jego przezwyciężenia. Etykę odróżnia się od moralności i innych badających ją dyscyplin jak psychologia moralności, socjologia moralności, etologia czy teologia moralna. Etyka Etyka jest analizą dlaczego powinniśmy działać w określony sposób (powinność moralna). Terminem „etyka” oznacza się: (1) teorię powinności moralnej lub moralnej wartości postępowania. Czasami nazywaną etyką normatywną jako przeciwstawienie etyce opisowej; pierwotne i właściwe znaczenie terminu zapoczątkowane przez Sokratesa - ojca etyki; (2) teorię faktycznie uznawanych w określonym środowisku społecznym (etos), a często także praktykowanych w nim, norm moralnych postępowania (moralność); określaną jako etyka opisowa, rzadziej jako "etologia". W tym przypadku etykę utożsamia się z teorią etosu (zwykle z historią moralności, etnologią moralności, psychologią lub socjologią moralności); (3) przeświadczenia (oceny) i praktyki moralne danej społeczności lub nawet poszczególnych jej przedstawicieli. To stanowisko utożsamia etykę z samym etosem. etosem, który jest teorią faktycznie uznawanych i często praktykowanych w danym środowisku norm moralnych (4) metaetykę, zwaną również filozofią moralną (moral philosophy).Takie rozumienie rozpowszechnione jest w obszarze języka angielskiego. Jest to mylne utożsamienie etyki z teorią etyki, która dotyczy podstaw etyki i ma na celu określenie warunków naukowego charakteru etyki jako nauki. Moralność to sposób postępowania człowieka zgodny z prawdziwościowo-dobrym stanem rzeczy. Celem etyki jest dochodzenie do źródeł powstawania moralności, badanie efektów, jakie moralność lub jej brak wywiera na ludzi oraz szukanie podstawowych przesłanek filozoficznych, na podstawie których dałoby się w racjonalny sposób tworzyć zbiory nakazów moralnych. Poglądy etyczne przybierają zwykle formę teorii, na którą składa się zespół pojęć i wynikających z nich twierdzeń, na podstawie których można formułować zbiory nakazów moralnych. Teorie etyczne mogą być zarówno próbą udowadniania słuszności funkcjonujących powszechnie nakazów moralnych, jak i mogą stać w ostrej opozycji do powszechnej moralności, kwestionując zasadność części bądź nawet wszystkich aktualnie obowiązujących w danym społeczeństwie nakazów moralnych. Podział teorii etycznych Istnieje wiele różnych teorii etycznych, które różnią się od siebie tym, jakich działań od nas wymagają i w jaki sposób to argumentują. Współczesny podział teorii etycznych zaproponowany przez Rudolfa Carnapa: Ze względu na zakres obowiązywania norm moralnych: teorie obiektywistyczne – zakładają one, że normy etyczne mają charakter uniwersalny i można je wywieść z ogólnych założeń, a następnie zastosować do wszystkich ludzi. teorie subiektywistyczne – zakładają one, że normy etyczne są wytworem poszczególnych ludzi. Prowadzi to do wniosku, że jeśli istnieją jakieś wspólne normy, to są one wynikiem podobnej zawartości umysłów większości ludzi, lub nawet że nie ma czegoś takiego jak wspólne normy i każdy posługuje się swoim prywatnym systemem nakazów moralnych. Ze względu na źródło pochodzenia norm moralnych: naturalizm – systemy takie próbują wywodzić normy moralne z nauk przyrodniczych i ew. społecznych. antynaturalizm – systemy takie starają się dowodzić, że normy moralne muszą pochodzić z „góry”, np. od Boga lub z przesłanek ściśle racjonalnych bez odnoszenia się do danych eksperymentalnych emotywizm – systemy te traktują nakazy moralne jako wyraz i przedłużenie ludzkich emocji, lub bardziej ogólnie jako efekt działania ludzkiej psychiki i w związku z tym nie ma sensu szukać ani naturalistycznych, ani antynaturalistycznych źródeł tych nakazów, a moralność jest po prostu jednym ze zjawisk psychologicznych. Ze względu na ocenę zachowań ludzi: motywizm – systemy motywistyczne zakładają, że o moralnej ocenie danego czynu decyduje przede wszystkim motyw. Według tych teorii nie można uznać czynu za moralnie słuszny, niezależnie od jego końcowego efektu, jeśli nie został podjęty z dobrą intencją. efektywizm – systemy efektywistyczne zakładają, że o moralnej ocenie danego czynu decyduje wyłącznie jego efekt. Jeśli czyn został dokonany bez intencji lub nawet ze złą intencją ale przyniósł dobry efekt, to można go uznać za moralnie słuszny. nominalizm – systemy takie abstrahują zarówno od motywu jak i efektu. Traktują one dobro i zło jako niedefiniowalne pojęcia pierwotne. Dobre w obrębie danego systemu moralnego jest po prostu to, co jest zgodne z nakazami tego systemu. Wobec tego ani motyw, ani efekt nie mają znaczenia w ocenie moralnej danego czynu, lecz po prostu zgodność tego czynu z nakazami moralnymi. Do czasów współczesnych opracowano już praktycznie systemy etyczne będące wszystkimi możliwymi kombinacjami tych podziałów. Obecnie praca etyków koncentruje się głównie na analizowaniu i ewentualnym uprecyzyjnianiu istniejących już systemów. Szczególnie duże postępy odnotowuje się w etyce chrześcijańskiej i systemach nominalistycznych. Najbardziej znani etycy i systemy etyczne: Sokrates - mędrzec, praktyk metody majeutycznej, intelektualizm etyczny Anaksymenes i Epikur – hedonizm – system subiektywno-emotywistyczno-efektywistyczny Platon, św. Augustyn, etyka chrześcijańska – systemy obiektywno-antynaturalistyczno-motywistyczne Arystoteles, Stoicyzm, Baruch Spinoza – systemy obiektywno-naturalistyczno-motywistyczne Kartezjusz, Georg Wilhelm Friedrich Hegel – systemy obiektywno-antynaturalistyczno-efektywistyczne Jean-Jacques Rousseau i następcy – system obiektywno-naturalistyczno-motywistyczny Immanuel Kant – system obiektywno-antynaturalistyczno-motywistyczny John Stuart Mill – utylitaryzm – system obiektywno-naturalistyczno-efektywistyczny Karol Marks – materializm dialektyczny – system subiektywno-naturalistyczno-nominalistyczny Friedrich Nietzsche – system subiektywno-naturalistyczno-efektywistyczny Arthur Schopenhauer – system subiektywno-emotywistyczno-nominalistyczny Rudolf Carnap – opracowanie kilku różnych wersji etyki nominalistycznej i początek studiów porównawczych różnych systemów etycznych Tadeusz Kotarbiński – twórca etyki niezależnej Ayn Rand – twórczyni obiektywizmu, opartego na „racjonalnym zainteresowaniu sobą” Nel Noddings – twórczyni etyki troski Richard Hare – twórca preskryptywizmu Niektóre systemy etyczne Chrześcijaństwo W chrześcijaństwie podstawą etyki jest nauka Jezusa Chrystusa. Etyka chrześcijańska nie jest kazuistyczna (rób to, nie rób tego), ale polega na wzroście w cnotach, nadprzyrodzonych (dzięki łasce, od chwili chrztu) i ludzkich. Wskazania dla moralności człowieka zawarte są w samej naturze człowieka (tzw. prawo natury), a także – dzięki Objawieniu – w Piśmie Świętym i, według Kościoła Katolickiego, Magisterium Kościoła. Ze Starego Testamentu ponadczasowy charakter ma dekalog. W Nowym Testamencie etyka skupia się na przykazaniu miłości i nauce Ośmiu błogosławieństw. Przede wszystkim jednak przykładem jest integralne życie Jezusa, doskonałego człowieka. Islam Zachowania moralne opisane są w dwóch źródłach islamu: Koranie i tradycji proroka Mahometa (sunna). Oprócz tych dwóch źródeł istnieją inne. Islam odnosi się z uznaniem do dekalogu żydowsko-chrześcijańskiego. Mahajana Według buddyzmu mahajany etyka skodyfikowana w postaci nakazów (pięć szkodliwych działań w buddyzmie, dziesięć złych uczynków, ślubowania bodhisattwy) jest swoistą protezą, która jest konieczna ludziom niedostatecznie rozwiniętym duchowo. Jeśli bowiem człowiek posiada rozwinięte współczucie dla innych czujących stworzeń i stara się żyć z nim w zgodzie, to żadne etyczne zasady nie są mu potrzebne – przeciwnie, zasady etyczne w mahajanie są widziane jako uproszczone opisy zachowań rozwiniętego duchowo człowieka. Echa podobnych koncepcji przewijają się także w myśli filozoficznej Zachodu (nietzscheanizm, humanizm – patrz następny podpunkt), a także w pewnym stopniu w chrześcijaństwie, które uważa, iż człowiek święty jest całkowicie wolny pomimo skrupulatnego przestrzegania zasad moralnych. Nie ma on bowiem pokusy występowania przeciwko tym zasadom, a więc moralność go nie ogranicza, a jest jedynie opisem sposobu jego życia podobnie jak w buddyzmie. Humanizm Zgodnie z deklaracją amsterdamską, przyjętą na Światowym Kongresie Humanistycznym 3-6 lipca 2002 w Noordwijkerhout, Holandia: Humanizm uznaje wartość, godność i autonomię każdej jednostki. Humaniści popierają prawo każdego człowieka do jak największego zakresu wolności, pozostającego jednak w zgodzie z prawami innych. Humaniści mają obowiązek dbania o ludzkość, w tym przyszłe pokolenia. Humaniści uważają moralność za wrodzony element ludzkiej natury oparty na zrozumieniu i trosce o innych, niepotrzebujący zewnętrznego sankcjonowania. Zobacz też infoetyka prawo natury imperatyw etyka prawnicza neuroetyka Przypisy Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Definicja „etyki” w Encyklopedii Etyki Portalu Etyka Praktyczna Anglojęzyczne Ethics , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08]. !
1488	https://pl.wikipedia.org/wiki/Europejskie%20Stowarzyszenie%20Wolnego%20Handlu	Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu	Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (, od ) – międzynarodowa organizacja gospodarcza powstała 3 maja 1960 roku na mocy konwencji sztokholmskiej (podpisanej 4 stycznia 1960), mająca na celu utworzenie strefy wolnego handlu między państwami członkowskimi. Siedziba Sekretariatu mieści się w Genewie. Utworzenie nowej organizacji postanowiono w Sztokholmie 20 listopada 1959. Pierwotnymi członkami były: Austria, Dania, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja i Wielka Brytania. Z czasem większość członków wystąpiła, wybierając członkostwo w konkurencyjnej i o zdecydowanie większej integracji ekonomicznej EWG. W latach 1986–1994 członkiem organizacji była również Finlandia. Inicjatorami powstania byli Brytyjczycy, traktujący układ jako przeciwwagę dla stworzonej rok wcześniej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, redukującej stawki celne między swoimi członkami, co założyciele uznali za zagrożenie dla własnych interesów gospodarczych. W chwili powstania PKB wynosiła 84 mld USD wobec 132 mld USD PKB EWG. Konkurencja z EWG okazała się jednak problematyczna: kraje tworzące nie były wystarczająco powiązane gospodarczo, czemu nie sprzyjało ich rozrzucenie na kontynencie (w przeciwieństwie do tworzącej zwarty blok terytorialny EWG). Układ sztokholmski nie poruszał kwestii przepływu osób i kapitałów oraz unii celnej między członkami, a ze względu na słabość instytucjonalną możliwość skoordynowanego wpływania na państwa trzecie była ograniczona. W tej sytuacji już w 1961 Dania i Wielka Brytania wystąpiły o przystąpienie do EWG (co nastąpiło w 1972), dając asumpt do twierdzeń, że traktowały uczestnictwo w jedynie jako kartę przetargową w negocjacjach z EWG. Strefa wolnego handlu między państwami powstała w 1968. W 1977 państwa EWG i utworzyły wspólną strefę wolnego handlu towarami przemysłowymi. W 1992 r. EWG i porozumiały się w sprawie utworzenia wspólnej strefy wolnego handlu na wszystkie towary. Porozumienie w tej sprawie, nieobejmujące jednak Szwajcarii, weszło w życie 1 stycznia 1994, tworząc Europejski Obszar Gospodarczy. Działalność jest znacznie słabsza niż działalność byłej EWG. W przeciwieństwie do EWG, układ o nie zawiera postanowień dotyczących wspólnej polityki gospodarczej, swobodnego przepływu kapitałów, siły roboczej. Całość jego postanowień ogranicza się do handlu zagranicznego. W odróżnieniu od EWG, więzy łączące kraje członkowskie są bardzo luźne i nie są instytucjonalne. Państwa członkowskie Byli członkowie Sekretarze generalni Struktura organizacyjna Rada Rada z siedzibą w Genewie jest naczelnym organem Stowarzyszenia. W jej skład wchodzi po jednym przedstawicielu rządu każdego państwa członkowskiego. Każde państwo dysponuje jednym głosem, co do zasady decyzje zapadają jednomyślnie. Rada zbiera się dwa razy w miesiącu na szczeblu stałych przedstawicieli i dwa razy w roku na szczeblu ministrów (najczęściej handlu). Państwa kolejno, przez półroczne kadencje, przewodniczą Radzie. Rada ma prawo do wydawania decyzji (nie są bezpośrednio skuteczne) i zaleceń (nie mają wiążącej mocy prawnej). Wykonuje kompetencje nadane jej przez konwencję sztokholmską i nadzoruje jej stosowanie, może też wprowadzać do niej poprawki (w przypadkach określonych w konwencji konieczna jest akceptacja zmian ze strony państw członkowskich). Ponadto Rada: wskazuje nowe działania jakie należy podjąć dla osiągnięcia celów podejmuje mediację w sporach między państwami członkowskimi (np. w kwestii dostępu do rynków) ułatwia współpracę z innymi podmiotami prawa międzynarodowego. W zarządzaniu strefą wolnego handlu Radę wspierają powołane przez nią komitety ekspertów, pracujące w trybie stałym. Doraźnie natomiast zwoływane są grupy ekspertów dla rozwiązania określonego problemu. Oba ciała mają wyłącznie uprawnienia doradcze i muszą składać się z przedstawicieli wszystkich państw członkowskich. Funkcjonuje dziesięć stałych komitetów, w tym: Komitet Ekspertów Handlu – zajmuje się problematyką liberalizacji handlu i współpracy gospodarczej z UE Komitet ds. Barier Technicznych w Handlu – sprawuje nadzór nad notyfikacją regulacji technicznych Komitet Ekonomiczny – obserwuje sytuację gospodarczą państw członkowskich; wymiana informacji o kierunkach polityki gospodarczej i finansowej w ramach oraz UE Komitet ds. Pochodzenia i Ceł – koordynuje stanowisko w sprawie reguł pochodzenia towarów w stosunkach z UE Komitet Doradczy – składa się z maksymalnie pięciu reprezentantów organizacji przedsiębiorców i pracowników z państw członkowskich Komitet Parlamentarny – złożony z osób desygnowanych przez parlamenty krajowe, zbiera się raz do roku; spełnia funkcję kontrolną, informuje parlamenty krajowe i prowadzi dialog z Parlamentem Europejskim Zarząd Audytorów – najwyższa instancja dokonująca weryfikacji finansów . Inne organy Bieżącymi sprawami zajmuje się Sekretariat, nadzorowany przez Sekretarza Generalnego. Siedzibą Sekretariatu jest Genewa, natomiast jego część mieści się w Brukseli, gdzie personel zajmuje się sprawami EOG. Sekretariat odpowiedzialny jest za obsługę Rady i komitetów. Oficjalnym językiem urzędowym jest angielski. W związku z utworzeniem Europejskiego Obszaru Gospodarczego zostały wdrożone pewne zmiany organizacyjne. Powołano Stały Komitet Państw , który zajmuje się podejmowaniem decyzji związanych z uczestnictwem w EOG (Szwajcaria, w następstwie negatywnego wyniku referendum, nie jest członkiem tego porozumienia, jednak osiągnęła zbliżoną sytuację prawną w drodze umów bilateralnych). W skład Komitetu wchodzą przedstawiciele Islandii, Norwegii i Liechtensteinu, a także, posiadający status obserwatorów, reprezentanci Szwajcarii i Władzy Nadzorczej (ang. ). Ta ostatnia czuwa w imieniu nad przestrzeganiem przyjętych przez EOG reguł funkcjonowania (podobnie jak czyni to Komisja Europejska w przypadku UE). Stały Komitet ma pod sobą 5 podkomitetów (m.in. podkomitety ds. wolnego przepływu towarów, ds. wolnego przepływu kapitału i usług, ds. wolnego przepływu osób, ds. polityk horyzontalnych i towarzyszących). Stały Komitet jest wspomagany przez Trybunał . Organ ten składa się z trzech sędziów (po jednym z Norwegii, Islandii i Liechtensteinu) nominowanych na sześcioletnią kadencję. Rozstrzyga sprawy wniesione zazwyczaj przez Władzę Nadzorczą przeciwko państwom . Ponadto prowadzi mediacje i rozstrzyga spory między państwami na tle ich udziału w EOG, a także dokonuje interpretacji porozumienia o utworzeniu EOG. Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Witryna internetowa Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu Strefy wolnego handlu Europejskie organizacje międzynarodowe Międzynarodowe organizacje gospodarcze
1489	https://pl.wikipedia.org/wiki/Europejski%20Obszar%20Gospodarczy	Europejski Obszar Gospodarczy	Europejski Obszar Gospodarczy, EOG (, ) – strefa wolnego handlu i wspólny rynek, obejmujące państwa Unii Europejskiej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (), z wyjątkiem Szwajcarii. EOG opiera się na czterech fundamentalnych wolnościach: swobodzie przepływu ludzi, kapitału, towarów i usług. Porozumienie o utworzeniu EOG podpisano w Porto 2 maja 1992 roku. Wejście w życie układu opóźniało się z powodu odrzucenia go w referendum w Szwajcarii w grudniu 1992 roku. Po wykluczeniu odniesień do Szwajcarii z umowy, ostatecznie weszła ona w życie 1 stycznia 1994 roku. Na mocy umowy z Porto obywatele wszystkich państw należących do EOG mogą się swobodnie przemieszczać, osiedlać i nabywać nieruchomości na ich terenie. W zamian łoży na unijny Fundusz Spójności. Kraje przyjęły do swojego ustawodawstwa dużą część szczegółowych przepisów wspólnotowych (nie dotyczy to jednak m.in. polityki rolnej czy walutowej). Ważną cechą EOG jest to, iż realizuje swoją działalność na poziomie pierwszego i trzeciego etapu integracji, strefy wolnego handlu i Wspólnego Rynku, wyłączając drugi etap, unię celną. Polska podpisała umowę o członkostwie w EOG 14 października 2003 w Luksemburgu. Została ona ratyfikowana 8 października 2004 na podstawie ustawy z 16 kwietnia 2004 r. Polska weszła do EOG w momencie jej wejścia w życie 6 grudnia 2005. Struktura Instytucjonalna Rada – organ decyzyjny i ustawodawczy (członkowie Rady Unii Europejskiej, Komisji Europejskiej i po 1 ministrze danego resortu z 3 państw ). Wspólny Komitet – organ wykonawczy i arbitrażowy (członkowie Komisji Europejskiej i przedstawiciele rządów 3 państw w równej liczbie). Wspólny Komitet Parlamentarny – organ doradczy (delegaci Parlamentu Europejskiego i parlamentów narodowych 3 państw w równej liczbie). Komitet Konsultacyjny – organ doradczy (członkowie Komitetu Ekonomiczno-Społecznego UE i Komitetu Konsultacyjnego w równej liczbie). Członkowie Europejskiego Obszaru Gospodarczego Przypisy Zobacz też Mechanizm Finansowy EOG i Norweski Mechanizm Finansowy Obszary specjalne państw członkowskich Unii Europejskiej Linki zewnętrzne Porozumienie o Europejskim Obszarze Gospodarczym Wspólne rynki
1490	https://pl.wikipedia.org/wiki/Epistemologia	Epistemologia	Epistemologia (od , episteme – „wiedza; umiejętność, zrozumienie”; λόγος, logos – „nauka; myśl”), teoria poznania lub gnoseologia – dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością. Epistemologia rozważa naturę takich pojęć jak: prawda, przekonanie, sąd, spostrzeganie, wiedza czy uzasadnienie. „Co to jest poznanie i czym jest poznawanie? Wyjaśnianie praw dotyczących zarówno poznawania i tego, co jest poznane”. Etymologia Problematyką poznania filozofowie zajmowali się od czasów starożytnych. Dopiero jednak w epoce nowożytnej pojawiła się świadomość, że jest to odrębna dyscyplina filozoficzna. Kantyści nazywali ją krytyką poznania. W Metafizyce Alexandra Baumgartena użył on terminu „gnoseologia” (1799). W 1827 roku Thomas Krug w słowniku filozoficznym użył słowa Erkenntnislehre. Określenie Erkenntnistheorie (teoria poznania) pojawiło się w wydanej w 1862 roku książce Eduarda Zellera Über Bedeutung und Aufgabe der Erkenntniss-Theorie. Ein akademischer Vortrag i zyskało znaczną popularność w obszarze języka niemieckiego. Termin epistemology pojawił się po raz pierwszy w książce Jamesa Perriera Theory of knowing (1856) i został utworzony od starogreckiego pojęcia episteme (), oznaczającego wiedzę pewną, naukową, dotyczącą istoty, i przeciwstawianą opiniom, wiedzy praktycznej czy doświadczeniu. Główne zagadnienia Teoria poznania wiąże się z innymi dyscyplinami filozoficznymi lub im bliskimi, np. ontologią, logiką i psychologią. Ontologia traktuje o tym co i jak istnieje. Czy analiza istnienia ma poprzedzać analizę poznania, tj. czy bez istnienia nie byłoby poznania? Logika jest systemem tautologii jako zdań prawdziwych we wszystkich modelach a epistemologia na pewno z tautologii się nie składa. Przedmiot badań psychologii jest częściowo wspólny, jednak każda z tych nauk bada go z innego punktu widzenia. Psychologia zajmuje się przebiegiem procesów poznawczych, a epistemologia interesuje się, wedle czego poznanie ma być oceniane jako prawda i fałsz.... Teoria wiedzy Co to jest wiedza (poznanie), to problem definicji wiedzy, a co jest wiedzą, to problem kryterium wiedzy. Jak dotrzeć do wiedzy, czyli jaka jest właściwa droga poznawania, to problem sposobu poznania. Rozdzielając dwa główne nurty w tej kwestii rozróżnia się: empiryzm metodologiczny (aposterioryzm) mówiący, że źródłem poznania jest doświadczenie i racjonalizm metodologiczny (aprioryzm), który twierdzi, że jest nim rozum. Spór toczy się też o to, czy istnieje wiedza wrodzona (natywizm głosi iż wiedza jest wrodzona), czy nabywamy ją wraz z doświadczeniem, czyli o pochodzenie poznania. I tu mamy też dwa główne stanowiska: empiryzm genetyczny i racjonalizm genetyczny. Naturą poznania naukowego zajmuje się filozofia nauki. Czy wiedza jest w ogóle możliwa i jak bronić się przed zarzutami sceptycznymi to problem sceptycyzmu. Teoria prawdy Poszukiwanie definicji prawdy jest problemem podstawowym dla epistemologii. Tak jak w przypadku teorii wiedzy, teoria prawdy poszukuje jej definicji i kryterium bycia prawdą. Czy prawda istnieje i czy jest poznawalna, to zagadnienia blisko spokrewnione z problemem sceptycyzmu. Wiedza wspiera się na pojęciu prawdy, stąd pojęcie to jest podstawowe dla całej filozofii. Problem psychofizyczny Jaka jest relacja między materią a duchem, rzeczą myślącą a rozciągłą czy, używając współczesnej terminologii, umysłem a ciałem czy zjawiskami fizycznymi a psychicznymi, to tak zwany problem psychofizyczny. Wyróżnia się tu przede wszystkim monizm (istnieje jedna substancja) i dualizm (istnieją odrębne substancje: ciało i duch). Problem percepcji Problemy pojęciowej analizy percepcji, jej przedmiotu, wiarygodności oraz relacji percepcji i wiedzy to podstawowe problemy filozofii percepcji. Podstawowymi współczesnymi poglądami w filozofii percepcji są: realizm bezpośredni (spostrzeganie jest bezpośrednie, wymaga oddziaływania przyczynowego ze strony przedmiotu, przedmiotami percepcji są przedmioty w przestrzeni fizycznej, percepcja jest zasadniczo wiarygodna), realizm pośredni (przedmiotem percepcji są reprezentacje rzeczy istniejących w przestrzeni fizycznej) oraz fenomenalizm (mamy dostęp jedynie do doznań i nie istnieje możliwość dotarcia do przedmiotów świata zewnętrznego). Rys historyczny Epistemologia jako odrębny dział filozofii została zapoczątkowana przez Kartezjusza, ale zagadnienia epistemologiczne były obecne właściwie już od początku refleksji filozoficznej. Starożytność W filozofii starożytnej problematyka epistemologiczna nie była wyróżniona, lecz rozważano ją przy okazji problematyki logicznej czy metafizycznej. W użyciu funkcjonowało kilka pojęć, których znaczenie i wzajemne relacje były różnie określane przez poszczególnych filozofów: episteme () – jest to wiedza pewna, naukowa, najbardziej godna posiadania. Jako taka przeciwstawiana jest doksie, czyli opiniom. Jest to też wiedza teoretyczna (i wtedy przeciwstawiana techne), przedmiot zainteresowania filozofów. Od niej swoją nazwę weźmie epistemologia; techne () – biegłość, umiejętność, sztuka; wiedza praktyczna, związana z wykonywaniem rzemiosła i opanowaniem umiejętności praktycznych. Często przez filozofów uznawana za wiedzę i niższym statusie; doksa ()- mniemanie, opinia. Nie jest to wiedza, lecz jej pozór. Jako zadanie filozofów określano często obnażanie doksy i poszukiwanie episteme. Filozofowie przyrody i sofiści Już w pierwszym okresie filozofii starożytnej filozofowie przyrody i sofiści głosili pewne tezy na temat poznania, z których wiele antycypowało podstawowe zagadnienia epistemologii. Solon zalecał, żeby na podstawie rzeczy jasnych wnioskować o niejasnych, a Chilon był autorem zwrotu „poznaj samego siebie”. Tezę Heraklita (zm. ok. 480 p.n.e.), że wszystko płynie można rozumieć jako zwrócenie uwagi na problem identyczności przedmiotów w czasie. Dostrzegł, że zmienność podlega konieczności, który określał mianem logosu. Krytykował również bezrefleksyjne opieranie się na poznaniu zmysłowym, o ile nie jest poparte rozumem. Człowiek posiada możliwość poznania samego siebie poprzez myślenie, które umożliwia właśnie rozum. Pitagorejczycy znali dedukcję (dowód istnienia liczb niewymiernych) i przekonani byli o tym, że świat można opisać za pomocą matematyki (Filolaos był zwolennikiem koncepcji poznania jako uchwycenia stosunków ilościowych). Stosując metodę dedukcyjną stali się tym samym, prekursorami racjonalizmu i aproioryzmu w filozofii, obecnego już w poglądach szkoły eleackiej. Parmenides, który ją zapoczątkował, stawiał równość między bytem a poznaniem i twierdził, że wadliwość mniemań jest nieusuwalna. Episteme, w przeciwieństwie do doksy, odnosi się do bytu i jest bezbłędna. Melissos krytykował poznanie zmysłowe, a Anaksagoras jako pierwszy pojmował rozum jako autonomiczną zdolność poznawczą. Demokryt był prekursorem Locke'a w twierdzeniu, że jakości są subiektywne i uważał, że rzeczy podobne poznajemy przez podobne (atomy emitują swoje podobieństwa, które docierają do naszych zmysłów). Twierdził, że ilość jest tym aspektem rzeczy, który można poznać w sposób obiektywny. Słynną tezę Protagorasa, że człowiek jest miarą wszechrzeczy można rozumieć jako spostrzeżenie, że każdemu argumentowi da się przedstawić kontrargument, a rzeczywistość widzi się różnie w zależności od punktu obserwacji. Protagoras twierdził też, że nie można poznać bogów. Gorgiasz swojej tezy, że nic nie istnieje, a nawet jeśli istnieje, to nie jest poznawalne, próbował dowodzić nie wprost. Sokrates (zm. 399 p.n.e.) rozumiał cnotę (etykę) jako rodzaj wiedzy i znał metody definiowania i analizy pojęć. Platon Platon (ur. 427, zm. 347 p.n.e.) był twórcą klasycznej teorii wiedzy jako prawdziwego, dobrze uzasadnionego sądu (Teajtet). Jego koncepcja poznania była jednak ściśle związana z jego metafizyką. Platon rozróżnił: wiedzę (episteme), której przedmiotem są idee i stosunki między nimi, będącą ogólną i pewną oraz dzielącą się na: intuicyjną (noesis) prowadzącą do poznania Dobra, dyskursywną (dianoia), wiedzę na temat prawd matematyki, mniemanie (doksa) pochodzące od zmysłów i szczegółowe, dotyczące świata złudnego, jednak nie będące całkowitą ignorancją. Pochodzenie wiedzy tłumaczył koncepcją preegzystencji dusz i metempsychozą, a więc był twórcą natywistycznej koncepcji wiedzy wrodzonej, która jest nabywana poprzez przypominanie – anamnezę. Platon nie utożsamiał wiedzy z prawdziwym sądem, zwrócił bowiem uwagę na fakt, iż można głosić coś prawdziwie wcale o tym nie wiedząc. Swoją teorię poznania zobrazował w metaforze jaskini. Kolejne stopnie poznania rzeczywistości obrazowane są jako kolejne etapy wyzwalania się duszy. Cienie postrzegane na ścianie jaskini przez uwięzione w niej dusze są pozorem rzeczywistości, a postrzeganie ich związane jest z wyobraźnią (εἰϰασία). Dusza, która odwraca się od pozorów, by postrzec przedmioty, które rzucają cienie, opiera się na wierze (πίστιϛ). Przejście na wyższy poziom poznania, od oglądu przedmiotów zmysłowych ku przedmiotom prawdziwym dokonuje się za pomocą odbić obrazów: nauk matematycznych (poznanie pośredniczące, διάνοια). Poznanie rzeczywistości poza jaskinią następuje dzięki noezie (, noesis), intuicyjnemu wglądowi w istotę rzeczywistości. Arystoteles Jego uczeń, Arystoteles (ur. 384, zm. 322 p.n.e.) był autorem koncepcji wiedzy jako systemu dedukcyjnego, w którym wychodzimy od przesłanek (aksjomatów) i wyprowadzamy kolejne twierdzenia za pomocą dedukcji. Wiedza (episteme) według jego modelu miała być ogólna i pewna. Stagiryta łączył z przekonaniem, że poznanie pochodzi z doświadczenia, choć rozum jest czymś w rodzaju jego moderatora, łączącego w sobie czynności zmysłów i myślenie. Przedmiotem poznania dla Arystotelesa jest substancja, połączenie materii i formy. Wprowadza również pojęcie przyczyny teleologicznej – celowej, jako racji powstawania rzeczy. Jako pierwszy (przed Johnem Lockiem) użył pojęcia tabula rasa (de Anima 430A) na określenie umysłu, który wszelką wiedzę może zdobyć jedynie poprzez doświadczenie. Stanął w ten sposób w opozycji do platońskiej koncepcji wiedzy wrodzonej (natywizm). Podzielił nauki na teoretyczne (theoria), praktyczne (phronesis) i poetyczne (poetike). Stworzył podstawowe narzędzia logiczne dla nauki, teorię retoryki i ugruntował pojęcia takie jak spostrzeżenie, pamięć, doświadczenie i poznanie naukowe. Sceptycyzm starożytny Choć filozofia sceptyków powstała na gruncie etyki, jako że zalecali oni powstrzymanie się od wszelkich sądów ze względu na dążenie do ideału moralno-życiowego, to ich osiągnięcia są doniosłe z punktu widzenia epistemologii. Skupili się na argumentowaniu za tym, że nic nie można poznać z pewnością, czyli że ideał episteme jest nierealizowalny. Pirron (zm. ok. 286 p.n.e.) twierdził, że dla każdych dwóch zdań A i nie-A trzeba przyjąć ich równe prawdopodobieństwo i mówić tylko „nie wiem, że A i nie wiem, że nie-A”. Ainezydem stworzył listę argumentów przeciw poznaniu bezpośredniemu: Różne stworzenia mają różne spostrzeżenia. Różni ludzie mają różne spostrzeżenia. Różne zmysły dają różne wrażenia tego samego przedmiotu. Ten sam zmysł zadziała różnie w zależności od okoliczności. Percepcja zależy od lokalizacji przedmiotu, relacji podmiot-przedmiot, naszych oczekiwań, wychowania i światopoglądu. Niepewność była dla sceptyków nieusuwalnym atrybutem wszystkich sądów, choć nie podważali racji mówienia o tym, co się wydaje (dostępu do doświadczenia wewnętrznego). Sekstus Empiryk rozróżnił: dogmatyzm, którego zwolennicy głoszą, że prawda jest poznawalna i że oni są jej właścicielami, akademizm mówiący o prawdzie, że jest niepoznawalna, bo jej nie ma i wreszcie sceptycyzm. Ideałem dla starożytnych sceptyków był mędrzec, który uznaje, że nie wie, czy jest prawda, czy jej nie ma, ale nie przeszkadza mu to w jej poszukiwaniu. Filozofia średniowieczna Augustyn z Hippony (ur. 354, zm. 430) twierdził, że człowiek może poznać Boga, ale potrzebny jest do tego akt oświecenia (illuminatio) i uważał, że choć Objawienie ma status wiedzy pewnej, to warto jest dążyć do zrozumienia prawd wiary. W średniowieczu kluczowym problemem stał się stosunek wiary do rozumu. Wiara a rozum Greckie pistis (zaufanie), Rzymianie tłumaczyli jako fides a doksa jako opinio. Nie było słowa na oznaczenie wiary. Łacińskim fides zaczęli nazywać ją dopiero pierwsi chrześcijanie. Orygenes wierzył w zgodność Objawienia z filozofią grecką. Tertulian uważał, że rozumowe poznanie jest bezwartościowe, bo prawdy wiary są pewne, lecz dla rozumu niepojęte. Był autorem formuły credo quia absurdum („wierzę, choćby to było absurdalne”). Pseudo-Dionizy twierdził, że możliwości poznawcze człowieka są ograniczone a o Bogu możemy tylko mówić, czym nie jest. Anzelm z Canterbury, autor formuły fides quarens intellectum („wiara domaga się rozumu”), wierzył w spójność prawd wiary i rozumu. Jednak Piotr Abelard, twórca tekstu zawierającego zdania sprzeczne w Biblii, Sic et non, kwestionował jego optymizm. Awerroes głosił wyższość filozofii nad teologią. Siger z Brabancji zasłynął teorią dwóch prawd: rozumowej i religijnej. Tomasz z Akwinu (ur. 1225, zm. 1274) zajmując kompromisowe stanowisko, wyróżniał prawdy wiary niedostępne dla rozumu, prawdy rozumu obojętne dla wiary i prawdy wiary udowadnialne rozumowo. Jego formuła nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu (zapożyczona od Arystotelesa) to zasada empiryzmu genetycznego. William Ockham redukował poznanie do wiedzy o indywiduach, więc nie dopuszczał do niej konieczności ani pewności i stworzył metodologiczną zasadę niemnożenia bytów ponad potrzebę (brzytwa Ockhama). Buddyzm Głównymi twórcami buddyjskiej epistemologii (język angielski: valid cognition; transliteracja Wyliego: tshad ma) byli komentatorzy dzieł doktryn jogaczary i madhjamaki: Dignaga (ok. 480-540) i Dharmakirti (ok. 530-600) z Indii. Dignaga napisał m.in. "Kompendium Prawomocnego Poznawania" (Sanskryt: Pramāṇasamuccaya; transliteracja Wyliego: tshad ma kun las btus pa) a najważniejszym dziełem Dharmakirtiego jest Pramanavartika (s. Pramāṇavārtika, tyb. tshad ma rnam 'grel) stanowiąca komentarz do tekstu Dignagi i będąca jednym z siedmiu traktatów Dharmakirtiego – "Siedem Traktatów Prawomocnego Poznawania" (transliteracja Wyliego: tshad ma sde bdun). Dzieła te były kontynuacją wielowiekowego rozwoju myśli buddyjskiej począwszy od starożytnych wczesnych szkół buddyjskich. Dla Dignagi istnieją dwa ważne sposoby poznania (pramāna), postrzeżenie (pratyakṣa) i wnioskowanie (anumāna). Pomimo to, nie odrzuca innych źródeł poznania, takich jak porównanie czy świadectwo autorytetu, uznając je jednak za formy postrzeżenia i wnioskowania. W ten sposób, jego myśl niejako zawiera w sobie wcześniejsze ustalenia buddyjskiej epistemologii. Filozofia nowożytna Francis Bacon wystąpił przeciwko logicznym naukom Arystotelesa i stworzył metodę naukową, Galileusz rozwinął ją jako metodę hipotetyczno-dedukcyjną. Kartezjusz Kartezjusz (ur. 1596, zm. 1650) dokonał epistemologicznej reorientacji filozofii. Stworzył geometrię analityczną, co skłoniło go do stwierdzenia, że filozofia powinna stosować podobną metodę. Wiedza powinna więc być systemem prawd pewnych, koniecznych, powiązanych logicznie i niezależnych od doświadczenia. Stwierdzenie cogito ergo sum („myślę, więc jestem”) oznacza spostrzeżenie, że nie może istnieć akt myślenia bez podmiotu myślenia. Uznał to za przezwyciężenie sceptycyzmu, który wątpi we wszystko i stworzenie aksjomatycznej podstawy dla absolutnego systemu. Wychodząc od tej podstawy, w umyśle odnalazł Kartezjusz idee wrodzone Boga, duszy (res cogitans) i ciała (res extentia) i rozłożył akcenty tak, że położył nacisk na problem psychofizyczny. W Rozprawie o metodzie zawarł podstawowe zasady metodologiczne: Nie uznawaj niczego za prawdę bez oczywistych powodów. Dziel większe problemy na maksymalnie dużą liczbę mniejszych. Zaczynaj od rzeczy prostych a potem przechodź do złożonych. Bądź pewien, że znasz wszystkie problemy związane z zagadnieniem. Działaj krok po kroku. Sprawdzaj sądy zaczynając od najprostszych. Kartezjusza krytykował Thomas Hobbes, który dowodził, że z cogito nie wynika w żaden sposób twierdzenie o niezależności umysłu. Locke John Locke (ur. 1632, zm. 1703) przeciwstawił Kartezjuszowi i jego koncepcji wiedzy wrodzonej wizję umysłu jako niezapisanej tablicy (tabula rasa), która zapisuje się dopiero w wyniku doświadczenia. Tak jak Kartezjusz nie kwestionował doświadczenia wewnętrznego i twierdził, że w bezpośrednim doświadczeniu mamy dostęp do wiedzy pewnej. To on właśnie rozróżnił doświadczenie na zewnętrzne (wrażenia zmysłowe) i wewnętrzne (refleksja). Intuicja działająca w obrębie pamięci daje według niego pewność poznawczą i jest podstawą logiki oraz matematyki. Idee dostarczane przez nią są proste. Idee złożone powstają w wyniku abstrakcji z prostych. Niepewność tkwi w poznaniu zewnętrznym. Głosił przyczynową teorię percepcji mówiąc, że idee mają przyczyny w poznaniu zewnętrznym. Argumentował za tą teorią, że zmysły nie wytworzyłyby wrażeń bez przyczyny i dowodził jej słuszności z różnicy między ideami powstającymi w umyśle i ideami-wrażeniami, na które nie mamy wpływu. Zastanawiał się też nad tym, czy wszystkie nasze idee mają odpowiedniki w rzeczywistości. To doprowadziło go do rozróżnienia między jakościami pierwotnymi (kształt, objętość, ruch), które są obiektywne i odpowiadają własnościom ilościowym a wtórnymi (na przykład barwy, zapachy, dźwięki), które są subiektywne i są tożsame z własnościami jakościowymi. Berkeley Naiwny realizm twierdzi, że wszystkie jakości są pierwotne. George Berkeley stwierdził, że wszystkie są wtórne. Odrzucił pojęcie substancji jako zbędną metafizykę, ograniczył poznanie wyłącznie do poznania zmysłowego (nawet matematyka była nauką o zmysłowo ujmowalnych przedmiotach) i podważył istnienie rzeczywistości fizycznej tworząc formułę esse est percipi („być znaczy być postrzeganym”). Na zarzuty formułowane przeciwko jego teorii, iż rzeczy istnieją, pomimo tego że nie są postrzegane, odpowiadał, że dzieje się tak, ponieważ są one postrzegane przez Boga. Hume i nowożytny sceptycyzm Uważany za najwybitniejszego przedstawiciela nowożytnego sceptycyzmu, David Hume (ur. 1711, zm. 1776) uznawał, że problem obiektywności poznania jest bezprzedmiotowy i stwierdził, że dowiedzenie istnienia świata zewnętrznego jest niemożliwe. Jednak dodawał, że wiara w istnienie rzeczywistości jest przydatna ze względu na jej walory praktyczne. Rozróżnił impresje (lockowskie wrażenia), których doznajemy, gdy coś widzimy lub słyszymy i idee, które tworzymy, gdy coś wyobrażamy sobie lub myślimy. Proces poznania przebiega według niego od impresji do złożonych idei, które powstają za sprawą operacji umysłowych, polegających na kojarzeniu idei przez relację podobieństwa, styczność w czasie i przestrzeni oraz ideę przyczynowości. Wyróżnił fakty i relacje między ideami, którymi zajmuje się matematyka – wiedza pewna, lecz nie mówiąca nic o faktach. Wiedza o faktach natomiast byłaby pewna, gdyby opierała się wyłącznie na impresjach, ale opiera się też na ideach leżących u podstaw doświadczenia: idei substancji i przyczynowości. Te dwa pojęcia Hume krytykował. Tak naprawdę doświadczamy tylko ciągów zdarzeń, mówił, a wiązanie ich w związki przyczynowe, to już działanie umysłu wynikające z wyrobionego nawyku. Tymczasem związek przyczynowy nie jest konieczny, bo przyszłość może przynieść inne dane. Leibniz Gottfried Wilhelm Leibniz przeformułował Tomaszową zasadę empiryzmu genetycznego dodając do niej nisi intellectus ipsae (z wyjątkiem samego umysłu). Planował stworzenie specjalnego języka (lingua universalis), w którym można by jednoznacznie przedstawić a następnie rozwiązać każdy problem. Wydzielił dwa rodzaje prawd odpowiadających dwóm zasadom myślenia: prawdy dotyczące faktów (zasada racji dostatecznej) i prawdy rozumowe (zasada sprzeczności). Każda prawda jest a priori (predykat zawarty w podmiocie) i konieczna (prawdziwa we wszystkich możliwych światach), ale tylko z punktu widzenia Boga. My musimy uznać prawdy dotyczące faktów za przypadkowe, a pełne ich dowody są nieskończone (właściwie to samo mówił Hume w krytyce przyczynowości). Thomas Reid bronił zaufania do własnego zdrowego rozsądku, czym stał się prekursorem Moore'a. Kant Immanuel Kant (ur. 1724, zm. 1804) dokonał rozróżnienia na sądy analityczne, czyli takie, które wynikają z definicji (por. klasyczny rachunek zdań), zaś wiedza, którą zdobywamy na ich mocy nie może wykraczać poza granicę już znanych pojęć i syntetyczne (por. indukcja niezupełna), które pozwalają na zdobywanie wiedzy istotnie nowej. Z drugiej strony podzielił sądy na aprioryczne (poza doświadczeniem, wynikające z wrodzonych własności umysłu i zmysłów) i aposterioryczne (na podstawie zdobywanego doświadczenia). Stosując te kategorie do wcześniejszych dziejów filozofii można powiedzieć, że platońska episteme miała zawierać tylko sądy a priori. Leibniza prawdy rozumu są a priori, prawdy faktów syntetyczne a posteriori, choć dla Boga wszystkie są analityczne a priori. Hume akceptował tylko istnienie analitycznych a priori (relacje między ideami) i syntetycznych a posteriori (fakty). Natomiast Kant argumentował za możliwością istnienia sądów syntetycznych a priori, które jego zdaniem są obecne w matematyce i przyrodoznawstwie i byłyby składnikami przyszłej metafizyki. Argumentował za pomocą dedukcji transcendentalnej, czyli poszukiwania argumentów na konieczność warunków możliwości tego, co jawi się nam jako wymagające uzasadnienia. Początkiem poznania jest doświadczenie, którego składnikami apriorycznymi są czas i przestrzeń, jakie określa transcendentalnymi warunkami poznania, oraz kategorie intelektu, z których za najważniejsze uznawał kategorię przyczynowości i substancji. Doświadczamy więc z pomocą wrodzonych narzędzi. Możemy, zdaniem Kanta, rozróżnić zjawiska naszej świadomości (fenomeny) i rzeczy same w sobie (noumeny). Te ostatnie nie są poznawalne, ale musimy przyjąć ich istnienie, by wytłumaczyć istnienie zjawisk. Kant rozróżnił też pytania de iure (dotyczące kwestii dopominających się wyjaśnienia i wymagających transcendentalnej dedukcji) i quid facti dotyczące tego, co jest. Teoria poznania zajmuje się według niego pytaniami de iure. Wiek XIX Hegel odrzucał epistemologię (teorię poznania), gdyż nie miał zaufania do bezkrytycznie stosowanego pojęcia poznania w epistemologii. Poznanie w ujęciu epistemologicznym nie jest absolutne a poza Absolutem nie można znaleźć ani prawdy, ani wiedzy i dlatego należy odrzucić epistemologię. Dlatego w przypadku filozofii Hegla nie można mówić o epistemologii, ponieważ utożsamiał wiedzę z bytem – racjonalnym, logicznym i koniecznym. Bradley, heglista, głosił holistyczną koncepcję, wedle której wszelkie wyodrębnianie faktów z całości wiedzy prowadzi do uproszczeń. Schleiermacher stworzył hermeneutykę, czyli teorię rozumienia tekstu. Stwierdził, że w przypadku każdego tekstu mamy do czynienia z sytuacją koła hermeneutycznego: żeby zrozumieć tekst, trzeba zrozumieć inny, być może całą kulturę i nie ma wyjścia poza ten krąg. Neokantyzm Szkoła marburska Szkoła marburska rozwija epistemologię jako krytykę poznania, której założenia można ująć następująco: poznanie wyrasta zarówno ze zmysłów, jak i z myśli, myśl wprowadza do poznania czynnik subiektywności, poznajemy tylko zjawiska, ale poza zjawiskami istnieje niepoznawalna rzecz sama w sobie. Szkoła badeńska Szkoła badeńska rozwija epistemologię opartą na filozofii wartości. Heinrich Rickert uznaje, że przedmiotem poznania są wartości poznawcze. Wilhelm Windelband rozróżnił nauki idiograficzne skupione na opisie (np. historia) i nomotetyczne formułujące prawa przyrody (np. fizyka). Nowa Szkoła Friesa Nowa Szkoła Friesa rozwija krytyczną filozofię Immanuela Kanta w duchu Jakoba Friedricha Friesa. Jej reprezentant Leonard Nelson w rozprawie O niemożliwości teorii poznania (1911) dowodzi, że naukowa teoria poznania nie jest możliwa, ponieważ nie da się uzasadnić naukowo obiektywnej ważności poznania bez założenia tego rodzaju ważności. Pozytywizm August Comte twierdził, że wiedza winna służyć celom praktycznym, by można było realizować cel ulepszania życia społecznego. Rozróżnił nauki na abstrakcyjne (matematyka, astronomia, fizyka, chemia, biologia i socjologia, przy czym każda z nich jest coraz mniej ogólna i podporządkowana poprzedniej), a filozofię sprowadzał do teorii wiedzy. John Stuart Mill twierdził, że twierdzenia matematyki są uogólnieniami indukcyjnymi i opracował kanony indukcji eliminacyjnej chcąc odeprzeć zarzuty Hume'a. Empiriokrytycyzm (Ernst Mach, Richard Avenarius) stworzył zasadę ekonomii myśli mówiącą, że aparat pojęciowy musi być jak najprostszy. William James opracował zasadę pragmatyczną, która mówi, że należy rozpatrywać praktyczne konsekwencje działań oparte na określonych przekonaniach. W nurtach okresu pozytywistycznego leżących na peryferiach tej myśli należy wymienić Friedricha Nietzschego, który był relatywistą i uważał poznanie za akt biologiczny, warunkowany celami praktycznymi i twierdził, że rzeczywistość ujmujemy zawsze fałszywie z uwagi na różne ograniczenia. Argumentował też za tym, że każde uogólnienie jest nieadekwatne, a poznając rzeczywistość odwołujemy się do własnych konstrukcji poznawczych. Hans Vaihinger twierdził, że nasze poznanie operuje użytecznymi fikcjami. Henri Bergson był zwolennikiem intuicji, która w jego koncepcji dostarcza poznania bezpośredniego i jest jak uchwycenie budowli jednym rzutem oka. Theodor Ziehen, przedstawiciel psychologizmu chciał redukować epistemologię do psychologii. Wiek XX Antypsychologiści Edmund Husserl (ur. 1859, zm. 1938) uważał filozofię za pierwszą i fundamentalną naukę w gmachu wiedzy, która w odróżnieniu od nauk szczegółowych ma dostarczyć episteme. Zjawiska należy według niego opisywać takimi, jakimi są, w myśl hasła powrotu do rzeczy samych. Fenomenologia (epistemologia) jako podstawa ma być bezzałożeniowa. Jego zasada wszystkich zasad zalecała opisywanie wszystkiego tak, jak jawi się w świadomości. Wymaga to, zdaniem Husserla, redukcji ejdetycznej, czyli oczyszczenia świadomości z balansu poznawczego, wzięcia w nawias wiedzy naukowej i prowadzi do uchwycenia istoty fenomenów. Uczeń Husserla, Roman Ingarden, stworzył projekt czystej epistemologii, niezależnej od nauki i innych dyscyplin filozoficznych. Bernard Bolzano wyróżnił kategorię sądów i przedstawień samych w sobie (niezależne od umysłu i konstytuujące realność badaną przez logikę) oraz sądów i przedstawień w sensie subiektywnym. Zdefiniował pojęcie analityczności, prawdy logicznej, wynikania logicznego i prawdopodobieństwa. Gottlob Frege sformułował sławne rozróżnienie sensu i znaczenia. Zdefiniował zdania aprioryczne jako te, które są sprowadzalne do logiki. Konwencjonalizm Konwencjonalistów łączył pogląd, że uznanie stwierdzenia zależy od przyjęcia umów terminologicznych (konwencji). Antycypacji tego poglądu można dopatrywać się u sofistów. Do konwencjonalistów należeli: Henri Poincaré, Pierre Duhem i Kazimierz Ajdukiewicz. Konwencje nie oznaczają tu jednak całkowitej arbitralności. Chodziło im o to, że nie są jednoznacznie wyznaczane przez fakty. Stanisław Leśniewski krytykował konwencjonalizm mówiąc, że możemy umówić się do wszystkiego, ale to nie wpłynie na to, jakim jest świat. Filozofia analityczna Brytyjczycy Bertrand Russell stworzył projekt naukowej epistemologii: kombinacji logiki i metody przyrodniczej. Sądził, że struktura logiki jest izomorficzna ze strukturą świata. Stałym logicznym odpowiadają indywidua, zdaniom atomicznym – fakty, itd. Indywidua, proste istności stanowiące fundament dla własności są według niego poznawalne bezpośrednio a nie przez opis. George Edward Moore bronił zdrowego rozsądku jako źródła trafnych przekonań. Wprowadził termin „dana zmysłowa” i badał relacje między danymi a własnościami rzeczy. W filozofii percepcji wyróżnił: realizm bezpośredni mówiący, że mamy dostęp do własności rzeczy, realizm pośredni mówiący, że mamy dostęp do własności rzeczy poprzez dane zmysłowe, fenomenalizm mówiący, że spostrzegamy tylko dane zmysłowe. Moore sformułował też paradoks analizy. Mówi on, że jeśli analizowane pojęcie jest tożsame z objaśniającym je kontekstem, to analiza jest trywialna. Jeśli nie, to jest niepoprawna, gdyż zmienia sens analizowanego pojęcia. Ludwig Wittgenstein w słynnej tezie stwierdził, że granice języka są granicami naszego świata, a więc poznanie jest ściśle związane z językiem. Choć z początku postulował konieczność języka doskonałego w rodzaju leibnizowskiej lingua universalis, później przekonał się do pracy nad językiem potocznym. Filozofia miałaby ograniczyć się do istotnych dla niej kontekstów takich jak „wiedzieć”, „wierzyć”, „widzieć”. Kontynuował tę myśl John Austin, który sformułował fenomenologię lingwistyczną opartą na zaufaniu właśnie do języka potocznego. Gilbert Ryle zdefiniował pojęcia „wiedza jak” – praktyczna i „wiedza, że” – teoretyczna. Neopozytywizm Filozofowie z kręgu Koła Wiedeńskiego (Moritz Schlick, Otto Neurath czy Rudolf Carnap) chcieli stworzyć Encyklopedię jedności nauki, gdzie całość wiedzy miała być ujęta w jednolitym języku fizykalistycznym. Filozofię sprowadzali do logiki. Bezsensowność metafizyki próbowali wykazać w drodze analizy logicznej. Za kryterium sensowności zdania przyjęli jego weryfikowalność i uznali równozakresowość nazw „sprawdzalny”, „sensowny”, „naukowy” z jednej strony i „niesprawdzalny”, „bezsensowny” i „metafizyczny” z drugiej. Jak zauważył Roman Ingarden sama zasada sensowności jest nieweryfikowalna, czyli bezsensowna według ich własnego kryterium. Popper Krytykował zasadę sensowności a zamiast weryfikacji zaproponował falsyfikowalność jako kryterium wiedzy naukowej. Uważał, że celem nauki jest zbliżanie się do prawdy poprzez zwiększanie prawdopodobieństwa i wyznawał ewolucjonizm traktując wiedzę jako narzędzie w procesie ewolucji. Lingwistyka kartezjańska Noam Chomsky stworzył gramatykę generatywną, system reguł wywodzących strukturę zdania z prostych elementów o charakterze syntaktycznym. W jego koncepcji uczenia się języka przez dzieci odrodziła się koncepcja wiedzy wrodzonej. Zobacz też Znaczący filozofowie Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Inne What Is Epistemology? – krótkie wprowadzenie do tematu autorstwa Keitha DeRose. Certain Doubts – blog grupy pod opieką Jonathana Kvanviga z piszącymi wieloma czołowymi epistemologami. The Epistemology Page – autorstwa Keitha DeRose. Epistemology Papers – zbiór Michaela Huemera. Epistemology Introduction, część 1 oraz część 2 – Paul Newall w Galilean Library. Teaching Theory of Knowledge (1986) – Marjorie Clay (red.), publikacja elektroniczna Rady ds. Studiów Filozoficznych. Epistemology: The Philosophy of Knowledge – wprowadzenie na Groovyweb. – na PhilosophyOnline. Theory of Knowledge – wprowadzenie do epistemologii zgłębiające różne teorie wiedzy, uzasadniania i przekonania. A Theory of Knowledge – autorstwa Clóvis Juarez Kemmerich, na Social Science Research Network, 2006. An Introduction to Epistemology – autorstwa Paula Newalla skierowane dla początkujących.
1491	https://pl.wikipedia.org/wiki/Efekt%20Elizy	Efekt Elizy	Efekt Elizy – zjawisko przypisywania przez ludzi znaczenia i sensu znakom, słowom i zdaniom, które takiego sensu same z siebie nie mają. Przykładem takiego efektu jest np. interpretowanie przypadkowych wzorów pojawiających się w fusach po kawie na dnie szklanki, czy tworzonych przez chmury na niebie jako obrazy, które przedstawiają jakieś konkretne kształty. Nazwa tego efektu pochodzi od pierwszego, naśladującego zwykłą konwersację programu o nazwie ELIZA. Program ten wybierał pewne kluczowe słowa z wypowiedzi ludzi, a następnie tworzył „odpowiedź” łącząc słowo kluczowe ze zwrotami z wcześniej wprowadzonej bazy danych „otwartych zwrotów”, takich jak „co to dla ciebie znaczy”, „zawsze ma sens”, „Nie znam” itp, co dawało czasami efekt „głębokiego znaczenia” odpowiedzi, a czasami chęć jej kontynuowania. Np. program Eliza na pytanie: „Czy jesteś człowiekiem” mógł dać odpowiedź: „Być człowiekiem... czy to coś znaczy...” albo „Co myślisz o mojej matce?” dawał odpowiedź: „Nie znam twojej matki, opowiedz mi o niej coś więcej”. Efekt Elizy powoduje, że ludzi jest stosunkowo łatwo przekonać, że dana maszyna naprawdę myśli i daje sensowne odpowiedzi, nawet jeśli te odpowiedzi są po prostu losowane z wcześniej przygotowanego zbioru, pod warunkiem że dana osoba nie wie, że rozmawia z maszyną. W przypadku gdy dana osoba wie, że może rozmawiać z maszyną, efekt Elizy traci na znaczeniu. Zobacz też sztuczna inteligencja test Turinga projekcja Sztuczna inteligencja
1492	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eratostenes	Eratostenes	Eratostenes (, Eratosthenes; ur. 276 p.n.e. w Cyrenie, zm. 194 p.n.e.) – starogrecki uczony: matematyk, astronom, geodeta i geograf. Jego najważniejsze osiągnięcia to: sposób znajdowania liczb pierwszych – sito Eratostenesa; wyznaczenie obwodu Ziemi (zob. opis eksperymentu); oszacowanie odległości Ziemi od Słońca i Księżyca; katalog 675 gwiazd; konstrukcja mezolabium. Twierdził, że, płynąc na zachód od Gibraltaru, można dotrzeć do Indii. Jako pierwszy zaproponował wprowadzenie roku przestępnego, czyli wydłużonego o jeden dodatkowy dzień w kalendarzu (por. Dekret z Kanopos). Był również badaczem twórczości Homera – ustalił datę zdobycia Troi na rok 1184 p.n.e., czyli nieodbiegającą od współczesnych szacunków. Poddawał jednak krytyce traktowanie Homera jako źródła wiedzy geograficznej. Życiorys W 255 p.n.e. przeniósł się do Aleksandrii. W 236 p.n.e. przejął po Apolloniosie z Rodos zarządzanie tamtejszą biblioteką. W wieku 82 lat, nie mogąc pogodzić się z utratą wzroku, zagłodził się na śmierć. Dzieła Najważniejsze z nich to: Geographica – trzytomowe dzieło zawierające podstawy geografii matematycznej i geografii fizycznej (zachowane we fragmentach); Catasterismi – dzieło astronomiczne; Peri komodias – rozprawa o dawnej komedii. Prace matematyczne Eratostenesa są znane głównie z pism Pappusa z Aleksandrii, zaś jego opisy geograficzne z ksiąg Strabona. Przypisy Bibliografia Wielka Historia Świata, t. 8, Polskie Media Amer-Com, 2005, s. 188–191, . Linki zewnętrzne Polihistorzy Uczeni epoki hellenistycznej Matematycy starożytnej Grecji Greccy teoretycy liczb Astronomowie starożytnej Grecji Geodeci starożytnej Grecji Geografowie starożytnej Grecji Pisarze III wieku p.n.e. Pisarze związani z Aleksandrią Kustosze Biblioteki Aleksandryjskiej Ludzie upamiętnieni nazwami matematycznymi Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu Urodzeni w III wieku p.n.e. Zmarli w 194 p.n.e. Greccy samobójcy Zmarli z głodu
1494	https://pl.wikipedia.org/wiki/Errno	Errno	errno – uniksowy mechanizm zgłaszania błędów przez funkcje libc, a w szczególności jądra. Jeśli funkcja zakończy się błędem, sygnalizuje to zwracając zwykle -1 lub, w przypadku funkcji zwracających wskaźnik, NULL. Program powinien wtedy zajrzeć do zmiennej globalnej errno, żeby dowiedzieć się, jaki dokładnie błąd wystąpił. Jeśli funkcja zakończy się pomyślnie, zawartość errno nie jest zdefiniowana – w szczególności może tam znajdować się kod błędu niezwiązany z ostatnim wywołaniem danej funkcji. Ma to miejsce np. w przypadku, gdy funkcja foo wywoła funkcję bar, przy czym ta druga zwróci błąd, co jednak nie przeszkodzi pierwszej w pomyślnym wykonaniu. Może się też zdarzyć, że pomyślne wywołanie funkcji potencjalnie modyfikującej errno nie zmieni poprzedniej wartości tej zmiennej. Zmienna errno jest zdefiniowana w nagłówku errno.h. Popularne kody błędów to: EACCES – odmowa dostępu EAGAIN – zasób tymczasowo niedostępny EBADF – niepoprawny deskryptor plików EINTR – podczas wykonywania funkcji nastąpiło przerwanie EINVAL – błędny argument ENOTSUP – operacja nie jest zaimplementowana EPERM – operacja niedozwolona EPIPE – przerwany potok Opis błędu w odpowiednim dla danego locale języku można otrzymać za pomocą funkcji: char strerror(int errnum); Niestety nie jest ona bezpieczna w programach wielowątkowych, gdzie należy korzystać z trudniejszej w użyciu: int strerror_r(int errnum, char buf, size_t n); Przykład #include <stdio.h> #include <stdlib.h> #include <errno.h> int main(int argc, char *argv) { int files = argc - 1; FILE file; char *fname; int i; if (!files) { fprintf(stderr, "Usage: %s <files>\n", argv[0]); return 1; } for (i = 1; i <= files; ++i) { fname = argv[i]; file = fopen(fname, "r"); if (file == NULL) { fprintf(stderr, "Error while trying to open '%s': %s\n", fname, strerror(errno)); } else { fprintf (stderr, "'%s' opened successfully\n", fname); fclose (file); } } return 0; } Przypisy Unix
1496	https://pl.wikipedia.org/wiki/Empatia	Empatia	Empatia (gr. empátheia „cierpienie”) – zdolność odczuwania stanów psychicznych innych osób (empatia emocjonalna), umiejętność przyjęcia ich sposobu myślenia, spojrzenia z ich perspektywy na rzeczywistość (empatia poznawcza). Sam poznawczy komponent empatii, czyli zdolność do wyobrażenia sobie perspektywy myślowej należącej do innej osoby (innymi słowy, rozeznania sposobów rozumowania innej osoby), określany jest mianem decentracji (czemu może, ale nie musi towarzyszyć komponent emocjonalny empatii, czyli zdolność do jednoczesnego współodczuwania stanów emocjonalnych owej innej osoby). Osoba nieposiadająca tej umiejętności jest „ślepa” emocjonalnie i nie potrafi ocenić ani dostrzec stanów emocjonalnych innych ludzi. Silna empatia objawia się między innymi uczuciem bólu wtedy, gdy przyglądamy się cierpieniu innej osoby, zdolnością współodczuwania i wczuwania się w perspektywę widzenia świata innych osobników. Psychologowie zastanawiali się, skąd bierze się uczucie empatii i dlaczego niektórzy ludzie są go pozbawieni. Empatia jest jednym z najsilniejszych hamulców zachowań agresywnych, więc jest to także pytanie istotne z punktu widzenia inżynierii społecznej. Źródła empatii Teoria Jeana Piageta Empatia jest pochodną rozwoju poznawczego. Myślenie dzieci w wieku przedszkolnym i niekiedy we wczesnym wieku szkolnym związane jest z tak zwanym egocentryzmem myślenia, nieuświadamianiem sobie, że perspektywa widzenia innych ludzi może być inna od naszej. Dziecko nie potrafi wczuć się w położenie innej osoby, bo wymaga to złożonego procesu poznawczego, dlatego pozbawione jest empatii. Teoria Margaret Mahler Wczesna relacja między matką i dzieckiem polega między innymi na nieświadomym procesie przepływu emocji i istnieniu „emocjonalnej pępowiny” między matką i dzieckiem. W pierwszych miesiącach życia emocje matki przechodzą na dziecko, natomiast nastroje dziecka udzielają się matce. Jeśli w tym okresie życia następują pewne traumy (na przykład matka przeżywa bardzo negatywne uczucia, jest w depresji) lub matka jest nieobecna (śmierć, choroba, zła opieka), to dziecko buduje „mur ochronny”, którego zadaniem jest niewczuwanie się w emocje matki. W wyniku tego zostaje pozbawione zdolności empatycznego wczucia się w położenie innej osoby. Empatia, obok asertywności jest jedną z dwóch podstawowych umiejętności wchodzących w skład tzw. inteligencji emocjonalnej. Duże zdolności empatyczne posiadają osoby charyzmatyczne. Empatia to umiejętność zrozumienia innych ludzi oraz zdolność współodczuwania z nimi ich uczuć i emocji. Jest to dar wczuwania się w sytuację innych ludzi i zrozumienia motywów nimi kierujących, jako źródeł ich decyzji i postaw. Empatia jest podstawową cechą umożliwiającą prawidłowy dialog zarówno na płaszczyźnie interpersonalnej, jak i ogólnospołecznej. Brak empatii u spierających się oponentów powoduje polaryzację stanowisk oraz ich zaostrzenie do stopnia uniemożliwiającego rozwiązanie konfliktu w sposób inny niż siłowy. Zdolność odczuwania empatycznego, jako podstawa zrozumienia oponentów jest wstępem do wybaczenia. Osoby empatyczne dzięki znakomitemu wczuciu się w sytuację i psychikę innych stron mają zdolność rozwiązywania konfliktów, w związku z czym często pełnią rolę mediatorów. Osoby pozbawione zdolności do empatii są bardzo agresywne, o silnej osobowości, narzucające swą wolę i wizję świata, nieznoszące sprzeciwu, nieuznające argumentów innych stron, niedopuszczające do swojej świadomości możliwości własnej pomyłki lub błędu, wysoce konfliktowe, bezkompromisowe. Badania Barona-Cohena Empatia jest zdolnością człowieka do rozpoznawania myśli lub uczuć innej osoby oraz reagowania na jej myśli i uczucia odpowiednią emocją. Zdolność ta jest zależna od działania obwodu empatii znajdującego się w mózgu człowieka. Baron-Cohen określił biorące w obwodzie empatii obszary za pomocą czynnościowego rezonansu magnetycznego (fMRI), według Barona-Cohena jest to około 10 wzajemnie połączonych obszarów mózgu. Ośrodki obwodu empatii według Barona-Cohena Przyśrodkowa kora przedczołowa (MPFC) Uważa się, że bierze udział w przetwarzaniu informacji społecznych i porównywaniu własnego punktu widzenia z perspektywy widzenia innej osoby. Grzbietowa część (dMPFC) jest odpowiedzialna za metareprezentację, tzn. aktywizuje się kiedy myślimy o uczuciach i myślach innych ludzi. Brzuszna część (vMPFC) według Mike’a Lombardo może odgrywać decydującą rolę w procesie samoświadomości, ponieważ aktywizuje się w kiedy skupiamy się na samym sobie. Według innej teorii António Damásio z Uniwersytetu Stanu Iowa vMPFC przypisuje wartość emocjonalną dla określonych działań. Jeśli czynność była nagrodzona otrzymuje wartość dodatnią, jeśli negatywne skutki wartość karzącą i ma znak ujemny. Damasio nazywa te wartości markerami somatycznymi. Kora oczodołowo-czołowa (OFC) Badania Barona-Cohena, Howard Ring i Valerie Stone wykazały, że obszar aktywizuje się w okoliczności myślenia o czynnościach oraz jego uszkodzenie może spowodować brak zdolności oceny społecznej czynu (foux pax). Inne badania wykazały wzmożoną aktywność w obszarze OFC w okolicznościach bólu. Doświadczenie dotyczyło patrzenie jak igła wbija się w nieznieczuloną dłoń. Wieczko czołowe (FO) Obszar odpowiedzialny za ekspresję języka, uszkodzenie powoduje afazję Broki. W empatii ten obszar jest odpowiedzialny za identyfikowanie intencji i celów innych osobników u małp. Obszar wykazuje wzmożoną aktywność gdy małpa widzi jak inna małpa sięga po przedmiot. Zakręt czołowy-dolny (IFG) Badania Bhismadev Chakrabarti wykazały, że obszar IFG jest odpowiedzialny za rozpoznawanie mimiki twarzy, obszar wykazuje tym wyższą aktywność im łatwiej jest określić emocje jakie wyraża mimika twarzy. Część ogonowa przedniego zakrętu obręczy i przednia część wyspy Przednia część zakrętu obręczy (aACC) lub też inaczej środkowy zakręt obręczy (MCC) oraz Przednia część wyspy (AI) uczestniczą w procesie empatii jako macierz bólu. Badania Tanii Singer w Zurychu wykazały wzmożoną aktywność w momentach odczuwania bólu i obserwowania bólu, obszary te aktywizują się również w momencie gdy czujemy obrzydliwy smak oraz wyraz takiej emocji. Obszary wykazuje aktywność również gdy oceniamy postępowanie drugiej osoby, u mężczyzn i kobiet obszary były bardziej aktywne gdy osoba obserwowała cierpienie osoby, którą uznała za sympatyczną i mniej aktywne gdy obserwowała cierpienie osoby uznanej za niesympatyczną. Uszkodzenie tego obszaru jest związane z upośledzeniem zdolności rozpoznawania emocji takich jak radość, wstręt i ból. Skrzyżowanie skroniowo-ciemieniowe (TPJ) Badania wykazały aktywność gdy oceniamy intencje i przekonania innej osoby, działanie tego obszaru jest odpowiedzialne za tzw. teorię umysłu. Uszkodzenie tego obszaru może skutkować trudnościami w ocenie cudzych intencji oraz doświadczenie eksterioryzacji. Stymulowanie tego obszaru natomiast może wywołać wrażenie obecności innej osoby, kiedy jest ona sama. Bruzda skroniowa górna (pSTS) Jest aktywna kiedy zwierzęta obserwują kierunek patrzenia innego osobnika. Uszkodzenie obszaru może powodować niezdolność określenia na co patrzą inni osobnicy. Patrzenie w oczy ma też ważną funkcję w określeniu emocji innego osobnika. Kora czuciowo-somatyczna (SMC) Bierze udział w odbieraniu wrażenia dotyku osobistego i obserwowaniu jak inny osobnik jest dotykany. Może być źródłem emocji jakie powstają kiedy widzimy jak inna osoba doznaje bólu wynikającego z dotyku (np.: wbijanie igły w czyjś palec), na zasadzie utożsamienia się obszar tworzy obraz jakby ból był w ciele osoby obserwującej. Trwałe lub czasowe zaburzenie funkcjonowania obszaru może spowodować poważne problemy w identyfikowaniu emocji innych osób. Badania Yawei Cheng wykazały, że osoby wykonujące na kimś akupunkturę mają mniej aktywny ten obszar. Płacik ciemieniowy dolny (IPL) i bruzda ciemieniowa dolna FO, IFG i IPL wchodzą w skład systemu neuronów lustrzanych, w procesie empatii obszary są istotne nie ze względu na powierzchowną mimikrę, ale zaraźliwość emocjonalną. Jedno płaczące dziecko w szpitalu potrafi „zarazić płaczem” inne znajdujące się w sali. W działaniu tego obszaru nie jest wymagane świadome myślenie o emocjach innych osób co w pozostałych obszarach jest konieczne. Ciało migdałowate (Amyg) Badania Josepha LeDoux uważa, że jest to centrum mózgu emocjonalnego, w nim następuje uczenie się strachu. Empathy Quotient (EQ) S. Baron-Cohen i wsp. opracowali metody określania poziomu empatii („iloraz empatii”, Empathy Quotient, EQ), wykorzystywane w czasie badań diagnostycznych dotyczących takich zaburzeń rozwoju, jak autyzm wysokofunkcjonujący i zespół Aspergera (zob. spektrum autystyczne). Zobacz też Porozumienie Bez Przemocy Przypisy Linki zewnętrzne Exploring the phenomenon of empathy Håkansson Eklund, J., & Summer Meranius, M. (2020). Toward a consensus on the nature of empathy: A review of reviews Joel Salinas, M.D., Mirror Touch: A Memoir of Synesthesia and the Secret Life of the Brain, HarperCollins, 3 kwi 2018, s. 320 Psychologia osobowości Psychologia społeczna Dwuczłonowe relacje psychospołeczne
1497	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eksperyment	Eksperyment	Eksperyment (łac. experimentum – doświadczenie, badanie) – w naukach przyrodniczych i społecznych zbiór działań wzbudzających w obiektach materialnych określone reakcje i zjawiska w warunkach pozwalających kontrolować wszelkie istotne czynniki, które poddaje się dokładnej obserwacji. Cele i efekty eksperymentów Eksperymenty wykonuje się w celu potwierdzenia lub sfalsyfikowania określonej hipotezy. Hipoteza z jednej strony określa ściśle warunki eksperymentu a z drugiej nadaje sens poczynionej w wyniku eksperymentu obserwacji i w ogóle decyduje, co w danym eksperymencie jest właściwą obserwacją, a co tylko nieistotnym jego zakłóceniem. Jak twierdził Max Planck, eksperyment jest swojego rodzaju pytaniem jakie teoria zadaje naturze. Nauki przyrodnicze rozwijają się głównie poprzez świadome eksperymenty, spora część wiedzy tych nauk pochodzi też z bezpośrednich obserwacji zjawisk zachodzących naturalnie. Dotyczy to zwłaszcza nauk biologicznych i medycznych i w mniejszym stopniu fizyki i chemii. W informatyce i po części w matematyce stosuje się metody eksperymentalne dopiero wtedy, gdy złożoność problemu uniemożliwia rozwiązanie go metodami dedukcyjnymi. Techniki przeprowadzania eksperymentów W naukach przyrodniczych uważa się, że dobry eksperyment to taki, w którym eksperymentator bądź kontroluje cały jego przebieg, bądź dokładnie zna obszary które nie podlegają jego ścisłej kontroli. Planowanie eksperymentów jest trudną sztuką. Dobry eksperyment musi być jak najprostszy w wykonaniu i jednocześnie dawać jak najbardziej jednoznaczną odpowiedź potwierdzającą lub falsyfikującą daną teorię. Często w praktyce zdarza się, że pozornie nieudane eksperymenty, które wymknęły się spod kontroli i nie dały jednoznacznej odpowiedzi na założone wcześniej pytanie, stały się początkiem rozwoju nowych dziedzin. W ten sposób odkryto promieniowanie Roentgena (zwane też promieniami X), penicylinę i in. Większość eksperymentów przeprowadza się w specjalnie do tego przystosowanych pomieszczeniach zwanych laboratoriami, aczkolwiek czasami przeprowadza się też tzw. eksperymenty plenerowe, na przykład, aby zbadać jakieś zjawisko w miejscu jego występowania. Eksperyment a obserwacja Klasyczny eksperyment świadomie ingeruje w naturę i polega na analizie skutków tej ingerencji. Ściśle zdefiniowanemu obiektowi dostarcza się bodźców, a następnie obserwuje się reakcję obiektu. Dokładne obserwacje natury, bez ingerowania w nią nazywa się często eksperymentami naturalnymi. Analiza obserwacji i eksperymentu jest w gruncie rzeczy bardzo zbliżona. W obu przypadkach chodzi o to aby ustalić związek między bodźcem (przyczyną) i zachowaniem obiektu (skutkiem). Różnica polega tylko na tym, że w eksperymencie naturalnym bodźców dostarcza sama natura. Przykładem eksperymentu klasycznego jest obserwacja efektów zderzenia cząstek akceleratorze, a eksperymentu naturalnego obserwacja zaćmienia Słońca. Eksperymenty psychologiczne Eksperymenty psychologiczne, prowadzone na ludziach, wywołują wiele kontrowersji. Najbardziej znane to: eksperyment Ascha eksperyment Milgrama eksperyment więzienny eksperyment „świat jest mały” Zobacz też eksperyment kliniczny eksperyment laboratoryjny eksperyment w warunkach naturalnych eksperyment biologiczny Przypisy Linki zewnętrzne Experiment , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08]. Eksperymenty naukowe
1498	https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektrownia	Elektrownia	Elektrownia – zakład przemysłowy wytwarzający energię elektryczną przez przetwarzanie innych form energii pierwotnej. Elektrownia jest to obiekt techniczny składający się z jednego lub kilku zespołów urządzeń służących do wytwarzania energii elektrycznej. Typy elektrowni Podział ze względu na wykorzystanie ciepła odpadowego: elektrownia kondensacyjna elektrociepłownia Podział ze względu na źródło energii pierwotnej: konwencjonalne elektrownia węglowa (zob. też IGCC) elektrownia gazowa elektrownia jądrowa niekonwencjonalne (źródła odnawialne) elektrownia słoneczna (zob. też. elektrownia orbitalna) elektrownia wiatrowa elektrownia wodna elektrownia maremotoryczna elektrownia maretermiczna elektrownia geotermalna Ponadto wyróżnia się typy: elektrownia cieplna elektrownia szczytowo-pompowa Zobacz też energetyka elektroenergetyka energetyka rozproszona, mikroźródło, elektrownia wirtualna kotłownia, maszynownia, siłownia Przypisy Bibliografia Mizerski W., Żukowski J. Tablice Geograficzne, Warszawa 2001 Kacperczyk G. i inni: Zasady metodyczne sprawozdawczości statystycznej z zakresu gospodarki paliwami i energią oraz definicje stosowanych pojęć, Wyd. GUS, Warszawa 2006.
