id stringlengths 1 7 | url stringlengths 31 408 | title stringlengths 1 239 | text stringlengths 1 345k |
|---|---|---|---|
1329 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja | Diecezja | Diecezja (pot. biskupstwo) – jednostka administracyjna w kościołach chrześcijańskich podległa biskupowi.
W prawie Kościoła rzymskokatolickiego jest określana jako podstawowa forma kościoła partykularnego, w których istnieje i z których składa się jeden Kościół katolicki. Jest zarządzana przez biskupa diecezjalnego, którego w zarządzaniu wspierają: kuria, synod, kapituła katedralna, konsultorzy, rada kapłańska i rada duszpasterska.
W Kościołach wschodnich odpowiednikiem diecezji jest eparchia.
Etymologia
Pierwotnie „dioecesis” (z grec. – „dioikesis”) oznaczał zarządzanie domem, jednostką administracyjną lub sprawowanie zarządu w ogóle. Rzymianie używali go początkowo na oznaczenie terytorium będącego pod zarządem miasta („civitas”). Teren taki znany był przede wszystkim pod nazwą „ager” lub „territorium”, jednak we wschodnich prowincjach imperium nazywano go właśnie „dioecesis”. Stąd też użycie słowa przyjęło się w słowniku chrześcijan, gdyż biskupi zwykle rezydowali w „civitas”, a obszar przez nich zarządzany pokrywał się z obszarem rzymskiej „dioecesis”. Diecezją od końca III wieku określano w Cesarstwie Rzymskim prowincje zarządzane przez legata, a później grupę prowincji, którą zarządzał wikariusz. Taką organizację administracji wprowadził Dioklecjan dzieląc imperium na 100 prowincji skupionych w 12 diecezjach:
Africa, Asiana, Britania, Galia, Hispania, Italia, Moesia, Oriens, Pannonia, Pontica, Thracia, Viennensis.
Diecezje z kolei zostały zgrupowane (od pierwszej połowy IV w. n.e., za Konstantyna Wielkiego) w cztery prefektury.
Początki diecezji w chrześcijaństwie
W I w. chrześcijanie nie używali terminu diecezja. Kościół Powszechny podzielony był na autonomiczne kościoły partykularne, które były postrzegane przede wszystkim jako wspólnoty personalne, a nie terytorialne. Kościół partykularny skupiał chrześcijan danego miasta i jego okolic. Na jego czele stało prezbiterium, którego przewodniczący – od przełomu I i II w. – zaczął używać tytułu biskupa. W IV w. – po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią panującą w imperium rzymskim – rozpoczęła się masowa chrystianizacja mieszkańców miast i osad rolniczych. Wielka liczba nowych wiernych wymagała reformy administracji kościelnej. Zaczęto akcentować funkcję terytorialną kościoła partykularnego. W ramach tegoż kościoła zaczęto tworzyć sieć parafii miejskich i wiejskich, a całe terytorium objęte organizacją parafialną i podległe władzy biskupa danego kościoła, zaczęto nazywać diecezją. Mimo pozornego porzucenia dawnego nazewnictwa, aż do dnia dzisiejszego prawo kanoniczne używa na oznaczenie diecezji także nazwy kościoła partykularnego. Nazwę kościół zamiast nazwy diecezja stosuje się w tytulaturze uroczystej. Np. archidiecezję rzymską nazywa się także Świętym Kościołem Rzymskim, a archidiecezję gnieźnieńską – Świętym Kościołem Gnieźnieńskim.
Miejsce diecezji w podziale administracyjnym Kościoła łacińskiego
Diecezje zazwyczaj są zgrupowane w metropolie, rzadko zaś podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (tzw. diecezje wyjęte).
Rodzaje diecezji rzymskokatolickich:
archidiecezja – diecezja, której ordynariuszem jest arcybiskup (nie musi być metropolitą)
sufragania – diecezja będąca częścią metropolii
diecezja suburbikarna – jedna z 6 diecezji w sąsiedztwie Rzymu, których ordynariuszami byli niegdyś kardynałowie-biskupi
diecezja historyczna (tytularna) – zlikwidowana, po której została tylko nazwa (tytuł) nadawana biskupom tytularnym
Jednostki równe diecezji to:
prałatura terytorialna,
opactwo terytorialne,
wikariat apostolski,
prefektura apostolska,
administratura apostolska.
Ze szczególnych racji (np. obecność wiernych innego obrządku, żołnierzy) na terytorium należącym do wielu diecezji mogą istnieć specjalne ordynariaty personalne (np. ordynariat polowy).
Biskupstwa na ziemiach polskich
Na ziemiach polskich najstarsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968, a na jego czele stanął Jordan z Dolnej Lotaryngii. Kolejno w 1000 w Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, w tym roku podporządkowano biskupstwo poznańskie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu (wbrew roszczeniom metropolii magdeburskiej). Do końca XII wieku wraz z umacnianiem się Kościoła utworzono biskupstwa w Kruszwicy (około 1034), Płocku (około 1075), Włocławku (1123), Lubuszu (1124) oraz Wolinie (1140). Zasadniczy zrąb podziału diecezjalnego w Polsce ukształtował się w czasach ostatnich Piastów. Większość stolic diecezjalnych zachowała swoje godności nawet do czasów zaborów. Obecnie (na 2013 rok) w Polsce jest 41 diecezji (archidiecezje – 14, diecezje – 27)
Czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa
Biskupstwa w czasach piastowskich
biskupstwa łacińskie
chełmskie
gnieźnieńskie
kamieńskie
kołobrzeskie
krakowskie
kujawskie
lubuskie
łukowskie
miśnieńskie
płockie
poznańskie
wrocławskie
biskupstwa prawosławne
chełmskie
Biskupstwa w czasach jagiellońskich
biskupstwa łacińskie
chełmińskie
chełmskie
gnieźnieńskie
kamienieckie
kamieńskie
kijowskie
krakowskie
kujawskie
lwowskie
łuckie
płockie
przemyskie
warmińskie
wendeńskie
wileńskie
wrocławskie (administracja świecka: Święte Cesarstwo Rzymskie, administracja kościelna: Archidiecezja gnieźnieńska)
żmudzkie
biskupstwa ruskie
chełmskie
łuckie
lwowskie
lwowskie
pińskie
przemyskie
biskupstwa ormiańskie
lwowskie
biskupstwa dysunickie
mohylewski
Obecne diecezje w Polsce
Przypisy
Zobacz też
archidiecezja
eparchia
podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1772)
podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego na ziemiach polskich (1795–1918)
podział administracyjny Kościoła katolickiego w Królestwie Polskim (1815–1918)
podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1918–1939)
podział administracyjny Kościoła greckokatolickiego w Polsce (1918–1939)
podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1944–1989)
podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce (obecny)
Struktura Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w RP
Struktura Kościoła Katolickiego Mariawitów w RP
Jednostki podziału administracyjnego Kościoła |
1330 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Endokrynologia | Endokrynologia | Endokrynologia – nauka o wydzielaniu wewnętrznym, gruczołach, hormonach i ich działaniu. Jako dziedzina medycyny, zajmuje się zaburzeniami funkcji gruczołów wydzielania wewnętrznego (zaburzenia wydzielania hormonów), np. przysadki mózgowej, tarczycy, nadnerczy, jajników. W Polsce konsultantem krajowym endokrynologii od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. n. med. Andrzej Lewiński. Diagnostyką i leczeniem zaburzeń endokrynologicznych u dzieci zajmuje się specjalizacja endokrynologia i diabetologia dziecięca, której konsultantem krajowym od 21 czerwca 2018 jest prof. dr hab. n. med. Mieczysław Walczak.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne
! |
1331 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekonomia | Ekonomia | Ekonomia – nauka społeczna analizująca oraz opisująca produkcję, dystrybucję oraz konsumpcję dóbr i usług. Nie jest nauką ścisłą, lecz posługuje się aparatem matematycznym (głównie metody ilościowe).
Słowo „ekonomia” wywodzi się z języka greckiego οικονομία i tłumaczy się jako οἰκος (oikos), co znaczy „dom” i νόμος (nomos), czyli „prawo, reguła”. Starożytni Grecy stosowali tę definicję do określania efektywnych zasad funkcjonowania gospodarstwa domowego.
Podstawowe zagadnienia ekonomii
Ekonomia jest nauką o tym, jak jednostka i społeczeństwo decydują o wykorzystaniu zasobów (wszystkich, gdyż wszystkie zasoby mają alternatywne zastosowanie i z definicji są w niedoborze) – które mogą mieć także inne, alternatywne zastosowania – w celu wytwarzania różnych dóbr i rozdzielania ich na konsumpcję obecną lub przyszłą pomiędzy różne osoby i różne grupy w społeczeństwie.
Termin ekonomia pochodzi z greckiego οίκος (oikos) – dom i νομος (nomos) – prawo, reguła. Pierwszy raz pojawia się u Ksenofonta – taki tytuł nosi jedno z jego dzieł. Starożytni przez to słowo rozumieli zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Inna szkoła mówi, że słowo ekonomia jest połączeniem słów oikos – dom, gospodarstwo domowe i nomeus – człowiek, który zarządza, przydziela. Czasownik oikonomeo oznacza więc kierowanie domem. Ksenofont rozumiał oikonomikos jako kierowanie gospodarstwem domowym.
Jednym z podstawowych pojęć ekonomii jest rzadkość dóbr. Niemal wszystko jest rzadkie: żadna ilość dóbr nie jest w stanie całkowicie usatysfakcjonować społeczeństwa, bez względu na stopień zamożności każdy chce mieć więcej. Ekonomia nazywa ten stan nieograniczonością potrzeb ludzkich. Przedmiot zainteresowania ekonomii częściowo pokrywa się z zagadnieniami badanymi w ramach innych nauk społecznych, ale ekonomia zajmuje się głównie relacjami zachodzącymi między kupującym a sprzedającym oraz analizą rynku.
W ekonomii istnieje wiele nurtów badawczych (szkół), opartych na różnych założeniach co do funkcjonowania gospodarki i natury człowieka. Wyróżnia się między innymi:
ekonomię behawioralną
ekonomię instytucjonalną
ekonomię rozwoju
ekonomię neoklasyczną
szkołę austriacką
ekonomię ekologiczną
keynesizm
szkołę markistowską
teorię MMT
Działy ekonomii
Tradycyjnie ekonomię dzieli się na mikroekonomię, która zajmuje się tym, w jaki sposób gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa podejmują decyzje i jak współdziałają na konkretnych rynkach, oraz na makroekonomię, która skupia swoją uwagę na badaniu całej gospodarki.
Dzisiaj ekonomiści, uwzględniając oddziaływanie handlu zagranicznego i wzajemne powiązania gospodarcze na świecie, wyróżniają również dodatkowo, jako działy ekonomii, międzynarodowe stosunki gospodarcze – zajmujące się uwzględnieniem wpływu międzynarodowej wymiany handlowej na gospodarkę państwa oraz gospodarkę światową – dział ekonomii zajmujący się gospodarką całego świata jako jednego organizmu.
Pod pojęciem ekonomii pozytywnej rozumie się stwierdzenia będące naukowym i obiektywnym wyjaśnieniem funkcjonowania gospodarki (na przykład do ekonomii pozytywnej należy stwierdzenie „Dwukrotne zwiększenie opodatkowania wyrobów tytoniowych spowoduje spadek ich konsumpcji”), natomiast sądy ekonomiczne oparte na subiektywnym systemie wartościowania określane są mianem ekonomii normatywnej (przykładowo „Rząd polski powinien prowadzić politykę mającą na celu obniżenie poziomu konsumpcji wyrobów tytoniowych”).
Obok ekonomii pozytywnej i normatywnej wyróżniamy także pojęcie sztuki ekonomii, które dotyczy zagadnień polityki. Sztuka ekonomii wiąże naukę ekonomii z ekonomią normatywną i stawia następujące pytania: Jeśli takie są czyjeś cele normatywne (ekonomia normatywna) i jeśli tak funkcjonuje gospodarka (ekonomia pozytywna), to jak można najlepiej osiągnąć te cele (sztuka ekonomii)?
Za dziedziny ekonomii można też uważać historię gospodarczą oraz geografię ekonomiczną.
Zobacz też
Laureaci Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii
Przypisy
Bibliografia
M. Bochenek, Szkice o ekonomii i ekonomistach, Toruń 2004.
H. Landreth, D.C. Colander, Historia myśli ekonomicznej, Warszawa 2005.
Linki zewnętrzne
Nauki ekonomiczne |
1332 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Etery | Etery | Etery – organiczne związki chemiczne, w których występują wiązania , przy czym żaden z atomów węgla nie jest związany z więcej niż jednym atomem tlenu.
Właściwości
Wiązanie jest dość trwałe. Rozkłada się dopiero pod wpływem działania silnych kwasów lub zasad w podwyższonej temperaturze, dzięki czemu etery są dość trwałymi i niezbyt reaktywnymi związkami. W najprostszym przypadku etery składają się z dwóch grup organicznych (R, R') połączonych atomem tlenu (), są jednak także znane polietery, w których występuje więcej niż jedno wiązanie . Niektóre cykliczne polietery znane są pod nazwą eterów koronowych.
Proste etery zawierające tylko grupy alkilowe są bardzo słabo polarnymi związkami (nieco bardziej polarnymi niż alkeny, jednak mniej niż alkohole i estry). Rozpuszczalność eterów w wodzie jest podobna do rozpuszczalności alkoholi o tej samej masie cząsteczkowej (np. eter dietylowy i butan-1-ol ok. 8 g na 100 g wody).
Eter dimetylowy i etylometylowy są gazami. Począwszy od eteru dietylowego etery alkilowe są cieczami. Część z nich ma działanie narkotyczne, np. niegdyś powszechnie stosowany w medycynie eter dietylowy.
Etery tworzą kompleksy ze związkami wykazującymi deficyt elektronów (kwasami Lewisa), np. z BF3 lub ze związkami Grignarda.
Synteza
Prostą metodą otrzymywania eterów jest reakcja dehydratacji alkoholi (w praktyce jest ona ograniczona do syntezy eteru dietylowego):
(wiązana przez )
lub reakcji alkoholi z chloro- i bromoalkanami
Metodę syntezy niesymetrycznych eterów z halogenków alkilowych i alkoholanów opracował A. Williamson. Metoda ta znana jest obecnie jako synteza Williamsona:
Zastosowanie
Etery dialkilowe (najczęściej eter dietylowy) są stosowane jako mało polarne rozpuszczalniki, np. do otrzymywania związków Grignarda. Inne często stosowane etery to cykliczny tetrahydrofuran (THF), wykorzystywany jako rozpuszczalnik organiczny o umiarkowanej polarności oraz bardziej polarny cykliczny dieter, dioksan.
Eter dietylowy jest najstarszym środkiem do narkozy, używanym od roku 1846. Wtedy to amerykański dentysta William Morton w Charlton w Massachusetts wypróbował go do znieczulenia przed ekstrakcją zęba, a następnie podczas publicznego zabiegu chirurgicznego. W 4 miesiące później pierwszej takiej operacji na ziemiach polskich dokonano w Krakowie.
Nadtlenki eterów
Etery charakteryzują się niską reaktywnością, jednak w obecności powietrza ulegają powolnemu utlenianiu do wodoronadtlenków eterów. W wyniku rodnikowej insercji cząsteczki tlenu dochodzi do rozerwania wiązania przy węglu połączonym z tlenem. Nadtlenki są bardzo silnymi utleniaczami, co powoduje odbarwianie wody bromowej oraz są wybuchowe. Istnieje duże ryzyko, że etery pozostawione na dłuższy czas w kontakcie z powietrzem zawierają spore ilości nadtlenków. Ze względu na ich wyższy punkt wrzenia w porównaniu z eterami, destylacja eterów stanowi poważne zagrożenie z powodu możliwości wybuchu. Dlatego też, w pracy z eterami należy zachować szczególną ostrożność, używając tylko świeżych i stabilizowanych odczynników oraz nigdy nie destylując eterów do końca.
Inne (zwyczajowe) użycie nazwy eter w chemii
Pierwotnie terminem eter określano wszelkie substancje charakteryzujące się względną łatwością przeprowadzenia w stan gazowy. Cecha ta jest właściwa także dla substancji chemicznie nie będących eterami:
Eter naftowy – jedna z lżejszych frakcji ropy naftowej zawierająca głównie n-pentan i n-heksan oraz ich izomery. Temperatura wrzenia wynosi około 40 °C i jest zależna od sposobu otrzymania. Nazwa jest stosowana do dziś.
Eter octowy – archaizm oznaczający octan etylu. Nazwa występuje w XIX-wiecznej literaturze chemicznej, obecnie stosowana rzadko, jako nazwa zwyczajowa. Temperatura wrzenia 77 °C.
Olejki eteryczne – mieszaniny otrzymane przez destylację surowców roślinnych z parą wodną. Są to zwykle najbardziej lotne substancje organiczne zawarte w roślinie.
Zobacz też
eteromania
Przypisy |
1333 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektrofil | Elektrofil | Elektrofil (czynnik elektrofilowy) – cząsteczka lub grupa, w której występuje niedomiar elektronów i w odpowiednich warunkach jest w stanie je przyjąć, czyli być ich akceptorem.
Elektrofilami są wszystkie kwasy, zarówno zgodne z definicją Brønsteda, jak i Lewisa. Oprócz tego mogą to być także cząsteczki, które nie wykazują żadnych właściwości kwasowych, lecz tylko mają "zwykły" deficyt elektronów – pojęcie elektrofila jest więc szersze od pojęcia kwasu.
W odróżnieniu od kwasów, które można uszeregować według ich "mocy", elektrofile dzieli się raczej na "twarde" i "miękkie".
Twardy elektrofil to cząsteczka mała, zwarta i o bardzo skoncentrowanym "centrum elektrofilowości" – czyli jednym konkretnym miejscu w cząsteczce, które jest szczególnie skłonne przyjmować elektrony. Przykłady twardych elektrofili to: H+, K+, AlCl3.
Miękki elektrofil to na odwrót cząsteczka duża, z rozmytym "centrum elektrofilowości" – czyli brakiem jednego konkretnego miejsca, które jest szczególnie skłonne przyjmować elektrony. Przykłady miękkich elektrofili to: Br+, Ag+, BH3.
Zobacz też
nukleofil
substytucja elektrofilowa
Reakcje chemiczne |
1334 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekson | Ekson | Ekson, egzon, sekwencja kodująca – odcinek genu kodujący sekwencję aminokwasów w cząsteczce białka. Poszczególne eksony oddzielone są od siebie intronami (sekwencjami niekodującymi) i występują wyłącznie w komórkach eukariotycznych.
Pierwotny transkrypt zawiera wówczas na przemian ułożone odcinki intronowe i eksonowe. Po zsyntetyzowaniu czapeczki i poliadenylacji cząsteczki RNA, ale jeszcze przed jej eksportem z jądra do cytoplazmy następuje wycięcie wszystkich intronów oraz połączenie eksonów w jedną całość (splicing). Po zakończeniu tych procesów transkrypt staje się funkcjonalną cząsteczką informacyjnego RNA (mRNA), który w tej postaci może opuścić jądro komórkowe i zostać użytym w procesie translacji.
Przypisy
DNA
Ekspresja genu
RNA |
1341 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekstrakcja | Ekstrakcja | Ekstrakcja – wyodrębnianie składnika lub składników mieszanin metodą dyfuzji do cieczy lepiej rozpuszczających te związki chemiczne. Pojęcie ekstrakcji odnosi się najczęściej do procesów prowadzonych w układach ciecz – ciecz, w obszarze ograniczonej mieszalności. Ekstrakcją nazywa się również analogiczny proces, prowadzony w układach ciecz – ciało stałe (ługowanie, enfleurage).
W układach ciecz – ciecz substancje ekstrahowane ulegają podziałowi między rozpuszczalnik pierwotny (roztwór surowy), a rozpuszczalnik wtórny (ekstrahent), który powinien w miarę możliwości selektywnie absorbować odzyskiwane związki chemiczne. Uzyskuje się rafinat (rozpuszczalnik pierwotny, pozbawiony dużej części odzyskiwanego związku) i ekstrakt, który może być np. poddawany destylacji w celu odzyskania substancji ekstrahowanej i rozpuszczalnika
Efektywność procesu ekstrakcji zależy przede wszystkim od rodzaju rozpuszczalnika, ale duże znaczenie ma również temperatura i techniki postępowania (np. stopień rozwinięcia powierzchni wymiany masy, intensywność mieszania faz). Złożone mieszaniny związków chemicznych są rozdzielane metodami ekstrakcji frakcyjnej, z użyciem różnych ekstrahentów.
Po osiągnięciu stanu zbliżonego do równowagi obie ciecze – ekstrakt i rafinat – są rozdzielane, np. z użyciem rozdzielaczy laboratoryjnych, wirówek lub przemysłowych separatorów. Ekstrakty rozdziela się na frakcje lub pojedyncze związki np. metodą destylacji, odzyskując rozpuszczalnik.
Przykładem procesu ekstrakcji w układzie ciało stałe – ciecz jest proces parzenia kawy lub herbaty. Zawarte w kawie substancje smakowe dyfundują z ziarna (surowiec) do wody (ekstrahent). Analogicznie są otrzymywane leki galenowe (napary, odwary, wyciągi, nalewki). Różne tłuszcze roślinne, między innymi biopaliwa, są również produkowane z wykorzystaniem ekstrakcji. Ekstrakcję rozpuszczalnikami organicznymi stosuje się przede wszystkim do odzyskiwania oleju pozostającego w materiale po wytłaczaniu (wytłoki).
Podstawy fizykochemiczne
Siłą napędową procesu ekstrakcji jest różnica między potencjałami termodynamicznymi układu przed i po procesie wymiany masy. Pod stałym ciśnieniem i w stałej temperaturze dyfuzja składników pomiędzy niemieszającymi się cieczami zachodzi samorzutnie tak długo, dopóki maleje entalpia swobodna układu, co zapisuje się matematycznie:
gdzie:
– liczba składników (różnych substancji),
– potencjał chemiczny -tego składnika.
Równania wskazują, że w wielofazowych układach wieloskładnikowych o kierunku przemiany decydują zmiany potencjałów chemicznych wszystkich związków we wszystkich fazach (ewentualnie dodatkowo praca zewnętrzna, która jest wykonywana).
W uproszczeniu stan izotermiczno-izobarycznej równowagi termodynamicznej w procesie podziału związku chemicznego między dwie fazy ciekłe opisuje się korzystając z prawa podziału Nernsta:
gdzie:
– stała podziału (współczynnik podziału) substancji pomiędzy fazy 1 i 2 wyrażony jako stosunek stężeń (ułamków molowych),
– ułamek molowy substancji w fazach 1 i 2.
Współczynnik podziału ma wartość stałą dla roztworów doskonałych. W przypadku roztworów rzeczywistych wartości stałe mają współczynniki obliczane z wykorzystaniem odpowiednich współczynników aktywności. Współczynniki są zależne od stężenia związku w roztworach.
Wykresy fazowe dla układów trójskładnikowych (p = const)
Najprostsze przypadki równowag ekstrakcyjnych dotyczą układów trójskładnikowych, zawierających dwa rozpuszczalniki o ograniczonej wzajemnej rozpuszczalności i związek chemiczny, rozpuszczalny w obu cieczach.
Wzajemna rozpuszczalność dwóch cieczy zależy od:
ich właściwości fizykochemicznych (np. moment dipolowy, polaryzowalność), decydujących o wielkości sił oddziaływania międzycząsteczkowego,
temperatury,
rodzaju i ilości związków rozpuszczonych.
Wprowadzany do układu dwuskładnikowego (A + B) trzeci składnik (C) może zwiększać lub zmniejszać obszar ograniczonej mieszalności A z B. Zależy to od wielkości oddziaływań cząsteczek związku C z cząsteczkami A i B. W przypadku ekstrakcji jest niezbędne, aby związek ekstrahowany (C) rozpuszczał się w obu rozpuszczalnikach, co występuje, gdy istnieją wystarczająco duże siły przyciągania A–C i B–C. W miarę zwiększania zawartości C w obu fazach zanika przyczyna wzajemnej niemieszalności A z B. Obecność C sprawia, że przestaje odgrywać znaczącą rolę różnica między siłami oddziaływania A – A, B – B i A – B, a wskutek tego wzrasta wzajemna mieszalność (do zaniku rozwarstwienia cieczy).
Zależność wzajemnej rozpuszczalności cieczy od składu układu A–B–C oraz temperatury przedstawia się w trójwymiarowym układzie współrzędnych skład – temperatura (graniastosłup, którego podstawą jest trójkąt Gibbsa). Na co najmniej jednej ze ścian graniastosłupa (np. A–B–T) musi się znajdować wykres fazowy układu dwuskładnikowego z obszarem ograniczonej mieszalności cieczy. Zakres tego obszaru oraz odpowiedniej trójwymiarowej przestrzeni współistnienia dwóch faz ciekłych zwykle zmniejsza się wraz ze wzrostem temperatury. W większości układów występuje górna graniczna temperatura mieszalności (na ścianie graniastosłupa lub w jego wnętrzu).
W niższej temperaturze przestrzeń współistnienia dwóch cieczy może się łączyć z przestrzenią współistnienia cieczy z fazą stałą. Mieści się ona pod powierzchniami roztworów nasyconych składnikami A, B i C. Kształt tych powierzchni zależy od rodzaju wykresów fazowych dla układów podwójnych A–B, B–C i C–A (ściany graniastosłupa). Na liniach wspólnych dla sąsiednich powierzchni nasyconych roztworów (np. nasyconych składnikami A i B) leżą punkty określające temperaturę i skład eutektyków podwójnych, zawierających trzeci składnik (np. równowaga A(BC)+B(AC)+ciecz). Układ ma jeden eutektyk potrójny, bez stopni swobody.
Na trójkątnych izotermicznych przekrojach graniastosłupa znajdują się linie przecięcia powierzchni roztworów nasyconych, które ograniczają obszary współistnienia faz (np. nasyconego roztworu z kryształami lub dwóch współistniejących cieczy). Obszary współistnienia są przecinane cięciwami równowagi. Cięciwy łączą punkty określające stężenia składników A, B i C we współistniejących fazach. Ilościowe udziały obu faz w dwufazowej mieszaninie określa się korzystając z reguły dźwigni.
Jednostopniowa ekstrakcja prosta polega na zmieszaniu (np. w rozdzielaczu) określonych ilości roztworu surowego (n. produkt syntezy chemicznej w wodnym roztworze) i czystego rozpuszczalnika wtórnego (np. eteru). Punkt opisujący chemiczny skład całej zawartości rozdzielacza leży na linii prostej łączącej wierzchołek trójkąta, w którym stężenia ekstrahenta jest równe 100% z punktem określającym skład roztworu surowego. Miejsce punktu na tej prostej zależy od proporcji cieczy wprowadzonych do rozdzielacza. Po doprowadzeniu do stanu równowagi warstwę wodną można przenieść do drugiego rozdzielacza i dodać do niej drugą porcję czystego rozpuszczalnika organicznego. Czynności wytrząsania cieczy, oddzielania warstwy wodnej i ekstrahowania czystym rozpuszczalnikiem mogą być powtarzane wielokrotnie, aż do osiągnięcia pożądanego stopnia odzyskania związku chemicznego z roztworu wodnego. Dysponując ograniczoną ilością czystego rozpuszczalnika można przeprowadzić ekstrakcję kilkoma dużymi porcjami, lecz zastosowanie większej liczby małych porcji umożliwia odzyskanie większej ilości preparatu.
Postępowanie bardziej efektywne polega na stosowaniu mało stężonych ekstraktów organicznych do ekstrakcji z ze stężonych roztworów wodnych. Jest to istotą ekstrakcji zwykłej wielokrotnej, wykonywanej w laboratoriach z użyciem rozdzielaczy, lub przeciwprądowej ekstrakcji ciągłej, stosowanej w przemyśle.
Urządzenia
W warunkach laboratoryjnych jest stosowana ekstrakcja prosta lub wielokrotna z użyciem rozdzielaczy (wytrząsanie) lub ekstrakcja ciągła, z użyciem ekstraktorów lub perkolatorów o różnej konstrukcji, takich jak aparat Soxhleta lub Aparat Graefego (perkolacja).
Aparat Soxhleta działa podobnie do ekspresu do kawy. Rozpuszczalnik jest ogrzewany w kolbie okrągłodennej, a pary są skraplane w umieszczonej nad nią chłodnicy wodnej. Spływając do kolby przepłukuje materiał poddawany ekstrakcji, umieszczony w gilzie ekstrakcyjnej. Wzbogaca się w ekstrahowany składnik, o większym ciężarze właściwym od rozpuszczalnika. Ekstrakt spływa do kolby, gdy poziom kondensatu w nasadce z gilzą przekroczy pozom przelewu (kolanko bocznej rurki lewarowej).