1499	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eos%20%28mitologia%29	Eos (mitologia)	Eos (także Świt, Jutrzenka; gr. Ēṓs ‘jutrzenka’, łac. Aurora ‘jutrzenka’, ‘zorza’) – w mitologii greckiej bogini i uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu; jedna z tytanid; utożsamiana z Hemerą i rzymską Aurorą. Należała do drugiego pokolenia tytanów. Była bóstwem związanym z kultem jutrzenki. Według wierzeń starożytnych Greków każdego świtu przemierzała niebo na lekkim rydwanie, zaprzężonym w parę białych lub różowych koni – Lamposa (Świecącego, Jasnego) i Faetona (Promiennego, Błyszczącego). Swą wędrówkę rozpoczynała (wynurzała się z fal Okeanosa) na Wschodzie (kraina północno-wschodnia Grecji) i kończyła (zanurzała się w falach Okeanosa) na Zachodzie, po drugiej stronie widnokręgu. Otwierała „wrota dnia” (bramę nieba) przed wozem Heliosa. Rozpraszała mroki nocy, zwiastowała światło dnia ludziom i bogom. Jej nadejście zapowiadał Fosforos (Gwiazda Poranna) – „jaśniejący syn Jutrzenki”. Uchodziła za córkę tytana Hyperiona i tytanidy Tei (albo tytana Pallasa) oraz za siostrę Heliosa i Selene, przypuszczalnie także Tytana. Była bardzo kochliwa. Uprowadziła i uwiodła kilku mężczyzn, m.in.: olbrzyma Oriona, Kefalosa, Klejtosa. Ze swoim pierwszym mężem, tytanem Astrajosem, miała liczne potomstwo, m.in. gwiazdy, Fosforosa (Hesperosa; bóstwo uosabiające planetę Wenus), Boreasza, Zefira, Notosa, Eurosa, przypuszczalnie także Apeliotesa, Kajkiasa, Lipsa, Skirona (bóstwa uosabiające wiatry). Ze związku z Titonosem (był jej drugim mężem) urodzili się synowie Emation i król Etiopii, Memnon, który zginął pod Troją. Długo opłakiwała swego syna Memnona, zabitego przez Achillesa (łzy jej opadły na ziemię w postaci kropel porannej rosy). Dla Titonosa uprosiła u boga Zeusa dar nieśmiertelności, ale zapomniała uprosić dar wiecznej młodości. Gdy Titonos stał się zupełnie niedołężny, Zeus zamienił go w świerszcza lub cykadę. W panteonie greckim odgrywała ona drugorzędną rolę, a jej kult należał do rzadkości. W mitach pojawiała się sporadycznie. W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w peplosie szafranowego (intensywnie żółty) koloru, powożąca rydwanem lub w locie przed wozem Heliosa, z kwiatami i pochodnią w ręce. Starożytni Grecy nazywali ją „różanopalcą” (gr. rododáktylos ‘mająca palce w kolorze przypominającym płatki róż’), „szafrannoszatą” (gr. krokópeplos ‘w peplosie szafranowego koloru’). Wyobrażenie o bogini przejawia się w sztukach plastycznych, między innymi w greckim malarstwie wazowym (wazy z V wieku p.n.e. ukazujące skrzydlatą Eos goniącą Kefalosa oraz opłakującą Memnona), malarstwie olejnym i rzeźbie, oraz w muzyce i literaturze (Iliada Homera). Imieniem bogini została nazwana jedna z planetoid – (221) Eos. Zobacz też bóstwa solarne bóstwa uraniczne drzewo genealogiczne bóstw greckich kult solarny Ausrine Ēostre Uszas Uwagi Przypisy Bibliografia Haéusōs Bóstwa solarne w mitologii greckiej Tytani w mitologii greckiej Bóstwa przyrody Greckie boginie Personifikacje w mitologii greckiej Bóstwa światła
1500	https://pl.wikipedia.org/wiki/Eutektyka	Eutektyka	Eutektyka (eutektyk, mieszanina eutektyczna) – mieszanina dwóch lub więcej faz o określonym składzie, która wydziela się z roztworów ciekłych w pewnej temperaturze, zwanej temperaturą eutektyczną. Mieszanina ta jest produktem przemiany eutektycznej. Nazwa wywodzi się z greckiego słowa eutektos, co znaczy „łatwo topliwy”. Ogólne informacje W większości przypadków temperatura eutektyczna jest niższa od temperatury krzepnięcia czystych składników. Wykorzystuje się to przy topieniu i przerabianiu materiałów trudno topliwych, na przykład mechaniczne złączenie materiałów doprowadza do dyfuzyjnego utworzenia eutektyki. Kryształy eutektyki są czystymi kryształami składników lub roztworami stałymi o różnych składach. Eutektyki są stałymi odpowiednikami mieszanin azeotropowychpotrzebne źródło. Dużo uwagi poświęcono badaniom stopów eutektycznych – liczne po zakrzepnięciu w odpowiednich warunkach tworzą regularną drobnodyspersyjną strukturę, w której jedna z faz występuje w postaci płytek lub włókien. Eutektykę można uznać za kompozyt in situ, jeżeli wystąpi szczególne przestrzenne rozmieszczenie faz o różnych właściwościach. Stopy eutektyczne charakteryzują się niskimi temperaturami topnienia i dobrymi własnościami lejnymi. Na rysunku 1 przedstawiono wykres fazowy z modelowym przykładem eutektyki stopów Fe–C, zwanej ledeburytem. Rodzaje eutektyk W zależności od kształtu i rozmieszczenia dwu faz stałych tworzących eutektykę rozróżnia się mieszaniny: globularne (o kulistym ziarnie), iglaste, płytkowe, prętowe (słupkowe). Na rysunku 2 przedstawione są graficznie różne typy eutektyk. Ocena morfologii eutektyk jest sprawą umowną. W zależności od wybranej techniki obserwacyjnej dla tego samego zgładu można określić różne typy eutektyki. Nie do końca również poznane są przyczyny powstawania konkretnego typu mieszaniny. Z punktu widzenia osiągnięcia minimum swobodnej energii powierzchniowej najkorzystniejszą jest eutektyka globularna. W rzeczywistości liczne, rozproszone cząstki fazy globularnej muszą wielokrotnie zarodkować, co wymaga znacznego przechłodzenia. Eutektyki prętowe i płytkowe mogą wzrastać przy niskich wartościach przechłodzenia. Ich powierzchnia międzyfazowa jest dużo większa od eutektyk globularnych i iglastych, toteż pojawia się większy czynnik energetyczny hamujący krystalizację. Jeżeli jedna z faz w eutektyce charakteryzuje się znaczną anizotropią prędkości wzrostu, to rośnie w określonym kierunku krystalograficznym znacznie szybciej od osnowy i zarodkuje wielokrotnie. Taki mechanizm wzrostu promuje powstanie eutektyki iglastej. Ogólnie na morfologię eutektyk mają wpływ poniższe czynniki: wielkość przechłodzenia proporcje ilościowe faz anizotropia własności faz objętość właściwa współczynnik rozdziału przewodność cieplna faz. Krzepnięcie eutektyk Wzrost kryształów w eutektykach jest zasadniczo podobny do wzrostu w stopach jednofazowych. Sterowanie gradientem temperatury i prędkością wzrostu pozwala zachować płaski front krystalizacji, a fluktuacje prędkości wzrostu prowadzą do zmian składu i struktury na kierunku tegoż wzrostu. Podczas takiego krzepnięcia domieszka jest wypychana do cieczy i dyfunduje zarówno w kierunku wzrostu, jak i w kierunku do niego poprzecznym. Krzepnięcie eutektyk płytkowych i prętowych Krzepnięcie cieczy o składzie eutektycznym rozpoczyna się heterogenicznym zarodkowaniem jednej z faz, na przykład (bogata w składnik A). Powoduje to jednoczesne wzbogacanie się w składnik B cieczy przed frontem przemiany. W przechłodzonych obszarach cieczy na fazie zarodkuje faza Tworzenie się fazy powoduje z kolei wzbogacanie cieczy w składnik A, co sprzyja dalszemu wzrostowi kolejnych kryształów fazy wzdłuż wydzieleń fazy Taka mieszanina eutektyczna składa się z ułożonych na przemian płytek lub prętów faz i Gdy udział objętościowy fazy jest większy od eutektyka ma zwykle budowę płytkową. W przeciwnym przypadku tworzą się prętowe wydzielenia fazy w osnowie fazy Krzepnięcie cieczy o składzie eutektycznym może również polegać na ciągłym heterogenicznym zarodkowaniu i wzroście obu faz. Jedna faza (np. ) zarodkuje, powodując wzbogacenie cieczy w składnik B i sprzyjając zarodkowaniu fazy w sąsiedztwie. Faza zarodkuje zupełnie niezależnie, nie wykazując uprzywilejowanej orientacji krystalograficznej w stosunku do istniejącej w innym miejscu fazy . Krzepnięcie eutektyk globularnych i iglastych Krystalizacja eutektyk może być zapoczątkowana stałym heterogenicznym zarodkowaniem jednej z faz w cieczy przed frontem krystalizacji. Osnowa krystalizuje niezależnie z cieczy, w której istnieją już wydzielenia drugiej fazy. Mają one w stosunku do osnowy przypadkową orientację krystalograficzną. Eutektykę globularną uzyskuje się w wyniku wzrostu izotropowego, a eutektykę iglastą w wyniku anizotropowego wzrostu wydzieleń. Prędkość wzrostu eutektyk płytkowych Problematyka Problematyka wzrostu eutektyk płytkowych wymaga rozwiązania dwu zagadnień: wpływ energii powierzchni międzyfazowej na temperaturę eutektyczną rola strumieni dyfuzyjnych towarzyszących równoczesnemu wzrostowi faz. gdzie: – zmiana swobodnej energii objętościowej w przypadku skończonych odległości międzypłytkowych [J/m³], – zmiana swobodnej energii objętościowej w przypadku nieskończenie dużych odległości międzypłytkowych [J/m³], – energia powierzchni międzyfazowej [J/m²], – objętość jednostkowa eutektyki [m³], – powierzchnia międzyfazowa [m²], – odległość pomiędzy środkami płytek eutektyki [m], – powierzchnia międzyfazowa przypadająca na jednostkę objętości eutektyki [1/m]. Rozwiązanie Uzyskanie eutektyki o skończonych odległościach międzypłytkowych wymaga obniżenia temperatury poniżej temperatury eutektycznej. Krzepnięcie nie może się odbywać przy temperaturze eutektycznej, ponieważ powodowałoby to powstawanie eutektyki o nieskończenie dużych odległości międzypłytkowych. Clarence Zener rozwiązał problem wpływu parametrów procesu na wielkość odległości międzypłytkowych przez założenie, że realizowane w danych warunkach odległości międzypłytkowe to takie, które maksymalizują prędkość wzrostu. Opisuje to poniższa relacja: gdzie: – prędkość wzrostu fazy [m/s], – współczynnik dyfuzji z cieczy do płytki fazy [m²/s], – maksymalna różnica stężeń w fazie ciekłej przed frontem rosnących płytek [%], – stała proporcjonalności, – krytyczna odległość międzypłytkowa [m], – ilość składnika B wypchniętego do cieczy [%]. Krytyczna odległość międzypłytkowa dana jest wzorem: Czynniki wpływające na prędkość wzrostu płytek Jeżeli prędkość wzrostu nagle zwiększy się, odległości międzypłytkowe będą zbyt duże w porównaniu ze średnimi drogami dyfuzji domieszki. Nadmiar substancji gromadzi się przed frontem krystalizacji szerszej płytki lub obiema, obniżając temperaturę procesu. Prędkość wzrostu płytek silnie zależy od wielkości przechłodzenia : Przykłady nadprzewodniki materiały odporne na pełzanie skomplikowane odlewane elementy maszyn i konstrukcji stopy odlewnicze na bazie aluminium, krzemu oraz żeliwa stopy do lutowania miękkiego na bazie cyny, ołowiu, srebra i złota stopy do lutowania twardego, gdy z powodu destrukcyjnego wpływu dyfuzji niemożliwe jest uzyskanie innego typu połączenia stopy dla systemów przeciwpożarowych (np. stop Wooda, stop Fielda) nietoksyczne zamienniki rtęci (np. galinstan) stopy na bazie sodu i potasu (NaK) używane jako chłodziwo w reaktorach na prędkich neutronach stopy Cd–Pb, Bi–Cd i Bi–Zn wykazujące silną anizotropię właściwości elektrycznych, w szczególności oporności. Zobacz też eutektoid perytektoid perytektyka punkt eutektyczny stop Lichtenberga stop Newtona stop Rosego Przypisy Przemiany fazowe Metaloznawstwo Mieszaniny
1501	https://pl.wikipedia.org/wiki/Epikur	Epikur	Epikur (gr. Epikuros) (341 – 270 p.n.e. urodził się na wyspie Samos) – grecki filozof, twórca epikureizmu. Epikur był jednym z najważniejszych filozofów tzw. drugiej fazy greckiej filozofii klasycznej, w której dominowały zagadnienia filozofii życia – czyli rozważania na temat jak osiągnąć pełne szczęście (także stan ataraksji). Epikur dzielił filozofię na trzy części: fizykę zajmującą się teorią przyrody etykę zajmującą się poznawaniem istoty szczęścia kanonikę zajmującą się teorią poznania W czasie swego życia, jak również po śmierci miał wielu uczniów i kontynuatorów m.in.: Hermarchos z Mityleny Zenon z Sydonu Filodemos z Gadary Lukrecjusz Karneiskos z Kos Metrodoros z Lampsakos Leontion Był także jednym z czterech wielkich „mistrzów” Karola Marksa, który poświęcił mu swoją pracę doktorską pt. „Różnica między demokrytejską a epikurejską filozofią przyrody”, 1841 r. Życiorys Rodzice Epikura, Neocles i Chaerestrate, oboje ateńskiego pochodzenia, wyemigrowali do ateńskiej kolonii na wyspie Samos, około dziesięciu lat przed urodzeniem przyszłego filozofa. Jako chłopiec, Epikur przez okres czterech lat studiował filozofię pod kierunkiem platonika Pamfilusa. W wieku 18 lat udał się do Aten podejmując dwuletnią służbę wojskową. Po śmierci Aleksandra Wielkiego, Perdikkas wydalił ateńskich osadników z Samos do Kolofonu, na wybrzeżu Azji Mniejszej. Po zakończeniu służby wojskowej, Epikur dołączył do swojej rodziny. Studiował u Nauzyfanesa, który był zwolennikiem nauk Demokryta. W 311/310 p.n.e. Epikur sam nauczał w Mytilenie, ale jego wystąpienia spowodowały zamieszki i został zmuszony do opuszczenia miasta. Następnie założył szkołę w Lampsakos, gdzie przez jakiś czas nauczał. Powrócił do Aten w 306 p.n.e. zakładając kolejną szkołę, nazwaną Ogrodem. Nazwę zawdzięczała ona ogrodowi usytuowanemu w posiadłości w połowie drogi między Stoą i Akademią, który służył jako miejsce spotkań z uczniami. Mimo że wiele z jego nauk było pod silnym wpływem wcześniejszych Demokryta i innych myślicieli, różnił się w kwestii demokrytejskiego determinizmu. Epikur, często zaprzeczał istnieniu takiego czynnika, potępiał innych filozofów uznając ich poglądy za pogmatwane. Sam o sobie mówił, że jest filozoficznym „samoukiem”. Nigdy się nie ożenił i nie miał dzieci. Cierpiał na kamicę nerkową, która ostatecznie stała się powodem jego zgonu. Umarł w 270 p.n.e. w wieku 72 lat Pomimo długotrwałego bólu tak pisał do Idomeneusa: Piszę ten list do Ciebie w szczęśliwym dla mnie dniu, który jest również ostatnim dniem mojego życia. Zostałem zaatakowany przez bolesną niemożność oddania moczu, a także biegunkę, tak gwałtowną, że nic nie może wyrazić mojego cierpienia. Ale radość mojego umysłu, która pochodzi z wspomnień wszystkich moich kontemplacji filozoficznych, równoważy wszystkie te dolegliwości. I błagam Cię, dbaj o dzieci Metrodorusa, w sposób godny pobożności ukazanej przez tego młodego człowieka dla mnie i dla filozofii. Szkoła Szkoła Epikura liczyła niewielu, ale za to oddanych uczniów Głównymi jej członkami byli: Hermarchus, finansista Idomeneus, Leonteus i jego żona Themista, satyryk Colotes, matematyk Polyaenus z Lampsakos i Metrodorus z Lampsakos, najbardziej znany popularyzator epikureizmu. Jego szkoła była pierwszą z greckich szkół filozoficznych, która uznawała przyjmowanie kobiet bardziej za regułę niż za wyjątek. Pierwotnie szkoła miała siedzibę w domu i ogrodzie Epikura. Napis widniejący na bramie do Ogrodu został przywołany przez Senekę w XXI liście „Epistulae morales ad Lucilium”. Głosił on: Gościu, tutaj będzie ci dobrze, tutaj dobrem najwyższym jest rozkosz. Epikur podkreślał rolę przyjaźni jako ważnego składnika szczęścia, a szkoła pod wieloma względami przypominała wspólnotę przyjaciół mieszkających razem pod jednym dachem. Jednakże nie przeszkadzało mu to w ustanowieniu hierarchicznego systemu wśród swoich zwolenników, a także nakłaniania ich do złożenia przysięgi wierności swoim podstawowym założeniom. Poglądy Zapowiedź nauki i etyki Epikur jest kluczową postacią w rozwoju nauki i metody naukowej. Kluczowe jest tutaj jego twierdzenie, że nie należy niczego brać z góry na wiarę, ale uznawać tylko to, co zostało zbadane w drodze bezpośrednich obserwacji i dedukcji logicznej. Wiele z jego pomysłów na temat natury i fizyki traktować można jako zapowiedź ważnych pojęć naukowych naszych czasów. Epikur był znaczącą postacią ery osiowej, okresu od 800 p.n.e. do 200 p.n.e. podczas którego podobnie rewolucyjne myśli pojawiły się w Chinach, Indiach, Iranie, na Bliskim Wschodzie i w starożytnej Grecji. Jako pierwszy w starożytnej Grecji sformułował postulat wzajemności jako fundament etyki (złota reguła etyczna). Różnił się on od utylitaryzmu sformułowanego później przez Johna Stuarta Milla, podkreślając istotną rolę minimalizacji szkód własnych i innych jako sposób na zwiększenie szczęścia. Nauki Epikura stanowiły odejście od głównych idei współczesnych mu Greków jak i wcześniejszych myślicieli, jednakże wciąż opierały się na wielu wcześniejszych zasadach i terminach, ustalonych głównie przez Demokryta. Za Demokrytem Epikur był atomistą, wierzył, że podstawowymi składnikami świata są niepodzielne małe kawałki materii (y, gr. atomos, „niepodzielne”) pływające w pustej przestrzeni (gr. kenos). Wszystko, co nam się jawi jest rezultatem ruchu atomów ich wzajemnego zderzania się ze sobą i oddziaływaniom zachodzącym bez celu lub planu. (Warto porównać to z nowoczesnymi badaniami w fizyce kwantowej.) Jego teoria różni się od wcześniejszego atomizmu Demokryta, gdyż zakłada, że atomy nie zawsze poruszają się po liniach prostych, a kierunek ich ruchu może niekiedy wykazywać „zboczenie” (gr. clinamen). To pozwoliło mu uniknąć determinizmu domyślnego we wcześniejszych atomizmach i utrzymać pojęcie wolnej woli. Regularnie przyjmował kobiety i niewolników w swojej szkole, wprowadzając koncepcje podstawowych praw człowieka i egalitaryzmu w myśli greckiej. Był jednym z pierwszych Greków, którzy zrywali z bogobojną tradycją popularną w tamtym czasie. Z drugiej strony podkreślał użyteczność praktyk religijnych jako sposobu kontemplacji i myślenia o bogach i używania ich jako przykładu przyjemnego życia. Epikur uczestniczył w działalności tradycyjnej greckiej religii, ale nauczał, że należy unikać posiadania fałszywych opinii na temat bogów. Bogowie są nieśmiertelni, błogosławieni i bezbożnością byłoby przypisywanie im innych cech odmiennych od nieśmiertelności i błogosławieństwa. Jego zdaniem bogowie nie karzą złych, ani nie nagradzają dobrych jak myśli większość. W opinii tłumu, twierdził Epikur, „bogowie wysyłają wielkie zło dla niegodziwych i wielkie błogosławieństwo dla tych sprawiedliwych, którzy się na nich wzorują”, podczas gdy w rzeczywistości bogowie w ogóle nie zajmują się ludźmi. Nie ten jest bezbożny kto zaprzecza bogom czczonym przez tłum, lecz ten kto podziela pogląd ludu na ich temat. Przyjemność jako brak cierpienia Filozofia Epikura opierała się na teorii, że całe dobro i zło wynika z odczuwania przyjemności i bólu. Dobre jest to, co przyjemne, złe jest to, co bolesne. Dla Epikura przyjemność i ból były ostateczną podstawą moralnego rozróżnienia między dobrem a złem. Jeśli ból zostaje świadomie wybrany zamiast przyjemności, to tylko dlatego, że w niektórych przypadkach prowadzi do większej przyjemności. Jako wskazówki etyczne Epikur podkreślał istotę zminimalizowania bólu i maksymalizacji szczęścia swojego jak i innych: Nie da się wieść przyjemnego życia, jeśli nie żyje się mądrze, dobrze i sprawiedliwie („ani szkodzić, ani doznawać szkody” i nie da się żyć mądrze i dobrze i sprawiedliwie, nie żyjąc przyjemnie. Dzieła Zachowały się nieliczne fragmenty dzieł filozofa, m.in. „Zasady” i odnalezione w Herkulanum części 37 ksiąg O naturze (patrz Papirusy z Herkulanum). Trzy listy Epikura znajdują się w X księdze Żywotów Diogenesa Laertiosa, reszta zaginęła. Liczbę wszystkich prac Diogenes Laertios szacował na ok. 300, wymieniając z tytułu 40. Inne fragmenty i relacje można znaleźć w całej starożytnej literaturze greckiej i rzymskiej. Głównym źródłem wiedzy o Epikurze i jego systemie są prace rzymskiego filozofa i poety Lukrecjusza. Przypisy Linki zewnętrzne Epicurus (341–271 BC) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09]. Filozofowie starożytnej Grecji Etycy Ludzie upamiętnieni nazwami doktryn filozoficznych Urodzeni w IV wieku p.n.e. Zmarli w III wieku p.n.e. Greccy samobójcy
1502	https://pl.wikipedia.org/wiki/Etery%20koronowe	Etery koronowe	Etery koronowe, korony – makrocykliczne związki organiczne pochodzenia syntetycznego. Są to cykliczne polietery o regularnej budowie wykazujące właściwości jonoforetyczne. Etery koronowe są zdolne do selektywnego tworzenia trwałych kompleksów (koronatów) z kationami, np. metali alkalicznych. Pierwszy eter koronowy, 18-korona-6, został otrzymany przez Charlesa Pedersena w 1967 roku. Badania nad eterami koronowymi o trójwymiarowymi strukturach (kryptandami, sferandami, karcerandami) prowadzili Donald Cram i Jean-Marie Lehn, którzy wraz z Pedersenem otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w roku 1987 za „wkład w badania cząsteczek, które dzięki swej strukturze oddziałują w sposób wysoce selektywny z innymi cząsteczkami”. Własności Etery koronowe są szczególnie interesującą klasą związków chemicznych z czterech powodów: posiadają one unikalną cechę rozpuszczalności w niemal wszystkich znanych rozpuszczalnikach, dzięki zjawisku „zwijania się” i „rozwijania”, są doskonałymi ligandami dla wielu jonów – łączą się one z jonami stosunkowo słabymi oddziaływaniami jon-dipol, które jednak po zsumowaniu wielu takich oddziaływań dają trwały kompleks, są bardzo selektywnymi ligandami – zmieniając rozmiar i topologię ich układów cyklicznych, można otrzymywać związki, które wiążą ściśle określone jony, np. wyłącznie lub wyłącznie , ze ściśle określoną „siłą”, w przypadku kryptandów i sferandów, skompleksowany jon staje się „niewidzialny” dla innych cząsteczek, gdyż jest otoczony ze wszystkich stron przez ligand. Możliwe są także modyfikacje polegające na wprowadzaniu dodatkowych podstawników do pierścienia lub zastępowaniu atomów tlenu atomami innych pierwiastków, np. azotem. Zastosowanie niewielkich ilości eterów koronowych umożliwia wprowadzenie do fazy organicznej odczynników nieorganicznych i umożliwia przeprowadzenie wielu reakcji (jedna z technik znana m.in. pod nazwą „chemia układu gospodarz-gość”). Własności te są szeroko wykorzystywane. Stosuje się je do: przyspieszania reakcji chemicznych z udziałem jonów – ich aktywność katalityczna jest często zbliżona do aktywności dużo bardziej złożonych chemicznie enzymów, selektywnego „transportu” jonów z fazy wodnej do organicznej w trakcie np. prowadzenia reakcji chemicznych „na granicy” faz (zobacz też: Kataliza przeniesienia międzyfazowego), do „ukrywania” określonych jonów w środowisku reakcji, których obecność powodowałaby nieprawidłowy przebieg tych reakcji (tzw. maskowanie jonów), do oczyszczania wody z toksycznych jonów metali ciężkich, do modelowania zjawisk selektywnego transportu jonów przez błony komórkowe. Otrzymywanie Etery koronowe otrzymuje się zwykle poprzez typowe reakcje eteryfikacji, wychodząc z odpowiednich chlorków i alkoholi. Ich otrzymywanie wymaga prowadzenia reakcji w dużych rozcieńczeniach, gdyż zbyt duże stężenia substratów prowadzą do otrzymywania zwykłych, liniowych polieterów. Nazewnictwo eterów koronowych Związki te, zależnie od ich budowy dzieli się na: koronandy – w których występuje układ monocykliczny, kryptandy – w których występuje układ bicykliczny, sferandy – które posiadają układ mono- lub bicykliczny oraz ugrupowania usztywniające całą strukturę. Etery ściśle cykliczne Nazwy tworzy się przez podanie liczebnika określającego wszystkie atomy wchodzące w skład makrocyklicznego pierścienia, następnie oddzielona myślnikami nazwa „korona” (ang. „crown”), a następnie liczbę atomów tlenu w pierścieniu makrocyklicznym. Jeśli w cząsteczce eteru koronowego fragmenty etylenowe są fragmentami pierścienia benzenowego lub cykloheksanowego podaje się odpowiednio w przed nazwą przedrostek „benzo” lub „cykloheksylo”, jeśli jest więcej takich pierścieni dodaje się odpowiedni liczebnik, np. dibenzo-18-korona-6, tricykloheksylo-21-korona-7. Etery mieszane Do eterów koronowych zalicza się też czasami układy otwarte i półcykliczne, gdyż zachowują się one często podobnie do typowych eterów koronowych. Są to: etery lariatowe, semikryptandy, semisferandy. Nazewnictwo kompleksów z udziałem eterów koronowych Zobacz też chemia supramolekularna podandy Przypisy Bibliografia Etery cykliczne Jonofory syntetyczne Związki chelatujące Związki makrocykliczne
1507	https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektroniczny%20instrument%20p%C5%82atniczy	Elektroniczny instrument płatniczy	Elektroniczny instrument płatniczy – termin prawniczy, którego definicja przewidziana była w uchylonej ustawie z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych. Oznaczała każdy instrument płatniczy, w tym z dostępem do środków pieniężnych na odległość, umożliwiający posiadaczowi dokonywanie operacji na pieniądzu elektronicznym przy użyciu elektronicznych nośników informacji lub elektroniczną identyfikację posiadacza niezbędną do dokonania operacji, w szczególności kartę płatniczą lub instrument pieniądza elektronicznego. Handel elektroniczny
1509	https://pl.wikipedia.org/wiki/Film	Film	Film – seria następujących po sobie obrazów z dźwiękiem lub bez dźwięku, wyrażających określone treści, utrwalonych na nośniku wywołującym wrażenie ruchu. Utwór artystyczny wykorzystujący tę technikę, składający się ze scen, złożonych z jednego lub więcej ujęć. Pierwotnie filmy wyświetlano w kinach, po II wojnie światowej również w telewizji, w latach 80. pojawiły się wypożyczalnie wideo, w XXI wieku wraz z rozwojem szerokopasmowego dostępu do internetu oraz telefonii trzeciej generacji nastąpił rozkwit telewizji internetowej i usług typu VOD. Technika filmowa Nośniki Podstawowym nośnikiem, na którym był utrwalany i z którego wyświetlano film, była światłoczuła błona fotograficzna 35 mm. Na taśmie filmowej obraz jest zapisany w postaci pojedynczych kadrów, przesuwających się w projektorze kinowym z prędkością 24 klatek na sekundę (w epoce kina niemego było to 16 klatek na sekundę). Rzadziej stosowane były inne szerokości taśmy: 70, 16, 8 mm i super 16 i super 8. Dla potrzeb telewizji filmy rejestruje się także na nośnikach magnetycznych (Beta SP) i cyfrowych (Beta cyfrowa, DVCAM, High Definition). W wieku XXI powszechna stała się cyfrowa rejestracja obrazu filmowego na twardych dyskach. Tradycyjne kina przekształciły się w kina cyfrowe, gdzie filmy wyświetla się z dysków komputerowych lub za pośrednictwem internetu, z serwerów dystrybutorów. Proporcje ekranu Początkowo filmy wyświetlano na ekranach w formacie obrazu 4:3, czyli w proporcji 1:1,33 (podstawa 4, wysokość 3) – taki format przyjęto też dla ekranu telewizyjnego w pierwszych latach rozwoju tego medium. Po wprowadzeniu na taśmę filmową ścieżki dźwiękowej format standardowy to 1:1,37. W walce z rosnącą konkurencją telewizji w latach 50. XX wieku wynaleziono szeroki panoramiczny ekran (cinemascope). W kamerach i projektorach zastosowano obiektywy anamorfotyczne; ekran wydłużył się do proporcji 1:2,55. W latach 60. prowadzono tzw. cineramę z wykorzystaniem taśmy 70 mm, z ekranem w proporcjach 1:2,75. Taśma 70 mm znalazła zastosowanie przy wyświetlaniu obrazów trójwymiarowych w systemie IMAX. Ekran ma tu proporcje 1:1,43, a kadr jest ustawiony na taśmie poziomo, a nie pionowo jak na taśmie 35 mm. Obecnie w kinach najczęściej stosuje się format pośredni tzw. kaszetę (1:1,66 lub 1:1,85). Rozwój technologiczny Większość współczesnych filmów jest udźwiękowiona – to znaczy, że posiada dźwięk ściśle zsynchronizowany z obrazem. Dawniej, do początków lat 30. XX wieku, popularne były filmy nieme, na których wszystkie teksty pojawiały się w formie napisów. W historii filmu istniało kilka momentów przełomowych. Jednymi z ważniejszych były: wprowadzenie dźwięku, później koloru, różnych formatów ekranów (np. ekran panoramiczny – cinemascope), filmów trójwymiarowych (zob. IMAX), dźwięku stereofonicznego (Dolby Stereo). Jednym z ostatnich przełomów było pojawienie się technologii cyfrowej zarówno przy efektach inscenizacyjnych, jak i przy rejestracji obrazu (High Definition). Dotyczy to szczególnie filmu animowanego, gdzie coraz powszechniejsza jest animacja 3D imitująca przestrzeń trójwymiarową (zobacz np. Final Fantasy – realistyczną animację 3D, imitującą film aktorski). Wiek XXI to nowa epoka kina – film i kina cyfrowe. Typy filmów Film to bardzo obszerna dziedzina i można ją podzielić na wiele sposobów. Podstawowy i najbardziej popularny z nich to podział na rodzaje. Trzy podstawowe rodzaje filmu to: film fabularny – aktorski film fikcji, film animowany – tworzony za pomocą klasycznych technik poklatkowych – rysunkowych lub przestrzennych (np. lalkowych i plastelinowych) lub najnowszych technik komputerowych – animacji 3D, film dokumentalny – film o treści niefikcyjnej, dokumentujący rzeczywistość. Inne, często wyodrębniane rodzaje filmów: film oświatowy – dla celów dydaktyczno-instruktażowych, film eksperymentalny – utwór przynależący do tego rodzaju nie musi np. być oparty na scenariuszu, opowiadać historii, stosować powszechnie przyjętych zasad języka filmu, przyjmuje dwie podstawowe formy: abstrakcyjną lub asocjacyjną: w tej pierwszej opiera się w całości na właściwościach, jakie niesie ze sobą obraz (kolor, kształt), w drugiej zaś główną formą oddziaływania jest zestawianie rozmaitych elementów, niekiedy z pozoru do siebie nieprzystających, w celu wyrażenia autorskiej idei, film propagandowy – dla celów jakich w danym momencie wymaga propaganda. film reklamowy – dla celów promocyjnych, handlowych. Pojęcie filmu w społecznej świadomości najczęściej kojarzy się jednak z rozrywkowymi aktorskimi filmami fikcji nazywanymi też fabularnymi. W zależności od długości filmy dzielą się na: krótkometrażowe – do 22 minut, średniometrażowe – od 22 do 55 minut, pełnometrażowe – ponad 55 minut – przeciętnie 90–132 minut. Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej w zasadach i warunkach kwalifikacji filmów do nagrody Oscara, definiuje film krótkometrażowy jako film trwający nie dłużej niż 40 minut (ang. Short films). Filmy o czasie trwania powyżej 40 minut zaliczane są do filmów pełnometrażowych (ang. Feature films). Dla telewizji powstają seriale telewizyjne złożone z wielu odcinków. Najczęściej stosowane długości odcinków to 13, 15, 25, 30, 50 minut. Zobacz też gatunki filmowe historia filmu filmoznawstwo kino niezależne nagrody filmowe festiwale filmowe serial telewizyjny teatr Przypisy Teoria filmu
1511	https://pl.wikipedia.org/wiki/Font	Font	Font (ang., z „źródło”) – komputerowy nośnik pisma, znaki zaprojektowane w formie wektorów lub bitmapy, zestaw czcionek o określonych wspólnych cechach zapisany w postaci elektronicznej, zazwyczaj w jednym pliku. Początkowo, gdy pojedyncze czcionki były obrazkami pojedynczych znaków (glifów) o określonym rozmiarze, na jeden zestaw składały się czcionki tylko jednego rozmiaru. Wraz z rozpowszechnieniem się fontów wektorowych, które z samej swojej natury są skalowalne, rozmiar stracił na ważności. Obecnie pojedynczy font to najczęściej zestaw czcionek danego kroju (np. Arial) i odmiany (np. Pogrubiony). Czyli „Arial Pogrubiony” i „Arial Kursywa” to dwa różne fonty jednego kroju Arial. Istnieją jednak również fonty, w których możliwe jest tworzenie wielu odmian z pojedynczego zestawu czcionek (czyli z pojedynczego fonta). Takimi fontami były np. przedsiębiorstwa Adobe Systems. Należy przy tym zaznaczyć, że font, w porównaniu do zestawu czcionek w danym kroju i odmianie, zawiera więcej informacji niż tylko same kształty znaków, są to np. pary kerningowe, możliwość stosowania znaków alternatywnych itd. Formaty fontów Te same fonty (o tym samym kroju) mogą występować od strony czysto technicznej w wielu różnych formatach. Trzy najpopularniejsze z nich to: Type 1 (w skrócie T1), TrueType (w skrócie TTF) oraz OpenType (w skrócie OTF). Type 1 Type 1 to fonty postscriptowe. Format powstał w przedsiębiorstwie Adobe w 1985 r. równolegle z samym językiem PostScript. Pierwotnie fonty te zostały zastosowane w komputerach przedsiębiorstwa Apple, które w tym samym czasie jako pierwsze weszły na rynek z graficznym środowiskiem pracy użytkownika (a nie jak do tej pory – znakowym) oraz z przystosowaną do druku w tym trybie drukarką laserową. Umożliwiało to całkowitą zmianę w podejściu do tekstu drukowanego – można było drukować dowolne kształty liter i w płynnej skali wielkości. Znaki w T1 opisane są za pomocą krzywych Béziera trzeciego stopnia tworzących obwiednie (kontury) kształtów znaków w dwuwymiarowym układzie współrzędnych. Krzywe te są definiowane poprzez ciągi punktów kontrolnych (węzłów). Fonty T1 pozwalają przekształcać litery jako obiekty graficzne zależnie od możliwości używanego oprogramowania (zmiana stopnia pisma, transformacja kształtu, niezależna zmiana konturu i wypełnienia itd.), oraz przede wszystkim w zależności od możliwości urządzeń drukujących (w różnych technikach), naświetlających czy plotujących. W przeciwieństwie do TrueType, fonty Type 1 korzystają z metryk w osobnym pliku, zwykle w tekstowym formacie lub binarnym . TrueType Format danych stworzony przez przedsiębiorstwo Apple jako antidotum na PostScript (za który trzeba było płacić), stosowany na komputerach Macintosh od 1991 r. – obecnie rozpowszechniony na wszystkich platformach komputerowych na równi z fontami Type 1. Znaki w TrueType opisane są za pomocą krzywych Béziera tylko drugiego stopnia, jednak jest to format znacznie bardziej skomplikowany technicznie. Daje za to większe możliwości – szczególnie pod względem jakości wyświetlania na ekranie monitora. Czcionka TrueType to czcionka, która może być skalowana i niekiedy jest generowana jako czcionka bitmapowa, zależnie od możliwości drukarki. Czcionki TrueType są niezależne od urządzenia i przechowywane w formie zbioru konturów znaków. Rozmiary czcionek tego typu można zamieniać odpowiednio z dowolną wysokością i drukować precyzyjnie w taki sposób, w jaki pojawiają się na ekranie. Od 1992 r. stosowany również w Microsoft Windows 3.1, aczkolwiek dopracowany dopiero w Microsoft Windows 95. Słaba premiera w starszych wersjach systemu Windowsa spowodowała odwrócenie się na pewien czas producentów od profesjonalnego (czyli dla DTP) wykorzystania formatu TT, tym bardziej że Adobe odtajniła częściowo swój konkurencyjny standard (czyli T1) oraz udoskonaliła i rozpowszechniła oprogramowanie rasteryzujące (ATM), co spowodowało dominację na wiele lat standardu T1 w zastosowaniach profesjonalnych (poligrafia). Obecnie fonty w obu standardach są tak samo dobre, a poważne niegdyś problemy z TrueType w DTP należą już do przeszłości, i to do tego stopnia, że teraz u producentów oprogramowania to standard T1 cieszy się mniejszą popularnością w porównaniu z TrueType, a nawet przez samą Adobe uznany został za nierozwojowy, a w konsekwencji całkowicie poniechany w produkcji nowych fontów przez to przedsiębiorstwo. OpenType Najnowszym formatem fontów jest OpenType, który ma również zakończyć istnienie wielu różnych formatów i pozostawienie tylko jednego – do używania bezpośrednio na wszystkich platformach komputerowych. Jest wspólnym dziełem przedsiębiorstw Adobe i Microsoft i choć prace nad nim zaczęły się już w 1996 r., to pierwszą aplikacją DTP obsługującą ten format był dopiero Adobe InDesign. Fonty w formacie OpenType mają znaki kodowane w Unicode, a ponadto zawierają szereg nowych funkcji niedostępnych w starszych formatach, jak np. znaki alternatywne i inne tzw. funkcje zecerskie, czy osadzanie krojów na stronach WWW (umożliwiające wyświetlanie ich w przeglądarce na komputerze, w którym tych znaków nie ma zainstalowanych). OpenType może zawierać obrysy PS lub TTF z pełną implementacją dziesiątków tysięcy znaków Unicode. Pozostałe formaty Inne formaty to np. () oraz () – fonty programu METAFONT. Obecnie za pomocą programu MetaPost można utworzyć również postscriptowy font Type 3 ze źródła przeznaczonego dla METAFONT. Niegdyś używane były również fonty bitmapowe (), w których kształty poszczególnych znaków zdefiniowane były jako obrazki bitmapowe na sztywno dla wybranych stopni pisma i rozdzielczości monitorów czy drukarek, co bardzo utrudniało ich stosowanie w innych wielkościach, nie mówiąc już o poważniejszych transformacjach. Przykładem formatu fontów bitmapowych jest GF, częściej konwertowany na skompresowany PK – . GF jest generowana dla danego urządzenia i rozdzielczości. Dziś stosowane one są rzadko – praktycznie tylko w urządzeniach z wyświetlaczami pracującymi w określonej rozdzielczości oraz prostych szybkich urządzeniach drukujących. Ciekawą odmianą są fonty używane przez program Calamus – fonty typu CFN (Calamus FoNt). Jest to niejako połączenie czcionek typu TT i PS – opis znaków na wektorowych wzorach 3 stopnia na tak zwanych b-spline’ach, podobnie jak w fontach postscriptowych, ale z zachowaniem układu jak w zestawach typu True Type. Kodowanie znaków Strony kodowe Przez wiele lat w pojedynczym foncie można było zapisać tylko 256 znaków (fonty jednobajtowe). Była to liczba niewystarczająca nawet do umieszczenia w jednym zestawie wszystkich znaków diakrytycznych wszystkich języków posługujących się alfabetem łacińskim. Powodowało to konieczność tworzenia odmian regionalnych dla fontów, np. wersji dla środkowej Europy, państw bałtyckich itd. Fonty greckie, cyrylica, znaki z innych języków, znaki fonetyczne, piktogramy, symbole nut itd. z założenia zawierały się od razu w odrębnych zestawach 256-znakowych. Wszystkie te fonty były podzielone na 2 części: pierwsze 128 znaków było najczęściej takie samo, a druga połowa stanowiła dla każdej z wersji językowych oddzielny repertuar znaków charakterystyczny dla danej grupy języków z towarzyszeniem pewnej liczby innych uniwersalnych symboli. Dokładniej – w pierwszej połówce znaki od 0 do 31 oraz znak 127 zawierały tzw. kody sterujące jak znak tabulacji poziomej (9), powrotu karetki (13) czy escape (27), oraz znaki od 32 do 126 zawierające znaki drukowalne, czyli wszelkie wielkie i małe litery, cyfry, spację i inne symbole jak przecinek (44), kropka (46) czy średnik (59). Jeśli zaś były to fonty nie z literami tylko z innymi znakami czy symbolami, to nawet pierwsza połówka mogła być nimi zapełniona. Podział na 2 części wynikał z tego, że pierwotnie kodowanie to było zaledwie 7-bitowe (oferowało więc znaki jedynie z zakresu 0-127), a nie jak obecnie 8-bitowe (0-255). Unicode Obecnie upowszechniły się fonty (TT i OTF) w wersji dwubajtowej, czyli w standardzie Unicode, co umożliwia zapisanie w jednym pliku (i jednym foncie) do 65536 znaków. Stało się przez to możliwe wygodne stosowanie naraz nie tylko alfabetów wszystkich języków indoeuropejskich, ale nawet najważniejszych znaków języków Dalekiego Wschodu. Jednocześnie jest miejsce na wszelkie ligatury, kapitaliki, indeksy, znaki specjalne, piktogramy etc., ale najważniejszą rzeczą jest to, że w Unicode jest tylko jeden standard kodowania znaków – obowiązujący na wszystkich platformach (np. polskie „ą” ma odtąd ten sam numer kodu na wszystkich komputerach świata). Odpadły więc wszelkie problemy z konwertowaniem tekstów między komputerami opartymi na standardzie Apple Macintosh a tymi w standardzie IBM PC, czy też między różnymi standardami kodowania tych samych znaków w obrębie PC. Należy jednak zwrócić uwagę, że Unicode to nie jest nowy format fontu, tylko zestaw znaków, tak jakby kolejna strona kodowa – tyle że uniwersalna, a przez to ostatnia. Więcej już ich nie będzie, ponieważ Unicode jest zestawem, w którym mieszczą się naraz znaki ze wszystkich dotychczasowych stron kodowych. Przypisy Typografia cyfrowa
1515	https://pl.wikipedia.org/wiki/Funkcja%20zdaniowa	Funkcja zdaniowa	Funkcja zdaniowa (inaczej predykat lub formuła zdaniowa, także forma zdaniowa) to wyrażenie językowe zawierające zmienne wolne, które w wyniku związania tych zmiennych kwantyfikatorami lub podstawienia za nie odpowiednich wartości staje się zdaniem. W ujęciu formalnym jest to funkcja, której wartościami są zdania - choć to ujęcie nie eksponuje możliwości otrzymania z funkcji zdaniowej zdania przez skwantyfikowanie jej argumentów; jeżeli w funkcji zdaniowej o wielu argumentach skwantyfikujemy część argumentów, a za część pozostałych podstawimy elementy stosownych zbiorów, to otrzymamy nową funkcję zdaniową zależną od tych argumentów, których ani nie skwantyfikowano ani nie podstawiono. Dla funkcji (formuły) zdaniowej F(x) o jednej zmiennej wolnej x, rozważanej w zbiorze X, wprowadza się pojęcie dziedziny DX(F) lub D(F,X) funkcji zdaniowej, obejmując tą nazwą podzbiór elementów zbioru X o tej własności, że po podstawieniu w funkcji zdaniowej F(x) w miejsce zmiennej x tych elementów otrzymuje się zdanie prawdziwe lub fałszywe. Każde równanie liczbowe i każda taka nierówność z jedną niewiadomą jest funkcją (formuła) zdaniową, której dziedziną jest pewien zbiór liczb. Każde równanie z dwiema lub więcej niewiadomymi jest funkcją zdaniową, której dziedziną jest zbiór par lub trójek lub odpowiednio większej liczby argumentów. Jeżeli zdanie F(a) jest prawdziwe, to mówi się, że element a spełnia funkcję zdaniową F(x). Zbiór elementów zbioru X spełniających daną funkcję zdaniową nazywa się ekstensją funkcji zdaniowej lub wykresem formuły zdaniowej w X. Przykład Funkcja zdaniowa x>2 zamienia się w zdanie dla tych x, dla których ten zapis ma sens. Wszelkie liczby rzeczywiste należą więc do jej dziedziny, podczas gdy na przykład nazwa LEW lub liczba zespolona 1+2i już nie. Ekstensją natomiast jest podzbiór liczb rzeczywistych, które są większe od 2. Przypisy Linki zewnętrzne Logika matematyczna
1517	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fa%C5%82	Fał	Fał – element olinowania ruchomego. Służy do podnoszenia ruchomych elementów ożaglowania, omasztowania i innych. Nazwę tę noszą nie tylko wszystkie liny służące do stawiania żagli, ale także niektóre z lin podnoszących ruchome części omasztowania oraz liny do podnoszenia płetwy sterowej oraz miecza. Jeśli poluzowanie fału nie powoduje opuszczenia danego elementu pod wpływem siły ciężkości to stosuje się linę o działaniu przeciwnym - kontrafał. Każdy fał służy konkretnemu celowi, a jego pełna nazwa powstaje poprzez połączenie z nazwą elementu, który jest podnoszony, np. fał foka (inaczej fokfał), fał grota (grotfał), fał miecza, fał piku (pikfał) itp. W przypadku ożaglowania bermudzkiego fał mocowany jest przy pomocy szekli do ucha fałowego, następnie przechodzi przez blok na topie masztu i biegnie wolnym końcem w kierunku pokładu, gdzie wiązany jest na knadze. Tam gdzie ciężar podnoszonego żagla jest znaczny stosuje się miękką, stalową linę mocowaną do ucha fałowego przeprowadzoną przez blok i zakończoną kolejnym blokiem, przez który przebiega miękka lina wybierana z pokładu. Daje to dodatkowe przełożenie redukujące potrzebną siłę załogi. Dodatkowe ułatwienie stanowi koncepcja wciągarki zwanej windą fałową. Może być ona obsługiwana ręcznie poprzez korbę lub elektryczna. Przy ożaglowaniu gaflowym do postawienia żagla potrzebne są dwa fały: pikfał oraz gardafał. Pierwszy mocowany jest do piku gafla, drugi zaś do okucia gardy. W pierwszej kolejności wybiera się pikfał, następnie gardafał. Bibliografia Olinowanie (żeglarstwo)
1518	https://pl.wikipedia.org/wiki/Tor%20wodny	Tor wodny	Tor wodny (z niderl. farwater) – droga dla statków, bezpieczna o odpowiedniej głębokości, wyznaczona na akwenie trudnym lub niebezpiecznym, oznaczona stałymi (np. brama torowa) lub pływającymi znakami nawigacyjnymi, na której może odbywać się bezpiecznie i swobodnie ruch żeglugowy. Kierunek (prawa i lewa strona) toru wodnego, prowadzi zawsze z morza do portu, ujścia rzeki lub do innej drogi wodnej. Na wodach śródlądowych kierunek toru jest zgodny z kierunkiem prądu rzeki, a na wodach stojących jest wyznaczany przez władze lokalne. Ważną kwestią jest utrzymanie szlaku żeglownego. Na przykład farwater szczeciński (tor wodny Świnoujście–Szczecin) to droga wodna począwszy od pławy podejściowej w Zatoce Pomorskiej przez Świnoujście, Zalew Szczeciński i Odrę do portu morskiego w Szczecinie. Zobacz też Nawigacja System IALA Przypisy Bibliografia Locja Nawigacja
1519	https://pl.wikipedia.org/wiki/Filozofia	Filozofia	Filozofia ( od: – „miły, ukochany” i – „mądrość”, tłumaczone jako „umiłowanie mądrości”) – różnie definiowany element kultury umysłowej. Obejmuje te krytyczne rozważania, które nie są oparte na wierze i nie należą do żadnej z nauk formalnych ani empirycznych. Bywa zaliczana do nauk i kontrastowana z naukami szczegółowymi. Czasem definiuje się ją: jako systematyczną refleksję nad podstawowymi problemami i ideami, dążącą do poznania ich istoty, a także do całościowego zrozumienia świata; przez wyliczenie – jako teorię bytu, poznania i wartości, czyli ontologię z metafizyką, epistemologię i aksjologię, a czasem też logikę i dialektykę. Zakres znaczeniowy filozofii ewoluował i w latach 20. XXI wieku pozostaje on wieloznaczny: w starożytnej Grecji, gdzie pojawił się po raz pierwszy, był on synonimem nauki; w średniowieczu filozofię kontrastowano z teologią, prawoznawstwem i medycyną, uznając za synonim sztuk wyzwolonych; najpóźniej w czasach nowożytnych filozofia zaczęła być kontrastowana z naukami empirycznymi, a czasem z nauką w ogóle. Filozofia wyłoniła się najpóźniej w starożytności, niezależnie na co najmniej trzech obszarach Eurazji: w basenie Morza Śródziemnego, na subkontynencie indyjskim oraz w Chinach, przez co wyróżnia się trzy tradycje filozoficzne: zachodnią i dwie wschodnie: indyjską oraz chińską. Ta pierwsza występowała nie tylko w Europie, ale również na innych obszarach kultury greckiej, hellenistycznej, rzymsko-bizantyjskiej oraz islamskiej. Nazwy pozostałych dwóch tradycji także opisują obszar tylko w przybliżeniu, ponieważ myśl indyjską – związaną z hinduizmem – rozwijano także w innych miejscach Azji, a idee chińskie dotarły też do innych obszarów Azji Wschodniej. Geograficzne granice tych filozofii zatarły się w epoce globalizacji. Z filozofii wyłoniły się pewne koncepcje, które stały się później hipotezami ściśle naukowymi jak atomizm, który dodatkowo został potwierdzony, tj. stał się paradygmatem badawczym. W XIX wieku jedna z dyscyplin filozofii – logika – stała się dziedziną matematyki. Filozofia zajmuje się też samą definicją naukowości – zwaną problemem demarkacji – i posłużyła krytyce koncepcji, które postulowano jako naukowe, np. marksizmu i psychoanalizy. Filozofia wytworzyła też i rozwinęła szereg doktryn politycznych i ideologii, wpłynęła na ewolucję religii i sztuki. Najpóźniej od XX wieku wpływowym filozofom przyznaje się nagrody opisane w osobnej sekcji. Główne działy W tradycji zachodniej wyróżnia się kilka centralnych obszarów filozofii: ontologia i metafizyka – dotyczą natury bytu i rzeczywistości; epistemologia, in. gnoseologia lub teoria poznania – zajmuje się problemem poznania, wiedzy, prawdy i ich relacji do rzeczywistości, aksjologia – nauka o wartościach; etyka – czyli kwestie dotyczące dobra i zła, norm postępowania, cnót, estetyka – dotyczy piękna i przeżyć z nim związanych, logika, zwłaszcza logika filozoficzna kontrastowana z matematyczną – nauka o regułach poprawnego rozumowania i uzasadniania twierdzeń; historia filozofii – czyli naukę historyczną zajmującą się dziejami filozofii,. Poszczególne dyscypliny filozoficzne, często zawierają elementy kilku dyscyplin centralnych, np. filozofia społeczna obejmuje kwestie etyczne, ontologiczne i epistemologiczne. Inne dziedziny to: Różnorodność filozofii Pojęcia filozofii i filozofa pojawiły się w starożytnej Grecji ok. VI/V w. p.n.e. Po raz pierwszy poświadczone są u Herodota. Początkowo oznaczały szeroko rozumianą ciekawość intelektualną i poszukiwanie wiedzy. Ściślejszy sens terminom nadał Sokrates, Platon, a za nim Arystoteles. Celem filozofii miała być teoria (, theorίa), czyli poznanie prawdziwej rzeczywistości, w odróżnieniu od wiedzy pozornej czy przemijającej (, doksa), a także od wiedzy praktycznej (, praksis). W dalszym swoim rozwoju, znaczenie terminu filozofia ulegało znaczącym zmianom i nie można go definiować w oderwaniu od jego historii. Filozofia jako forma poznania i oświecenia Ze względu na cele jakie sobie stawia, filozofię można ujmować albo jako przedsięwzięcie poznawcze na podobieństwo nauki albo też jako formę oświecenia, samowiedzy czy przemiany tożsamości. Oba znaczenia terminu filozofia często się przenikają w dziełach i życiu poszczególnych filozofów. Filozofia rozumiana jako nauka, stawia sobie za zadanie prawdziwe poznanie danego przedmiotu. Z tak rozumianej filozofii wywodzą się współczesne szczegółowe dyscypliny naukowe. Leszek Kołakowski zaproponował podział typów filozofii, ze względu na cele poznawcze jakie sobie stawia: podejście tradycyjne – filozofia ma być najbardziej ogólną z nauk, wykraczającą poza każdą z dyscyplin szczegółowych i łączącą je w całość. Bierze pod uwagę osiągnięcia poszczególnych nauk i tworzy ich syntezę, pozwalając na całościowy, pełniejszy ogląd świata. podejście transcendentalne – w tym ujęciu filozofia jest odrębną dyscypliną, nie opierającą się na żadnej z nauk szczegółowych, i w przeciwieństwie do nich, nie opierającą się na żadnych, niepodważalnych założeniach (ma być „bezzałożeniowa”), podważając wszelkie zastane założenia. podejście scjentystyczne – w tym ujęciu, najwyższą wartość poznawczą przypisuje się nauce, w szczególności naukom ścisłym i przyrodniczym. Filozofia była wartościowa o ile przygotowywała rozwój nauk empirycznych. Wraz z wykształceniem się samodzielnych, szczegółowych dyscyplin naukowych, filozofia powinna zanikać, zastępowana przez myślenie naukowe i ograniczyć się do filozofii i metodologii nauk; podejście funkcjonalne – filozofia jest pewną formą dyskursywnego formułowania poglądów na świat. Jest ona jednym z wielu dyskursów. Jej punkt widzenia nie jest ani ogólniejszy ani uprzywilejowany, ale jest odrębny od innych dyskursów (np. religijnego). Z kolei „Filozofia jako oświecenie” nastawiona jest na przemianę filozofującego podmiotu, który może być rozumiany indywidualnie lub zbiorowo (np. społeczeństwo). Filozofia ma być formą osiągania samowiedzy, środkiem przemiany podmiotu zgodnie z określonym systemem wartości, lub też formą terapii. Paradygmaty filozofii Zasadnicze zmiany w sposobie filozofowania i zainteresowaniach filozofii określić można mianem zmiany paradygmatów. Wyróżnić można trzy, następujące po sobie paradygmaty: ontologiczny, mentalistyczny i lingwistyczny. Różnice między nimi można przedstawić w tabeli: Trzeba tu jednak wyraźnie zaznaczyć, iż obecnie paradygmaty te się przenikają. I tak np. problem świadomości nie sprowadza się już jedynie do wiedzy, ale także do zrozumienia (co i jak mogę zrozumieć?). Język nie wiąże się już tylko z przedmiotem, ale także podmiotem jako tym, który partycypuje w języku. Paradygmat ontologiczny Paradygmat ontologiczny był pierwszym modelem uprawiania filozofii. Do dziś, dla wielu osób, pozostaje wzorcem filozofii jako takiej. Stąd filozofia uprawiana w paradygmacie ontologicznym określana jest mianem filozofii klasycznej. Centralną dyscypliną takiej filozofii jest metafizyka. Paradygmat ontologiczny dominował w starożytności i średniowieczu. Swoją rozwiniętą postać uzyskał w twórczości Platona i Arystotelesa, a współcześnie obecny jest m.in. w neotomizmie. W paradygmacie ontologicznym, filozofia jest nauką o bycie i jego formach. Filozofowanie wychodzi od przedmiotu, zajmuje się zasadniczymi formami jego istnienia. Zasadniczym jej pytaniem jest „co istnieje?” Arystoteles definiował taką filozofię, jako „wiedzę rozważającą byt jako byt”. Paradygmat mentalistyczny Zasadniczy zwrot filozoficzny dokonał się we wczesnej nowożytności i łączony jest przede wszystkim z filozofią Kartezjusza. Charakterystyczny dla nich typ filozofowania jest jednak starszy i jego początki można odnaleźć już u starożytnych sceptyków. O ile filozofia nastawiona ontologicznie zajmowała się przedmiotem i jego istnieniem, to filozofia mentalistyczna postawiła pod znakiem zapytania możliwość prawdziwego poznania. Filozofia taka wskazywała, że nim możemy określić jaki jest byt, należy najpierw określić czy prawdziwe poznanie jest możliwe i jakie są jego warunki. Zasadniczym jej pytaniem jest „co można poznać?”, „co można wiedzieć?”. Stąd też, zamiast ontologii, w paradygmacie mentalistycznym zaczęto uprzywilejowywać epistemologię. Również w tym okresie, tworzono systemy filozoficzne z rozbudowaną teorią bytu. Punktem wyjścia było jednak wątpienie. Dopiero rozstrzygając zasadnicze kwestie epistemologiczne (jakiego rodzaju wiedza jest wiedzą pewną), filozofowie przystępowali do stawiania tez ontologicznych. Przykładem rozwiniętej tradycji mentalistycznej jest klasyczna filozofia niemiecka, obejmująca twórczość takich filozofów jak Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling i Georg Wilhelm Friedrich Hegel. W opinii niektórych nurtów filozoficznych, zmiana paradygmatu na mentalistyczny oznaczała upadek filozofii. Tomiści krytykowali filozofię nowożytną, za rezygnację z zajmowania się bytem, i skupienie się na świecie subiektywnych idei. Miało to oznaczać rezygnację z autonomii dyscypliny, i odejście od jej klasycznego programu wyznaczonego przez Arystotelesa. Dla marksistów mentalistyczny zwrot w filozofii był oznaką burżuazyjnej ideologii, ukrywającej prawdziwą postać świata. Paradygmat lingwistyczny Pogłębiona refleksja nad źródłami poznania, jaką rozwijano w nowożytności, doprowadziła do rosnącego przekonania o dominującej w tym procesie roli języka. Stąd, na początku XX wieku nastąpił tzw. „zwrot lingwistyczny” w filozofii, który doprowadził do ukształtowania się paradygmatu lingwistycznego. Centralną postacią w tym procesie był Ludwig Wittgenstein. Filozofowie zwrócili uwagę, że język jest zasadniczym medium zapośredniczającym wyjaśnianie świata i w konsekwencji filozofia powinna się skupić na jego analizie. Zadanie to podjęła szczególnie filozofia analityczna. Lingwistyczny charakter miały też takie nurty jak pozytywizm logiczny czy postmodernizm (szczególnie dekonstrukcjonizm). Ukształtowanie się paradygmatu lingwistycznego wiązało się też ze znacznym rozwojem filozofii języka. Zdaniem filozofów paradygmatu lingwistycznego, wiele problemów, którymi dotychczas zajmowała się filozofia było pseudoproblemami, wynikającymi z nieprecyzyjnego zdefiniowania używanych pojęć. Prawdziwym zadaniem filozofii jest natomiast oddzielanie pseudoproblemów od problemów prawdziwych, czyli określenie co może zostać poznane i wyjaśnione, i jak można o tym sensownie mówić. Filozofia ma więc pełnić funkcję porządkującą i przygotowującą grunt pod badania naukowe nauk szczegółowych. Ma zajmować się analizą ich języka (języka nauki, języka etyki) i usuwać problemy językowe. Paradygmat lingwistyczny, podobnie jak mentalistyczny, jest krytykowany przez tomistów za zerwanie z klasyczną ideą filozofii, jeszcze dalsze (w stosunku do filozofii mentalistycznej) odejście w subiektywizm, popadanie w irracjonalizm i jest określany jako upadek filozofii. Filozofia a inne dziedziny Filozofia jest często ujmowana jako metadyscyplina – najbardziej ogólna z dziedzin wiedzy, wyznaczająca ich podstawy metodologiczne i warunki funkcjonowania. Z drugiej strony jest ona dyscypliną autonomiczną – mającą własną problematykę i metody badawcze. Już u swoich korzeni w starożytnej Grecji zasadniczym problemem były kwestie odróżniania filozofii od innych dziedzin działalności ludzkiej. Filozofia powstała poprzez odróżnienie od mitu. Podobnie jak mit, zajmowała się wyjaśnianiem podstawowych kwestii dotyczących rzeczywistości. Mit czynił to jednak metodami poetyckimi, opierał się na wyobraźni i wierze, natomiast filozofia starała się to robić poprzez racjonalne rozumowanie. Zgodnie z tym wyjaśnienie początków świata w Theogonii Hezjoda ma charakter mityczny, a za pierwszego filozofa, starającego się rozumowo wyjaśnić przyczyny wszechrzeczy, uznaje się Talesa z Miletu. Współcześnie szczególne problemy nastręcza odróżnienie filozofii od nauki i teologii. Bertrand Russell wskazywał, że filozofia jest dyscypliną pośrednią między nimi, atakowaną przez każdą ze stron. Podobnie jak teologia, zajmuje się pytaniami, na które nauka nie potrafi udzielić odpowiedzi, a jej rozważania mają charakter spekulatywny. W przeciwieństwie jednak do teologii, nie przyjmuje dogmatycznych założeń, a przyjmuje bliską nauce postawę krytyczną i dążącą do wyjaśnienia. Filozofia a nauka W starożytności nie było podziału między filozofią a nauką. Narodziły się one razem w VI w. p.n.e. Arystoteles nie widział istotnej różnicy między rozważaniami na temat państwa a botaniką. Być może około II wieku p.n.e. z filozofii wyodrębniły się prawo i medycyna, a na pewno stało się to w średniowieczu. Wtedy jednak też nie było ostrego rozróżnienia, choć czasem mówiono o filozofii jako wiedzy niepochodzącej z objawienia wyższego stopnia i nauce jako wiedzy niepochodzącej z objawienia niższego stopnia. Jeszcze Kopernik oddawał swoje dzieło pod osąd filozofów, a intencje jego pracy były filozoficzne (por. filozofia polska). Dopiero później, po opracowaniu metody naukowej, coraz ostrzej zarysowywał się podział. Do dzisiaj istnieją różne koncepcje stosunku filozofii do nauki, które można rozmieścić na skali, gdzie jednym końcem będzie teza, że filozofii w ogóle nie ma (neopozytywizm), a drugim klasyfikacje, które do filozofii zaliczają całą naukę (neotomizm). Mówi się, że nauka ma duży wpływ na tendencje w filozofii. Platon tworzył pod wrażeniem geometrii, Arystotelesa inspirowały astronomia i biologia, a Leibniza – matematyka. Paradoksalnie najdłużej trwają jednak te koncepcje filozoficzne, które nie bazują na rozwiązaniach naukowych, a jak pokazuje XX-wieczna filozofia nauki, koncepcja nauki jako dziedziny jasnych i ostatecznych rozwiązań, co do których istnieje powszechna zgoda badaczy, jest też modelem dalekim od realnej praktyki naukowej. Z drugiej strony można zauważyć, że gdy filozofia opanuje jakiś obszar do punktu, w którym zaczyna spełniać standardy nauki, obszar ten wydziela się z niej i staje się autonomiczną dziedziną naukową. Tak się stało na przykład z psychologią i socjologią, wyodrębnionymi z filozofii na przełomie wieku XIX i XX. Filozofia a religia Religie, podobnie jak doktryny filozoficzne, odpowiadają na najbardziej podstawowe pytania o naturę i sens świata czy życia. Robią to inaczej niż filozofia, która jest oparta na rozumie, natomiast religia opiera się na wierze w objawienie. Wierzenia religijne mają nadto charakter partykularny i przyjmują postać konkretnej doktryny religijnej. Z kolei filozofia (w szczególności filozofia religii) zajmuje się takimi pojęciami jak Bóg, absolut, religia, sacrum w najbardziej ogólnym sensie. Rozumową analizą treści wiary religijnej zajmuje się teologia. Stosunki między tymi dwoma zjawiskami kształtowały się różnie – zdarzały się zarówno wzajemne wpływy jak i opozycja: pewne religie czerpią z filozofii, opierając na niej teologię. Niektóre nurty filozoficzne przekształciły się w religie; przykładem jest religia ludzkości Auguste’a Comte’a; niektóre kierunki filozofii inspirują się religią; nazywa się je filozofią religijną. Przykładem jest filozofia chrześcijańska; część myślicieli wczesnochrześcijańskich, np. Tertulian, była wroga filozofii jako myśli pogańskiej, niemożliwej do pogodzenia z Pismem Świętym. Pogodzenie obu tradycji – myśli chrześcijańskiej i filozofii – trwało aż do średniowiecza; pewne nurty filozofii walczyły z religią jako przesądem; przykłady to niektóre kierunki oświecenia, pozytywizmu czy marksizmu. Dzieje filozofii Periodyzacja filozofii zachodniej Najpopularniejszy sposób periodyzacji historii filozofii zachodniej opiera się na ogólnym podziale zachodniej historii na starożytność, średniowiecze i nowożytność. W historii filozofii zastosował go Wilhelm Gottlieb Tennemann, w oparciu o wcześniejszą periodyzację Johanna Jakoba Bruckera. Zgodnie z nim dzieje filozofii dzielą się na trzy etapy: starożytny, obejmujący filozofię starożytnej Grecji i Rzymu; średniowieczny; nowożytny. Jest on luźno stosowany w niektórych pracach, jednak był krytykowany jako zbyt schematyczny i ogólny. Przez to część historyków nie wyróżnia tak szerokich epok, dzieląc dzieje filozofii na mniejsze jednostki chronologiczne i geograficzne. Okres patrystyczny i renesans są często uważane za okresy przejściowe. Niektórzy polscy historycy filozofii przyjmują inną konwencję. Etap nowożytny uznają za zamknięty w I połowie XIX wieku; datą graniczną jest często śmierć Hegla w 1831 roku. Poźniejszą filozofię nazywają współczesną. Nagrody Istnieją nagrody przyznawane głównie za twórczość filozoficzną jak: Nagroda Kioto w dziedzinie filozofii i etyki; Nagroda Schocka w dziedzinie filozofii i logiki; Nagroda Mistrza Eckharta; Nagroda im. księdza Józefa Tischnera za pisarstwo religijne lub filozoficzne. Filozofowie bywają też wśród laureatów nagród: literackich jak jedna dziedzin z Nagrody Nobla; w dziedzinie nauk humanistycznych jak Nagroda Klugego czy jedna z kategorii Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP); za działalność umysłowo-duchową: Nagroda Templetona; za ogólną działalność społeczno-kulturalną: Nagroda Sonninga i Nagroda Erazma. Zdarzają się laureaci więcej niż jednej z nich: Jürgen Habermas – nagrody Kioto, Sonninga, Erazma i Klugego; Charles Taylor – nagrody Kioto, Klugego i Templetona; Bertrand Russell – nobel literacki i Nagroda Sonninga; Karl Popper – nagrody Kioto i Sonninga; Stefan Swieżawski – nagrody FNP i Tischnera; Willard Van Orman Quine – nagrody Kioto i Schocka; Claude Lévi-Strauss – nagrody Mistrza Eckharta i Erazma; Carl Friedrich von Weizsäcker – nagrody Erazma i Templetona; Leszek Kołakowski – nagrody Erazma i Klugego; Jerzy Szacki – nagrody FNP i Tischnera; Michał Heller – nagrody Templetona i Tischnera; Tomáš Halík – nagrody Templetona i Tischnera. Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne „Filozofuj!” – polski dwumiesięcznik popularyzujący filozofię, na łamach którego publikują najlepsi filozofowie z polskich i zagranicznych uczelni, wydawany od 2015 roku przez fundację Academicon.