Zasada działania laboratoryjnych perkolatorów do ciągłej ekstrakcji cieczy jest analogiczna. Aparaty umożliwiają ekstrakcję substancjii o współczynniku podziału k < 1,5, z zastosowaniem bardzo małych ilości rozpuszczalnika.
W warunkach przemysłowych procesy ekstrakcji (mieszania cieczy), rozdzielania faz ciekłych i odzyskiwania rozpuszczalnika metodą destylacji są zwykle wykonywane w odrębnych aparatach. Stosuje się baterie połączonych bloków, złożonych z ekstaktora (zbiornik z mieszadłem), separatora faz ciekłych i destylatora (odzyskiwanie ekstrahenty), co umożliwia ekstrakcję wielostopniową. Rafinat z pierwszego bloku jest kierowany do kolejnego ekstraktora baterii, gdzie jest poddawany działaniu czystego rozpuszczalnika (wielokrotna ekstrakcja prosta) lub rozpuszczalnika opuszczającego ekstraktor następnego bloku. W drugim przypadku bateria ekstraktorów pracuje jak przeciwprądowa kolumna ekstrakcyjna. Elementarne ekstraktory odgrywają rolę półek, na których ustalają się kolejne stany równowagi.
Przemysłowe urządzenia do ekstrakcji z substancji stałych są zwykle cylindrycznymi zbiornikami, w których rozpuszczalnik przepływa przez materiał nieruchomy lub wsad w ruchu.
Złoże nieruchome jest umieszczane na ruszcie i okresowo usuwane po ekstrakcji. Ekstraktory są wyposażone w instalację doprowadzania i odprowadzania rozpuszczalnika oraz system ogrzewania parą (bezprzeponowo i przeponowo. Pracują okresowo w cyklach: załadowanie, ekstrakcja, parowanie i wyładowanie. Właściwa koordynacjia pracy czterech ekstraktorów pozwala uzyskać ciągłość pracy baterii.
W ekstraktorach pracujących w sposób ciągły materiał przesypuje się w dół lub jest transportowany w górę, np. transporterami kubełkowymi lub ślimakowymi, w przeciwprądzie do spływającego w dół rozpuszczalnika.
Zastosowania ekstrakcji w przemyśle (przykłady)
Ekstrakcja jest metodą rozdzielania wielu różnych naturalnych mieszanin związków chemicznych lub produktów syntez. Jest stosowana zwłaszcza w tych sytuacjach, gdy zawodzą techniki destylacyjne, np. ze względu na bardzo małe stężenia odzyskiwanych składników, tworzenie azeotropów), procesy termicznego rozkładu części związków itp.
Przykład 1 – ekstrakcja w produkcji olejów roślinnych
Ekstrakcja odgrywa znaczną rolę w przemyśle otrzymywania olejów roślinnych wykorzystywanych jako tłuszcze jadalne, składniki kosmetyków, paliwa i inne. Bywa bardziej korzystnym procesem rozdziału składników materiału roślinnego od destylacji. Rafinowane oleje roślinne podczas przeróbki tracą wiele swoich wartości, w tym zapachowych i smakowych (w pełni zachowywanych w procesie tłoczenia na zimno).
Ekstrakcja jest stosowana przede wszystkim w procesach odzyskiwania tłuszczów z materiałów ubogich w tłuszcz (np. kości, kiełków kukurydzy i zbóż) lub z wytłoków (pozostałości po tłoczeniu). Proces jest prowadzony „na zimno” (przepłukiwania surowca ciekłym rozpuszczalnikiem) lub na gorąco (wprowadzanie pary rozpuszczalnika, kondensujących w warstwie surowca). Spośród licznych stosowanych rozpuszczalników można wymienić takie jak czterochlorek węgla, trichloroetylen, benzol, benzyna ekstrakcyjna i inne.
W Polsce i większości innych krajów Europy podstawowym surowcem oleistym jest rzepak. Olej rzepakowy przeznaczony na biopaliwa jest otrzymywany z ziaren rzepaku w procesach tłoczenia na gorąco i ekstrakcji z użyciem heksanu. Ziarna, po mechanicznym oczyszczeniu, są wstępnie prażone i rozdrabniane, po czym kierowane do węzła wytłaczania. Z pras odbierany jest olej i wytłoki. Olej pozostały w wytłokach jest odzyskiwany metodą ekstrakcji, np. z użyciem heksanu jako rozpuszczalnika. Wytłoki przemieszczają się w ekstraktorze z góry w dół. na dolny poziom ekstraktora jest wprowadzany heksan, a na poziomy wyższe – tzw. miscella (rozpuszczalnik-olej), o coraz większym stężeniu oleju.
Śruta opuszczająca ekstraktor jest odciskana (odzyskanie części rozpuszczalnika), a następnie ogrzewana parą wodną – pośrednio i bezpośrednio (odparowanie reszty rozpuszczalnika). Odzyskiwany z mieszaniny par heksan zawraca się do ekstraktora.
Przykład 2 – ekstrakcja węgla brunatnego i torfu
Węgiel brunatny i torfy zawierają bituminy (10–20%), które są wyodrębniane z rozdrobnionego materiału metodą ekstrakcji na gorąco takimi rozpuszczalnikami, jak benzyna ekstrakcyjna lub mieszaniny benzenu z etanolem. Dodatek etanolu – rozpuszczalnika hydrofilowego – jest korzystny ze względu na zawartość wilgoci w surowcach (do 20%). Ekstrakcję prowadzi się w bateriach żelaznych ekstraktorów, wypełnianych rozdrobnionym surowcem, umieszczonym na rusztach. Do aparatów są wprowadzane pary rozpuszczalnika, które kondensują na złożu materiału i spływają w dół. Roztwór gromadzący się w dolnej części ekstraktora, zawierający bituminy, jest kierowany do wyparki, Po odparowaniu – rozpuszczalnika pozostaje bitumin, spływający do form, w których zastyga. Pary skraplają się z utworzeniem kondensatu dwufazowego (benzen – wodny roztwór alkoholu). Dwuskładnikowy rozpuszczalnik benzen-etanol jest odzyskiwany i zawracany do ekstraktora po rozdzieleniu fazy wodnej metodą rektyfikacji.
Poekstrakcyjny węgiel i torf są wykorzystywane jako paliwo. Otrzymane ekstrakty (bituminy) są stosowane do wyrobu materiałów izolacyjnych lub poddawane dalszej ekstrakcji rozpuszczalnikami selektywnymi (otrzymywanie wosków, żywic, substancji asfaltowych).
Olej, odprowadzany z ekstraktora w formie stężonej miscelli, jest uwalniany od rozpuszczalnika w aparatach wyparnych.
Zobacz też
ekstrakcja do fazy stałej
mikroekstrakcja
ekstrakcja zęba
Przypisy |
1342 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektryczno%C5%9B%C4%87 | Elektryczność | Elektryczność (od gr. ήλεκτρον (elektron) – bursztyn) – zjawisko związane z oddziaływaniem ciał mających ładunek elektryczny (na przykład elektronów i protonów) oraz z przepływem tych ładunków (prądem elektrycznym). W fizyce elektryczność obejmuje elektrostatykę, elektrodynamikę i prąd elektryczny. Można wyróżnić elektryczność naturalną, np. atmosferyczną oraz elektryczność związaną z techniką.
Potocznie elektryczność jest kojarzona przede wszystkim z instalacją elektryczną.
Zobacz też
elektrotechnika
Bibliografia
B. Jaworski, A. Dietłaf, L. Miłkowska, G. Siergiejew, Kurs fizyki. Elektryczność i magnetyzm, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa (1984), wyd. 8,
Encyklopedia fizyki, PWN, Warszawa 1972 |
1343 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Endoskopia | Endoskopia | Endoskopia – ogólna nazwa zabiegów diagnostyczno-leczniczych w medycynie i w weterynarii, polegających na badaniu wnętrza ciała przy wykorzystaniu aparatów, zwanych endoskopami, umożliwiających doprowadzenie światła oraz optyki do wnętrza przewodu pokarmowego, oddechowego oraz jam ciała, np.: jamy otrzewnej, jamy opłucnej.
Badania endoskopowe polegają na wprowadzaniu do wnętrza ciała pacjenta części endoskopu, zwanej sondą, zawierającą światłowód do oświetlenia badanego pola, obrazowód – przekazujący obraz z wnętrza badanego narządu oraz kanał narzędziowy służący do wprowadzenia specjalnych narzędzi służących do pobierania materiału do badań i wykonywania zabiegów).
Historia
Już w czasach starożytnych ówcześni lekarze starali się zaglądać do dostępnych wzrokowi ludzkiemu obszarów ciała. Należą do nich jama ustna i gardło, nos, ucho, pochwa i częściowo odbyt (w pismach Hipokratesa znajdują się opisy anoskopii – wziernikowania odbytu jak i operacji w tym rejonie wykonywanych pod kontrolą anoskopów). Źródłem światła było światło słoneczne odbite od lustra. Współczesną pochodną owych technik jest lusterko czołowe laryngologa.
Pierwsze urządzenia celowo wykonane w celu endoskopii powstały w początkach XIX w. Najczęściej używano je do badania pęcherza moczowego. Filip Bozzini (1773-1809) we Frankfurcie wykorzystał światło lampy gazowej w celu oświetlenia badanych endoskopem narządów. Badano najczęściej pochwę, odbytnicę i dolną część gardła. Rozwój optyki i mechaniki precyzyjnej pozwolił na konstruowanie coraz lepszych endoskopów. Pozwoliło to Adolfowi Kussmaulowi (1822-1902) z Fryburga w Niemczech na wykonanie w 1886 pierwszej gastroskopii. Pacjentem był zawodowy połykacz noży z cyrku. Wielkie zasługi dla rozwoju gastroskopii położył Jan Mikulicz-Radecki (1850-1905), który pracując wówczas w Wiedniu, konstruował wraz z inżynierami nowe typy endoskopów wykonując liczne badania górnego odcinka przewodu pokarmowego. W 1881 opisał on gastroskopię, w czasie której rozpoznał raka żołądka. W konkluzji artykułu stwierdził, iż spodziewa się, że dzięki gastroskopii będzie można tę chorobę rozpoznawać w mniej zaawansowanych stadiach. Istotnie w latach 60. XX wieku w Japonii powstało pojęcie „raka wczesnego” możliwego w praktyce do rozpoznania tylko endoskopowo. Urządzenie Mikulicza posiadało na końcu żarówkę elektryczną.
Pod koniec XIX wieku rozwój endoskopii został nieco wstrzymany przez wprowadzenie do medycyny odkrytych w 1895 przez Wilhelma Roentgena promieni X. Endoskopia powodowała wiele jatrogennych uszkodzeń przełyku i gardła, gdyż nie całe badanie (głównie wprowadzanie aparatu) odbywało się pod kontrolą wzroku badającego.
Mimo tego endoskopia rozwijała się i zaczęto wprowadzać niebędące już sztywnymi rurami, a posiadające pewną giętkość (dzięki przegubom). Pierwszy prawdziwie giętki endoskop wprowadzili w roku 1932 Rudolf Schindler (1888-1968) i Georg Wolf (1873-1938). W roku 1940 Bruce Kenamore wyprodukował endoskopowe kleszcze biopsyjne do pobierania materiału do badań histopatologicznych. Opisane endoskopy opierały się na systemie soczewek i źródle światła w końcówce aparatu. Ograniczało to w znacznym stopniu giętkość aparatu i zakres możliwych badań. W maju 1957 Basil Hirschowitz na spotkaniu Amerykańskiego Towarzystwa Gastroskopowego w Colorado Springs przedstawił endoskop zbudowany z włókien światłowodowych, kilka lat później ulepszony przez wprowadzenie tzw. zimnego światła czyli silną żarówkę położoną poza aparatem, której światło przewodzone było do obiektu badanego także poprzez światłowody. Otworzyła się nowa era endoskopii. Następnym krokiem było wprowadzenie w latach 90. XX w. videoendoskopów, gdzie rezygnuje się ze światłowodów na rzecz miniaturowej kamery CCD, umieszczanej na wprowadzanym do pacjenta końcu endoskopu.
Obecnie używane są również sztywne endoskopy (rigid endoscopes), które w kanale zawierają serię soczewek. Dają one obraz znacznie lepszej jakości niż endoskopy światłowodowe, ale stosuje się je głównie w laparoskopach i artroskopach.
Badania endoskopowe
Badania układu oddechowego
Bronchoskopia – badanie wnętrza tchawicy i oskrzeli, umożliwia wykrycie zmian chorobowych w obrębie tych narządów (zwężeń, guzów, nacieków nowotworowych lub zapalnych). Możliwe jest również pobieranie próbek wydzieliny z oskrzeli oraz przy użyciu specjalnych narzędzi pobranie wycinków błony śluzowej do badań histopatologicznych, cytologicznych i bakteriologicznych.
Aktualnie wykonuje się badanie bronchoskopowe przy użyciu giętkiego wziernika – fiberoskopu, a badanie takie nazywa się bronchofiberoskopią.
Pierwszy opis badania bronchoskopowego przy pomocy sztywnego brochoskopu podał w 1897 Gustav Killian, a badanie z użyciem giętkiego bronchofiberoskopu zostało po raz pierwszy wykonane w 1967 przez Ikedę w Japonii.
Badanie wykonuje się u chorego leżącego na plecach lub w pozycji siedzącej. Obowiązuje wykonanie znieczulenia miejscowego łuków podniebiennych, tylnej ściany gardła, krtani i dróg oddechowych poniżej krtani roztworem lidokainy. Dodatkowo stosuje się także tak zwaną płytką sedację podając badanemu dożylnie fentanyl lub midazolam.
W trakcie badania monitoruje się saturację (pulsoksymetria) i w przypadkach spadków saturacji dodatkowo podaje się tlen. W trakcie badania bronchoskopowego musi być zapewniony sprzęt do resuscytacji.
Do obejrzenia jamy nosowo-gardłowej używa się także fiberoskopu. Badanie zaś, pozwalające na obejrzenie migdałków, języczka, jamy nosowej i gardłowej, nazywane jest fiberoskopią. Do jego wykonania nie jest potrzebne znieczulenie, gdyż jest bezbolesne i proste. Sonda, kalibru minimalnie większego od wkładu do długopisu, wprowadzana jest przez gardło lub nos.
W trakcie i po bronchoskopii mogą wystąpić powikłania: uszkodzenie strun głosowych, uszkodzenie krtani, tchawicy, oskrzela, Odma opłucnowa, skurcz oskrzeli.
Laryngoskopia – badanie krtani.
Stroboskopia – umożliwia badanie tylnej ściany części krtaniowej gardła oraz obejrzenie z góry nagłośni. Stroboskop jest sztywną, metalową rurą, badanie nim może spowodować odruch wymiotny, ale nie wymaga znieczulenia.
Badania przewodu pokarmowego
Gastroskopia (inaczej panendoskopia) – badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Umożliwia diagnostykę schorzeń przełyku, żołądka i dwunastnicy, takich jak wrzody żołądka i dwunastnicy, nowotwory, a także pobieranie wycinków błony śluzowej do badań histopatologicznych i tamowanie niewielkich krwawień.
ezofagoskopia – wziernikowanie przełyku,
gastroskopia – wziernikowanie żołądka,
gastroduodenoskopia – wziernikowanie żołądka i dwunastnicy,
duodenoskopia – wziernikowanie dwunastnicy,
intestinoskopia – wziernikowanie jelita czczego.
Kolonoskopia – badanie jelita grubego (okrężnicy).Dzieli się ona zależnie od zaawansowania badania na
anoskopię – wziernikowanie końca odbytnicy,
rektoskopię – wziernikowanie odbytnicy,
rektoromanoskopię – rektoskopię rozszerzoną o końcowy odcinek esicy,
sigmoidoskopię – rektoskopię rozszerzoną o esicę,
kolonoskopię – badanie całego jelita grubego.
Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna – badanie umożliwiające diagnostykę schorzeń dróg żółciowych.
Endoskopia kapsułkowa – badanie umożliwiające diagnostykę całego jelita cienkiego. W odróżnieniu od innych badań endoskopowych, nie używa się do tego celu fiberoskopu w postaci giętkiej rury. Pacjent połyka metalową kapsułkę, zawierającą w sobie miniaturową kamerę, która, przechodząc przez przewód pokarmowy pacjenta, wykonuje ok. 50000 zdjęć. Zdjęcia te są przekazywane do urządzenia zamocowanego na brzuchu pacjenta. Po przejściu przez układ pokarmowy, kapsułka jest wydalana. Zaletą tego badania jest możliwość wglądu do całego jelita cienkiego trudno- lub niedostępnego dla klasycznych giętkich endoskopów, natomiast wadą jest niemożność pobierania wycinków do badań histopatologicznych.
Inne badania endoskopowe
Artroskopia – wziernikowanie stawu, np. kolanowego.
Kolposkopia – wziernikowanie pochwy i szyjki macicy. Służy do oceny nieprawidłowości w obrębie pochwy i szyjki macicy.
Cystoskopia – wziernikowanie pęcherza, cewki moczowej, moczowodów oraz prostaty (u mężczyzn). Przez cewkę moczową wprowadza się cystoskop, umożliwiający oglądanie jej wnętrza. Celem tego badania może być rozpoznanie zakażeń, polipów, nowotworów złośliwych, kamicy nerkowej.
Laparoskopia – badanie wnętrza jamy otrzewnej, np. żołądka, wątroby, żeńskich organów płciowych, itp. Endoskop wprowadza się w tym przypadku przez niewielkie nacięcie brzucha.
Endoskopia igłowa, np. endoskopia oczna, angioendoskopia, korzystająca z ultracienkich włókien optycznych, umożliwiających oglądanie np. wewnętrznych struktur oka czy zastawek serca i naczyń wieńcowych.
Operacje endoskopowe
Endoskopia, oprócz oglądania wnętrza narządów, umożliwia również wykonywanie niektórych operacji, takich jak polipektomia (usunięcie pojedynczego polipu np. z jelita grubego), papillotomia (nacięcie brodawki Vatera z przecięciem zwieracza Oddiego), appendektomia (wycięcie wyrostka), cholecystektomia (wycięcie pęcherzyka żółciowego), usunięcie kamieni z przewodów żółciowych, splenektomia (wycięcie śledziony), tamowanie niewielkich krwawień np. z wrzodów żołądka lub przełyku.
Zobacz też
endoskop
Przypisy
Literatura
From the Lumen to the Laparoscope; Irvin M Modlin; Mark Kidd; Kevin D Lye Archives of Surgery; Oct 2004; 139, 10;
Linki zewnętrzne
Artykuł na temat endoskopii w serwisie gastrologia.mp.pl
Kolposkopia
! |
1344 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Euklides | Euklides | Euklides z Aleksandrii (, Eukleides, ur. ok. 365 p.n.e., zm. ok. 270 p.n.e.) – grecki matematyk przez większość życia działający w Aleksandrii, autor Elementów (, Stoicheia), jednego z najsłynniejszych dzieł matematycznych w historii.
Życie
O życiu Euklidesa prawie nic nie wiadomo. Jego imię jest znane z tylko jednego źródła – z powstałego 7 stuleci później komentarza Proklosa do I księgi Elementów; inni określali go jako „autor Stoicheia”. Proklos stwierdził, że Euklides był trochę młodszy od uczniów Platona, a starszy od Eratostenesa i Archimedesa. Napisał też, że Euklides prawdopodobnie kształcił się w Atenach, bowiem ze szkoły Platona wyszła większość geometrów, od których jedynie mógł posiąść taką wiedzę.
Elementy Euklidesa
Głównym dziełem Euklidesa są Elementy. Było to aksjomatyczne ujęcie geometrii, które dotrwało w niezmienionej postaci jako kanon geometrii aż do XIX wieku (w niektórych krajach było używane jako podręcznik geometrii aż do XX wieku). Jak pisał Proklos, Euklides zebrał w całość i uporządkował (w księgach V i XII) wiele odkryć Eudoksosa z Knidos, uzupełnił wyniki Teajteta (w księgach X i XIII) oraz dostarczył niezbitych dowodów twierdzeń, które nie były przedtem ściśle uzasadnione przez jego poprzedników. Usystematyzował i nadał jednolitą postać podstawowej części ówczesnej wiedzy z geometrii płaskiej, przestrzennej i arytmetyki. To, że na początku każdej księgi podane są definicje, odpowiadało stanowisku Arystotelesa, że naukę dedukcyjną należy rozpoczynać od podania definicji i aksjomatów.
Proklos wyróżnił w Elementach konstrukcje i twierdzenia. Każda konstrukcja i każde twierdzenie przedstawione jest w sześciu krokach: (1) teza, (2) rysunek diagramu i ustalenie oznaczeń, (3) powtórzona teza z oznaczeniami, (4) zasadnicza część konstrukcji bądź dowodu, (5) uzasadnienie (tezy lub poprawności konstrukcji), (6) powtórzona teza (konstrukcje kończą się zwrotem: co było do wykonania, a twierdzenia zwrotem: co było do okazania).
Euklides starał się nadać swemu dziełu (zapewne pod wpływem Platona) charakter statyczny. W ukrytej formie pojawiają się tam jednak ruchy: przemieszczanie na płaszczyźnie, obroty przy kuli, walcu i stożku. W całym dziele widoczne jest też maksymalne dążenie do ścisłości. Jednakże zasady dedukcji określone zostały nie tylko przez podanie definicji i aksjomatów, ale też – w ukrytej formie – przez przykłady rozumowań, poczynając od pierwszej konstrukcji trójkąta równobocznego.
U Euklidesa nie było żadnej wersji aksjomatu ciągłości dla linii prostej, np. takiego jak u Dedekinda. Oryginalny system aksjomatyczny Euklidesa dopuszcza model przeliczalny w układzie kartezjańskim, gdy obie współrzędne każdego punktu należą do ciała pitagorejskiego, tj. najmniejszego zbioru liczb rzeczywistych zawierającego liczby wymierne, zamkniętego ze względu na cztery działania arytmetyczne i takiego, że jest w nim rozwiązalne każde równanie postaci przy jest to zbiór przeliczalny i da się w nim rozwiązać każde równanie kwadratowe o współczynnikach z tego ciała, a więc w modelu tym wykonalne są wszystkie konstrukcje Euklidesa (dotyczące zawsze tylko prostych i okręgów).
W sposobie rozumowania Euklidesa prezentowanym w Elementach istotną rolę odgrywa specyficzne greckie użycie diagramów.
Inne dzieła Euklidesa
Zachowało się dzieło Euklidesa z optyki, oparte na podzielanym przez pewnych greckich uczonych poglądzie, że widzenie polega na wysyłaniu promieni przez oko. Opisał on odbicia w zwierciadłach płaskich i sferycznych wklęsłych. Zajmował się też perspektywą, a mianowicie pozornym zmniejszaniem obrazu przy oddalaniu obiektu oraz obrazem stożków i walców przy patrzeniu z ukosa. Nie ocalało jednak jego dzieło o krzywych stożkowych.
Zobacz też
geometria euklidesowa
przestrzeń euklidesowa
algorytm Euklidesa
Lemat Euklidesa
metryka euklidesowa
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Stefan Kulczycki, Z dziejów matematyki greckiej, PWN, Warszawa 1973, s. 237–323.
I.G. Baszmakowa, Grecja starożytna. Kraje hellenistyczne i imperium rzymskie, [w:] A. P. Juszkiewicz (red.), Historia matematyki, tom pierwszy. Od czasów najdawniejszych do początku czasów nowożytnych, przekład z rosyjskiego Stanisława Dobrzyckiego, PWN, Warszawa 1975, s. 116–168.
Lucio Russo, Zapomniana rewolucja. Grecka myśl naukowa a nauka nowoczesna, Universitas, Kraków 2005, s. 54–82. .
Euklides, Elementy. Księgi V–VI, przełożyli Piotr Błaszczyk i Kazimierz Mrówka, Copernicus Center Press, Kraków 2013. .
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Dzieła Euklidesa w bibliotece Polona
Anglojęzyczne
Uczeni epoki hellenistycznej
Matematycy starożytnej Grecji
Greccy geometrzy
Greccy teoretycy liczb
Optycy starożytni i średniowieczni
Autorzy podręczników matematyki
Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń
Ludzie upamiętnieni nazwami przestrzeni matematycznych
Osoby upamiętnione nazwami dyscyplin matematycznych
Urodzeni w IV wieku p.n.e.
Ludzie związani z Aleksandrią
Zmarli w III wieku p.n.e. |
1346 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Estonia | Estonia | Estonia (), Republika Estońska (est. ) – państwo unitarne w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, nad Zatoką Fińską, nad którą leży Tallinn, stolica i największe miasto kraju, i Zatoką Ryską. Powstało po I wojnie światowej. Członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu oraz z Finlandią przez Zatokę Fińską. Jedno z najbardziej zinformatyzowanych państw świata.
Nazwa
Nazwa Estonia (we współczesnym języku estońskim Eesti) może być wywodzona ze słowa Aestii, zlatynizowanej nazwy nadanej przez starożytnych Germanów ludom zamieszkującym tereny na północny wschód od Wisły. Rzymski historyk Tacyt w 98 r. n.e. po raz pierwszy pisał o ludach Aestii i wczesnych Skandynawach.
Dawne skandynawskie sagi nazywają ziemie na południe od Zatoki Fińskiej Eistland.
Tożsamość
Estonia a Skandynawia
Estonia ma silne wpływy skandynawskie, szczególnie szwedzkie i duńskie. Sama nazwa stolicy Estonii – Tallinn znaczy „Duńskie Miasto”.
Po uzyskaniu przez Estonię niepodległości w 1918 roku rząd estoński rozpoczął starania o przyjęcie do kręgu krajów nordyckich. Osobą szczególnie zainteresowaną włączeniem Estonii do tej grupy był Aleksander Kesküla. Próby te zostały zahamowane po drugiej wojnie światowej, po aneksji kraju przez ZSRR.
Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. powrócono do idei identyfikacji z kulturą nordycką. Kluczowym momentem była przemowa estońskiego ministra spraw zagranicznych Toomasa Hendrika Ilvesa w Szwedzkim Instytucie Spraw Zagranicznych w 1999 r.
Estonia a Finlandia
Pod względem kulturowym, językowym, wyznaniowym i wieloma innymi Estonia jest podobna do Finlandii (Estończycy są najbliższymi krewnymi Finów). Różnicami między krajami mogą być silne wpływy niemieckie w Estonii, których w Finlandii nie było, a także inna historia najnowsza, duża mniejszość rosyjska oraz liberalny model gospodarczy.
Wpływy niemieckie
Estonia (podobnie jak jej południowy sąsiad – Łotwa) od wczesnego średniowiecza, aż do początków XX wieku, a więc przez wieleset lat, znajdowała się pod bardzo silnym wpływem kultury niemieckiej. Było to spowodowane tym, że obecne Estonia i Łotwa to dawne Inflanty i inne krainy historyczne (np. Terra Mariana), które najdłużej w swej historii były pod niemieckim panowaniem. Kultura niemiecka oddziaływała tam jednak znacznie dłużej niż tylko w czasie oficjalnego panowania Niemców na tym terenie. Oddziaływała również w czasie panowań szwedzkiego, polskiego, czy też rosyjskiego – wyższą klasę społeczeństwa stanowili tam wciąż Niemcy, obejmowali oni też często najważniejsze urzędy w administracji, a miasta w tych krajach wciąż miały niemiecki charakter. Jeden z polskich studentów, Bolesław Limanowski, w swych Pamiętnikach (1835–1870) opisuje, będące już pod rosyjskim panowaniem, miasto Tartu w Estonii: „Tartu miało charakter zupełnie niemieckiego miasta. Język niemiecki panował wszędzie: w urzędach, na katedrach uniwersyteckich, w sklepach, na ulicy. Właściwe miasto było z prawej strony Embachu. Miało ono piękny staroniemiecki wygląd, zwłaszcza główna ulica Ritterstrasse (Rycerska) przedstawiała się wspaniale. Lecz największą ozdobą było wzgórze piętrzące się nad miastem i porosłe bujnym lasem, tak zwane Domberg, od dawnej katedry katolickiej, w której ongiś kazał Piotr Skarga”. Kultura niemiecka silnie oddziaływała na, skupione głównie na wsiach, ludy fińskie, czyli przodków obecnych Estończyków oraz ludy bałtyckie – przodków obecnych Łotyszy. Kultura niemiecka wciąż obecna jest w wielu aspektach kulturowych dzisiejszych Estończyków i Łotyszy.