1520	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fryderyk%20Chopin	Fryderyk Chopin	Fryderyk Franciszek Chopin (), forma spolszczona: Szopen (ur. 22 lutego lub 1 marca 1810↓ w Żelazowej Woli, zm. 17 października 1849 w Paryżu) – polski kompozytor i pianista. Od października 1831 roku mieszkał we Francji. Jest uważany za jednego z najwybitniejszych kompozytorów romantycznych, a także za jednego z najważniejszych polskich kompozytorów w historii. Był jednym z najsłynniejszych pianistów swoich czasów, często nazywany poetą fortepianu. Elementami charakterystycznymi dla utworów Chopina są pogłębiona ekspresja oraz czerpanie z wzorców stylistycznych polskiej muzyki ludowej. Z okazji 150-lecia urodzin Fryderyka Chopina uchwałą Rady Państwa z 8 maja 1958 rok 1960 został ogłoszony Rokiem Chopinowskim. Z okazji jubileuszu 200-lecia urodzin Chopina zarówno uchwałą Sejmu RP z 9 maja 2008, jak i uchwałą Senatu RP z 7 października 2009, rok 2010 został ustanowiony Rokiem Fryderyka Chopina. Życiorys Dzieciństwo Według legendy Chopin urodził się w czasie, gdy w pobliżu jego ojciec Mikołaj grał na skrzypcach w jednej z dworskich oficyn Kaspra Skarbka, w której mieszkała rodzina Mikołaja i Tekli Justyny z Krzyżanowskich. Na chrzcie nadano mu imiona Fryderyk Franciszek (na cześć ojca chrzestnego i zapewne dziadka – François). W księdze metrykalnej z kościoła w Brochowie jako chrzestni widnieją Franciszek Grembecki ze wsi Ciepliny wraz z panną Anną Skarbkówną, hrabianką z Żelazowej Woli. Sami Chopinowie jako chrzestnych zwyczajowo traktowali młodego hrabiego Fryderyka Floriana Skarbka oraz jego rok młodszą siostrę Annę Emilię. Jesienią 1810 Mikołaj i Justyna wraz z dziećmi przenieśli się do Warszawy. W październiku zamieszkali w nieistniejącej obecnie kamienicy należącej do Jana Böhma przy Krakowskim Przedmieściu nr hipoteczny 411 (obecnie w tym miejscu znajduje się kamienica Józefa Grodzickiego pod nr 7). Tam w lipcu 1811 przyszła na świat ich druga córka, Izabella. Wkrótce potem Chopinowie przeprowadzili się do służbowego mieszkania w pałacu Saskim, w którym mieściło się Liceum Warszawskie, gdzie Mikołaj miał uczyć języka francuskiego. Przeprowadzka do Warszawy wynikała prawdopodobnie z pogarszającej się sytuacji finansowej Skarbków. Kasper Skarbek prowadził hulaszczy tryb życia i popadał w długi, a po rozwodzie z Ludwiką (1807) uciekł z Księstwa Warszawskiego do Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Również dorastające dzieci Skarbków nie wymagały już opieki guwernera. Mikołaj prawdopodobnie myślał o przeprowadzce do dawnej polskiej stolicy jeszcze przed urodzeniem się syna. Po wyjeździe na stałe do Warszawy Chopinowie utrzymywali bliskie kontakty z rodziną Skarbków – Fryderyk jeździł tam na wakacje, a młody Fryderyk Florian Skarbek wydał pierwsze polonezy Chopina. Na przełomie czwartego i piątego roku życia Chopin rozpoczął naukę gry na fortepianie, początkowo u swej matki. W 1816 zaczął brać lekcje u Wojciecha Żywnego. Szybko się uczył. 27 listopada 1831 Mikołaj pisał do Fryderyka: Żywny sam nie był wybitnym muzykiem, a zdolnego i pojętnego ucznia uczył techniki palcowania i tradycyjnego ułożenia ręki. Podczas lekcji koncentrował się głównie na zaznajamianiu ucznia z dziełami muzyki barokowej i klasycznej oraz objaśnianiu budowy utworów fortepianowych Johanna Sebastiana Bacha, Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta oraz (w mniejszym stopniu) Johanna Nepomuka Hummla. Pozostałością po tej niekonwencjonalnej edukacji było zamiłowanie Fryderyka do dawnych kompozytorów. Następnym nauczycielem Fryderyka był, pochodzący – tak samo jak Żywny – z Czech, Wacław Wilhelm Würfel. Przed ukończeniem siódmego roku życia był już autorem kilku drobnych kompozycji (były to polonezy – owa forma muzyczna była w polskiej muzyce fortepianowej tą, która wraz z wychowaniem muzycznym Żywnego oraz modną w owym czasie operą w stylu włoskim składała się na atmosferę muzyczną, w jakiej dorastał Fryderyk), które pomagali zapisywać mu Żywny oraz ojciec. W tym okresie liceum przeniesiono z dotychczasowej siedziby w Pałacu Saskim do pałacu Kazimierzowskiego przy Krakowskim Przedmieściu, a Chopinowie zamieszkali w 1817 w prawej oficynie pałacu (tzw. gmachu porektorskim), w jego środkowej części na drugim piętrze, za sąsiadów mając m.in. Lindego, Brodzińskiego i Kolberga z synami. Hrabia Skarbek w okresie swojego pobytu w Polsce stał się jednym z najaktywniejszych protektorów Chopina, ale to za przyczyną Żywnego, który spisał – według wskazówek Fryderyka – kilka arkuszy z kompozycjami wariacji i tańców, po czym pokazywał je w innych domach, Chopin stał się znany w Warszawie. Fryderyk wystąpił w pałacu Brühla przed księciem Konstantym i zaprezentował mu nieznany marsz, który książę kazał sobie zagrać po raz drugi. W 1817 w parafialnym zakładzie typograficznym kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w Warszawie ukazał się pierwszy wydany drukiem utwór Chopina – polonez w tonacji g-moll wydany pod tytułem Polonoise pour le Piano-Forte Dédiée à Son Excellence Mademoiselle la Comtesse Victoire Skarbek faite par Frédéric Chopin Musicien âgé de huit ans. Z tego samego roku pochodzą wydany pośmiertnie polonez B-dur oraz Marsz wojskowy, którego pierwodruk zaginął. O dedykacji pierwszego wydanego utworu Fryderyka siostrze młodego hrabiego Skarbka może świadczyć to, iż sam Skarbek prawdopodobnie pokrył koszty druku kompozycji (niewiele wcześniej powrócił on ze studiów za granicą oraz objął stanowisko profesora ekonomii politycznej na Uniwersytecie Warszawskim). W styczniu 1822 w tomie X „Pamiętnika Warszawskiego” ukazała się pierwsza dłuższa wzmianka na temat Chopina, opisująca go m.in. jako „prawdziwego geniusza muzycznego”: Do 1818 Chopin znany był tylko w kręgach akademickich, w których obracała się jego rodzina. Pierwsza recenzja, która ukazała się drukiem, wzbudziła duże zainteresowanie jego osobą. Marsz wojskowy, który tak spodobał się księciu Konstantemu, ukazał się drukiem, choć bezimiennie. Marsz grywany był w czasie ulubionych przez księcia parad wojskowych i kompozycja wykonywana była przez orkiestry wojskowe. 24 lutego 1818 w pałacu Radziwiłłów odbył się pierwszy koncert publiczny Chopina, zorganizowany na rzecz Towarzystwa Dobroczynności przygotowany przez ordynatową Zamoyską. Julian Ursyn Niemcewicz fakt wykorzystania talentu 8-letniego dziecka dla potrzeb filantropii skomentował w komedii, gdzie wyśmiał pogoń za sensacją i gorliwość filantropek, które na fikcyjnym zebraniu licytują się w odejmowaniu lat „Szopenkowi”, a w końcu sztuki zapada uchwała, że cudowne dziecko na scenę wniesie niańka. Sam koncert zgromadził licznych słuchaczy. Chopin zagrał koncert fortepianowy wiedeńskiego kompozytora Adalberta Gyrowetza, przy czym wykazał się dużą wprawą techniczną. W pamiętniku Aleksandry Tarczewskiej, siostry Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, widnieje wzmianka na temat jednego z pierwszych występów Chopina poza domem, który miał miejsce podczas wieczoru w salonie Olimpii Grabowskiej w pałacu Radziwiłłów: Pierwsze sukcesy 20 września 1818 odwiedziła Warszawę carowa Maria Fiodorowna, której Chopin ofiarował dwa swoje tańce polskie. Wójcicki wspomina, że gdy mały Chopin grywał u księcia Konstantego, namiestnika warszawskiego, podczas gry Marsza wojskowego wznosił oczy w górę, że książę go pytał: „Co tam patrzysz w górę, mały? Czytasz nuty na suficie?”. W 1825 w kościele ewangelickim św. Trójcy odbył się koncert Chopina dla cara Aleksandra I, który przyjechał do Warszawy na obrady Sejmu. Chopin zagrał na niedawno wynalezionym instrumencie – eolomelodikonie. Zachwycony monarcha podarował młodemu muzykowi drogi pierścień z brylantem. Później w Paryżu Chopin otrzymał propozycję zostania nadwornym kompozytorem carskim, jednak odrzucił tę propozycję, a pierścień sprzedał. W Warszawie kilkakrotnie grał w Belwederze, będącym od 1822 siedzibą wielkiego księcia Konstantego. W latach 1823–1826 Chopin uczył się w Liceum Warszawskim, gdzie pracował jego ojciec. W tych latach zwiedził znaczną część Polski. Z pobytów w Szafarni (lata 1824–1825) wysłał swoje słynne listy – „Kuriery Szafarskie” do rodziców, będące parodią „Kuriera Warszawskiego”, które rozsławiły sielankowe wakacje w majątku Juliusza Dziewanowskiego. Słynna jest również anegdota mówiąca, że został niegdyś w szkole przyłapany na rysowaniu nauczyciela w czasie lekcji. Obrazek tak zadziwił rysowanego, że ten go pochwalił. Maurycy Karasowski wspomina również anegdotę z tradycji rodzinnej, w której Chopin pomógł guwernerowi uspokoić hałaśliwych wychowanków. Zaimprowizował im opowieść, a potem uśpił wszystkich łącznie z guwernerem kołysanką. Gdy pokazał uroczy widok siostrom i matce, obudził wszystkich przeraźliwym akordem. Wraz z siostrą Emilią Fryderyk pisał także dla zabawy wiersze i komedie. Balzac wspominał, że Chopin miał zastraszająco prawdziwy dar naśladowania każdego, kogo tylko zechciał. Wielu biografów (np. Jeżewska, Iwaszkiewicz, Willemetz) przekonuje, że Chopin był geniuszem uniwersalnym, ponieważ posiadał również niezwykły talent literacki, czego dowodem są jego słynne listy, a także talent malarski i aktorski. W latach 1826–1829 był studentem warszawskiej Szkoły Głównej Muzyki, będącej częścią Konserwatorium, która związana była z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie podjął naukę harmonii i kontrapunktu u Józefa Elsnera. Został zwolniony z przedmiotu instrumentu, ponieważ zauważono nieprzeciętny sposób i charakter gry Chopina. Ten okres w jego twórczości charakteryzuje fascynacja muzyką ludową. Powstały wówczas Sonata c-moll op. 4, Wariacje B-dur na temat Là ci darem la mano z Don Juana W.A. Mozarta op. 2 na fortepian i orkiestrę, Trio g-moll op. 8 i pierwsze Mazurki (op. 6, 7) oraz oparte na motywach ludowych Rondo c-moll op. 1 i Rondo à la Krakowiak F-dur op. 14. W raporcie po trzecim roku nauki Józef Elsner zapisał: „Trzecioletni Szopen Fryderyk – szczególna zdatność, geniusz muzyczny”. W 1826 odbywał swoją pierwszą zagraniczną podróż do Berlina, a także spędził wakacje w Bad Reinertz. W latach 1827 i 1829 spędzał wakacje na dworze księcia Antoniego Radziwiłła w Antoninie i bywał u przyjaciół mieszkających w odległych miejscach kraju. Rozpoczęcie niezależnej kariery kompozytorskiej Lata 1829–1831 były dla Chopina okresem pierwszej miłości (do śpiewaczki Konstancji Gładkowskiej) i pierwszych ogromnych sukcesów kompozytorskich. W liście do swojego przyjaciela, Tytusa Woyciechowskiego, Chopin nazywał Konstancję „ideałem”. Powstały wówczas Koncerty fortepianowe f-moll op. 21 i e-moll op. 11. W lipcu 1829, niezwłocznie po ukończeniu studiów, Chopin wraz z przyjaciółmi wyjechał na wycieczkę do Wiednia. Dzięki Würflowi wszedł w środowisko muzyków. W Theater am Kärntnertor wystąpił dwukrotnie; grał Wariacje B-dur za pierwszym, a oprócz Wariacji także Rondo à la Krakowiak za drugim razem. Odniosły one fenomenalny sukces wśród publiczności. Nawet krytyka mimo zastrzeżeń dotyczących jego gry (zbyt mała siła dźwięku) uznała kompozycje za nowatorskie. Dobre przyjęcie kompozycji na koncertach ułatwiło kontakt z wydawcami: w kwietniu 1830, po raz pierwszy za granicą, wydano drukiem w Austrii, w oficynie Tobiasa Haslingera grane tu już Wariacje op. 2. W lipcu 1830 spędził tydzień w Poturzynie na ziemi chełmskiej u Tytusa Woyciechowskiego. Możliwe, że przywiózł do Poturzyna pierwodruk dedykowanych przyjacielowi Wariacji B-dur, napisanych na mozartowski temat z Don Giovanniego „La ci darem la mano”. Dwukrotnie przyjechał też do pobliskiej Starej Wsi, gdzie grał na fortepianie firmy Pleyel. 2 listopada 1830 wyjechał z Warszawy do Kalisza, żegnany przy rogatkach Wolskich przez przyjaciół i kolegów z klasy kompozycji warszawskiego konserwatorium, którzy odśpiewali mu z akompaniamentem gitary kantatę Zrodzony w polskiej krainie ułożoną przez Ludwika Adama Dmuszewskiego do melodii Józefa Elsnera. Przed wyjazdem pożegnał się z Konstancją Gładkowską i wręczył jej pierścień przechowywany przez nią aż do śmierci. W Kaliszu, dokąd dotarł 3 listopada i gdzie dołączył do niego Tytus Woyciechowski, Chopin spędził ostatnie trzy dni w ojczyźnie. 5 listopada 1830 Chopin na zawsze opuścił Polskę: wyjechał z Kalisza i przez Wrocław udał się do Drezna. Pojechał do Monachium i w końcu udał się do Paryża. W czasie drogi Chopin napisał dziennik (zwany „Dziennikiem stuttgarckim”), przedstawiający stan jego ducha podczas pobytu w Stuttgarcie, gdzie ogarnęła go rozpacz z powodu upadku powstania listopadowego. Wedle tradycji, powstały wtedy pierwsze szkice do Etiudy „Rewolucyjnej”. Utwory tego okresu wypełnione są dramatyzmem, który z wolna zaczyna dominować w twórczości kompozytora. Lata dojrzałości W Paryżu od 5 października 1831 Chopin zamieszkał początkowo w małym mieszkaniu przy Boulevard Poissonnière. 25 lutego 1832 w salonie Pleyel przy 9 rue Cadet dał pierwszy z dziewiętnastu publicznych koncertów w Paryżu (podczas 18 lat pobytu w tym mieście). Organizował go Friedrich Kalkbrenner, pianista. Chopin zagrał Koncert e-moll i Wariacje B-dur. Koncert oszołomił publiczność, w tym obecnego na nim Franciszka Liszta. Krytyk François Fétis zapowiadał, że Chopin odrodzi muzykę fortepianową. Następnego dnia wydawcy przysyłali Chopinowi propozycje kupna utworów. Chopin zaczął prowadzić żywot wirtuoza, komponując utwory, które szybko stawały się modne na salonach. Przyjaźnił się z wieloma wybitnymi muzykami (Liszt, Vincenzo Bellini, Hector Berlioz), był zapraszany na prywatne występy nie jako muzyk, ale jako gość, nawet na sam dwór. Szybko więc przeprowadził się do Chaussée d’Antin, modnej dzielnicy Paryża. Przyjaciele nazywali jego mieszkanie Olimpem ze względu na dającą się stamtąd słyszeć boską muzykę. Jednak z powodu trudnej sytuacji finansowej Chopin zaczął dawać coraz więcej lekcji gry na fortepianie. Oszałamiała ogromna liczba propozycji. Chopin uczył między innymi księżniczkę de Noailles, księżnę de Chimay i de Beauvau, baronową Rothschild, hrabinę Peruzzi i Potocką. Wśród uczniów także wielkie talenty – Karolina Hartmann, Karol Filtsch, a także wierny przyjaciel Chopina Adolf Gutmann. Chopin jako nauczyciel znany był z niezwykłych wymagań i nerwowości. W latach 1835–1846 porzucił karierę wirtuoza na rzecz komponowania. Zaczął żyć życiem polskiej emigracji, utrzymując ścisłe kontakty z głównymi intelektualistami polskimi (Adam Mickiewicz, Julian Ursyn Niemcewicz, Cyprian Kamil Norwid). Józef Bem poprosił go o zaliczkę dla powstającego Towarzystwa Politechnicznego Polskiego w Paryżu, które kompozytor wsparł finansowo. Chopin gościł też u siebie najbliższego przyjaciela z lat dziecięcych, Jana Matuszyńskiego, który zamieszkując u Fryderyka studiował medycynę w Paryżu (zmarł na gruźlicę w 1842). U Chopina bywał też jego słynny przyjaciel, wielki pianista i kompozytor – Julian Fontana. W 1836 zaręczył się z Marią Wodzińską. Była ona uzdolniona muzycznie i malarsko. Hrabina Teresa Wodzińska, matka Marii, zaczęła nazywać wtedy Chopina swoim dzieckiem. W podzięce za darowane Chopinowi kompozycje Marii przysyła on Walca As-dur i niektóre ze słynnych Pieśni. Ostatecznie jednak rodzina sprzeciwiła się związkowi, uważając, że Chopin jest zbyt chorowitym kandydatem na męża i zaręczyny zostały zerwane. W 1836 zaczął poważnie chorować na gruźlicę, jednak w późniejszych latach spekulowano, że cierpiał na chorobę genetyczną o zewnętrznych objawach bardzo podobnych do gruźlicy – mukowiscydozę; zobacz hipotezę mukowiscydozy). W 1837 poznał starszą od siebie o sześć lat i dominującą nad nim powieściopisarkę George Sand, z którą tworzył nerwowy i chaotyczny związek. W dziennikach Sand opowiadała, że przez dziewięć lat przyjaźni z Chopinem żyła jak w klasztornym celibacie, a w liście do Justyny Chopinowej nazwała się „drugą matką Chopina”. Uciekając przed zazdrością byłego kochanka George, udali się na Majorkę do Valldemossy, która powitała ich okropną pogodą. Jednocześnie w Hiszpanii trwała wojna, a choroba Chopina wzmagała się. Sand zabrała swoje dzieci, które miały się tam leczyć (syn Maurycy chorował na reumatyzm) i uczyć. Mieszkali tam w byłym klasztorze. Chopin skomponował wtedy Preludia op. 28, Preludium Des-dur, które Sand uznała za straszne. Wspominała ona pamiętny wieczór, gdy podczas spaceru rozszalała się burza, a po powrocie do domu Chopin zaczął pluć krwią. Gdy stan zdrowia Chopina poprawił się, Chopin i Sand wrócili do Francji. Sprowadzono wtedy z Neapolu ciało samobójcy, wielkiego śpiewaka, Adolfa Nourrita. Chopin zagrał w Marsylii podczas pogrzebu na organach. Pomimo iż instrument był rozstrojony, Chopin oszołomił publiczność graną na organach pieśnią Schuberta. Wiosną lub latem 1838 E. Delacroix zaczyna malować portret podwójny (niedokończony) F. Chopina i G. Sand. W pracowni Delacroix troje przyjaciół spędza wiele czasu na rozmowach; Chopin sprowadza specjalnie wypożyczony fortepian, aby móc grać w pracowni malarza. W 1839 wrócili do Francji. Chopin był wówczas bardzo chory, kaszląc, wypluwał duże ilości krwi. Mieszkał w Nohant, w posiadłości George Sand. Chwilowa poprawa zdrowia wniosła okres spokoju do życia przyjaciół, wkrótce jednak nastąpiło ponowne pogorszenie. Sand napisała kontrowersyjną książkę Lukrecja Floriani, w której – według Liszta – ośmieszyła Fryderyka. Chopin przemilczał tę obrazę, jednak jego rodzina w Polsce była oburzona. Sand tłumaczyła, że nie opisała w niej Fryderyka, jednak biografowie Chopina podważają te tłumaczenia. Pojawił się wtedy znany rzeźbiarz Auguste Clésinger, który poślubił Solange – córkę Sand – wbrew woli matki. Gdy w wynikłym konflikcie Fryderyk stanął po stronie Solange, pisarka wpadła w szał i zerwała z kompozytorem. Okres przed rozstaniem z Sand, a także po rozpadzie związku oraz pogłębiająca się choroba, odcisnęły głębokie piętno na twórczości i życiu towarzyskim Chopina. Powstały wówczas najpiękniejsze z jego nokturnów i mazurków. Ostatni okres życia Po rozstaniu z George Sand Chopin popadł w głębokie przygnębienie, które z pewnością przyspieszyło jego śmierć. Po opuszczeniu Nohant nie skomponował już żadnego znaczącego utworu, jedynie kilka miniatur. Po wybuchu rewolucji w Paryżu w 1848 r. Chopin wyjechał do Anglii i Szkocji na bardzo wyczerpującą jego siły podróż. 16 listopada 1848 w sali Guildhall w Londynie odbył się jego ostatni publiczny koncert. Organizatorką i sponsorką pobytu była jego uczennica, Szkotka Jane Stirling, zwana „wdową po Chopinie”. Kobieta obdarzyła kompozytora miłością, zaproponowała mu nawet małżeństwo. Ten jednak czuł się zbyt chory, ponadto nie odwzajemniał jej uczucia. Z listów Chopina wynika, że czułość i opiekuńczość Jane działały mu na nerwy. Śmierć i pogrzeb Po powrocie ze Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii do Paryża stan zdrowia Fryderyka nie polepszył się. 3 września 1848 roku zmarł homeopata Jean-Jacques Molin (1797–1848), jeden z niewielu lekarzy, którzy potrafili pomóc artyście („Molin posiadał sekret stawiania mnie na nogi”). Doktorzy, którzy pojawili się po Molinie, byli zgodni co do „dobrego klimatu, spokoju, odpoczynku”, jednak Fryderyk stwierdził, iż odpoczynek znajdzie „pewnego dnia i bez ich pomocy”. Zalecona dieta, która zabraniała m.in. pić kawę zamieniając ją na kakao, denerwowała Fryderyka, który czuł się przez to śpiący oraz „coraz bardziej tępy”. Sam Chopin wierzył w poprawę swojego zdrowia pisząc do Solange Clésinger: Sytuacja w Paryżu była wówczas niespokojna. Krótki czas po wyjeździe Fryderyka na Wyspy Brytyjskie miało miejsce powstanie robotników paryskich będące konsekwencją rewolucji lutowej. Artysta wrócił do stolicy Francji krótko przed wyborem Ludwika Napoleona Bonaparte na prezydenta II Republiki Francuskiej. Chopin napisał: Fryderyk coraz rzadziej udzielał lekcji. Niektórzy z jego uczniów wyjechali, a on sam ze względów zdrowotnych postanowił ograniczyć lekcje tylko do uczniów bardziej zaawansowanych. Wśród nich byli m.in.: Catherine Soutzo, Maria Kalergis, Delfina Potocka, Charlotte de Rothschild oraz (od marca) Marcelina Czartoryska. Pierwszą połowę 1849 Chopin spędził w mieszkaniu na Square d’Orléans. Odwiedzali go Franchomme, Ernest Legouvé, Natalia Obrieskow, Nathaniel Stockhausen, Thomas Albrecht, Charles Gavard i Marie de Rozières, a przede wszystkim Delacroix. Mieszkanie Chopina było wtedy miejscem wieczornych spotkań, na których Delfina Potocka śpiewała, a Chopin i Kalergis grali na fortepianie. Z początkiem wiosny Chopin zaczął wybierać się na przejażdżki kabrioletem, w których towarzyszył mu Delacroix. Rozmawiali wtedy głównie o muzyce. Chopin przedstawił malarzowi własną koncepcję logiki w dziele muzycznym, wyjaśniając również dlaczego jego zdaniem Mozart góruje technicznie nad Beethovenem. Za namową Delacroixa Fryderyk zaczął spisywać swoje uwagi teoretyczne na temat metody gry fortepianowej, które z powodu nietypowego wykształcenia muzycznego pianisty przedstawiają jednak niewielką wartość. Z tego okresu pochodzą mazurki: nr 2 z op. 67 i nr 4 z op. 68. Stan zdrowia artysty pogarszał się. Viardot zauważyła, iż podlegał on ogromnym wahaniom: Lekarze, którzy zajmowali się Chopinem, stwierdzili, że powinien on opuścić Paryż na okres lata, w którym upał i kurz utrudniałyby mu oddychanie. Innymi argumentami za wyjazdem ze stolicy Francji były szerząca się epidemia cholery oraz zbliżające się wybory, które mogły wywołać zamieszki. Przyjaciele znaleźli dla artysty mieszkanie w Chaillot, gdzie wprowadził się na początku czerwca (obecnie znajduje się tam, położony nad Sekwaną na wzgórzu Trocadero naprzeciwko wieży Eiffla, pałac Chaillot). Mieszkanie było drogie, dlatego w tajemnicy przed Chopinem połowę czynszu opłacała Obrieskow. Pięć okien, jakie znajdowały się w apartamencie dawało widok obejmujący Tuileries, Izbę Deputowanych, wieżę kościoła St-Germain l’Auxerrois, Notre-Dame, Panteon, St-Sulpice oraz kopułę kościoła Inwalidów. Chopin czuł się tak dobrze, że przestał nawet brać lekarstwa. Ofiarami panującej epidemii padli m.in. Friedrich Kalkbrenner oraz Angelica Catalani. Strach przed chorobą spowodował, iż większość znajomych Chopina opuściła Paryż. Przy artyście pozostała m.in. Stirling. Jej częste odwiedziny denerwowały Chopina („One mnie zaduszą nudami”). W obawie przed pozostawieniem Chopina samego w nocy, rodzina Czartoryskich przysłała muzykowi jedną ze swoich nianiek. W ostatnim tygodniu czerwca Chopinowi zaczęły puchnąć nogi, miał on również kilka poważnych krwotoków. Zaniepokojona niańka poinformowała o tym księżną Sapieżynę, która postanowiła wezwać Jeana Cruveilhiera. Lekarz rozpoznał ostatnie stadium choroby. Z leków jakie przepisał Chopinowi artysta zrozumiał, że umiera. Spowodowało to starania o przyjazd do Paryża jego siostry Ludwiki: Świadek ostatnich tygodni życia i męki Chopina – Cyprian Kamil Norwid zamieścił nekrolog w „Dzienniku Polskim”: Chopin zmarł w otoczeniu kilkorga bliskich mu osób około 2 w nocy 17 października 1849, a na świadectwie zgonu jako przyczynę lekarz wpisał gruźlicę. Msza żałobna odbyła się dopiero 30 października w paryskim kościele św. Magdaleny, podczas której grał tamtejszy organista Louis James Alfred Lefébure-Wély, a solowe partie basowe wykonanego na życzenie Chopina Requiem Mozarta zaśpiewał Luigi Lablache. Liczny kondukt żałobny, któremu przewodniczył książę Adam Jerzy Czartoryski, przeszedł na Cmentarz Père-Lachaise, gdzie zmarłego artystę pożegnały dźwięki „Requiem” Mozarta oraz Marsza żałobnego jego własnego autorstwa. Auguste Clésinger wykonał pośmiertny odlew twarzy i dłoni artysty, a następnie zaprojektował też i wykonał jego nagrobek, składający się z cokołu z popiersiem kompozytora, który jest zwieńczony rzeźbą zadumanej Euterpe. Grób kompozytora znajduje się w 11 sekcji cmentarza, linia 1, kwatera Y20, między grobami François-Antoine’a Habenecka i Josepha Lakanala. Dokładnie naprzeciwko grobu Chopina znajduje się skromny grób pary mało znanych francusko-niemieckich poetów Yvan Goll i Claire Goll. Koszty pogrzebu i pomnika nagrobnego pokryła Jane Stirling. Ona też opłaciła powrót do Warszawy siostry Chopina Ludwiki, która przewiozła do kraju serce kompozytora. Losy serca Chopina Umierający Chopin poprosił, by po śmierci otwarto jego ciało i wyjęte z niego serce przesłano do Warszawy. Sekcję zwłok przeprowadził w dzień po jego śmierci anatomopatolog i chirurg Jean Cruveilhier w Instytucie Medycznym w Paryżu. Protokół z sekcji nie zachował się. Słój z sercem kompozytora zatopionym w alkoholu (prawdopodobnie w koniaku lub spirytusie) został przewieziony potajemnie do Polski w styczniu 1850 przez jego starszą siostrę Ludwikę Jędrzejewiczową. W Warszawie przechowywała go przez jakiś czas w swym mieszkaniu znajdującym się w nieistniejącej obecnie kamienicy przy ul. Podwale. Później (dokładna data nie jest znana) serce zostało powierzone opiece księżom misjonarzom w kościele Świętego Krzyża, który był kościołem parafialnym rodziny Chopinów. Na początku było przechowywane w dolnym kościele. W 1880 serce zostało umieszczone w lewym filarze nawy głównej świątyni. Umieszczono na nim zaprojektowane przez Leonarda Marconiego epitafium w formie tablicy z marmuru karraryjskiego. Na tablicy widnieje napis Fryderykowi Chopinowi, rodacy. Nad nim cytat z Ewangelii św. Mateusza: Gdzie skarb twój, tam serce twoje. Epitafium zostało ufundowane z dochodów koncertu charytatywnego zorganizowanego przez kompozytora Władysława Żeleńskiego, prezesa Towarzystwa Muzycznego w Warszawie. Tablicę odsłonięto 5 marca 1880. W czasie powstania warszawskiego w okolicach kościoła toczyły się ciężkie walki. Kapelan wojsk niemieckich pastor Schulz namówił księży, aby przekazali urnę Niemcom w celu jej uchronienia przed zniszczeniem. 9 września 1944 Niemcy przekazali urnę z sercem biskupowi Antoniemu Szlagowskiemu, filmując to zdarzenie dla celów propagandowych. Urna z sercem Chopina została przewieziona do Milanówka. Stała na pianinie w salonie-kaplicy, na I piętrze plebanii. 17 października 1945, w rocznicę śmierci Chopina, proboszcz parafii św. Krzyża w Warszawie ks. Leopold Petrzyk, kompozytor prof. Bolesław Woytowicz i muzykolog Bronisław Edward Sydow zawieźli urnę do Żelazowej Woli. Tam oczekiwali na nią m.in. przedstawiciele najwyższych władz państwowych z Bolesławem Bierutem. Urnę ustawiono na postumencie na tle portretu kompozytora. Po przemówieniu Bolesław Bierut przekazał urnę prezydentowi Warszawy Stanisławowi Tołwińskiemu. Po odegraniu przez Henryka Sztompkę nokturnu, dwóch mazurków i poloneza, urnę z sercem przejęła z kolei młodzież. W drodze do kościoła św. Krzyża samochód zatrzymał się jeszcze przy dawnej rogatce wolskiej, gdzie w 1830 Fryderyk Chopin żegnał się z Warszawą. Po uroczystej mszy w zniszczonej świątyni, przed wmurowaniem urny, kazanie wygłosił Hieronim Feicht. Wieczorem tego dnia w budynku „Romy” przy ul. Nowogrodzkiej 49 odbyła się uroczysta akademia, na której grano utwory Chopina. W 2014 zespół naukowców pod kierunkiem prof. dra hab. Michała Witta, kierownika Zakładu Genetyki Molekularnej i Klinicznej Instytutu Genetyki Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, przeprowadził analizę wyników oględzin słoja z sercem kompozytora, z których dowiedzieć się można, że bezpośrednią przyczyną jego śmierci było zapalenie osierdzia jako ciężkie powikłanie gruźlicy. Hipotezy i wątpliwości Mukowiscydoza Zdaniem niektórych lekarzy kompozytor mógł cierpieć przez całe życie na mukowiscydozę i to właśnie ona była przyczyną jego śmierci. Inne teorie mówią o niedoborze alfa1-antytrypsyny. Data urodzenia Data urodzenia Chopina budzi wątpliwości. W księdze urodzeń oraz księdze chrztów w kościele parafialnym w Brochowie podawany jest dzień 22 lutego: Data ta jest jednak kwestionowana. Fryderyk, jak i jego rodzina, za poprawny dzień zawsze podawali 1 marca – taką datę podał Fryderyk, gdy w styczniu 1833 został członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Kontrowersje dotyczą także daty rocznej – nie ma pewności, czy Fryderyk urodził się w 1810 czy 1809 roku. Twórczość Okresy twórczości Do 1830 (wczesne utwory) Pierwszy młodzieńczy okres twórczości Chopina ukształtował się pod wpływem polskiej tradycji dworskiej i wiejskiej (np. Michał Kleofas Ogiński, Karol Kurpiński), z drugiej strony na europejskim stylu brillant wczesnych romantyków (Johann Nepomuk Hummel, John Field, Carl Maria von Weber). Takimi popisowymi, a zarazem błyskotliwymi wirtuozowsko utworami są oba koncerty fortepianowe. W młodzieńczym dorobku Chopina obecne są formy klasyczne, takie jak rondo, wariacje, sonata, koncert, trio. Formy poloneza i mazurka nawiązują do tradycji narodowej i ludowej. Z łączenia form klasycznych i tradycji narodowej powstawały takie utwory jak Rondo à la Mazur, Rondo à la Krakowiak. Do 1839 (dojrzałe utwory) Drugi dojrzały okres twórczości tak charakteryzuje Józef M. Chomiński: 1840–1849 (późny okres) Ostatni trzeci etap pracy kompozytorskiej Chopina cechują rozbudowane utwory cykliczne (Sonaty b-moll, h-moll, g-moll). Powiększeniu uległy rozmiary utworów jednoczęściowych (Ballada f-moll, Fantazja f-moll, polonezy fis-moll i As-dur, Polonez-Fantazja, Barkarola). Utwory te często budziły protest pierwszych słuchaczy, uważane za „trudne”, a zwłaszcza – zanadto dysonujące. Gatunki Polonezy Wczesne polonezy, nawiązujące do popularnych wówczas w Warszawie utworów Ogińskiego, wydane zostały dopiero po śmierci kompozytora (9 utworów dziecięcych i młodzieńczych „op. posth.” = wydane pośmiertnie). W latach dojrzałych Chopin opublikował siedem polonezów, które są już zupełnie inne: bardzo dramatyczne i rozbudowane. Mazurki Chopin skomponował 57 mazurków, w nieznany wcześniej sposób nawiązując w nich do muzyki ludowej z Mazowsza. Nokturny Chopin napisał 21 nokturnów. Są to liryczne, melodyjne miniatury. Najwcześniejsze są jeszcze dość sentymentalne, późniejsze są wyrazowo coraz bardziej urozmaicone. Na ich melodię szczególnie wpłynęło bel canto, gdyż Chopin był wielbicielem włoskiej opery, zwłaszcza Belliniego. Kantylenę oplata w nich kunsztowna ornamentacja. Scherza Zobacz też: Scherza Fryderyka Chopina Chopin napisał w późniejszych latach 4 Scherza. Wbrew tytułowi, są one raczej poważne, a nawet dramatyczne. Najpoważniejsze jest Scherzo h-moll op. 20, napisane podobno w okresie powstania listopadowego, z cytatem kolędy Lulajże, Jezuniu w części środkowej. Ballady Mówi się, że 4 ballady Chopina: g-moll op. 23, F-dur op. 38, As-dur op. 47 (jedyna z „optymistycznym” zakończeniem) i f-moll op. 52 powstały pod wrażeniem lektury ballad Adama Mickiewicza, lecz nie znaleziono na to dowodów. Ewentualne pokrewieństwo z poezją: Etiudy Ukończone zostały dwa cykle etiud: op. 10 i op. 25. Zgodnie z nazwą (fr. étude = studium, ćwiczenie) są one utworami pedagogicznymi i mają służyć doskonaleniu techniki pianistycznej. Ale po raz pierwszy w historii tego gatunku nie są to „nudne ćwiczenia”, którymi zamęczano pokolenia początkujących pianistów. Każda etiuda Chopina to arcydzieło. Jedną z najbardziej znanych jest, zamykająca opus 10, etiuda c-moll, zwana „rewolucyjną”. Preludia 24 Preludia op. 28 powstały jako symboliczny hołd złożony Janowi Sebastianowi Bachowi, którego muzykę Chopin cenił. Są wyraźnym nawiązaniem do Das Wohltemperierte Klavier, napisanym również we wszystkich 24 tonacjach dur i moll. Zgodnie z zasadą gatunku są krótkie (najdłuższe As-dur nr 17 ma 90 taktów, a najkrótsze E-dur nr 9 ma tylko 12). Harmoniczny porządek cyklu pozwala wykonywać go w całości, lecz sam Chopin grywał tylko po kilka miniatur. Sonaty Chopin napisał 3 sonaty na fortepian: Sonatę c-moll op. 4, Sonatę b-moll op. 35 i Sonatę h-moll op. 58 oraz Sonatę g-moll op. 65 na fortepian i wiolonczelę. Spośród 3 sonat fortepianowych najpopularniejsza jest Sonata b-moll, której trzecia część, Marsz żałobny, grywana jest dzisiaj podczas pogrzebów, w rozmaitych transkrypcjach. Koncerty Powstały dwa koncerty na fortepian i orkiestrę: f-moll op. 21 z 1829 r. i e-moll op. 11 z 1830 r. – oba z pierwszego okresu twórczości, pisane jeszcze w Polsce, osadzone w formie klasycznej. Inne Chopin skomponował 19 pieśni na głos z fortepianem, Trio fortepianowe oraz Sonatę wiolonczelową. Tablica przodków Światopogląd i preferencje polityczne Chopin przez całe życie był mocno wierzącym katolikiem. Daleki od dewocji, uważał wiarę za kwestię intymną. Znał świetnie na pamięć Pismo Święte i potrafił je cytować. Choć zupełnie wyjątkowo zdarzały mu się obrazoburcze sformułowania (np. o Bogu-Moskalu), to generalnie pozostawał zdecydowanie w nurcie religijnej ortodoksji. Przed śmiercią wyspowiadał się, komunikował i błogosławił obecnych, błagając Boga o łaski dla nich. W kwestiach społecznych Chopin pozostawał umiarkowanym konserwatystą. Nudziły go teorie egalitarystyczne, był przeciwnikiem socjalizmu oraz bez złudzeń oceniał milenarystyczne utopie socjalne. Nie cenił liberalizmu i miał skłonności monarchistyczno-legitymistyczne. Sam twierdził, że „kocham karlistów, nie cierpię filipistów”. Z drugiej strony, w stosunku do salonów arystokratycznych i plutokratycznych, zwłaszcza francuskich, odczuwał niechęć, a nawet pogardę. Chopin uważał się za Polaka, a za swój kraj ojczysty uznawał Polskę; emocjonalnie był szczegónie związany z Mazowszem. Nie miał antypatii wśród innych narodów, choć zdarzało mu się odnosić z niechęcią np. do Anglików czy do Żydów; szczególnie lubił i cenił Czechów. Nie był zwolennikiem zrywów powstańczych, które uważał za skazane na niepowodzenie; na tym tle doszło np. do ochłodzenia jego stosunków z Mochnackim. Upadek powstań z lat 1830–1831 i 1848 przeżywał jednak bardzo mocno. Pozostałe informacje Józef Sikorski, rówieśnik kompozytora, pisał w swoim „Wspomnieniu Szopena”, że Chopin jako dziecko płakał, gdy matka grała na fortepianie. W okresie II wojny światowej Niemcy początkowo zabronili wykonywania utworów Chopina, jednakże w późniejszym okresie zaczęli lansować tezę o jego rzekomym niemieckim pochodzeniu (rodzina Chopina pochodziła z pogranicza francusko-niemieckiego, z niezależnego księstwa Lotaryngii wcielonego do Francji dopiero w 1766 r., w którym ludność miejscowa posługiwała się dialektem romańskim, a dziadek Chopina – Franciszek pisał się także z niemiecka – Shopin, jednak Franciszek osiadł tam w pierwszym pokoleniu, a jego rodzina pochodziła w rzeczywistości z Alp na pograniczu szwajcarsko-niemieckim). 27 października 1943 roku w Krakowie Hans Frank otworzył wystawę poświęconą Chopinowi, mającą stanowić zaczątek wielkiego muzeum kompozytora. Ponadto Frank nabył we Francji maskę pośmiertną Chopina, fortepian marki Pleyel, na którym Chopin uczył zakochaną w nim szkocką arystokratkę Jane Stirling (obecnie w Collegium Maius UJ), a także bibliotekę nauczyciela Chopina Józefa Elsnera, autografy utworów i korespondencję kompozytora pochodzące z kolekcji francuskiego miłośnika Chopina Édouarda Ganche. Znaczenie twórczości Chopina W kulturze polskiej Chopin do dziś uważany jest za największego kompozytora polskiego, ale rola jego muzyki – acz nawiązywali do niej prawie wszyscy polscy kompozytorzy przez wiele następnych pokoleń – zdecydowanie wykraczała poza samą muzykę. Patriotyczną wymowę jego dzieł odczytywali nie tylko Polacy. Robert Schumann w 1836 roku na łamach „Neue Zeitschrift für Musik” napisał: Jego utwory, zwłaszcza polonezy i mazurki, traktowane były jak synonim polskości, odwoływano się do niej w momentach o specjalnej wymowie patriotycznej. Ignacy Jan Paderewski powiedział w setną rocznicę urodzin Chopina: Chopin pozostaje do dzisiaj jednym z najbardziej znanych na świecie Polaków. W muzyce europejskiej Oryginalna harmonia Chopina wywarła pewien wpływ na Richarda Wagnera, a jego miniatury dodatkowo inspirowały Roberta Schumanna i Franciszka Liszta. Przede wszystkim jednak był on właściwie pierwszym wybitnym twórcą tzw. szkół narodowych w muzyce romantycznej. Przykład Chopina zachęcił Edvarda Griega do podobnego wykorzystywania norweskiego folkloru. Z entuzjazmem wypowiadali się na temat muzyki Chopina w Rosji kompozytorzy „Potężnej Gromadki”, we Francji był on wzorem dla takich kompozytorów jak Gabriel Fauré, Claude Debussy i Maurice Ravel, a nawet młody Olivier Messiaen, a w Rosji – Aleksandr Skriabin i Siergiej Rachmaninow. Zdaniem niemieckiego muzykologa Alfreda Einsteina oddziaływanie Chopina było wyjątkowe: Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina Od 1927 w Warszawie odbywa się Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, najstarszy na świecie monograficzny konkurs muzyczny. Jego twórcą był Jerzy Żurawlew. Po II wojnie światowej, w latach 1949–2005, konkurs był organizowany przez Towarzystwo im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Obecnie jego organizatorem jest Narodowy Instytut Fryderyka Chopina. Festiwale muzyki Chopina odbywają się także w Dusznikach, Gandawie, Valldemossie, Genewie, Paryżu i innych miastach. W latach 50. i 60. XX w. dokonano nagrań dzieł wszystkich Chopina z udziałem najlepszych polskich pianistów. Redaktorem naczelnym wydania był Jan Ekier. Ochrona prawna Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 3 lutego 2001 r. o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina jego utwory i przedmioty z nim związane stanowią dobro ogólnonarodowe podlegające szczególnej ochronie. Ustawa dotyczy wykorzystania wizerunku i nazwiska Chopina w znakach towarowych, natomiast nie dotyczy jego twórczości, która znajduje się w domenie publicznej. Ochroną dziedzictwa kompozytora zajmuje się Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (NIFC), przy wsparciu Urzędu Patentowego RP. Podmioty chcące zarejestrować znak towarowy zawierający nazwisko lub wizerunek Fryderyka Chopina muszą uzyskać wcześniejszą akceptację NIFC. Instytut wymaga, aby produkty opatrzone wizerunkiem lub nazwiskiem kompozytora były wysokiej jakości i kojarzyły się z Polską. Za wyrażenie zgody na używanie takiego znaku towarowego w celach komercyjnych Instytut pobiera opłatę roczną oraz procent od uzyskanych zysków. Fryderyk Chopin w kulturze masowej Nagrody Akademii Fonograficznej – „Fryderyki” Nawiązujące do imienia Chopina Nagrody Akademii Fonograficznej – „Fryderyki”, które zaczęto przyznawać w 1995, miały być polskim odpowiednikiem nagrody Grammy. Zamiar ten jednak się nie powiódł, gdyż w związku z zapaścią w polskiej branży fonograficznej stacje telewizyjne wycofały się z transmitowania gali, na której je wręczano. W 2006 po raz pierwszy nie odbyła się ceremonia wręczenia tych nagród. Listę ich zdobywców ogłoszono jedynie w Internecie. Piosenka Gazebo W 1983 roku na listy przebojów w całej Europie wspięła się piosenka I like Chopin włoskiego piosenkarza Paula Mazzoliniego (Gazebo). Chociaż Mazzolini śpiewał o muzyce Chopina, fortepianowy motyw, który przewija się w piosence, nie jest kompozycją Polaka. Przebój Gazebo nadal jest nadawany przez komercyjne rozgłośnie, choć najczęściej jako cover. Początek piosenki miał następujące słowa po angielsku: Remember that piano / So delightful unusual / That classic sensation / Sentimental confusion Used to say / I like Chopin / Love me now and again Eternal Sonata Japońska fascynacja muzyką Chopina oraz sztuką anime łączy gra Eternal Sonata na konsole Xbox 360 i PlayStation 3, wydana w Japonii w czerwcu 2007. Bohaterem gry jest Fryderyk Chopin, który na trzy godziny przed śmiercią trafia do bajkowej krainy, tam wraz z przyjaciółmi szuka leku na swoją chorobę. Fabularnej grze towarzyszy muzyka Chopina w wykonaniu rosyjskiego pianisty Stanisława Bunina. Literatura Twórczość Fryderyka Chopina znajdowała odniesienie w twórczości literackiej. Ukazały się opracowania tzw. literackich chopinianów, które opracowali m.in. Bronisław Edward Sydow (Chopin w literaturze: Poezja. Proza. Scena i film, 1949) i Edmund Słuszkiewicz (Wiersze o Chopinie. Antologia i bibliografia, 1964). Filmy o życiu kompozytora U kresu II Rzeczypospolitej w 1939 był planowany film opowiadający o życiu Chopina. W późniejszym czasie powstało wiele filmów o życiu kompozytora, w wielu z nich wiodącym wątkiem jest związek kompozytora z George Sand. Niektóre z filmów o Chopinie to: Nocturno der Liebe (Nokturn miłości), alternatywny tytuł – Chopin, niemiecki film niemy z 1919 roku w reżyserii Carla Boese, ukazujący relacje Chopina (Conrad Veidt) z trzema kobietami, jego młodzieńczą miłością Mariolką (Rita Clermont), ze śpiewaczką Sonją Radkowską (Gertrude Welcker), oraz z George Sand (Erna Denera). Tłem muzycznym filmu są utwory Chopina. Pamiętna pieśń (A Song to Remember) z 1945 roku w reżyserii Charles’a Vidora. Rolę Chopina zagrał Cornel Wilde, a Sand – Merle Oberon. Film był nominowany do Oscara w 6 kategoriach. Młodość Chopina (1951) w reżyserii Aleksandra Forda, traktował o okresie młodzieńczym życia artysty, zaś w rolę Chopina wcielił się Czesław Wołłejko. Błękitna nuta (1991) w reżyserii Andrzeja Żuławskiego ukazał 36 godzin z życia Chopina, którego rolę zagrał Janusz Olejniczak. Improwizacja (Impromptu, 1991), komedia romantyczna z Hugh Grantem jako Chopinem i Judy Davis jako Sand. Ostatnia podróż (1999), fabularyzowany dokument o podróży Chopina do Londynu i Szkocji. Kompozytora zagrał Andrzej Niemirski. Chopin. Pragnienie miłości (2002) w reżyserii Jerzego Antczaka ukazał historię życia artysty przez pryzmat relacji i związku z George Sand. W postać Chopina wcielił się w tym filmie Piotr Adamczyk. Sztuka Jarosława Iwaszkiewicza Lato w Nohant została sfilmowana cztery razy. Numizmatyka Banknoty W 1940 Bank Emisyjny w Polsce wyemitował banknot o nominale 10 zł, na którego rewersie przedstawiony został pomnik Fryderyka Chopina w Warszawie. W 200. rocznicę narodzin Chopina Narodowy Bank Polski wyemitował banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł z wizerunkiem kompozytora. Monety Jego wizerunek został przedstawiony na polskiej monecie o nominale 50 zł, wyemitowanej w 1972 i 1974 roku. Moneta ta została wykonana ze srebra próby 750 w nakładzie łącznym 60 374 egzemplarzy, miała średnicę 30 mm i wagę 12,75 g, rant gładki. Ten sam wzór co moneta srebrna, miała również moneta złota o nominale 2 000 złotych, wyemitowana w 1977 roku. Moneta ta została wykonana z kruszcu próby 900 w nakładzie łącznym 4 000 egzemplarzy, miała średnicę 21 mm i wagę 8 g, rant gładki. Wizerunek Chopina widniał na banknocie o nominale 5000 zł, będącym w obiegu w latach 1982–1996. Wizerunek Chopina widnieje na kolekcjonerskiej złotej monecie o nominale 200 złotych wybitej w 1995 z okazji XIII Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie. W 1999 z okazji 150. rocznicy śmierci kompozytora Narodowy Bank Polski wyemitował dwie poświęcone jemu monety kolekcjonerskie, złotą o nominale 200 złotych i srebrną dziesięciozłotową oraz okolicznościową dwuzłotówkę. Filatelistyka Poczta Polska wyemitowała 26 znaczków poświęconych pamięci kompozytora: znaczek z 1927 o nominale 40 gr (Odsłonięcie pomnika Fryderyka Chopina w Warszawie) cztery znaczki z 1947 o nominale 3 zł w cyklu serii pt. „Kultura polska” znaczek z 1949 o nominale 15 zł w cyklu serii „Sławni Polacy: Adam Mickiewicz, Fryderyk Chopin i Juliusz Słowacki” dwa znaczki z 1951 o nominałach 45 i 90 gr w cyklu serii „Festiwal Muzyki Polskiej” seria trzech znaczków z 1954 o nominałach 0,45; 0,60 i 1,00 zł poświęcona V Konkursowi Pianistycznemu im. Fryderyka Chopina w Warszawie seria dwóch znaczków z 1955 o nominałach 40 i 60 gr poświęcona V Międzynarodowemu Konkursowi Pianistycznemu im. Fryderyka Chopina w Warszawie znaczek z 1956 o nominale 4 zł (Dzień Znaczka Warszawa – Budapeszt 1956) seria trzech znaczków z 1960 o nominałach 60 gr, 1,50 i 2,50 zł poświęcona 150. rocznicy urodzin Fryderyka Chopina znaczek z 1962 o nominale 60 gr z cyklu serii pt. „Wielcy Polacy” znaczek z 1970 o nominale 2,50 zł z okazji VIII Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie znaczek z 1975 o nominale 1,50 zł z okazji IX Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie znaczek z 1980 o nominale 6,90 zł z okazji X Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie znaczek z 1992 o nominale 2000 zł z cyklu serii pt. „Światowa Wystawa EXPO '92 w Sevilli” znaczek z 1995 o nominale 80 gr z okazji XIII Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie znaczek z 1999 o nominale 1,40 zł z okazji 150. rocznicy śmierci Fryderyka Chopina znaczek z 2001 o nominale 1 zł z cyklu serii pt. „Polskie milenium” znaczek z 2005 o nominale 2,20 zł z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie dwa znaczki z 2010 o nominale 4,15 zł z okazji Roku Fryderyka Chopina Nazewnictwo astronomiczne Chopin (krater merkuriański) (3784) Chopin Pomniki i tablice Fryderyka Chopina w Polsce Zobacz też lista uczniów Fryderyka Chopina Sylfidy Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Kolekcja poświęcona Fryderykowi Chopinowi w zbiorach Biblioteki Narodowej na portalu Polona Chopin.nifc.pl – strona internetowa prowadzona przez Narodowy Instytut Fryderyka Chopina Chopin.pl – strona internetowa prowadzona przez Towarzystwo im. Fryderyka Chopina Strona internetowa prowadzona przez Polskie Radio Chopin Biografie kanonu polskiej Wikipedii Absolwenci i studenci Szkoły Głównej Muzyki Absolwenci Liceum Warszawskiego Polscy kompozytorzy romantyzmu Polscy pianiści Polscy nauczyciele muzyki Polscy nauczyciele domowi Artyści związani z Paryżem Artyści związani z Warszawą (Królestwo Kongresowe) Polacy we Francji 1795–1918 Członkowie Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu Ludzie związani z Radziwiłłami herbu Trąby Muzycy związani z Warszawą Polacy upamiętnieni nazwami uniwersytetów Osoby przedstawione na banknotach PRL Osoby przedstawione na polskich monetach Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Merkurym Osoby upamiętnione nazwami planetoid Polacy pochodzenia francuskiego Zmarli na gruźlicę Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu Urodzeni w 1810 Zmarli w 1849
1524	https://pl.wikipedia.org/wiki/Cia%C5%82o%20krystaliczne	Ciało krystaliczne	Ciało krystaliczne – ciało stałe, w którym cząsteczki (w kryształach molekularnych), atomy (w kryształach kowalencyjnych) lub jony (w kryształach jonowych) są ułożone w uporządkowany schemat powtarzający się we wszystkich trzech wymiarach przestrzennych. W objętości ciała cząsteczki zajmują ściśle określone miejsca, zwane węzłami sieci krystalicznej i mogą jedynie drgać wokół tych położeń. Każdy kryształ zbudowany jest z wielu powtarzających się komórek elementarnych. W zależności od ich rodzaju kryształy tworzą różne układy krystalograficzne. Określenie „ciało krystaliczne” odnosi się do ciał o dwojakiej budowie: monokryształu, zwanego krócej „kryształem” – uporządkowanie obejmuje całe ciało; polikryształu – uporządkowanie obejmuje fragmenty ciała. Zobacz też ciekły kryształ jednorodność chemiczna kryształu jednorodność fizyczna kryształu elementy symetrii kryształów kryształ czasoprzestrzenny Przypisy
1525	https://pl.wikipedia.org/wiki/Flauta	Flauta	Flauta (sztil, cisza morska) – określenie żeglarskie oznaczające brak wiatru. Pogoda bezwietrzna, prędkość wiatru 0,2 m/s (< 1 km/h), 0° w skali Beauforta). Lustrzana tafla wody. Etymologia Według Słownika wyrazów obcych Władysława Kopalińskiego słowo flauta pochodzi z niemieckiego (cisza morska), wywodzącego się od (słaby; ospały). Zobacz też końskie szerokości Meteorologia morska
1526	https://pl.wikipedia.org/wiki/Francis%20Drake	Francis Drake	Francis Drake, (ur. ok. 1540 w Crowndale koło Tavistock, zm. 28 stycznia 1596) – angielski korsarz, w latach 1577–1580 odbył wyprawę dookoła świata. Życiorys Młodość Data jego urodzin nie jest dokładnie znana, możliwe, że urodził się już w 1535, przyjmowany jest też 1540. Był najstarszym z dwunastu synów fanatycznego protestanta, który na początku lat 50. XVI wieku przeniósł się do Kentu. Tam jego liczna i uboga rodzina żyła w skrajnej nędzy na rozpadającym się, przeciekającym wraku statku. Statek ten był pierwszym domem, jaki Drake zapamiętał. W dwunastym roku życia został chłopcem okrętowym. Wykształcenie uzyskał dzięki pomocy dalekiego krewnego, magnata i znanego żeglarza sir Johna Hawkinsa, w którego wyprawach Drake brał udział we wczesnej młodości. W wieku 18 lat poprowadził po raz pierwszy samodzielnie statek, odbywając rejs z Anglii do Zatoki Biskajskiej. W roku 1567 dowodził statkiem „Judith”, który wraz z innymi jednostkami Hawkinsa dokonywał napadów na Hiszpanów koło wybrzeży Ameryki. Wyprawy korsarskie W II połowie XVI wieku, gdy Anglia walczyła o pokonanie monopolu Hiszpanii i Portugalii w handlu zamorskim i zdobyczach kolonialnych, Drake wsławił się złupieniem wielu miast Nowego Świata oraz zdobyciem wielu statków portugalskich i hiszpańskich. Około 1563 Drake po raz pierwszy pożeglował na hiszpańskie wybrzeża Morza Karaibskiego, skąd wypływały hiszpańskie statki ze srebrem. Hiszpanie uważali go za zwykłego pirata, lecz dla Anglii był przede wszystkim wielkim żeglarzem i korsarzem. Bitwa stoczona z siłami hiszpańskimi podczas jego drugiej wyprawy zaskarbiła mu sympatię królowej Elżbiety. Najbardziej znanym dokonaniem Drake’a z tego okresu było zdobycie hiszpańskiej karawany mułów, transportujących srebro z Panamy do Nombre de Dios, w marcu 1573 roku. Drake był typem żeglarza-nawigatora, człowiekiem dbającym o precyzyjne wykonywanie map odkrytych lądów, był również piratem-gentlemanem – jeńcom okazywał często wyszukaną gościnność. Wyprawa dookoła świata W 1577 na polecenie królowej Elżbiety Drake podjął wyprawę przeciw hiszpańskim posiadłościom na zachodnim wybrzeżu Ameryki. Wyprawa ta przekształciła się w wyprawę dookoła świata – drugą po wyprawie Magellana. Drake był jednak pierwszym kapitanem, który opłynął kulę ziemską, gdyż Magellan zmarł podczas swojej wyprawy. Drake wypłynął w grudniu 1577 z Plymouth w Anglii z ponad 150 ludźmi załogi i pięcioma statkami: galeon „Pelican” przemianowany później na „Golden Hind” (150 ton, 18 armat), okręt flagowy dowodzony przez Drake’a, galeon „Elizabeth” (80 ton, 16 armat) dowodzony przez Johna Wintera, karawela „Marigold”' (30 ton, 16 armat) dowodzona przez Johna Thomasa (niektóre źródła podają, że był to bark), karaka „Swan” (50 ton, 5 armat) dowodzona przez Johna Chestera, pinka „Christopher” (15 ton, 1 armata) dowodzona przez Toma Moone’a. Po przepłynięciu Atlantyku dwa statki musiały zostać porzucone na wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej. Trzy pozostałe przepłynęły Cieśniną Magellana na Pacyfik. Sztormy zniszczyły jeden statek i spowodowały konieczność zawrócenia drugiego. Drake popłynął dalej na północ, wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej na ostatnim statku „Golden Hind” („Złota Łania”). Odebrał Hiszpanom wyłączność na obecność na Pacyfiku (do tej pory wozili złoto na nieuzbrojonych statkach), łupiąc po drodze wszystko, co tylko się dało, zdobywając hiszpańskie statki i atakując porty. Poszukując przejścia północnego na Atlantyk, dopłynął aż do obecnej granicy USA z Kanadą. Nie znajdując oczekiwanego połączenia, skierował się na południe, obejmując oficjalnie (aczkolwiek czysto teoretycznie) w posiadanie królowej angielskiej odkrytą przez siebie Kalifornię (jako Nowy Albion). Po naprawach statku Drake wyruszył na zachód przez Pacyfik, dopływając po kilku miesiącach do Moluków. Płynąc dalej na zachód z przystankami po drodze, następnie opływając Afrykę, dotarł z powrotem do Anglii we wrześniu 1580, przywożąc ze sobą ładunek przypraw korzennych i hiszpańskie skarby. Wyprawa okazała się olbrzymim sukcesem finansowym. Szlachcic i admirał W 1581 został podniesiony przez królową Elżbietę do godności szlachcica (w uznaniu jego zasług nie stało się to na dworze królowej, a na pokładzie jego statku „Golden Hind”), został również admirałem. Zdobył wielki majątek, przysparzając równie wielkich dochodów Koronie. Początkowo krewni, arystokracja oraz sama królowa potajemnie finansowali wyprawy Drake’a i jemu podobnych, czerpiąc z nich nielegalne i niemałe zyski. Z czasem Francis Drake dostał licencję królowej na swą działalność piracką, stając się korsarzem, a w swoich dalekich morskich podróżach oprócz dokonywania grabieży wypełniał również w imieniu Korony misje dyplomatyczne. W 1586 roku przywiózł z wysp Morza Karaibskiego do Anglii pierwszy ładunek tytoniu. Był równie dobry w samotnych wyprawach pirackich, jak i w dowodzeniu wielkimi flotami inwazyjnymi z dobrze prowadzonymi operacjami wojsk lądowych. Zawierał doraźne sojusze w wyprawach łupieżczych zarówno z kapitanami statków innych bander, jak i z partyzantką murzyńską w Ameryce Łacińskiej. W 1586 roku zdobył San Domingo, a w roku 1587 zniszczył flotę hiszpańską w Kadyksie, opóźniając w ten sposób przygotowania Hiszpanii do inwazji na Anglię. W 1588 jako wiceadmirał floty angielskiej (pod rozkazami lorda Charlesa Howarda of Effingham) wziął udział w rozgromieniu na kanale La Manche Wielkiej Armady – floty inwazyjnej hiszpańskiego króla Filipa. Napadał także na porty w Hiszpanii, Portugalii i na Azorach – jednak z czasem popadł w niełaskę królowej, oskarżany o zbytnie sprzyjanie prywatnym interesom podczas oficjalnych działań floty Korony – pomimo że nieraz był głównodowodzącym tych sił. Ostatnie lata Jego ostatnie wyprawy wojenno-rabunkowe do Hiszpanii i na Karaiby na czele połączonych flot królowej i inwestorów prywatnych zakończyły się klęskami. Zmarł na morzu na dyzenterię 28 stycznia 1596 roku w czasie kolejnej wyprawy pirackiej do Indii Zachodnich, złożony postępującą chorobą, febrą i załamany brakiem powodzenia w ostatnich wyprawach. Jego ciało wrzucono w ołowianej trumnie do Morza Karaibskiego. Umarł jednak jako człowiek bardzo bogaty, szanowany i otoczony legendarnym podziwem zarówno wśród swoich zwolenników, jak i przeciwników. Był największym żeglarzem swoich czasów. Upamiętnienie Jego imieniem została nazwana cieśnina między Ameryką Południową i Antarktydą. Pomnik Drake’a, który od 1853 stał w niemieckim Offenburgu, przedstawiał wielkiego korsarza z kwiatkiem w ręku. Był to kwiat ziemniaka. Napis na postumencie głosił „Sir Francisowi Drake’owi, który rozpowszechnił ziemniaki w Europie. Miliony rolników całego świata błogosławią jego nieśmiertelną pamięć. To ulga dla biedaków, bezcenny dar Boży, łagodzący okrutną nędzę”. Pomnik został zniszczony przez nazistów. Angielski poeta Alfred Noyes napisał epos Drake. An English Epic. Przypisy Bibliografia Angielscy admirałowie Angielscy korsarze Angielscy podróżnicy i odkrywcy Angielscy żeglarze Podróżnicy i odkrywcy XVI wieku Urodzeni w XVI wieku Zmarli w 1596 Osoby upamiętnione nazwami obiektów fizjograficznych na Ziemi
1527	https://pl.wikipedia.org/wiki/Jean-Fran%C3%A7ois%20de%20La%20P%C3%A9rouse	Jean-François de La Pérouse	Jean-François de La Pérouse, właśc. Jean-François de Galaup comte de La Pérouse (ur. 23 sierpnia 1741 w okolicach Albi, Francja, zm. w 1788 w czasie wyprawy odkrywczej na Pacyfiku) – francuski oficer marynarki, żeglarz, odkrywca i naukowiec. Życiorys W trakcie swej kariery wojskowej wyróżnił się m.in. zniszczeniem fortów Kompanii Zatoki Hudsona podczas wojny z Wielką Brytanią w latach 1778–1783. Przeszedł do historii jako dowódca francuskiej wyprawy odkrywczo-geograficznej, wysłanej przez króla Francji Ludwika XVI pod koniec XVIII wieku na Pacyfik z poleceniem zbadania nieznanych dotąd rejonów tego oceanu. Wyprawa La Pérouse’a zasługuje na wyróżnienie z powodu wyjątkowo dobrego przygotowania. Zalecenia króla oraz m.in. Akademii Morskiej w Breście (która dorównywała wtedy Akademii Królewskiej w Anglii) złożyły się łącznie na bardzo obszerną dokumentację, w której można było już znaleźć wyraźnego ducha myśli epoki oświecenia. Na wyprawę przygotowano duże i nowoczesne statki „La Boussole” i „L’Astrolabe”, wyposażono je w najnowocześniejszy sprzęt badawczy i nawigacyjny, a na pokładach znalazło się wielu uczonych różnych dyscyplin oraz zespół grafików i malarzy. Misja nie miała zadania dokonania podbojów, oprócz badań nastawiona była na nawiązanie kontaktów (także handlowych) z tubylcami – stąd w ładowniach okrętów znalazło się wiele europejskich roślin, których uprawy zamierzano ich nauczyć. Wyprawa wyruszyła w sierpniu 1785 r. i była tak dobrze przygotowana, że przebiegała niemal w komfortowych warunkach. Na Pacyfik wpłynięto od strony Przylądka Horn. Zasadniczym celem wyprawy było rozpoznanie północnej części Pacyfiku na potrzeby handlu Francji z Chinami, toteż bardzo dokładnie zbadano hydrografię i opisano linię brzegową zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej oraz nie spenetrowanych do tej pory przez Europejczyków obszarów Morza Japońskiego. Wyprawa była nawet goszczona przez gubernatora Pietropawłowska Kamczackiego. W ciągu trzech lat wyprawa przemierzyła bez mała cały obszar Oceanu Spokojnego, badając geografię i przyrodę archipelagów w północnej, środkowej i południowej jego części, jak również wybrzeża Chile, Filipin, Formozy i Makau. W lutym 1788 roku u wrót Zatoki Botanicznej na wschodnim wybrzeżu Australii doszło do spotkania wyprawy z pierwszym transportem osadników i skazańców z Anglii. To spotkanie z Anglikami jest ostatnią sprawdzoną informacją o wyprawie La Pérouse’a. Do roku 1829 nie było wiadomo, co stało się z oboma statkami i ich załogami. Pierwsze wieści przywiózł do Francji ze swej wyprawy na Pacyfik Jules Dumont d’Urville, który w 1828 r. odnalazł w rejonie wyspy Vanikoro szczątki fregaty „L’Astrolabe”. W 1959 r. francusko-belgijska wyprawa kierowana przez znanego wulkanologa Harouna Tazieffa odkryła przypadkiem na Vanikoro groby członków załogi okrętu „La Boussole”. Jednocześnie w wyniku poszukiwań podwodnych płetwonurkowie wydobyli przedmioty stanowiące wyposażenie okrętu (m.in. kotwice, armaty i astrolabium). W 1964 r. ekspedycja francuskiej marynarki wojennej na poławiaczu min „Dunkerquoise” odnalazła na głębokości 50-60 m wrak fregaty „La Boussole”, z którego wydobyto m.in. dzwon alarmowy. Późniejsze badania archeologiczne szczątków wraków i legendy przekazywane w pieśniach tubylców dają dzisiaj dość pewny obraz tego, że wyprawa rozbiła się na rafach atolu Vanikoro w grupie Wysp Santa Cruz, a cała załoga została zjedzona przez tubylców. Ostateczną identyfikacją było wydobycie ze szczątków wraku, w maju 2005, między wieloma innymi przedmiotami, sekstansu firmy „Mercier” o którym istnieją zapisy w zachowanych we Francji dokumentach wyprawy. Na cześć La Pérouse’a została nazwana jedna z cieśnin łączących Morze Japońskie z Pacyfikiem (Cieśnina La Pérouse’a). Zobacz też Odkrycia i badania Australii i Oceanii Przypisy Bibliografia F.B. Horner: Looking for La Perouse: D’Entrecasteaux in Australia and the South Pacific, 1792–1793, Miegunyah Press 1995, . Ian F. McLaren: La Perouse in the Pacific, including searches by d’Entrecasteaux, Dillon, Dumont d’Urville: an annotated bibliography, University of Melbourne Library 1993, . Linki zewnętrzne Wyprawa La Pérouse’a i Wielkie Morze Południowe na stronie www.pacyfik.net Podróż p. La Perouse na odkrycia nowych kraiów w latach 1785-1786 i 1788 w bibliotece Polona Francuscy podróżnicy i odkrywcy Francuscy żeglarze Podróżnicy i odkrywcy XVIII wieku Ludzie urodzeni w Albi Osoby upamiętnione nazwami obiektów fizjograficznych na Ziemi Uczestnicy wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Zaginieni Francuzi Urodzeni w 1741 Zmarli w 1788
1528	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fotosk%C5%82ad	Fotoskład	Fotoskład – sposób i miejsce przygotowania materiałów do druku, chronologicznie umiejscowione pomiędzy tradycyjną zecernią (patrz: zecerstwo) a współczesnym studiem DTP. Dziś jest to tradycyjna, wychodząca z użycia nazwa studia DTP. Fotoskład był miejscem, gdzie materiały na potrzeby drukarni (tekst i obrazy) były formowane w obrazy kolumn metodą układania zadrukowanych kartek i przeźroczy na stole podświetlanym, gdzie następnie reprodukowano wszystko metodą fotograficzną. Klisze były przekazywane do drukarni w celu kopiowania na docelowe formy drukowe – blachy offsetowe. Pierwotnie fotoskład dotyczył składu samego tekstu na urządzeniu zwanym fotoskładarką, potem inną metodą utrwalano obrazy całych złamanych kolumn, by wreszcie w czasach nam współczesnych naświetlać kolumny na naświetlarkach postscriptowych. Niemniej w każdym przypadku fotoskład był utrwaleniem informacji na światłoczułej kliszy. Zobacz też MEPS Skład i łamanie tekstu
1529	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fermentacja	Fermentacja	Fermentacja – enzymatyczny proces przemian związków organicznych w warunkach beztlenowych, prowadzony przez mikroorganizmy, np. bakterie lub drożdże, w efekcie którego następuje dysproporcjonowanie substratu, tj. jego równoczesne utlenienie i redukcja, np.: Procesowi temu towarzyszy wydzielenie energii, która magazynowana jest zazwyczaj pod postacią ATP, powstającego w wyniku fosforylacji substratowej, lub, wyjątkowo, w wyniku działania pomp transbłonowych: wodorowej lub sodowej. Fermentacja umożliwia uzyskanie energii użytecznej metabolicznie organizmom stale lub okresowo żyjącym w warunkach beztlenowych. Wydajność energetyczna fermentacji jest znacznie niższa niż procesów tlenowych. Z jednej cząsteczki glukozy uzyskiwane są 2 (czasem 1–2,5) cząsteczki ATP, podczas gdy w cyklu Krebsa z jednej cząsteczki glukozy uzyskiwane są 32 (lub 38) cząsteczki ATP. Innym rodzajem beztlenowego uzyskiwania energii jest oddychanie beztlenowe, które różni się od fermentacji tym, że zachodzi z udziałem łańcucha transportu elektronów, który nie jest wykorzystywany w procesach fermentacyjnych. Przykłady procesów fermentacyjnych: Wykorzystywane powszechnie do wytwarzania żywności: fermentacja alkoholowa fermentacja mlekowa (mleczanowa) Inne: fermentacja masłowa fermentacja mannitowa (zwana też "śluzową" lub "gumową") fermentacja metanowa fermentacja propionowa. Nauka badająca procesy fermentacji to zymologia. W biotechnologii określenie „fermentacja” jest szersze i dotyczy zwyczajowo także niektórych procesów tlenowych z udziałem bakterii. Przykładami są fermentacja octowa i fermentacja cytrynowa. Zobacz też próba fermentacyjna rozpad gnilny Przypisy Bibliografia
1530	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fulereny	Fulereny	Fulereny, fullereny – cząsteczki składające się z parzystej liczby atomów węgla, tworzące zamkniętą, pustą w środku bryłę geometryczną. Cząsteczki fulerenów zawierają od 28 do około 1500 atomów węgla. Właściwości chemiczne fulerenów są zbliżone pod wieloma względami do węglowodorów aromatycznych. Fuleren , czyli buckminsterfulleren, podobnie jak inne fulereny, jest odmianą alotropową węgla. Etymologia nazwy i historia odkrycia Za inicjatora tego odkrycia uważa się Harolda Kroto z Uniwersytetu Sussex (w południowej Anglii), który – badając metodami spektroskopowymi w ramach pracy doktorskiej przemiany związków węgla zachodzące w okolicach wygasłych gwiazd – odkrył charakterystyczne wąskie linie spektralne, które odpowiadały aromatycznym związkom węgla. Mniej więcej w tym samym czasie zespół naukowy z Uniwersytetu Rice’a w Houston (w Teksasie), w skład którego wchodzili , Sean O’Brien, Robert Curl i Richard Smalley, opracował zestaw do syntezy związków organicznych poprzez naświetlanie promieniem lasera obracającej się tarczy grafitowej. Otrzymano w tych warunkach szereg bardzo nietypowych związków o budowie klatkowej. Wzbudziło to zainteresowanie Harolda Kroto, który zauważył, że warunki panujące podczas tych syntez są bardzo podobne do warunków, jakie panują w gwiazdach. Nasunęło to myśl, by wykorzystać to urządzenie do syntezy pochodnych węgla. Harold Kroto dołączył do tego zespołu w 1985 r. w ramach stażu podoktorskiego. Wspólnie z Richardem Smalleyem podjęli się badań nad otrzymaniem związków węgla o dużej masie cząsteczkowej. Już pierwszego dnia odkryto tajemniczy związek o masie cząsteczkowej 720 u, który występował w większym stężeniu niż inne. Dokładne przemyślenia doprowadziły ich do struktury „piłki futbolowej”. Następnie na drodze obliczeń kwantowo-mechanicznych dowiedli, że związek taki powinien generować dokładnie jedną linię w widmie 13C NMR, ściśle odpowiadającą widmu związku uzyskanego przez Harolda Kroto i zespołu z Uniwersytetu Rice’a. W zoptymalizowanych warunkach (wolno obracająca się tarcza grafitowa w strumieniu helu pod ciśnieniem 10 atm, naświetlana laserem impulsowym 532 nm) powstawał głównie produkt , któremu towarzyczyła niewielka ilość i śladowe ilości cząsteczek –. Za odkrycie fulerenów Harold Kroto z Uniwersytetu Sussex w Brighton (Wielka Brytania) oraz zespół R.E. Smalley i R.F. Curl jr. z Uniwersytetu Rice’a w 1996 r. otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Harold Kroto kontynuował badania nad fulerenami na Uniwersytecie Sussex, m.in. wyodrębniając je w bardzo żmudny sposób z sadzy i rozpoczął badania ich własności chemicznych. W 1990 niemieccy badacze W. Kratschmar i D. Huffman opublikowali względnie tanią i wydajną metodę syntezy fulerenów poprzez kontrolowane węgla w łuku elektrycznym w atmosferze helu, która otworzyła drogę do praktycznego zastosowania tych związków, lecz nie zostali uwzględnieni w nagrodzie Nobla. Zgodnie z opowieściami Harolda Kroto, widok kopuły geodezyjnej skonstruowanej z pięcio- i sześciokątów, którą widział podczas Światowej Wystawy '67 w Montrealu, zainspirował ich obu do wspólnego skonstruowania pierwszego modelu fulerenu . Model taki dla klasterów węglowych zaproponował już w 1970 r. . Inni członkowie zespołu Smalleya zaczęli konstruować podobne modele kolejnych fulerenów sferycznych, a także zauważyli, że można na ich bazie konstruować rurki. Nazwa „fuleren” pochodzi od nazwiska amerykańskiego architekta, Buckminstera Fullera, który wymyślił pokrycia hal w postaci tak zwanych kopuł geodezyjnych, opartych o kratownice pokryte płytami w kształcie wielokątów foremnych. Na tej konstrukcji oparty był również, zatwierdzony przez FIFA i używany przez 36 lat (1970–2006), wzór piłki nożnej (Buckminster Ball). Na cześć konstruktora kopuły w Dallas, zaczęli oni między sobą nazywać w żartach tego rodzaju związki „Bucky balls” (czyli w wolnym tłumaczeniu „jaja Buckiego” lub „piłki Buckiego”), co zostało w pierwszej publikacji przerobione na bardziej poważnie brzmiącą nazwę „Buckminsterfulleren”Kroto, z której to nazwy wywiedziona została nazwa dla całej klasy tego rodzaju związków. Budowa fulerenów Powierzchnia fulerenów składa się z układu sprzężonych pierścieni składających się z pięciu i sześciu atomów węgla. Najpopularniejszy fuleren, zawierający 60 atomów węgla (tzw. ), ma kształt dwudziestościanu ściętego. Natomiast zawiera dodatkowy pierścień atomów węgla. Szczególnymi izomerami strukturalnymi fulerenów są nanorurki, będące długimi walcami uzyskanymi ze zwinięcia pojedynczej płaszczyzny grafitowej, domknięte z obu stron połówkami fulerenów odpowiedniej wielkości. Najkrótszą nanorurką, z formalnego punktu widzenia, jest , najdłuższe zaś (w 2008) mają ponad dwa centymetry długości. Do rodziny fulerenów zalicza się: fulereny właściwe (, ); nanocebulki (fulereny wielowarstwowe); fulereny olbrzymie (powyżej 500 atomów); nanorurki (walce z warstw grafenowych). Właściwości Fulereny są czarnymi ciałami stałymi o metalicznym połysku. Mają własności nadprzewodzące i półprzewodnikowe. Ich własności chemiczne są zbliżone do sprzężonych węglowodorów aromatycznych, choć reakcje z ich udziałem wymagają zwykle drastyczniejszych warunków. Ulegają, między innymi, reakcji Friedela-Craftsa (addycji). Gęstość wynosi 1,65 g/cm³ Fulereny należą do związków słabo rozpuszczalnych. Nie rozpuszczają się w polarnych rozpuszczalnikach praktycznie wcale. Najlepiej (choć też nie za dobrze) rozpuszczają się w rozpuszczalnikach aromatycznych (benzen, toluen) oraz w czterochlorku węgla. Tworzą się wtedy kolorowe roztwory. Roztwór w benzenie ma barwę fioletową, zaś – rubinową. Na początku wydawało się, że są one tylko kolejną „ciekawostką przyrodniczą”, w toku badań okazało się jednak, że mogą znaleźć wiele praktycznych zastosowań. Można je przyłączać do polimerów, uzyskując w ten sposób środki smarujące i tworzywa o unikatowych własnościach elektrooptycznych. Można je funkcjonalizować na powierzchni i łączyć razem, otrzymując układy katalityczne o bardzo rozwiniętej powierzchni. Wewnątrz fulerenów można zamykać atomy praktycznie wszystkich pierwiastków, a także odpowiednio małe cząsteczki związków chemicznych. Modyfikowane fulereny dzieli się na: egzohedralne – fulereny modyfikowane powierzchniowo, czyli do powierzchni których są przyłączone rozmaite grupy funkcyjne (na przykład po przyłączeniu grupy hydroksylowej otrzymuje się fulerenole) endohedralne – zawierające wewnątrz swej „klatki” inne atomy lub cząsteczki heterofulereny – mające jeden lub więcej atomów węgla w cząsteczce zastąpione przez inne atomy (np. azotu). Otrzymywanie Fulereny otrzymuje się poprzez bombardowanie promieniem laserowym obracającej się tarczy grafitowej w supersonicznym strumieniu helu. Obecnie najbardziej popularną i wydajną metodą otrzymywania fulerenów jest metoda płomieniowa. Polega ona na spalaniu substancji organicznych (najczęściej jest to toluen). Dzięki tej metodzie produkcja fulerenów na świecie wynosi obecnie kilkanaście ton. W wyniku tego procesu otrzymywana jest sadza fulerenowa, będącą mieszanką wielu fulerenów. W celu oczyszczenia i rozdzielenia stosuje się wieloetapową ekstrakcję, najczęściej benzenem lub toluenem. Separacja poszczególnych typów fulerenów następuje za pomocą wysokosprawnej chromatografii cieczowej. Zastosowanie Ze względu na swoje właściwości, fulereny stosowane są w technice biomedycznej, optycznej oraz elektronicznej. Fulereny wchodzą też w skład katalizatorów oraz innych urządzeń przemysłu chemicznego. Występowanie naturalne Fulereny występują w niewielkich ilościach w sadzy węglowej. Znajdowane są również w niektórych ziemskich skałach, np. szungicie znajdowanym w Rosji. Fulereny zostały także wykryte w przestrzeni kosmicznej, w 2010, przy użyciu Kosmicznego Teleskopu Spitzera. Cząsteczki występują jako gaz w przestrzeni międzygwiezdnej i w mgławicach planetarnych pozostałych po śmierci gwiazd. W 2012 teleskopem tym wykryto fulereny także w postaci ciała stałego, czyli fulerytu, w pobliżu gwiazdy podwójnej XX Ophiuchi. Przypisy Linki zewnętrzne Galeria fullerenów oraz nanorurek Nanomateriały Półprzewodniki Węgiel Odkrycia nagrodzone Nagrodą Nobla