Geografia
Całkowita granica lądowa: 681,6 km, w tym z Rosją 338,6 km, z Łotwą 343 km
Długość granicy morskiej: 3780 km
Długość wybrzeża: 3780 km, w tym bez wysp: 1240 km
Najwyższy punkt: Suur Munamägi 318 m n.p.m.
Najniższy punkt: Bałtyk 0 m
W skład Estonii wchodzi 2355 wysp i wysepek w Zatoce Ryskiej (największe Sarema i Hiuma) o łącznej powierzchni 4,2 tys. km² (9,2% powierzchni kraju). Zachodnie wybrzeże silnie rozczłonkowane, niskie, północne – wysokie i strome. Większość obszaru stanowią tereny nizinne (średnia wysokość 50 m) z najwyższym wzniesieniem Suur Munamägi, sięgającym 318 m n.p.m. Rzeźba polodowcowa (moreny, drumliny, ozy, jeziora). W północno-wschodniej części wysoczyzna Pandivere (wys. do 166 m), na południu i południowym wschodzie wzniesienia Sakala, Otepää i Haanja (do 318 m). Klimat umiarkowany, przejściowy między morskim i kontynentalnym. Średnia temperatura w najchłodniejszym miesiącu (w lutym) wynosi od –7 °C na wschodzie, do –3 °C na zachodnich wyspach, w lipcu 16–17 °C. Suma roczna opadów 500–700 mm, maksimum od lipca do września. Gęsta sieć rzeczna, zwłaszcza w południowej części, główne rzeki: Narwa, Ema, Parnawa; ponad 1000 jezior (ok. 5% powierzchni kraju), największe Pejpus (graniczne z Rosją). Estonia leży w strefie lasów mieszanych. Na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe (z sosną zwyczajną), na glebach bardziej żyznych lasy świerkowe (ze świerkiem pospolitym), niekiedy ze znacznym udziałem dębu szypułkowego i innych drzew liściastych. Lasy zajmują ok. 38,5% powierzchni kraju, torfowiska (przeważnie wysokie) i tereny podmokłe – 20%. Na wschód od Tallinna (na wybrzeżu Zatoki Fińskiej) leży Park Narodowy Lahemaa. Zgodnie z ostatnimi badaniami powierzchnia Estonii wzrosła o 112 km². Najdłuższą rzeką Estonii jest Võhandu.
Zobacz też: Rzeki w Estonii, Jeziora w Estonii
Historia
8000 p.n.e. – najstarsze ślady osadnictwa na terenie Estonii;
3000 p.n.e. – osiedlają się plemiona ugrofińskie;
100 – rzymski historyk Tacyt wspomina w swoich kronikach o Estach (Aestii, Aestiorum gentes);
525 – poselstwo Estów do króla Ostrogotów Teodoryka w Rzymie
VIII wiek – początki osiedlania się wikingów na terenie Estonii.
IX–XII wiek – uzależnienie od księstw fińskich;
1030 – pierwsze wzmianki o Tartu (Dorpat);
1050 – pojawiają się zręby późniejszego miasta Tallinna;
1154 – arabski badacz al-Idrisi umieszcza Tallinn w swoim atlasie pod nazwą Kalawin (Kalevan);
1208 – Niemieccy Kawalerowie Mieczowi rozpoczynają swoją ekspansję na tereny estońskie (z terenów opanowanej już Łotwy), początek dwustuletniej walki z Zakonem. Od tego czasu zaczęły się w Estonii długie i bardzo silne wpływy niemieckie, rozpoczęły się niemieckie osadnictwo, panowanie i dominacja nad terytorium Estonii, w miastach zaczęła dominować, niemal całkowicie, kultura niemiecka, sytuacja ta trwała setki lat.
1219 – duński król Waldemar II Zwycięski opanowuje północną część Estonii, w tym miasto Tallinn (zob. też Dannebrog – flaga duńska), powstaje Księstwo Estonii;
1248 – Tallinn (Rewal) otrzymuje prawa miejskie; w XIII w. powstają kolejne miasta: Parnawa, Dorpat, Haapsalu, Fellin i Paide;
ok. 1285 – miasta Tallinn i Dorpat zostają członkami Hanzy
1343–1345 – powstanie estońskie, Duńczycy sprzedają swoje terytorium inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego, likwidacja księstwa Estonii;
1523–1526 – reformacja w Estonii;
1525 – pojawia się pierwsza książka w języku estońskim (szybko zniszczona z powodu oskarżeń o herezję);
1535 – pierwszy katechizm w języku estońskim;
1558–1583 – wojna o Inflanty, sekularyzacja inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego, obszar dzisiejszej Estonii podzielony między Szwecję (północ: Księstwo Estonii), Polskę (południe: Księstwo Zadźwińskie) i Danię (wyspa Ozylia); kraj (po obu stronach granicy) liczy ok. 250 tys. mieszkańców;
1598 – w północnej Liwonii (dzisiejszej południowej Estonii) powstają województwa parnawskie i dorpackie;
1600 – Zygmunt III Waza ogłosił inkorporację ówczesnej Estonii (dzisiejszej północnej Estonii) do Rzeczypospolitej, wybuch wojny polsko-szwedzkiej. Na terenie dzisiejszej Estonii Polacy odnosili liczne zwycięstwa: pod Karksi, Fellinem, Rewlem, pod Białym Kamieniem (dwukrotnie), Rakvere i Parnawą.
1629 – Szwecja opanowuje tereny na północ od Dźwiny: dotychczasową polską Liwonię;
1632 – powstaje Uniwersytet Dorpacki, będący obecnie najstarszym, największym i najbardziej prestiżowym uniwersytetem Estonii. Estonia liczy ok. 70–100 tys. mieszkańców;
1648 – wyspa Ozylia przechodzi z rąk duńskich do szwedzkich, cały obszar dzisiejszej Estonii w granicach Szwecji, ostateczny koniec władztwa duńskiego w Estonii;
1686 – pierwszy elementarz w języku estońskim;
1690 – Estonia liczy ok. 350 tys. mieszkańców;
1700–1721 – wielka wojna północna: Estonia staje się częścią Imperium Rosyjskiego, wyznanie luterańskie, administracja niemiecka i status szlachty pozostają niezmienione; Estonia liczy ok. 150–170 tys. mieszkańców;
1739 – pierwsza Biblia po estońsku;
1790 – Estonia liczy ok. 500 tys. mieszkańców, składa się z dwóch guberni: estońskiej (stolica Rewal/Tallinn) i liwlandzkiej (stolica Ryga);
1816 – zniesienie niewolnictwa w guberni estońskiej;
1819 – zniesienie niewolnictwa w guberni liwlandzkiej;
1857–1861 – ukazuje się Kalevipoeg, estoński epos narodowy;
1880–1890 – nasila się polityka rusyfikacji;
1897 – największymi miastami obszaru dzisiejszej Estonii są Tallinn, Tartu, Narwa, jednakże populacja żadnego nie przekracza 100 tys.;
1918 – zjednoczenie wszystkich ziem estońskich w jedną gubernię estońską;
24 lutego 1918 – deklaracja niepodległości Estonii;
1918–1920 – zwycięska wojna o niepodległość Estonii przeciwko Rosji i Niemcom;
1919 – wprowadzenie prohibicji w Finlandii powoduje rozwój nielegalnej produkcji i przemytu alkoholu do Finlandii
2 lutego 1920 – traktat w Tartu, Rosja radziecka uznaje niepodległość Estonii i rezygnuje z „eksportu rewolucji”. Pierwsze wybory do Riigikogu. Uchwalenie konstytucji na wzór szwajcarski: silna pozycja parlamentu, brak głowy państwa, zmiany w prawie uchwalane w referendum. Główne siły polityczne to: socjaldemokraci, prawicowy Związek Ludowy oraz centrowe partie drobnomieszczańskie. Większość mieszkańców to Estończycy (86%), ponadto Rosjanie (9%) oraz Niemcy. Liczna mniejszość szwedzka. Wyznaniowo kraj zdominowany przez Kościół luterański;
1924 – powstanie komunistyczne w Tallinnie inspirowane przez ZSRR;
1933 – nowy projekt konstytucji przygotowany przez ELV i zatwierdzony w referendum. Wprowadzenie systemu prezydenckiego: rząd i parlament wykonawcami jego woli. Ostatecznie konstytucja nie wchodzi w życie;
1934 – Konstantin Päts ze „Związku Ludowego” obejmuje urząd premiera, pracuje nad zmianami w konstytucji, zawiesza działalność parlamentu, stowarzyszeń i partii politycznych (w tym faszystowskiego ruchu wabsów), początek rządów autorytarnych – tzw. ery milczenia;
1934 – Estonia liczy 1 126 416 mieszkańców, w tym 93% Estończyków;
Polityka zagraniczna: Kraj przyłącza się do powstałej 12 września w Genewie „Ententy Bałtyckiej”. Ponadto utrzymuje dobre stosunki z Polską, Wielką Brytanią i krajami skandynawskimi. Poprawnie układają się relacje z ZSRR;
1938 – reforma ustrojowa. Nowa konstytucja. Wybory do dwuizbowego parlamentu. Konstantin Päts zostaje prezydentem.
23 sierpnia 1939 – pakt Ribbentrop-Mołotow. Estonia w radzieckiej strefie wpływów.
28 września 1939 – Estonia godzi się na stacjonowanie Armii Czerwonej na swym terytorium. Liczba żołnierzy radzieckich przewyższa prawie dwukrotnie liczbę wojska estońskiego (25 tys.: 15 tys.).
17 czerwca 1940 – Sowieci wkraczają do Estonii. Następuje zmiana rządu na żądanie Żdanowa (emisariusza ZSRR w Estonii), nowym premierem zostaje Johannes Vares. 6 sierpnia kraj „wspaniałomyślnie” przyłączony do ZSRR, śmierć ok. 15 000 Estończyków w wyniku eksterminacji.
1941 – deportacje czerwcowe (ok. 10 tys. osób zesłanych na Sybir, w tym były prezydent Konstantin Päts). Mniejszość szwedzka ewakuowana na wniosek rządu Szwecji do swego kraju.
22 czerwca 1941 – wkroczenie wojsk niemieckich do Estonii spotyka się z pozytywną reakcją dużej części mieszkańców.
1942–1945 – w ograniczonym zakresie działa estoński ruch oporu.
1944 – mniejszość szwedzka ewakuowana na wniosek rządu Szwecji do swego kraju.
ponowne zajęcie przez ZSRR, aneksja 5% terytorium z miastem Pieczory przez Rosyjską FSRR
1944–1953 – estoński ruch oporu przeciwko sowieckiej okupacji („Leśni Bracia”), 15 tys. osób ginie lub umiera z głodu.
1944–1990. emigracji działa estoński rząd przeciwstawiający się aneksji kraju przez ZSRR (swą siedzibę ma w Sztokholmie i Oslo). Aneksji Estonii nie uznają m.in. Stany Zjednoczone i Watykan.
1949 – początek kolektywizacji i „rozkułaczania”.
1959 – 1 203 000 mieszkańców w Estonii, w tym 74% Estończyków.
1968 – pierwsze oznaki oporu przeciwko radzieckiej rzeczywistości.
1980 – „List 40”. Protest przeciwko zmasowanej rusyfikacji. Strajki studentów w obronie kultury narodowej.
1988 – „śpiewająca rewolucja”. Demonstracje 300 tys. Estończyków w Tallinnie. Przywrócenie flagi narodowej. W listopadzie Rada Najwyższa przyjmuje deklarację suwerenności miażdżącą większością głosów (254:7).
1990 – obywatele organizują się w Kongres Ludowy, mający doprowadzić do przywrócenia państwowości estońskiej.
1991 – w referendum marcowym 78% obywateli popiera niepodległość państwa.
1991 – na podstawie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 709 z 12 września 1991 roku Estonia została członkiem ONZ.
20 sierpnia 1991 – po puczu Janajewa Estonia deklaruje niepodległość, 6 września uznaną przez ZSRR. Na czele państwa stoi reformatorski komunista Edgar Savisaar.
1992 – wprowadzenie restrykcyjnego prawa o obywatelstwie. Pojawia się korona estońska zamiast przejściowych talonów. Pierwsze wybory do Riigikogu. Na czele państwa stają dwaj konserwatyści: Lennart Meri (prezydent) i Mart Laar (premier).
1993 – Estonia przyjęta do Rady Europy.
1994 – rosyjskie wojska opuszczają kraj.
1995 – powrót postkomunistów do władzy,
1996–1999 – projekt Tygrysi skok
1998 – początek negocjacji o członkostwie w Unii Europejskiej.
1999 – rządy ponownie obejmuje prawica.
2001 – postkomunista Arnold Rüütel wybrany na prezydenta.
2002 – zakończenie negocjacji przedakcesyjnych.
2003 – referendum unijne, zakończone sukcesem zwolenników akcesji.
2004 – akces do NATO.
2004 – akces do UE.
2007 – gwałtowne zamieszki w Tallinnie organizowane przez rosyjską mniejszość, a spowodowane przeniesieniem pomnika żołnierza radzieckiego z centrum miasta na cmentarz wojskowy. W tym samym roku Estonia została przyłączona do strefy Schengen.
2011 – Estonia przyjęła walutę euro.
Ustrój polityczny
Estonia jest republiką wielopartyjną. Ustrój polityczny kraju ukształtowała konstytucja z 1992 roku. Kładzie ona szczególny nacisk na dominację jednoizbowego parlamentu, który nazywa się Riigikogu. Jest on ciałem legislacyjnym, wybieranym w 5-przymiotnikowych wyborach (proporcjonalnych) na 4 lata z 5% progiem wyborczym dla partii. W parlamencie zasiada 101 deputowanych. Najważniejszymi zadaniami parlamentu, oprócz stanowienia prawa, są:
zatwierdzanie rządu
wybór prezydenta na 5-letnią kadencję.
Mimo że prezydent posiada prawo weta wobec ustaw parlamentu, jego kompetencje ograniczają się do reprezentowania państwa i wskazania premiera po wyborach, których termin także on wyznacza.
Głównym organem wykonawczym polityki państwa jest rząd, odpowiedzialny przed parlamentem. Parlament kontroluje go nie tylko przez votum zaufania/nieufności, ale także przez interpelacje i zapytania (tzw. godzina pytań do premiera w każdą środę).