1531	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fraktal	Fraktal	Fraktal (łac. fractus – złamany, cząstkowy, ułamkowy) w znaczeniu potocznym oznacza zwykle obiekt samopodobny (tzn. taki, którego części są podobne do całości) albo „nieskończenie złożony” (ukazujący coraz bardziej złożone detale w dowolnie wielkim powiększeniu). Ze względu na olbrzymią różnorodność przykładów matematycy obecnie unikają podawania ścisłej definicji i proponują określać fraktal jako zbiór, który posiada wszystkie poniższe charakterystyki albo przynajmniej ich większość: ma nietrywialną strukturę w każdej skali, struktura ta nie daje się łatwo opisać w języku tradycyjnej geometrii euklidesowej, jest samopodobny, jeśli nie w sensie dokładnym, to przybliżonym lub stochastycznym, jego wymiar Hausdorffa jest większy niż jego wymiar topologiczny, ma względnie prostą definicję rekurencyjną, ma naturalny („poszarpany”, „kłębiasty” itp.) wygląd. Na przykład linia prosta na płaszczyźnie jest formalnie samopodobna, ale brak jej pozostałych cech i zwyczajowo nie uważa się jej za fraktal. Z drugiej strony, zbiór Mandelbrota ma wymiar Hausdorffa równy 2, taki sam jak jego wymiar topologiczny. Jednak pozostałe cechy wskazują, że jest to fraktal. Wiele fraktali ma niecałkowity wymiar Hausdorffa, co wyjaśnia etymologię tej nazwy. Historia Pojęcie fraktala zostało wprowadzone do matematyki przez Benoît Mandelbrota w latach 70. XX wieku. Odkryty przez niego zbiór Mandelbrota nie był jednak pierwszym przykładem fraktala. Wcześniej istniała już cała gama zbiorów o niecałkowitym wymiarze Hausdorffa, postrzeganych jednak głównie jako kontrprzykłady pewnych twierdzeń. Bardziej systematycznie fraktalami zajmowała się geometryczna teoria miary, mająca swoje początki w pracach Constantina Carathéodory’ego i Felixa Hausdorffa. Szczególnymi fraktalami – nie nazywając ich po imieniu – zajmowali się Georg Cantor, Giuseppe Peano, Wacław Sierpiński, Paul Lévy, a także Donald Knuth. Szczególny wkład w rozwój geometrycznej teorii miary wniósł Abraham Bezikowicz, który skonstruował również wiele konkretnych fraktali o paradoksalnych własnościach. Również zbiór Julii, ściśle związany ze zbiorem Mandelbrota, był badany w latach 20. zeszłego wieku. Mandelbrot, używając komputera do wizualizacji, uczynił z fraktali przedmiot intensywnych badań. O ważności tego zagadnienia zadecydowały zastosowania w różnych dziedzinach, zwłaszcza poza matematyką, np. obecnie prawie każdy telefon komórkowy korzysta z wbudowanej anteny fraktalnej. Liczne odpowiedniki fraktali istnieją też w naturze. Właściwości Za jedną z cech charakterystycznych fraktala uważa się samopodobieństwo, to znaczy podobieństwo całości do jego części. Co więcej, zbiory fraktalne mogą być samoafiniczne, tj. część zbioru może być obrazem całości przez pewne przekształcenie afiniczne. Dla figur samopodobnych można określić wielkość zwaną wymiarem samopodobieństwa lub wymiarem pudełkowym. Są to wielkości będące uogólnieniem klasycznych definicji wymiaru. Wiadomo, że stosunek pól płaskich (wymiaru 2) figur podobnych równa się kwadratowi skali ich podobieństwa. Na przykład figura podobna do innej w skali 3 ma dziewięć razy większe pole od tamtej ( albo ). W przestrzeni stosunek objętości brył (trójwymiarowych) podobnych jest sześcianem skali ich podobieństwa; bryła podobna do innej w skali 2 ma osiem razy większą objętość od tamtej ( albo ). Wymiar samopodobieństwa figury daje się zatem określić jako logarytm o podstawie równej skali podobieństwa i liczbie logarytmowej wskazującej, ile razy większa od figury wyjściowej (jaką częścią figury wyjściowej) jest figura podobna do niej w tej skali. Dla fraktali liczba ta może nie być całkowita. Na przykład zbiór Cantora jest podobny do swoich dwu części w skali 3; wymiar Hausdorffa zbioru Cantora wynosi Analogicznie trójkąt Sierpińskiego jest podobny do swoich trzech części w skali 2, a jego wymiar Hausdorffa jest równy Dywan Sierpińskiego jest podobny do swoich ośmiu części w skali 3, zatem jego wymiar Hausdorffa to Ogólniej, jeżeli fraktal składa się z części, które łączą się między sobą na obszarze miary Lebesgue’a zero i są podobne w skali do całego fraktala, to wymiar Hausdorffa fraktala będzie równy Jeszcze ogólniej, jeśli założymy, że każda część jest podobna do całości w innej skali to wymiar Hausdorffa jest rozwiązaniem poniższego równania z niewiadomą Niektóre fraktale są zbiorami o mierze Lebesgue’a równej zero. Dotyczy to fraktali klasycznych, np. trójkąt Sierpińskiego i zbiór Cantora mają miarę Lebesgue’a równą zero. Ogólnie każdy fraktal, dla którego wymiar Hausdorffa jest ostro większy od wymiaru topologicznego, będzie mieć tę własność. Z kolei zbiór Mandelbrota i niektóre zbiory Julii mają dodatnie miary Lebesgue’a (na przykład miara Lebesgue’a zbioru Mandelbrota wynosi ok. 1,5). Generowanie fraktali Atraktory IFS Najprostszą metodą tworzenia fraktali jest wykorzystanie zbioru przekształceń afinicznych będących przekształceniami zwężającymi (kontrakcjami). Transformując dowolny, niepusty zbiór zgodnie z regułą (tworząc ciąg zbiorów): W granicy otrzymujemy: atraktor układu, który w szczególności może być fraktalem. Zbiór nazywamy w tym przypadku systemem przekształceń iterowanych (IFS), zaś otrzymany w powyższej granicy fraktal jest atraktorem tego systemu. Jego istnienie wynika z twierdzenia Banacha o punkcie stałym odwzorowania zwężającego. W ten sposób można wygenerować m.in. następujące fraktale: zbiór Cantora, krzywa Kocha, smok Heighwaya, trójkąt Sierpińskiego, kostka Mengera i paproć Barnsleya. W praktyce aby wygenerować fraktal stosuje się algorytm iteracji losowej zwany grą w chaos. Polega on na tym, że wybieramy dowolny punkt i transformujemy go wiele razy, za każdym razem losując odpowiednio przekształcenie Procedurę tę powtarzamy np. kilka tysięcy razy. W szczególnych przypadkach dla efektu wizualnego może być istotny sposób losowania przekształceń. Np. dla paproci Barnsleya przekształcenia (zob. definicję) losuje się z częstościami 85%, 7%, 7%, 1% odpowiednio. Zbiory Julii i Mandelbrota Zbiory takie jak zbiór Mandelbrota, zbiór Julii czy „płonący statek” są podzbiorami płaszczyzny zespolonej. Dla każdego punktu określa się pewien ciąg Od zbieżności tego ciągu zależy, czy punkt należy do zbioru (fraktala). Ciąg określa się wzorem rekurencyjnym: Od postaci funkcji i zależy rodzaj fraktala. Za punkty należące do danego zbioru uznaje się te, dla których: Przykłady zbiór Mandelbrota: zbiór Julii zależy dodatkowo od ustalonego parametru (dla każdego otrzymujemy inny zbiór): „płonący statek”: W praktyce liczenie ogranicza się do kilkudziesięciu iteracji lub do momentu, gdy Uzyskiwane kolory w obrazach fraktali (zwłaszcza zbiorów Julii) realizuje się np. zliczając, jak szybko poszczególne punkty rozbiegają się do nieskończoności i przydzielając im w zależności od tego różne barwy. W przyrodzie Struktury o budowie fraktalnej są powszechnie spotykane w przyrodzie. Przykładem mogą być krystaliczne dendryty (np. płatki śniegu), system naczyń krwionośnych, systemy wodne rzek, błyskawice lub kwiaty kalafiora. Przykłady „Klasycznymi fraktalami”, badanymi (czasem długo) przed powstaniem samego pojęcia fraktala, są m.in.: zbiór Cantora i związane z nim „diabelskie schody”, krzywe: funkcja Weierstrassa, krzywa Kocha, krzywa Peana i krzywa Lévy’ego, trójkąt Sierpińskiego, dywan Sierpińskiego, w oryginale opisane przez autora jako krzywe na płaszczyźnie, fakt „niewidoczny” we współczesnych konstrukcjach. Uogólnienie „trójwymiarowe” dywanu to kostka Mengera, smok Heighwaya, zbiór Julii. Inne ważne przykłady: fraktale otrzymywane w schemacie IFS (iterated function system), zob. niżej, bifurkacje Feigenbauma, dziwne atraktory w układach dynamicznych, fraktale Liapunowa, zbiór Mandelbrota. Fraktale w matematyce Fraktale w grafice komputerowej Istnieje wiele programów przeznaczonych do tworzenia obrazów fraktalnych, np. Fractint, Ultra Fractal, XenoDream, Tierazon, FractalExplorer, Apophysis, Sterling, QuaSZ, XaoS i Gimp. Fraktalopodobne obiekty w świecie rzeczywistym Zobacz też teoria ośrodków centralnych sztuka fraktalna Przypisy Bibliografia Falconer, Kenneth. Fractal Geometry: Mathematical Foundations and Applications. West Sussex: John Wiley & Sons, Ltd., 2003. . Mandelbrot, Benoît B., The Fractal Geometry of Nature, New York: W.H. Freeman and Co., 1982, . Linki zewnętrzne Fraktale w katalogu DMOZ (ang.) [dostęp 2021-07-28]. Figury geometryczne
1532	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fizyka	Fizyka	Fizyka (z , physis – „natura”) – podstawowa nauka przyrodnicza badająca najbardziej fundamentalne i uniwersalne właściwości materii i energii, ich przemiany oraz oddziaływania między nimi. Do opisu zjawisk fizycznych używa się wielkości fizycznych takich jak odległość, miara kąta, czas, masa, temperatura czy ładunek elektryczny; są one wyrażane pojęciami matematycznymi takimi jak liczba, skalar, wektor i tensor, przez co fizyka jest zaliczana do nauk ścisłych. Fizyka doświadczalna znajduje między tymi wielkościami korelacje zwane prawami, a fizyka teoretyczna je wyjaśnia za pomocą hipotez, modeli i całych teorii. Fizycy przewidują wyniki przyszłych pomiarów dwojako: wprost z danych doświadczalnych, za pomocą indukcji takiej jak interpolacja i ekstrapolacja; dedukując je z różnych teorii; zajmuje się tym nie tylko fizyka teoretyczna, ale też część fizyki matematycznej. Doświadczenia (eksperymenty) czasem przeczą uznanym wcześniej modelom, zwanym paradygmatami, przez co fizyka – tak jak inne nauki empiryczne – jest dziedziną ewoluującą, samopoprawiającą się (autokorekcyjną). Z fizyką wiąże się cała reszta przyrodoznawstwa: astronomia – bywa zaliczana do działów fizyki i definiowana jako astrofizyka obserwacyjna; instytucje astronomiczne wiążą się z tymi fizycznymi, np. studia w tym kierunku są prowadzone na wydziałach fizyki lub na wspólnych wydziałach fizyki i astronomii, a Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki jest przyznawana także astronomom. Z drugiej strony astronomia ma też swoje autonomiczne instytucje jak Międzynarodowa Unia Astronomiczna (ang. IAU) łącząca samodzielne towarzystwa naukowe jej poświęcone; jest też nauką starszą – uprawianą już w prehistorii, podczas gdy ściśle rozumiana, ilościowa fizyka powstała w starożytnej Grecji; chemia – bada atomy, jony, molekuły i tworzone przez nie substancje, inaczej materię skondensowaną, przez co jest bliska fizyce atomowej, molekularnej i materii skondensowanej. Chemia fizyczna bada fizyczne właściwości i przemiany, przez co praktycznie należy do tych dziedzin. Kwestią umowy jest, że reakcja chemiczna nie jest przedmiotem badań fizyki; także one podlegają prawom mechaniki kwantowej i termodynamiki. Hipoteza redukcjonizmu głosi między innymi, że wszystkie fakty chemiczne można wyjaśnić za pomocą fizyki, mając odpowiednio dużo zasobów; nauki o Ziemi – jedną z nich jest geofizyka, a meteorologia i klimatologia przenikają się z fizyką atmosfery; nauki o życiu – ich przedmiot, czyli życie, bywa definiowane w języku fizyki, jako proces lokalnego spadku entropii; ponadto różne formy życia są badane pod kątem fizycznym, a fizyka biopolimerów dzięki odkryciu ich budowy – np. podwójnej helisy DNA – umożliwiła odkrycie ich funkcji. Granice między fizyką a innymi naukami i filozofią bywają płynne. Przykładowo nie ma konsensusu, czy do ściśle rozumianej fizyki zaliczać pewne spekulacje niemożliwe do falsyfikacji, pojawiające się na przykład w kosmologii fizycznej, w niektórych interpretacjach mechaniki kwantowej i w teorii cząstek elementarnych; przykłady koncepcji o dyskutowanym statusie to niektóre modele Wieloświata i teoria strun. Osoba uprawiająca fizykę to fizyk lub fizyczka. Historia fizyki Chwila, od której człowiek zaczął interesować się poznawaniem przyrody, jest trudna do określenia. Najdawniejsze ślady kultur sprzed 5000 lat znalezione w dolinach Nilu, Eufratu i Tygrysu świadczą o prymitywnych próbach wykorzystania natury. Jednak z czasem na podstawie obserwacji ludzkość posiadła sztukę wytwarzania narzędzi, uprawy pól, wytopu metali i sztukę liczenia. Poprzez obserwację powtarzalności zjawisk stworzono kalendarz. Za pierwsze odkryte prawo fizyki można uznać prawo odbicia światła znane już Euklidesowi w IV w. p.n.e. Pierwszym znanym fizykiem we współczesnym znaczeniu tego słowa był Archimedes z Syrakuz, który w III w. p.n.e. sformułował m.in. prawo dźwigni oraz prawo wyporu. Jednak aż do XIX w. optykę geometryczną oraz mechanikę, w tym statykę i hydrostatykę, zaliczano do matematyki stosowanej, a nie do fizyki. W starożytności fizyka była traktowana jako część filozofii. Arystoteles dokonał podziału filozofii na fizykę – dział traktujący o zjawiskach przyrodniczych i metafizykę (ontologię oraz epistemologię, czyli nauki dotyczące samej istoty bytu i możliwości jego poznania) oraz etykę i logikę. Fizyka aż do XVI w. była uprawiana, podobnie jak pozostałe działy filozofii, głównie poprzez rozważania teoretyczne. Prace doświadczalne z optyki i z magnetyzmu pojawiały się już w średniowieczu od XIII w. (Witelon, Roger Bacon, Petrus Peregrinus). Jednak dopiero od czasów nowożytnych i XVI w. (Francis Bacon, Galileusz) zaczęła wzrastać rola pomiaru i doświadczenia. Reliktem pozostałym po filozoficznej genezie fizyki jest termin filozofia naturalna w języku angielskim, będący długo synonimem fizyki (w Oksfordzie nadawało się stopnie naukowe nie z fizyki, tylko z filozofii naturalnej). Obecny zakres zainteresowania fizyki ukształtował się w XIX i na początku XX wieku, również wówczas zarysował się podstawowy podział fizyki na klasyczne działy: mechanikę, optykę, termodynamikę, elektryczność i magnetyzm. Fizyka, odkrywając nowe zjawiska, opisując je, tworząc teorie pozwalające przewidywać nowe efekty, stała się motorem napędowym gwałtownego rozwoju techniki i doprowadziła do rewolucyjnych zmian cywilizacyjnych. Działy fizyki Fizyka eksperymentalna a teoretyczna Kultura badań fizycznych różni się od innych nauk tym, że istnieje w niej fundamentalny i powszechnie uznawany podział na teorię i eksperyment. Od początku XX wieku większość fizyków pozostaje specjalistami albo w fizyce teoretycznej, albo w fizyce doświadczalnej. Mało fizyków odnosi sukcesy w obu rodzajach badań. Dla porównania, większość wybitnych teoretyków chemii i biologii z powodzeniem pracuje też eksperymentalnie. Praca fizyków-teoretyków polega na rozwijaniu teorii, za pomocą których można opisać i interpretować wyniki doświadczeń oraz możliwie dokładnie przewidzieć wyniki przyszłych doświadczeń. Z drugiej strony, fizycy doświadczalni wykonują eksperymenty, żeby zbadać nowe zjawiska i sprawdzić przewidywania teoretyczne. Ważną częścią pracy fizyka doświadczalnego jest też często budowanie własnej aparatury, szczególnie w pionierskich gałęziach fizyki, gdzie potrzebny sprzęt jest niedostępny. Mimo że działania teoretyków wydają się czasem oderwane od prac fizyków doświadczalnych, są w istocie ze sobą ściśle powiązane i od siebie zależne. Postęp w fizyce teoretycznej często zaczyna się od doświadczeń, których stara teoria nie potrafi wyjaśnić – i na odwrót, nowatorskie przewidywania teoretyczne stwarzają potrzebę przeprowadzenia nowych doświadczeń, a czasem również nowych technik doświadczalnych. Każdy fakt doświadczalny wymaga uzasadnienia teoretycznego, tak jak każda teoria musi być potwierdzona doświadczalnie, by stać się paradygmatem. Dlatego np. M-teoria pozostaje tylko spekulacją, ponieważ nie dość, że nie potwierdzono jej eksperymentalnie, to nawet nie wymyślono jeszcze żadnego testu eksperymentalnego, który mógłby ją potwierdzić. Centralnym elementem eksperymentu jest pomiar dobrze określonej wielkości fizycznej, a warunkiem niezbędnym uzyskania z niego wartościowych informacji – prawidłowy dobór przyrządów pomiarowych oraz metod analizy otrzymanych danych. Obróbka danych często opiera się na statystyce, regułach prawdopodobieństwa oraz odpowiednich metodach numerycznych. Podobnie fizyka teoretyczna ma własny zestaw metod naukowych, które pozwalają stworzyć adekwatne modele i paradygmaty. Opracowane teorie zazwyczaj korzystają z różnych metod matematyki, analitycznych i syntetycznych. Kluczową rolę w rozważaniach teoretycznych odgrywają hipotezy i proces dedukcji. Główne teorie W fizyce część teorii jest uznana przez wszystkich fizyków. Każdą z tych teorii uważa się za fundamentalnie prawdziwą w określonym dla niej zakresie. Na przykład mechanika klasyczna precyzyjnie opisuje ruch ciał pod warunkiem, że są one dużo większe od atomów i poruszają się z prędkościami dużo mniejszymi niż prędkość światła w próżni. Niektóre teorie są nadal obszarami badań – zaskakujący aspekt mechaniki klasycznej znany jako chaos przebadano w XX wieku, trzysta lat po jego sformułowaniu przez Newtona, wprowadzając mechanikę statystyczną. Działy szczegółowe fizyki Współczesne badania fizyczne można podzielić na kilka wyraźnych działów, które zajmują się różnymi aspektami świata materialnego. Fizyka fazy skondensowanej dotyczy własności materii i jej związków z własnościami i oddziaływaniami atomów, z których się składa. Fizyka atomów, cząsteczek i zjawisk optycznych opisuje pojedyncze atomy i cząsteczki oraz ich oddziaływania ze światłem. Fizyka cząstek elementarnych (znana też jako fizyka wysokich energii) z kolei bada cząstki submikroskopowe mniejsze od atomów i poszukuje elementarnych cząstek budujących wszystkie inne jednostki materii. Astrofizyka wykorzystuje prawa fizyki, żeby tłumaczyć zjawiska astronomiczne, na przykład zjawiska związane ze Słońcem, Układem Słonecznym oraz Wszechświatem jako całością. Działy fizyki są ze sobą ściśle powiązane i zasięg stosowania teorii i modeli często wykracza poza prosty podział zaprezentowany powyżej. Przykładowo fizyka materii skondensowanej zajmująca się układami silnie skorelowanych fermionów jest stosowana do efektów obserwowanych w gwiazdach neutronowych, które są podstawową domeną astronomii. Wynika to stąd, że fizyka jako nauka jest spójna i poszczególne modele i teorie opracowywane w poszczególnych działach mają te same podstawy oraz mogą mieć zastosowanie w innych działach. Podstawowe teorie, takie jak mechanika kwantowa, kwantowa teoria pola, elektrodynamika kwantowa, teoria grawitacji, są sformułowane w sposób ogólny i obowiązują w całej fizyce. Działy interdyscyplinarne i pokrewne Wiele badań łączy fizykę z innym dziedzinami nauki. Dla przykładu, szeroki zakres biofizyki obejmuje wszystkie zagadnienia dotyczące układów biologicznych, w których stosuje się zasady fizyki. W chemii kwantowej z kolei opisuje się i przewiduje zachowania atomów i molekuł na podstawie teorii mechaniki kwantowej. Agrofizyka – Astronomia – Badania materiałowe – Biofizyka – Chemia fizyczna – Chemia kwantowa – Elektronika – Fizyka komputerowa – Fizyka medyczna – Fizyka matematyczna – Geofizyka – Informatyka kwantowa – Inżynieria – Mechanika komputerowa – Nowe technologie – Ekonofizyka Ważne prawa Dobrze sprecyzowane i powszechnie przyjęte teorie są przedstawiane jako prawa fizyki. Chociaż wszystkie naukowe teorie są w zasadzie tymczasowe i obowiązują tylko w pewnym zakresie, prawa fizyczne zostały wielokrotnie sprawdzone, a ich zakres stosowalności jest dobrze określony. Zasady dynamiki Newtona – Zasada minimum energii potencjalnej – Zasada nieoznaczoności – Zasada odpowiedniości – Zasada równoważności – Zasada wzajemności – Zasada względności – prawa zachowania (Zasady zachowania) Ważne równania Wiele praw fizycznych może być opisana za pomocą relacji odpowiednich wielkości. Zapis matematyczny takich relacji nazywa się równaniem. Jest wiele fundamentalnych równań fizyki opisujących zjawiska, którymi zajmują się poszczególne jej działy. Kilka przykładowych ważnych równań to: Równanie stanu gazu doskonałego – Równanie Clapeyrona (Clapeyrona) – Równanie Naviera-Stokesa – Równania Eulera-Lagrange’a – Równania Hamiltona – Równania Maxwella – Równanie Schroedingera Zobacz też 10 najpiękniejszych eksperymentów z fizyki Tablice fizyczne czystość substancji stałe fizyczne układ SI (jednostki podstawowe SI) jednostki pochodne układu SI przedrostki SI Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Podstawy fizyki – materiały dydaktyczne MIMUW , publ. Polskie Towarzystwo Fizyczne – zawiera trzy książki (Essential Physics, Introduction to Groups, Invariants & Particles, The Age of Einstein) autorstwa F. Firka
1533	https://pl.wikipedia.org/wiki/FreeBSD	FreeBSD	FreeBSD – system operacyjny z rodziny Unix. Oparty na BSD, gałęzi Uniksa stworzonej przez Computer Systems Research Group (CSRG) na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Pierwsza wersja wydana została 30 listopada 1993. Najnowszą jest wydana w listopadzie 2023 wersja 14.0. Model dystrybucji i rozwoju FreeBSD jest wolnodostępnym i darmowym systemem operacyjnym dostępnym z pełnym kodem źródłowym. Źródła całego systemu – nie tylko jądra – wraz z historią (istnieje możliwość pobrania najstarszych wersji) dostępne są w repozytorium git (do 2021 roku projekt korzystał ze scentralizowanych repozytoriów Subversion a wcześniej do 2008 z CVS). System rozprowadzany na liberalnej, 2-klauzulowej licencji BSD, która nie tylko pozwala na wykorzystanie kodu, jego modyfikowanie i dalszą dystrybucję zmian, ale także na jego integrację do projektów zamkniętych, co czyni ją przyjazną dla przedsięwzięć komercyjnych. Poza własnym kodem na licencji BSD projekt integruje szereg rozwiązań rozprowadzanych na innych licencjach (np. kod systemu plików ZFS na licencji CDDL, zestaw LLVM/Clang na licencji Apache v2, GPLv2). Nad rozwojem projektu czuwa demokratycznie wybierana grupa programistów – tzw. Core Team, który nadzoruje rozwój projektu, a także rozsądza sporne kwestie wśród oficjalnych programistów posiadających prawo do bezpośredniej modyfikacji źródeł (tzw. committers). Historia Projekt podobnie jak NetBSD narodził się jako kontynuacja systemu 386BSD, pierwszej próby przeniesienia Uniksa BSD na architekturę Intel. Inicjatorami projektu początkowo znanego jako Unofficial 386BSD Patchkit byli Nate Williams, Rod Grimes i Jordan Hubbard. Nazwę FreeBSD wymyślił David Greenman z firmy Walnut Creek CDROM, która od początku wspierała przedsięwzięcie. Maskotką FreeBSD jest daemon, jednak od 2005 roku oficjalnie projekt posługuje się nowym logo. Oficjalnym hasłem jest The power to serve. Pierwsza wersja systemu ukazała się 30 listopada 1993. Do wersji 2.0 bazowała na systemie 4.3BSD, kolejne wersje opierały się na 4.4BSD Lite2, obu stworzonych przez CSRG. W 2005 projekt zdecydował o przejściu na bardziej regularne wydania. Od tej pory nowe wersje ukazują się co 6–8 miesięcy, aby rozwój systemu stał się bardziej przewidywalny dla podmiotów z niego korzystających. Decyzja ta podyktowana była przeciągającymi się pracami nad rewolucyjną w wielu dziedzinach serią 5.x. Informacje techniczne System zgodny z normą POSIX. Powłoka – każda zgodna z normą POSIX, domyślnie dostarczany z csh (de facto tcsh) i sh (oparte na ash). System plików – FFS, UFS, UFS z rozszerzeniem softupdates, UFS2 (w wersjach nowszych od FreeBSD 5.0). Obsługiwane są również nienatywne systemy plików, np. ZFS, XFS (w wersji 7), linuksowy ext2 oraz FAT oraz podsystem FUSE. Format binariów – obecnie ELF, do wersji 2.2.8 a.out. Jądro monolityczne, aczkolwiek z możliwością dołączania i odłączania modułów podczas pracy systemu. FreeBSD charakteryzuje się dużą ilością nowinek w porównaniu z innymi systemami wywodzącymi się 4.4BSD: NetBSD i OpenBSD. Początkowo inicjatorzy projektu FreeBSD postanowili skupić się na stworzeniu systemu dla najpopularniejszej ówcześnie architektury sprzętowej i386. Z czasem jednak zaczęły się ukazywać także wersje dla architektur NEC PC-9801, DEC Alpha, IA-64 Itanium, Sun UltraSPARC, AMD64, MIPS, ARM, PowerPC i RISC-V. Wsparcie projektu podzielone jest na poziomy. Architektury tzw. tier1 otrzymują wsparcie zespołu bezpieczeństwa, pełne wydania i binarne aktualizacje (bez potrzeby kompilacji), prekompilowane pakiety. Poziom wsparcia zapewnia gotowość wystarczającą dla środowisk produkcyjnych. W wersji 12.2 w tier1 znajdowały się następujące architektury: amd64 i i386, w wydaniu 13 amd64 i aarch64. Architektury tier2 uznawane są za rozwojowe lub niszowe i nie mają bieżącego wsparcia, jednak ich użytkownicy są w stanie zbudować sobie środowisko ze źródeł zarówno systemu jak i portów. Eksperymentalny poziom tier3 oznacza, że projekt nie daje gwarancji, że źródła będą dla nich kompilowalne. Kompatybilność ABI W trybie zgodności ABI można uruchamiać programy skompilowane dla Linuksa, SCO oraz SVR4 (Solaris). Binaria dla systemów BSDI, NetBSD i OpenBSD są uruchamiane w niezmienionym trybie (natywne ABI). System portów i pakietów FreeBSD korzysta z opartego na źródłach systemu pakietowania znanego jako porty. Szkielet tego rozwiązania opiera się na plikach automatyzujących Makefile dla BSD make. Repozytorium portów zawiera ok. 33 tysiące programów przystosowanych do działania we FreeBSD. Na bazie portów udostępniane są prekompilowane pakiety binarne z domyślnymi opcjami dla aktualnie obsługiwanych wersji i architektur sprzętowych FreeBSD, którym projekt zapewnia wsparcie na poziomie tier1. Zalety portów przyczyniły się do tego, że stały się bazą lub zainspirowały rozwój zbliżonych rozwiązań wykorzystywanych w pokrewnych systemach OpenBSD, NetBSD (pkgsrc) oraz kilku dystrybucji Linuksa. Zastosowania Ze względu na swą wydajność i niezawodność często stosowany jako serwer internetowy lub zapora sieciowa. FreeBSD używany jest m.in. przez Apache.org, Netflix, FlightAware, Yahoo!, Yandex, Netcraft, Sony Playstation 4, WhatsApp. Na FreeBSD działa wiele aplikacji znanych z dystrybucji linuksowych – m.in. Open Office, Lumina, KDE. System jest użyteczny w zadaniach biurowych i multimedialnych. Ułatwia to życie administratorom, którzy mogą połączyć system codziennego użytku z „poligonem” do testowania nowych rozwiązań. Renderowanie części efektów specjalnych w filmie Matrix zostało wykonane na klastrze 32 maszyn pracujących pod kontrolą FreeBSD. Ze względu na liberalną licencję fragmenty jego kodu znalazły się w takich projektach jak Microsoft Windows, Apple OS X oraz OS X Server, które powstały w oparciu o mikrojądro XNU i rozwiązania zaczerpnięte z FreeBSD oraz NetBSD. Ponadto wiele zamkniętych urządzeń (np. routery Junipera czy sprzętowe zapory firmy Nokia) działa w oparciu o FreeBSD. System operacyjny konsoli gier PlayStation 4, OrbisOS powstał na bazie FreeBSD. Wybrane narzędzia IPFW – zapora sieciowa pełniąca rolę filtra pakietów. Często wykorzystywana w routerach. natd – daemon zajmujący się translacją adresów sieciowych dummynet – rozwiązanie QOS do kontroli ruchu sieciowego, stosowane do ograniczania pasma. if_bridge, bridge – implementacja obsługi połączeń mostkowych między interfejsami. IPsec – zbiór protokołów umożliwiających tworzenie szyfrowanych, prywatnych sieci wirtualnych SMPng ULE – planista jądra systemowego Zobacz też DragonFly BSD TrueOS DesktopBSD Darwin (OS X) FreeSBIE Frenzy Kylin m0n0wall Jak można spatchować KDE2 pod FreeBSD? Uwagi Przypisy Linki zewnętrzne FreeBSD w serwisie distrowatch.com Oficjalna strona FreeBSD Systemy operacyjne
1536	https://pl.wikipedia.org/wiki/Protok%C3%B3%C5%82%20transferu%20plik%C3%B3w	Protokół transferu plików	Protokół transferu plików, FTP (od ang. File Transfer Protocol) – protokół komunikacyjny typu klient-serwer wykorzystujący protokół sterowania transmisją (TCP) według modelu TCP/IP (krótko: połączenie TCP), umożliwiający dwukierunkowy transfer plików w układzie serwer FTP–klient FTP. FTP jest zdefiniowany przez IETF w dokumencie . FTP jest protokołem 8-bitowym i dlatego nie wymaga kodowania danych do 7 bitów, tak jak w przypadku poczty elektronicznej. Do komunikacji wykorzystywane są dwa połączenia TCP. Jedno z nich jest połączeniem sterującym, za pomocą którego przesyłane są polecenia, a drugie służy do transmisji danych. Połączenie za pomocą protokołu FTP (krótko: połączenie FTP) może działać w dwóch trybach: aktywnym i pasywnym: jeżeli połączenie FTP działa w trybie aktywnym, używa portu 21 dla poleceń (zestawiane przez klienta) i portu 20 do przesyłu danych (zestawiane przez serwer) jeżeli połączenie FTP pracuje w trybie pasywnym, używa portu 21 dla poleceń i portu o numerze powyżej 1024 do transmisji danych (obydwa połączenia zestawiane są przez klienta). W sieciach chronionych zaporą sieciową komunikacja z serwerami FTP wymaga zwolnienia odpowiednich portów na tej zaporze lub routerze. Możliwe jest zainstalowanie wielu serwerów FTP na jednym routerze. Warunkiem jest rozdzielenie portów przez router dla każdego serwera. Serwer FTP, zależnie od konfiguracji, może pozwalać na anonimowy, czyli bez podawania hasła uwierzytelniającego, dostęp do jego zasobów. Najczęściej jednak serwer FTP autoryzuje każde połączenie za pomocą loginu i hasła. Obsługa w przeglądarkach Większość współczesnych przeglądarek internetowych umożliwia odczyt i pobieranie plików znajdujących się na serwerach FTP, aczkolwiek mogą nie rozpoznawać rozszerzeń protokołu takich jak FTPS. W chwili połączenia z adresem FTP zamiast HTTP zawartość dostępna na serwerze zdalnym jest przedstawiana w sposób zbliżony do innych elementów sieci Web. W przeglądarce Firefox można uruchomić pełnoprawnego klienta FTP po zainstalowaniu rozszerzenia FireFTP. Wraz z wydaniem Google Chrome w wersji 88 przeglądarka utraciła całkowicie obsługę protokołu. W 2019 roku Mozilla analizowała możliwe opcje, włączając w to usunięcie jedynie wsparcia dla już nieużywanych implementacji FTP celem uproszczenia kodu programu. W kwietniu 2021 roku Mozilla wydała Firefoksa 88.0, który domyślnie miał wyłączoną obsługę FTP. W lipcu tego samego roku opublikowano wersję 90.0, w której usunięto całkowicie wsparcie dla protokołu. Składnia Składnię URL FTP zdefiniowano w dokumencie , przyjmującą formę (dane podane w nawiasach są opcjonalne). Przykładowo URL przedstawia dokument tekstowy myfile.txt, znajdujący się w folderze mydirectory na serwerze public.ftp-servers.example.com jako zasób FTP. Adres dodaje specyfikację nazwy użytkownika i hasła wymaganą do uzyskania dostępu do zasobu. Więcej informacji dotyczących określania nazwy użytkownika i hasła można odnaleźć w dokumentacji samych przeglądarek internetowych (np. Firefox oraz Internet Explorer). Domyślnie większość przeglądarek używa trybu pasywnego (PASV), który łatwiej przedostaje się przez zapory (firewalle) użytkowników końcowych. Istniały pewne odmiany tego, jak różne przeglądarki traktowały ścieżki dostępu w przypadku gdy katalog „domowy” użytkownika nie był głównym. Zobacz też protokół internetowy SSH File Transfer Protocol Wget Przypisy Linki zewnętrzne Protokoły warstwy aplikacji
1538	https://pl.wikipedia.org/wiki/Finlandia	Finlandia	Finlandia, Republika Finlandii (; ) – państwo unitarne w Europie Północnej, będące republiką. Graniczy od zachodu ze Szwecją, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją. Od zachodu i południa ma ponadto dostęp do Morza Bałtyckiego i do Zatoki Fińskiej. Zaliczana do krajów nordyckich. Jej stolicą są Helsinki, które wraz z miastami Espoo i Vantaa tworzą obszar metropolitalny; kolejnym największym obszarem miejskim jest Tampere, położone około 180 kilometrów na północ od Helsinek. Niepodległa Finlandia powstała w 1917, po upadku caratu w Imperium Rosyjskim. Wcześniej była pod obcym panowaniem – szwedzkim od średniowiecza do roku 1809, a następnie ponad 100 lat pod panowaniem rosyjskim jako autonomiczne Wielkie Księstwo Finlandii. Członek licznych organizacji międzynarodowych, między innymi ONZ, Rady Europy, OBWE, OECD, Unii Europejskiej oraz NATO. Geografia Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z około 55 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys. km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich. Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą liczbą małych wysepek. Powierzchnia: ląd: 304 473 km² woda: 33 672 km² całkowita: 338 145 km² Długość granicy lądowej: Rosja: 1313 km Szwecja: 586 km Norwegia: 729 km całkowita: 2628 km Długość wybrzeża: całkowita: 1250 km Najwyższy punkt: Haltiatunturi – 1328 m n.p.m. Najniższy punkt: Morze Bałtyckie – 0 m n.p.m. Najdłuższa rzeka: Kemijoki – 550 km Największe jezioro: Saimaa – 1377 km² Powierzchnia lasów: 69% Jeziora Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii: W całym kraju występuje 187 888 jezior, które mają powierzchnię większą niż 500 m². Klimat Południowa część Finlandii leży w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego przejściowego. Natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie klimatu okołobiegunowego subpolarnego. Średnie temperatury lipca na południu wynoszą od +17 do +18 °C i od +14 do +15 °C na północy (w najchłodniejszym miejscu pod Kilpisjärvi +12 °C). W styczniu średnie temperatury wynoszą –2 °C na Wyspach Alandzkich, –4 °C na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od –8 do –10 °C i –14 °C na północy. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185–200 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Liperi, koło Joensuu i wynosiła ona +37,2 °C. Nieoficjalnie najniższa temperatura wystąpiła w Kaaresuvanto (–54 °C). Okres zimowy występuje zwykle od połowy grudnia do końca marca na Wyspach Alandzkich, od końca listopada do końca marca na południowym wybrzeżu, od połowy listopada do połowy kwietnia w środkowej Finlandii i od końca października do końca kwietnia na północy. Liczba dni w roku z temperaturą powyżej +25 °C waha się od 20-25 na południu do 5-7 na północy (w górskiej stacji Kilpisjärvi takie temperatury występują średnio raz na 2 lata). Najwięcej, tj. 48 takich dni zanotowano w mieście Kouvola w 2010 roku. Temperatury powyżej +30 °C zdarzają się rzadko i nie występują co roku. Największą ich liczbę zaobserwowano w 2010 roku w Lappeenrancie (14 dni). Okres bez przymrozków trwa od końca kwietnia do połowy października na Wyspach Alandzkich, na południu kraju od początku maja do końca września, na północy od początku czerwca do końca sierpnia, choć sporadycznie przymrozki mogą występować także w lipcu. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm, a największe ich natężenie przypada na sierpień. Na północy suma opadów wynosi 500 mm. Historia Kalendarium I wiek 98 r. n.e. – rzymski historyk Tacyt napisał o „Fenni”, ludziach północy. Była to pierwsza pisemna wzmianka o Lapończykach. IX wiek Fińskie plemiona Suomi, Häme i Karelów tworzą związki przedpaństwowe. XII-XIII wiek 1155 – Król szwedzki Eryk IX i angielski biskup Henryk z Uppsali poprowadzili pierwszą wyprawę krzyżową do Finlandii, która kończy się śmiercią biskupa. 1249 – szwedzki hrabia Birger prowadził drugą wyprawę krzyżową, od której rozpoczyna się stopniowy podbój ziem fińskich przez Szwedów. 1280 – rozpoczęcie budowy Katedry w Turku (szw. Åbo). Koniec wieku XIII – budowa szwedzkich umocnień w Turku, Häme i Viipuri. XIV wiek Początek wieku XIV – pierwsi fińscy studenci zostali zapisani na Uniwersytet Paryski. 1323 – pokój w Pähkinäsaari, podzielił Finlandię między Szwecję i Nowogród. 1362 – Finowie zostali dopuszczeni do wyboru króla Szwecji. 1397 – Królestwa Danii, Szwecji i Norwegii połączyły się w Unii Kalmarskiej. XV wiek 1475 – szwedzki arystokrata Erik Axelsson Tott założył zamek Olavinlinna we wschodniej Finlandii, w pobliżu Savo. 1493 – pierwsza wzmianka o Finlandii na drukowanej mapie Europy autorstwa Niemca Hartmanna Schedla: „Liber Chronicarum”. XVI wiek 1523 – koniec Unii Kalmarskiej, Gustaw I Waza został królem Szwecji. 1527 – ludność Finlandii przyjęła protestantyzm. 1543 – biskup Mikael Agricola napisał Abckiria, pierwszą księgę fińskojęzyczną. XVII wiek 1617 – po pokoju w Stolbova Szwecja stała się imperium skandynawsko-bałtyckim, zajmując cały teren Finlandii oraz Karelię. 1630-1643 – fińscy kawalerzyści (hakapelici) byli jednymi z najlepszych żołnierzy szwedzkich w wojnie trzydziestoletniej. 1640 – królowa szwedzka Krystyna założyła uniwersytet w Turku (szw. Åbo Akademi). 1642 – pojawiła się pierwsza fińskojęzyczna Biblia – Kristiinan Raamattu (Biblia Krystyny). 1696 – wybucha klęska głodu, w wyniku której umiera jedna trzecia ludności kraju. XVIII wiek 1700-1721 – wielka wojna północna. 1721 – traktat pokojowy z Uusikaupunki pozbawił Szwecję kontroli nad terenami dzisiejszych Estonii i Łotwy oraz nad ujściem Newy. 1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżu Helsinek budowę fortyfikacji o nazwie Sveaborg (Zamek Szwecji, później Suomenlinna – Zamek Finlandii). 1765 – fiński polityk i duchowny Anders Chydenius opublikował książkę pod szwedzkim tytułem Den nationnale winsten, w której zachwalał wolny handel (11 lat przed podobną publikacją Adama Smitha). XIX wiek 1809 – Szwecja przegrała z Imperium Rosyjskim wojnę o Finlandię, która stała się Wielkim Księstwem Fińskim z carem jako władcą. Rozpoczęło się 110-letnie panowanie rosyjskie w Finlandii. 1812 – należące do Rosji terytoria znane jako „Stara Finlandia” (Vanha Suomi) zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki. 1835 – pierwsza publikacja Kalevali – fińskiego eposu narodowego. 1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego – Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tom Fänrik Stals sägner, zbioru poematów Johana Runeberga. 1853-1867 – Zacharis Topelius opublikował Fältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych. 1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiło ruble rosyjskie markkami fińskimi, które stanowiły walutę obiegową do czasu wprowadzenia euro; początek uprzemysłowienia kraju – powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych czy meblarskich. 1863 – car Aleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim. 1870 – Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieść Seitsemän veljestä. 1882 – pierwsza Finka – Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku. 1900 – fińscy artyści, architekci Armas Lindgren, Herman Gesellius, Eliel Saarinen, Akseli Gallen-Kallela i malarze Gallen-Kallela, Albert Edelfelt, Eero Järnefelt, Pekka Halonen odnieśli wiele sukcesów na Wielkiej Światowej Wystawie w Paryżu. XX wiek 1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób. 1906 – powstał parlament Finlandii – Eduskunta. Był to pierwszy na świecie parlament dopuszczający do uczestniczenia w życiu politycznym kobiety. 1917 – 15 listopada Eduskunta podjęła decyzję o przejęciu władzy w dotychczasowym Wielkim Księstwie. 6 grudnia Finowie ogłosili niepodległość. Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia (więcej na temat odzyskania niepodległości zobacz: Królestwo Finlandii). 1918 – w styczniu wybuchła wojna domowa w Finlandii. 1919 – 17 lipca uchwalono, a 19 lipca wszedł w życie nowy Akt o formie rządu – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Ståhlberg. 1919 – w Finlandii wprowadzono prohibicję. 1920 – Finlandia podpisała w Tartu pokój z Rosją bolszewicką, odzyskując dostęp do Morza Barentsa i miasto Petsamo; fiński biegacz Paavo Nurmi zdobył swój pierwszy medal olimpijski na Igrzyskach w Antwerpii; Finlandia wstąpiła do Ligi Narodów. 1921 – fiński parlament przyjął ustawę przyznającą Finlandii opiekę nad Autonomicznym Regionem Wysp Alandzkich. 1922 – parlament przyjął ustawy o wolności religijnej, obowiązkowej edukacji i służbie wojskowej. 1924 – Paavo Nurmi zdobył cztery złote medale na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu. 1929-1932 – powstanie faszystowskiego Ruchu Lapua. 1932 – Finlandia i ZSRR podpisały pakt o nieagresji. 1935 – budowa biblioteki miejskiej w Viipuri (Wyborg), dzieła architekta Alvara Aalto. 1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow. Pozwalał on ZSRR na zajęcie republik nadbałtyckich, wschodniej Polski i części Finlandii oraz Rumunii; Frans Sillanpää zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. 1939-1940 – Armia Czerwona zaatakowała Finlandię, rozpoczynając 105-dniową kampanię wojny zimowej. Dowódcą wojsk fińskich był marszałek Mannerheim. 1941 – tzw. wojna kontynuacyjna – po bombardowaniu miast fińskich przez lotnictwo sowieckie w dniach 25–26 czerwca wypowiedzenie wojny przez Finlandię i wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; do 1944 Finowie odzyskali tereny utracone w wojnie zimowej. 1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednak Karelię i Petsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port w Porkkala. 1945 – A.I. Virtanen zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanie Muminków Tove Jansson. W tymże roku, w wyniku przegranej wojny prawie 500 tys. Finów zostało przesiedlonych z terenów zajętych przez ZSRR w głąb Finlandii. Dzięki wsparciu władz fińskich większość z nich wkrótce zamieszkała we własnym domu. 1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR. 1951 – projektant Tapio Wirkkala otrzymał Grand Prix w Mediolanie. 1952 – Letnie Igrzyska Olimpijskie 1952 w Helsinkach 1954 – pisarz Väinö Linna wydał swoją powieść wojenną „Tuntematon sotilas” (Nieznany żołnierz). 1955 – Finlandia wstąpiła do ONZ i Rady Nordyckiej. 1956 – ZSRR oddał bazę morską Porkkala Finlandii. Urho Kekkonen został po raz pierwszy wybrany prezydentem. 1958 – ZSRR próbował wpłynąć na skład rządu fińskiego; wydarzenie przeszło do historii jako „kryzys mroźnej nocy”. 1961 – Finlandia wstąpiła do EFTA; ZSRR ponownie próbował wpłynąć na sytuację polityczną Finlandii, tym razem przy okazji wyborów prezydenckich. 1970 – Finowie wprowadzili 40-godzinny tydzień pracy. 1971 – otwarcie Finlandiatalo w Helsinkach, zaprojektował ją Alvar Aalto. 1973 – podpisanie umowy o wolnym handlu z EEC. 1981 – po 25-letniej karierze politycznej Urho Kekkonen przeszedł na emeryturę. 1989 – Finlandia stała się członkiem Rady Europy. 1991-1993 – po upadku ZSRR fińska gospodarka przeżywała okres głębokiego kryzysu. 1992 – Finlandia zdecydowała się na przystąpienie do Unii Europejskiej. 1994 – Finowie w referendum narodowym opowiedzieli się za przystąpieniem do UE. 1995 – Finlandia stała się członkiem UE. 1999 – przyjęto warunki wejścia do strefy euro. 2000 – w marcu wprowadzona została nowa konstytucja XXI wiek 2002 – 1 stycznia, Finlandia i jedenaście innych państw UE przyjmują walutę euro. 2022 – 18 maja, Finlandia złożyła wniosek o przyjęcie do NATO. 2023 – 4 kwietnia, Finlandia dołączyła do NATO. Demografia Populacja Liczba ludności Finlandii w 2016 roku wynosiła 5 503 297 obywateli. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 17 mieszkańców na kilometr kwadratowy, co czyni z Finlandii trzecie (po Norwegii i Islandii) najrzadziej zaludnione państwo Europy. Południowa część zawsze była gęściej zamieszkana niż północna. Ta dysproporcja wzrosła wraz z postępującą urbanizacją w XX wieku. Największymi miastami Finlandii są Helsinki, Espoo, Tampere i Vantaa. Inne duże znaczące miasta to Turku i Oulu. W Finlandii nie prowadzi się oficjalnych statystyk etnicznych. Dostępne są jednak statystyki ludności fińskiej według języka, obywatelstwa i pochodzenia. W 2018 roku 92,7% ludności miało pochodzenie fińskie, a pozostałe 7,3% to obcokrajowcy. Szacuje się, że 3,9% mieszkańców ma pochodzenie europejskie inne niż fińskie (głównie z Estonii, Rosji, krajów byłej Jugosławii, a nawet Turcji), 2,1% ma pochodzenie azjatyckie (głównie z Iraku, Chin, Wietnamu, Afganistanu, Tajlandii i Iranu), 0,94% afrykańskie (głównie z Somalii) i 0,21% amerykańskie. Pozostałe 0,15% miało inne pochodzenie, bądź nieokreślone. Miasta Największe miasta (2016): Języki Dla większości Finów (92%) język fiński jest językiem ojczystym. Język ten należy do języków bałtycko-fińskich, podgrupy języków uralskich. Morfologicznie rzecz biorąc, jest to język aglutynacyjny. Oznacza to odmianę form rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników w zależności od ich roli w zdaniu. W praktyce oznacza to stosowanie przyrostków i złożeń, zamiast przyimków i zrostków. Szacuje się, że około 65% wszystkich fińskich słów to złożenia. Bardzo blisko z nim spokrewniony jest język estoński. Języki te (fiński i estoński), wraz z węgierskim i baskijskim są najpopularniejszymi językami nieindoeuropejskimi w Europie. Finlandia jest jednym z trzech państw, w których język uralski jest używany przez większość mieszkańców. Pozostałe dwa to Estonia i Węgry. Drugim pod względem popularności językiem w Finlandii jest język szwedzki (w tym osobna fińska odmiana języka szwedzkiego), którym posługuje się około 5,6% ludności. Używane są także języki: rosyjski (0,8%), estoński (0,3%), fińsko-romski oraz fiński język migowy (przez około 5000 osób). Na północy kraju, w Laponii, zamieszkuje około 7000 Lapończyków. Około jedna czwarta z nich używa języków lapońskich jako ojczystych. Prawo każdej z mniejszości w Finlandii do pielęgnowania swych odrębnych tradycji i kultury jest chronione przez fińską konstytucję. W 2005 w badaniach przeprowadzonych w ramach Eurobarometru dotyczących języków Unii Europejskiej 60% dorosłych obywateli deklarowało znajomość angielskiego, 38% szwedzkiego (41% w 2008), a 17% niemieckiego. Ta liczba ludzi znających angielski umieściła Finlandię na piątym miejscu za Maltą (89%), Holandią (86%), Szwecją (85%) i Danią (83%). Język niemiecki jest w Finlandii znacznie bardziej znany niż francuski i hiszpański. Religia Religią dominującą w Finlandii jest protestantyzm. Główne wyznania: luteranie – 3,60 mln, zielonoświątkowcy – 50 do 100 tys. (w tym ok. 13,2 tys. zarejestrowanych), prawosławni – 58,5 tys., muzułmanie – 50 do 60 tys. (w tym ok. 22,3 tys. zarejestrowanych), świadkowie Jehowy – 18,2 tys. (w tym ok. 16,2 tys. zarejestrowanych), Wolny Kościół Finlandii (ewangelikalni) – 14,6 tys., katolicy – 15,0 tys., buddyści – ponad 10 tys. (w tym 1,9 tys. zarejestrowanych), inne grupy wyznaniowe (w tym: adwentyści dnia siódmego – 3,1 tys., mormoni – 3,1 tys., baptyści – 2,4 tys., metodyści – 1,3 tys., żydzi – 1,1 tys.). Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i Fiński Kościół Prawosławny mają status Kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach nordyckich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne. Większość fińskich dzieci jest chrzczona (55,7% w 2022) i konfirmowana (74,0% w 2022). Większość pogrzebów jest chrześcijańska. Większość luteran chodzi do kościoła tylko przy specjalnej okazji jak np. śluby, pogrzeby i święta. Według badań Eurobarometru z 2010 r. 33% Finów twierdziło, że „wierzy w istnienie Boga”, 42% stwierdziło, że „wierzy w istnienie jakiejś siły wyższej”, a 22%, że „nie wierzy w Boga ani żadną inną siłę wyższą”. Struktura rodzinna Życie rodzinne w Finlandii odpowiada modelowi rodziny nuklearnej. Relacje z dalszą rodziną są raczej rzadkie i przypadki łączenia się ludzi w formie rodziny wielopokoleniowej raczej się nie zdarzają. Zgodnie z raportem UNICEF-u, Finlandia zajmuje bardzo wysokie, czwarte miejsce na świecie pod względem zapewnienia dziecku odpowiednich warunków życia. Opieka zdrowotna Na każde 307 osób przypada jeden lekarz. Około 18,9% funduszy przeznaczonych na opiekę zdrowotną pochodzi z sektora prywatnego, a 76,6% z publicznego. Najważniejszymi instytucjami są Ministerstwo Zdrowia oraz Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia. Według szwedzkich badań, przeprowadzonych w 16 państwach, Finlandia posiada najwydajniejszy system opieki zdrowotnej. Przewidywana długość życia wynosi 82 lata dla kobiet i 75 dla mężczyzn. Jeszcze w latach 70. XX wieku Finlandia miała jeden z najwyższych odsetków zgonów spowodowanych chorobami serca. Od tego czasu zaczęto propagować zdrowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne, co przyniosło bardzo dobry efekt. Odsetek osób palących jest bardzo niski i wynosi 26% w przypadku mężczyzn i 19% w przypadku kobiet. Całkowite roczne spożycie alkoholu jest niższe niż w innych europejskich państwach, pomimo tego, że w weekendy bardzo popularne są zabawy z dużą ilością trunków. Wśród ludności w wieku produkcyjnym choroby i wypadki spowodowane przez alkohol stały się w ostatnim czasie najczęstszą przyczyną śmierci. Narodowy Publiczny Instytut Zdrowia twierdzi, że 54% mężczyzn i 38% kobiet ma nadwagę, inne źródła podają wyższe wartości, odpowiednio 70% i 50%. Przewiduje się, że odsetek osób chorych na cukrzycę wzrośnie do 15% w 2015 roku. Finlandia ma najwyższy odsetek chorych na cukrzycę typu 1. Polityka Finlandia była do 2000 roku republiką półprezydencką, ówcześnie przyjęta konstytucja, uchylając tę z roku 1919, zastąpiła ten system parlamentarno-gabinetowym. Głową państwa jest prezydent (od 2012 roku ten urząd sprawuje Sauli Niinistö), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie następujące po sobie kadencje. W kompetencjach prezydenta leży, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych. Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób. Rząd (Rada Państwa) Konstytucja Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych: Akt o Formie Rządu (1919) Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922) Akt o Parlamencie (1928) Akt o Trybunale Stanu (1922) Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951) 1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament). Partia Centrum Koalicja Narodowa Liga Zielonych Socjaldemokratyczna Partia Finlandii Podział administracyjny Od 1 stycznia 2011 Finlandia jest podzielona na 19 regionów, regiony są podzielone na 70 podregionów, podregiony dzielą się na 320 gmin. Dawny podział na 6 prowincji stracił swe znaczenie 1 stycznia 2010 r. Siły zbrojne Finlandia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Finlandii składało się w 2014 roku z: 270 czołgów, 1392 opancerzonych pojazdów bojowych, 72 dział samobieżnych, 70 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 689 zestawów artylerii holowanej. Marynarka wojenna Finlandii dysponowała w 2014 roku 19 okrętami obrony przybrzeża oraz 19 okrętami obrony przeciwminowej. Fińskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 54 myśliwców, 11 samolotów transportowych, 57 samolotów szkolno-bojowych oraz 21 śmigłowców. Według rankingu Global Firepower (2023) fińskie siły zbrojne liczyły 42 tys. żołnierzy zawodowych oraz 900 tys. rezerwistów, stanowiąc 51. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości niemal 6,4 mld dolarów (USD). Gospodarka Do XX wieku Finlandia była krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką ZSRR. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami. Podatki stanowią 45% PKB i jest to poziom najwyższy na świecie po innych krajach skandynawskich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która jeszcze do 2008 roku posiadała 35% światowego rynku telefonii komórkowej (wówczas 1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów, dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 mld dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26,9 i jest jednym z najniższych na świecie. Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł: drzewny i celulozowo-papierniczy metalowy maszynowy hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych. Rolnictwo to przede wszystkim hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów oraz leśnictwo (zob. lasy Finlandii). Stopa bezrobocia wynosi 8,2%, średnia długość życia: mężczyźni 78 lat, kobiety 84 lata. W 2004 r. Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego. Finlandia produkuje także samochody ciężarowe, wojskowe i specjalistyczne samochody Sisu. Telekomunikacja Około 79% fińskiego społeczeństwa używa Internetu, a wszystkie fińskie szkoły i biblioteki publiczne posiadają łącza internetowe. W październiku 2009 fiński minister transportu i komunikacji zobowiązał się do zapewnienia od połowy 2010 roku każdemu mieszkańcowi kraju dostępu do Internetu z przepustowością nie mniejszą niż 1 Mbps. Transport Długość sieci drogowej Finlandii wynosi 79 390 km (1.01.2015). 8603 km z nich stanowią drogi krajowe (fiń. Valtatiet), z czego 810 km to autostrady. Sieć kolejowa ma długość 5919 km. W Finlandii obowiązuje rozstaw szyn 1524 mm. Jest to o 4 mm więcej niż w sąsiedniej Rosji, ale pociągi mogą bez zmiany jeździć po obu rozstawach. Finlandia posiada cztery kolejowe przejścia graniczne z Rosją oraz jedno ze Szwecją w Tornio. Największym lotniskiem w kraju jest port lotniczy Helsinki-Vantaa. W 2017 roku obsłużył 18,9 mln pasażerów na 22,9 mln pasażerów w całym kraju. Drugim co do wielkości lotniskiem jest Oulu (923 tys. pasażerów). Finlandia posiada dobre połączenia promowe z Estonią, Szwecją, Niemcami i Polską. Przewoźnik Finnlines obsługuje połączenie z Gdyni do Helsinek. Najpopularniejsza trasa promowa to trasa z Estonii przez Zatokę Fińską: Tallinn – Helsinki. Turystyka W 2015 roku kraj ten odwiedziło 2,622 mln turystów (4% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 2,750 mld dolarów. Przychody z turystyki stanowią około 2,5% fińskiego PKB. Stwarza ona miejsca pracy dla 140 tysięcy osób. Finlandia jest najchętniej odwiedzana przez turystów z Rosji, Szwecji i Niemiec. Edukacja W 2003 roku w studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat 70. z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe, kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata kształcenia, nie praktykowane jest pozostawianie ucznia na drugi rok w tej samej klasie (w szkole podstawowej, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim. Od poziomu szkoły podstawowej obowiązkowa jest nauka języka angielskiego, od gimnazjum dodatkowo nauka języka szwedzkiego. W gimnazjum można wybrać trzeci język, a w liceum panuje w tej kwestii dowolność (nauka angielskiego i szwedzkiego jest kontynuowana). W szkołach organizuje się zajęcia wychowania fizycznego, edukacji zdrowotnej oraz gotowania. Jeśli chodzi o wychowanie fizyczne, to fińskie szkoły zajmują jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej, przeznaczając na nie najmniej czasu. Według Narodowego Publicznego Instytutu Zdrowia tylko jedna trzecia dorosłych wystarczająco dużo ćwiczy. Kultura Fińscy laureaci Nagrody Nobla: Frans Sillanpää (1939) (literatura) Artturi Virtanen (1945) (chemia) Ragnar Granit (1967) (medycyna) Martti Ahtisaari (2008) (Pokojowa Nagroda Nobla) Fiński epos narodowy: Kalevala Najpopularniejszy utwór dziecięcy: Muminki autorstwa Tove Jansson Sport Za narodowy sport Finlandii uznaje się pesäpallo, grę zespołową zbliżoną swoimi zasadami do amerykańskiego baseballu. Dużą popularnością cieszą się także sporty zimowe, a w szczególności hokej na lodzie oraz biegi narciarskie. Do niedawna Finowie uchodzili za jednych z najlepszych skoczków narciarskich na świecie, jednak w ostatnich latach coraz częściej mówi się o kryzysie w tej dyscyplinie, co spowodowane jest wysokimi kosztami związanymi z trenowaniem tego sportu, wycofywaniem się dotychczasowych sponsorów oraz brakiem utalentowanych zawodników na miarę Matti Nykänena czy Janne Ahonena, a także brakiem ogólnego zainteresowania tą dyscypliną sportu wśród fińskiej młodzieży. Poza zimowymi uznanie zyskują także sporty motorowe. Finowie Keke Rosberg, Mika Häkkinen oraz Kimi Räikkönen zdobywali tytuł mistrza świata Formuły 1. Popularna jest także fińska liga żużlowa. W Helsinkach odbyły się XV Letnie Igrzyska Olimpijskie. Najwybitniejszym fińskim lekkoatletą pozostaje do dzisiaj biegacz Paavo Nurmi, wielokrotny złoty medalista olimpijski. Finlandia to jeden z niewielu krajów europejskich, w którym szerokiej popularności nie zdobyła piłka nożna. Mimo iż reprezentanci Finlandii grywali w silnych europejskich klubach, to drużynie narodowej długo nie udało się zakwalifikować do żadnego międzynarodowego turnieju. Dopiero 15 listopada 2019 reprezentacja Finlandii, pokonując 3:0 reprezentację Liechtensteinu, uzyskała pierwszy historyczny awans na Mistrzostwa Europy. Tam pokonała 1:0 reprezentację Danii, przegrała 0:1 z reprezentacją Rosji i przegrała 0:2 z reprezentacją Belgii, odpadając po fazie grupowej. Galeria Zobacz też Karelo-Fińska Socjalistyczna Republika Radziecka Jokamiehenoikeus – prawo do korzystania z natury język fiński Finowie Fińskie Stowarzyszenie Biznesu (Finnish Trade Guild) w Warszawie Laponia Uwagi Przypisy Linki zewnętrzne thisisFinland (dawniej Wirtualna Finlandia) Finlandia – kraj o wielu obliczach Państwa członkowskie Unii Europejskiej Rada Nordycka Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych Państwa należące do NATO
1540	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fluor	Fluor	Fluor (F, od fluorytu) – pierwiastek chemiczny, niemetal z grupy fluorowców w układzie okresowym. Fluor w stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki . Jest żółtozielonym silnie trującym gazem o ostrym zapachu podobnym do chloru. Jest niemetalem i najaktywniejszym pierwiastkiem o największej elektroujemności, tworzącym związki z większością innych pierwiastków (nawet z gazami szlachetnymi – kryptonem, ksenonem i radonem). W przeciwieństwie do innych fluorowców fluor łączy się wybuchowo z wodorem, tworząc fluorowodór bez dostępu światła i w niskiej temperaturze. W strumieniu gazowego fluoru palą się szkło, metale i woda. Z powodu jego dużej aktywności nie można go przechowywać ani wytwarzać w naczyniach szklanych. Wchodzi w skład kwasu fluorowodorowego i fluorków, m.in. minerału fluorytu (). W roztworze wodnym najczęściej występuje jako jon fluorkowy . Znane są także jony kompleksowe fluoru, np. , lub . Zawartość w górnych warstwach Ziemi wynosi 0,054%. Jedynym stabilnym izotopem fluoru jest . Otrzymywanie Zarówno w skali przemysłowej, jak i laboratoryjnej, fluor otrzymuje się praktycznie wyłącznie poprzez elektrolizę ciekłej mieszaniny fluorowodoru i fluorku potasu. Pierwotnie stosowano mieszaninę bogatą w HF i temperaturę niższą od pokojowej, później opracowano proces wysokotemperaturowy, w którym elektrolit miał skład KF·HF i temperaturę topnienia 239 °C. Metoda ta dominowała w pierwszej połowie XX w. Obecnie przeważa proces średniotemperaturowy, prowadzony w 80–110 °C, z elektrolitem o składzie KF·2HF (ttopn. = 71,7 °C). Zastosowanie Gazowego fluoru używa się przy produkcji monomerów, fluorowanych alkenów, z których otrzymuje się teflon i jego pochodne. Oprócz tego jest stosowany do produkcji halonów, które są stosowane jako ciecze chłodzące i hydrauliczne (np. freon). Inne zastosowania: kwas fluorowodorowy (HF) oraz fluorki litowców i amonu są używane do trawienia szkła, m.in. w żarówkach; jednoatomowy fluor jest używany w produkcji półprzewodników; sześciofluorku uranu () używa się do wzbogacania uranu; heksafluoroglinian sodu (występujący naturalnie jako minerał kriolit) jest używany w elektrolitycznym otrzymywaniu glinu; fluorek sodu był kiedyś używany jako insektycyd, głównie przeciwko karaluchom; niektóre inne fluorki są często dodawane do past do zębów i (co budzi czasem kontrowersje) do wody pitnej, zapobiegają próchnicy zębów; sześciofluorek siarki () jest stosowany zamiast powietrza w rozdzielniach i transformatorach, gdyż ma 3 razy lepsze właściwości izolacyjne, niż powietrze, co zmniejsza ilość potrzebnego miejsca; fluorodeoksyglukoza znakowana izotopem (-FDG) jest wykorzystywana w pozytonowej emisyjnej tomografii komputerowej. Historia Fluoryt (tj. fluorek wapnia, ) został opisany w 1529 roku przez Georgiusa Agricolę jako topnik obniżający temperaturę topnienia innych minerałów (od właściwości tej pochodzi nazwa minerału: łac. = płynąć). W 1670 roku Heinrich Schwanhard odkrył, że w wyniku działania kwasów na fluoryt powstaje gaz trawiący szkło (był to fluorowodór, HF). Właściwości kwasowe HF odkrył w roku 1780 Carl Scheele. Humphry Davy po otrzymaniu pierwiastkowego chloru przez utlenienie chlorowodoru (1810) usiłował – bez powodzenia – wraz z André Ampèrem w podobny sposób wyizolować fluor z fluorowodoru. Badacze ci nadali nowemu pierwiastkowi nazwę fluorum od minerału fluorytu, . Polską nazwę – fluor – wprowadził Filip Walter. Wolnego fluoru przez wiele lat nie udawało się wyodrębnić z powodu jego ogromnej aktywności chemicznej – po wytworzeniu poprzez elektrolizę stopionego fluorytu, w wysokiej temperaturze procesu (temperatura topnienia wynosi ok. 1400 °C) natychmiast reagował z substancjami i materiałami obecnymi w naczyniach reakcyjnych. Próby otrzymania fluoru doprowadziły przy tym do śmierci kilku badaczy. W roku 1885 Edmond Frémy rozpoczął badania nad elektrolizą fluorowodoru, jednak okazało się, że suchy związek nie przewodzi prądu, a związek wilgotny prąd wprawdzie przewodził, ale na elektrodzie wydzielał się tlen z obecnej wody, a nie fluor. Badania te kontynuował jego uczeń, Henri Moissan, który ostatecznie w 1886 roku otrzymał fluor przez elektrolizę fluorowodoru zawierającego dodatek (było to przypadkowe zanieczyszczenie materiału do elektrolizy). Moissanowi otrzymanie nowego pierwiastka przyniosło Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1906 roku. Pierwsza produkcja fluoru na skalę przemysłową została uruchomiona na potrzeby projektu Manhattan. Gazowy fluorek uranu(VI) () był wtedy używany do rozdzielenia izotopów i podczas wzbogacania uranu. Na 100-lecie odkrycia fluoru Karl Christe otrzymał ten pierwiastek poprzez reakcję heksafluoromanganianu(IV) potasu z fluorkiem antymonu(V) w temp. 150 °C: Etap 1 – synteza substratów: Etap 2 – reakcja właściwa: Była to pierwsza chemiczna (nie elektrochemiczna) metoda pozwalająca na otrzymanie fluoru pierwiastkowego ze znaczącą wydajnością (ok. 40%). Związki Fluor może zastępować wodór w związkach organicznych, dlatego liczba związków fluoru może być bardzo duża. Związki fluoru z gazami szlachetnymi po raz pierwszy otrzymali Howard Claassen, Henry Selig i John Malm w 1962 roku. Pierwszym z tych związków był tetrafluorek ksenonu. Otrzymano również fluorki kryptonu i radonu. Fluor otrzymuje się z fluorytu, kriolitu lub fluoroapatytu. Szkodliwość Pierwiastkowy fluor, jak i jony fluorkowe, są silnie toksyczne. Zaburza procesy enzymatyczne w komórkach, hamując oddychanie tkankowe, przemianę węglowodanów, lipidów oraz syntezę hormonów. Sam fluor i niektóre jego związki działają żrąco, powodując głębokie martwice. Wolny fluor ma charakterystyczny drażniący zapach i jest wyczuwalny nawet w stężeniu 20 ppm. Gazowy fluor łatwo wchłania się przez drogi oddechowe i pokarmowe. Związki fluoru obecne np. w żywności dobrze wchłaniają się z dróg pokarmowych. Po podaniu doustnym w dużych stężeniach związki fluoru powodują zatrucia ostre, na skutek żrącego działania wydzielającego się fluorowodoru. Dalsze objawy to płytki oddech, kurcz dłoni, drgawki, ślinotok i nudności. Bezpośrednią przyczyną zgonu w wyniku zatrucia fluorem jest porażenie ośrodka oddechowego. Zatrucia przewlekłe małymi dawkami fluoru, czyli fluoroza, objawiają się zaburzeniami w uwapnieniu kości, brunatnym cętkowaniem zębów, zmniejszeniem ruchliwości. Dozwolone maksymalne stężenie przy założeniu 8-godzinnej ekspozycji na działanie fluoru to 0,05 mg/m³ (czyli mniej niż w przypadku cyjanowodoru). Znaczenie biologiczne Pomimo znacznej toksyczności, fluor w odpowiednich ilościach jest pierwiastkiem niezbędnym dla prawidłowego rozwoju kości i zębów. Może on modyfikować hydroksyapatyty budujące szkliwo zębów i poprzez substytucję grup wodorotlenowych tworzyć fluoroapatyty. Szkliwo zawierające taką modyfikację ulega wzmocnieniu oraz wykazuje większą oporność na działanie kwasów produkowanych przez bakterie próchnicotwórcze obecne w płytce nazębnej. Te specyficzne właściwości wynikają z faktu, iż fluoroapatyty wykazują lepszą krystaliczność, twardość oraz mniejszą rozpuszczalność w kwasach niż naturalnie występujące hydroksyapatyty. Środki ostrożności Zarówno fluor, jak i fluorowodór muszą być przechowywane z zachowaniem szczególnych środków ostrożności. Powinno się unikać wszelkiego kontaktu ze skórą lub oczami. Fluoru nie przechowuje się w szkle. Uwagi Przypisy Pierwiastki chemiczne
1541	https://pl.wikipedia.org/wiki/Zapora%20sieciowa	Zapora sieciowa	Zapora sieciowa ( – ściana ogniowa) – jeden ze sposobów zabezpieczania sieci i systemów przed intruzami. Termin ten może odnosić się zarówno do sprzętu komputerowego wraz ze specjalnym oprogramowaniem, jak i do samego oprogramowania blokującego niepowołany dostęp do komputera, na którego straży stoi. Pełni rolę połączenia ochrony sprzętowej i programowej sieci wewnętrznej LAN przed dostępem z zewnątrz, tzn. sieci publicznych, Internetu, chroni też przed nieuprawnionym wypływem danych z sieci lokalnej na zewnątrz. Często jest to komputer wyposażony w system operacyjny (np. Linux, BSD) z odpowiednim oprogramowaniem. Do jego podstawowych zadań należy filtrowanie połączeń wchodzących i wychodzących oraz tym samym odmawianie żądań dostępu uznanych za niebezpieczne. Najczęściej używanymi technikami obrony są: filtrowanie pakietów, czyli sprawdzanie pochodzenia pakietów i akceptowanie pożądanych (np. SPI), stosowanie algorytmów identyfikacji użytkownika (hasła, cyfrowe certyfikaty), zabezpieczanie programów obsługujących niektóre protokoły (np. FTP, TELNET). Bardzo ważną funkcją zapory sieciowej jest monitorowanie ruchu sieciowego i zapisywanie najważniejszych zdarzeń do dziennika (logu). Umożliwia to administratorowi wczesne dokonywanie zmian konfiguracji. Poprawnie skonfigurowana zapora powinna odeprzeć wszelkie znane typy ataków. Na zaporze można zdefiniować strefę ograniczonego zaufania – podsieć, która izoluje od wewnętrznej sieci lokalne serwery udostępniające usługi na zewnątrz. Historia Termin „firewall” pierwotnie odnosił się do ściany przeznaczonej do zamknięcia ognia w budynku. Dalsze zastosowania odnoszą się do podobnych struktur, takich jak metalowa blacha oddzielająca komorę silnika pojazdu lub samolotu od kabiny pasażerskiej. Termin ten został zastosowany pod koniec lat osiemdziesiątych do technologii sieciowej, która pojawiła się, gdy Internet był dość nowy pod względem globalnego wykorzystania i łączności. Poprzednikami zapór sieciowych były routery używane w późnych latach osiemdziesiątych. Pierwsza generacja: filtr pakietów Pierwszym zgłoszonym typem zapory sieciowej jest filtr pakietów. Filtry pakietów sprawdzają adresy sieciowe i porty pakietów, aby ustalić, czy muszą być przyznane czy odrzucane. Pierwszy artykuł na temat technologii firewall został opublikowany w 1988 roku, kiedy inżynierowie z Digital Equipment Corporation (DEC) opracowali systemy filtrowania znane jako firewall filtrów pakietów. Ten dość podstawowy system to pierwsza generacja, która później stała się ważną funkcją bezpieczeństwa w Internecie. W AT&T Bell Labs, Bill Cheswick i Steve Bellovin kontynuowali swoje badania w zakresie filtrowania pakietów i opracowali działający model dla własnej firmy oparty na oryginalnej architekturze pierwszej generacji. Filtry pakietów działają, sprawdzając pakiety, które są przesyłane między komputerami w Internecie. Gdy pakiet nie pasuje do zestawu reguł filtrowania pakietu filtrów, filtr pakietów albo dyskretnie odrzuca pakiet, albo odrzuca pakiet i generuje powiadomienie protokołu kontroli Internetu dla nadawcy. I odwrotnie, kiedy pakiet pasuje do jednej lub więcej zaprogramowanych reguł filtrowania, może on przejść. Elementy, które można zdefiniować w regule filtra pakietów, obejmują adres źródłowy i docelowy pakietu, protokół oraz porty źródłowe i docelowe. Większość komunikacji internetowej w XX i na początku XXI wieku wykorzystywała protokół TCP () i protokół UDP () w połączeniu ze znanym portem, umożliwiając zaporom sieciowym tej epoki rozróżnianie, a tym samym kontrolowanie określonych typów ruchów (takich jak przeglądanie stron internetowych, druk zdalny, wiadomości e-mail, przesyłanie plików), chyba że komputery po obu stronach filtra pakietów używają tych samych niestandardowych portów. Druga generacja: warstwa transportowa W latach 1989–1990 trzech pracowników AT&T Bell Laboratories (Dave Presotto, Janardan Sharma i Kshitij Nigam) opracowali drugą generację firewalli, nazywając je „bramkami na poziomie obwodu” (ang. ). Zapory sieciowe drugiej generacji wykonują pracę poprzedników, ale działają do warstwy 4 (warstwa transportowa) modelu OSI. Osiąga się to poprzez zatrzymanie pakietów, dopóki nie będzie wystarczającej ilości informacji, aby ocenić ich stan. Firewall rejestruje wszystkie połączenia przechodzące przez niego i określa, czy pakiet jest początkiem nowego połączenia, częścią istniejącego połączenia, czy nie jest częścią żadnego połączenia. Chociaż reguły statyczne są nadal używane, mogą teraz zawierać stan połączenia jako jedno z kryteriów testowych. Niektóre ataki typu „odmowa usługi” bombardują zaporę sieciową tysiącami fałszywych pakietów połączeń, próbując ją opanować poprzez wypełnienie pamięci stanu połączenia. Trzecia generacja: warstwa aplikacji Marcus Ranum, Wei Xu i Peter Churchyard opracowali trzecią generacje firewalla znaną jako Firewall Toolkit (FWTK). W czerwcu 1994 roku Wei Xu rozszerzył FWTK o ulepszenie jądra filtra IP i niewidoczne gniazda. Była ona znana jako pierwsza niewidoczna zapora aplikacji, udostępniona jako produkt komercyjny w zaufanych systemach informatycznych (Trusted Information Systems). Zapora sieciowa Gauntlet została oceniona jako jedna z najlepszych zapór sieciowych w latach 1995–1998. Kluczową zaletą filtrowania warstw aplikacji jest to, że może ona „zrozumieć” określone aplikacje i protokoły (takie jak protokół FTP, system nazw domen (DNS) lub protokół HTTP (Hypertext Transfer Protocol)). Jest to użyteczne, ponieważ jest w stanie wykryć, czy niechciana aplikacja lub usługa próbuje ominąć zaporę sieciową za pomocą protokołu na dozwolonym porcie lub wykryć, czy protokół jest nadużywany w jakikolwiek szkodliwy sposób. Począwszy od 2012 roku, tak zwana zapora następnej generacji (NGFW) to nic innego jak „szersza” lub „głębsza” inspekcja na stosie aplikacji. Na przykład istniejąca funkcja głębokiej inspekcji pakietów w nowoczesnych zaporach sieciowych może zostać rozszerzona o takie funkcje jak: Systemy zapobiegania włamaniom (IPS) Integracja zarządzania tożsamościami użytkowników (poprzez powiązanie identyfikatorów użytkowników z adresami IP lub MAC dla „reputacji”) Zapora aplikacji WWW (WAF). Typy zapór sieciowych Zapory filtrujące – monitorują przepływające przez nie pakiety sieciowe i przepuszczają tylko zgodne z regułami ustawionymi na danej zaporze (zapora pracująca dodatkowo jako router). Zwykle w niewielkich sieciach jest zapora sprzętowa bądź wydzielony komputer z systemem operacyjnym Linux. Obecnie najczęściej wykorzystywana metoda filtrowania w Linuksie to reguły oparte na iptables. Dostępne są także zamknięte komercyjne rozwiązania programowe, z których wiele posiada bardzo wymyślne własności i rozbudowany system konfiguracji oraz wiele możliwych do zintegrowania rozwiązań, pozwalających nie tylko na analizę (Snort, psad) i filtrowanie pakietów IP, ale także na sprawdzanie poprawności pakietów z punktu widzenia wyższych warstw modelu ISO/OSI, a nawet na prowadzenie ochrony antywirusowej. Translacja adresów sieciowych (ang. , NAT) – polega na dokonywaniu zamiany adresu IP hosta wewnętrznego w celu ukrycia go przed zewnętrznym monitorowaniem. Mechanizm ten jest również nazywany maskowaniem adresu IP. Zapory pośredniczące (proxy) – wykonujące połączenie z serwerem w imieniu użytkownika. Przykładowo, zamiast uruchomienia sesji http bezpośrednio do zdalnego serwera WWW, uruchamiana jest sesja z zaporą i dopiero stamtąd uruchamiane jest połączenie z systemem zdalnym. Cała komunikacja na serwer http przechodzi przez serwer pośredniczący (proxy), które może filtrować ruch. Proxy, jeśli ma taką funkcjonalność, potrafi rozpoznać komendy http, jak i analizować zawartość pobieranych stron WWW (działa w warstwie aplikacji modelu ISO/OSI). Zabezpieczające działanie zapory, z punktu widzenia klienta, polega w tym wypadku na tym, iż możliwe jest blokowanie wybranej treści (ang. ), aby nie dotarła ona do klienta (np. strony ze słowami wulgarnymi, o treści pornograficznej itp.). Współcześnie często pracująca zapora sieciowa jest rozwiązaniem hybrydowym analizującym pakiety od warstwy łącza danych do aplikacji modelu OSI. Umożliwia realizację złożonych polityk bezpieczeństwa oraz integrację z systemami IDS. Skuteczna ochrona zasobów IT oznacza całościowe działania, kierujące ku podstawom bezpieczeństwa. Najważniejsze jego elementy dotyczą infrastruktury, backupu, danych osobowych, zabezpieczenia przed problemami wynikającymi z utraty zasilania czy chociażby awarii chłodzenia. Przypisy
1542	https://pl.wikipedia.org/wiki/Funkcja%20stanu	Funkcja stanu	Funkcja stanu – funkcja zależna wyłącznie od stanu układu, czyli od aktualnych wartości jego parametrów, takich jak masa, liczność materii, temperatura, ciśnienie, objętość i inne. Wartość funkcji stanu z definicji nie zależy od jego historii, tzn. tego co działo się z nim wcześniej. Wynika z tego bezpośrednio inna podstawowa własność funkcji stanu: Zmiana wartości funkcji stanu zależy tylko od stanu początkowego i końcowego układu, a nie od sposobu w jaki ta zmiana została zrealizowana. Funkcja termodynamiczna zależna od historii (drogi) układu jest nazywana funkcją procesu. Całka oznaczona różniczki zupełnej funkcji stanu przedstawia różnicę wartości funkcji w stanach odpowiadających granicom całkowania. Z zasady, że wartość funkcji stanu nie zależy od historii układu wynika, że całka oznaczona tej funkcji obliczona dla dowolnego zbioru przemian, które tworzą powtarzalny cykl jest równa 0. W praktyce stosuje się zwykle następujące funkcje stanu: objętość właściwa, (v), energia wewnętrzna (U), entropia (S), energia swobodna A = U - TS, entalpia H = U + pV, entalpia swobodna G = U + pV - TS = H - TS, egzergia, (b), wielki potencjał kanoniczny potencjał chemiczny stężenie molowe dla reakcji chemicznych aktywność molowa. Funkcje stanu są najczęściej wielkościami konceptualnymi, tj. takimi których nie możemy bezpośrednio zmierzyć i dla których określenia konieczna jest pewna procedura zawierająca różne założenia i konwencje. Zobacz też równanie stanu proces termodynamiczny funkcja procesu zmienne sprzężone Przypisy