Siły zbrojne
Estonia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Estonii składało się w 2014 roku m.in. z: 272 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 144 zestawów artylerii holowanej. Marynarka wojenna Estonii (Eesti Merevägi) dysponowała w 2014 roku jedną fregatą oraz siedmioma okrętami obrony przeciwminowej. Estońskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch samolotów szkolno-bojowych oraz czterech śmigłowców.
Wojska estońskie w 2014 roku liczyły 3,2 tys. żołnierzy zawodowych oraz 60 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) estońskie siły zbrojne stanowią 96. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 335 mln dolarów (USD).
Podział administracyjny
Estonia jest podzielona na 15 prowincji (est. maakonnad; lp. – maakond; ‘powiat’). Prowincje z kolei dzielą się w sumie na 227 gmin dwóch rodzajów: 33 miejskie (linn) i 194 wiejskie (vald).
Demografia
Liczba ludności Estonii na koniec 2018 roku wyniosła 1 323 820 osób, o 4690 osób więcej niż na koniec 2017. Zmiana ta wynika przede wszystkim z migracji. W 2018 roku do Estonii przyjechało 13030 osób, a wyjechało 6940. Wzrosła również liczba urodzeń dzieci do około 14 270, o około 500 więcej niż w poprzednim roku.
Estończycy stanowią 68,6% ludności (spis z 2006 r.), Rosjanie 25,6% (głównie w Tallinnie, Kohtla-Jarve i Narwie), Ukraińcy 2,1%, Białorusini 1,3%, Finowie 0,9%; pozostali to głównie Tatarzy, Łotysze, Żydzi, Polacy i Litwini. Od początków lat 90. spadek liczby ludności. Przyrost naturalny od 1991 ujemny (–5,3‰ w 1995 i –4,1‰ w 1997). Wskaźnik urodzeń 8,7‰ (1997); w wieku do 14 lat 19% populacji, 65 lat i więcej 14%. Ludność miejska 69% (1997). Gęstość zaludnienia 29,4 osób na km² (największa w północnej części, między Tallinnem a Narwą). Główne miasta poza stolicą: Tartu, Narwa, Kohtla-Järve, Parnawa.
Struktura etniczna
Po zajęciu Estonii przez ZSRR, do tego kraju przesiedlono wielu Rosjan i innych Słowian stanowiących dziś ponad 28% mieszkańców kraju, ludzie ci w dużej części nie znają języka estońskiego, dlatego nie mogą zdać egzaminu przyznającego obywatelstwo estońskie. Po odzyskaniu niepodległości Estonii obywatelstwo estońskie nie zostało przyznane przywiezionym za ZSRR Rosjanom i ich potomkom, muszą oni ubiegać się o nie tak jak obcokrajowcy.
Narodowości według spisu z 2000 roku:
67,9% Estończycy
25,6% Rosjanie
2,1% Ukraińcy
1,3% Białorusini
0,9% Finowie
2,2% inni
Polacy w Estonii
Emigracja polska do Estonii w latach 30. XX w. liczyła ok. 1 tys. osób. Polacy skupieni byli głównie w Tallinnie, Narwie i Tartu. Byli to głównie rzemieślnicy i robotnicy. Pierwsze polskie organizacje w Estonii to: założony w 1929 roku Związek Narodowy Polski Jutrzenka w Tartu i założony w 1930 Związek Narodowy Polaków w Estonii w Tallinnie (1937 – 340 członków). Rozwijano działalność kulturalno-oświatową (chóry, biblioteki, teatry amatorskie i kółka samokształceniowe języka polskiego, historii i geografii).
W latach 1940–1941 i 1944–1945 miały miejsce prześladowania ludności polskiej przez NKWD (m.in. deportacje na Syberię). W 2016 roku Estonię zamieszkiwało 1747 Polaków.
Cyberpaństwo
Estonia jest jednym z najbardziej zinformatyzowanych państw świata, w którym 99% usług publicznych administracji dokonywane jest on-line, zaś 67% społeczeństwa używa elektronicznych identyfikatorów. W 2019 roku 43,8% wyborców w wyborach do krajowego parlamentu oddało swój głos używając do tego celu internetu, w tym samym roku 46,7% wyborców oddało on-line swój głos w wyborach do Parlamentu Europejskiego.
Wysoki stopień informatyzacji państwa i społeczeństwa spowodował, że w roku 2007 – po usunięciu brązowego pomnika żołnierza radzieckiego w Tallinie – Estonia stała się celem pochodzącego z zagranicy największego w historii ataku cybernetycznego na infrastrukturę informatyczną rządu, oraz większość krajowych mediów i banków, który spowodował paraliż państwa w znacznej jego części. Po tych atakach, w ramach NATO rozpoczęto prace nad włączeniem cyberprzestrzeni do domen operacyjnych Sojuszu Północnoatlantyckiego – obok domen: morskiej, lądowej i powietrznej. Będące ich następstwem zmiany prawa międzynarodowego doprowadziły do zmian doktryn obronnych sojuszu, który zrównał atak cybernetyczny na państwo członkowskie sojuszu z atakami na nie w którejkolwiek z pozostałych domen, zaś podczas szczytu NATO w Brukseli w 2018 roku, postanowiono o utworzeniu w Estonii Centrum Operacji w Cyberprzestrzeni NATO (NATO Cyberspace Operations Centre), wchodzącego w skład struktury dowodzenia NATO.
W wyniku podjętych przez władze kraju i społeczeństwo estońskie po atakach cybernetycznych z 2007 roku działań, Estonia uważana jest dziś za jedno z 5 najlepiej zabezpieczonych przed atakami cybernetycznymi państw świata.
Estonia stała się pionierem w tworzeniu i implementacji koncepcji „e-Rezydencji”, będąc pierwszym krajem na świecie, który wprowadził tę innowacyjną praktykę. Program ten obejmuje wydawanie cyfrowego dokumentu tożsamości – e-Dowodu e-Rezydenta, który służy do identyfikacji w świecie cyfrowym i umożliwia składanie cyfrowych podpisów elektronicznych. Ten podpis elektroniczny jest zgodny z wymogami rozporządzenia eIDAS Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 910/2014 z dnia 23 lipca 2014 r. Kluczowym elementem jest karta inteligentna z mikroprocesorem, przechowująca certyfikaty podpisu elektronicznego i wyposażona w kody PIN. Program e-Rezydencji umożliwia obcokrajowcom korzystanie z estońskich usług cyfrowych, takich jak online’owa rejestracja firm i zdalne zarządzanie działalnością gospodarczą poprzez elektroniczny Rejestr Handlowy, oferując im te same możliwości, co mieszkańcom Estonii.
Do końca 2023 roku status elektronicznego rezydenta Estonii otrzymało ponad 100 000 osób z 181 krajów świata. W ciągu niecałych 10 lat od uruchomienia programu przez e-rezydentów założono ponad 27 000 estońskich przedsiębiorstw, a liczba ta nadal szybko rośnie.
Religia
W spisie powszechnym z 2021 roku 29% respondentów odpowiedziało, że czuje się związana z jakąś religią przy 58% odpowiadających, że nie czuje się związana z żadną. 16% populacji stanowią wyznawcy prawosławia, a 8% luteranizmu (spadek z 14% w 2000 roku i 10% w 2011). 0,8% wyznaje katolicyzm (wzrost z 0,4% w 2011), a 0,5% islam (wzrost z 0,1% w 2011).
Język
Oficjalnym językiem kraju jest język estoński, należący do grupy języków ugrofińskich. Estoński jest bardzo blisko spokrewniony z językiem fińskim.
Język estoński posiada także bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego i szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z dolnosaksońskiej odmiany języka niemieckiego. Spowodowane jest to wielowiekową, niemiecką, szwedzką i duńską dominacją, osadnictwem i panowaniem na terenie Estonii.
Podczas ery radzieckiej język rosyjski był obowiązkowo nauczany w szkołach i stąd powszechna jego znajomość, nie tylko wśród etnicznych Rosjan, ale również wśród starszych, 30-70-letnich Estończyków. Historia Estonii sprawia jednak, że nawet znający język rosyjski Estończycy nie chcą go używać i w praktyce wolą porozumiewać się w dowolny inny sposób, przy pomocy kilku znanych słów angielskich lub na migi. Współcześnie w szkołach, jako pierwszy obcy język wykładany jest raczej angielski, który jest stosunkowo powszechnie znany wśród młodych ludzi.
Języki, według spisu z 2000 roku:
język estoński 67,3%
język rosyjski 29,7%
język võro 2%
inne 1%
Analfabetyzm, dane szacunkowe na rok 2003:
ogólnie: 0,2%
mężczyźni: 0,2%
kobiety: 0,2%
Największe miasta
Gospodarka
Estonia jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo państw dawnego bloku wschodniego oraz razem z Litwą jest jedną z najbogatszych republik dawnego Związku Radzieckiego.
W 2015 r. Estonia była 25. gospodarką Unii Europejskiej pod względem wielkości PKB w parytecie siły nabywczej i 108. gospodarką świata, a pod względem wielkości PKB nominalnego – 26. gospodarką UE i 102. gospodarką świata.
W 2015 r. PKB per capita w parytecie siły nabywczej Estonii wyniósł 21 400 PPS (74,6% średniej UE), a PKB per capita nominalny – 15 580 euro (54,2% średniej UE).
Estonia jest państwem przemysłowo-rolniczym. Do 1991 wchodziła w skład nadbałtyckiego regionu ekonomicznego ZSRR, była silnie uzależniona od importu surowców i paliw. Reforma systemu gospodarczego została zapoczątkowana przed uzyskaniem niepodległości. Estonia jako pierwsze z państw powstałych po rozpadzie ZSRR opuściła w 1992 strefę rublową. Obecnie dynamicznie rozwijający się kraj (średniorocznie 9–12%), gospodarka oparta o usługi (69%). Przemysł to 28% PKB, a rolnictwo 4%.
Duża komputeryzacja państwa. Znaczne pozyskanie torfu. Silnie rozwinięty przemysł maszynowy, elektroniczny, drzewny i meblarski, chemiczny i spożywczy. Głównym ośrodkiem jest stolica Tallinn. Produkcja energii 8,8 TWh, piwa 95 mln litrów. Uprawa głównie jęczmienia, pszenicy, ziemniaków i żyta, w hodowli większe znaczenie mają trzoda i bydło mięsne. Pomyślnie rozwija się rybołówstwo – 104 tys. ton ryb.
Port morski w Tallinnie należy do większych na Bałtyku. Sieć drogowa liczy 28 tys. km, a jej uzupełnieniem jest 958 km kolei (2005 r.). Coraz większe znaczenie ma turystyka (dochody przekraczają pół miliarda dolarów). Eksport 9,65 mld dolarów (2006 rok), import 12,61 mld (2006) dolarów. Wartość PKB w 2004 roku wyniosła 7,2 mld euro, czyli 5,4 tys. na mieszkańca.
Bezrobocie: średnio 2% (2007 r.) (regiony zamieszkane przez Rosjan 10%).
Rolnictwo
Użytki rolne zajmują 32% powierzchni kraju (2000). Zbiory zbóż (jęczmień, owies, pszenica) 643 tys. t (1996), rośliny pastewne (gł. wieloletnie trawy), ziemniaki (0,6 mln t), len, w strefach podmiejskich – warzywa. Intensywna hodowla bydła mleczno-mięsnego (758 tys. sztuk – 1990), trzody chlewnej typu mięsnego (1 mln), owiec, kóz, drobiu. Rybołówstwo morskie, główne porty rybackie: Tallinn, Parnawa, Haapsalu i Kuressaare.
Turystyka
W 2015 roku kraj ten odwiedziło 2,763 mln turystów (5,3% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,5 mld dolarów. Głównym celem turystycznym jest Tallinn ze Starym Miastem, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Według danych za 2018 rok, najwięcej turystów pochodziło z Finlandii, Rosji, Łotwy, Niemiec i Szwecji.
Galeria
Zobacz też
Estońscy Szwedzi
Przypisy
Bibliografia
Jan Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002.
Jan Lewandowski, Estonia, Warszawa 2001.
Tomasz Paluszyński, Walka o niepodległość Estonii 1914-1920, Poznań 2007.
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona państwa
Estonica
Estonia onLine – Eesti.pl
Państwa członkowskie Unii Europejskiej
Państwa należące do NATO
Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych |
1347 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Euro | Euro | Euro (znak: €, kod ISO 4217: EUR; , trb. ewro; ; ; ; ; ; ) – nazwa waluty wprowadzonej w większości państw Unii Europejskiej, a także innych, w miejsce walut krajowych. W formie gotówkowej walutę euro wprowadzono do obiegu dnia 1 stycznia 2002 roku.
Euro jest prawnym środkiem płatniczym w 20 państwach tworzących w Unii Europejskiej strefę euro, a obejmującą swym obszarem około 341 mln Europejczyków.
Waluta euro używana jest także w 11 krajach i terytoriach nienależących do UE. W Watykanie, Monako, San Marino i Andorze przed wprowadzeniem euro do transakcji gotówkowych obowiązywały waluty krajów unijnych, z którymi sąsiadują. Pragmatyzm nakazywał, by i u nich obowiązywało euro. W częściowo uznawanym państwie Kosowo i w Czarnogórze, które uzyskały niepodległość dużo później niż wejście w życie euro i zdecydowały się nie tworzyć własnych walut, lecz wybrać jedną z najbardziej znaczących na świecie. Euro obowiązuje też w odległych od Europy francuskich posiadłościach na Oceanie Atlantyckim i Indyjskim oraz w brytyjskich bazach wojskowych na Cyprze.
Strefa euro (eurostrefa, euroland, obszar euro) jest tworzącą unię walutową wspólną przestrzenią unijnych państw, które wprowadziły euro jako swoją walutę, gdzie Europejski Bank Centralny prowadzi niezależną politykę pieniężną.
Przy kwocie w obiegu wynoszącej ponad 751 miliardów euro jest walutą o najwyższej wartości gotówkowej w świecie. Na euro przypada 27% światowych rezerw walutowych.
Wygląd
Monety euro
Wszystkie monety mają identyczne rewersy (strona wspólna) z nominałem i mapą Europy. Awersy (strona narodowa) zawierają symbole narodowe (przeważnie nieoficjalne) ustalone przez poszczególne kraje strefy euro. Wyjątkiem są Kosowo i Czarnogóra, które jednostronnie ogłosiły euro swoją walutą. Wszystkie monety są tak samo ważnym środkiem płatniczym bez względu na to, co przedstawiają i gdzie są wydawane.
Banknoty euro
Wszystkie nominały, w przeciwieństwie do monet, są identyczne po obu stronach. Pod nazwą waluty zapisaną alfabetem łacińskim jest także nazwa zapisana alfabetem greckim oraz cyrylicą (monety: tylko łaciński). Banknoty wyróżniają się na tle prawie wszystkich innych walut świata tym, że nie zawierają twarzy ludzi uznanych przez państwo za wybitne. Awers zawiera bramę lub okna typowe dla danej epoki w architekturze, ujęte w taki sposób, aby nie było wiadomo, na których konkretnie budowlach są wzorowane. Każdy rewers zawiera most odpowiedni do czasów reprezentowanych przez awers oraz mapę Europy:
5 euro – brama z okresu klasycznego
10 euro – brama romańska (most na rewersie odbija się w wodzie)
20 euro – okna gotyckie (most na rewersie odbija się w wodzie)
50 euro – okna renesansowe
100 euro – brama barokowa (most na rewersie odbija się w wodzie)
200 euro – okna secesyjne
500 euro – okna XX-wiecznego biurowca.
Utworzenie waluty
Pierwsze plany utworzenia unii walutowej pojawiły się już w latach 60. XX wieku, lecz dopiero w latach 70. opracowano plan wprowadzenia wspólnej waluty, a w 1979 roku powstał europejski system walutowy. W 1986 ECU zostało trzecią walutą na świecie, w której emitowano obligacje międzynarodowe.
Genezy euro jako jednolitej waluty Unii Europejskiej należy szukać w historii Unii Europejskiej oraz w historii światowej gospodarki. Z jednej strony, w 1968 roku nastąpiła realna integracja gospodarcza w postaci unii celnej, z drugiej strony upadek systemu kursu walutowego doprowadził do zbyt mocno zmieniających się kursów walut, który w opinii polityków osłabiał handel.
W 1970 roku po raz pierwszy została skonkretyzowana idea europejskiej unii walutowej. W tak zwanym planie Wernera, luksemburski premier Pierre Werner wypracował wraz z ekspertami Unii Gospodarczej i Walutowej, ideę jednolitej waluty. Projekt ten poniósł fiasko z powodu upadku systemu z Bretton Woods.
Ostateczna decyzja o utworzeniu wspólnej waluty Unii Europejskiej zapadła w ramach traktatu z Maastricht, który powoływał do życia unię gospodarczą i walutową.
W grudniu 1995 w Madrycie wspólnej walucie nadano nazwę euro. Ustanowiono też system TARGET – system automatycznych przeliczeń walut narodowych na euro.
1 stycznia 1999 nastąpiła inauguracja euro w transakcjach bezgotówkowych w 11 krajach (bez Grecji), a od 1 stycznia 2002 wprowadzono tę walutę w formie gotówkowej w dwunastu państwach UE (oprócz Wielkiej Brytanii, Szwecji i Danii). 1 lipca 2002 ostatecznie wycofano z obiegu waluty narodowe 12 państw, które przystąpiły do strefy euro.
Rozszerzenie strefy euro nastąpiło do tej pory siedmiokrotnie: 1 stycznia 2007 przez euro został zastąpiony tolar słoweński, 1 stycznia 2008 funt cypryjski i lira maltańska, 1 stycznia 2009 korona słowacka, 1 stycznia 2011 korona estońska, 1 stycznia 2014 łat łotewski, 1 stycznia 2015 lit litewski, a 1 stycznia 2023 kuna chorwacka.
Sztywne kursy wymiany mają Bułgaria, Bośnia i Hercegowina, Komory i Republika Zielonego Przylądka. Waluta Danii należy do mechanizmu kursów walutowych ERM II.
Kryteria konwergencji
Kryteria konwergencji czy też zbieżności można podzielić na dwie grupy: kryteria monetarne (inflacja, długookresowe stopy procentowe oraz kursy walutowe), oraz fiskalne (deficyt budżetowy, dług publiczny).
Aby wejść do strefy euro, należy spełnić kryteria konwergencji takie jak:
inflacja nie wyższa niż o 1,5 punktu procentowego od średniej stopy inflacji w trzech państwach UE, gdzie inflacja jest najniższa (3,0% według danych za marzec 2007 roku)
dług publiczny nieprzekraczający 60% PKB
deficyt budżetowy nie wyższy niż 3% PKB
długoterminowe stopy procentowe nieprzekraczające o więcej niż o 2 p.p. średniej stóp procentowych w 3 państwach UE o najniższej inflacji (6,4% według danych za marzec 2007 roku)
stabilny kurs wymiany waluty w ciągu ostatnich 2 lat – wahania kursów walut nie mogą przekroczyć ±15% do ustalonej początkowo wartości (wprowadzenie waluty do mechanizmu kursów walutowych ERM II).
Strefa euro
Obecnie członkami unii gospodarczej i walutowej jest 20 z 27 państw członkowskich Unii Europejskiej:
Austria, Belgia, Chorwacja, Cypr, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Portugalia, Słowacja, Słowenia, Włochy,
a ponadto 4 inne państwa (Andora, Monako, San Marino, Watykan). Z kolei w Czarnogórze i na terytorium Kosowa – euro jest walutą bez członkostwa w unii gospodarczej i walutowej.
Wymiana walut narodowych na euro
W roku 2002
Początkowo waluta ta była tylko międzybankową walutą rozliczeniową i nie znajdowała się w normalnym obiegu. W dniu 1 stycznia 2002 roku nastąpiło zastąpienie walut państw członkowskich strefy euro monetami i banknotami euro, co było największą przeprowadzoną na świecie jednorazową operacją walutową. Cała akcja wymiany walut zakończyła się 1 lipca 2002 roku, kiedy to waluty narodowe państw strefy euro zostały całkowicie wycofane. Kursy między walutami narodowymi, które miało zastąpić euro, zostały zamrożone 1 stycznia 1999 roku.
1 stycznia 2002 roku ustanowiono strefę euro. Kurs wymiany za 1 €:
0,787564 funta irlandzkiego (IEP)
1,95583 marki niemieckiej (DEM)
2,20371 guldena holenderskiego (NLG)
5,94573 marki fińskiej (FIM)
6,55957 franków francuskich (FRF)
6,55957 franków monakijskich (MCF)
13,7603 szylinga austriackiego (ATS)
40,3399 franków belgijskich (BEF)
40,3399 franków luksemburskich (LUF)
166,386 pesety hiszpańskiej (ESP)
200,482 escudo portugalskiego (PTE)
340,750 drachmy greckiej (GRD)
1936,27 lira sanmaryńskiego (SML)
1936,27 lira watykańskiego (VAL)
1936,27 lira włoskiego (ITL).
Wymianie uległo 4,5 biliona euro w gotówce oraz przeliczono waluty narodowe na ponad 10 bilionów euro na kontach bankowych na całym świecie.
W pozostałych latach
1 stycznia 2007 roku do strefy euro wstąpiła Słowenia. Kurs wymiany za 1 €: 239,640 tolarów słoweńskich (SIT).
1 stycznia 2008 roku do strefy euro wstąpiły Cypr oraz Malta. Kurs wymiany za 1 €:
0,429300 liry maltańskiej (MTL)
0,585274 funta cypryjskiego (CYP).
1 stycznia 2009 roku do strefy euro przystąpiła Słowacja. Kurs wymiany za 1 €: 30,1260 koron słowackich (SKK).
1 stycznia 2011 roku do strefy euro przystąpiła Estonia. Kurs wymiany za 1 €: 15,6466 koron estońskich (EEK).
1 stycznia 2014 roku do strefy euro przystąpiła Łotwa. Kurs wymiany za 1 €: 0,702804 łata (LVL).
1 stycznia 2015 roku do strefy euro przystąpiła Litwa. Kurs wymiany za 1 €: 3,45280 lita (LTL).
1 stycznia 2023 roku do strefy euro przystąpiła Chorwacja. Kurs wymiany za 1 €: 7,53450 kun (HRK).
Mechanizm ERM II
Mechanizm kursów walutowych (ERM II) został wprowadzony przez Wspólnotę Europejską w 1979, jako część Europejskiego Systemu Walutowego, w celu redukcji wahań kursowych walut państw członkowskich Unii Europejskiej. Mechanizm ten oparty jest na powiązaniu i usztywnieniu kursów wymiany walut państw członkowskich. Do mechanizmu kursów walutowych (ERM II) od 1 stycznia 1999 r. należy Dania, a od 10 lipca 2020 r. Bułgaria
Emisja euro
Banknoty euro są drukowane pod bezpośrednią kontrolą Europejskiego Banku Centralnego (w 14 różnych drukarniach) i mają jednolity wygląd we wszystkich państwach strefy euro.
Monety są produkowane przez mennice poszczególnych państw. Monety mają jednakowy kształt, jednakowy materiał i jednakowy wygląd rewersu (wspólna strona).
Na rewersach od 1 do 5 centów przedstawiono Europę Zachodnią na mapie świata. Zaznaczono wszystkie państwa Europy, również te, które nie należą do Unii.
Na pierwszej wersji rewersów monet od 10 do 50 centów przedstawiono 15 poszczególnych państw członkowskich UE w pewnej odległości od siebie, w tym nienależących do strefy euro: Danii, Szwecji i Wielkiej Brytanii.
Na pierwszej wersji rewersów monet o wartości 1 i 2 euro, państwa UE-15 złączone są w jedną całość, co odzwierciedla dewizę „jedności w różnorodności”.
Od 2007 roku wprowadzano nowe monety. Monety od 10 centów do 2 euro są z rewersem przedstawiającym bez granic większą część Europy, zachowując rewersy monet od 1 do 5 centów, na których pod lupą widać, że nowe państwa członkowskie nie są częścią zaznaczonego obszaru.
Awersy (strona narodowa) natomiast są inne w każdym z państw, które decydują, jakie symbole są tam zamieszczone (przy czym monety euro bez względu na stronę narodową są prawnym środkiem płatniczym na terenie całej strefy euro). Oznacza to, że sklepy czy banki na terenie danego kraju nie mają prawa do odmowy przyjęcia monet wybitych w innych krajach. Istnieją także srebrne monety 10 €, które są wprawdzie prawnym środkiem płatniczym, ale ze względu na ich wartość kolekcjonerską raczej nie są spotykane w sklepach.
Dystrybucją banknotów i monet zajmują się poszczególne banki centralne państw strefy euro pod ścisłą kontrolą Europejskiego Banku Centralnego.
Euro w Polsce
Po wejściu do Unii Europejskiej w 2004 r., według pierwotnych planów Ministerstwa Finansów Polska miała być gotowa do wejścia do strefy euro w 2009 roku. Obecnie nieznana jest data planowanego wejścia złotego do mechanizmu kursów walutowych ERM II oraz wprowadzenia euro w Polsce.
W 2011 roku, a więc 2 lata po niespełnionym, planowanym terminie wycofania złotego, według sondaży większość Polaków była przeciwna zmianie waluty.
Na mocy § 11 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 września 2007 roku w sprawie ogólnych zezwoleń dewizowych również w Polsce można używać euro do rozliczeń, w których jedną stroną jest konsument i odbiorca usług (np. w sklepie, u fryzjera).
Po wygranych wyborach parlamentarnych w 2007 Platforma Obywatelska zapowiedziała, że Polska będzie starać się jak najszybciej spełnić kryteria spójności, aby wejść do strefy euro już w 2012 lub 2013 roku. W późniejszych wypowiedziach Prezes Rady Ministrów Donald Tusk zapowiedział, że Polska wejdzie do strefy euro już w 2011 roku. Wcześniej premier zapowiedział, że nie odbędzie się referendum w sprawie wejścia Polski do strefy euro. 16 września 2008 roku premier Tusk wspólnie z RPP i NBP potwierdzili zamiar spełnienia w 2011 roku przez Polskę kryteriów wejścia Polski do strefy euro. Pod koniec 2008 roku premier potwierdził, że referendum dotyczącego wprowadzenia euro w Polsce nie będzie. Warto jednak zauważyć, iż Rzeczpospolita Polska zobowiązała się w traktacie akcesyjnym do przyjęcia euro, nie określając jednakże, kiedy ma to nastąpić.
Do zamiany złotego na euro niezbędna jest zmiana uprawnień NBP określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Od strony produkcyjnej Polska jest przygotowana do decyzji o przyjęciu euro. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych od 2006 roku znajduje się wśród 15 akredytowanych przez Europejski Bank Centralny podmiotów, które mogą drukować euro.
W lutym 2009 NBP opublikował raport, w którym zaproponował opóźnienie przyjęcia euro ze względu na wahania kursu złotego podczas kryzysu finansowego. Rząd nie zmienił harmonogramu wstąpienia do strefy euro w 2012 roku.
W marcu 2009 pojawiły się ekspertyzy mówiące o braku konieczności zmiany Konstytucji RP (w tym artykułu 227) przy wprowadzaniu euro. Część konstytucjonalistów uważa, że zmiana ustawy zasadniczej jest tylko dostosowaniem polskich przepisów wewnętrznych do obowiązującego już prawa wspólnotowego. Powołują się na wyższość prawa unijnego nad polską konstytucją, co stoi jednak w sprzeczności z wykładnią Trybunału Konstytucyjnego, zawartą w sentencji wyroku o zgodności traktatu akcesyjnego z Konstytucją RP. Trybunał stanął wówczas na stanowisku, iż zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego dotyczy ustaw, nie zaś samej Konstytucji. Planom wprowadzenia euro bez zmiany Konstytucji sprzeciwia się PiS.
Rządzący w Polsce w latach 2015–2017 rząd Beaty Szydło podchodził do kwestii wejścia Polski do strefy euro bez entuzjazmu. Konrad Szymański, wiceminister spraw zagranicznych, pytany w 2017 o perspektywę wejścia Polski do strefy euro przed rokiem 2025, odpowiedział, że określenie polskiego stanowiska zależy od rozwiązania wewnętrznych problemów w eurolandzie.
Euro a inne kraje
Pojawiające się natomiast na rynku numizmatycznym tak zwane próbne monety euro z Danii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Polski (istnieją nawet dwa warianty – bite na Słowacji na zlecenie polskich kupców numizmatycznych oraz w Wielkiej Brytanii na zlecenie firmy zagranicznej) i innych krajów wstępujących do Unii Europejskiej są produktem prywatnym, od których banki emisyjne (w tym Narodowy Bank Polski) zdecydowanie się odcinają; nie przeszkadza to jednak w handlu tymi monetami po dosyć wygórowanych cenach. Istnieją nawet „próbne monety euro” ze Szwajcarii, która do Unii nie należy, a nawet Szkocji i Padanii.