1543	https://pl.wikipedia.org/wiki/Friedrich%20Paulus	Friedrich Paulus	Friedrich Wilhelm Ernst Paulus (ur. 23 września 1890 w Guxhagen, zm. 1 lutego 1957 w Dreźnie) – niemiecki feldmarszałek. Dowódca przeprowadzonych na dużą skalę strategicznych symulacji działań na froncie wschodnim II wojny światowej. Współtwórca operacji Barbarossa. Dowódca 6 Armii Polowej, która zapisała się na kartach historii, dzięki krwawym walkom w Stalingradzie. Pierwszy niemiecki feldmarszałek, który podczas działań II wojny światowej skapitulował i dał się wziąć do niewoli. Młodość i okres przed II wojną światową Friedrich Wilhelm Ernst Paulus urodził się 23 września 1890 roku w Breitenau, części miasta Guxhagen. Mimo że potocznie mówi się o Paulusie jako o szlachcicu, dodając przydomek von, jest to błąd historyczny. Był synem biednego i mało znaczącego urzędnika. Gdy był młodzieńcem, nazywano go żartobliwie „lordem”. Później, wraz ze szlifami i nader wartościowymi osiągnięciami, zyskał przydomek „majora z seksapilem”. Było to związane z faktem, że Paulus świetnie się prezentował, był szarmancki i kurtuazyjny. Dbał o elegancję i higienę (ponoć czasami zmieniał bieliznę osobistą 6 razy dziennie) oraz zwracał szczególną i wyjątkową uwagę na prawidłową postawę ciała, dzięki czemu zawsze poruszał się z gracją. Uważał, iż tylko w ten sposób może choć powierzchownie dorównać swym rówieśnikom z lepszych rodzin. Pomimo trudności finansowych rodziców Paulus uczył się w gimnazjum w Kassel, gdzie w 1909 roku otrzymał świadectwo dojrzałości. Po nieudanych staraniach o przyjęcie do Marynarki Wojennej, najbardziej elitarnej części armii cesarskiej, młody Paulus zdecydował się na studia uniwersyteckie. Rozpoczął naukę na wydziale prawa na Uniwersytecie Filipa w Marburgu. Uczył się bardzo dobrze i pilnie, gdyż sądził, iż tylko ciężką pracą można osiągnąć dobrą pozycje w hierarchii społecznej. W marcu 1910 roku, skończywszy jeden semestr studiów, wstąpił ochotniczo jako szeregowy do 3 Badeńskiego Pułku Piechoty w Rastatt. W niedługim czasie awansował na stopień chorążego. Wkrótce też został skierowany do szkoły wojskowej w Emgers, a w sierpniu 1911 roku otrzymał stopień podporucznika. Mając 22 lata, poślubił wywodzącą się z jednego z najznamienitszych rodów rumuńskich Elenę Rosetti-Solescu, siostrę kolegi z pułku. Jego letnia rezydencja mieściła się w Krośnie Odrzańskim. Podczas I wojny światowej służył w Niemieckim Korpusie Alpejskim, w którym walczył m.in. na Bałkanach oraz pod Verdun. Osiągnął stopień kapitana. Jego służba miała głównie charakter sztabowy. Paulus zawsze przejawiał do niej największe predyspozycje i zdolności. Po wojnie, w październiku 1922 roku, odesłano Paulusa do Berlina na specjalny kurs dla oficerów sztabu generalnego, zorganizowany przez Ministerstwo Reichswehry. Później młody oficer przeszedł jeszcze jeden kurs w Wyższej Szkole Technicznej. Po ukończeniu szkoleń w 1924 roku powrócił do służby, lecz nie na długo. W 1929 roku wrócił na uczelnię w okręgu Badenia-Wirtembergia, ale już w roli wykładowcy. W dwudziestoleciu międzywojennym Paulus dowodził eksperymentalną jednostką pancerną. W 1938 roku został szefem sztabu XVI Korpusu Armijnego generała Heinza Guderiana. II wojna światowa Krótko przed wybuchem II wojny światowej Friedrich Paulus objął dowództwo nad 4 Gruppenkommando. Podczas niemieckiej agresji na Polskę został szefem sztabu 10 Armii, która 26 października 1939 roku została przemianowana na 6 Armię Polową. Po udanej operacji „Fall Weiss” Paulus wziął również udział w agresji na Francję i kraje Beneluksu. 29 listopada 1940 roku w Berlinie Paulus – wówczas w stopniu generała majora – został promotorem ściśle tajnych, przeprowadzonych na wielką skalę symulacji działań strategicznych na froncie wschodnim. W maju 1941 roku awansował i został głównym kwatermistrzem, tj. pierwszym zastępcą szefa wojsk lądowych. Na tym stanowisku przygotowywał i wprowadzał korekty do planu wojny ze Związkiem Radzieckim, zwanego operacją Barbarossa. Na ziemiach polskich, krótko przed atakiem III Rzeszy na ZSRR, stacjonował prawdopodobnie w Nowej Dębie. Choć Paulus nie miał doświadczenia w dowodzeniu dużą formacją, wkrótce potem feldmarszałek Walter von Reichenau polecił go na stanowisko dowódcy 6 Armii, którym to Paulus nominalnie został w styczniu 1942 roku. Z tą armią Paulus odniósł szereg sukcesów, m.in. odpierając radziecką ofensywę na Charków w 1942 roku. W sierpniu 1942 roku zdecydowano, iż armia Paulusa zostanie skierowana do walk o zdobycie Stalingradu. Pomimo wielokrotnie ponawianych ataków, miasto nie zostało ostatecznie zdobyte przez Niemców, chociaż zajęli oni około 90% jego terenu. Przeciwnie – z biegiem czasu 6 Armia została okrążona i niemal całkowicie odcięta od zaopatrzenia, które w niewystarczającym stopniu dostarczane było drogą powietrzną. Paulus zdawał sobie sprawę ze złego położenia swoich wojsk i był zwolennikiem wyrwania się z okrążenia, mając równocześnie świadomość, że będzie się to wiązało z utratą znacznej części ciężkiego sprzętu. Oddziały pancerne pod dowództwem generała Walthera von Seydlitz-Kurzbacha miały przerwać pierścień okrążenia. Adolf Hitler zakazał jednak jakichkolwiek działań odwrotowych, obiecując zaopatrzenie 6 Armii z powietrza, a następnie przywrócenie połączenia z resztą wojsk w wyniku równoczesnego ataku z zewnątrz i wewnątrz kotła. W bardzo ciężkich zimowych warunkach, przy ostrym mrozie i zamieci śnieżnej, oddziały pod dowództwem feldmarszałka Ericha von Mansteina próbowały 12 grudnia uderzeniem z zewnątrz przerwać okrążenie. Operacja odsieczy z zewnątrz nosiła kryptonim Wintergewitter (Burza zimowa). Wyrwanie się z okrążenia wojsk w kotle i wyjście odsieczy naprzeciw nosiło kryptonim Donnerschlag (Uderzenie pioruna). Von Manstein odebrał rozkaz Hitlera w ten sposób, iż ma otworzyć korytarz, przez który wydostanie się 6 Armia i przeprowadzona zostanie ewakuacja. Z drugiej strony Paulus dostał rozkazy, które mówiły o utrzymaniu miasta za wszelką cenę. Von Manstein liczył na równoczesne ze swoim uderzenie Paulusa i połączenie obu armii. Jednak Paulus odmawiał rozpoczęcia akcji bez rozkazu Hitlera i padł tym samym ofiarą własnego posłuszeństwa. Rozkazy Hitlera nie nadeszły nigdy. Pomimo lokalnych sukcesów, próby przebicia się przez okrążenie nie powiodły się. W pewnym momencie obie armie dzieliło tylko kilkanaście kilometrów bronionych przez oddziały sowieckie. Cały czas próbowano dostarczać zaopatrzenie drogą powietrzną, lecz wbrew zapewnieniom głównego dowódcy Luftwaffe, Hermanna Göringa, nie zdołano tą drogą (głównie z powodu braku lotnisk i dostatecznej liczby samolotów transportowych oraz niezwykle ciężkich warunków atmosferycznych) należycie zaopatrzyć wojska Paulusa. W efekcie brakowało żywności, materiałów pędnych oraz amunicji. Nieudane próby przerwania blokady, brak właściwego zaopatrzenia oraz potęgujące się bombardowania i ataki wojsk sowieckich spowodowały, że wojsko Paulusa znalazło się w tragicznym położeniu. Sytuację tę obrazują słowa Paulusa, które wypowiedział do jednego ze swych oficerów: Adolf Hitler kategorycznie zakazał jednak kapitulacji i rozkazał bronić miasta, choćby do ostatniego żołnierza. Oprócz obsesyjnego uporu Hitlera przedłużanie się walk wiązało znaczne siły sowieckie, które nie mogły zostać użyte w działaniach ofensywnych na innych kierunkach. W tym kontekście poświęcenie 6 Armii miało istotne znaczenie strategiczne i prawdopodobnie zapobiegło załamaniu się całego frontu południowego. 30 stycznia 1943 roku, Paulus został awansowany przez Hitlera do stopnia feldmarszałka. Adolf Hitler liczył na to, że Paulus nie skapituluje i popełni samobójstwo, bowiem od 1871 roku żaden niemiecki feldmarszałek nie dał się żywcem wziąć do niewoli. W mniemaniu Hitlera samobójstwo Paulusa stanowiłoby symbol nieustępliwości wojsk niemieckich. Paulus nie zamierzał odebrać sobie życia i 31 stycznia 1943 roku wraz ze 100 000 żołnierzy bezwarunkowo poddał się dowódcy 64 Armii – generałowi Michaiłowi Szumiłowowi. Jeszcze tego samego dnia został po raz pierwszy przesłuchany w sztabie 64 Armii, mieszczącym się w domu w Bekietowce. Po przesłuchaniach, w marcu 1943 roku, wraz z innymi wyższymi oficerami Wehrmachtu został zesłany do łagru Krasnogorodskij Nr 27. Hitler, gdy dowiedział się o kapitulacji Paulusa i jego oddaniu się w ręce sowieckie, wpadł we wściekłość, mówiąc, że kobieta pozbawiona godności potrafi popełnić samobójstwo, a nie ma do tego odwagi feldmarszałek niemiecki. Równocześnie ogłosił, że do końca wojny nikogo już nie mianuje feldmarszałkiem. Przebywającego w więzieniu Paulusa Wilhelm Pieck, późniejszy prezydent NRD, początkowo bezskutecznie próbował nakłonić do wstąpienia do Komitetu Narodowego Wolne Niemcy (Nationalkomitee Freies Deutschland, NKFD), współzałożonej przez siebie w ZSRR antynazistowskiej organizacji. Pod naciskiem Paulus w końcu zgodził się dołączyć do NKFD, a 8 sierpnia 1944 roku podpisał apel do narodu niemieckiego, nawołujący do wyrzeczenia się Hitlera. Później zaczął nadawać w sowieckim radiu programy propagandowe, w których atakował Hitlera i reżim nazistowski oraz wzywał niemieckich żołnierzy do tego, aby raczej poddawali się Sowietom, niż umierali za führera. Jego postawa spotkała się z oburzeniem wielu niemieckich jeńców wojennych. Po II wojnie światowej Po zakończeniu wojny Friedrich Paulus pozostał w Związku Radzieckim. Na początku 1946 roku przewieziono go do Niemiec, aby zeznawał jako świadek w procesie niemieckich zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Zrelacjonował wówczas swoją rolę w przygotowaniu operacji Barbarossa, a jako jej głównych architektów wskazał Wilhelma Keitla, Alfreda Jodla i Hermanna Göringa. Chociaż swoimi zeznaniami spełnił oczekiwania radzieckich „opiekunów”, ci odmówili mu spotkania z ciężko chorą wówczas żoną. Zmarła w 1949 roku nie zobaczywszy już więcej męża. Na zwolnienie z radzieckiej niewoli Paulus musiał czekać do 1953 roku. We wrześniu tego roku do ZSRR przybył przewodniczący Rady Państwa NRD Walter Ulbricht celem omówienia zwolnienia feldmarszałka, zaś 26 października Paulus przyjechał pociągiem do Berlina Wschodniego. Na miejscu został zabrany na oficjalne przyjęcie kierownictwa państwowego i partyjnego NRD. Jako miejsce zamieszkania przydzielono mu willę w drezdeńskiej dzielnicy Oberloschwitz. Otrzymał także przywilej posiadania własnej broni krótkiej i zachodnioniemieckiego samochodu Opel Kapitän. W NRD Paulus pozostawał pod pełną obserwacją Państwowej Służby Bezpieczeństwa, jego korespondencja pocztowa była sprawdzana, zaś telefon i miejsce zamieszkania podsłuchiwane. Krótko po przyjeździe Paulusa do NRD prasa w RFN spekulowała, czy feldmarszałek będzie uczestniczyć w tworzeniu wojsk lądowych NRD, które wówczas funkcjonowały zakamuflowane jako Kasernierte Volkspolizei (KVP; pol. „Skoszarowana Policja Ludowa”). W rzeczywistości Paulus tylko doradzał jej dowódcom. Został też szefem instytutu historycznego przy akademii KVP w Dreźnie. Na zlecenie władz próbował jednoczyć żyjących w obydwu państwach niemieckich weteranów Wehrmachtu do walki przeciw wstąpieniu RFN do NATO. Plan ten, z uwagi na to, że Paulus na Zachodzie był skompromitowany kolaboracją z Sowietami nie przyniósł spodziewanych rezultatów. W pewnym momencie Paulus wycofał się z życia publicznego ze względów zdrowotnych – cierpiał na stwardnienie zanikowe boczne. Zmarł w swojej willi 1 lutego 1957 roku nie dokończywszy naukowego opracowania bitwy stalingradzkiej. Został pochowany z wojskowymi honorami na cmentarzu w Dreźnie-Tolkewitz. W późniejszych latach jego ciało zostało sprowadzone do RFN i pochowane obok zwłok żony w Baden-Baden. Odznaczenia Okucie Ponownego Nadania Krzyża Żelaznego II Klasy (21 września 1939) Okucie Ponownego Nadania Krzyża Żelaznego I Klasy (27 września 1939) Wspomnienie w Wehrmachtbericht (30 maja 1942, 11 sierpnia 1942, 31 stycznia 1943, 1 lutego 1943, 3 lutego 1943) Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego (26 sierpnia 1942) Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego (15 stycznia 1943) Order Michała Walecznego (5 lutego 1943) III Klasy II Klasy I Klasy Krzyż Honorowy dla Walczących na Froncie Medal Pamiątkowy 13 marca 1938 Medal Pamiątkowy 1 października 1938 z okuciem Zamek Praga Medal za Kampanię Zimową na Wschodzie 1941/1942 Odznaka za 25-letnią Służbę w Heer Order Krzyża Wolności I Klasy Upamiętnienie formacji, której jeńcem był Paulus Friedricha Paulusa wzięła do niewoli 1. kompania 255 Wołgogradzko-Korsuńskiego Pułku Zmechanizowanego Gwardii. Pułk ten po II wojnie światowej stacjonował na terytorium Polski, w Pstrążu. Na budynku 1. kompanii widniała pamiątkowa tablica o treści: 1-a kompania 255 PZ Gw. w Stalingradzie wzięła do niewoli feldmarszałka Paulusa. Tablica ta nie zachowała się po opuszczeniu Polski przez Armię Radziecką. Przypisy Bibliografia Bogusław Wołoszański, Tajna wojna Hitlera, . Wolfgang Benz, Historia Trzeciej Rzeszy, . Feldmarszałkowie III Rzeszy Jeńcy niemieccy w niewoli radzieckiej 1941–1956 Uczestnicy I wojny światowej (Cesarstwo Niemieckie) Niemieccy uczestnicy walk na froncie wschodnim w II wojnie światowej Bitwa stalingradzka Żołnierze Narodowej Armii Ludowej Komitet Narodowy Wolne Niemcy Odznaczeni Krzyżem Żelaznym Odznaczeni Krzyżem Rycerskim Odznaczeni Orderem Michała Walecznego Ludzie związani z Dreznem Urodzeni w 1890 Zmarli w 1957
1544	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fotografia	Fotografia	Fotografia (ang. photography) – zbiór wielu różnych technik, których celem jest zarejestrowanie trwałego, pojedynczego obrazu za pomocą światła. Potoczne znaczenie zakłada wykorzystanie układu optycznego, choć nie jest to konieczne np. przy rayografii. Etymologia Słowo fotografia (ang. photography) oznacza rysowanie za pomocą światła. Powstało z greckich rdzeni φῶς (phōs) – światło, dopełniacz φωτός (phōtós) – światła; γραφή (graphé) – rysowanie. Podstawowy podział technik fotograficznych fotografia tradycyjna (błędnie określana jako analogowa) – od swego powstania oparta na chemii światłoczułych związków srebra. Dzieli się na fotografię monochromatyczną i fotografię barwną. Materiały fotograficzne dzieliły się na dwa rodzaje: pierwsze służyły do utrwalania obrazu w aparacie i produkowane były w postaci klisz ciętych (do aparatów wielkoformatowych – fotografia wielkoformatowa), zaś drugie w postaci błon fotograficznych (filmów) perforowanych (do aparatów małoobrazkowych) i błon zwojowych, najczęściej o szerokości 60 mm (do aparatów średnioformatowych), które następnie musiały być wywoływane. Obraz zapisany na obu tych rodzajach materiałów mógł być przenoszony na papiery fotograficzne o różnych formatach. szlachetne techniki fotograficzne – techniki oparte o wykorzystanie światłoczułości i garbujących właściwości soli chromianowych, a także innych związków światłoczułych, np. gumy, pigmentu, bromoleju. fotografia cyfrowa – w tym przypadku rejestracja obrazu odbywa się nie na materiale światłoczułym, ale w karcie pamięci, po uprzednim przetworzeniu światła /obrazu/ wpadającego przez obiektyw na sygnał elektryczny – w matrycy (np. w układzie CCD lub CMOS) zamontowanej w aparacie cyfrowym. Obiektywy aparatów cyfrowych są identyczne (pod względem konstrukcji optycznej) ze stosowanymi w aparatach do fotografii tradycyjnej (analogowej), ale występują też w postaci zmodyfikowanej, np. z wbudowanymi mechanizmami redukcji wstrząsów. Naukowców od zawsze fascynowała możliwość rejestrowania dokładnych obrazów ruchu, przykładem tego jest twórczość Eadwearda Muybridge’a. Ważniejsze wydarzenia w historii fotografii opartej o materiały światłoczułe Fotografia, powstała w XIX wieku, korzystała z wynalazków znanych już wcześniej. Przykładem jest camera obscura, znana już w starożytnej Grecji. 1556 – Georg Fabricius zauważył, że chlorek srebra zaczernia się pod wpływem promieni słonecznych. 1724 – światłoczułość azotanu srebra zaobserwował Johann Heinrich Schulze. 1725 – w Halle Johann Heinrich Schulze uzyskał pierwsze odwzorowanie obrazu na emulsji światłoczułej sporządzonej z chlorku srebra na podkładzie z białej kredy. Spreparowana odpowiednio kreda posłużyła jako substancja mająca zapewnić w miarę równomierne pokrycie materiału podkładowego emulsją. Jako obrazu do odwzorowania użył nieprzeźroczystego materiału, w którym wyciął szablony. Następnie naświetlał emulsję na słońcu przez te szablony. W ten sposób uzyskał pierwszy, chociaż nie dający się jeszcze utrwalić, obraz fotograficzny. 1826 lub 1827 – powstała pierwsza fotografia, która zachowała się do naszych czasów, stworzona przez Francuza Josepha-Nicéphore’a Niepce’a na wypolerowanej płycie metalowej. Jako substancję światłoczułą wykorzystał on asfalt syryjski – związki bitumiczne wytworzone z ropy naftowej. Otrzymane przez niego zdjęcie było jednak bardzo niedoskonałe. 1839 – rok uznawany za właściwą datę wynalezienia fotografii. W tym roku po raz pierwszy użyto terminu "fotografia". Francuz Louis Jacques Daguerre zademonstrował Akademii Francuskiej zdjęcie fotograficzne otrzymane na warstewce jodku srebra, powstałej w wyniku działania pary jodu na wypolerowaną płytę miedzianą pokrytą srebrem. Metoda Daguerre’a, zwana od nazwiska twórcy dagerotypią, pozwalała na otrzymanie poprawnego zdjęcia, ale tylko w jednym egzemplarzu, gdyż utworzony na płytce obraz był od razu obrazem pozytywowym. w tym samym czasie nad otrzymywaniem obrazów tworzonych przez światło pracował angielski uczony William Henry Fox Talbot. Naświetlając w ciemni optycznej papier powleczony jodkiem srebra uzyskał on – po wywołaniu kwasem galusowym – obraz negatywowy, w którym jasnym miejscom fotografowanego przedmiotu odpowiadał czarny strąt srebra. Następnie, naświetlając przez ten negatyw arkusz papieru pokryty warstewką chlorku srebra, otrzymywał obraz pozytywowy w dowolnej liczbie odbitek. 1839 – John Herschel na określenie procesu opracowanego przez Talbota wprowadził termin fotografia. Technika fotografii rozwijała się od tego momentu bardzo szybko. Już wkrótce płytki srebrne lub arkusze papieru zastąpiono płytkami szklanymi powleczonymi warstwą światłoczułą. Płytki te preparowano tuż przed wykonaniem zdjęcia, co wymagało przenośnej ciemni fotograficznej, w której można było dokonać tego zabiegu. 1861 – fizykowi Jamesowi Clerkowi Maxwellowi udało się uzyskać pierwszą trwałą fotografię barwną. 1907 – bracia Lumière wprowadzili na rynek pierwsze szklane kolorowe płyty światłoczułe do fotografii barwnej, Autochrome. Były one produkowane na bazie barwionej skrobi ziemniaczanej. Autochromy pomimo nowatorskiego użycia koloru miały swoje wady to znaczy małą czułość, duże ziarno i konieczność używania statywu w przeciwieństwie do materiałów czarno-białych. 1935 – wprowadzono do sprzedaży pierwszy współczesny trójwarstwowy film barwny – Kodachrome. Większość współczesnych filmów barwnych, oprócz Kodachrome, wykorzystuje technologię stworzoną dla filmu Agfacolor w 1936 roku. Od 1963 – jest dostępny natychmiastowy materiał kolorowy firmy Polaroid Corporation. Fotografia w Polsce Fotografia pojawiła się na ziemiach polskich równolegle do osiągnięć na zachodzie Europy na tym polu. Już 13 lipca 1839 roku, a więc jeszcze przed ujawnieniem szczegółów techniki dagerotypii, polski inżynier i wynalazca Maksymilian Strasz opublikował w „Wiadomościach Handlowych i Przemysłowych” artykuł poświęcony innej technice fotograficznej: kalotypii dołączając próbki wykonanych przez siebie obrazów wykonanych tą techniką. W tym samym roku Kurier Warszawski wydrukował ogłoszenie firmy Fraget oferującej aparaty do dagerotypii. Rok później w Poznaniu i w Warszawie pojawiły się ilustrowane broszury poświęcone dagerotypii. Pierwszy profesjonalny zakład fotograficzny na ziemiach polskich „Zakład Daguerrotypowy Karola Beyer w Warszawie” na przełomie lat 1844–1845 otworzył w Warszawie Karol Beyer. Początek przemysłu fotograficznego na ziemiach polskich to rok 1887, kiedy chemik Piotr Lebiedziński założył w Warszawie fabrykę papierów fotograficznych FOTON. W 1899 roku, również w Warszawie, powstała wytwórnia aparatów fotograficznych i obiektywów FOS. Fotografia tradycyjna a analogowa Bardzo często fotografię tradycyjną (opartą na wykorzystaniu światłoczułych własności halogenków srebra) kompletnie mylnie określa się fotografią analogową. Jest to poważny błąd merytoryczny, gdyż fotografią analogową można określić proces reprodukcji obrazu z pomocą urządzeń elektronicznych analogowych (np. fotopowielacz). Wynikiem działania światła na taki element światłoczuły jest powstanie sygnału analogowego, a nie efektu fotochemicznego na błonie filmowej czy innym nośniku emulsji światłoczułej. Zobacz też fotoreportaż fotografia otworkowa fotografia artystyczna fotografia mody Przypisy Linki zewnętrzne Polskie piśmiennictwo fotograficzne dostępne w Sieci (Katalog HINT)
1545	https://pl.wikipedia.org/wiki/Falki	Falki	Falki () – rodziny funkcji zbioru liczb rzeczywistych w zbiorze liczb rzeczywistych, z których każda jest wyprowadzona z funkcji-matki (z tzw. funkcji macierzystej) za pomocą przesunięcia i skalowania: gdzie: – liczby całkowite, – funkcja-matka, – falka o skali i przesunięciu (zwana też funkcją falkową). Funkcje te dążą do zera (lub po prostu wynoszą zero poza pewnym przedziałem) dla argumentu dążącego do nieskończoności, zaś ich suma ważona umożliwia przedstawienie z dowolną dokładnością dowolnej funkcji ciągłej całkowalnej z kwadratem, podobnie jak funkcje cosinus o różnych okresach i przesunięciach umożliwiają przedstawienie z dowolną dokładnością każdej całkowalnej funkcji okresowej (zob. transformata Fouriera). Falki są używane w analizie i przetwarzaniu sygnałów cyfrowych, w kompresji obrazu i dźwięku, do rozwiązywania równań różniczkowych cząstkowych oraz w wielu innych dziedzinach. Najprostsze z nich to falki Haara. {\| class="wikitable" ! Funkcja skalująca i falka ! Amplitudy spektrum częstotliwościowego \|- \| \| \|- \| \| \|- \| \| \|} Zobacz też kompresja falkowa transformacja falkowa Przypisy Bibliografia Przetwarzanie sygnałów cyfrowych – Zastosowanie falek (materiały dydaktyczne AGH)
1546	https://pl.wikipedia.org/wiki/Falki%20Haara	Falki Haara	Falka Haara – pierwsza znana falka, została wprowadzona przez Alfréda Haara w 1909 lub 1910 r. Jest to szczególnie prosta falka, jej funkcja-matka określona jest wzorem: Falka ta ma zwarty nośnik jednak wadą jest jej nieciągłość, a więc nieróżniczkowalność, co w niektórych zastosowaniach ma znaczenie. Falki te są stosowanie w kompresji obrazów i dźwięku (kompresja falkowa). Haara
1549	https://pl.wikipedia.org/wiki/Faraon	Faraon	Faraon () – jedno z określeń władcy starożytnego Egiptu, będące zniekształconą wersją staroegipskiego Per-āa – „wielki dom”. Od XVIII dynastii termin ten zaczęto odnosić również do zarządcy tego „wielkiego domu” (pałacu), czyli władcy. Do najwybitniejszych faraonów należeli: Chefren, Totmes III, Seti I, Ramzes II. Jedynie w przypadku czterech kobiet władczyniom przyznano godność i funkcję faraonów: Nitokris, Neferusobek, Hatszepsut i Tauseret. Faraon miał przynajmniej dwa imiona wpisane w kartusz: noszone od urodzenia oraz imię koronacyjne. Tworzyły one królewską tytulaturę, czyli tzw. Królewski Protokół. Geneza nazwy i tytulatura Termin ten pojawił się w XVI wieku p.n.e., gdy starożytny Egipt wkroczył w okres silnej ekspansji terytorialnej pod rządami XVIII dynastii. Wywodzi się od staroegipskiego Per-āa, dosłownie oznaczającego „wielki dom”. Początkowo było to określenie siedziby (pałacu) władcy, z czasem jednak zaczęło oznaczać jego samego. Po zjednoczeniu kraju przez Narmera egipski władca nosił tytuł nesut-biti – Ten-który-należy-do-pszczoły-i-trzciny, bowiem w tym okresie godłem Górnego Egiptu była pszczoła, a Dolnego – trzcina. Z biegiem czasu zaczęto używać tytułu Król Górnego i Dolnego Egiptu oraz Król Południa i Król Północy. Każdy z faraonów oficjalnie nosił pięć tzw. Wielkich Imion. Trzy pierwsze z nich do czasów XII dynastii mogły brzmieć identycznie. Dwa ostatnie zapisywano w kartuszach, czyli w wyróżniającym otoku. Są to kolejno: Imię Horusowe – wyrażające, iż faraon jest „żywym wcieleniem Horusa” na Ziemi. Zapisywano je w tzw. serechu, czyli prostokątnej ramce przedstawiającej schematycznie królewski pałac. Imię Dwóch Pań – odnoszące się do Nechbet i Uadżet, które pojawiło się w czasach króla Aha. Poprzedzane hieroglifem sępa i kobry, oznaczało władzę faraona zarówno nad Górnym, jak i Dolnym Egiptem. Imię Złotego Sokoła – poprzedzane hieroglifem sokoła siedzącego na złocie, które pojawiło się w czasach panowania III dynastii (jego znaczenie nie jest jasne). Imię tronowe – powszechnie używane imię przybierane przez faraona w momencie koronacji, które oddawało relację faraona wobec boga słońca. Imię własne – nadawane przy narodzinach, które mogło być modyfikowane przy rzeczywistym objęciu władzy. W Egipcie rzymskim okresu cesarstwa w greckojęzycznym zapisie oficjalnym stosowano dla władcy standardową tytulaturę Autokrator Kaisar Sebastos (Αύτοκράτορος Καίσαρος Σεβαστός), będącą dokładnym odpowiednikiem rzymsko-łacińskiej Imperator Caesar Augustus. Insygnia władzy Od poddanego mu Egipcjanina władcę odróżniały regalia – pewne oznaki ściśle zastrzeżone dla godności faraona. Egipski władca Egiptu był też specyficznie przedstawiany w sztuce: zwykle jako nierównie większy od innych postaci, występujący najczęściej w otoczeniu bogów lub w scenach zwycięstw wojennych nad nieprzyjaciółmi Egiptu. Nakrycia głowy biała korona hadżet – symbol królów Górnego Egiptu. Wysoka i biała korona, znana już z Palety Namera. Nie posiadała żadnych zdobień. czerwona korona deszeret – niska, czerwona korona, symbolizująca Dolny Egipt (władcę przedstawiano zwykle w dwóch koronach jednocześnie); pierwsze jej stwierdzone wizerunki to hieroglif z czasów predynastycznych. podwójna korona pszent – połączenie Korony Czerwonej i Białej symbolizujące zjednoczenie Dolnego i Górnego Egiptu. Egipska nazwa oznacza dwie potężne; najwcześniejsze przedstawienie pochodzi z czasów I dynastii. Każda z nich (czyli władca) pozostawała pod opieką bóstwa świętych miast: Nechen – gdzie czczono Nechbet, przedstawianą pod postacią sępa, oraz Buto – gdzie czczono Uadżet wcieloną w kobrę. korona atef – przypominająca swoim kształtem Hadżet z dwoma strusimi piórami po bokach; powiązana z niektórymi rytuałami należącymi do króla (np. kultu ozyriackiego). błękitna korona cheperesz – w której faraonów z reguły przedstawiano w scenach wojennych. Szczególnie popularna w okresie Nowego Państwa, przypominała turban i zdobiona była drobnym deseniem z kółeczek. nemes – chusta w pasy (zwykle niebieskie i złote) noszona przez faraonów od czasów I dynastii; w okresie Nowego Państwa łączona z innymi koronami. chat – okalająca głowę biała chusta, podobna do noszonych przez m.in. boginie Izyda i Neftydę. Berła i laski berło heka (laska pasterska) – z zakrzywioną górną częścią (najstarsze znane egzemplarze z czasów predynastycznych). bicz nachacha – wywodzący się z narzędzi rolniczych i przypominający wyglądem cep z ruchomą częścią w kształcie wachlarza. berło uas – zwykle dzierżone przez bóstwo; w pozycji pionowej ze zwierzęcą głową u góry, a rozdwojone u dołu. Inne elementy ureusz – symbol bogini Uadżet, przedstawiający unoszącą się kobrę i stanowiący nieodłączny element ikonografii królewskiej. byczy ogon – przyczepiany z tyłu do pasa faraona, prawdopodobnie symbolizujący siłę i męskość. usztywniona broda – o splocie przypominającym warkocz (podobne nosili bogowie, z nieco zakrzywionym końcem), nie będąca jednak elementem koniecznym. Galeria Rola w państwie Faraon był „bogiem na ziemi”, czyli niekwestionowanym królem; należał do niebios i był pośrednikiem pomiędzy ludem a panteonem. Faraon to wcielenie Pana Niebios i żyznej ziemi Horusa, przedstawianego w postaci sokoła z rozpostartymi skrzydłami, a później również synem boga Re. Po śmierci faraona stawał się Ozyrysem. Mocno nawiązywało to do mitologii egipskiej, w której Horus władał ziemią, a Ozyrys światem zmarłych. Jak stwierdził wezyr Rechmire z czasów Totmesa III: każdy król Górnego i Dolnego Egiptu jest bogiem, dzięki wskazaniom którego możliwe jest życie, ojcem i matką wszystkich ludzi i nie ma sobie równych. Pierwszym królem noszącym tytuł syna Re był następca Cheopsa, Dżedefre z IV dynastii. Egipski władca pełnił funkcję najwyższego kapłana, sędziego, wodza naczelnego i budowniczego świątyń. Stał na straży harmonii i porządku – Maat, co było jego głównym i najważniejszym zadaniem. Boskość osoby króla wymagała ścisłego przestrzegania jego nietykalności. Do roli kapłanów, wskutek tego poddawanych częstym ceremoniom oczyszczającym, należało uniemożliwianie mu fizycznego kontaktu z ludźmi i przedmiotami. W odniesieniu do osoby władcy obowiązywało też odpowiednie słownictwo: on sam w wypowiedziach używał formy „Mój Majestat”, podobnie inni zwracali do „Jego Majestatu”, a wobec jego czynności używano oprócz trzeciej osoby także często formy bezosobowej (np. „wydano polecenie”). Faraon corocznie uczestniczył w wielkim Święcie Opet – procesji barek bogów z Karnaku do Luksoru, podczas którego dokonywało się odnowienie jego władzy. Ponadto jako jedyny pośrednik między ludźmi a bogami, miał codzienny obowiązek odprawiania rytuałów w świątyni. Król miał budzić posąg boga, obmywać go i składać ofiary. W rzeczywistości jednak często zastępowali go kapłani. Praktycznie władza faraona była realizowana poprzez urzędników, którzy organizowali i nadzorowali prace przy budowie i naprawie kanałów nawadniających, zbierali daniny od chłopów i rzemieślników, określali rodzaj i wielkość upraw, w imieniu faraona sądzili przestępców. Ustrój państwa oparty na władzy faraona określić można jako monarchię despotyczną opartą na teokracji. W okresie rzymskim żaden z aktualnie panujących cesarzy nie koronował się oficjalnie jako faraon, choć w dekoracjach sztuki świątynnej często występują w stroju faraonów w scenach składania ofiar bogom egipskim. Łączyło się to ze zmianą roli i upadkiem znaczenia roli kolegiów kapłańskich poddanych rzymskiej kontroli, których poparcie dla władzy cesarskiej było zbędne. W Egipcie stanowiącym od czasów Augusta wydzieloną prowincję cesarską (gdzie senatorowie nie mieli prawa wstępu bez specjalnego zezwolenia), faktyczną władzę Rzymu reprezentował w Aleksandrii namiestnik – mianowany spośród ekwitów prefekt Egiptu (praefectus Aegypti, później dux Aegypti) jako praefectus Augustalis, tj. sprawujący ją w imieniu samego cesarza. Święto sed Najważniejszym świętem królewskim było tzw. święto trzydziestolecia (heb sed). Uroczystość miała charakter rytualnej odnowy sił króla po wieloletnim panowaniu: wierzono, iż z wiekiem zarówno pierwiastek ludzki, jak i boski we władcy mógł osłabnąć i ceremonia miała na celu zaradzenie temu. Święto, nazywane też niekiedy „jubileuszem królewskim”, początkowo odbywało się po długim okresie panowania władcy, ostatecznie jednak przyjęto, że powinno się odbywać co najmniej raz na trzydzieści lat. Przebieg rytuału nie jest całkowicie jasny. Prawdopodobnie obejmował ponowną koronację i ponowne objęcie władzy nad Górnym i Dolnym Egiptem. W trakcie uroczystości faraon rodził się na nowo jako istota „w pełni boska”; nie miało to jednak charakteru stałego, stąd powtarzalność odbywanego rytuału. W niektórych źródłach święto to nosi nazwę Opet. Polityka budowlana Działalność architektoniczna była ważnym elementem składowym rządów faraona. Poprzez stawianie nowych budowli demonstrował on swą troskę o losy świata, spełniając obowiązek zarówno wobec ludzi, jak i bóstw. Stawianie kolejnych monumentalnych budowli miało podtrzymywać na świecie maat. W świątyni Hatszepsut zachowały się słowa, jakie rzekomo miał wypowiedzieć do niej Amon: kiedy jeszcze byłaś jako ta, która jest w swoim gnieździe (w wieku młodzieńczym), wiedziałem, że uczynisz dla mnie monumenty i wypełnisz dla mnie moją świątynię wszystkim tym, co jest dobre z Obu Krajów. Wznosząc budowle król potwierdzał swe prawo do tronu. Jego dzieła miały być zawsze potężniejsze, niż stworzone przez jego poprzedników. Faktycznie jednak to, jakie budowle powstawały było zależne od sytuacji w państwie. W bogatych okresach powstawały wielkie dzieła, a w trakcie Okresów Przejściowych tworzenie monumentów nie było dla władców kluczowe. Od czasów Średniego Państwa faraonowie nakazywali umieszczać na ścianach dedykacje, wskazujące kto i dla kogo stworzył dany budynek. Z czasem zaczęły się tam pojawiać inne informacje, dzięki czemu obecnie dość dobrze wiadomo, w jakim celu powstała część z zachowanych budowli. W powszechnym odbiorze cesarze rzymscy, podobnie jak władcy ptolemejscy i perscy, nadal spełniali utrwaloną tradycją rolę faraonów, m.in. prowadząc przypisaną im sakralną działalność budowlaną. Zobacz też Władcy Egiptu Faraon – film polski w reżyserii Jerzego Kawalerowicza z 1965 r. Faraon – powieść Bolesława Prusa z 1897 r. mumia piramida Przypisy Bibliografia Kultura starożytnego Egiptu Tytuły monarsze
1550	https://pl.wikipedia.org/wiki/Perspektywa%20pierwszej%20osoby	Perspektywa pierwszej osoby	Perspektywa pierwszej osoby, perspektywa pierwszoosobowa, skrótowiec: FPP (od ) – określenie perspektywy graficznej w grach komputerowych, w których gracz widzi świat oglądany oczami głównego bohatera. Najczęściej gry tego typu utożsamiane są z gatunkiem strzelanek pierwszoosobowych, jednak perspektywa ta występuje również, między innymi, w komputerowych grach przygodowych (Myst), fabularnych (The Elder Scrolls, Deus Ex) i wyścigowych (Colin McRae Rally) oraz symulatorach lotu (Il-2 Sturmovik). W wielu grach istnieje możliwość wyboru między perspektywą pierwszoosobową a trzecioosobową. Przypisy Grafika komputerowa Terminologia gier komputerowych
1551	https://pl.wikipedia.org/wiki/Frankonia	Frankonia	Frankonia (niem. Franken) – kraina historyczna w południowych Niemczech. Obecnie Frankonia stanowi część Bawarii (trzy rejencje: Górna, Środkowa i Dolna Frankonia), Badenii-Wirtembergii (region Heilbronn-Franken) i Turyngii (powiaty Schmalkalden-Meiningen, Hildburghausen, Sonneberg, Wartburg). Największe miasta Frankonii to Norymberga, Würzburg, Fürth. W średniowieczu Frankonia była jednym z pięciu księstw niemieckich, obok Saksonii, Lotaryngii, Szwabii i Bawarii. Frankończycy są szczególnie dumni z ich piwa. Górna Frankonia posiada największe skupisko browarów w Niemczech. W Górnej Frankonii przetrwała tradycja domowego wyrobu i wyszynku piwa znanego jako zoigl. Także frankońskie białe wino (Frankenwein) ma długą tradycję i jest produkowane przede wszystkim z odmian müller-thurgau, sylvaner i bacchus. Turystyka Przez Frankonię wzdłuż Menu biegnie Mainradweg – turystyczna trasa rowerowa oceniona pięcioma gwiazdkami jakości przez Powszechny Niemiecki Klub Rowerowy. Ma długość około 600 kilometrów. Zaczyna się w okolicach Bayreuth, prowadzi m.in. przez Bamberg, Würzburg, Aschaffenburg, Frankfurt nad Menem, aż do ujścia Menu do Renu koło Moguncji. Zobacz też Książęta Frankonii Przypisy Krainy historyczne Niemiec
1552	https://pl.wikipedia.org/wiki/Flisz%20%28geologia%29	Flisz (geologia)	Flisz – zespół skał terygenicznych cechujący się wielokrotną cyklicznością. Klasyczny cykl (tzw. sekwencja Boumy) rozpoczyna zlepieniec, powyżej leży piaskowiec, następnie mułowiec, a najwyżej w profilu iłowiec. Flisz powstaje na skutek schodzenia po stoku kontynentalnym podwodnych prądów zawiesinowych i osuwisk oraz segregowania grawitacyjnego ziarn w czasie tego transportu. Prawie zawsze flisz tworzył się w głębokim basenie morskim, u podnóża stoku kontynentalnego, ale znane są też sekwencje fliszowe w głębokich jeziorach. W zarzuconym dziś ujęciu teorii geosynklin, fliszem nazywano serię osadów morskich powstającą w wyniku wypełnienia geosynkliny, na krótko przed orogenezą. Dziś taka definicja fliszu ma znaczenie tylko historyczne. Skamieniałości fliszowe należą do rzadkości i są reprezentowane przede wszystkim przez mikrofaunę (np. otwornice) i bardzo liczne miejscami skamieniałości śladowe. W skład skał fliszowych mogą wchodzić: iły, mułowce i margle, łupki, piaskowce, zlepieńce. Rodzaje fliszu Ze względu na oddalenie od obszaru źródłowego materiału detrytycznego wyróżniamy: flisz bliski (proksymalny) flisz daleki (dystalny) Ze względu na skład petrograficzny wyróżniamy: flisz normalny flisz daleki piaszczysty flisz dziki Ze skał fliszowych zbudowane są m.in. zewnętrzne pasma Alp i Karpat (Karpaty Zewnętrzne, zwane też fliszowymi – tzw. flisz karpacki). Zobacz też Flisz podhalański Turbidyty Molasa Bibliografia Skały osadowe Sedymentologia Facje
1553	https://pl.wikipedia.org/wiki/Firet	Firet	Firet – pomocnicza, bezwymiarowa jednostka miary stosowana w typografii, służąca do wyrażania wielkości różnych parametrów za pomocą ułamka lub wielokrotności wartości użytego stopnia pisma. Wartość firetu równa 1 odpowiada aktualnie używanemu stopniowi pisma. Wyrażana jest jako kwadrat o boku równym danemu stopniowi pisma. Oznacza to, że firetem można określać wielkości zarówno w poziomie, jak i w pionie. Mówiąc krócej, firet to bieżący stopień pisma. Jeżeli np. dany fragment tekstu jest składany czcionką 12-punktową, to jeden firet też ma 12 punktów. Jeżeli teraz ten tekst zostanie przeformatowany na 14 punktów, to jeden firet pozostanie jednym firetem, ale od tej chwili będzie wynosił 14 punktów. Firet jest wygodną, powszechnie stosowaną jednostką, służącą do określania parametrów składu, głównie odstępów. Na przykład w typowym składzie dziełowym zaleca się, aby wcięcie akapitowe wynosiło od 1 do 1,5 firetu. W typowych krojach pisma, szczególnie w ich odmianach podstawowych, szereg znaków ma utrwalone tradycją rozmiary. Na przykład: najdłuższy myślnik, tzw. pauza, to w przybliżeniu najczęściej kreska długości firetu, znak wielokropka traktowany kanonicznie ma szerokość firetu, tak aby dało się z wielu tych znaków ułożyć jednorodną linię kropkowaną, jednak w wielu innych typowych krojach ma szerokość znacznie mniejszą, bo dopasowaną światłami do trzech postawionych obok siebie znaków kropki, półpauza to kreska szerokości ok. pół firetu, Wszystkie powyższe wielkości odnoszą się do pojęcia szerokości pola znaku, czyli sumy szerokości glifu (oczka) wraz z obiema odsadkami (światłami), co w tradycyjnym zecerstwie odpowiada szerokości płaszczyzny czołowej czcionki. W informatyce symbolem firetu jest [em]. Jednostkę tę można spotkać przy podawaniu wielkości np. w kodzie stron HTML czy w składni LaTeX. Nazwa symbolu jednostki pochodzi od szerokości wielkiej litery „M”, która obok litery „W” jest jedną z dwóch najszerszych liter alfabetu (w rozumieniu szerokości całego pola znaku). Stąd również spacja firetowa jest nazywana em-spacją, a na zasadzie analogii spacja półfiretowa – en-spacją. Zazwyczaj jednak w typowych krojach pisma szerokości pola znaku liter „M” i „W” są trochę mniejsze od firetu, a liter „N” od połowy firetu. W Unikodzie istnieje szereg spacji o ściśle zdefiniowanej szerokości, są to spacje: firetowa, półfiretowa, trzecianka (1/3), kwarcianka (1/4), jedna szósta, chuda (1/8) oraz włoskowa (1/24). Istnieje nawet kilka spacji o zerowej wartości firetu (posiadających różne inne właściwości, np. rozdzielania lub łączenia sąsiednich znaków). Wartość standardowej spacji jest zbliżona do 1/5 firetu, aczkolwiek jest ona rozciągliwa (justowalna). Przypisy Jednostki miar typograficznych
1554	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A9d%C3%A9ric%20Joliot-Curie	Frédéric Joliot-Curie	Jean Frédéric Joliot-Curie, początkowo Jean Frédéric Joliot (ur. 19 marca 1900 w Paryżu, zm. 14 sierpnia 1958 tamże) – francuski fizyk, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. Życiorys Ukończył École de physique et chimie w Paryżu i w 1925 r. zaczął pracować jako asystent Marii Skłodowskiej-Curie w Instytucie Radowym. W 1926 roku poślubił jej córkę, Irène Curie, a niedługo po tym oboje zmienili nazwisko na Joliot-Curie. Wraz z żoną odkrył zjawisko tworzenia par elektron-pozyton (pozytonium) z fotonów; w 1934 r. wspólnie odkryli i badali zjawisko sztucznej promieniotwórczości. Za te odkrycia zostali wspólnie uhonorowani Nagrodą Nobla z chemii w 1935 r. Później w Collège de France pracował nad reakcją łańcuchową i kontrolowaną reakcją nuklearną z użyciem radu i ciężkiej wody. Po inwazji hitlerowskich Niemiec udało mu się wyniki swoich badań przemycić do Anglii. Brał czynny udział we francuskim ruchu oporu. Po wojnie rozpoczął pracę we francuskim ośrodku badań jądrowych w Orsay, następnie został dyrektorem ośrodka. Był komunistą, od 1942 r. członkiem Francuskiej Partii Komunistycznej. W 1950 r. odsunięty od prac w Orsay, pracował jednak dalej w Collège de France, a po śmierci żony w 1956 objął katedrę fizyki na Sorbonie. Od 1950 r. do śmierci pełnił funkcję prezydenta Światowej Rady Pokoju. Sygnatariusz apelu sztokholmskiego z 1950 roku. Członek wielu prestiżowych towarzystw naukowych. W 1946, pełniąc wówczas stanowisko komisarza do spraw energii atomowej, został odznaczony Komandorią Legii Honorowej. Od 1954 r. był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk. W roku 1950 otrzymał Międzynarodową Stalinowska Nagrodę Pokoju. Irène i Frédéric Joliot-Curie mieli dwoje dzieci: Hélène i Pierre’a. Imieniem Frédérica Joliot-Curie nazwano Złoty Medal Pokoju. Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (1954) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (23 stycznia 1947) Order Krzyża Grunwaldu III klasy (11 lipca 1946) Komandor Orderu Legii Honorowej (Francja, 1946) Przypisy Linki zewnętrzne Absolwenci ESPCI Paris Cudzoziemcy odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1944–1989) Cudzoziemcy odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy Cudzoziemcy odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Członkowie Francuskiej Akademii Nauk Członkowie Francuskiej Partii Komunistycznej Członkowie Światowej Rady Pokoju Członkowie zagraniczni PAN Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Francuscy fizycy XX wieku Francuscy fizycy doświadczalni Francuscy fizycy jądrowi Komandorzy Legii Honorowej Laureaci Medalu Hughesa Laureaci Międzynarodowej Stalinowskiej Nagrody Pokoju Ludzie urodzeni w Paryżu Nobliści – chemia Sygnatariusze apelu sztokholmskiego 1950 Urodzeni w 1900 Zmarli w 1958
1557	https://pl.wikipedia.org/wiki/Funkcja%20holomorficzna	Funkcja holomorficzna	Funkcja holomorficzna – funkcja zespolona na otwartym podzbiorze płaszczyzny liczb zespolonych (), która jest różniczkowalna w sensie zespolonym w każdym punkcie tego podzbioru. Funkcje holomorficzne to główny obiekt badań analizy zespolonej. Holomorficzność funkcji jest warunkiem dużo silniejszym niż różniczkowalność w sensie rzeczywistym, gdyż funkcja o tej własności jest nieskończenie wiele razy różniczkowalna i może być przedstawiona za pomocą wzoru (szeregu) Taylora. Nomenklatura Słowo „holomorficzny” zostało wprowadzone przez dwóch studentów Cauchy’ego, Briota (1817–1882) oraz Bouqueta (1819–1895), i pochodzi od greckiego ὅλος (holos) oznaczającego „całość” oraz μoρφń (morfe) oznaczającego „kształt”, „wygląd”. Często, wymiennie z terminem „funkcja holomorficzna”, stosuje się również nazwę funkcja analityczna, jednak jest ona także używana w szerszym sensie – funkcji (rzeczywistej, zespolonej lub ogólniejszego typu), która jest równa swojemu rozwinięciu w szereg Taylora w dowolnym punkcie swojej dziedziny. Nietrywialny fakt, że klasa funkcji analitycznych pokrywa się z klasą funkcji holomorficznych jest istotnym twierdzeniem analizy zespolonej. W związku z tym wielu matematyków przedkłada termin „funkcja holomorficzna” nad „funkcja analityczna”, choć ten drugi nadal jest szeroko rozpowszechniony. O funkcjach holomorficznych mówi się także, że są regularne (zob. funkcja regularna), z kolei funkcje, które nie są holomorficzne, nazywa się czasem osobliwymi. Funkcję, która jest holomorficzna na całej płaszczyźnie zespolonej nazywa się funkcją całkowitą (całkowitość oddaje tu „całość”, dlatego funkcji tej nie należy mylić z funkcją określoną w liczbach całkowitych). Z kolei wyrażanie „holomorficzna w punkcie ” oznacza funkcję nie tylko różniczkowalną w punkcie ale różniczkowalną wszędzie wewnątrz pewnego otwartego koła o środku w na płaszczyźnie zespolonej. Definicja Niech będzie otwartym podzbiorem zaś będzie funkcją zespoloną określoną na O funkcji mówi się, że jest różniczkowalna w sensie zespolonym lub ma pochodną zespoloną w punkcie jeżeli istnieje granica którą nazywa się pochodną zespoloną funkcji w punkcie Powyższa granica jest wzięta po wszystkich ciągach liczb zespolonych zbiegających do i dla wszystkich takich ciągów iloraz różnicowy ma zbiegać do tej samej liczby Intuicyjnie, jeżeli jest różniczkowalna w sensie zespolonym w z kierunku to obrazy będą zbiegać do punktu z kierunku gdzie ostatni iloczyn jest mnożeniem liczb zespolonych. To pojęcie różniczkowalności dzieli kilka wspólnych własności z różniczkowalnością w sensie rzeczywistym: jest liniowe i spełnia reguły iloczynu, ilorazu i łańcuchową. Jeżeli jest różniczkowalna w sensie zespolonym w każdym punkcie to funkcję nazywa się holomorficzną na Funkcja jest holomorficzna w punkcie jeżeli jest holomorficzna w pewnym otoczeniu Funkcja jest holomorficzna na pewnym nieotwartym zbiorze jeżeli jest holomorficzna na zbiorze otwartym zawierającym Związek między różniczkowalnością w sensie rzeczywistym i w sensie zespolonym jest następujący: jeżeli funkcja zespolona jest holomorficzna, to i mają pierwsze pochodne cząstkowe względem oraz i spełniają równania Cauchy’ego-Riemanna: Twierdzenie odwrotne nie jest prawdziwe. Prostym odwróceniem tego wyniku jest, że jeżeli oraz mają ciągłe pierwsze pochodne cząstkowe i spełniają równania Cauchy’ego-Riemanna, to wtedy jest holomorficzna. Bardziej zadowalającym odwróceniem, które nastręcza więcej trudności przy dowodzie, jest twierdzenie Loomana-Menchoffa: jeżeli jest ciągła, a i mają pierwsze pochodne cząstkowe i spełniają równania Cauchy’ego-Riemanna, to jest holomorficzna. Własności Ponieważ różniczkowanie w sensie zespolonym jest liniowe i spełnia reguły iloczynu, ilorazu i łańcuchową, to sumy, iloczyny i złożenia funkcji holomorficznych są holomorficzne, a iloraz dwóch funkcji holomorficznych jest holomorficzny tam, gdzie mianownik jest różny od zera. Utożsamienie z sprawia, że funkcje holomorficzne pokrywają się z tymi funkcjami dwóch zmiennych rzeczywistych o ciągłych pierwszych pochodnych, które są rozwiązaniami równań Cauchy’ego-Riemanna, układu dwóch równań różniczkowych cząstkowych. Każda funkcja holomorficzna może być przedstawiona jako suma swoich części rzeczywistej i urojonej, a każda z nich jest rozwiązaniem równania Laplace’a na Innymi słowy, jeżeli wyrazi się funkcję holomorficzną jako to tak jak i są funkcjami harmonicznymi. Tam gdzie pierwsza pochodna nie zeruje się, funkcje holomorficzne są konforemne (równokątne) w tym sensie, iż zachowuje kąt i kształt (ale nie rozmiar) małych figur. Wzór całkowy Cauchy’ego zapewnia, że każda funkcja holomorficzna wewnątrz pewnego koła jest całkowicie określona przez wartości na brzegu tego koła. Każda funkcja holomorficzna jest analityczna. Oznacza to, że funkcja holomorficzna ma pochodne dowolnego rzędu w każdym punkcie swojej dziedziny i pokrywa się ze swoim szeregiem Taylora względem punktu w otoczeniu Rzeczywiście, pokrywa się ze swoim szeregiem Taylora względem w dowolnym kole o środku w tym punkcie, które leży wewnątrz dziedziny tej funkcji. Z algebraicznego punktu widzenia zbiór funkcji holomorficznych określonych na zbiorze otwartym jest pierścieniem przemiennym i zespoloną przestrzenią liniową. Rzeczywiście, jest to lokalnie wypukła przestrzeń liniowo-topologiczna, gdzie półnormami są suprema na podzbiorach zwartych. Przykłady Holomorficzne na są wszystkie funkcje wielomianowe zmiennej o współczynnikach zespolonych, funkcja wykładnicza, a także funkcje trygonometryczne sinus i cosinus, które mogą być definiowane przez funkcje wykładniczą za pomocą wzoru Eulera. Ogólniej każdy szereg potęgowy o niezerowym promieniu zbieżności jest funkcją analityczną w swoim otwartym kole zbieżności. Główna gałąź logarytmu zespolonego jest holomorficzna na zbiorze Pierwiastek kwadratowy funkcji może być określony jako i stąd jest on holomorficzny tam, gdzie holomorficzny jest logarytm Funkcja jest holomorficzna na zbiorze Holomorficzna funkcja o wartościach rzeczywistych musi być stała, co jest konsekwencją równań Cauchy’ego-Riemanna. Stąd moduł liczby zespolonej oraz argument liczby zespolonej nie są holomorficzne. Przypadek kilku zmiennych Zespolona analityczna funkcja kilku zmiennych zespolonych jest definiowana jako analityczna i holomorficzna w punkcie, jeżeli jest lokalnie rozwijalna (wewnątrz wielokoła/polidysku, iloczynu kartezjańskiego kół o środku w tym punkcie) jako zbieżny szereg potęgowy tych zmiennych. Warunek ten jest silniejszy niż równania Cauchy’ego-Riemanna; rzeczywiście, może być on również wyrażony następująco: funkcja kilku zmiennych zespolonych jest holomorficzna wtedy i tylko wtedy, gdy spełnia równania Cauchy’ego-Riemanna i jest lokalnie całkowalna z kwadratem. Uogólnienie w analizie funkcjonalnej Pojęcie funkcji holomorficznej może być rozszerzone na przestrzenie nieskończeniewymiarowe rozważane w analizie funkcjonalnej. Przykładowo pochodne Frécheta lub Gâteaux mogą być wykorzystane do zdefiniowania pojęcia funkcji holomorficznej na przestrzeni Banacha nad ciałem liczb zespolonych. Zobacz też biholomorfizm dziedziny kwadratur funkcja antyholomorficzna funkcja meromorficzna funkcja pierwotna (antypochodna) Przypisy Analiza zespolona
1558	https://pl.wikipedia.org/wiki/Funkcja%20%28ujednoznacznienie%29	Funkcja (ujednoznacznienie)	Funkcja (łac. functio, -onis, „odbywanie, wykonywanie, czynność”) – wyraz mogący oznaczać jedno z następujących pojęć: funkcja – w matematyce: szczególna relacja między elementami dwóch zbiorów; funkcja – w inżynierii: własność związana zastosowaniem, przeznaczeniem lub zadaniem obiektu, urządzenia lub osoby; funkcja – w muzyce: rola akordu w kontekście harmonicznym; funkcja – w informatyce: wydzielona część programu (również: procedura, podprogram). Uwagi Zobacz też Lista artykułów rozpoczynających się od słowa „funkcja” Lista artykułów rozpoczynających się od słowa „funkcje”
1559	https://pl.wikipedia.org/wiki/Funkcja	Funkcja	Funkcja ( „odbywanie, wykonywanie, czynność”), odwzorowanie, przekształcenie, transformacja – pojęcie matematyczne używane w co najmniej dwóch zbliżonych znaczeniach: dla danych dwóch zbiorów i funkcją nazywano każde przyporządkowanie elementom zbioru po jednym elemencie zbioru ; zazwyczaj wymaga się też, aby to przypisanie dotyczyło każdego elementu zbioru . Wtedy obiekty spełniające tylko pierwszy warunek są znane jako funkcje częściowe. Funkcje oznacza się na ogół literami itd. Jeśli funkcja przyporządkowuje elementom zbioru elementy zbioru to pisze się: W kontekście każdej funkcji używa się kilku podstawowych pojęć: zbiór nazywa się dziedziną funkcji f, przy czym ten termin ma też inne znaczenie opisane w linkowanym artykule. Inna nazwa to zbiór argumentów, ponieważ jego każdy element nazywa się argumentem tej funkcji lub zmienną niezależną; zbiór to przeciwdziedzina tej funkcji lub jej zbiór wartości, przy czym te terminy mają też inne znaczenie – por. linkowane artykuły. Każdy element nazywa się wartością funkcji lub zmienną zależną. Funkcje to szczególne przypadki relacji binarnych. Relacja jest funkcją, jeśli spełnia dwa warunki, poniżej zapisane za pomocą kwantyfikatorów: jednoznaczność: Przez to funkcje rozumiane szeroko są też znane jako relacje jednoznaczne. Teoria mnogości definiuje relacje za pomocą iloczynu kartezjańskiego zbiorów, czyli zbioru par uporządkowanych: Termin funkcja pojawił się w matematyce w XVII wieku, po czym kolejni uczeni nadawali mu nowe znaczenia. Leonhard Euler w osiemnastym wieku był pierwszym matematykiem, który użył wpółczesnego oznaczenia funkcji. Euler używał dwóch definicji funkcji, pierwsze jako analityczne wyrażenie (formuła), zawierajaca stałe oraz zmienne. Druga definicja to zmienna zależna od innej zmiennej. Takie samo podejście można znaleźć w książkach Lagrange'a. Drugie podejście, z drobnymi zmianami, było używane przez późniejszych matematyków, takich jak Cauchy, Fourer, Drichlet, czy Reimann. Funkcje stały się jednym z podstawowych i najważniejszych pojęć całej nowożytnej matematyki i innych nauk ścisłych; funkcje: są głównym przedmiotem badań analizy; pozwoliły zdefiniować jedno z podstawowych pojęć kombinatoryki i teorii mnogości: moc zbioru. pojawiają się w logice matematycznej w postaci funkcji zdaniowych (predykatów) i innych funktorów; stały się jednym z fundamentów informatyki, gdzie nazywa się tak odmianę procedury; powstałe całe metody programowania oparte na tym pojęciu jak programowanie funkcyjne;. Opisano dziesiątki odmian funkcji; niezależnie od dziedziny i przeciwdziedziny można wyróżnić funkcje różnowartościowe (iniekcje), funkcje „na” (suriekcje) oraz przecięcie tych dwóch zbiorów – funkcje wzajemnie jednoznaczne (bijekcje). Inne typy definiuje się m.in. za pomocą konkretnej dziedziny lub przeciwdziedziny, co opisano w dalszych sekcjach. Zbiór wszystkich funkcji ze zbioru do zbioru oznacza się . Formalna definicja Funkcja to trójka składająca się z poniższych elementów: dziedziny będącej dowolnym zbiorem, przeciwdziedziny również będącej dowolnym zbiorem, wykresu będącym zbiorem par, takim że . Wyjaśnienie: Wykres to zbiór tylko takich par, że dla każdego elementu z istnieje dokładnie jeden z taki że para znajduje się w zbiorze (czyli owa para jest „punktem” z wykresu funkcji). Alternatywne definicje Definicja nazywana jest również definicją Bourbakiego ze względu na prostotę, pełność i ogólność spełnia wymogi współczesnej matematyki . Zauważmy że dla teoriomnogościowej definicji trójki jako pewnego zbioru (co zwykle się przyjmuje), funkcja staje się zbiorem. W literaturze definicja może różnić się kolejnością elementów np. albo itp. . Używane są również inne definicje formalne: Jeżeli zakładamy że funkcja jest surjekcją lub jeśli jest wygodne nie ustalanie przeciwdziedziny, wówczas można skorzystać z definicji redukującej funkcję tylko do wykresu funkcji tj. . Często w literaturze wspomina się, że taka zredukowana definicja (wykres) jest pewną relacją binarną. Należy zauważyć że między ogólną definicją a zredukowaną istnieją poważne różnice. Powyższa zredukowana definicja oraz pełna definicja Bourbakiego, są powszechnie używane w literaturze . Funkcję można zdefiniować nie jako trójkę, ale jako zbiór: ale będzie zawężało to definicję – ponieważ będzie wymagało użycia dodatkowych założeń (np. przyjęcia aksjomatu wyboru w celu ustalenia, który element zbioru jest dziedziną w niektórych przypadkach). Funkcję można też zdefiniować jako parę ale zrekonstruowanie dziedziny z wykresu może wymagać przyjęcia dodatkowych założeń np. aksjomatu wyboru. Notacja W notacji zwykle rozdziela się definicję wykresu od dziedziny i przeciwdzidedziny np. „Dana jest funkcja określona wzorem „tu najpierw podano dziedzinę i przeciwdziedzinę, a następnie osobno zdefiniowano wykres poprzez formułę określającą jak wyznaczyć (czyli ) dla danego by otrzymać parę Pełny zapis (którego się nie stosuje w praktyce) dla tego przykładu wyglądałby tak: (gdzie za należało by podstawić konkretną formułę). Jeżeli pomija się podanie dziedziny i przeciwdziedziny dla danej funkcji to oznacza, że należy wywieść te informacje z wykresu lub kontekstu – co często ma miejsce (i uzasadnia oddzielenie definicji wykresu w notacji). Przykład 1 Funkcje mające podobny wykres nie muszą być tożsame. Rozważmy taki przypadek czterech funkcji o podobnym lub identycznym wykresie (gdzie to liczby rzeczywiste a to dodanie liczby rzeczywiste): więc z definicji: więc z definicji: więc z definicji: więc z definicji: mamy: (bo każda jest inną trójką). Każda z funkcji ma inny charakter: to suriekcja, to bijekcja, k to iniekcja. Przykład 2 Poniżej kilka nietypowych/granicznych przypadków – kolumna po stronie lewej trójka f; w środku to interpretacja f jako funkcji w świetle formalnej definicji zapisana w tradycyjnej notacji; ostatnia kolumna to wyjaśnienie ( i to dowolne nie puste zbiory, to niepusty wykres) Obraz i przeciwobraz Zbiór jest obrazem podzbioru zbioru w przekształceniu , dla każdego elementu przeciwobrazem elementu (dokładniej pełnym przeciwobrazem) nazywamy zbiór jeśli to , przeciwobrazem podzbioru nazywamy zbiór jeżeli to . Wykres funkcji Wykresem funkcji nazywa się zbiór Z definicji funkcji wynika, że dla każdego istnieje dokładnie jeden taki że Jeśli jest funkcją ciągłą, to jej wykres jest krzywą w układzie współrzędnych na płaszczyźnie. Jeżeli zakładamy, że funkcja jest suriekcją, to wykres funkcji jednoznacznie ją określa. Jeśli to przy czym jest jedynym takim elementem. Definicję relacyjną zaproponował Giuseppe Peano; utożsamia ona funkcję z jej wykresem. Jest użyteczna w tworzeniu systemów aksjomatycznych pewnych teorii, bowiem funkcja jest wtedy pojęciem pochodnym względem aksjomatyki teorii mnogości. Funkcje liczbowe Ważną klasą funkcji są funkcje (zbiór jest zbiorem liczb zespolonych) nazywane funkcjami o wartościach liczbowych. W zbiorze funkcji liczbowych określonych na ustalonym zbiorze można zdefiniować działania arytmetyczne: Dla funkcja przyjmuje dla każdego wartość Dla funkcja przyjmuje dla każdego wartość Dla funkcja przyjmuje dla każdego wartość Dla i funkcja przyjmuje dla każdego wartość Dla i funkcja przyjmuje dla każdego wartość Funkcja jest ograniczona, jeśli istnieje taka liczba rzeczywista dodatnia że dla każdego spełniona jest nierówność Jeśli funkcja liczbowa przyjmuje jedynie wartości rzeczywiste to nazywa się ją funkcją o wartościach rzeczywistych. Dla funkcji o wartościach rzeczywistych wyniki powyżej zdefiniowanych czterech działań arytmetycznych są funkcjami o wartościach rzeczywistych. Wyjątkiem jest mnożenie przez stałą, która powinna być rzeczywista, aby w wyniku mnożenia funkcji o wartościach rzeczywistych przez tę stałą uzyskać funkcję o wartościach rzeczywistych. Funkcjami liczbowymi nazywamy: gdzie (jest to funkcja zespolona) gdzie (jest to funkcja rzeczywista) Można także mówić o funkcjach liczbowych wielu zmiennych (rzeczywistych lub zespolonych): gdzie gdzie których dziedzina jest podzbiorem iloczynu kartezjańskiego zbioru liczb rzeczywistych lub zbioru liczb zespolonych, które zapisuje się: gdzie są współrzędnymi punktu w lub odpowiednio w Rodzaje funkcji liczbowych funkcja rosnąca; funkcja malejąca; funkcja nierosnąca; funkcja niemalejąca; funkcja monotoniczna – funkcja rosnąca lub funkcja malejąca, lub funkcja nierosnąca, lub funkcja niemalejąca; funkcje ograniczone – funkcja, której zbiór wartości jest ograniczony; funkcja parzysta – wykres funkcji parzystej jest symetryczny względem osi rzędnych; funkcja nieparzysta – wykres funkcji nieparzystej jest symetryczny względem początku układu współrzędnych; funkcja okresowa; funkcja ciągła; funkcja różniczkowalna – funkcja, dla której istnieje pochodna w każdym punkcie jej dziedziny. Sposoby określania funkcji Jeżeli dziedzina jest skończona, wystarczy wymienić wszystkie pary (argument, wartość). Można to zrobić za pomocą grafu (przykład obok). Funkcje liczbowe można definiować za pomocą wzorów. Jest to sposób analityczny. W tym celu wykorzystuje się pewien zasób funkcji (wielomiany, funkcje elementarne itp.), działania algebraiczne, złożenie funkcji i operację przejścia do granicy (w tym operacje analizy matematycznej, takie jak różniczkowanie, całkowanie i sumowanie szeregów). Klasa funkcji, które można przedstawić za pomocą szeregu (potęgowego, trygonometrycznego itp.) jest bardzo szeroka. Każdą funkcję elementarną można przedstawić za pomocą szeregu potęgowego zwanego szeregiem Taylora. Przedstawić analitycznie funkcję można w sposób jawny, tzn. jako lub jako tak zwaną funkcję uwikłaną, tzn. za pomocą równania . Czasem funkcja jest dana kilkoma wzorami, na przykład: Do określenia funkcji można też stosować metodę opisową. Na przykład funkcja Dirichleta jest funkcją, która dla argumentów wymiernych przyjmuje wartość 1, a dla argumentów niewymiernych 0. Funkcja może na ogół być określona na wiele sposobów. Na przykład funkcję sgn (x) można określić w taki sposób: albo w taki: Dla funkcji rzeczywistych o wartościach rzeczywistych stosowano tabelaryczny sposób określania funkcji. Obecnie w dobie kalkulatorów i arkuszy kalkulacyjnych tabele wartości funkcji logarytmicznych i trygonometrycznych i innych nie są już niezbędne, ale bywają wykorzystywane. Ważnym sposobem przedstawiania i badania funkcji jest jej wykres, który dla funkcji w przypadku funkcji ciągłej jest krzywą na płaszczyźnie. Przykłady funkcji liczbowych określonych za pomocą wzoru – funkcja liniowa – funkcja kwadratowa – funkcja wielomianowa – funkcja jawna zapisana jako uwikłana – funkcja uwikłana (równanie okręgu) Funkcja jako związek między zmiennymi Zamiast mówić o funkcji jako o relacji między zbiorami, można też mówić o zależności (związku) między dwiema zmiennymi i gdzie pierwsza z nich przyjmuje wartości ze zbioru a druga przyjmuje wartości ze zbioru wtedy nazywa się zmienną niezależną, a – zmienną zależną. Taka interpretacja funkcji jest często używana w analizie matematycznej i zastosowaniach matematyki w innych naukach. W tym wypadku niezależność zmiennej oznacza, że może się ona zmieniać w dowolny sposób, a zależność zmiennej oznacza, że jej zmiany są zależne od zmian zmiennej Na przykład droga w ruchu jednostajnym o prędkości jest zależna od czasu ruchu i wyraża się wzorem: W praktyce często się zdarza, że zbiór jest opisywany przez kilka zmiennych niezależnych Mówimy wtedy, że zmienna jest funkcją zmiennych Na przykład siła działająca na ciało jest zależna od masy ciała i jego przyspieszenia Przykłady funkcji W matematyce Definicję funkcji spełniają na przykład: działania arytmetyczne: dodawanie, odejmowanie, mnożenie i dzielenie. Można je traktować jako funkcje liczbowe dwóch lub większej liczby zmiennych. Jednoargumentowe działania na liczbach: zaokrąglanie, podłoga i sufit oraz część ułamkowa, wartość bezwzględna, liczba przeciwna (przykład funkcji liniowej), liczba odwrotna (przykład funkcji wymiernej), średnie: arytmetyczna, geometryczna i inne. To funkcje dwóch lub dowolnej liczby zmiennych. Można je traktować jako funkcje na ciągach lub multizbiorach liczb. inne funkcje statystyczne, np. mediana, moda, minimum i maksimum, funkcje teorioliczbowe: największy wspólny dzielnik i najmniejsza wspólna wielokrotność dwóch lub więcej liczb całkowitych, przekształcenia geometryczne: odbicie względem prostej lub punktu i inne symetrie, obrót względem punktu lub osi, jednokładność, dylatacja, inwersja i wiele innych, odległość między punktami (w ogólności metryka), długość wektora (w ogólności norma), Średnica zbioru – funkcja ze zbioru potęgowego dowolnej przestrzeni metrycznej, długość linii (łamanej lub ogólnie krzywej), w szczególności obwód dla krzywych zamkniętych, pole powierzchni, objętość, prawdopodobieństwo i inne przykłady miary. działania na zdaniach lub formułach: negacja, implikacja, alternatywa, alternatywa rozłączna, koniunkcja, dysjunkcja, równoważność, same formuły zdaniowe: przyporządkowanie termom zdania, wartość logiczna, działania na zbiorach, działania na ciągach skończonych, jak permutacja (np. inwersja) oraz konkatenacja, układ współrzędnych to funkcja z przestrzeni geometrycznej (zwłaszcza rozmaitości) w przestrzeń kartezjańską. W fizyce Wszystkie wielkości fizyczne rozpatruje się jako funkcje innych zmiennych: Jednostki fizyczne są często funkcjami liniowymi innych jednostek, np. temperatura w skali Fahrenehita jest liniową funkcją tej Celsjusza. Czasami jednostki są logarytmicznymi funkcjami innych jednostek, np. poziom natężenia dźwięku, wysokość dźwięku, jasność absolutna, W statyce: przyporządkowanie każdemu ciału fizycznemu jego masy oraz środka masy. Zgodnie z prawem Hooke’a siła nacisku lub naciągu jest proporcjonalna do odkształcenia ciała (dla odpowiednio małych wartości tych parametrów). To funkcje liniowe siebie nawzajem. Ich zależność opisują współczynnik sprężystości, moduł Younga i inne. Tarcie jest liniową funkcją siły nacisku. W kinematyce: ruch ciał fizycznych opisywany jest przez wektor położenia lub przemieszczenia oraz skalary odległości lub drogi s. Wszystkie są funkcjami czasu. Ta pierwsza to tzw. trajektoria lub linia świata. Na ich podstawie są oparte inne funkcje czasu: prędkość i przyspieszenie. W dynamice: pęd jest funkcją dwóch zmiennych: masy i prędkości, przy czym obydwie mogą być funkcjami czasu. Siła okazuje się pochodną pędu po czasie (II zasada dynamiki). Praca jest funkcją siły i przesunięcia ciała, a energia może być zależna od różnych wielkości. Energia kinetyczna ruchu ciała jest zależna od masy ciała i jego prędkości; energia potencjalna grawitacji jest (w przypadku grawitacji ziemskiej) zależna od masy ciała i jego odległości h od powierzchni Ziemi; przyrost energii cieplnej cieczy jest funkcją masy cieczy i przyrostu jej temperatury T W bardziej zaawansowanej mechanice definiuje się też inne wielkości dynamiczne: lagranżjan, działanie i hamiltonian, które też są funkcjami mas, położeń i prędkości. Liczne pola fizyczne: funkcje z przestrzeni lub czasoprzestrzeni w zbiór skalarów, wektorów, tensorów itp. prąd jest funkcją napięcia – w prostych wypadkach opisywaną przez prawo Ohma. W termodynamice: objętość ciał oraz ich gęstość jest funkcją temperatury – rozszerzalność cieplna W mechanice kwantowej wektor stanu bywa funkcją, a konkretniej zespolonym polem skalarnym – tzw. funkcja falowa. Tensory: formy wieloliniowe, czyli funkcje wielu wektorów i kowektorów. Są używane w statyce (wytrzymałość materiałów), w optyce (dwójłomność) oraz w ogólnej teorii względności Einsteina. W innych dziedzinach Funkcja może wyrażać własność pewnego obiektu, dlatego obejmuje bardzo wiele pojęć z nauk empirycznych. Jako funkcję można też traktować każdą relację równoważności zachodzącą między dokładnie dwoma obiektami – jest to tzw. inwolucja. Astronomia: położenie ciał niebieskich na niebie (współrzędne astronomiczne) jest funkcją czasu oraz współrzędnych geograficznych, okres obiegu planety wokół Słońca jest malejącą funkcją promienia jej orbity, zgodnie z III prawem Keplera, jasność obserwowana gwiazdy jest funkcją jej jasności absolutnej i odległości od obserwatora, krzywa rotacji galaktyki – prędkość gwiazdy względem galaktyki jest funkcją odległości od jej środka, przesunięcie ku czerwieni widm odległych galaktyk jest funkcją ich odległości od Ziemi – zgodnie z prawem Hubble’a, Diagram HR opisuje moc promieniowania i temperaturę gwiazdy w funkcji czasu. Chemia: Przykładowo liczba atomowa, blok, grupa i okres w UOP albo liczba elektronów walencyjnych to funkcje na zbiorze pierwiastków chemicznych. Ta pierwsza jest różnowartościowa, a pozostałe – nie. liczba masowa i liczba neutronowa to funkcje na zbiorze nuklidów (wszystkie izotopy wszystkich pierwiastków), masa cząsteczkowa – funkcja na zbiorze molekuł albo związków, jądro lustrzane – bijekcja w zbiorze nuklidów, odbicie lustrzane – bijekcja w zbiorze cząsteczek chiralnych, własności makroskopowe subtancji jak temperatura wrzenia, temperatura topnienia itp., skala pH jest logarytmiczną funkcją altywności jonów hydroniowych. Biologia: Przykładem nieliczbowej funkcji jest kod genetyczny. Zgodnie z zasadą szufladkową Dirichleta nie może być funkcją różnowartościową, czyli innymi słowy jest zdegenerowany. mutacje genowe – zmiana sekwencji nukleotydów, np. substytucja, delecja, insercja, komplementarny nukleotyd lub cała nić DNA, krzywa wzrostu i inne parametry populacji. Medycyna i fizjologia: BMI – funkcja dwóch zmiennych: wzrostu i wagi EKG i EEG – funkcje napięcia między elektrodami od czasu, Geografia fizyczna, geodezja i inne nauki o Ziemi: wysokość bezwzględna, temperatura, ciśnienie atmosferyczne, a dla zbiorków wodnych zasolenie – funkcje współrzędnych geograficznych. To przykłady funkcji wielu zmiennych – konkretniej pól skalarnych. Temperatura i ciśnienie są też funkcją współrzędnych geograficznych i wysokości bezwzględnej, średnia temperatura atmosfery ziemskiej jest od XX w. funkcją rosnącą – globalne ocieplenie. Geografia społeczna, demografia i socjologia: piramida wieku danemu wiekowi lub przedziałowi wieku przyporządkowuje odsetek osób w tym wieku. Dla społeczeństw młodych jest to funkcja malejąca. Niże i echa niżów demograficznych to lokalne minima tej funkcji. opinia publiczna, np. procentowe poparcie dla danej opcji politycznej albo decyzji jest funkcją czasu, a także wieku, płci i regionu. Ekonomia: funkcje podaży i popytu, cena, np. kurs walutowy, rozmaite parametry gospodarki: PKB, inflacja, dług publiczny, HDI itd. Można je traktować jako funkcje na zbiorze państw, a dla danego państwa: funkcje od czasu. Liczne krzywe ekonomiczne, np. Laffera i Phillipsa Psychologia: wyniki testów IQ są rosnącą funkcją czasu – efekt Flynna, funkcja komfortu psychicznego obserwatora od podobieństwa androida do człowieka ma lokalne minimum – to tzw. dolina niesamowitości, wiele wyników testów psychometrycznych w populacji, np. IQ i EQ jest opisanych funkcją rozkładu normalnego. Pojęcia Złożenie. Iteracja Mając dwie funkcje i można utworzyć funkcję złożoną określoną wzorem Wielokrotne złożenie funkcji nosi nazwę iteracji. Ściśle: -tą iteracją funkcji nazywa się funkcję Funkcja odwrotna Dla każdej funkcji wzajemnie jednoznacznej można określić funkcję taką, że którą nazywa się wówczas funkcją odwrotną. Zawężenie i przedłużenie Dla funkcji można określić jej zawężenie, nazywane też obcięciem lub ograniczeniem, do zbioru Jest to funkcja taka, że dla każdego Nazywa się ją też funkcją częściową dla funkcji f. Jeżeli jest funkcją, a jest jej zawężeniem do zbioru to dla dowolnego zbioru mamy Z drugiej strony, dla można przedłużyć funkcję zachowawszy często pewną regułę, otrzymując w ten sposób funkcję Można np. wymagać, by przedłużenie funkcji było ciągłe, różniczkowalne lub okresowe. Rys historyczny Poszukiwaniem wzajemnych zależności między różnymi wielkościami zajmowali się już starożytni Grecy, którzy badali dość szeroki krąg zależności funkcyjnych. Pojęcie funkcji w postaci początkowej pojawiało się w średniowieczu, lecz dopiero w pracach matematyków XVII wieku, Fermata, Kartezjusza, Newtona i Leibniza, zaczęło być traktowane jako obiekt badań. Newton używał terminu fluenta. Terminu funkcja użył po raz pierwszy Leibniz w pracy Odwrotna metoda stycznych lub o funkcjach. Po raz drugi Leibniz użył tego terminu w dość wąskim znaczeniu w pracy opublikowanej w czasopiśmie „Acta Eruditorum” w 1692 roku i dwa lata później w „Journal des Sçavans”. Następnie w tym samym 1694 roku Johann Bernoulli w „Acta Eruditorum”, nie używając co prawda słowa funkcja, oznaczył mimochodem literą n „dowolną wielkość utworzoną z nieoznaczonych i stałych”. Po trzech latach, w tym samym piśmie, Bernoulli wielkości te oznaczał przez X i a w liście do Leibniza z 26 kwietnia 1698 roku stwierdził, że symbole te są lepsze, bo „od razu jest widoczne, od jakiej zmiennej jest funkcja”. Jeszcze w 1698 roku w korespondencji między oboma uczonymi funkcja była rozumiana jako wyrażenie analityczne i weszły do użytku terminy wielkość zmienna i wielkość stała. Określenie funkcji jako wyrażenia analitycznego było po raz pierwszy sformułowane w druku w artykule Johanna Bernoulli opublikowanym w 1718 roku. Napisał on: W tym samym artykule zaproponował on jako „charakterystykę” funkcji grecką literę zapisując argument jeszcze bez nawiasów Zarówno nawiasy, jak literę f wprowadził Leonhard Euler w 1734 roku. Zobacz też rachunek lambda Uwagi Przypisy Bibliografia Literatura dodatkowa Linki zewnętrzne [dostęp 2023-12-23].
1560	https://pl.wikipedia.org/wiki/Floryda%20%28ujednoznacznienie%29	Floryda (ujednoznacznienie)	Floryda – stan w USA Floryda – hiszpańska kolonia w Ameryce Północnej Floryda – półwysep Floryda – sztuczny zbiornik wodny w województwie podkarpackim Zobacz też Florida
1561	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fraszka	Fraszka	Fraszka (wł. frasca – gałązka, drobiazg, bagatela, błahostka) – krótki utwór liryczny, zazwyczaj rymowany lub wierszowany, o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej). Często kończy się wyraźną puentą. Historia Fraszka wywodzi się ze starożytności, swoimi korzeniami sięga do epigramatu, którego twórcą był Symonides z Keos. Były to krótkie napisy na kamieniach nagrobnych (epitafium) i przedmiotach codziennego użytku. Fraszkę do literatury polskiej wprowadził Jan Kochanowski. Oprócz tematyki żartobliwej, np. fraszka O doktorze Hiszpanie, pisywał także fraszki refleksyjne (O żywocie ludzkim), pochwalne, biesiadne, miłosne (Do Kasi). Bardzo znane są: Na dom w Czarnolesie, Na lipę, Raki. Do dziś zachowało się ok. 485 fraszek Jana Kochanowskiego. Poeta ten był również autorem polskiej nazwy tego rodzaju wiersza. Fraszki Kochanowskiego zostały wydane po raz pierwszy w 1584. Autorami fraszek byli głównie znani polscy poeci, bajkopisarze, satyrycy i aforyści. Do tych, którzy najtrwalej wpisali się w historię polskiej literatury, należą: Mikołaj Sęp Szarzyński, Jan Andrzej Morsztyn, Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski, Adam Stanisław Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Franciszek Zabłocki, Julian Ursyn Niemcewicz, Kazimierz Brodziński, Aleksander Fredro, Stanisław Jachowicz, Adam Asnyk, Wiktor Gomulicki, Józef Jankowski, Jan Lemański, Benedykt Hertz, Adolf Nowaczyński, Leopold Staff, Tadeusz Kotarbiński, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Julian Tuwim, Magdalena Samozwaniec, Horacy Safrin, Artur Maria Swinarski, Jan Brzechwa, Marian Hemar, Jan Sztaudynger, Witold Zechenter, Konstanty Ildefons Gałczyński, Karol Szpalski, Światopełk Karpiński, Stanisław Jerzy Lec, Jeremi Przybora, Jan Twardowski, Jan Czarny, Wiesław Brudziński, Ludwik Jerzy Kern, Antoni Marianowicz, Andrzej Waligórski, Joanna Kulmowa, Józef Bułatowicz, Ryszard Marek Groński, Jonasz Kofta, Marcin Wolski. Podział fraszek autobiograficzne autotematyczne biesiadne erotyczne filozoficzno-refleksyjne historyczne humanistyczne liryczne matematyczne miłosne obyczajowe patriotyczne polityczne religijne satyryczne Zobacz też epigramat Przypisy Bibliografia Trzynadlowski J., Małe formy literackie, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1977. Gatunki literackie
1562	https://pl.wikipedia.org/wiki/FUD	FUD	FUD ( „strach, niepewność, wątpliwość”) – strategia ograniczenia zdolności zajmowania rynku przez konkurenta, polegająca na podawaniu w mediach lub bezpośrednio klientom nieprawdziwych lub niejasnych informacji o konkurencie i jego produktach. Zakłada, że nawet jeśli ktoś wie, że informacje te są nieprawdziwe, to jego przekonania zostaną zachwiane, co działa na korzyść stosującego tę strategię. Reklama Psychologia społeczna
1564	https://pl.wikipedia.org/wiki/Frank%20Herbert	Frank Herbert	Frank Herbert (ur. 8 października 1920 w Tacoma, zm. 11 lutego 1986 w Madison) – amerykański pisarz science fiction. Znany przede wszystkim jako autor wielokrotnie nagradzanej serii powieści Kroniki Diuny. Podczas II wojny światowej służył w amerykańskiej marynarce wojennej. Po wojnie pracował m.in. jako operator telewizyjny, fotograf, komentator radiowy, reporter i redaktor gazet, był również poławiaczem małży i degustatorem win. Twórczość Twórczość Herberta określana jest jako soft science fiction i łączy zagadnienia z zakresu ekologii, filozofii, teologii, psychologii i ekonomii. Herbert koncentruje się na naturze człowieka, na jego możliwościach i niebezpieczeństwach, które mu grożą ze strony wymykającej się spod kontroli techniki, systemów totalitarnych i narkotyków zmieniających stan świadomości. Inspirowały go religie: buddyzm, którego był wyznawcą, a także islam. Pisarstwo Herberta bardziej skupia się na przyszłości samego człowieka niż tworzonej przez niego techniki. Jego pierwsze opowiadanie nie należało do gatunku SF, a ukazało się w magazynie Esquire. W prasie fantastycznonaukowej zaczął publikować od 1952, nie odnosząc wielkich sukcesów. Zaistniał dopiero w 1956 po wydaniu powieści Dragon in the Sea, która została określona jako „fantastycznonaukowy kryminał ze skomplikowanym śledztwem psychologicznym”. Saga Diuny Następną powieścią była Diuna. Początkowo drukowana w czasopiśmie Analog Science Fact and Fiction w latach 1963–1965, wydania książkowego doczekała się w 1965 roku, zdobywając uznanie czytelników i krytyków, którzy uhonorowali ją nagrodami Hugo i Nebula. Zachęcony olbrzymim sukcesem, Frank Herbert stworzył całą serię powieści Kroniki Diuny, których akcja rozgrywała się głównie na pustynnej planecie Arrakis. Kroniki Diuny są najbardziej poczytną i zdaniem wielu krytyków najlepiej opracowaną serią książek fantastycznonaukowych na świecie. Są to kolejno: Diuna (Dune, 1965) Mesjasz Diuny (Dune Messiah, 1969) Dzieci Diuny (Children of Dune, 1976) Bóg Imperator Diuny (w innym wydaniu Bóg Cesarz Diuny; God Emperor of Dune, 1981) Heretycy Diuny (Heretics of Dune, 1983) Diuna: Kapitularz (w innym wydaniu Kapituła Diuną, Chapterhouse: Dune, 1985) Śmierć Herberta przerwała cykl, jednak autor pozostawił znaczną ilość materiałów, a w skrytkach depozytowych szkic kolejnej powieści, rozwijającej wątki rozpoczęte w tomie piątym i szóstym. Na kontynuację pracy nad sagą zdecydował się syn Herberta, Brian Herbert, który wspólnie z Kevinem J. Andersonem stworzył także liczne spin-offy serii. Ponadto cykl Kroniki Diuny uzupełniają następujące pozycje: Eye (1985; zbiór opowiadań Franka Herberta zawierający krótki tekst Road to Dune ilustrowany przez Jima Burnsa, stanowiący swego rodzaju przewodnik po mieście Arrakin) Songs of Muad’Dib (1992; zbiór wierszy Franka Herberta pochodzących z powieści z cyklu Kroniki Diuny, pod redakcją Briana Herberta) Droga na Diunę (Road To Dune, 2005; zbiór zawierający alternatywną wersję powieści Diuna zatytułowaną Spice Planet (napisaną przez Briana Herberta i Kevina J. Andersona na podstawie notatek Franka Herberta), oryginalną propozycję artykułu They Stopped the Moving Sands, który bezpośrednio zainspirował Franka Herberta do napisania Diuny, liczną korespondencję autora Diuny i odmowy wydawnictw, które nie chciały przyjąć książki do druku, 12 niepublikowanych i alternatywnych wersji scen i rozdziałów Diuny i 5 Mesjasza Diuny oraz cztery opowiadania Briana Herberta i Kevina J. Andersona: A Whisper of Caladan Seas (opowiadanie, którego akcja rozgrywa się podczas ataku Harkonnenów na Atrydów), Hunting Harkonnens (stanowiące swego rodzaju wprowadzenie do powieści Butlerian Jihad), Whipping Mek (stanowiące swego rodzaju wprowadzenie do powieści Machine Crusade) i The Faces of a Martyr (stanowiące swego rodzaju wprowadzenie do powieści The Battle of Corrin)) Bibliografia Saga Diuna Diuna (Dune, 1965), w Polsce w 1985 roku (w dwu tomach) Mesjasz Diuny (Dune Messiah, 1969), w Polsce w 1992 roku Dzieci Diuny (Children of Dune, 1976), w Polsce w 1992 roku Bóg Imperator Diuny (w innym wydaniu Bóg Cesarz Diuny; God Emperor of Dune, 1981), w Polsce w 1992 roku Heretycy Diuny (Heretics of Dune, 1983), w Polsce w 1993 roku Kapitularz Diuną (w innym wydaniu Kapituła Diuną, Chapterhouse: Dune, 1985), w Polsce w 1993 roku Seria Destination: Void Destination: Void, 1978 Epizod z Jezusem (The Jesus Incident, 1979), wraz z Billem Ransomem, w Polsce w 1997 roku Efekt Łazarza (The Lazarus Effect, 1983), wraz z Billem Ransomem, w Polsce w 1997 roku The Ascension Factor, 1988, wraz z Billem Ransomem Inne powieści The Dragon in the Sea 1956 Zielony mózg (The Green Brain, 1965), w Polsce w 1993 roku Oczy Heisenberga (The Eyes of Heisenberg, 1966), w Polsce w 1993 roku Władcy niebios (The Heaven Makers, 1968), w Polsce w 1993 roku The Santaroga Barrier, 1968 Ubiczowana gwiazda (inny polski tytuł: Gwiazda Chłosty) (Whipping Star, 1970), w Polsce w 1992 roku Twórcy bogów (The Godmakers, 1972), w Polsce w 1993 roku Soul Catcher, 1972 Hellstrom’s Hive, 1973 The Dosadi Experiment, 1978 Direct Descent, 1980 The White Plague, 1982 Man of Two Worlds, 1986 Zbiory opowiadań The Worlds of Frank Herbert 1970 The Book of Frank Herbert 1973 The Best of Frank Herbert 1975 The Priests of Psi 1980 Eye 1985 Opowiadania „Survival of the Cunning”, w Esquire 1945. „Yellow Fire”, w Alaska Life (Alaska Territorial Magazine), 1947. „Looking for Something?”, w Startling Stories, 1952. „Operation Syndrome”, w Astounding, 1954 „The Gone Dogs”, w Amazing, 1954. „Packrat Planet”, w Astounding, 1954. „Rat Race”, w Astounding, 1955. „Occupation Force”, w Fantastic, 1955. „The Nothing”, w Fantastic Universe, 1956. „Cease Fire”, w Astounding, 1956. „Old Rambling House”, w Galaxy, 1958. „You Take the High Road”, w Astounding, 1958. „A Matter of Traces”, w Fantastic Universe, 1958. „Missing Link”, w Astounding, 1959. „Operation Haystack”, w Astounding, 1959. „The Priests of Psi”, w Fantastic, 1960. „Egg and Ashes”, w Worlds of If, 1960. „A-W-F Unlimited”, w Galaxy, 1961. „Try to Remember”, w Amazing, 1961. „Mating Call”, w Galaxy, 1961. „Mindfield”, w Amazing, 1962. „The Mary Celeste Move”, w Analog, 1964. „The Tactful Saboteur”, w Galaxy, 1964. „Greenslaves”, w Amazing, 1965. „Committee of the Whole”, w Galaxy, 1965. „The GM Effect”, w Analog, 1965. „Do I Wake or Dream?”, w Galaxy, 1965. „The Primitives”, w Galaxy, 1966. „Escape Felicity”, w Analog, 1966. „By the Book”, w Analog, 1966. „The Featherbedders”, w Analog, 1967. „The Mind Bomb” (lub „The Being Machine”), w Worlds of If, 1969. „Seed Stock”, w Analog, 1970. „Murder Will In”, w The Magazine of Fantasy and Science Fiction, 1970. „Project 40”, w Galaxy, 1970. „Encounter in a Lonely Place”, w The Book of Frank Herbert, 1973. „Gambling Device”, w The Book of Frank Herbert New York, 1973. „Passage for Piano”, w The Book of Frank Herbert New York, 1973. „The Death of a City”, w Future City, 1973. „Come to the Party”, wraz z F. M. Busby, w Analog, 1978. „Songs of a Sentient Flute”, w Analog, 1979. „Frogs and Scientists”, w Destinies, 1979. „Feathered Pigs”, w Destinies, 1979. „The Road to Dune”, w Eye, 1985. Przypisy Absolwenci uczelni w Stanach Zjednoczonych Amerykańscy autorzy fantastyki naukowej Diuna Laureaci Nebuli Ludzie urodzeni w Tacoma Pisarze – laureaci Nagrody Hugo Pisarze związani z Seattle Prozaicy anglojęzyczni Urodzeni w 1920 Zmarli w 1986
1565	https://pl.wikipedia.org/wiki/Francis%20Bacon	Francis Bacon	Francis Bacon (filozof) Francis Bacon (malarz)
1566	https://pl.wikipedia.org/wiki/Frank%20Lloyd%20Wright	Frank Lloyd Wright	Frank Lloyd Wright (właśc. Frank Lincoln Wright, FLW, ur. 8 czerwca 1867 w Richland Center w stanie Wisconsin, zm. 9 kwietnia 1959 w Phoenix, stan Arizona, USA) – amerykański architekt modernistyczny, jeden z najważniejszych projektantów XX wieku. Tworzył projekty mebli, lamp i witraży. Czerpał natchnienie z natury, a do swych prac wykorzystywał naturalne materiały budowlane. Choć jego projekty stały się inspiracją dla rozwoju stylu międzynarodowego, nie identyfikował się z nim i nie podzielał fascynacji funkcjonalistyczną sztuką architektoniczną – można go nazwać prekursorem architektury organicznej, czyli wkomponowanej i zespolonej z naturą. Jego budowle charakteryzowała przy prostocie bryły i dużej funkcjonalności rzutu ornamentyka, także w postaci ukrytego ornamentu, nie stronił też od form monumentalnych (Civic Center w Marin County, Kalifornia). Życiorys W 1885 rozpoczął studia inżynierskie na Uniwersytecie Stanowym Wisconsin, był członkiem bractwa Phi Delta Theta. Przerwał naukę w 1887, w 1889 uzyskał jednak dyplom. Szkołę opuścił, by przenieść się do Chicago i podjąć pracę w studio architektonicznym Adler and Sullivan. Od 1890 wykonywał całą pracę projektową w firmie. Odszedł po siedmiu latach i w 1893 założył własną praktykę w Chicago. Do 1901 miał na swoim koncie około 50 ukończonych projektów. Pierwszą żoną Wrighta była Catherine Lee „Kitty” Tobin (1871–1959), z którą miał sześcioro dzieci i którą opuścił w 1909 dla Marthy „Mamah” Borthwick (1869–1914), tragicznie zmarłej podczas pożaru w ich domu Taliesinie. Historia ich związku opisana jest w książce Nancy Horan: „Kochając Franka”. W 1922 roku poślubił Maude „Miriam” Noel, swoją współpracownicę. Małżeństwo rozpadło się już po roku. W 1928 roku Wright ożenił się z Olgivanną Hinzenberg, uczennicą G.I. Gurdżijewa, który gościł parę razy w Taliesinie. Jego spotkanie z Wrightem opisuje Robert Lepage w „Geometrii cudów”. W latach 1901–1911 projektował domy w stylu preriowym („Prairie Houses”), nazywane tak ze względu na ich dopasowanie do krajobrazu w okolicach Chicago. Wright odegrał również ważną rolę w tworzeniu koncepcji „planu otwartego” dla wnętrz. W 1911 r. zaprojektował własny dom-studio tzw. Taliesin (od imienia walijskiego poety z VI w., dosłownie oznacza „błyszcząca brew”), w pobliżu Spring Green w stanie Wisconsin. Kompleks ten był jednokondygnacyjną strukturą na planie litery L, z jednej strony wychodzącą na jezioro, w drugiej części mieszczącą studio Wrighta. Taliesin było dwukrotnie niszczone przez pożar. Obecny budynek zwany jest Taliesin III. W latach trzydziestych Wright zaprojektował zimowe studio w Arizonie – Taliesin West. Jedną ze słynniejszych konstrukcji autorstwa FLW jest Fallingwater, budowany w latach 1935-1939 dla E.J. Kaufmanna w Bear Run, w stanie Pensylwania. Według pomysłu Wrighta domownicy powinni znaleźć się jak najbliżej natury; stąd pod częścią domu, na który składa się seria wolnonośnych balkonów i tarasów, przepływa strumień. Do budowy elementów pionowych wykorzystano kamień, do elementów poziomych – beton. Najbardziej znanym zrealizowanym projektem Wrighta było Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku. Budowla w kształcie białej spirali powstawała przez 17 lat (1942–1959). Wznosi się przy Piątej Alei. Niezwykła geometria scentralizowanego wnętrza umożliwia zwiedzającym przemieszczanie się po łagodnie opadającej spiralnej rampie podczas oglądania wystaw czasowych. Projekty Coonley House w Riversides, powstaje około 1907 r., z pomieszczeniami pozbawionymi prawie zupełnie drzwi, otwartych do siebie i wyznaczanych przez ruchome ścianki, taśmowe „fryzy”, kąty widzenia i zmienne efekty perspektywistyczne tworzą „wędrującą” przestrzeń. Wright stosuje przemiennie partie murów lub drewna i szkła występującego również w narożnikach, uzyskując zaskakujące efekty świetlne. Oak Park House i Studio ma strukturę mistyczną i funkcjonalną. Punktem centralnym był kominek i kuchnia, ośrodek gastronomiczno-grzewczy, od którego rozchodziły się promieniście inne pomieszczenia spełniające swoje funkcje w miarę powiększania się rodziny Wrighta. Wszystkie pomieszczenia zdobione są ornamentacyjną japońszczyzną typową dla Art Nouveau, połączone w jedną przestrzeń, dzielone ruchomymi ściankami. Zarys poszczególnych pomieszczeń wyznaczała umieszczona na wysokości 2,1 metra pozioma taśma drewniana. gmach administracji handlowo-przemysłowego przedsiębiorstwa Larkin Company w Buffalo z 1904 roku. Układ ceglanych bloków, symetrycznie zgrupowanych wedle dwóch krzyżujących się osi, nie bez dyskretnego wkładu secesji, z technicznymi ulepszeniami, jak ścianki wiszące i metalowe meble. Prosta forma i wystrój, klimatyzacja, otwarte galerie zawierające biura i doświetlone przez dachowy świetlik, umeblowanie konstruktywistyczne, wskazuje na łączenie indywidualnego stylu w kierunku modernizmu. kościół Unitarianów w Oak Park łącznie z salą zebrań parafialnych, powstał w 1906 roku. Układ jest całkowicie osiowy, obie części wiąże łącznik o charakterze wspólnego przedsionka. Całość ma charakter bardzo umiarkowanej secesji. Sposób formowania graniastych brył, płaskie, silnie wysunięty gzymsy przypominają żywo Olbricha Salon Secesji w Wiedniu. Imperial Hotel w Tokio na osobiste zlecenie cesarza. Techniczne rozwiązanie zabezpieczające budynek przed częstymi trzęsieniami ziemi w Japonii uzyskał Wright poprzez właściwą budowę fundamentów i oryginalną konstrukcję partii naziemnej: w mule osadził pale utrzymujące całą strukturę. Składający się z szeregu budynków i przesycony silnym ładunkiem emocjonalnym hotel był podporządkowany klasycznej osi głównej, co stanowi egzotyczną interpretację typowego układu pałacowego z XVII i XVIII w. Dzięki olbrzymiej liczbie brył, ryzalitów, uskoków, gzymsów i okapów, poprzez wieloplanowe, barwne, wykładane cegłą i rzeźbioną lawą, mocno egzotyczne wnętrza, swobodę operowania formą spójność i równowagę plastyczną, dostrzec można przenikanie się wielu stylów zespół fabryczny chemicznej firmy S.C. Johnson w Racine, budowany w latach 1936–1939, gdzie zastosowane zostały najnowsze konstrukcje. Hala biurowa nakryta jest szkłem na żelbetonowych elementach stropów grzybkowych oraz wieża laboratoryjna sześciopiętrowa, na całym niemal obwodzie każdego piętra przeszklona. Oświetlenie zapewniały świetlikowe rury ze szkła pyreksowego oraz przeszklone ściany wewnętrzne, przez które światło przenikało łagodnie, ale skutecznie, zapewniając dobre warunki pracy gmach Muzeum Guggenheim w Nowym Jorku (1943-59) W 1955 r. buduje wieżowiec Price Tower w Bartesville, stan Oklahoma o wysmukłej sylwetce. W koncepcji tej połączone zostały funkcje biurowe i mieszkalne, konstrukcję stanowił stalowo-betonowy trzon biegnący przez wszystkie 19 kondygnacji, do którego przymocowano wspornikowo stopy poszczególnych poziomów, podobne do gałęzi drzewa. Żelbetonowe elementy zrównoważone zostały pod względem kolorystycznym przez rozległe zastosowanie miedzi, której charakterystyczna zielona barwa pojawiła się na daszkach pod oknami, balkonach i żaluzjach, abstrakcyjne ozdoby wykonane w emaliowanym metalu. Pod koniec życia projektuje synagogę Beth-Szolom w Elkins Park (1954), nakrytą bardzo stromym dachem z rodzajem żabek na zewnętrznych krokwiach, ma w sobie coś wschodniego, choć ani jeden szczegół nie przypomina arabsko-bizantyjskich synagog europejskich z czasów eklektyzmu. Wnętrze w swym charakterze przypomina namiot, przedsionek prowadzi do kaplicy i dwóch pokojów wypoczynkowych, natomiast do głównego audytorium i centrum modlitwy dochodzi się po schodach bezpośrednio skierowanych w stronę Arki, przed którą umieszczono zestawy siedzeń ustawione pod różnymi kątami określonymi przez wznoszący się dach i zróżnicowane poziomy podłogi. Półprzeźroczysty dach zapewnił miękkie światło, zmieniające się wraz z upływem dnia, natomiast nocą w budowli stosowane jest sztuczne oświetlenie. Przypisy Bibliografia Broniewski Tadeusz, Architektura ostatnich dwóch stuleci, Wrocław, Warszawa, Kraków 1967. Copplestone Trewin, Frank Lloyd Wright. Przegląd retrospektywny, tłum. S.W. Fiszer, Warszawa 1998. Fagiolo Marcello, Frank Lloyd Wright. II „Grande Spirito” dello spazio, „Artibus et Historiae” 1(1980)2, s. 107-120. Gössel Peter, Leuthäuser Gabriele, Architektura XX wieku, t. 2, tłum. Lidia Głuchowska, Taschen 2010. Kotula Adam, Krakowski Piotr, Malarstwo, rzeźba, architektura, Warszawa 1972. Łysiak Waldemar, Frank Lloyd Wright, Chicago-Warszawa 1999. Menocal Narciso G., Frank Lloyd Wright and the Question of Style, „The Journal of Decorative and Propaganda Arts” 2(1986), s. 4-19. Quinan Jack, Frank Lloyd Wright's Guggenheim Museum: A Historian's Report, „Journal of the Society of Architectural Historians” 52(1993) 4, s. 466-482. Siry Joseph, Frank Lloyd Wright's Unity Temple and Architecture for Liberal Religion in Chicago, 1885-1909, „The Art Bulletin” 73(1991)2, s. 257-282. Trzeciak Przemysław, Przygody architektury XX wieku, Warszawa 1974. Linki zewnętrzne zdjęcia realizacji zdjęcia Unity Temple, Oak Park Frank Lloyd Wright: architekt, który wyprzedził swoje czasy (pl.) Amerykańscy architekci Urodzeni w 1867 Zmarli w 1959 Projektanci i twórcy mebli
1567	https://pl.wikipedia.org/wiki/Floryda	Floryda	Floryda (, ) () – stan na południowym wschodzie Stanów Zjednoczonych, na półwyspie Floryda otoczonym przez wody Zatoki Meksykańskiej na zachodzie i Oceanu Atlantyckiego na wschodzie. Floryda graniczy na północy z Alabamą i Georgią. Floryda jest trzecim pod względem liczby ludności (21,7 mln) i ósmym pod względem gęstości zaludnienia (121 mieszk./km²) stanem USA. Obszar metropolitalny Miami, liczący ponad 6 mln mieszkańców, jest największą aglomeracją Florydy i dziewiątą co do wielkości w Stanach Zjednoczonych. Inne duże aglomeracje to: Tampa (3,2 mln), Orlando (2,6 mln) i Jacksonville (1,5 mln). Stolicą stanu jest Tallahassee. Floryda to najpopularniejszy cel podróży na świecie, a turystyka wnosi do gospodarki stanu ponad 65 miliardów dolarów rocznie. Stan znany jest jako Sunshine State (Słoneczny Stan). Historia 1513 – przybycie Hiszpanów (Juan Ponce de León) 1562–1564 – okres osadnictwa francuskiego 1565 – początek kolonizacji hiszpańskiej (patrz: Floryda (kolonia hiszpańska)), założenie St. Augustine – najstarszego miasta na terenie obecnych Stanów Zjednoczonych 1819 – zakup Florydy przez Stany Zjednoczone od Hiszpanii (traktat florydzki) 1816–1858 – wojny seminolskie 3 marca 1845 – przyjęcie Florydy do Unii jako 27. stan 1861 – przystąpienie Florydy do Konfederacji Geografia Teren jest nizinny, płaski lub pofałdowany, liczne jeziora i bagna, głównie na południu (Everglades). Lasy zajmują około połowy obszaru Florydy; większość z nich leży na północ od Orlando. Płaskowyż na północy Florydy to zazwyczaj otwarte lasy zdominowane przez sosny. Floryda jest w większości położona na wielkim półwyspie pomiędzy Zatoką Meksykańską, Oceanem Atlantyckim i Cieśniną Florydzką. Graniczy ze stanami Georgia oraz Alabama na północy. Floryda leży niedaleko Karaibów, w tym Kuby i archipelagu Bahamów. Rozległy pas przybrzeżny Florydy był postrzegany przez rząd Stanów Zjednoczonych jako potencjalne miejsce ataku w trakcie II wojny światowej, dlatego wybudowano lądowiska i pasy startowe na terenie całego stanu oraz dookoła niego. Do dziś około 400 z nich jest wciąż w użyciu. Klimat stanu jest podrównikowy i zwrotnikowy morski. Prąd Zatokowy sprawia, że stan ten jest jednym z najbardziej wilgotnych w kraju z częstymi letnimi burzami i sporadycznie niszczycielskimi huraganami. Średnia roczna suma opadów dochodzi do 1500 mm. Roślinność jest śródziemnomorska, na południu zwrotnikowa. Na terenie Florydy znajdują się trzy parki narodowe: Biscayne, Dry Tortugas i Everglades. Główną rzeką jest St. Johns. Stan leży w dwóch strefach czasowych: UTC-05:00 (większa część stanu, w tym cały półwysep Floryda) oraz UTC-06:00 (część północno-zachodnia, tzw. Florida Panhandle). Obszary metropolitalne Największe obszary metropolitalne Florydy (dane z 2017 roku): Miami – 6 158 824 mieszkańców Tampa (obejmujący St. Petersburg i Clearwater) – 3 091 399 mieszkańców Orlando – 2 509 831 mieszkańców Jacksonville – 1 504 980 mieszkańców North Port-Sarasota-Bradenton – 804 690 mieszkańców Cape Coral-Fort Myers – 739 224 mieszkańców Miejscowości Na terenie stanu Floryda znajduje się 411 miast ( lub ) i wsi (), w tym 22 o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 169 powyżej 10 000 mieszkańców, a 329 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.). Lista miast zamieszkanych przez 30 000 lub więcej osób (2021 r.): Hrabstwa Stan podzielony jest na 67 hrabstw. Największym pod względem powierzchni jest Palm Beach, a pod względem zaludnienia – Miami-Dade. Demografia Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Floryda liczy 21 538 187 mieszkańców, co oznacza wzrost o 2 736 877 (14,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,3% populacji, 19,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 20,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,1% ludności stanu stanowią kobiety. Rasy i pochodzenie W 2019 roku 74,5% mieszkańców stanowiła ludność biała (53%, nie licząc Latynosów), 16% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 2,9% miało rasę mieszaną, 2,8% to Azjaci, 0,28% to rdzenna ludność Ameryki, 0,08% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 26,4% ludności stanu. Poza osobami pochodzenia afroamerykańskiego, do największych grup należą osoby pochodzenia niemieckiego (8,6%), „amerykańskiego” (8,3%), irlandzkiego (8,1%), kubańskiego (7,4%), angielskiego (6,5%), włoskiego (5,7%) i portorykańskiego (5,5%). Istnieją także duże grupy Meksykanów (743 tys.), Haitańczyków (533,4 tys.), Francuzów (511,8 tys.), Polaków (500,2 tys.), Kolumbijczyków (415 tys.), Szkotów i Jamajczyków (304,6 tys.). Mieszka tu największa populacja Kubańczyków w całych Stanach Zjednoczonych. Hrabstwa o największej koncentracji Kubańczyków, to: Miami-Dade, Broward, Hillsborough i Palm Beach. Hrabstwa te razem skupiają ponad połowę wszystkich Kubańczyków w USA. Wśród ludności azjatyckiej największe grupy stanowią Hindusi, Filipińczycy i Chińczycy. Język Najpowszechniej używanymi językami są: język angielski – 73,36%, język hiszpański – 19,54%, język francuski kreolski – 1,84%, język francuski – 0,6%, język portugalski – 0,5%. Religia Struktura religijna w 2014 roku: protestanci – 46%: ewangelikalni – 24%, głównego nurtu – 14%, historyczni czarni protestanci – 8%, brak religii – 24% (w tym: 4% agnostycy i 3% ateiści), katolicy – 21%, żydzi – 3%, inne religie – 6% (w tym: muzułmanie, mormoni, prawosławni, świadkowie Jehowy, buddyści, hinduiści, New Age, scjentyści, bahaiści, unitarianie uniwersaliści i irwingianie). 70% mieszkańców Florydy wyznaje chrześcijaństwo, a Kościół katolicki pozostaje największą pojedynczą organizacją. Do największych ewangelikalnych kościołów (z ponad 100 tys. członków) należą: Południowa Konwencja Baptystów, lokalne kościoły bezdenominacyjne (np. Christ Fellowship), Kościoły zielonoświątkowe, Kościoły Chrystusowe i Kościół Adwentystów Dnia Siódmego. Protestantyzm głównego nurtu reprezentowany jest głównie przez Zjednoczony Kościół Metodystyczny, który jest trzecią co do wielkości organizacją religijną, a czarni protestanci to przeważnie różne kościoły baptystyczne i metodystyczne. Floryda jest domem dla czwartej co do wielkości społeczności żydowskiej w Stanach Zjednoczonych. Gospodarka Gospodarka Florydy jest niezwykle zróżnicowana, a turystyka i rolnictwo należą do najważniejszych gałęzi przemysłu. Produkt krajowy brutto Florydy osiągnął 1 bilion dolarów w 2018 roku. Gdyby Floryda była niepodległym państwem, miałaby 17-ste co do wielkości PKB na świecie, plasując się tuż za Indonezją. Na Florydzie nie płaci się podatku dochodowego. W obszarze rolnictwa głównym towarem eksportowym jest mięso. Jednak w ogólnym eksporcie USA pochodzącym z Florydy, największy udział mają samoloty cywilne i części do nich. Przemysł i bogactwa naturalne elektroniczny i kosmiczny (Ośrodek Kosmiczny NASA – Kennedy Space Center na przylądku Canaveral) elektrotechniczny środków transportu spożywczy wydobywczy (fosforyty) turystyczny połowy: ryby, ostrygi, krewetki, żółwie Energia W 2019 roku Floryda jest drugim co do wielkości producentem energii elektrycznej w kraju, po Teksasie. Za trzy czwarte produkcji energii odpowiada gaz ziemny, który zasila 7 z 10 największych elektrowni w stanie. Floryda posiada niewielką ilość własnego gazu ziemnego, a większość odbierana jest międzystanowymi rurociągami. Drugim co do wielkości źródłem jest energia jądrowa. Dwie stanowe elektrownie jądrowe, zlokalizowane na wybrzeżu Atlantyku, zazwyczaj generują więcej niż jedną dziesiątą energii elektrycznej. Na trzecim miejscu jest węgiel, który odpowiada za mniej niż jedną dziesiątą produkcji (w 2003 odpowiadał za jedną trzecią). Odnawialne źródła energii, głównie biomasa i energia słoneczna, oraz koks naftowy stanowiły prawie całą pozostałą produkcję energii elektrycznej na Florydzie. Rolnictwo Floryda jest największym na świecie producentem grejpfrutów i produkuje ponad 70% cytrusów w kraju. Stan regularnie zajmuje pierwsze miejsce w krajowej produkcji pomarańczy, a także jest czołowym producentem ogórków, pomidorów, papryki, truskawek, arbuzów, świeżej kapusty targowej, rynkowej słodkiej kukurydzy, fasoli szparagowej, orzeszków ziemnych i trzciny cukrowej. Ważną rolę w stanie odgrywa hodowla bydła, a najwyżej pod tym względem w rankingu plasują się hrabstwa Okeechobee, Highlands i Osceola. Pospolite są także hodowla drobiu, ogrodnictwo, mleczarstwo, oraz produkcja siana. Edukacja Administracją szkół podstawowych i średnich na Florydzie zajmuje się Florydzki Departament Edukacji. System szkolnictwa wyższego na Florydzie obejmuje kilkanaście uniwersytetów stanowych i prawie 30 szkół wyższych. Niektóre z godnych uwagi uniwersytetów publicznych to Uniwersytet Florydy w Gainesville i Uniwersytet Stanu Floryda w Tallahassee. Uniwersytet Miami jest instytucją prywatną. W 2000 roku gubernator stanu podjął decyzję o zlikwidowaniu Florida Board of Regents, która kierowała systemem uniwersytetów stanowych (SUS). Na jej miejsce powstały komisje które zarządzały każdym uniwersytetem oddzielnie. Nowy system się jednak nie przyjął i w 2002 roku pierwszy gubernator stanu oraz senator Stanów Zjednoczonych Bob Graham zwołali referendum na temat przywrócenia systemu board-of-regents, ostatecznie w 2003 r. powstała Florydzka Komisja Gubernatorska, której podlegają uczelnie. Fauna Floryda jest miejscem, na którym osiedliło się wiele gatunków zwierząt: Morskie zwierzęta: delfiny butlonose, wieloryby-piloty, wieloryby biskajskie, manaty Gady: aligatory, krokodyle, grzechotniki, żółwie norowe, żółwie morskie, wąż zbożowy Pantherophis guttatus. Ssaki: jaguar, jelenie wirginijskie, rysie rude, baribale, pancerniki. Ptaki: bieliki amerykańskie, karakary meksykańskie, ślimakojady czerwonookie, rybołowy, pelikany, mewy, żurawie krzykliwe, żurawie kanadyjskie, warzęchy różowe, modrowronki zaroślowe i wiele więcej. Symbole stanu Dewiza/Motto: In God We Trust Przydomek: Sunshine State Ptak: przedrzeźniacz Kwiat: kwiat pomarańczy Owad: motyl Heliconius charithonia () Pieśń: „Old Folks at Home (Suwannee River)” – Stephen C. Foster Drzewo: palma sabalowa Gad: wąż zbożowy Zwierzę: puma wschodnia Ssak wodny: manat karaibski Ssak morski: morświn Napój: sok pomarańczowy Muszla: Triplofusus giganteus () Ryba słonowodna: żaglica Ryba słodkowodna: bass wielkogębowy Kamień szlachetny: kamień księżycowy Zobacz też Walt Disney World Resort Przypisy Linki zewnętrzne Oficjalna strona stanu Stany Stanów Zjednoczonych
1568	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fala%20sejsmiczna	Fala sejsmiczna	Fale sejsmiczne – fale sprężyste rozchodzące się w Ziemi. Mogą powstać wskutek wielu czynników, np. trzęsień ziemi, eksplozji materiałów wybuchowych, działalności górniczej, sztormów na morzu. Prędkość fal sejsmicznych zależy od typu fal, gęstości ośrodka i jego współczynników sprężystości, które z kolei zależą od temperatury i ciśnienia. W warunkach normalnych prędkość fal podłużnych (P) w suchym piasku wynosi 400–1200 m/s, w dolomitach 3500–6500 m/s, granitach 4500–6000 m/s, w bazaltach 5000–6000 m/s, w wodzie 1450–1500 m/s, i w lodzie 3400–3800 m/s. W głębi Ziemi prędkość z reguły rośnie z uwagi na zwiększanie się współczynnika sprężystości ze wzrostem ciśnienia. Jednak na granicy z jądrem zewnętrznym prędkość fal P gwałtownie maleje z głębokością z uwagi na stopienie jądra. Jądro Ziemi, jako że jest płynne, nie przenosi fal poprzecznych. Charakterystyka Rodzaje fal sejsmicznych: fale wgłębne (objętościowe) – rozchodzące się wewnątrz Ziemi, fale podłużne (undae primae, P, dylatacyjne) – podczas przechodzenia tych fal materia drga w kierunku równoległym do kierunku rozchodzenia się fal; powodują ściskanie i rozciąganie skał, przez które przechodzą; mogą rozchodzić się również w płynach, w tym także w płynnym jądrze Ziemi. Fale P są najszybsze z fal sejsmicznych (stąd nazwa undae primae). Prędkość fal P wyraża się wzorem: VP=((λ + 2μ)/d)1/2 gdzie λ i μ oznaczają stałe sprężystości Lamégo, a d gęstość, czyli masę właściwą. Prędkość fal P generalnie zwiększa się z głębokością od około 2 do 8 km/s w skorupie Ziemi aż do około 13 km/s na granicy z jądrem. W skorupie i górnym płaszczu Ziemi występują jednak warstwy z mniejszą prędkością fal (np. astenosfera). fale poprzeczne (undae secondae, S, torsjonalne, skrętu) – drgania są prostopadłe do kierunku rozchodzenia się fal, są około 1,6 razy wolniejsze od fal podłużnych, mogą przemieszczać się tylko w ciałach stałych (zobacz cień sejsmiczny). Prędkość fal S wyraża się wzorem: VS=(μ/d)1/2.[1]. fale powierzchniowe (undae longae, L) – rozchodzą się od epicentrum trzęsienia wzdłuż powierzchni Ziemi; ich amplituda maleje z głębokością. Prędkość tych fal zależy od ich długości. Są najbardziej katastrofalne w skutkach, fale Rayleigha – powierzchniowa fala poprzeczna o polaryzacji pionowej, ruch cząstek odbywa się po elipsie ustawionej pionowo prostopadłej do kierunku biegu fali. Dla jednorodnej półprzestrzeni prędkość fali Rayleigha wynosi 0.91 VS.[1] W ośrodku uwarstwionym prędkość fal Rayleigha zależy od ich długości (patrz dyspersja fali). fale Love’a – powierzchniowa fala poprzeczna o polaryzacji poziomej, ruch cząstek to drgania poziome, prostopadłe do kierunku rozchodzenia się fal. Fale te nie istnieją dla jednorodnej półprzestrzeni, ośrodek musi składać się z warstw. Prędkość fal Love’a zależy od ich długości – dyspersja fali. Swobodne oscylacje Ziemi – (stojąca fala Rayleigha lub Love’a). Powstają przy silnych trzęsieniach ziemi, gdy fale powierzchniowe obiegną Ziemię i interferują ze sobą, dając falę stojącą. Interferencja fal Rayleigha daje tzw. drgania sferoidalne, zaś interferencja fal Love’a daje drgania toroidalne. Okres podstawowego drgania sferoidalnego 0S2 wynosi ok. 54 minut, drgania 0S3 ok. 36 minut. Okres podstawowego drgania toroidalnego 0T2 wynosi ok. 44 minut [2]. Przypisy Fale mechaniczne Sejsmologia
1569	https://pl.wikipedia.org/wiki/Francuski%20kalendarz%20rewolucyjny	Francuski kalendarz rewolucyjny	Francuski kalendarz rewolucyjny, wł. francuski kalendarz republikański (, calendrier révolutionnaire français) – kalendarz wprowadzony 5 października 1793 (14 Vendémiaire roku II) przez Konwent republikański w rewolucyjnej Francji. Obszerną instrukcję uzupełniającą wydano 24 listopada 1793 (4 Frimaire roku II). Napoleon Bonaparte 9 września 1805 (22 Fructidor roku XIII) podpisał akt prawny przywracający kalendarz gregoriański od 1 stycznia 1806 (11 Nivôse roku XIV). Wprowadzony jeszcze, ale na krótko w 1871 przez Komunę Paryską (miesiące germinal i floréal roku LXXIX). Projekt kalendarza opracował Gilbert Romme, a nazwy miesięcy i dni wymyślił poeta Philippe Fabre d’Églantine. Era chrześcijańska zastąpiona została erą republikańską. Lata liczono od 22 września 1792, daty ustanowienia pierwszej republiki francuskiej. Co czwarty rok miał być przestępnym, ale w praktyce starano się utrzymać początek roku w dniu równonocy jesiennej. Długość roku pozostała ta sama co w kalendarzu gregoriańskim. Rok zawierał 12 miesięcy po 30 dni oraz 5 (6 w latach przestępnych) dodatkowych dni świątecznych, tak zwanych Dni Sankiulotów (les Sans-cullotides). Czteroletni cykl nazwano francjadą (le franciade) na wzór olimpiady. Rok przestępny był trzecim rokiem francjady (zatem rok III, VII i XI), dodatkowy dzień przypadał 22 września 1795 i 1799 oraz 23 września 1803. Na miejsce świąt kościelnych wprowadzono święta narodowe z dniem zdobycia Bastylii jako najważniejszym. Każdy dzień w roku został nazwany na cześć zwierząt, roślin, narzędzi pracy, minerałów czy też zjawisk. Podstawą kalendarza był almanach napisany w 1788 przez Pierre Sylvain Maréchala pt. Kalendarz dzielnych ludzi (fr. Almanach des Honnêtes Gens). Dni dekady Miesiąc, zamiast na tygodnie, podzielono na 3 dekady – po 10 dni. Każdy z dziesięciu dni nazywany był po prostu liczebnikami porządkowymi: primidi (pierwszy dzień), duodi (drugi dzień), tridi (trzeci dzień), quartidi (czwarty dzień), quintidi (piąty dzień), sextidi (szósty dzień), septidi (siódmy dzień), octidi (ósmy dzień), nonidi (dziewiąty dzień) décadi (dziesiąty dzień). Dziesiąty dzień był świętem. 8 kwietnia 1802 (18 germinal roku X) zniesiono podział na dekady jako uciążliwy dla społeczeństwa, przywracając tygodnie. Planowany był także podział doby na 10 godzin, godziny na 100 minut po 100 sekund. Nowa godzina liczyłaby 144 dawne minuty, nowa minuta 86,4 dawnych sekund zaś nowa sekunda 0,864 dawnej. Art. 22 dekretu o miarach i wagach z 7 kwietnia 1795 (18 germinal roku III) zawiesił tę zmianę na czas nieokreślony. Miesiące Jesień (nazwy miesięcy kończą się na -aire): vendémiaire (od łacińskiego vindemia – pl. winobranie) – od 22 września do 21 października brumaire (od francuskiego brume – pl. gęsta mgła) – od 22 października do 20 listopada frimaire (od francuskiego frimas – pl. mróz) – od 21 listopada do 20 grudnia Zima (nazwy miesięcy kończą się na -ôse): nivôse (od łacińskiego nivosus – pl. śnieżny) – od 21 grudnia do 19 stycznia pluviôse (od łacińskiego pluviosus – pl. deszczowy) – od 20 stycznia do 18 lutego ventôse (od łacińskiego ventosus – pl. wietrzny) – od 19 lutego do 20 marca Wiosna (nazwy miesięcy kończą się na -al): germinal (od łacińskiego germen – pl. kiełek) – od 21 marca do 19 kwietnia floréal (od łacińskiego flos – pl. kwiat) – od 20 kwietnia do 19 maja prairial (od francuskiego prairie – pl. łąka) – od 20 maja do 18 czerwca Lato (nazwy miesięcy kończą się na -dor): messidor (od łacińskiego messis – pl. żniwa) – od 19 czerwca do 18 lipca thermidor (od greckiego thermos – pl. gorący) – od 19 lipca do 17 sierpnia fructidor (od łacińskiego fructus – pl. owoce) – od 18 sierpnia do 16 września Nazwy dni Jesień Vendémiaire Winorośl (Raisin) – 22 września Szafran uprawny (Safran) – 23 września Kasztan jadalny (Châtaigne) – 24 września Szafran (Colchique) – 25 września Koń (Cheval) – 26 września Niecierpek (Balsamine) – 27 września Marchew zwyczajna (Carotte) – 28 września Szarłat (Amarante) – 29 września Pasternak zwyczajny (Panais) – 30 września Beczka (Cuve) – 1 października Ziemniak (Pomme de terre) – 2 października Kocanki (Immortelle) – 3 października Dynia olbrzymia (Potiron) – 4 października Rezeda (Réséda) – 5 października Osioł (Âne) – 6 października Dziwaczek jalapa (Belle de nuit) – 7 października Dynia (Citrouille) – 8 października Gryka (Sarrasin) – 9 października Słonecznik (Tournesol) – 10 października Prasa do owoców (Pressoir) – 11 października Konopie siewne (Chanvre) – 12 października Brzoskwinia (Pêche) – 13 października Rzepa (Navet) – 14 października Lilia (Amaryllis) – 15 października Bydło (Bœuf) – 16 października Psianka podłużna (Aubergine) – 17 października Papryka (Piment) – 18 października Pomidor (Tomate) – 19 października Jęczmień (Orge) – 20 października Baryłka (Tonneau) – 21 października Brumaire Jabłoń (Pomme) – 22 października Selery zwyczajne (Céleri) – 23 października Grusza (Poire) – 24 października Burak zwyczajny (Betterave) – 25 października Gęsi (Oie) – 26 października Heliotrop (Héliotrope) – 27 października Figowiec pospolity (Figue) – 28 października Wężymord (Scorsonère) – 29 października Jarząb mączny (Alisier) – 30 października Pług (Charrue) – 31 października Kozibród (Salsifis) – 1 listopada Kotewka orzech wodny (Mâcre) – 2 listopada Słonecznik bulwiasty (Topinambour) – 3 listopada Cykoria endywia (Endive) – 4 listopada Indyk zwyczajny (Dindon) – 5 listopada Marek (Chervis) – 6 listopada Rukiew wodna (Cresson) – 7 listopada Ołownicowate (Plumbago) – 8 listopada Granat (Grenade) – 9 listopada Brona (Herse) – 10 listopada Menady (Bacchante) – 11 listopada Głóg dwuszyjkowy (Azerole) – 12 listopada Marzanowate (Garance) – 13 listopada Pomarańcza (Orange) – 14 listopada Bażant zwyczajny (Faisan) – 15 listopada Pistacja właściwa (Pistache) – 16 listopada Groszek bulwiasty (Macjonc) – 17 listopada Pigwa pospolita (Coing) – 18 listopada Jarząb pospolity (Cormier) – 19 listopada Wał (Rouleau) – 20 listopada Frimaire Zerwa (Raiponce) – 21 listopada Kapusta właściwa polna (Turneps) – 22 listopada Cykoria (Chicorée) – 23 listopada Nieszpułka (Nèfle) – 24 listopada Świnia domowa (Cochon) – 25 listopada Roszpunka warzywna (Mâche) – 26 listopada Kalafior (Chou-fleur) – 27 listopada Miód (Miel) – 28 listopada Jałowiec (Genièvre) – 29 listopada Kilof (Pioche) – 30 listopada Woski (Cire) – 1 grudnia Chrzan (Raifort) – 2 grudnia Cedr (Cèdre) – 3 grudnia Jodła (Sapinv) – 4 grudnia Sarna (Chevreuil) – 5 grudnia Kolcolist zachodni (Ajonc) – 6 grudnia Cyprys (Cyprès) – 7 grudnia Bluszcz (Lierre) – 8 grudnia Świerk (Sabine) – 9 grudnia Motyka (Hoyau) – 10 grudnia Klon (Érable sucré) – 11 grudnia Wrzos zwyczajny (Bruyère) – 12 grudnia Trzcina pospolita (Roseau) – 13 grudnia Szczaw (Oseille) – 14 grudnia Świerszczowate (Grillon) – 15 grudnia Szyszka (Pignon) – 16 grudnia Korek (Liège) – 17 grudnia Tuber (Truffe) – 18 grudnia Oliwka europejska (Olive) – 19 grudnia Łopata (Pelle) – 20 grudnia Zima Nivôse Torf (Tourbe) – 21 grudnia Węgiel kamienny (Houille) – 22 grudnia Smoła (Bitume) – 23 grudnia Siarka (Soufre) – 24 grudnia Pies domowy (Chien) – 25 grudnia Lawa (Lave) – 26 grudnia Okres wegetacyjny (Terre végétale) – 27 grudnia Obornik (Fumier) – 28 grudnia Azotan potasu (Salpêtre) – 29 grudnia Cep (Fléau) – 30 grudnia Granit (Granit) – 31 grudnia Glina (Argile) – 1 stycznia Łupek (Ardoise) – 2 stycznia Piaskowiec (Grès) – 3 stycznia Królik europejski (Lapin) – 4 stycznia Krzemień (Silex) – 5 stycznia Margiel (Marne) – 6 stycznia Wapień (Pierre à chaux) – 7 stycznia Marmur (Marbre) – 8 stycznia Przesiewacz (Van) – 9 stycznia Gips (Pierre à plâtre) – 10 stycznia Chlorek sodu (Sel) – 11 stycznia Żelazo (Fer) – 12 stycznia Miedź (Cuivre) – 13 stycznia Kot domowy (Chat) – 14 stycznia Cyna (Étain) – 15 stycznia Ołów (Plomb) – 16 stycznia Cynk (Zinc) – 17 stycznia Rtęć (Mercure) – 18 stycznia Sito (Crible) – 19 stycznia Pluviôse Wawrzynek (Lauréole) – 20 stycznia Mchy (Mousse) – 21 stycznia Myszopłoch kolczasty (Fragon) – 22 stycznia Śnieżyczka (Perce-neige) – 23 stycznia Buhaj (Taureau) – 24 stycznia Kalina (Laurier tin) – 25 stycznia Polyporus (Amadouvier) – 26 stycznia Wawrzynek wilczełyko (Mézéréon) – 27 stycznia Topola (Peuplier) – 28 stycznia Topór (Coignée) – 29 stycznia Ciemiernik (Ellébore) – 30 stycznia Brokuł (Brocoli) – 31 stycznia Wawrzyn szlachetny (Laurier) – 1 lutego Leszczyna południowa (Avelinier) – 2 lutego Cielę (Vache) – 3 lutego Bukszpan wieczniezielony (Buis) – 4 lutego Porosty (Lichen) – 5 lutego Cis (roślina) (If) – 6 lutego Miodunka (Pulmonaire) – 7 lutego Sierpak (Serpette) – 8 lutego Tobołki (roślina) (Thlaspi) – 9 lutego Thymele (Thimele) – 10 lutego Perz (Chiendent) – 11 lutego Rdest ptasi (Trainasse) – 12 lutego Zającowate (Lièvre) – 13 lutego Urzet barwierski (Guède) – 14 lutego Leszczyna pospolita (Noisetier) – 15 lutego Cyklamen perski (Cyclamen) – 16 lutego Glistnik jaskółcze ziele (Chélidoine) – 17 lutego Sanie (Traîneau) – 18 lutego Ventôse Podbiał pospolity (Tussilage) – 19 lutego Dereń (Cornouiller) – 20 lutego Lewkonia (Violier) – 21 lutego Ligustr (Troène) – 22 lutego Koziorożec alpejski (Bouc) – 23 lutego Kopytnik (roślina) (Asaret) – 24 lutego Szakłak wieczniezielony (Alaterne) – 25 lutego Fiołek (Violette) – 26 lutego Wierzba iwa (Marceau) – 27 lutego Szpadel (Bêche) – 28 lutego Narcyz (Narcisse) – 1 marca Wiąz (Orme) – 2 marca Dymnica (Fumeterre) – 3 marca Pszonak (Vélar) – 4 marca Koza domowa (Chèvre) – 5 marca Szpinak (Épinard) – 6 marca Omieg (Doronic) – 7 marca Kurzyślad (Mouron) – 8 marca Trybula leśna (Cerfeuil) – 9 marca Lina (Cordeau) – 10 marca Mandragora (Mandragore) – 11 marca Pietruszka zwyczajna (Persil) – 12 marca Warzucha (Cochléaria) – 13 marca Stokrotka pospolita (Pâquerette) – 14 marca Tuńczyki (Thon) – 15 marca Mniszek (Pissenlit) – 16 marca Zawilec gajowy (Sylvie) – 17 marca Niekropień (Capillaire) – 18 marca Jesion (Frêne) – 19 marca Kołek (Plantoir) – 20 marca Wiosna Germinal Pierwiosnek (Primevère) – 21 marca Platan (Platane) – 22 marca Szparag (Asperge) – 23 marca Tulipan (Tulipe) – 24 marca Kura domowa (Poule) – 25 marca Burak liściowy (Bette) – 26 marca Brzoza (Bouleau) – 27 marca Narcyz żonkil (Jonquille) – 28 marca Olsza (Aulne) – 29 marca Wylęgarnia (Couvoir) – 30 marca Barwinek (Pervenche) – 31 marca Grab (Charme) – 1 kwietnia Morchella (Morille) – 2 kwietnia Buk (Hêtre) – 3 kwietnia Pszczoła (Abeille) – 4 kwietnia Sałata (Laitue) – 5 kwietnia Modrzew (Mélèze) – 6 kwietnia Cykuta (Ciguë) – 7 kwietnia Rzodkiew (Radis) – 8 kwietnia Ul (Ruche) – 9 kwietnia Judaszowiec (Gainier) – 10 kwietnia Sałata rzymska (Romaine) – 11 kwietnia Kasztanowiec pospolity (Marronnier) – 12 kwietnia Rokietta siewna (Roquette) – 13 kwietnia Gołębiowate (Pigeon) – 14 kwietnia Lilak pospolity (Lilas) – 15 kwietnia Zawilec (Anémone) – 16 kwietnia Fiołek ogrodowy (Pensée) – 17 kwietnia Borówka czarna (Myrtille) – 18 kwietnia Nóż (Greffoir) – 19 kwietnia Floréal Róża (Rose) – 20 kwietnia Dąb (Chêne) – 21 kwietnia Paprocie (Fougère) – 22 kwietnia Głóg jednoszyjkowy (Aubépine) – 23 kwietnia Słowik rdzawy (Rossignol) – 24 kwietnia Orlik (Ancolie) – 25 kwietnia Konwalia majowa (Muguet) – 26 kwietnia Agaricus (Champignon) – 27 kwietnia Hiacynt (Hyacinthe) – 28 kwietnia Grabie (Râteau) – 29 kwietnia Rabarbar (Rhubarbe) – 30 kwietnia Sparceta siewna (Sainfoin) – 1 maja Pszonak (Bâton-d’or) – 2 maja Arekowce (Chamerops) – 3 maja Jedwabnik morwowy (Ver à soie) – 4 maja Żywokost (Consoude) – 5 maja Krwiściąg mniejszy (Pimprenelle) – 6 maja Smagliczka (Corbeille d’or) – 7 maja Łoboda (roślina) (Arroche) – 8 maja Graca (Sarcloir) – 9 maja Zawciąg (Statice) – 10 maja Szachownica (Fritillaire) – 11 maja Ogórecznik (Bourrache) – 12 maja Kozłek (Valériane) – 13 maja Karp (Carpe) – 14 maja Węgiel drzewny (Fusain) – 15 maja Szczypiorek (Civette) – 16 maja Farbownik (Buglosse) – 17 maja Gorczyca biała (Sénevé) – 18 maja Kij pasterski (Houlette) – 19 maja Prairial Lucerna siewna (Luzerne) – 20 maja Liliowiec (Hémérocalle) – 21 maja Koniczyna (Trèfle) – 22 maja Dzięgiel (Angélique) – 23 maja Kaczki (Canard) – 24 maja Melisa lekarska (Mélisse) – 25 maja Rajgras (Fromental) – 26 maja Lilia złotogłów (Martagon) – 27 maja Macierzanka piaskowa (Serpolet) – 28 maja Kosa (Faux) – 29 maja Truskawka (Fraise) – 30 maja Bukwica zwyczajna (Bétoine) – 31 maja Groch (Pois) – 1 czerwca Akacja (Acacia) – 2 czerwca Przepiórka zwyczajna (Caille) – 3 czerwca Goździk (Œillet) – 4 czerwca Bez (Sureau) – 5 czerwca Mak (Pavot) – 6 czerwca Lipa (Tilleul) – 7 czerwca Widły (Fourche) – 8 czerwca Brzana pospolita (Barbeau) – 9 czerwca Rumianek pospolity (Camomille) – 10 czerwca Wiciokrzew (Chèvrefeuille) – 11 czerwca Przytulia (Caille-lait) – 12 czerwca Lin (Tanche) – 13 czerwca Jaśmin (Jasmin) – 14 czerwca Werbena (Verveine) – 15 czerwca Macierzanka tymianek (Thym) – 16 czerwca Piwonia (Pivoine) – 17 czerwca Fura (Chariot) – 18 czerwca Lato Messidor Żyto (Seigle) – 19 czerwca Owies (Avoine) – 20 czerwca Cebula zwyczajna (Oignon) – 21 czerwca Przetacznik (Véronique) – 22 czerwca Muł (Mulet) – 23 czerwca Rozmaryn lekarski (Romarin) – 24 czerwca Ogórek (Concombre) – 25 czerwca Czosnek askaloński (Échalote) – 26 czerwca Bylica piołun (Absinthe) – 27 czerwca Sierp (Faucille) – 28 czerwca Kolendra siewna (Coriandre) – 29 czerwca Karczoch zwyczajny (Artichaut) – 30 czerwca Czapetka pachnąca (Girofle) – 1 lipca Lawenda (Lavande) – 2 lipca Kozica (Chamois) – 3 lipca Tytoń (Tabac) – 4 lipca Porzeczka (Groseille) – 5 lipca Groszek (Gesse) – 6 lipca Wiśnia ptasia (Cerise) – 7 lipca Park (Parc) – 8 lipca Mięta (Menthe) – 9 lipca Kminek (Cumin) – 10 lipca Fasola (Haricot) – 11 lipca Alkanna (Orcanète) – 12 lipca Perlice (Pintade) – 13 lipca Szałwia (Sauge) – 14 lipca Czosnek pospolity (Ail) – 15 lipca Wyka (Vesce) – 16 lipca Pszenica (Blé) – 17 lipca Szałamaja (Chalémie) – 18 lipca Thermidor Pszenica orkisz (Épeautre) – 19 lipca Dziewanna drobnokwiatowa (Bouillon blanc) – 20 lipca Ogórek melon (Melon) – 21 lipca Życica (Ivraie) – 22 lipca Owca domowa (Bélier) – 23 lipca Skrzypy (Prêle) – 24 lipca Bylica (Armoise) – 25 lipca Krokosz (Carthame) – 26 lipca Jeżyna (Mûre) – 27 lipca Konewka (Arrosoir) – 28 lipca Proso (Panis) – 29 lipca Soliród (Salicorne) – 30 lipca Morela (Abricot) – 31 lipca Bazylia (Basilic) – 1 sierpnia Owca domowa (Brebis) – 2 sierpnia Prawoślaz lekarski (Guimauve) – 3 sierpnia Len (Lin) – 4 sierpnia Migdałowiec pospolity (Amande) – 5 sierpnia Goryczka (Gentiane) – 6 sierpnia Śluza wodna (Écluse) – 7 sierpnia Dziewięćsił (Carline) – 8 sierpnia Kapary cierniste (Câprier) – 9 sierpnia Soczewica jadalna (Lentille) – 10 sierpnia Oman (Aunée) – 11 sierpnia Wydry (Loutre) – 12 sierpnia Mirt (Myrte) – 13 sierpnia Kapusta rzepak (Colza) – 14 sierpnia Łubin (Lupin) – 15 sierpnia Bawełna (Coton) – 16 sierpnia Młyn zbożowy (Moulin) – 17 sierpnia Fructidor Śliwa domowa (Prune) – 18 sierpnia Prosownica (Millet) – 19 sierpnia Lycoperdon (Lycoperdon) – 20 sierpnia Jęczmień żytni (Escourgeon) – 21 sierpnia Łososiowate (Saumon) – 22 sierpnia Tuberoza (Tubéreuse) – 23 sierpnia Jęczmień dwurzędowy (Sucrion) – 24 sierpnia Trojeściowate (Apocyn) – 25 sierpnia Lukrecja (roślina) (Réglisse) – 26 sierpnia Drabina (Échelle) – 27 sierpnia Arbuz zwyczajny (Pastèque) – 28 sierpnia Fenkuł włoski (Fenouil) – 29 sierpnia Berberys zwyczajny (Épine vinette) – 30 sierpnia Orzech (roślina) (Noix) – 31 sierpnia Pstrąg (Truite) – 1 września Cytryna zwyczajna (Citron) – 2 września Szczeć (Cardère) – 3 września Szakłak pospolity (Nerprun) – 4 września Aksamitka (Tagette) – 5 września Geastrum (Hotte) – 6 września Róża dzika (Églantier) – 7 września Orzech (botanika) (Noisette) – 8 września Chmiel (Houblon) – 9 września Sorgo (Sorgho) – 10 września Rakowate (Écrevisse) – 11 września Pomarańcza gorzka (Bigarade) – 12 września Nawłoć pospolita (Verge d’or) – 13 września Kukurydza zwyczajna (Maïs) – 14 września Kasztan (Marron) – 15 września Kosz (Panier) – 16 września Dni Sankiulotów Święto Cnoty (La Fête de la Vertu) – 17 września Święto Talentu (La Fête du Génie) – 18 września Święto Pracy (La Fête du Travail) – 19 września Święto Opinii (La Fête de l’Opinion) – 20 września Święto Nagród (La Fête des Récompenses) – 21 września Święto Rewolucji (La Fête de la Révolution) – dzień uzupełniający, występujący w latach przestępnych. Podział roku na 12 równych miesięcy i dni dodatkowe przypominał kalendarz egipski. Uwagi Przypisy Bibliografia Bronisław Włodarski Chronologia polska (1957) Ludwik Zajdler Dzieje zegara (kilka wydań)
1570	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fortran	Fortran	Fortran (od wersji 90 do aktualnej) a dawniej FORTRAN (do wersji 77 włącznie) (od ang. formula translation) – język programowania pierwotnie zaprojektowany do zapisu programów obliczeniowych, był niegdyś językiem proceduralnym, obecnie jest nadal rozwijanym językiem ogólnego przeznaczenia. Umożliwia programowanie strukturalne, obiektowe (Fortran 90/95), modularne i równoległe (Fortran 2008). Jego zastosowaniami są, między innymi, obliczenia naukowo-inżynierskie, numeryczne, symulacja komputerowa itp. Początkowe wersje Fortranu miały mocno ograniczone możliwości, ale dzięki łatwości opanowania Fortran stał się najpopularniejszym językiem do obliczeń numerycznych. Specyfika Z pierwszych wersji języka pochodzi zasada braku rozróżniania małych i wielkich liter w słowach kluczowych języka oraz używanych zmiennych, a także bogate zasady tworzenia formatów zapisywanych i drukowanych danych. Fortran dysponuje wielką liczbą bibliotek, które pozwalają rozwiązać praktycznie każde zadanie numeryczne. Najważniejsze przyczyny, z powodu których Fortran jest wykorzystywany i rozwijany do dziś, to szybkość obliczeń oraz wysoka wydajność kodu generowanego przez kompilatory Fortranu, wynikająca m.in. z jego długiej obecności na rynku programistycznym, znakomita skalowalność i przenośność oprogramowania (pomiędzy różnymi platformami sprzętowymi i systemami operacyjnymi), a także dostępność bibliotek dla programowania wieloprocesorowego i równoległego oraz bibliotek graficznych. Obliczenia aerodynamiczne, wytrzymałościowe i cieplne obecnie często prowadzone są z użyciem tego języka. Do niedawna te zalety były okupione brakiem dobrych metod wizualizacji czy niskopoziomowej komunikacji z systemem operacyjnym, gdyż te zagadnienia są pominięte w kolejnych standardach języka (aż do Fortranu 95 włącznie). Obecnie producenci kompilatorów (zwłaszcza niezależni), wzbogacają je o możliwość stosowania grafiki celem umożliwienia wizualizacji wyników obliczeń (wykresy, wizualizacja tablic wielowymiarowych) poprzez dostarczanie odpowiednich bibliotek. Historia i standardy Pierwszy kompilator Fortranu stworzył zespół Johna Backusa, który w latach 1954-1957 pracował dla IBM. Kompilator ten był pierwszym w historii kompilatorem języka wysokiego poziomu. Został starannie zoptymalizowany, ponieważ autorzy obawiali się, że nikt nie będzie go używał, jeśli szybkość programów nie będzie porównywalna z szybkością programów napisanych w asemblerze. Pierwsza standaryzacja nastąpiła w 1960 roku, kiedy opisano pierwszy standard języka znany jako Fortran IV. Kolejnym standardem był Fortran 66. Standard ten był zbyt ubogi i implementacje musiały zawierać wiele rozszerzeń. W latach siedemdziesiątych American National Standard Institute (ANSI) opracowała kolejny standard nazwany Fortran 77, który w roku 1980 stał się standardem międzynarodowym. Jego struktura przystosowana jest do używanych wówczas powszechnie kart perforowanych, ale zawierała elementy programowania strukturalnego. W Polsce bardzo popularna była odmiana Fortranu na maszyny ICL/Odra (FORTRAN 1900; kompilator taśmowy #XFAM oraz dyskowe #XFAT i #XFAE z konsolidatorem #XPCK), a także Watfor 77, Lahey 77 i MS Fortran na PC czy Fortran 80 dla 8-bitowych komputerów z systemem CP/M-80. W praktyce większość tych kompilatorów miała wiele rozszerzeń, które dopiero po latach weszły do kolejnego standardu (struktury rekordowe, alokowalne tablice, więcej instrukcji pozwalających na programowanie strukturalne itp.). Następcą Fortranu 77 stał się Fortran 90. Standard ma całkowicie zmienioną składnię dostosowaną do współczesnych języków programowania, przykładowo Fortran 90 nie wymusza już na użytkowniku stosowania etykiet i instrukcji skoku. Kolejnym standardem jest Fortran 95, zmiany w stosunku do poprzedniej wersji są niewielkie. Pomimo wprowadzenia nowych standardów, Fortran 77 jest nadal w użyciu (głównie przez starszych programistów przyzwyczajonych do tej wersji), co uwzględniają producenci praktycznie wszystkich kompilatorów – na przykład kompilator Compaq Visual Fortran (wcześniej Digital Visual Fortran) kompiluje programy napisane w standardach 66/77/90/95. Najnowszy standard języka nosi nazwę Fortran 2023 i został opublikowany w listopadzie 2023 roku . Podstawy Operatory logiczne Operatory porównania Operatory arytmetyczne Przykłady Najkrótszy program: END Hello world, kod dla F77: PROGRAM HELLO WRITE (,) 'hello, world' END Deklaracje zmiennych i Implicit none Standard nie wymusza stosowania deklaracji zmiennych, wówczas niezadeklarowane zmienne o nazwach rozpoczynających się od liter A-H i O-Z (nie są rozróżniane małe i duże litery) mają typ real (rzeczywisty, zmiennoprzecinkowy o precyzji zależnej od implementacji i opcji) a zmienne rozpoczynające się od I-N są typu integer (liczby całkowite o zakresie zależnym od implementacji i opcji); jest to równoważne deklaracjom „implicit real (A-H,O-Z)” i „implicit integer (I-N)”. Dyrektywa kompilatora implicit none zastosowana na początku programu zapobiega wykorzystaniu niezadeklarowanych zmiennych. Przykładowy poprawny kod programu liczącego sumę dwóch liczb rzeczywistych (podwójnej precyzji – real(8)), w języku F95: IMPLICIT NONE REAL(8) :: a,b READ ,a,b PRINT ,'wynik',a+b END w przypadku kodu: IMPLICIT NONE REAL(8) :: a READ ,a,b PRINT ,'wynik',a+b END kompilator wyświetla błąd o niezadeklarowaniu zmiennej „b” wykorzystywanej w programie. Fakt domyślnej deklaracji zmiennych niejednokrotnie powodował kłopoty programistów, nie mogących odnaleźć źródła nieoczekiwanych kaprysów pozornie poprawnych programów, np. nagłówek pętli wykonywanej 25 razy dla zmiennej I: DO 100 I=1,25 napisany z kropką zamiast przecinka: DO 100 I=1.25 nie czyni tej instrukcji niepoprawną, ponieważ kompilator uzna ten zapis za domyślną deklarację zmiennej DO100I typu rzeczywistego (nazwa zaczyna się od litery D) i przypisze jej wartość 1.25, co zmieni zamierzony przez programistę przepływ sterowania. Kompilatory Kompilatory języka Fortran 90/95 Edi (Windows) – polskie zintegrowane środowisko programistyczne dla Windows. Bezpłatne pod warunkiem zarejestrowania Intel Visual Fortran Compiler (Linux, Windows, OS X) – w wersji pod Linuksa bezpłatny dla niekomercyjnych zastosowań CUDA Fortran(Portland Group) (Linux, Windows, MAC OS X) – płatny Silverfrost FTN95 (Windows) – bezpłatny GNU Fortran 95 – wolny, jeden z podprojektów GCC G95 Project (Linux, Windows, OS X) – darmowy PGI Visual Fortran (Linux, Windows, OS X) – płatny, zintegrowany z MS Visual studio Compaq Visual Fortran (Windows, Linux/Unix/OpenVMS Alpha, OpenVMS VAX) – płatny, przejęty przez firmę Intel i dalej rozwijany jako Intel Fortran Composer XE VAST/f90 (Linux) – darmowy kompilator dla użytkowników indywidualnych (a właściwie translator F77 do F90) Absoft Pro Fortran (Linux, Windows, Mac OS, PowerPC) – płatny Lahey/Fujitsu Fortran (Windows, Linux, SPARC Solaris) – komercyjny NAGWare f95 (Linux, Mac OS, SPARC Solaris, IRIX, SunOS, OSF/1, PA-RISC) – komercyjny NA Software FortranPlus (Linux, Windows) – płatny Salford FTN95 (Windows) – darmowy do zastosowań niekomercyjnych (od roku 2005) Open64 – darmowy Kompilatory języka Fortran 77 Salford FTN77 (Windows) – darmowy (Windows, OS/2) – open source g77 (GNU fortran 77) – wolny Zobacz też SAKO – „Polski Fortran” Przypisy Linki zewnętrzne Photran – środowisko programistyczne Komitet techniczny J3 standaryzujący Fortran Bibliografia Wojciech Sobieski, GNU Fortran z elementami wizualizacji danych, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008 Janusz Piechna, Programowanie w języku Fortran 90 i 95, Wydawnictwa Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2000 Krzysztof Rościszewski, Romuald Witt, Nauka Fortranu 90/95, Wydawnictwo UJ, Kraków 2003 Anna Trykozko, Ćwiczenia z języka Fortran, Wydawnictwo MIKOM, Warszawa 1999 Joanna Jonkisz, Jan Makuch, Stanisław Starzak, Programowanie w językach Algol 60 i Fortran 1900, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 1982, Skrypty dla szkół wyższych, Politechnika Łódzka, Ośrodek Elektronicznej Techniki Obliczeniowej (Fortran IV dla komputera Odra 1305) Dariusz Chrobak, Fortran Praktyka Programowania, Wydawnictwo MIKOM, Warszawa 2003 Standardy ISO
1571	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fritz%20Haber	Fritz Haber	Fritz Haber (ur. 9 grudnia 1868 we Wrocławiu, zm. 29 stycznia 1934 w Bazylei) – chemik niemiecki pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 1918 roku za syntezę amoniaku z azotu i wodoru. Życiorys W latach 1886–1891 studiował na uniwersytecie w Heidelbergu u Roberta Bunsena, potem na uniwersytecie w Berlinie. W 1892 r. wyjechał na jeden semestr do Politechniki w Zurychu aby uzupełnić wiedzę w obszarze technologii chemicznej pod kierunkiem prof. Georga Lungego. Jesienią tego samego roku przeniósł się na Uniwersytet w Jenie, do laboratorium prof. Ludwiga Knorra. W Jenie przebywał dwa lata. W tym okresie przeszedł z judaizmu na protestantyzm. Nie wyjaśnił powodów tej decyzji, prawdopodobnie miała ona na celu ułatwienie kariery uniwersyteckiej. W roku 1894 został asystentem prof. Hansa Buntego w Technische Hochschule Karlsruhe. W 1898 r. uzyskał tam stanowisko profesora chemii, a od 1911 do 1933 r. był profesorem w Kaiser-Wilhelm-Institut für Physikalische Chemie und Elektrochemie (obecnie Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft). Prowadził badania w dziedzinie elektrochemii i katalizy. Od 1904 rozpoczął prace nad równowagą reakcji powstawania amoniaku z atomów azotu i wodoru w wysokich temperaturach i wysokim ciśnieniu. Badania związane były z prognozowanym na lata 30. XX wieku głodem w Europie (gdzie w ciągu dwóch stuleci liczba mieszkańców zwiększyła się czterokrotnie). W badaniach wykorzystał odkrycie z lat 40. XIX wieku Justusa von Liebiga, który zauważył, że wzrost roślin pobudzają związki azotu. Na początku wieku XX producenci rolni sprowadzali z Ameryki Płd. guano i importowali saletrę z Chile. Obydwie substancje były stosunkowo drogie i było ich zbyt mało, aby zaspokoić potrzeby rolników europejskich. W latach 1905–1910 opracował metodę syntezy amoniaku, nazwaną później metodą Habera i Boscha. W 1908 Haber otrzymał po raz pierwszy ciekły amoniak metodą półprzemysłową. Proces, opatentowany przez Habera, polegał na wpompowywaniu do reaktorów azotu i wodoru, które pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia w obecności katalizatorów łączyły się tworząc amoniak. W latach 1908–1913 Haber pracował – wspólnie ze współtwórcą BASF, Carlem Boschem (laureatem Nagrody Nobla w roku 1931 za rozwój wysokociśnieniowych procesów technologicznych) – nad wdrożeniem technologii w skali przemysłowej. W roku 1913 przedsiębiorstwo BASF wybudowało w Ludwigshafen fabrykę, w której rozpoczęto produkcję amoniaku z wodoru i azotu z atmosfery. W prasie pisano w tym czasie, że Haber „zrobił chleb z powietrza”. Dziś światowa produkcja nawozów azotowych, wytwarzanych metodą Habera-Boscha, osiąga kilkaset tysięcy ton rocznie. Dzięki produkcji nawozów azotowych Haber został milionerem. Poza majątkiem odkrycie dało mu sławę i zaszczyty. Stanął na czele Instytutu chemii fizykalnej im. Cesarza Wilhelma w Berlinie (dziś Instytut im. Habera). Okres I wojny światowej Po wybuchu I wojny światowej amoniak zastąpił importowaną z Chile saletrę do produkcji materiałów wybuchowych i amunicji. Niemcy szybko i tanio uzupełniały swoje arsenały zbrojeniowe. Haber na zlecenie niemieckiego Sztabu Generalnego rozpoczął pracę nad wykorzystaniem chemii na potrzeby armii (Konwencja haska z 1907 zabraniała stosowania broni chemicznej). W odpowiedzi na zapotrzebowanie niemieckiej armii, zamiast toluenu, zaproponował do produkcji trotylu stosowanie ksylenu i innych pochodnych ropy naftowej. Traktował on swoją pracę jako patriotyczny obowiązek. Mówił, że nauka w czasie pokoju należy do całego świata, a w czasie wojny musi służyć państwu. Mówił swoim współpracownikom, że jeśli uda się szybko pokonać wrogów Niemiec, konflikt pochłonie mniej ofiar (Francuzi w tym czasie też pracowali nad rozwojem broni chemicznych). Podczas I wojny światowej był jednym z głównych organizatorów produkcji i zastosowania gazów bojowych przez armię niemiecką m.in. pod Langemark i Ypres (II bitwa pod Ypres) i pod Bolimowem. Pod Ypres Haber osobiście nadzorował atak chemiczny. Notował spostrzeżenia objawów u konających żołnierzy. Generalicja niemiecka nie wykorzystała potencjału broni chemicznej, a naukowcy z Paryża i Londynu szybko rozszyfrowali skład chemiczny toksycznych substancji niemieckich. Zaangażowanie Habera w produkcję gazów bojowych doprowadziło do samobójstwa jego żonę Clarę Haber, która nie mogła znieść obciążenia psychicznego, związanego z przyczynianiem się jej męża do śmierci żołnierzy (zastrzeliła się z pistoletu służbowego Habera). Nazajutrz po pogrzebie żony Haber wyruszył na front wschodni ponownie testować gazy bojowe. W 1917 roku ponownie się ożenił, tym razem z Charlotte Nathan, z którą miał dwójkę dzieci. Po zakończeniu I wojny zapadł na depresję. Po I wojnie światowej W roku 1918 Haber został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za opracowanie metody syntezy amoniaku. W tym czasie działał w odbudowie niemieckiego przemysłu wojennego. Kontynuował prace w tajnej fabryce w pobliżu Wittenbergi. Stanął na czele Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung – Niemieckiego Towarzystwa do Walki ze Szkodnikami. Szukał środków, którymi łatwo byłoby zabijać pchły, wszy i pluskwy, lęgnące się w magazynach czy ładowniach statków oceanicznych. To właśnie wtedy, w latach 20. XX wieku, jego współpracownicy pod jego nadzorem opracowali technologię produkcji cyklonu B, który chociaż początkowo był przewidziany jako środek do dezynfekcji i dezynsekcji, został później zastosowany przez Niemców w komorach gazowych podczas II wojny światowej. Granulki cyklonu zawierały toksyczny cyjanowodór, który uwalniał się stopniowo, skutecznie niszcząc szkodniki. Cyklon B osiągnął sukces, a jego produkcja wynosiła setki ton. Haber pomagał też produkować iperyt Hiszpanii, która używała go w walce z powstańcami w Maroku. Jednocześnie próbował metodami elektrochemicznymi uzyskać złoto rozpuszczone w wodzie morskiej, by Niemcy mogły spłacić gigantyczne kontrybucje. Próby z uzyskaniem złota nie zakończyły się powodzeniem, miały jednak duże znaczenie naukowe (według wyliczeń badaczy zespołu Habera z 1923 r. w jednej tonie morskiej wody znajdowało się średnio 0,008 mg złota, co czyni wydobycie złota tą drogą nieopłacalnym). Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku, w ramach czystek antyżydowskich Haber zmuszony został do zwolnienia swoich współpracowników pochodzenia żydowskiego, po czym sam złożył rezygnację. Wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie dostał ofertę pracy na University of Cambridge. Po dwóch miesiącach opuścił Anglię ze względu na stan zdrowia i wyruszył w podróż w kierunku południowym, w poszukiwaniu cieplejszego klimatu. Miał ofertę Chaima Weizmana (późniejszego pierwszego prezydenta Izraela) posady w tworzonym właśnie Instytucie Badawczym Daniela Sieffa. Stan zdrowia nie pozwalał mu jednak na tak daleką podróż. 29 stycznia 1934 zmarł w Bazylei w Szwajcarii. Albert Einstein napisał o nim „Była to tragedia niemieckiego Żyda, tragedia wzgardzonej miłości”. Cyklon B Cyklon B jako środek do zabijania ludzi odkryto przypadkiem. Stosowano go do odwszawiania ubrań skonfiskowanych więźniom przywożonym do obozów koncentracyjnych. Szybko okazało się, że cyjanowodór zawarty w cyklonie B szybciej działał na ludzi niż na owady. Cztery kilogramy cyklonu B były w stanie zabić ok. 1000 ludzi. Kilogram cyklonu B kosztował ok. 5 marek niemieckich. Po wojnie jeden z uczniów Habera Bruno Tesch, szef przedsiębiorstwa sprzedającego go do obozów, został skazany na śmierć. Udowodniono mu, że wiedział o przeznaczeniu preparatu. Uwagi Przypisy Bibliografia B.T. Wieliński, Kto z powietrza zrobił chleb, Gazeta Wyborcza 30.04/01.05.2011 i Linki zewnętrzne Patron szkoły – Fritz Haber, „Tydzień Żuławski”, luty 2005 (wasz) Absolwenci Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie Absolwenci i uczniowie gimnazjum św. Elżbiety we Wrocławiu Niemieccy chemicy Niemieccy odkrywcy Przedstawiciele technologii i inżynierii chemicznej Nobliści – chemia Wykładowcy uczelni w Niemczech Niemieccy laureaci Medalu Rumforda Konwertyci na chrześcijaństwo z judaizmu Konwertyci na protestantyzm Żydowscy naukowcy związani z Wrocławiem przed 1945 Niemieccy Żydzi Ludzie urodzeni we Wrocławiu Urodzeni w 1868 Zmarli w 1934
1572	https://pl.wikipedia.org/wiki/FAQ	FAQ	FAQ ( – często zadawane pytania) – zbiory często zadawanych pytań i odpowiedzi na nie, mające na celu udzielenie danemu użytkownikowi serwisu internetowego pomocy bez konieczności angażowania do tego jakichkolwiek osób. FAQ były wykorzystywane przez administratorów pierwszych uczelnianych serwerów komputerowych w USA, tworzących zrąb ówczesnego Internetu, którzy zaczęli tworzyć takie dokumenty i wysyłać je jako odpowiedzi na ciągle powtarzające się pytania początkujących użytkowników. Szczególnie duże ilości FAQ stworzyli stali użytkownicy grup newsowych. Oprócz tego FAQ są często stosowane w wielkich korporacjach (wręcza się je świeżo zatrudnianym pracownikom), na stronach internetowych, są dołączane do programów komputerowych, wykorzystują je kanały IRC. FAQ, początkowo stosowane dla wygody administratorów serwerów, stały się także wygodnymi dokumentami ułatwiającymi standaryzację wielu rozwiązań technicznych stosowanych w Internecie. W początkowym okresie rozwoju Internetu stała wymiana FAQ między administratorami i uzgadnianie jednolitych odpowiedzi na niektóre podstawowe pytania była formą ujednolicania wielu z tych standardów. Obecnie rolę tę przejęły takie organizacje jak IETF i W3C, które stworzyły swoją własną, jednolitą w formie wersję rozbudowanych FAQ-ów zwanych Request For Comments. Zobacz też FAQ dotyczący Wikipedii RFC Linki zewnętrzne Zbiór Usenetowych FAQ-ów Społeczność internetowa
1573	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fidonet	Fidonet	FidoNet – amatorska sieć komputerowa łącząca BBS-y na całym świecie. Sieć ta oparta jest na zwykłych liniach telefonicznych i modemach. BBS-y należące do tej sieci działają w zasadzie zupełnie niezależnie, a sieć służy głównie do wymiany wiadomości między BBS-ami. __ / \ /\|oo \ (_\| /_) _`@/_ \ _ \| \| \ \\ \| () \| \ )) __ \|\| / \// / FIDO \ _//\|\| _\ / () (_/(_\|(/ (c) John Madil Logo FidoNetu autorstwa Johna Madila Organizacja sieci Fidonet nie posiada stale połączonych serwerów, a przekaz wiadomości odbywa się w sesjach poprzez połączenia między wybranymi BBS-ami tworzącymi węzły sieci. Przez długi czas sesje nawiązywane były przez łącza telefoniczne za pomocą modemów. Wysokie koszty międzymiastowych i międzynarodowych połączeń telefonicznych w istotny sposób wpłynęły na organizację Fidonetu. Sieć ma strukturę hierarchiczną, opartą przede wszystkim na geograficznym położeniu węzłów, co miało zmniejszać koszty przesyłania danych. Sesje wymiany wiadomości między odległymi węzłami odbywały się niezbyt często i głównie w godzinach nocnych, kiedy obowiązywała tańsza taryfa. Wskutek tego przesłanie listu nawet przez prawidłowo funkcjonującą sieć mogło trwać kilka dni. W przypadku awarii nie istnieją automatyczne mechanizmy zmiany konfiguracji sieci (), konieczne są ingerencje operatorów węzłów. W ramach upowszechniania się Internetu, większość telefonicznej komunikacji między węzłami została zastąpiona łącznością internetową. Znacznie przyspieszyło to czasy przesyłania wiadomości przez sieć oraz zmniejszyło koszty, zwłaszcza dla połączeń międzynarodowych i międzykontynentalnych. Wśród osób pełniących funkcje zarządzające można wymienić: IC – koordynator całej sieci ZC – koordynator strefy (dla strefy 2 jest to obecnie Ward Dossche) ZEC – koordynator echomail w strefie RC – koordynator regionu (dla regionu 48 był to Przemysław Kwiatkowski) REC – koordynator echomail w regionie NC – koordynator sieci NEC – koordynator echomail w sieci W strukturze sieci wyodrębnia się następujące jednostki organizacyjne: Strefa – kontynent (1 – Ameryka Północna, 2 – Europa, 3 – Australia, 4 – Ameryka Łacińska, 5 – Afryka, 6 – Azja), Region – kraj lub stan (np. 48 – Polska), Sieć – obejmuje określony fragment regionu (np. 480 – centralna Polska), Hub – lokalny system zrzeszający większą ilość węzłów, Węzeł – najmniejszy pełnoprawny członek Fidonet, najczęściej osoba prywatna lub BBS, Punkt – użytkownik Fidonet, który nie jest członkiem sieci; wymienia dane za pośrednictwem swojego „macierzystego” węzła, który też odpowiada za jego działania. Przykładowy adres węzła Fidonet wygląda następująco: 2:480/124, czyli: Strefa 2 – Europa Region 48 – Polska (nie jest podawany w adresie węzła, ponieważ wynika z numeru sieci) Sieć 480 – centralna Polska Węzeł 124 Adres punktu powstaje przez dodanie kropki i numeru po adresie węzła, np. 2:480/124.5 Sieć udostępnia następujące usługi: Netmail – funkcjonalny odpowiednik poczty elektronicznej; Echomail – funkcjonalny odpowiednik list dyskusyjnych, zwanych tu konferencjami; Fileecho – dystrybucja plików. Historia sieci Sieć FidoNet powstała w 1982 roku w USA i była w zasadzie pierwszą na świecie rozległą siecią komputerową, z rozproszonym zarządzaniem i dostępną dla każdego właściciela komputera. Swoją nazwę wzięła od imienia jamnika twórcy sieci – Toma Jenningsa. W szczytowym okresie swojego rozwoju (ok. roku 1995) FidoNet łączył ponad 30000 BBS-ów, co oznacza co najmniej dwa-trzy razy tyle pojedynczych użytkowników. Obecnie liczba ta nieustannie maleje (ok. 10000 węzłów w 2003 roku, ok. 1300 w 2020 roku), a cała sieć na skutek powszechnego dostępu do Internetu, powoli zanika. Pozostające węzły są w większości utrzymywane z sentymentu i jako historyczna ciekawostka. Polonijny FidoNet w Stanach Zjednoczonych Początki FidoNetu w Stanach Zjednoczonych w j. polskim zaczęły się pod koniec 1987 roku. 26 października 1987 roku, Marek Majewski, The PainFrame BBS (FidoNet 1:261/1004), założył lokalnie konferencje POLISH echo. W 1990 roku dołączyli do niego, tworząc POLISH echo jako oficjalną konferencję w FidoNet: Greg (Grzegorz) Kochaniak – Protool BBS (FidoNet 1:129/128) Ryszard Śliwiński -The R&R Opus CBCS (FidoNet 1:101/660) Janusz Zdanowicz – The Polish BBS (FidoNet 1:261/1092) Vladek (Władysław) Komorek – The Polish Home BBS (FidoNet 1:101/316) 20 grudnia 1990 roku, Greg Kochaniak zakończył instalowanie bramki UFGATE, pozwalającej wymianę korespondencji pomiędzy POLISH a grupą Usenet, soc.culture.polish. Spis polskich BBS-ów tworzył Zbigniew Tyrlik (Freenet. Edu). Po nawiązaniu kontaktu z Janem Stożkiem z Polski, rozszerzono POLISH echo na Polskę. FidoNet w Polsce Historia polskiego regionu FidoNet sięga roku 1986, kiedy to dwaj współpracownicy miesięcznika „Komputer”, Tomasz Zieliński i Tadeusz Wilczek, zostali zaproszeni przez działające w tym czasie Stowarzyszenie ABAKUS do wygłoszenia prelekcji na organizowanej przez ABAKUS Wystawie Sprzętu Mikrokomputerowego w warszawskim Muzeum Techniki. Po raz pierwszy w Polsce zaprezentowali oni zgromadzonej publiczności połączenie z BBS-em. Ich znajomość niespotykanej wtedy w Polsce dziedziny zastosowań komputerów osobistych była owocem kontaktów, jakie utrzymywali z Polakiem będącym członkiem władz holenderskiego Hobby Computer Club - prężnej organizacji gromadzącej amatorów spędzania czasu przy klawiaturze komputera. Jedną z dziedzin, którą się wtedy Hobby Computer Cluby zajmowały, było uczestnictwo w nowo powstałej amatorskiej sieci wymiany informacji - FidoNet. BBS, z którym połączyli się Wilczek i Zieliński był pierwszym działającym w Polsce systemem tego typu. Znajdował się w firmie należącej do Tadeusza Wilczka i wykorzystywał oprogramowanie otrzymane od członka władz Hobby Computer Clubu oraz modem o zawrotnej na tamte czasy prędkości 1200 bps. BBS nazywał się po prostu „Fido”. Choć konfiguracja BBS-u nie zawierała części odpowiedzialnej za obsługę poczty Fido, dzięki kontaktom z Hobby Computer Clubem Wilczek z Zielińskim uzyskali nawet wpis do listy adresowej FidoNet jako polski region tej sieci. BBS działał tylko kilkanaście godzin tygodniowo (od poniedziałkowego popołudnia do wtorku rano), ale też jego obciążenie nie było zbyt duże - osób posiadających wtedy w Polsce modem nie było wiele. Być może dlatego kiedy jakiś czas po pokazie w Muzeum Techniki BBS został przeniesiony do redakcji „Komputera”, a jego Sysopem został Tomasz Zieliński, sposób działania początkowo pozostał niezmieniony. „Fido” BBS przeszedł na pracę codzienną dopiero w okresie między wrześniem 1986 a styczniem 1987 roku. Jeszcze zanim to nastąpiło, we wrześniu 1986 roku ruszył w Gdańsku BBS prowadzony przez Jacka Szelożyńskiego i jego kolegów z firmy „Kontakt” - pierwszy w Polsce system działający regularnie przez cały tydzień. W pierwszych miesiącach 1987 roku Sysopem znajdującego się w redakcji „Komputera” BBS-u został Jan Stożek. Do grona polskich BBS-ów jako trzeci dołączył BBS znajdujący się w gdyńskiej firmie „Samba”. Wiosną 1987 roku Jacek Szelożyński nawiązał kontakt z Arjenem Lentzem - wówczas nastolatkiem z Amersfoort w Holandii, który prowadził własny BBS, posiadający status węzła sieci FidoNet. Otrzymał od niego oprogramowanie potrzebne do uczestniczenia w wymianie poczty i uzyskał u niego adres punktowy. Od niego z kolei potrzebne programy otrzymał Jan Stożek; wkrótce też obaj zaczęli zabiegać o uzyskanie statusu węzłów FidoNet i utworzenie polskiego regionu tej sieci, tym razem już w zgodzie z wszelkimi wymogami. Równocześnie z nimi o status węzła FidoNet ubiegali się dwaj następni Sysopi, Janusz Buchała z Krakowa i Andrzej Bursztyński z Warszawy. Polski region FidoNet, w którym wszyscy oni uzyskali status węzłów, został utworzony jesienią 1987 r. Pierwszy zgodny z wymogami FidoNet polski segment listy adresowej FidoNet zawierał więc cztery adresy: Jacek Szelożyński, Gdańsk, WildCat BBS, stojący w firmie Kontakt (FidoNet 2:480/1) Jan Stożek, Warszawa, Komputer BBS, stojący w redakcji miesięcznika Komputer (FidoNet 2:480/2) Janusz Buchała, Kraków, Drill BBS (FidoNet 2:480/3) Andrzej Bursztyński, MONTH BBS, Warszawa (FidoNet 2:480/4) Pierwszym koordynatorem regionu (RC) i zarazem sieci (NC) został Jan Stożek, który prowadził polską sieć do początku lat 90., a polski region - do 1995 r. W kolejnych latach, wraz ze wzrostem liczby węzłów, wydzielono sieci regionalne - North Net o numerze 481, Galicja Net (486), Silesia Net (484) i West Net (482). Największy rozkwit FidoNetu w Polsce datuje się na lata 1995–1996, kiedy to sieć miała ponad 300 węzłów i kilka tysięcy użytkowników. Dzięki prostocie i niskich kosztach budowy i działania, technologia FidoNetu była w Polsce w latach 90. stosowana do uruchamiania pierwszych dedykowanych sieci rozległych. Jednym z przykładów była transmisja szpitalnych statystyk medycznych w województwie katowickim. Liczba węzłów działających w Polsce w 2003 r. była mniejsza niż 100. Pod koniec listopada 2014 r. zrezygnował ze stanowiska Przemysław Kwiatkowski, który przez wiele ostatnich lat podtrzymywał działanie FidoNetu w Polsce, będąc koordynatorem regionu (RC) i prowadząc węzeł 2:480/127. W porozumieniu z Romanem Mandziejewiczem (2:484/8), jednym z pierwszych i do końca aktywnych użytkowników FidoNetu, podjęto decyzję o likwidacji regionu, który funkcjonował praktycznie dla kilku osób. Dnia 31 grudnia 2014 r. o godzinie 23:59 (w praktyce kilka godzin po północy) nastąpiło wyłączenie ostatnich hostów i region 48 formalnie zakończył istnienie. Ciekawostką jest, że od 1988 r. do polskiego regionu należał BBS w Moskwie, Kremlin FIDO BBS, założony w mieszkaniu Rosjanina polskiego pochodzenia, Tadeusza Radiusza we współpracy z redakcją miesięcznika „Komputer”. Przejściowo było w nim także kilka pierwszych BBS-ów w Bułgarii, przed wydzieleniem odrębnego regionu bułgarskiego. FidoNet na świecie Współcześnie FidoNet na całym świecie jest praktycznie wyparty przez Internet. Wyraźnie to widać na wykresie ilości węzłów przestrzeni lat. W Ameryce Północnej, gdzie FidoNet się narodził i święcił swoje pierwsze sukcesy popularności, obecnie prawie o FidoNet zapomniano. FidoNet a Internet W miarę rozwoju Internetu zorganizowano bramki do przesyłania wiadomości przez Internet jako poczta elektroniczna oraz do sprzęgania konferencji z grupami dyskusyjnymi. Niektóre konferencje trafiły na ogólnodostępne serwery Usenetu, np. do hierarchii fido.. Ze względu na zamknięty, prywatny charakter wielu konferencji użytkownicy Fidonetu uruchamiają też własne serwery NNTP z ograniczonym dostępem. Od lat 2000 łączność telefoniczna była stopniowo wypierana na rzecz komunikacji przez Internet. Przypisy Zobacz też Sneakernet Linki zewnętrzne Oficjalna strona Fidonetu Oficjalny dokument specyfikujący zasady działania sieci FidoNet – komputerowa sieć wymiany informacji – studium socjologiczne Bulletin Board System
1575	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fructidor	Fructidor	Fructidor (z łac. fructus = 'owoce' + z gr. doron = 'dar') – dwunasty miesiąc we francuskim kalendarzu rewolucyjnym, trzeci i ostatni miesiąc lata – tym samym ostatni miesiąc roku. Trwał od 18 sierpnia do 16 września. W 1797 roku we fructidorze miał miejsce zamach stanu 18 fructdiora. Zobacz też „Fructidor” – francuski okręt podwodny z okresu I wojny światowej Przypisy Francuski kalendarz rewolucyjny Miesiące
1576	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fortunki	Fortunki	Fortunki (, znaczenie pierwotne: wróżby) – zbiory cytatów popularne na Uniksie. Do czytania ich służy program fortune, który wybiera losowo jedną fortunkę (można ograniczyć zakres, np. tylko do krótkich fortunek lub fortunek na jakiś konkretny temat). Zestawy fortunek tworzą często informatyczne kanały na IRC-u. Unix
1577	https://pl.wikipedia.org/wiki/Felix%20Klein	Felix Klein	Felix Christian Klein (ur. 25 kwietnia 1849 w Düsseldorfie, zm. 22 czerwca 1925 w Getyndze) – niemiecki matematyk, autor programu erlangeńskiego. Laureat Medalu Copleya. Życiorys Felix Klein urodził się 25 kwietnia 1849 roku w Düsseldorfie jako drugie z czworga dzieci wysokiego urzędnika państwowego, radcy księgowego (niem. Rechnungsrat) Caspara Kleina (1809–1889) i jego żony Sophie Elise Kayser (1819–1890). Po początkową kształceniu w domu przez matkę i ponad dwóch latach w szkole podstawowej, uczył się w latach 1857–1865 w gimnazjum humanistycznym w Düsseldorfie. W 1865 roku zdał maturę i powziął decyzję o podjęciu studiów matematycznych i przyrodniczych. W latach 1865–1870 studiował matematykę na uniwersytetach w Bonn, Getyndze i Berlinie. Na uniwersytecie w Bonn był uczniem Juliusa Plückera (1801–1868), który zaznajomił go z odkryciami w zakresie geometrii analitycznej. Został asystentem Plückera na zajęciach z fizyki eksperymentalnej. Po śmierci Plückera w 1868 roku rodzina profesora zleciła mu przygotowanie do druku drugiego tomu dzieła Liniengeometrie. W 1868 roku uzyskał w Bonn stopień doktora – pracę doktorską napisał pod kierunkiem Rudolfa Lipschitza (1832–1903). W 1869 roku studiował u Alfreda Clebscha (1833–1872) na uniwersytecie w Getyndze, a następnie brał udział w seminariach prowadzonych przez Karla Weierstrassa (1815–1897) i Ernsta Eduarda Kummera (1810–1893) na uniwersytecie Humboldtów w Berlinie. W Berlinie poznał norweskiego matematyka Mariusa Sophusa Liego (1842–1899), z którym w 1870 roku wyjechał do Paryża, gdzie dzięki Camille’owi Jordanowi (1838–1922) zaznajomili się z teorią Galois. Wybuch wojny francusko-pruskiej zmusił go do powrotu do Prus. Uznany za niezdolnego do służby wojskowej, służył na froncie przez kilka tygodni jako paramedyk, po czym zaraził się tyfusem i wrócił do rodzinnego domu w Düsseldorfie. W 1871 roku ukończył pracę habilitacyjną pod kierunkiem Clebscha na uniwersytecie w Getyndze, gdzie objął stanowisko wykładowcy (niem. Privatdozent). W latach 1872–1875 pracował na uniwersytecie w Erlangen, a w 1875 roku związał się z Uniwersytetem Technicznym w Monachium. W 1875 roku Klein poślubił Annę Hegel (1859–1927), córkę historyka Karla Hegla (1813–1901) i wnuczkę filozofa Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770–1831). Para miała syna i trzy córki. W Monachium Klein zainicjował powstanie Instytutu Matematyki i opracował obszerny program dla swoich własnych zajęć dydaktycznych z matematyki wyższej, który został wprowadzony na innych uniwersytetach technicznych. W 1880 roku Klein wraz ze swoim asystentem Waltherem von Dyckiem (1856–1934) przeniósł się na uczelnię w Lipsku. W latach 1881–1882 oddał się intensywnej pracy badawczej, po czym poświęcił się pisaniu podręczników. W 1886 roku powrócił do Getyngi, gdzie pracował do emerytury w 1913 roku. Jego uczniem był m.in. Arnold Sommerfeld (1868–1951). Klein zmarł 22 czerwca 1925 roku w Getyndze. Działalność naukowa Klein zajmował się geometrią nieeuklidesową, teorią grup ciągłych, teorią funkcji eliptycznych i automorficznych i teorią grup, a także dydaktyką i reorganizacją nauczania matematyki. Był jednym z inicjatorów powstania encyklopedii Encyklopädie der mathematischen Wissenschaften (1898). Od 1874 roku redagował czasopismo Mathematische Annalen. W latach 1908–1920 był przewodniczącym Międzynarodowej Komisji ds Nauczania Matematyki (ang. International Commission on Mathematical Instruction, ICMI). W 1872 roku, obejmując stanowisko profesora na uniwersytecie w Erlangen, wygłosił wykład – „Rozważania porównawcze dotyczące najnowszych badań geometrycznych”, którego tezy stały się później programem erlangeńskim – podstawą nowoczesnej klasyfikacji pojęć i twierdzeń geometrii. W wykładzie tym usystematyzował geometrię – uznał, że geometrię można podzielić na rozmaite działy w zależności od tego, jaką grupę przekształceń weźmie się za podstawę. Wyróżnił m.in.: geometrię metryczną – gdzie za podstawę wziął przekształcenia grupy izometrii geometrię afiniczną – gdzie za podstawę wziął przekształcenia grupy przekształceń afinicznych Każda takich geometrii bada tylko te własności figur, które nie zmieniają się (są niezmiennikami) przy dokonywaniu transformacji przestrzeni należących do określonej grupy przekształceń. Publikacje 1882 – Ueber Riemann's Theorie der algebraischen Funktionen und ihrer Integrale 1884 – Vorlesungen über das Ikosaeder und die Auflösung der Gleichungen vom fünften Grade 1908 – Elementarmathematik vom höheren Standpunkte aus Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen Vorlesungen über die Theorie der elliptischen Modulfunktionen 1921–1923 – Gesammelte Mathematische Abhandlungen 1926 – Vorlesungen über höhere Geometrie 1926/1927 – Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19. Jahrhundert 1928 – Vorlesungen über nicht-euklidische Geometrie Członkostwa, odznaczenia i nagrody członek Austriackiej Akademii Nauk 1869–1923 – członek Niemieckiego Towarzystwa Fizycznego (Deutsche Physikalische Gesellschaft) 1872–1887 – członek korespondencyjny Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Getyndze (Königliche Societät der Wissenschaften zu Göttingen) 1875 – honorowy członek London Mathematical Society 1879–1880 – członek nadzwyczajny Królewskiej Bawarskiej Akademii Nauk w Monachium (Königlich-Bayerischen Akademie der Wissenschaften zu München) 1880–1919 – członek korespondencyjny Królewskiej Bawarskiej Akademii Nauk w Monachium (Königlich-Bayerischen Akademie der Wissenschaften zu München) 1882 – członek zwyczajny Saksońskiej Akademii Nauk w Lipsku (Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig) 1886 – członek Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina 1887–1893 – członek zwyczajny Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Getyndze (Königliche Societät der Wissenschaften zu Göttingen) 1893–1919 – członek zwyczajny Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Getyndze (Königliche Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen) 1895 – członek korespondencyjny Cesarskiej Akademii Nauk 1897–1915 – członek korespondencyjny Francuskiej Akademii Nauk 1898 – Order Maksymiliana 1912 – Medal Copleya 1913–1919 – członek korespondencyjny Królewskiej Pruskiej Akademii Nauk (Königlich Preußische Akademie der Wissenschaften) 1914 – Ackermann-Teubner-Gedächtnispreis 1919–1925 – członek korespondencyjny Bawarskiej Akademii Nauk w Monachium (Bayerische Akademie der Wissenschaften) 1919–1925 – członek korespondencyjny Pruskiej Akademii Nauk (Preußische Akademie der Wissenschaften) 1919–1925 – członek zwyczajny Akademii Nauk w Getyndze (Akademie der Wissenschaften zu Göttingen) 1924 – członek honorowy Niemieckiego Stowarzyszenia Matematyków (Deutsche Mathematiker-Vereinigung) Upamiętnienie Od 1999 roku European Mathematical Society przyznaje co cztery lata nagrodę im. Felixa Kleina (ang. Felix Klein Prize). Od 2003 roku, co dwa lata, Międzynarodowa Komisja ds Nauczania Matematyki (ang. International Commission on Mathematical Instruction, ICMI) przyznaje nagrodę im. Felixa Kleina (ang. Felix Klein Award) za życiowe osiągnięcia w dziedzinie matematyki. Na cześć Kleina nazwano jedną z planetoid z pasa głównego asteroid – (12045) Klein. Zobacz też butelka Kleina Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne [dostęp 2021-10-24]. Niemieccy matematycy XIX wieku Niemieccy matematycy XX wieku Teoretycy grup Niemieccy geometrzy Wykładowcy Uniwersytetu w Lipsku Wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze Członkowie Leopoldiny Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk Członkowie korespondenci RAN Członkowie Bawarskiej Akademii Nauk Członkowie Francuskiej Akademii Nauk Odznaczeni Orderem Maksymiliana Ludzie upamiętnieni nazwami powierzchni Osoby upamiętnione nazwami grup w matematyce Laureaci Medalu Copleya Ludzie urodzeni w Düsseldorfie Urodzeni w 1849 Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bonn Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze Ludzie związani z Uniwersytetem Humboldtów w Berlinie Zmarli w 1925
1578	https://pl.wikipedia.org/wiki/Frans%20Eemil%20Sillanp%C3%A4%C3%A4	Frans Eemil Sillanpää	Frans Eemil Sillanpää (ur. 16 września 1888 w Hämeenkyrö, zm. 3 czerwca 1964 w Helsinkach) – fiński pisarz, jeden z najwybitniejszych powieściopisarzy i nowelistów fińskich XX wieku, przedstawiciel ruchu modernistycznego w literaturze oraz laureat literackiej Nagrody Nobla za 1939 rok, którą − z uzasadnienia jury − otrzymał za „głębokie przeniknięcie w życie fińskich chłopów i wyborne opisanie ich obyczajów w więzi z przyrodą”. Życiorys Pochodził z niezamożnej rodziny – kosztem wyrzeczeń ojca ukończył szkołę w okolicy Tampere. Dzięki finansowemu wsparciu przyjaciół rozpoczął w 1908 studia przyrodnicze na Uniwersytecie w Helsinkach. Poznał wówczas środowisko artystyczne stolicy Finlandii, m.in. Jana Sibeliusa, Eero Järnefelta i Juhani Aho’ego. Członkowie tych kręgów silnie oddziaływali na jego formację artystyczną. W grudniu 1913, po rozczarowaniach miejskim życiem, przerwał studia, których już nigdy nie ukończył i wrócił do wsi rodzinnej. Pierwszą powieść (Słońce życia) wydał w 1916. Twórczość Był autorem realistycznych, nasyconych liryzmem powieści o wymowie humanistycznej, osadzonych głównie w hermetycznym środowisku wiejskim miejsc znanych Fransowi Sillanpää z dzieciństwa. Pomimo realizmu powieści fińskiego pisarza, prezentowany w nich obraz życia na wsi często podnoszony jest do rangi mistycznej oraz kosmogonicznej. Sillanpää mocno akcentuje przy tym kwestię Jedności wszechrzeczy, przeczucie doskonałego zjednoczenia człowieka z wszechświatem, które przejawia się w najprostszym bezpośrednim kontakcie jednostki ludzkiej z naturą. W powieściach takich jak Słońce życia (1916) czy Sierpień (1941) życie na wsi jest jednocześnie dotknięciem unio mystica; platonicznym symbolem pradawnego obcowania człowieka z Bogiem, powrotem do utraconego Raju, w którym panuje bezczas, doskonałość i pełnia w doświadczeniu zarówno indywidualnej jak i uniwersalnej egzystencji.Osobną kategorię stanowią późne powieści Fransa Sillanpää, które powstały na gruncie osobistych przeżyć autora związanych z załamaniem psychicznym oraz chwilową utratą talentu pisarskiego. Utwory te − przesiąknięte typowo dekadenckim nastrojem melancholii, rozpaczy i nihilizmu − opowiadają głównie o „wypalonych” artystach pozbawionych nadziei oraz ludziach z marginesu społecznego. Napisał też kilka poematów. Dzieła 1916: Słońce życia 1917: Ludzie w korowodzie życia 1919: Nabożna nędza 1923: Hiltu i Ragnar 1931: Zasnęła za młodu 1934: Ludzie w noc letnią 1941: Sierpień 1945: Dole i niedole człowieczego życia Chłopiec żył własnym życiem Opowiadam i wyobrażam Główne zdarzenie dnia Zobacz też (1446) Sillanpää Przypisy Członkowie PEN Clubu Fińscy prozaicy Nobliści – literatura Prozaicy XX wieku Urodzeni w 1888 Zmarli w 1964
1579	https://pl.wikipedia.org/wiki/Frankowie	Frankowie	Frankowie (, ) – zachodniogermańska federacja plemion, u swoich uchwytnych źródłowo początków, tj. w III w. n.e., zamieszkująca tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między III a V wiekiem część Franków najeżdżała terytorium Cesarstwa Rzymskiego, gdy inna część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii. Tylko Frankowie saliccy utworzyli królestwo na terenach rzymskich. Pod wodzą rodzimej dynastii Merowingów podbili niemal całą Galię. Pod władzą Karolingów państwo to stało się wiodącą siłą chrześcijańskiego Zachodu. Jego rozpad dał początek dwóm wiodącym siłom średniowiecza: królestwu Francji i Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu. Powstanie Frankowie powstali w III wieku n.e. z wymieszania mniejszych plemion germańskich (Ampsivariów, Brukterów, Chamawów, Chattuariów) i Franków salickich, mieszkających nad dolnym Renem. Pierwsza wzmianka o Frankach w źródłach pisanych pochodzi z roku 253 lub 257. W połowie IV wieku Frankowie osiedli w północnej Galii, w tzw. Toksandrii (ziemie położone pomiędzy rzekami: Moza i Skalda, część późniejszej Geldrii i Brabancji). Podboje Frankowie saliccy, pokonując inne plemiona, podbili w V wieku Galię. Podbój rozpoczął Childeryk, ojciec Chlodwiga, który miał swoją siedzibę w Tournai (gdzie w 481 roku został pochowany). Około roku 486 Chlodwig dokonał zwycięskiego ataku na tereny określane jako Belgica Secunda. W 491 ogłosił się panem ludu, z którego pochodziła jego matka (Turyngów) i odniósł zwycięstwo nad Alamanami, którzy byli w konflikcie także z innym odgałęzieniem Franków – Frankami rypuarskimi. Chlodwig interweniował też w Burgundii, gdzie usiłował wzmocnić stronnictwo swego sojusznika, Godigisela. Wojna doprowadziła jednak do umocnienia Gundobada, wroga Franków. W 507 roku wybuchł konflikt z królestwem Wizygotów, których ziemie sięgały Loary. W tym konflikcie wspierał Chlodwiga król Burgundii. Bitwa stoczona z Wizygotami pod Vouillé w okolicach Poitiers przyniosła zwycięstwo Chlodwigowi. Król Wizygotów, Alaryk II został zabity, a akwitańskie prowincje królestwa wizygockiego znalazły się w rękach Chlodwiga. Mógł on osiągnąć więcej, gdyby nie interwencja króla Ostrogotów Teodoryka. Wiadomo, że ostatni okres panowania Chlodwiga wypełniła eliminacja innych małych królestw frankijskich z ośrodkami w Kolonii, Cambrai, Thérouanne i Le Mans, z których większość była rządzona przez jego krewnych. Chlodwig umarł 27 listopada 511 roku. Tak jak w przypadku Teodoryka ważna była dla panowania Chlodwiga nie rywalizacja z Rzymem, ale zdominowanie rywalizujących ze sobą plemion: Franków, Burgundów, Sasów i potomków rzymskich przywódców. Ze względu na oddalenie od Bizancjum cesarz wschodni łaskawszym okiem patrzył na Chlodwiga i Franków niż Teodoryka i Ostrogotów. Bizancjum (cesarz Anastazy I) uznało władzę Chlodwiga i w 508 roku przyznało mu konsulat honorowy. Być może wiązało się to z przejściem króla na chrześcijaństwo. Ta różnica w postawie wobec Franków i Ostrogotów wpłynęła zasadniczo na dalsze losy obu królestw. Źródła wiedzy o Frankach Informacji na temat Franków jest mało, pochodzą praktycznie jedynie z dzieła Dziesięć ksiąg historii kościelnej Franków, napisanej przez biskupa Grzegorza z Tours (538–594). Wskazówki bibliograficzne Gustav Faber, Merowingowie i Karolingowie, PIW, Warszawa 1994. Charles Lelong, Życie codzienne w państwie Merowingów, PIW, Warszawa 1967. Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2004 (wyd. XV) Magdalena Mączyńska, Wędrówki ludów. Historia niespokojnej epoki IV i V w, PWN, Warszawa-Kraków 1996, . Karol Modzelewski, Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004. Roman Michałowski, „Galia Merowińska”, [w:] Narodziny średniowiecznej Europy, pod red. H. Samsonowicz, Warszawa 1999, s. 151–181. Jerzy Rajman, Encyklopedia średniowiecza, Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2006. Pierre Riché, Edukacja i kultura w Europie Zachodniej w VI-VIII w., Warszawa 1967. Benedykt Zientara, Świt narodów europejskich, Warszawa 1985, 1995. Benedykt Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Wyd. TRIO, Warszawa 2002. Zobacz też królowie frankijscy romanizacja (etnologia) państwo frankijskie Przypisy Państwo Franków
1580	https://pl.wikipedia.org/wiki/Florence%20Nightingale	Florence Nightingale	Florence Nightingale (ur. 12 maja 1820 we Florencji, zm. 13 sierpnia 1910 w Londynie) – angielska pielęgniarka, statystyczka, działaczka społeczna i publicystka. Była zwana „Damą z lampą” (ang. The Lady with the Lamp). Jest uważana za twórczynię nowoczesnego pielęgniarstwa. Młodość Urodziła się w bogatej arystokratycznej rodzinie. Jej ojcem był William Edward Nightingale. Florence i jej siostra Parthenope urodziły się podczas długiej podróży poślubnej rodziców po Europie. Młodość spędziła w Londynie, latem przebywając w wiejskiej posiadłości w Hampshire. Kariera zawodowa W wieku 24 lat ogłosiła, że pragnie zostać pielęgniarką. Swoją decyzją przeraziła rodzinę: pielęgniarki wówczas rekrutowały się zazwyczaj spośród prostytutek i osób z niskich warstw społecznych. W opinii rodziny żadna szanująca się dama nie mogłaby wykonywać tak haniebnego zajęcia. Florence była jednak stanowcza i w 1845 zaczęła odwiedzać szpitale i inne placówki medyczne, gromadząc informacje na ich temat. W 1851 zaczęła uczyć się zawodu pielęgniarki w Ewangelickim Zakładzie Diakonijnym w Kaiserswerth. Spotkała tam Amalie Sieveking, którą poznała prawdopodobnie podczas pobytu w Londynie. Do spotkania doszło dzięki przyjacielowi Amalie, Christianowi von Bunsenowi. W 1853 Florence przyjęła stanowisko przełożonej w Zakładzie Opieki dla Chorych Dam w Londynie i wykorzystała okazję, aby uczynić z owej instytucji wzorowy szpital swoich czasów. Podjęła się również szkolenia pielęgniarek, którym zapewniała odpowiednie wykształcenie zawodowe i dbała o ich poziom moralny, co miało przyciągać do zawodu kobiety o nieposzlakowanej reputacji. Wojna krymska W czasie wojny krymskiej na prośbę Sidneya Herberta zorganizowała od podstaw opiekę nad rannymi żołnierzami, zwalczając uprzedzenia i sprzeciwy lekarzy, urzędników i oficerów. Wielu żołnierzy brytyjskich rannych w czasie wojny zawdzięczało jej życie. Jako przełożona zespołu 38 angielskich pielęgniarek w szpitalu w Scutari (obecnie: Üsküdar, azjatycka dzielnica Stambułu) zdołała dzięki swej energii i zaangażowaniu poprawić fatalny stan sanitarny brytyjskich szpitali polowych. Odkryła, że ranni żołnierze umierają nie tylko z powodu obrażeń, lecz także na skutek szoku pourazowego, że potrzebują nie tylko leczenia, ale i opieki. Do Anglii wróciła po wojnie pod przybranym nazwiskiem, załamana tym, że pomimo jej wysiłków, nie udało jej się powstrzymać wysokiej śmiertelności spowodowanej chorobami zakaźnymi. Później została ekspertem Armii Brytyjskiej ds. wojskowej służby pielęgniarskiej. Wpływ na rozwój pielęgniarstwa Nightingale wypracowała podstawy, na których opiera się współczesny wizerunek pielęgniarki. Jej zasługą jest zdefiniowanie metod i sposobów pielęgnacji chorych i poszkodowanych. W 1860 założyła w Londynie przy Szpitalu św. Tomasza pierwszą szkołę pielęgniarstwa – The Nightingale Training School (obecnie: The Florence Nightingale School of Nursing and Midwifery). W 1907 roku przyznano jej jako pierwszej kobiecie brytyjski Order Zasługi, a pięć lat po jej śmierci wzniesiono ku jej czci pomnik na placu Waterloo w Londynie. Wybrane publikacje 1852 Cassandra 1859 Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not (Uwagi o pielęgniarstwie – pierwszy podręcznik pielęgniarstwa) 1860 Suggestions for Thought 1861 Notes on Nursing for the Labouring Classes 1871 Introductory Notes on Lying-In Institutions A Proposal for Organising an Institution for Training Midwives and Midwifery Nurses 2010 Collected Works of Florence Nightingale, Wilfrid Laurier University Press, Ontario, Canada Medal Florence Nightingale W 1912 Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża ustanowił Medal Florence Nightingale, będący prestiżowym odznaczeniem, przyznawanym zasłużonym pielęgniarkom z całego świata. Efekt Florence Nightingale nazywa się sytuację, w której w opiekunie następuje rozwój uczuć romantycznych, także pociągu seksualnego do swoich pacjentów, nawet przy bardzo małej komunikacji. Uczucia mogą zanikać, gdy pacjent nie potrzebuje opieki. Zobacz też Clara Barton Przypisy Linki zewnętrzne Florence Nightingale w Projekcie Gutenberg Brytyjskie pielęgniarki Brytyjscy działacze społeczni Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania) Historia medycyny Urodzeni w 1820 Zmarli w 1910 Ludzie urodzeni we Florencji
1583	https://pl.wikipedia.org/wiki/FFTW	FFTW	FFTW () – biblioteka do obliczania dyskretnych transformat Fouriera. FFTW jest najszybszą niezależną od sprzętu biblioteką tego typu. Inne biblioteki o porównywalnych osiągach składają się z ręcznie optymalizowanego kodu asemblera, natomiast większość kodu FFTW jest generowana z zapisu w języku OCaml. Ponadto FFTW w czasie wykonania w fazie zwanej „planowaniem” dostosowuje się do właściwości danej maszyny – nie tylko procesora, ale również wykorzystuje cechy pamięci cache. Wykorzystuje do tego optymalizator, który stara się zdekomponować problem na prostsze podproblemy. FFTW wykorzystuje poza standardowymi wariantami algorytmu FFT Cooley-Tukeya (dobry dla potęg 2), również algorytmy przydatne dla potęg dużych liczb pierwszych – takie jak algorytm FFT Radera oraz algorytm FFT Bluesteina. FFTW jest biblioteką języka C, ale można jej używać także z Fortrana, C++ oraz D. Istnieją wersje tej biblioteki dla architektury SMP, a także dla obliczeń rozproszonych. FFTW od wersji 1.3 jest dostępna na licencji GPL (wcześniej była darmowa dla użytku niekomercyjnego); autorzy umożliwiają również uzyskania jej na innej, niewolnej licencji. Programy używające FFTW to m.in. GNU Octave i MATLAB. Przykład użycia Przykładowy kod (dla wersji 2 FFTW): #include <fftw.h> #include <math.h> int main() { fftw_plan pl1,pl2; fftw_complex in[128], mid[128], out[128]; int i; for (i=0; i<128; i++) { in[i].re = sin (M_PIi/16); in[i].im = sin (M_PIi/24); } pl1 = fftw_create_plan (128, FFTW_FORWARD, FFTW_ESTIMATE); pl2 = fftw_create_plan (128, FFTW_BACKWARD, FFTW_ESTIMATE); fftw_one (pl1, in, mid); fftw_one (pl2, mid, out); for (i=0; i<128; i++) { out[i].re /= 128; out[i].im /= 128; } fftw_destroy_plan (pl2); fftw_destroy_plan (pl1); for (i=0; i<128; i++) printf ("%d: in=(%f,%f), out=(%f,%f), d=(%f,%f)\n", i, in[i].re, in[i].im, out[i].re, out[i].im, out[i].re - in[i].re, out[i].im - in[i].im); return 0; } Zobacz też szybka transformata Fouriera Linki zewnętrzne Strona domowa projektu Biblioteki programistyczne Cyfrowe przetwarzanie sygnałów
1584	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fantasy	Fantasy	Fantasy – gatunek literacki lub filmowy używający magicznych i innych nadprzyrodzonych form, motywów, jako pierwszorzędnego składnika fabuły, myśli przewodniej, czasu, miejsca akcji, postaci i okoliczności zdarzeń. Fantasy jest na ogół odróżniane od science fiction oraz od horroru, przy założeniu, że względnie nie wchodzi w tematykę naukową (w sensie SF) lub tematykę grozy (ang. macabre). Jednak gatunki te w znacznym stopniu przenikają się. Wszystkie trzy mieszczą się w pojęciu fantastyki (ang. speculative fiction). W kulturze popularnej gatunek fantasy zdominowany jest przez odmianę mediewistyczną, zwłaszcza od czasu ogólnoświatowego sukcesu Władcy Pierścieni i innych dzieł J.R.R. Tolkiena wchodzących w skład uniwersum Śródziemia. W szerszym znaczeniu, fantasy obejmuje prace wielu pisarzy, artystów, filmowców, muzyków, począwszy od starożytnych mitów i legend, aż po wiele ostatnich tytułów, znanych obecnie szerokiej publiczności. Historia Pierwiastki mityczne i inne, które stanowią źródło fantasy i jego licznych podgatunków, były częścią niektórych największych i najbardziej sławnych dzieł literatury takich jak Epos o Gilgameszu i innych najdawniejszych zapisów znanych ludzkości. Od Odysei po Beowulfa, od Mahabharaty do Księgi tysiąca i jednej nocy, od Ramajany do Podróży na Zachód, i od Legend arturiańskich i średniowiecznych romansów po poemat epicki Boska komedia – fantastyczne opowieści o odważnym bohaterze i bohaterce, o strasznych, śmiercionośnych smokach i tajemniczych światach, inspirowały wielu słuchaczy i autorów. W tym sensie historia fantastyki i historii literatury są nierozerwalnie związane. Istnieje wiele dzieł, gdzie granica pomiędzy fantastyką a innymi gatunkami jest zatarta, a pytanie czy autorzy wierzyli w możliwość istnienia opisywanych cudów w utworach takich, jak Sen nocy letniej czy Pan Gawen i Zielony Rycerz, sprawia, że trudno rozróżnić, gdzie i kiedy fantastyka w nowoczesnym sensie ma swój początek. W 1841 ukazało się The King of the Golden River Johna Ruskina, jednak za prekursora nowoczesnej fantasy uznaje się raczej George MacDonalda – szkockiego autora powieści takich jak: Królewna i Goblin (w innym tłumaczeniu: Księżniczka i koboldy) czy Phantastes (1858). MacDonald miał duży wpływ zarówno na J.R.R. Tolkiena, jak i na C.S. Lewisa. Innym istotnym autorem w tym gatunku był William Morris, znany angielski poeta, który napisał kilka powieści u schyłku stulecia, między innymi The Well at the World’s End (1896). Według historyków gatunku to Morris jako pierwszy wpadł na pomysł stworzenia odrębnego, niemimetycznego świata przedstawionego jako miejsca akcji. Mimo że Na skrzydłach Północnej Wichury MacDonalda (1871) miało duży wpływ na przyszłość, i mimo że był wówczas popularny, literatura fantasy nie była szeroko znana lub ceniona aż do końca stulecia. Dopiero Edward Plunkett, znany jako Lord Dunsany, sprawił, że gatunek stał się popularny zarówno w postaci powieści, jak i opowiadania; duże znaczenie miały zwłaszcza jego powieści z lat 1905–1919 usytuowane w fantastycznym świecie zwanym Pegana. Wielu znanych „mainstreamowych” współcześnie autorów również zaczęło pisać w tym gatunku – np. Henry Rider Haggard, Rudyard Kipling czy Edgar Rice Burroughs. Ci właśnie, obok Abrahama Merritta, stworzyli to, co znane jest jako podgatunek „zaginionego świata”, który był najbardziej popularny na początku XX wieku. W tym samym czasie ukazały się również utwory dla dzieci, takie jak Piotruś Pan Jamesa Matthew Barrie czy Czarnoksiężnik z Krainy Oz Lymana Franka Bauma. Fantastyka w literaturze dla dzieci była akceptowana łatwiej niż fantastyka przeznaczona dla dorosłych, co powodowało, że pisarze chcący tworzyć fantastykę często decydowali się ubrać swoje dzieło w postać książki dla dzieci. Wiele wczesnych prac Nathaniela Hawthorne’a znajdowało się na granicy fantastyki, ale książka A Wonder-Book for Girls and Boys, przeznaczona dla dzieci, to fantasy. W 1923 w USA powstał pierwszy magazyn poświęcony fantasy pt. Weird Tales. Termin ten został jednak użyty po raz pierwszy prawdopodobnie dopiero w 1927 za sprawą E. M. Forestera. Nieco później wykorzystywany był między innymi przez C. S. Lewisa, który szukał odpowiednich słów dla określenia twórczości swojej i J. R. R. Tolkiena. W ślad za Weird Tales pojawiło się wiele podobnych wydawnictw, np. The Magazine of Fantasy & Science Fiction. Ten właśnie magazyn był w tamtym czasie bardzo popularny i przybliżył fantasy, ale także i fantastykę naukową szerszej publiczności w USA i Wielkiej Brytanii. Wówczas już, te dwa gatunki zaczęły być kojarzone ze sobą. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. szeroką popularność zdobył gatunek sword & sorcery, zapoczątkowany przez Roberta E. Howarda serią opowieści o Conanie Barbarzyńcy (1932-1936), które kontynuowane były i naśladowane przez innych autorów (Henry Kuttner, L. Sprague de Camp, Lin Carter), a także dzięki opowiadaniom Fritza Leibera pt. Przygody Fafryda i Szarego Kocura (od 1958). Było to przed nadejściem high fantasy i przed nadejściem największej popularności prac Tolkiena: Hobbit (pierwsze wydanie w 1937) i Władca Pierścieni (1954). Popularność w późnych latach 60. pozwoliła fantasy w pełni wkroczyć do głównego nurtu kulturowego. Kilka innych serii, takich jak Opowieści z Narni Clive’a Staplesa Lewisa czy Ziemiomorze Ursuli K. Le Guin utwierdziło pozycję gatunku. W późniejszym czasie popularność fantasy utrzymywała się, by jeszcze wzrosnąć w XXI wieku, czego dowodem jest bestsellerowy status prac J.K. Rowling, czy ogromna popularność filmów, takich jak ekranizacja Władcy Pierścieni autorstwa Petera Jacksona. Cechy gatunku Najbardziej charakterystyczne cechy gatunku to motywy fantastyczne (przede wszystkim obecność magii) występujące w wewnętrznie spójnym miejscu akcji, oraz typowe przedmioty i postacie. Akcja utworów rozgrywa się zazwyczaj w świecie odrębnym od świata realnego (w świecie fantastycznym lub w odległej, mitologicznej przeszłości), najczęściej, choć nie zawsze, wykreowanym na wzór feudalnego średniowiecza i wykorzystującym legendy, podania bohaterskie i mity. Ten wtórny świat może być całkiem odseparowany od świata realnego lub w jakiś sposób być z nim połączony, pozwalając postaciom na wędrówkę między różnymi rzeczywistościami. Świat przedstawiony w danym utworze posiada własne zasady, które muszą być przestrzegane, ale jego elementy uwarunkowane przez akcję muszą również posiadać ograniczenia, dając zarówno bohaterom pozytywnym, jak i negatywnym powody do walki. Motywy magiczne muszą być obarczone kosztem, a zarazem obdarzone wartością, by opowieść zachowała swoją wewnętrzną konstrukcję. Wydarzenia przedstawione mogą być nierealistyczne, ale winny rządzić się wewnętrzną logiką, być posłuszne ustalonym w danym utworze prawom oraz posiadać spójne tło i postacie. Utwory tego nurtu są najczęściej umiejscowione w fikcyjnym świecie, w którym poza zwykłymi prawami fizyki i biologii działa też magia oraz inne nadnaturalne moce. Do świata przedstawionego należy przeważnie rozległy zestaw rekwizytów swobodnie zaczerpniętych ze średniowiecza i starożytności, rzadziej z okresu renesansu lub epoki wczesnego przemysłu. Te dwie ostatnie epoki częściej obecne są w stylach „dark fantasy”, „steam fantasy” i „science fantasy”. Charakterystyczne jest także występowanie obok gatunku ludzkiego gatunków istot mitycznych lub baśniowych, takich jak: elfy, krasnoludy, trolle, gobliny, smoki, wiedźmy, fauny, koboldy, gargulce, centaury, jednorożce, driady. Zazwyczaj psychologia postaci, ich motywacje i zachowania są przedstawione realistycznie – dotyczy to także postaci o pochodzeniu mitycznym lub baśniowym. Świat w książkach fantasy jest fikcyjny, mitologiczny lub baśniowy, czasem mniej lub bardziej umowny, ale potraktowany przez autora jak świat historyczny, który kiedyś istniał, podobnie jak kronika. Niezwykła moc oddziaływania tego gatunku istnieje poprzez uprawdopodobnienie postaci i precyzję opisu ich świata. W fantasy unika się sformułowań takich jak „dawno temu” lub „w odległym kraju”. Są one typowe dla bajek i baśni tradycyjnych, a fantasy jest przeciwieństwem nieokreśloności i braku precyzji, bo one nie wystarczają odbiorcy „współczesnych baśni”. Niejednokrotnie wśród magicznego i heroicznego świata ukryte są aluzje do współczesności i jej realnych problemów. Te „współczesne baśnie” są gatunkiem nastawionym, zaprogramowanym na dylematy moralne oraz na kontestację różnych przejawów i zjawisk realnej współczesności. Ich często występującą cechą jest swoiste proekologiczne nastawienie i dowartościowywanie myślenia irracjonalnego, instynktownego oraz świata uczuć i religijności przeciwnego zaawansowanej technologii i stechnicyzowaniu życia. Mówi się nawet, że w tym gatunku, tak bardzo eskapistycznym, mniej ważne jest to, „o czym on jest”, a bardziej to, „o czym on nie jest”. Czego używania i opisywania unika, tego istnieniu się sprzeciwia. Fantasy to opowieści, które czerpią z mitologii różnych ludów. Imiona starożytnych bóstw i bohaterów przewijają się w wielu utworach. Najczęściej autorzy inspirują się mitami: skandynawskimi, celtyckimi, greckimi, rzymskimi, egipskimi, prekolumbijskimi, anglosaskimi, słowiańskimi, jak również judeochrześcijańskimi czy bliskowschodnimi. Również legenda arturiańska jest jedną z najważniejszych podstaw i źródeł tego gatunku. Utwory odtwarzają starożytny świat tych mitologii, nadając imionom znanych postaci mitycznych (Baldur, Artur, Odys, Thor, Morgana, Merlin) współczesny i bardziej ludzki wymiar. Ale nie do końca odtwarzają, równie często przetwarzają, przerysowują, parodiują (Terry Pratchett, Andrzej Sapkowski) i wyśmiewają. Znajdziemy w nich cały przekrój gatunków literackich, nastrojów i idei, od religijnej przypowieści, baśni chrześcijańskiej, przez romans heroiczny, epos, dramat obyczajowy, fantazję polityczną, aż do horroru, love story, powieści psychologicznej, komedii, parodii, a nawet manifestów religii neopogańskich. Zaczątki fantasy widać było już w drugiej połowie XIX wieku, u końca epoki romantyzmu, lecz jej złoty wiek przypada na lata 60. i 70. XX wieku, podczas gdy złoty wiek jej „starszej siostry” – fantastyki naukowej – przypada na lata 50. i 60. Fantasy w Polsce i za granicą Na rynku anglosaskim książki fantasy to te historie, w których występuje wątek nadprzyrodzony, bądź technologia tak zaawansowana, że trudno wyjaśnić obecnie sposób jej działania. Stanisław Lem wydzielił zaś fantasy jako odmianę współczesnej baśni, zawężając ten termin do dzieł, które są w jakiś sposób powiązane z klasycznymi opowieściami. Z tego powodu polskie znaczenie tego słowa może wydawać się znacznie stabilniejsze niż jego anglosaski odpowiednik, pozwalając na łatwiejsze znalezienie gatunkowej tożsamości pozornie zupełnie innych od siebie dzieł. Podgatunki Fantasy posiada wiele podgatunków, ważniejsze z nich to: low fantasy (quasi-historyczna), dark fantasy, high fantasy, urban fantasy, space fantasy oraz heroic fantasy (magia i miecz). Podgrupy owe nie oznaczają większych różnic w samej treści, czy w ideach propagowanych przez autorów, lecz raczej w stylu pisania, źródłach inspiracji oraz w ogólnym „nastroju” dominującym w utworach, na przykład mrocznym, baśniowym, heroicznym, pseudohistorycznym, dziejów alternatywnych, postapokaliptycznym, czy religijnym. Utwory, które można opisać tą ogólną nazwą, są dość rozmaite i adresowane do czytelników w różnym wieku, od dzieci, przez młodzież, do dorosłych. Większość klasycznych dzieł tego gatunku przeznaczona jest raczej dla dorosłych czytelników. Stąd fantasy niekiedy nazywana jest też, dość obrazowo, ale w dużym uproszczeniu, „baśnią dla dorosłych”. Niektóre z utworów fantasy trudno jednoznacznie sklasyfikować, sporna bywa też w ogóle przynależność do tego nurtu: przykładem może być cykl Kroniki Amberu Rogera Zelazny’ego, autora, który deklarował się jako piszący wyłącznie fantastykę naukową. Twórcy powiązani z fantasy Literatura fantasy posiada długą kolekcję okołogatunkowych działań, w których udział biorą autorzy oraz ich fani. Powstają więc kluby, gry fabularne (przy czym wiele utworów fantasy jest pisanych na potrzeby gier fabularnych i osadzonych w konkretnych światach), dramaty sceniczne, poezje, opowiadania, komiksy oraz tzw. fanfiction, filmy fabularne, gadżety, grafika komputerowa, malarstwo fantasy oraz muzyka inspirowana tą twórczością – są to najczęściej gatunki muzyki popularnej, głównie folk, heavy metal, power metal, rock, metal symfoniczny, gotyk oraz muzyka poważna i etniczna. Muzyka inspirowana twórczością fantastyczną zwana jest niekiedy muzyką fantastyczną lub muzyką tolkienowską. Przypisy Bibliografia Fantasy Fantastyka
1588	https://pl.wikipedia.org/wiki/Foton	Foton	Foton (gr. φῶς – światło, w dopełniaczu – φωτός, nazwa stworzona przez Gilberta N. Lewisa) – cząstka elementarna z grupy bozonów, będąca nośnikiem oddziaływań elektromagnetycznych (bozon cechowania). Nie posiada ładunku elektrycznego ani momentu magnetycznego, jego masa spoczynkowa jest zerowa (m0 = 0), a liczba spinowa s ma wartość 1. Wykazuje dualizm korpuskularno-falowy, więc równocześnie ma cechy cząstki i fali elektromagnetycznej. W fizyce foton jest kwantem pola elektromagnetycznego, np. światła widzialnego. W mechanice kwantowej pole elektromagnetyczne zachowuje się jak zbiór cząstek (fotonów). Z kwantowego punktu widzenia światło jest dużym strumieniem fotonów. Bardzo czułe instrumenty optyczne potrafią rejestrować pojedyncze fotony. W zależności od energii fotonów, promieniowanie, na które się składają, ma inną nazwę. I tak mówi się (poczynając od najwyższej energii fotonu) o promieniowaniu gamma, rentgenowskim (promieniowaniu X), nadfiolecie, świetle widzialnym, podczerwieni, mikrofalach, falach radiowych (promieniowaniu radiowym). Jednak z fizycznego punktu widzenia wszystkie te rodzaje promieniowania mają jednakową naturę. Fotony w próżni poruszają się z prędkością światła. W ośrodkach przezroczystych ta prędkość jest mniejsza i zależy od energii. W próżni fotony mogą pokonywać dystanse wielu miliardów lat świetlnych, poruszając się po torach lekko tylko zakrzywianych przez pola grawitacyjne ciał niebieskich. Zakrzywienie to, przy odpowiedniej konfiguracji źródła i masy powodującej zakrzywienie, może prowadzić do efektu soczewkowania grawitacyjnego. Jedynie czarne dziury mają wystarczająco silne pole grawitacyjne, by móc uwięzić światło wewnątrz horyzontu zdarzeń. Historia Aż niemal do końca XVII wieku większość teorii zakładała, że światło składa się z cząstek. Ponieważ model cząsteczkowy nie może łatwo wyjaśnić załamania, dyfrakcji i dwójłomności, powstały teorie o falowej naturze światła, zaproponowane przez Kartezjusza (1637), Roberta Hooke’a (1665) oraz Christiaana Huygensa (1678). Pomimo to wciąż dominowały modele cząsteczkowe, głównie z powodu wpływu Isaaca Newtona. Na początku dziewiętnastego wieku Thomas Young i Augustin-Jean Fresnel zademonstrowali dyfrakcję oraz interferencję światła i od 1850 roku modele falowe zostały powszechnie zaakceptowane. W 1865 roku James Clerk Maxwell wysunął przypuszczenie, że światło jest falą elektromagnetyczną. Hipoteza ta została potwierdzona eksperymentalnie w 1889 roku przez Heinricha Hertza, który odkrył fale radiowe. To ostatecznie zadecydowało o odrzuceniu cząsteczkowego modelu światła. Teoria falowa Maxwella nie wyjaśnia jednak wszystkich własności światła. Teoria ta przewiduje, że energia fali świetlnej zależy wyłącznie od jej natężenia i nie ma związku z jej częstotliwością. Pomimo to szereg różnych, niezależnych eksperymentów pokazuje, że energia przekazywana atomom przez światło zależy wyłącznie od częstotliwości światła, a nie od jego natężenia. Na przykład niektóre reakcje chemiczne są wyzwalane tylko przez światło o częstotliwości wyższej od pewnej wartości progowej, a światło o częstotliwości niższej od progowej, bez względu na jego natężenie, nie zapoczątkuje reakcji. Podobnie elektrony mogą zostać wybite z metalowej płytki przez oświetlanie jej światłem o wystarczająco wysokiej częstotliwości (efekt fotoelektryczny), a maksymalna energia wybitych elektronów zależy jedynie od częstotliwości światła. W tym samym czasie badania nad promieniowaniem ciała doskonale czarnego prowadzone przez ponad cztery dekady (1860–1900) przez wielu badaczy zostały uwieńczone hipotezą Maxa Plancka głoszącą, że energia wypromieniowywana przez ciało doskonale czarne ma postać cząstek. Jak wykazał Albert Einstein, pewien rodzaj kwantyzacji energii musi być założony, by wyjaśnić równowagę termiczną zachodzącą pomiędzy materią a promieniowaniem elektromagnetycznym (której nie ma od kilku lub kilkunastu miliardów lat). Ponieważ teoria światła Maxwella dopuszczała wszystkie możliwe energie promieniowania elektromagnetycznego, większość fizyków przypuszczała początkowo, że energia kwantyzacji jest rezultatem pewnego nieznanego ograniczenia dla materii, która pochłania lub emituje światło. W 1905 roku Einstein jako pierwszy zasugerował, że energia kwantyzacji jest własnością samego promieniowania elektromagnetycznego. Chociaż Einstein uważał teorię Maxwella za słuszną, wskazał, że wiele niewytłumaczalnych zjawisk mogłoby być wyjaśnione, gdyby energia maxwellowskiej fali świetlnej była zlokalizowana w punktowych kwantach, poruszających się niezależnie od siebie, nawet jeżeli sama fala rozprzestrzenia się w przestrzeni w sposób ciągły. W 1909 i 1916 roku Einstein wykazał, że jeśli prawo Plancka opisujące promieniowanie ciała doskonale czarnego jest słuszne, kwanty energii muszą mieć pęd co czyni je pełnoprawnymi cząstkami. Pęd fotonu został zaobserwowany eksperymentalnie przez Artura Comptona w rozpraszaniu wysokoenergetycznych fotonów na swobodnych elektronach. Fotony w takim oddziaływaniu zachowują się jak cząstki, a układ foton–elektron w zderzeniu zachowuje pęd i energię. Po kwantowym wyjaśnieniu zjawiska fotoelektrycznego był to kolejny dowód na istnienie fotonów. Arthur Compton za odkrycie tego zjawiska (nazwanego od jego nazwiska efektem Comptona) otrzymał w 1927 roku Nagrodę Nobla. Kluczowe pytanie w tym okresie brzmiało: jak połączyć maxwellowską falową teorię światła z jego cząsteczkową naturą, zaobserwowaną eksperymentalnie? Szukanie odpowiedzi na to pytanie zaprzątało Alberta Einsteina przez resztę jego życia, a odpowiedź została znaleziona w ramach elektrodynamiki kwantowej. Zobacz też oddziaływanie elektromagnetyczne Przypisy Linki zewnętrzne Hologram fotonu pozwala dojrzeć ukryte dotąd cechy cząstki światła, naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,410561 Fotony nie oddziałują ze sobą? A jednak! Rozproszono światło na świetle, naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,413551 Optyka Bozony
1589	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fermiony	Fermiony	Fermiony (ang. fermion, od nazwiska włoskiego fizyka Enrica Fermiego) – cząstki posiadające niecałkowity spin wyrażony w jednostkach (gdzie h to stała Plancka). Możliwymi wartościami niecałkowitymi spinu są nieparzyste wielokrotności Dla danej wartości spinu możliwymi wartościami rzutu spinu na dowolny kierunek są: Na mocy twierdzenia o związku spinu ze statystyką konsekwencją posiadania niecałkowitego spinu jest to, że fermiony podlegają statystyce Fermiego-Diraca, w tym regule Pauliego. Każda cząstka jest bozonem lub fermionem, zależnie od posiadanego spinu – twierdzenie statystyki spinowej narzuca wynikającą z niego statystykę kwantową, która odróżnia fermiony od bozonów. Zgodnie z modelem standardowym fermiony są cząstkami elementarnymi „materii”, natomiast bozony przenoszą oddziaływania. W modelu standardowym oprócz fermionów złożonych (bariony) występują 2 typy cząstek elementarnych, które są fermionami: kwarki i leptony. Uproszczone rozumowanie pozwalające uzyskać podział cząstek na bozony i fermiony wygląda następująco. Występowanie spinu jest związane z operacją zamiany cząstek. Załóżmy, że mamy dany stan dwucząstkowy Zadziałajmy na niego operatorem zamiany cząstek: Podwójna zamiana cząstek daje nam stan początkowy, skąd otrzymujemy równanie: Równanie to ma dwa rozwiązania: +1 i −1. Funkcje falowe symetryczne ze względu na zamianę cząstek (rozwiązania z +1) opisują bozony, natomiast funkcje antysymetryczne (rozwiązania z −1) opisują fermiony. Rozumowanie przedstawione powyżej w rzeczywistości załamuje się w przestrzeniach o dwóch wymiarach, gdzie możliwe są także inne rodzaje cząstek, tak zwane anyony. Ponieważ w powyższym rozumowaniu wymiar przestrzeni nie został w ogóle uwzględniony, nie jest ono ani ścisłe, ani prawdziwe. Jeżeli stany jednocząstkowe są opisywane przez funkcje falowe: i to stan dwucząstkowy jest opisywany przez funkcję falową postaci: Jest to dwucząstkowa postać tak zwanego wyznacznika Slatera. Przypisy
1592	https://pl.wikipedia.org/wiki/Film%20animowany	Film animowany	Film animowany – film, w którym ujęcia są realizowane metodą zdjęć poklatkowych rejestrujących pojedyncze kadry z fazami akcji filmowej, w przeciwieństwie do filmu fabularnego (aktorskiego) i dokumentalnego, gdzie ujęcia są rejestrowane w kamerze w sposób ciągły. Film realizowany jedną z technik animacyjnych wykreowanych w historii artystycznej animacji, wśród których są: rysunkowa, lalkowa (stop-motion), wycinankowa, plastelinowa, pikselacja, pinscreen, poklatkowe łączenie obrazów z wielu kamer, rysowanie odręczne na klatkach filmu, techniki specjalne wykonywane metodą klatka po klatce. Zdjęcia poklatkowe, zarejestrowane na taśmie lub innym nośniku, dają w czasie projekcji filmu iluzję ruchomego obrazu. Wyświetlenie tak otrzymanych obrazów daje na ekranie wrażenie ruchu – ludzki układ nerwowy interpretuje szybko wyświetlane obrazy jako płynny ruch. Film animowany od strony artystycznej może mieć formę narracyjną, zawierać fabułę czyli poruszać problematykę specyficzną dla filmu aktorskiego, może też, z powodu braku ograniczeń wizualnych mieć formę abstrakcyjną. Techniki animacji Animację można tworzyć przy użyciu różnych technik: rysunkowa – poszczególne klatki filmu powstają w formie rysunku na kartkach, kalkach lub na tzw. celuloidach mogą też być wykonywane przy użyciu odpowiednich programów komputerowych (2D). lalkowa (przedmiotowa, stop-motion) – w której otoczenie i postaci wykonuje się jako rzeczywiste przedmioty trójwymiarowe. Animowana postać posiada szkielet odpowiadający własnościom anatomicznym i umożliwiający stabilne ustawianie kolejnych faz ruchu. Na tej konstrukcji budowana jest odpowiadająca charakterystyce postaci forma „ciała”. Najczęściej szkielet jest konstrukcją metalową, a pozostałe elementy robi się z różnych materiałów naturalnych (bawełna, drewno) lub syntetycznych (gąbka, PVC, lateks, silikon). Film z udziałem lalek - np. kukiełek czy marionetek teatralnych, kręcony w czasie rzeczywistym nie jest uważany za film animowany. wycinankowa – przedmiotem animacji są wycięte kawałki papieru przedstawiające fazy ruchu. Podczas animacji zmiany wprowadzane do znajdującej się w poszczególnych klatkach kompozycji odpowiadają kolejnym fazom ruchu. Możliwe jest dokonanie animacji na warstwach, poprzez układanie na szybach elementów takich jak tło, ludzie, zwierzęta. plastelinowa – polegająca na modyfikacji poklatkowej postaci i wykonanego z materiałów plastycznych otoczenia; jest to jedna z form techniki lalkowej. animacja 3D – tworzona w technologii cyfrowej, komputerowej. Powstaje w programach do przetwarzania grafiki trójwymiarowej. animacja materiałów sypkich – przedmiotem animacji jest np. mąka, sól, cukier, piasek. Animacja polega na przesuwaniu i animowaniu takich właśnie materiałów. pikselacja – w tym typie animacji wykorzystuje się wcześniej sfotografowane przedmioty, zwierzęta lub postacie ludzkie w różnych fazach ruchu. Film Tango Zbigniewa Rybczyńskiego zrealizowany taką techniką w 1980 r. w Se-ma-forze w trzy lata później zdobył Oscara dla krótkometrażowego filmu animowanego. Animacja rotoskopowa – w niej wykorzystuje się uprzednio przygotowane filmy uzyskane przy użyciu kamer (najczęściej jest to ruch postaci ludzkich lub obiektów organicznych); następnie obraz jest przenoszony klatka po klatce na medium, w którym powstaje odpowiadający im film animowany. Rysowanie na klatkach filmu - bardzo pracochłonna technika noncamerowa stosowana między innymi przez polskiego animatora Juliana Antonisza – poprzez malowanie poszczególnych kadrów na taśmie filmowej bez użycia kamery. Tą metodą nakręcił kilka filmów. Rozgłos zdobył przede wszystkim Ostry film zaangażowany (1979). techniki kombinowane i autorskie, w tym przypadku materiały wykorzystywane do tworzenia animacji mogą być bardzo zróżnicowane: od farby olejnej i malowania na szkle do animacji przedmiotowej. Główne założenie opiera się na łączeniu technik w celu uzyskania założonych przez twórcę efektów, niedostępnych w przypadku korzystania tylko z jednego z wcześniej zdefiniowanych typów animacji. motion capture – założenia towarzyszące technice rotoskopowej dały początek metodom rejestracji ruchu obiektów (zwłaszcza postaci ludzkich) w przestrzeni trójwymiarowej. Dane zbierane przy wykorzystaniu różnego rodzaju znaczników umożliwiających przestrzenną lokalizację punktów są wprowadzane do oprogramowania i wykorzystywane jako odniesienie dla ruchu animowanych postaci. Dzięki zastosowaniu tej techniki można uzyskać wysoki poziom realizmu filmu. Amerykańska Akademia Filmowa nie uznaje motion capture za technikę animacyjną. 12 zasad animacji Jest to zbiór zasad opracowanych w studiach Walta Disneya w pierwszej połowie XX w. Zasady tworzenia animacji przedstawiło dwóch animatorów z wytwórni Disneya w 1981 roku. Ollie Johnston i Frank Thomas. Opublikowali je książce The Illusion of Life: Disney Animation. zgniatanie i rozciąganie – Stosowana w celu przekazania dynamiki ruchu i zjawisk związanych z odkształceniem pod wpływem działania sił. Stosowana łącznie z zasadą „wyolbrzymienia”, może zostać zastosowana zarówno do prostych obiektów, jak np. odbijającej się piłki, ale też do skomplikowanych struktur, np. ludzkiej twarzy. W przypadku animacji zmierzającej do realizmu konieczne jest zachowanie stałej objętości obiektu podczas odkształceń. Mocne przewartościowanie tego środka prowadzi do efektu komizmu. wyprzedzanie – stosowane, by przygotować odbiorcę na ruch. Każde działanie poprzedzone jest przygotowaniem do niego – np. tancerka, żeby podskoczyć najpierw musi zgiąć nogi, golfista, żeby uderzyć w piłeczkę najpierw musi wykonać zamach kijem. Zasada ta może być pominięta wtedy, gdy widz spodziewa się jakiegoś zachowania – wtedy uzyskamy komediowy efekt zaskoczenia. inscenizacja – koresponduje z zasadą, której używa się w teatrze i filmie. Polega na skierowaniu wzroku widza w zamierzone miejsce i takie pokierowanie akcją, by dla odbiorcy stało się jasne, co w danym ujęciu jest najważniejsze. Doprowadzić do tego można poprzez odpowiednie umiejscowienie postaci, użycie światła lub cienia i odpowiednie ustawienie kamery. rysowanie progresywne lub według klatek kluczowych – to dwie metody uzyskania efektu ruchu. W metodzie progresywnej akcję przedstawiamy, rysując kolejne klatki jedna po drugiej, posuwając się od początku do końca. Metoda druga (od pozy do pozy), polega na wykonaniu klatek kluczowych, a następnie uzupełnieniu klatek między nimi. Metoda progresywna pozwala na uzyskanie bardziej dynamicznej iluzji ruchu i jest lepsza do przedstawienia realistycznych sekwencji, ale trudno jest w niej zachować odpowiednie proporcje i otrzymać dokładne, przekonujące pozy w trakcie całego ruchu. Metoda klatek kluczowych działa lepiej w dramatycznych lub emocjonalnych scenach, gdzie kompozycja i relacja z otoczeniem są ważniejsze niż sam ruch. W praktyce najczęściej łączy się obie te metody. Animacja komputerowa wyeliminowała wprawdzie problem proporcji w metodzie progresywnej, jednak metoda klatek kluczowych wciąż pozostaje w użyciu. nakładanie się i podążanie za akcją – te dwie ściśle związane ze sobą zasady pozwalają spotęgować wrażenie realizmu ruchu poprzez przemieszczenia zgodne z prawami fizyki. Podążanie za akcja można opisać jako (bezwładne) przemieszczania części postaci lub obiektu w kierunku działania siły pomimo zakończenia zasadniczego procesu przemieszczania. Nakładanie się akcji to użycie odpowiedniej relacji czasowej pomiędzy ruchem różnych elementów (np. ręka poruszy się w innym momencie niż głowa lub stopa). Trzecią zasadą jest ciągnięcie – odnoszące się faktu, że jeśli postać zaczyna się przemieszczać, elementy będące z nią w relacji potrzebują jeszcze kilku klatek, by podążyć za nią. Przykładem mogą być płaszcz lub włosy. Podobne zachowanie wykazują obiekty organiczne, w których istnieje zróżnicowanie pomiędzy przemieszczeniami konkretnych rejonów ciała w zależności od masy i występujących sił. Podobnie jak we wcześniejszych przypadkach, mocne przewartościowanie efektu prowadzi do komicznego rezultatu. rozpędzenie i zwolnienie – obiekty organiczne i większość przedmiotów potrzebuje czasu by rozpocząć ruch, lub się zatrzymać – trwa to tym dłużej, im większą masę, a więc i bezwładność ma dane ciało. Z tego powodu animacja wygląda bardziej realistycznie, jeśli zawiera więcej klatek przy początku i końcu ruchu niż w jego środku – kiedy jest najszybszy. Zasada odnosi się zarówno do obiektów w ruchu między dwoma ekstremalnie różnymi pozami (np. wstający człowiek), jak i do będących już w ruchu (np. wspomniana wcześniej odbijająca się piłka). łuki – w procesie animacji powinniśmy uwzględnić, że ruchy obiektów organicznych zazwyczaj odbywają się po trajektorii łuku. Podkreślenie tego aspektu w animacji powoduje zwiększenie poczucia realizmu. Należy pamiętać, że przemieszczenia maszyn i urządzeń charakteryzują się niższą złożonością i odbywają się zazwyczaj jako ruch prostoliniowy. akcja drugoplanowa – dodanie drugoplanowej animacji urealnia ruch i uwydatnia główne elementy animacji. Osoba spacerująca oprócz poruszania ramionami może gwizdać, rozmawiać z inną osobą lub zmieniać wyraz twarzy. Przy dodawaniu tego rodzaju ruchu ważne jest, by za jego pomocą raczej podkreślić ruch główny niż oderwać od niego uwagę. Ruchy mimiczne podczas dramatycznych ruchów ciała zazwyczaj pozostają niezauważone – lepiej jest dodać taki dodatkowy ruch na początku lub na końcu ruchu głównego. taktowanie – odnosi się do czasu w pojęciu fizycznym i teatralnym. Czas ruchu musi odnosić się zarówno do praw fizyki, jak i do historii opowiadanej przez animację. Jeśli nie mamy do czynienia z przypadkiem szczególnym, zamierzonym przez twórcę w celu osiągnięcia odpowiedniego efektu, taktowanie jest poprawne wtedy, gdy obiekty pojawiają się zgodnie z prawami fizyki – np. masa określa prędkość i wpływ obiektu na pozostałe elementy sceny. Teatralne taktowanie jest związane raczej z doświadczeniami wyniesionymi z tej dziedziny sztuki. Polega na odpowiednim wyważeniu czasu ruchu, który prowadzi do komicznych lub dramatycznych efektów. wyolbrzymienie – konwencja stosowana w animacji, zgodnie z którą atrakcyjne dla widza jest przedstawianie przejaskrawionych ruchów. Klasyczna, sformułowana przez Disneya, zasada przejaskrawienia, nakazywała pozostawiać prawdę w realności, po prostu pokazując ją w szerszej, bardziej ekstremalnej formie. Inne formy przejaskrawienia dopuszczają surrealizm, hiperrealizm i zróżnicowanie w cechach fizycznych danego bohatera. rysunek przestrzenny – zasada rysunku przestrzennego odnosi się do uwzględniania trójwymiarowości przedstawianych obiektów, co wymaga od rysownika znajomości podstaw ludzkiej anatomii, kompozycji i umiejętności posługiwania się światłocieniem. W klasycznej animacji sprowadza się to do studium aktu i rysunków z natury. Należy pamiętać o proporcjach i odpowiednich kształtach obiektów w różnych fazach ruchu. urok – coś, co w animacji odpowiada charyzmie aktora. Postać, która pojawia się na ekranie nie musi być sympatyczna – ważne jest, by odbiorca czuł, że postać jest prawdziwa i interesująca. Historia Na świecie Najwcześniejsze znane przykłady prób przedstawienia ruchu w sztuce zostały zidentyfikowane w paleolitycznych rysunkach naskalnych. Widoczne tam obrazy zwierząt posiadają zwielokrotnione kończyny (nałożone na siebie), co wskazuje na intencje artysty i jego zamiar wzbudzenia percepcji ruchu. Innym przykładem pierwszych zarejestrowanych dążeń do przedstawienia ekspresji ruchu są ornamenty umieszczone na ceramicznych naczyniach (artefakty pochodzą sprzed 5200 lat) znalezionych w Shahr-e Sukhteh (Iran). W sztuce starożytnego Egiptu (sprzed 4000 lat) odnajdywane są przykłady umieszczania sekwencji zdarzeń (zapasy), w których układ zdecydowanie sugeruje bezpośrednie następstwo. Prezentacja kolejnych faz ruchu obiektu jest obecna w rysunkach Leonarda da Vinci. W okresie poprzedzającym powszechną dostępność taśmy filmowej istniały urządzenia pozwalające na odtwarzanie krótkich animowanych sekwencji. Należały do nich fenakistiskop (oparty na wykorzystaniu rotacji dysku z rysunkami), zoetrop (gdzie rysunki były umieszczone na powierzchni obracającego się cylindra) oraz praksinoskop, będący rozbudowaną wersją zoetropu. Innym powszechnie stosowanym rozwiązaniem jest kineograf (ang. flipbook), gdzie do odtworzenia animacji wymagana jest bezpośrednia akcja oglądającego (w postaci czynności szybkiego wertowania książki zawierającej kolejne obrazy). Początki nowożytnego filmu animowanego w powszechnym znaczeniu sięgają końca XIX i początku XX wieku. Po wynalezieniu metody zdjęć poklatkowych w 1906 roku wyprodukowano pierwszy film animowany zapisany na taśmie filmowej – Humorous Phases of Funny Faces. Po przełomie dźwiękowym prężnie rozwijała się również amerykańska sztuka animacji, reprezentowana przede wszystkim przez wytwórnię Walta Disneya (Parowiec WIllie, 1928), filmy Maxa Fleischera, a także pracujących dla Warner Bros. Texa Avery’ego (Gorący Czerwony Kapturek, 1942) oraz Chucka Jonesa (Duck Amuck, 1953). Z czasem konkurencją telewizyjną dla Warnera i Disneya stała się wytwórnia Hanna-Barbera, znana między innymi z serialu Flintstonowie (1960–1966). Rozwój trójwymiarowej grafiki komputerowej w latach 70. i 80. XX wieku umożliwił pojawienie się filmów animowanych produkowanych z wykorzystaniem tej technologii. Większość najpopularniejszych tego typu filmów pochodzi ze Stanów Zjednoczonych. Pierwszym pełnometrażowym filmem animowanym trójwymiarowym był Toy Story (1995, reż. John Lasseter) wyprodukowany przez wytwórnię Pixar. Istotną rolę odgrywa także studio DreamWorks (Shrek, 2001). Na świecie od lat 70. istnieją stacje telewizyjne dla dzieci emitujące w większości kreskówki (w tym własne produkcje), np. Cartoon Network, Nickelodeon czy Disney Channel, które należą do najpopularniejszych, najstarszych i najbardziej ze sobą rywalizujących. Poza filmami animowanymi skierowanymi do masowego odbiorcy produkowane są animacje niekonwencjonalne, mogące wprowadzać elementy zaczerpnięte z tzw. sztuki wysokiej, jak np. odwołania do istniejących kierunków w malarstwie – surrealizmu, kubizmu, superrealizmu itp. Przykładem może być powstała w 2003 roku i nagrodzona w Cannes surrealistyczna długometrażowa animacja dla dorosłych Trio z Belleville (2003) pomysłu Sylvaina Chometa. Rozgłos poza kręgiem zachodnioeuropejskim zdobyła również japońska sztuka animacji (anime), reprezentowana między innymi przez Hayao Miyazakiego (Mój sąsiad Totoro, 1987), Isao Takahatę (Grobowiec świetlików, 1990), Katsuhiro Ōtomo (Akira, 1990), Masamunego Shirowa (Ghost in the Shell, 1995), Hideakiego Anno (Neon Genesis Evangelion, 1995). Animowanym filmem lalkowym zajmują się artyści z Wielkiej Brytanii – reżyser Nick Park i studio filmowe Aardman (film Uciekające kurczaki, 2000). W Polsce Historia polskiej animacji sięga Władysława Starewicza, który jeszcze pod zaborem rosyjskim nakręcił Zemstę kinooperatora (1912), poklatkową parodię ówczesnych melodramatów rosyjskich z udziałem chrząszczy. Do innych animatorów z tamtych czasów można również zaliczyć Feliksa Kuczkowskiego który zaczął tworzyć animacje w 1916 i 1917 roku (najbardziej znanymi przykładami jest "Flirt krzesełek" oraz "Luneta ma dwa końce"). Pierwsze animacje w Polsce zaczęły powstawać już w dwudziestoleciu międzywojennym, jednak z powodu słabych warunków do pracy najczęściej decydowano się na tworzenie animowanych filmów reklamowych. Animatorzy z tamtego okresu to np. Włodzimierz Kowańko, Stanisław Dobrzyński, Zenon Wasilewski, Karol Marczak, Marta Marczak oraz Jan Jarosz. Po II wojnie światowej w polskim studiu Se-ma-for w Łodzi powstawały filmy we wszelkich technikach animacji – lalkowej, rysunkowej, plastelinowej, wycinankowej i kombinowanej – w tym seriale dla dzieci z Misiem Colargolem i Misiem Uszatkiem w rolach głównych. Równie zasłużone polskie studio to Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej, specjalizujące się w produkcji dla dzieci, gdzie powstał najpopularniejszy polski serial animowany Bolek i Lolek i Reksio; Studio Miniatur Filmowych w Warszawie, gdzie powstały Dziwne przygody Koziołka Matołka; wreszcie Studio Filmów Animowanych w Krakowie, z autorską animacją dla dorosłych. Działa też TV Studio Filmów Animowanych Sp. z o.o. w Poznaniu, w którym powstają w większości filmy dla dzieci w różnych technikach animacyjnych, w tym m.in. cykl filmowy Czternaście bajek z Królestwa Lailonii Leszka Kołakowskiego, na podstawie książki tytułowego filozofa. Do najważniejszych reżyserów filmów animowanych w Polsce należą: Walerian Borowczyk (Dom, 1958), Jan Lenica (Labirynt, 1962), Kazimierz Urbański (Igraszki, 1962), Władysław Nehrebecki (Bolek i Lolek, 1963–1978), Witold Giersz (Czerwone i czarne, 1963), Julian „Antonisz” Antoniszczak (Jak działa jamniczek, 1973), Jerzy Kucia (Refleksy, 1977), Daniel Szczechura (Podróż, 1978, Fotel, 1963), Ryszard Czekała (Apel, 1978), Krzysztof Kiwerski (Awaria, 1979), Zbigniew Rybczyński (Tango, 1980), Zbigniew Kotecki (Zdarzenie, 1987), Piotr Dumała (Franz Kafka, 1991), Marek Skrobecki (D.I.M., 1992, Ichthys, 2008), Tomasz Bagiński (Katedra, 2002), Renata Gąsiorowska (Cipka, 2016), Mariusz Wilczyński (Zabij to i wyjedź z tego miasta, 2019). Największym w Polsce festiwalem filmu animowanego jest Animator, odbywający się w Poznaniu. Przypisy Linki zewnętrzne Pracownia filmów animowanych w kronice PKF w bazie Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej Animowany
1594	https://pl.wikipedia.org/wiki/Falerystyka	Falerystyka	Falerystyka (z łac. i gr. phalerae, ozdoba piersi lub czoła) – nauka pomocnicza historii zajmująca się orderami, odznaczeniami i innymi odznakami i znakami honorowymi, nadawanymi osobom zasłużonym dla monarchy, państwa lub innej organizacji posiadającej prawo nadawania odznaczeń. Falerystyka, podobnie jak i weksylologia, wyodrębniła się z heraldyki, zachowując wspólne z nią metody badawcze. Zainteresowanie falerystyką należy wiązać z ruchem kolekcjonerskim i hobbistycznym, stymulującym próby historycznego opisu i systematyzacji odznaczeń. Wcześniejsze publikacje falerystyczne mające charakter katalogów uzupełniane są opracowaniami naukowymi. Bibliografia Stanisław Łoza: Ordery i odznaczenia polskie, Lwów 1938. Linki zewnętrzne
1595	https://pl.wikipedia.org/wiki/Falklandy	Falklandy	Falklandy (inaczej: Malwiny; ; ) – brytyjskie terytorium zamorskie na południowym Atlantyku, około 480 km od wybrzeży Argentyny obejmujące wyspy o tej samej nazwie. Wyspy znajdują się pod administracją brytyjską, ale prawa do nich rości sobie także Argentyna. Ustrój polityczny Brytyjskie terytorium zamorskie – samorządna parlamentarna monarchia konstytucyjna. Zgodnie z konstytucją, głową terytorium jest król brytyjski, na czele władzy wykonawczej stoi gubernator mianowany przez rząd brytyjski spośród lokalnych polityków. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament składający się z 10 członków – 8 wybieranych w wyborach powszechnych i dwóch mianowanych. Historia Wyspy zostały odkryte w XVI wieku przez angielskiego kapitana Johna Davisa. Anglia ustanowiła swoje zwierzchnictwo nad nimi w 1761 roku. Następnie należały do Francji. W 1764 roku Louis Antoine de Bougainville założył na wyspach pierwszą kolonię (Port Louis). Potem wyspy należały do Hiszpanii, która przejęła je od Francuzów w 1767 roku. Hiszpanie zmienili nazwę głównego miasta na Puerto Soledad. Następnie Hiszpania w układzie z 22 stycznia 1771 roku scedowała Malwiny na rzecz Wielkiej Brytanii. Argentyna swoje pretensje do wysp zgłosiła w 1820 roku, a w rok później stworzyła w Port Louis garnizon wojskowy i ciężki obóz karny, jednakże w wyniku buntu miasto i wyspy przeszły pod władzę dawnych więźniów. W 1831 roku miasto zostało zburzone, by w roku 1833 powrócić do Wielkiej Brytanii dzięki pomocy marynarki USA. Od 1892 roku uznana za kolonię brytyjską. Do 1985 roku tworzyła, wraz z wyspami Georgia Południowa i Sandwich Południowy, tzw. Dependencję Falklandów. Obecnie te wyspy tworzą odrębne terytorium Georgia Południowa i Sandwich Południowy. Argentyna rości sobie prawa również do tych wysp. Konflikt o Falklandy rozpoczął się w 1982 roku zajęciem ich na okres około dwóch miesięcy przez wojsko argentyńskie (wojna o Falklandy). Reakcją brytyjską było wysłanie potężnej floty, która odzyskała wyspy po krótkiej walce. Od tego czasu pozostają one terytorium brytyjskim i rząd brytyjski nie dyskutuje z rządem argentyńskim na temat tego archipelagu. Wśród mieszkańców dwukrotnie przeprowadzono referenda dotyczące przynależności politycznej wysp. W pierwszym plebiscycie z 1986 roku za utrzymaniem status quo (przynależności do Wielkiej Brytanii) opowiedziało się 96 proc. mieszkańców. W drugim referendum, przeprowadzonym 11 marca 2013 roku, za zachowaniem statusu terytorium zamorskiego Wielkiej Brytanii opowiedziało się 99,8 proc. głosujących przy frekwencji wynoszącej 92 proc. Geografia Terytorium Falklandów obejmuje wyspy Falklandy składające się z dwóch dużych wysp noszących nazwy Falkland Wschodni (ang. East Falkland, hiszp. Gran Malvina) i Falkland Zachodni (ang. West Falkland, hiszp. Soledad), stanowiących około 98% powierzchni archipelagu, oraz ok. 700 mniejszych o łącznej powierzchni 12 173 km². Powierzchnia wysp jest pagórkowata – najwyższy szczyt Mount Usborne sięga 705 m n.p.m. Dwie duże wyspy dzieli Cieśnina Falklandzka. Największa odległość ze stolicy archipelagu Stanley do skrajnych zachodnich wysepek (wyspa New Island) Falklandów wynosi 238 km. Roślinność naturalna wysp to: łąki, torfowiska, wrzosowiska, mchy, porosty. Na wyspie nie występują lasy. Klimat Na wyspach panuje klimat subpolarny morski, obmywają je zimne prądy morskie i smagają silne wiatry (strefa wiatrów zachodnich), roczna suma opadów wynosi około 600 mm (opady równomiernie rozłożone w roku, brak dużych ulew), średnie miesięczne temperatury powietrza wahają się od 4 °C w lipcu (zima) do 13 °C w styczniu (lato), skrajne temperatury to –8 °C zimą i 24 °C latem. Często zdarzają się też nagłe pogorszenia pogody – z ich powodu w czasie wojny o Falklandy na 64 dni trwania konfliktu łącznie przez 27 nie można było używać lotnictwa. Demografia Religia Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center: Protestantyzm: 45,3% (gł. anglikanizm) Brak religii: 31,5% Katolicyzm: 21,2% (wyspy tworzą osobną Prefekturę apostolską Falklandów) Inni chrześcijanie: 0,7% (zobacz: Świadkowie Jehowy na Falklandach) Islam: 0,3% Buddyzm: 0,2% Inne religie: 0,8%. Gospodarka Ludność zajmuje się głównie hodowlą owiec i rybołówstwem. Na użytek lokalny kopie się torf. Na znaczeniu zyskuje turystyka. W 1998 roku wokół wysp odkryto złoża ropy naftowej. W 2012 roku wielkość złóż szacowano na 8,3 mld baryłek, choć niektóre szacunki mówią nawet o 60 mld baryłek. Eksploatacja złóż rozpoczęła się w 2010 roku. Emisja gazów cieplarnianych Emisja równoważnika dwutlenku węgla z Falklandów wyniosła w 1990 roku 0,169 Mt, z czego tylko 0,013 Mt stanowiła emisja dwutlenku węgla. Główne emisje dotyczą metanu, a w nieco mniejszym stopniu podtlenku azotu. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 6,553 t dwutlenku węgla. Od tego czasu emisje wahają się, przy czym dość duży wzrost emisji dwutlenku węgla nastąpił w 2012. Emisje pozostałych gazów cieplarnianych nieznacznie maleją, przez co ogólna emisja pozostaje na podobnym poziomie. Głównym źródłem emisji przez cały czas była energetyka. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 0,040 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 13,591 t. Przypisy Bibliografia L.L. Ivanov et al. The Future of the Falkland Islands and Its People. Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. s. 96, (wersja hiszpańska) Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina. Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI). Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000. . Krzysztof Kubiak, Największe bitwy XX wieku – Falklandy, Altair, Warszawa, 1993 Graham Pascoe and Peter Pepper. Getting it right: The real history of the Falklands/Malvinas. May 2008. (Versión en español) D.W. Greig, Sovereignty and the Falkland Islands Crisis. Austrialian Year Book of International Law. Vol. 8 (1983). s. 20–70. . Archipelagi Oceanu Atlantyckiego Sporne wyspy Brytyjskie terytoria zamorskie Wyspy subantarktyczne Terytoria zależne w Ameryce Południowej
1596	https://pl.wikipedia.org/wiki/Falcowanie	Falcowanie	Falcowanie, złamywanie – jedno- lub wielokrotne składanie arkusza papieru, czystego lub zadrukowanego, na pół (najczęściej) lub w dowolnych innych proporcjach, na różne sposoby (w różnych kierunkach), w celu osiągnięcia docelowego formatu i liczby stron składki, np. trzykrotne złożenie na pół arkusza daje składkę szesnastostronicową. Każde miejsce zaginania arkusza to falc (złam) i po złożeniu tworzy nową krawędź. Złamywania można dokonywać ręcznie, za pomocą kości introligatoskiej, lub maszynowo. Maszyna do falcowania to: falcerka czyli złamywarka. Złamywanie powinno się wykonywać wzdłuż włókien papieru, zmniejsza to ryzyko ich pękania oraz uszkodzenia farby w miejscach zagięcia. Uprzednie przegniecenie arkusza (bigowanie), pozwala na zmniejszenie możliwość uszkodzenia włókien papieru, tyczy się to w szczególności papierów gramaturze n > 150g. Terminu falcowanie (i pokrewnych) używa się częściej niż złamywanie, ze względu na naleciałości z języka niemieckiego. Ten drugi jest terminem oficjalnym, który występuje w literaturze przedmiotu. Rodzaje złamywania Złamywanie równoległe – każdy złam jest równoległy do poprzedniego. Złamywanie obwolutowe – dwa złamy, oddalone od siebie o podwójną szerokość powiększoną o grubość egzemplarza, do którego wytwarzana jest obwoluta. Złamywanie harmonijkowe – rodzaj złamywania, w którym złamy występują naprzemiennie po innej stronie arkusza. Złamywanie obejmujące – złamy są wykonywane po tej jednej stronie arkusza, każdy następny w takiej odległości by mógł objąć poprzednią złamaną część arkusza. Złamywanie prostopadłe – złamy są wobec siebie prostopadłe – przecinają się pod kątem 90 stopni. Złamywanie mieszane (kombinowane) – rodzaj złamywania, w którym występuje złamywanie równoległe i prostopadłe. Złamywanie z naddatkiem – ostatni złam dzieli arkusz na dwie nierówne części. W maszynach drukarskich, w których realizowany jest druk ze wstęgi papieru z roli, na końcu ciągu produkcyjnego ustawiony jest złamywak (tzw. falcaparat), którego rolą jest odcinanie fragmentów zadrukowanej wstęgi i takie ich składanie oraz klejenie lub szycie (w zależności od wyposażenia agregatów), aby w efekcie otrzymać gotową składkę. Zobacz też Bigowanie DTP Introligatorstwo Przypisy Postpress
1597	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fakt	Fakt	Fakt – zaistniały stan rzeczy, a w rozumieniu potocznym wydarzenie, które miało miejsce w określonym miejscu i czasie. W tym sensie faktem nie może być zdarzenie, które nie miało jeszcze miejsca, można jednak mówić o przewidywaniu przyszłych faktów – czyli zdarzeń, które najprawdopodobniej wydarzą się. Zdarzenia te jednak stają się faktami dopiero wówczas, kiedy już wydarzą się. Fakt w filozofii Wittgensteina Twórcą pierwszego systemu filozoficznego, w którym pojęcie faktu stanowi podstawową kategorię ontologiczną, był Ludwig Wittgenstein, który zaprezentował ten system w swym jedynym wydanym za życia dziele Tractatus Logico-Philocopicus. Zwrócił on uwagę na to, że fakty, a nie rzeczy są elementami składowymi świata rzeczywistego. W dyskursie językowym faktom zachodzącym w świecie odpowiadają zdania syntetyczne prawdziwe. Zdaniom syntetycznym fałszywym nie odpowiadają fakty w rzeczywistości. Takie zdania opisują niezaistniałe stany rzeczy. W takim rozumieniu faktu nie jest istotna relacja czasowa pomiędzy zaistnieniem tego faktu a wyartykułowaniem odpowiadającego mu zdania. Zdaniom analitycznym, prawdziwym lub fałszywym na mocy znaczenia zawartych w nich wyrażeń, np. twierdzeniom logiki formalnej czy zaksjomatyzowanych teorii matematycznych nie odpowiadają żadne stany rzeczy w świecie rzeczywistym, pozajęzykowym. Odniesienie tych zdań do rzeczywistości uzyskuje się drogą interpretacji teorii, do których należą. Zobacz też fakt prasowy (faktoid) fakt społeczny faktografia literatura faktu teatr faktu stan rzeczy Przypisy Linki zewnętrzne Ontologia
1600	https://pl.wikipedia.org/wiki/Forward%20raytracing	Forward raytracing	(proste śledzenie promieni) – metoda śledzenia promieni, która w przeciwieństwie do standardowej, czyli wstecznego śledzenia promieni (), rozpoczyna analizowanie promieni nie od kamery (obserwatora), lecz od źródeł światła. Określenie oznacza, że symulowane promienie poruszają się w tym samym kierunku i mają ten sam zwrot co w świecie rzeczywistym. Daje ona lepsze wyniki niż raytracing wsteczny, lecz wymaga nieporównywalnie większej mocy obliczeniowej. Jest więc używana tylko do pewnych specjalnych zastosowań, mających niewiele wspólnego z fotorealistycznym renderingiem, takich jak badanie właściwości sprzętu optycznego oraz w rozwiązaniach hybrydowych w połączeniu ze standardowym raytracingiem. Zobacz też radiosity path tracing photon mapping Rendering
1601	https://pl.wikipedia.org/wiki/Flawiusze	Flawiusze	Flawiusze – dynastia w cesarstwie rzymskim panująca w latach 69-96. Do dynastii tej należeli: Wespazjan oraz jego synowie: Tytus, Domicjan. Przypisy Bibliografia J. Wolski, Historia powszechna. Starożytność, wyd. 10, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 413-415. Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
1602	https://pl.wikipedia.org/wiki/Florian	Florian	Florian – imię męskie pochodzenia łacińskiego. Wywodzi się od słowa oznaczającego „kwitnący kwiat”. W Polsce używane bywało w formie Tworzyjan. Od Floriana wywodzi się także czeski neologizm Květoslav. Żeński odpowiednik: Florianna, Floriana. Florian imieniny obchodzi: 4 maja, 7 maja, 5 listopada i 17 grudnia. Święty Florian jest patronem wykonawców zawodów wiążących się z ogniem: strażaków, hutników, kominiarzy, garncarzy, piekarzy. Jest również patronem Górnej Austrii obok św. Leopolda. Wybrane osoby noszące imię Florian: Marcus Annius Florianus (ur. ok. 200) – cesarz rzymski Florian z Korytnicy (ur. XIV wiek) – średniowieczny rycerz polski, kasztelan wiślicki Florian z Kościelca (zm. 1333) – biskup płocki w latach 1318–1333 Florian z Mokrska (ur. ok. 1305) – polski duchowny katolicki, w latach 1367–1380 biskup krakowski Flórián Albert (ur. 1941) – piłkarz węgierski Florian Ceynowa (ur. 1817) – kaszubski działacz społeczny Florian Czerwiński (ur. 1940) – polski lekarz, anatom Florian Henckel von Donnersmarck (ur. 1973) – niemiecki reżyser i scenarzysta Florian Krygier (ur. 1907) – polski trener i działacz piłkarski Florian Liegl (ur. 1983) – austriacki skoczek narciarski Florian Maurice (ur. 1974) – piłkarz francuski grający na pozycji napastnika Florian Siwicki (ur. 1925) – generał armii Wojska Polskiego Florian Schneider-Esleben (ur. 1947) – jeden z założycieli grupy Kraftwerk Florian Straszewski (ur. 1766) – współtwórca krakowskich Plant Florian Zając (ur. 1906) – polski ksiądz, kapelan AK, działacz antykomunistyczny, więzień PRL Florian Znaniecki (ur. 1882) – polski filozof i socjolog Stefan Florian Garczyński (ur. 1805) – polski poeta romantyczny Zobacz też Florian – strona ujednoznaczniająca Florianów – miejscowości, których nazwy pochodzą od tego imienia Męskie imiona łacińskie
1603	https://pl.wikipedia.org/wiki/Fotorealizm%20%28grafika%20komputerowa%29	Fotorealizm (grafika komputerowa)	Fotorealizm – właściwość obrazów i filmów stworzonych za pomocą technik komputerowych, które wyglądają jak obrazy pochodzące z rzeczywistości i jakby były uchwycone za pomocą kamery. Głównym sposobem uzyskiwania scen fotorealistycznych są techniki oparte na śledzeniu promieni. Fotorealizm nie zawsze jest jednak pożądany – często istnieje potrzeba stworzenia stylizowanej sceny. Zobacz też radiosity Rendering
1604	https://pl.wikipedia.org/wiki/Filip%20I%20Arab	Filip I Arab	Filip I Arab, (ur. 204, zm. 249) – cesarz rzymski od 244 do 249 roku, panował jako . Pochodził z Trachonitis, krainy w południowej Syrii położonej na wschód od Jordanu. Miejscem jego urodzenia było Philippopolis w ówczesnej prowincji Arabia Petraea. Życiorys Przejęcie władzy Za rządów cesarza Gordiana III był jednym z najważniejszych (razem ze swoim bratem Pryskusem) dowódców na rozkazach Tymezyteusza, prefekta pretorianów i w latach 241–243 najważniejszej osoby w państwie. Tymezyteusz zmarł w drugiej połowie 243 roku w trakcie wojny z Persją i Filip zastąpił go na stanowisku prefekta. W połowie lutego 244 roku rzymska armia została pokonana przez wojska Szapura I na perskim terytorium (niedaleko od Ktezyfonu), a cesarz Gordian zmarł lub zginął wkrótce potem. W trudnej sytuacji należało szybko wybrać nowego cesarza i wybór padł na Filipa. Jego szybka zgoda była traktowana później jako dowód jego udziału w śmierci Gordiana. Układ z Persją Sytuacja Filipa była niebezpieczna. Stał na czele pokonanej armii znajdującej się na terytorium Persji i dodatkowo mógł obawiać się własnych żołnierzy, którzy mogli go zacząć obwiniać o możliwe przyszłe niepowodzenia. Jego najważniejszym celem stało się jak najszybsze wydostanie się z Persji i udanie się do Rzymu, gdzie mógłby ugruntować swoją pozycję jako nowy cesarz. Dlatego też zawarł układ z Szapurem, płacąc ogromny okup i godząc się na to, by Armenia znalazła się w perskiej strefie wpływów. Tereny Mezopotamii, odbite przez Rzymian w latach 243–244, miały pozostać w cesarstwie. Po zawarciu porozumienia wraz z armią wrócił na wschodnie tereny Cesarstwa rzymskiego. Panowanie Filip pozostawił swojego brata, Pryskusa, w Antiochii jako zarządcę Wschodu, a sam udał się do Rzymu, gdzie przybył późnym latem 244 roku. W stolicy nadał swojemu siedmioletniemu synowi Filipowi II tytuł cezara. W 245 wyruszył nad Dunaj, gdzie Karpowie wspierani przez Gotów od końca 243 przekraczali rzekę od strony Dacji i – wykorzystując rzymskie drogi do szybkiego przemieszczania się – spustoszyli bałkańskie prowincje. Filip wypchnął barbarzyńców na północ od Dunaju i wkroczył za nimi do Dacji; latem 246 roku kampania zakończyła się zwycięstwem. Mimo to sytuacja na tym odcinku rzymskiego limesu (Dacja i dolny Dunaj) pozostawała trudna i wymagała sprowadzania dodatkowych garnizonów, co osłabiało inne odcinki granicy. W 247 Filip przebywał w Rzymie, gdzie zorganizował wielkie obchody – tzw. święta stulecia (ludi saeculares) z okazji 1000-lecia miasta Rzym (21 kwietnia 247 mijało millenium od tradycyjnej daty założenia miasta), połączone z uczczeniem jego zwycięstw oraz nadaniem synowi tytułu augusta. W 248 nad środkowym Dunajem wybuchła rebelia Pakacjana; została rychło stłumiona, ale destabilizacja w regionie zachęciła Kwadów i Jazygów do splądrowania Panonii. Z kolei Mezję Dolną atakowali Goci, wcześniej opłacani przez Rzym, a teraz pozbawieni tych funduszy decyzją Filipa. Sytuacja zachęciła także Karpów do wznowienia ataków na Mezję i Dację. Filip wysłał nad Dunaj Decjusza z zadaniem opanowania sytuacji. Decjusz działał skutecznie, zyskując uznanie armii, która, rzekomo wbrew jego woli, obwołała go cesarzem w maju lub czerwcu 249. Niezależnie od tego wydarzenia pozycja Filipa słabła. Po poprzednikach odziedziczył kłopoty finansowe pogłębione jeszcze przez jego wydatki (m.in. wielką rozbudowę rodzinnego Philippopolis w Syrii). Próbował poprawić sytuację psując monetę, ale wstrzymywał się od podnoszenia podatków w Italii i Afryce, pamiętając o kłopotach, jakie przyniosło to cesarzowi Maksyminowi. Jego brat, Pryskus, próbował podnieść podatki na podległym sobie Wschodzie, lecz wywołał tym posunięciem rewoltę Jotapiana w Kapadocji i Uraniusza Antoninusa w Syrii. Być może odpowiedzią na podniesienie podatków były też rozruchy religijne, jakie wtedy wybuchły w Aleksandrii, co ograniczyło dostawy zboża z Egiptu do Rzymu i dodatkowo pogłębiło problemy Filipa. Upadek i śmierć Obwołany cesarzem Decjusz ruszył z armią do Italii. Filip wyruszył na jego spotkanie, pozostawiając syna w stolicy. W sierpniu lub wrześniu 249 doszło do bitwy pod Weroną, gdzie Filip został pokonany i zabity. Na wieść o jego upadku w Rzymie zamordowano Filipa II. Przypisy Bibliografia Cesarze rzymscy Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego Prefekci pretorianów Urodzeni w 204 Zmarli w 249 Arabowie
1606	https://pl.wikipedia.org/wiki/Folusz%20%28maszyna%29	Folusz (maszyna)	Folusz, pilśniarka, spilśniarka – maszyna stosowana w procesie folowania sukna. Tkaniny przeznaczone na sukno tkano z grubej, zgrzebnej przędzy wełnianej, a następnie poddawano folowaniu (spilśnianiu). Pierwotnie zabieg ten był wykonywany za pomocą rąk lub nóg. Malowidła ścienne, odnalezione w Pompejach, pokazują jak deptano wówczas sukno w specjalnych korytach. Z czasem zaczęto używać grubych kijów (bijaków). Od drugiej połowy XII w. stosowano do tego procesu drewniane młoty, poruszane kołem wodnym. W takim foluszu stępory (drewniane młoty) uderzały w wielokrotnie poskładane sukno, leżące w stępie (wydrążonej kłodzie). Według zachowanych dokumentów w 1339 r. był we Frankfurcie folusznik, który napędzał swoją pilśniarkę siłą wody. Przypisy Przemysł włókienniczy Sukiennictwo
1608	https://pl.wikipedia.org/wiki/Forum%20Romanum	Forum Romanum	Forum Romanum (Forum Magnum) – najstarszy plac miejski w Rzymie, otoczony sześcioma z siedmiu wzgórz: Kapitolem, Palatynem, Celiusem, Eskwilinem, Wiminałem i Kwirynałem. Główny polityczny, religijny i towarzyski ośrodek starożytnego Rzymu, miejsce najważniejszych uroczystości publicznych. Historia Powstanie Tzw. teoria Gjerstada wypracowana w 1968 zakładała, że pierwotnie (w VII w. p.n.e.) na tym terenie znajdowała się osada składająca się z domów na palach. Po wybudowaniu kanału odwadniającego Cloaca Maxima, osuszeniu terenu, utwardzeniu powierzchni, obszar ten stał się miejscem zgromadzeń obywateli. Inicjatorem wybudowania forum miał być Tarkwiniusz Pyszny. Przy powstałym w VI w. p.n.e. placu miano potem wznieść szereg ważnych budynków: Kurię, mównicę (Rostra), świątynię Westy i dom westalek, świątynie Saturna, Dioskurów, Zgody i siedzibę najwyższego kapłana – budynek Regii, archiwum (Tabularium). Ostatnie badania archeologiczne terenu forum przeprowadzone w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku zaprzeczyły teorii Gjerstada. Wykazano, że do trzeciej ćwierci VIII w. p.n.e. na terenie Forum Romanum znajdowało się zwykłe bagno zasilane potokiem płynącym wzdłuż późniejszej Via Sacra. Stanowiło ono naturalną granicę pomiędzy znajdującymi się na wzgórzach osadami, tzw. palatyńsko-eskwilińską i kapitolińsko-kwirynalską. Bagno osuszono, a powierzchnię utwardzono w latach dwudziestych VIII wieku p.n.e. (729-720 p.n.e.), co zasadniczo zgodne jest z przekazanym przez rzymskich historyków czasem zjednoczenia Rzymu Romulusa z okoliczną osadą sabińską Tytusa Tacjusza. Przyjmuje się, że w tym właśnie okresie nastąpiło połączenie osady palatyńskiej z kwirynalską w jeden organizm polityczny, którego centrum stanowiło właśnie nowo osuszone Forum Romanum. Nigdy natomiast nie było tam domów na palach, jak twierdził Gjerstad. Okres świetności W okresie cesarstwa Forum Romanum zostało rozbudowane i wzbogacone o Świątynię Boskiego Juliusza (Templum Divii Iulii), Wenus i Romy, Wespazjana, Antonina i Faustyny oraz łuk triumfalny cesarza Augusta. W tym też czasie rozbudowano Rzym i zbudowano kolejne fora cesarskie, które utworzyły z istniejącym już Forum Romanum zwarty kompleks architektoniczny. Najbliżej Forum Romanum usytuowano Forum Cezara. Oprócz niego powstały Forum Trajana (największe), Forum Augusta, Forum Wespazjana, Forum Nerwy. Inicjatorem tej rozbudowy był Juliusz Cezar. Forum Romanum było centrum życia obywatelskiego i ekonomicznego szczególnie w okresie republikańskim. W okresie cesarstwa fora pełniły raczej funkcje handlowe, rozrywkowe i reprezentacyjne. Upadek Choć Forum zostało zdewastowane w czasie zdobycia Rzymu przez Wizygotów w 410, to jeszcze w 768 zebrał tam się lud rzymski i obwołał papieżem Stefana III(IV). Do zniszczenia mogło też przyczynić się trzęsienie ziemi w 851 roku. W okresie średniowiecza Forum Romanum uległo stopniowemu zniszczeniu. Prawdopodobnie w okresie IX-X wieku Forum, podobnie jak inne pozostałości rzymskie, stanowiło kamieniołom – miejsce łatwego pozyskiwania budulca dla nowych inicjatyw architektonicznych. Do XVIII wieku służyło ono także dla wypasu, a później jako targ bydła. W tym czasie nazywano je Campo Vaccino (dosł. Krowie Pole), co poświadcza zwiedzający to miejsce w 1858 Józef Ignacy Kraszewski. Współczesność Prace wykopaliskowe zapoczątkowano w 1803, a od 1898 prace są prowadzone systematycznie. Restauracja zabytków została przerwana przez I wojnę światową. W 1980 zlikwidowano ruchliwą ulicę via della Consolazione stwarzającą poprzez ruch samochodowy zanieczyszczenie środowiska pomiędzy zboczami Kapitolu a Świątynią Saturna, co umożliwiło także kontynuowanie prac wykopaliskowych oraz konserwację zabytków. Główne budowle starożytnego Forum Romanum Świątynie Świątynia Kastora i Polluksa Świątynia Romulusa Świątynia Saturna Świątynia Westy Świątynia Wenus i Romy Świątynia Antonina i Faustyny Świątynia Cezara Świątynia Wespazjana Świątynia Zgody Bazyliki Bazylika Emiliusza Bazylika Julia Bazylika Maksencjusza Łuki triumfalne Łuk Septymiusza Sewera Łuk Tytusa Łuk Tyberiusza Łuk Augusta Inne Regia Rostra Kuria Tabularium Kolumna Fokasa Lapis Niger (czarny kamień) Umbilicus Urbis Romae (Mundus) (pępek świata) Lacus Curtius Milliarium Aureum (złoty kamień milowy) Decennalia Via Sacra Zobacz też architektura starożytnego Rzymu fora cesarskie Forum Boarium Przypisy Bibliografia Linki zewnętrzne Oficjalna strona
1609	https://pl.wikipedia.org/wiki/Figura	Figura	postać wyobrażona w malarstwie lub rzeźbie figura serpentinata inna nazwa posągu, statuy świątek gry figura (bierka) szachowa figura (w kartach) układ ruchów: figura akrobatyczna figura taneczna łyżwiarstwo figurowe akrobacja lotnicza geografia Figura – hotel górski w Czechach, w Wysokim Jesioniku. biologia Figura – rodzaj chrząszczy logika forma sylogizmu językoznawstwo figura retoryczna religia kapliczka zawierająca rzeźbę muzyka grupa dźwięków o charakterze ornamentu matematyka figura geometryczna w heraldyce figura uszczerbiona figura zaszczytna osoby Katarzyna Figura
1611	https://pl.wikipedia.org/wiki/Faustyna%20M%C5%82odsza	Faustyna Młodsza	Faustyna Młodsza, Faustina, Annia Galeria Faustina (ok. 122 – 175) – najmłodsze dziecko (druga córka) Antonina Piusa i Faustyny Starszej. Była żoną cesarza Marka Aureliusza, matką co najmniej 14 dzieci; w tym cesarza Kommodusa. Otrzymała tytuł augusty. Wywód przodków Potomstwo z Markiem Aureliuszem Dzieci z Markiem Aureliuszem Annia Aurelia Galeria Faustina (147 – po 165), babka cesarzowej Annii Faustiny, Gemellus Lucillae (zm. ok. 150), brat-bliźniak poniższej, Annia Aurelia Galeria Lucilla (148/150–182), siostra-bliźniaczka powyższego, żona współcesarza – Lucjusza Werusa, Titus Aelius Antoninus (po 150 – przed 7 marca 161), Titus Aelius Aurelius (po 150 – przed 7 marca 161), Hadrianus (152 – przed 7 marca 161), Domitia Faustina (po 150 – przed 7 marca 161), Fadilla (159 – po 192), babka cesarzowej Annii Faustiny, Annia Cornificia Faustina Minor (160 – między 211-217), Titus Aurelius Fulvus Antoninus (161–165), brat-bliźniak poniższego, Lucius Aurelius Commodus (161–192), brat-bliźniak powyższego, cesarz rzymski, Marcus Annius Verus Caesar (162–169), Vibia Aurelia Sabina (170 – przed 217). Przypisy Cesarzowe rzymskie Dynastia Antoninów Urodzeni w II wieku Zmarli w 175
1613	https://pl.wikipedia.org/wiki/Free%20Pascal	Free Pascal	Free Pascal (również: FPK Pascal, FPC) – 32- oraz 64-bitowy kompilator języka Pascal, dostępny na wiele różnych platform sprzętowych i systemów operacyjnych. Wprowadzenie Kompilator Free Pascal jest rozpowszechniany zgodnie z licencją GPL. Biblioteki wykonawcze oraz dodatkowe pakiety rozpowszechniane razem z kompilatorem objęte są jednak zmodyfikowaną licencją LGPL. Modyfikacja owa polega na tym, że autorzy jasno wyrazili zgodę na dołączanie (linkowanie) tych bibliotek do innych programów bez względu na licencję tworzonego programu i sposób łączenia (statyczne lub dynamiczne). Początkowo projekt nosił nazwę FPK Pascal. FPK stanowiło skrót od niemieckojęzycznej nazwy Frei Pascal Kompiler, a także oznaczało inicjały twórcy projektu (Florian P. Klaempfl). Podczas wydania wersji 1.0 skrót, jak i nazwę, zmieniono na odpowiednio FPC i Free Pascal Compiler. Wizualną częścią bibliotek dla FPC, zgodną z VCL znanym z Delphi, a także stworzeniem narzędzia typu RAD, zajmuje się osobny projekt – Lazarus. FPC posiada własne IDE stworzone w trybie tekstowym, jednak wiele błędów nie zostało naprawionych od wielu lat, mimo stosunkowej popularności środowiska. FPC rozpoznaje i kompiluje kod Pascala zapisany w poniższych dialektach tego języka: FPC – domyślny tryb pracy kompilatora, obiektowy FPC – dialekt podobny do FPC, z tym że dopuszcza użycie rozszerzeń Object Pascala, Delphi – tryb zgodności z Delphi w wersji 4 i późniejszymi, GPC – zgodność z kompilatorem GPC z pakietu GCC, Mac (wciąż w fazie tworzenia) – zgodność z dialektem Pascala firmy Apple, TP – zgodność z dialektem użytym w kompilatorze Turbo Pascal 7. Możliwości Składnia języka jest semantycznie zgodna z TP 7.0, tak samo jak z większością wersji Delphi (klasy, RTTI, wyjątki, ansistrings). Free Pascal udostępnia pełny zakres programowania obiektowego. Możliwe jest przeciążanie funkcji i przeciążanie operatorów oraz zagnieżdżanie komentarzy. Free Pascal obsługuje arytmetykę 64-bitową, SSE. Wbudowana jest optymalizacja kodu maszynowego dla procesorów Pentium, AMD, AMD64. FPC wspiera klasy generyczne (Dodane w serii 2.2). Jednak w związku z problemami w zastosowaniu operatorów w rekordach, które były używane przez klasy generyczne, od wersji 2.6.0 dodano wsparcie dla zaawansowanych rekordów, co umożliwiło ich szersze zastosowanie. Historia Free Pascal powstał w czasie, kiedy stało się jasne, że firma Borland nie wyda kolejnej – ósmej wersji dosowego kompilatora Turbo Pascal. Zamiast niego powstał kompilator Delphi dostępny tylko dla użytkowników Windows. Student Florian Klaempfl zaczął pisać swój własny 16-bitowy kompilator dla DOS-a. Po dwóch latach przepisał go na architekturę 32-bitową przy użyciu rozszerzenia go32v1. Kompilator został opublikowany w internecie, co spowodowało przyłączenie się do projektu innych programistów. Na pięć lat przed powstaniem Kyliksa Michael van Canneyt stworzył port FPC dla Linuksa. W międzyczasie powstał port dla OS/2, a pierwotna wersja dla DOS-a została znacznie ulepszona. Programiści zdecydowali się wydać wersję 0.99.5, która doczekała się także portu dla procesorów 680x0. W kolejnej wersji 0.99.8 został dodany port dla platformy Win32 i rozpoczęły się prace nad dodaniem kompatybilności z Delphi. 12 lipca 2000 ukazała się pierwsza stabilna wersja 1.0. Kolejne wydania z serii 1.0.x zawierały głównie poprawki błędów oraz wciąż rozwijany port dla procesorów 680x0. Kłopoty w implementacji tego portu skłoniły zespół programistów FPC do rozpoczęcia prac nad nową serią 1.1.x (przekształconą później w 1.9.x). Miała ona zawierać przepisany od nowa generator kodu ułatwiający portowanie kompilatora do zupełnie nowych architektur. Na początku 2003 roku powstał port dla PowerPC, a niedługo potem dla AMD64. Rozpoczęto też prace nad portami ARM i SPARC. Wersja FPC dla AMD64 uczyniła go kompilatorem zarówno 32-, jak i 64-bitowym. 15 maja 2005 miała miejsce długo wyczekiwana premiera wersji 2.0. Przyniosła ona zmianę struktury kompilatora na bardziej modularną, by ułatwić jego przenoszenie na nowe platformy. Poprawiono obsługę wątków i optymalizację kodu. Kompilator przeniesiono na systemy Mac OS 9 i X, MorphOS oraz Novell Netware. Kwiecień 2006 przyniósł pierwszy snapshot kompilatora dla platformy Win64 Vista. W Sierpniu 2007 wydana została seria 2.2.X która przyniosła wewnętrzny linker dla platform Win32, Win64 oraz WinCE. Pozwolił on na znaczne zredukowanie czasu generowania plików wykonywalnych w porównaniu do linkera GCC. Poza tym w serii tej ulepszono usuwanie martwego kodu oraz smartlinking. Platformy docelowe Wersja 2.6.0 jest dostępna na następujących platformach: Zobacz też Lazarus Przypisy Linki zewnętrzne Oficjalna strona projektu Kompilatory Pascal Oprogramowanie na licencji GNU GPL
1614	https://pl.wikipedia.org/wiki/Festiwal	Festiwal	Festiwal (łac. festivus – radosny, wesoły, świąteczny) – szereg imprez, przeważnie artystycznych jednego typu (np. filmowych, muzycznych, teatralnych), będących przeglądem osiągnięć w danej dziedzinie, zorganizowanych w jednym czasie i pod wspólną nazwą, często ujętych w ramy konkursu. Formę festiwalu mają liczne imprezy dotyczące nauki, technologii i różnych aktualnych problemów interdyscyplinarnych. Festiwale filmowe Festiwale muzyczne Festiwale kabaretowe w Polsce W Polsce odbywa się kilka festiwali kabaretowych, m.in.: Dąbrowska Ściema Kabaretowa w Dąbrowie Górniczej, od 2002 w Ełku – Mulatka PaKA w Krakowie, od 1985 w Mrągowie – Mazurska Noc Kabaretowa w Piotrkowie Trybunalskim – Trybunały Kabaretowe Rybnicka Jesień Kabaretowa „Ryjek” w Rybniku, od 1996 we Wrocławiu – Wrocek w Szczecinie – Festiwal Komedii SZPAK Festiwale naukowe w Polsce Popularyzacji nauki służą liczne festiwale naukowe (w tym Festiwale Nauki), organizowane regularnie w różnych miastach Polski, m.in. w: Bydgoszczy – Bydgoski Festiwal Nauki oraz Medicalia Dąbrowie Górniczej – Festiwal Nauki Akademii WSB Gliwicach – Festiwal Nauki i Multimediów – Abstract Katowicach – Śląski Festiwal Nauki Katowice Krakowie – Copernicus Festival Lublinie – Lubelski Festiwal Nauki Łodzi – Festiwal Nauki, Techniki i Sztuki Olsztynie – Olsztyńskie Dni Nauki Poznaniu - Poznański Festiwal Nauki i Sztuki Szczecinie, Koszalinie, Goleniowie i Nowogardzie – Zachodniopomorski Festiwal Nauki Toruniu – Toruński Festiwal Nauki i Sztuki Trójmieście – Bałtycki Festiwal Nauki Warszawie – Warszawski Festiwal Nauki, Festiwal Przemiany we Wrocławiu – Dolnośląski Festiwal Nauki Inne festiwale w Polsce w Bielsku-Białej, Makowie Podhalańskim, Oświęcimiu, Szczyrku, Wiśle i Żywcu – Tydzień Kultury Beskidzkiej – festiwal folklorystyczny z udziałem zespołów polskich i zagranicznych w Bydgoszczy – Bydgoskie Impresje Muzyczne – Międzynarodowe Spotkania Muzykującej Młodzieży organizowane od 1977 r. w Chojnicach – Festiwal Marzeń w Lublinie – Wielokulturowy Lublin w Łodzi – Łódź Design Festival w Łodzi – Festiwal Dialogu Czterech Kultur w Łodzi – Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier w Łodzi – Explorers Festiwal – Festiwal gór, sportów ekstremalnych i przygody w Łodzi – Międzynarodowy Festiwal Fotografii w Łodzi – Festiwal Ekspresji Twórców Amatorów (FETA) – impreza organizowana przez licealistów z XXVI LO w Krakowie – Festiwal Kultury Żydowskiej – impreza kulturalna odbywająca się od 1988 roku we Włodawie – Festiwal Trzech Kultur – impreza odbywająca się od 1995 roku w Malborku – Malborski Przegląd Muzyczny w Olsztynie – BabaFest – festiwal rozwoju osobistego kobiet, odbywający się rokrocznie od 2011 w Wolinie – Festiwal Słowian i Wikingów (Westiwal Wikingów) w Toruniu – Song of songs – Międzynarodowy Festiwal Ekumeniczny w Warszawie – Festiwal Chrześcijańskie Granie - Festiwal Muzyki Chrześcijańskiej w Pacanowie – Festiwal Kultury Dziecięcej – Festiwal Kultury Dziecięcej w Pacanowie (www.matolek.pl) od roku 2003. w Sierpcu – Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny Kasztelania – festiwal folklorystyczny z udziałem zespołów polskich i zagranicznych odbywająca się od 1996 roku w Kwidzynie – Festiwal Kultury Afrobrazylijskiej – impreza organizowana przez grupę Capoeira Beribazu Centro Arte-Luta Festiwal Dobrego Piwa we Wrocławiu studenckie w całej Polsce – Festiwal Przedsiębiorczości BOSS – festiwal studencki od 2004 roku promujący ideę przedsiębiorczości i twórczość studencką żeglarskie w Policach - Łarpia Sail Festival - Międzynarodowy Festiwal Piosenki Morskiej i Folk. Festiwal żeglarski z rejsami na Odrze i Zalewie Szczecińskim odbywa się corocznie na początku maja na świecie: w Sapporo – Festiwal Śniegu Uwagi Przypisy
1618	https://pl.wikipedia.org/wiki/Femto	Femto	Femto (f) (duńskie femten – piętnaście) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 0,000 000 000 000 001 = 10-15 (jedna biliardowa). Przykładowe zastosowania fm – femtometr fs – femtosekunda fl – femtolitr Zobacz też femtokomórka Przypisy femto
1619	https://pl.wikipedia.org/wiki/F	F	F (minuskuła: f) – szósta litera alfabetu łacińskiego, dziewiąta litera alfabetu polskiego. Oznacza zwykle w danym języku spółgłoskę szczelinową wargowo-zębową bezdźwięczną, np. []. Historia Grafemy i symbole oparte na F Inne reprezentacje Kodowanie 1 Zobacz też Ⅎ Ф: litera cyrylicy Φ: grecka litera phi Przypisy Litery alfabetu łacińskiego Spółgłoski
1622	https://pl.wikipedia.org/wiki/Flawiusz%20Wiktor	Flawiusz Wiktor	Flawiusz Wiktor (ur. ?, zm. sierpień 388) – cesarz rzymski od 384 lub 387 do 388 roku n.e. Syn Magnusa Maksymusa i jego pierwszej żony. Cesarze rzymscy Zmarli w 388 Urodzeni w IV wieku

Subsets and Splits

No community queries yet

The top public SQL queries from the community will appear here once available.