Euro jest też oficjalną walutą w Andorze, Czarnogórze i Kosowie. Zależny od euro jest także kurs marki transferowej, oficjalnej waluty Bośni i Hercegowiny (stały przelicznik 1 EUR = 1,95583 MK).
Począwszy od 2007 roku, euro stało się oficjalnym środkiem płatniczym w Słowenii, w 2008 na Cyprze i Malcie, w 2009 na Słowacji, w 2011 w Estonii, w 2014 na Łotwie, w 2015 na Litwie i w 2023 w Chorwacji.
Euro jest również środkiem płatniczym w większości terytoriów zamorskich Francji, między innymi na położonym przy kanadyjskim wybrzeżu St-Pierre-et-Miquelon w Ameryce Północnej oraz Gujanie Francuskiej w Ameryce Południowej. Natomiast francuskie terytoria zależne na Oceanie Spokojnym mają sztywno powiązany kurs waluty (franka CFP) z euro.
Bułgaria
Po wejściu do Unii Europejskiej w 2007 r. Bułgaria miała problemy z inflacją. Z tego powodu szybkie przyjęcie nowej waluty było niemożliwe. Jednak od 2012 r. Bułgaria spełnia większość kryteriów konwergencji. Waluta Bułgarii jest sztywno powiązana z euro (kurs: 1 euro = 1,95583 BGN). W dniu 10 lipca 2020 r. bułgarska lewa została wprowadzona do mechanizmu ERM II. Aktualna data przystąpienia Bułgarii do strefu euro to 1 stycznia 2025.
Czechy
Po wejściu do Unii Europejskiej w 2004 r. Czechy pierwotnie chciały wprowadzić euro w 2010 roku. Piętrzyły się głosy, by z powodu problemów gospodarczych wspólną walutę wprowadzić w późniejszym terminie. Premier Czech, Petr Nečas, powiedział, że nie planuje przystąpienia do strefy euro podczas jego rządów. W noworocznym orędziu w styczniu 2024 roku, prezydent Czech Petr Pavel zaapelował, aby podjąć konkretne kroki, które doprowadzą Republikę Czeską do wypełnienia zobowiązania dotyczącego przyjęcia euro. W sprawie przyjęcia wspólnej waluty nie ma jednak jednolitego stanowiska rządu Petra Fiali.
Dania
Dania jest unijnym państwem zwolnionym na mocy traktatu z Maastricht z obowiązku wprowadzenia u siebie waluty euro. W roku 2000 odbyło się dodatkowo referendum, w którym 53,2% społeczeństwa duńskiego odrzuciło pomysł wprowadzenia euro. W badaniu opiniotwórczego ekonomicznego pisma Børsen portalu z kwietnia 2010 roku wykazano, że 52% Duńczyków jest za wprowadzeniem europejskiej waluty, podczas gdy 41% przeciwko. Kolejne referendum było planowane na rok 2011, ale nie zostało przeprowadzone. Od początku istnienia strefy euro korona duńska funkcjonuje w ERM II w paśmie wahań ograniczonym do 2,25%.
Rumunia
Rumunia jest państwem członkowskim UE od 2007 roku i podobnie jak Bułgaria ma problemy z dużą stopą inflacyjną. Narodowy Bank Rumunii (BNR) obrał 2015 jako rok docelowy dla wprowadzenia euro. Oficjalne założenia polityki pieniężnej (podpisane w 2010 roku przez ministra finansów publicznych i ministra sprawiedliwości) zakładały wejście Rumunii do strefy euro w dniu 1 stycznia 2015 roku. Jesienią 2011 roku władze kraju potwierdziły ten zamiar. W 2014 Rumunia oficjalnie ogłosiła, że dąży do wprowadzenia u siebie euro w 2019 roku.
W roku 2018 rząd Rumunii ogłosił, iż akcesja do strefy Euro może nastąpić w roku 2024, jednak na początku roku 2021 w związku ze skutkami gospodarczymi spowodowanymi pandemią koronawirusa zostało ogłoszenie przeniesienie tego momentu na lata 2027–2028.
Szwecja
Szwecja, która jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 r., przeprowadziła 14 września 2003 roku referendum, w którym jej obywatele nie poparli wprowadzenia euro. Ponieważ Szwecja zadeklarowała w porozumieniu akcesyjnym, że warunkiem do wprowadzenia waluty jest spełnienie kryteriów konwergencji, przyjęcie nowej waluty zostało utrudnione przez nieprzystąpienie do mechanizmu zmiany kursu. Kolejne referendum miało się odbyć około 2013 roku. Minister finansów wyraził swoje poparcie dla wprowadzenia waluty euro w Szwecji.
Węgry
Po wejściu do Unii Europejskiej w 2004 r. Węgry zamierzały wprowadzić euro już w 2010 roku, jednak z powodu ciągłego wysokiego deficytu krajowego cel ten okazał się nieosiągalny. Później Węgry w związku z nowym zadłużeniem w wysokości 10% PKB miały najwyższe zadłużenie wśród wszystkich krajów wspólnoty.
Negatywne konsekwencje wprowadzenia euro
Euro jako unia walutowa oznacza pozbawienie się przez państwa członkowskie wpływu na gospodarkę poprzez zmiany kursu walutowego i stóp procentowych. Instrumenty te są stosowane, gdy państwa tracą konkurencyjność międzynarodową, gdy ceny, w tym płace, stają się zbyt wysokie w stosunku do produktywności firm produkujących dobra eksportowalne. Wtedy dobra te zostają wypychane z rynku krajowego i międzynarodowego. Powoduje to spadek produkcji i zatrudnienia w firmach produkujących te dobra oraz pogorszenie bilansu handlowego i deficytu na rachunku obrotów bieżących. Spadek produkcji i zatrudnienia w firmach produkujących dobra eksportowalne może być równoważony wzrostem w sektorach ich nieprodukujących szczególnie w budownictwie i w usługach. Zwiększone zakupy za granicą i deficyt na rachunku obrotów bieżących są finansowane bez problemu kredytem dopóki jest on tani.
Państwa odzyskują konkurencyjność międzynarodową przez obniżenie cen dóbr eksportowalnych poprzez obniżenie kursu waluty krajowej albo poprzez obniżenie cen, w tym płac, w kraju (deflacja). W przypadku płynnego kursu waluty zmiana bilansu płatniczego zmienia kurs walutowy, co zmienia wartość dóbr krajowych na rynku międzynarodowym z dnia na dzień, automatycznie i powszechnie. W przypadku sztywnego kursu waluty krajowej do waluty partnerów gospodarczych, jak w przypadku euro, pozostaje jedynie deflacja, która wymaga milionów decyzji, w tym zmiany umów. W przypadku spadku sprzedaży firmy raczej zwalniają część pracowników, a nie obniżają płace, także dlatego, że lepiej wykwalifikowani pracownicy mogą zmienić pracę. Raczej nie występują sytuację w których w firmach nie zagrożonych upadkiem pracownicy godzą się na obniżkę płac, aby zwiększyć zatrudnienie i sprzedaż. Odzyskiwanie konkurencyjności poprzez deflację jest procesem długotrwałym i powoduje wyższe bezrobocie i większy spadek PKB. I tak PKB w 2014 osiągnął 74% PKB z 2007 (ostatniego roku przed kryzysem) w Grecji, 91% we Włoszech, 93% w Portugalii i 94% w Hiszpanii, 105% w Niemczech, 107% w USA i 123% w Polsce.
, a za nim Stefan Kawalec i Ernest Pytlarczyk porównują kryzys w strefie euro do wielkiego kryzysu, a samo euro do wymienialności walut na złoto (standard złota), która pogłębiła i przedłużyła kryzys, a kraje, które przeprowadziły dewaluację waluty, poradziły sobie znacznie lepiej. W przypadku waluty wymienialnej na złoto i wystąpienia deficytu handlowego niezrównoważonego napływem kapitału z zagranicy następował odpływ złota z rezerw banku centralnego. Aby zapobiec utracie rezerw, bank centralny podnosił stopę procentową, co powodowało obniżenie podaży kredytu. W rezultacie po wybuchu wielkiego kryzysu państwa, które zdewaluowały swoje waluty w 1931, miały wyraźnie wyższą produkcję przemysłową w 1934 niż w 1929 – w ostatnim roku przed kryzysem. Państwa złotego bloku miały produkcję przemysłową niższą o 22% niż przed kryzysem. W 1936 różnica ta wynosiła 41 punktów procentowych: odpowiednio 127% poziomu z 1929 w krajach po dewaluacji w 1931 i 86% w krajach złotego bloku. Państwa, które porzuciły wymienialność na złoto, mogły prowadzić ekspansywną politykę monetarną i fiskalną, w sytuacji kryzysu bez niebezpieczeństwa inflacji, zwiększający popyt krajowy uruchamiający niewykorzystywane w kryzysie moce produkcyjne.
Także w przypadku prowadzenia właściwej polityki euro utrudnia odzyskanie konkurencyjności, jak w przypadku Finlandii, która w 2016 miała PKB o 3% niższy niż w 2007, mimo że według Kawalca mogła uchodzić za wzór: zadłużenie przed kryzysem na poziomie niewiele ponad 30% PKB, znakomity system edukacji i miejsce w czołówce rankingu konkurencyjności.
Według Kawalca i Pytlarczyka nie ma możliwości wprowadzenia instrumentów gospodarczych zastępujących osłabienie waluty narodowej, więc należy rozwiązać strefę euro poprzez wychodzenie krajów najbardziej konkurencyjnych. Występowanie krajów w kryzysie grozi wybuchem paniki bankowej. Według nich jeśli rozwiązania strefy euro nie dokonają prorynkowi i proeuropejscy przywódcy to mogą tego dokonać ich antyrynkowi i antyeuropejscy następcy razem ze zniszczeniem Unii Europejskiej.
Według Josepha Stiglitza strefa euro nie posiada, w 2016, nowych mechanizmów gwarantujących, że każde państwo będzie rozwijało się w odpowiednim tempie. Wymaga to pogłębienia integracji politycznej i gospodarczej albo rozwiązania strefy euro. W przeciwnym wypadku długotrwałe kryzysy, jak kryzys zadłużenia w strefie euro będą się powtarzać. Według Stigliza sztywny wymóg utrzymywania deficytu budżetowego poniżej 3% PKB działa jak automatyczny destabilizator, gdy w wyniku kryzysu spadają dochody. W tej sytuacji cięcia wydatków prowadzą do dalszego spadku PKB.
Nominały euro i centów
Nominały okolicznościowe i kolekcjonerskie
Każdy kraj ma prawo do emisji dwóch monet okolicznościowych w roku. Są to zawsze monety o nominale 2 euro, mające te same cechy i właściwości oraz identyczną stronę wspólną jak zwykłe monety 2 euro. Wyróżniają się natomiast motywem okolicznościowym, umieszczonym na stronie narodowej.
Monety okolicznościowe są prawnym środkiem płatniczym w całej strefie euro, co oznacza, że można się nimi posługiwać – i trzeba je akceptować – na równi ze zwykłymi monetami obiegowymi. Najczęściej monety okolicznościowe emituje się dla upamiętnienia rocznic historycznych lub doniosłych wydarzeń bieżących. Pierwszą taką monetę wyemitowała Grecja z okazji igrzysk olimpijskich w Atenach w 2004.
Oprócz tego emitowane są kolekcjonerskie monety euro o nietypowych nominałach: 0,25, ¼, 1 ½, 2 ½, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12 ½, 14, 15, 25, 30, 50, 100, 150, 200, 250, 300, 400, 500, 1000, 2000, 2500, 5000, 10000, 100000 euro. Różne są także stopy w jakich te monety są wykonywane: srebro prób 500/100, 800/1000, 900/1000, 950/1000, złoto prób: 900/1000, 917/1000, 920/1000, 985/1000 oraz inne stopy: bimetal + złoto 750/1000, bimetal + srebro 900/1000 + Niob 998/1000, stopy Cu75 Zn20 Ni5, oraz Cu Ni, bimetal i Nordic gold.
Również banknoty wydawane są w nietypowych nominałach. W 2015 we Francji ukazał się po raz pierwszy banknot o nominale zero euro. Później takie nominały wydały m.in. Francja, Niemcy i Portugalia. Banknoty te są wydawane oficjalnie za zgodą Europejskiego Banku Centralnego i są wydawane zwykle w niskich nakładach, 5–30 tys.
Oficjalnym, trzyliterowym kodem euro (według ISO) jest EUR.
Znak graficzny euro
Komisja Europejska zadecydowała o kształcie symbolu euro. Znak graficzny euro jest grecką literą ε (epsilon) przeciętą dwiema równoległymi liniami. Symbolizuje ona korzenie cywilizacji europejskiej, próby zintegrowania kontynentu i zapewnienia stabilizacji wewnętrznej. Niektórzy dopatrują się również w symbolu euro wyzwania dla dolara amerykańskiego, dla którego charakterystyczną cechą są dwie pionowe linie, czy analogii do jena, którego symbol również posiada taki element.
Znak € na klawiaturze
W systemach operacyjnych rodziny Microsoft Windows, na większości klawiatur komputerowych (w tym polskiej i innych środkowoeuropejskich), znak € można wpisać przy wciśniętych klawiszach lub przy włączonej klawiaturze numerycznej (), wpisując przy wciśniętym kolejno cyfry 0, 1, 2, 8 ( = €). Ta sama metoda działa w przypadku prawie wszystkich innych europejskich ustawień regionalnych (bałtycki, grecki, turecki i zachodnioeuropejski) oraz w przypadku ustawień arabskich i hebrajskiego, wyjątkiem są ustawienia regionalne używające cyrylicy – w tym wypadku należy wprowadzić cyfry 0, 1, 3, 6 ( = €). W przypadku klawiatury polskiej programisty (najpowszechniej używanej w Polsce) i niektórych innych układów klawiatury również wciśnięcie lewego lub prawego klawisza Alt (zwanego inaczej AltGr) i litery U da taki wynik ( = €), w innych kombinacją taką może być , albo (w obu ostatnich przypadkach chodzi o klawisze standardowo oznaczone 4/$ i 5/% na głównej klawiaturze, nie cyframi 4 i 5 na numerycznej). Obsługa euro w systemach Windows 95 i NT 4 uzależniona jest od instalacji poprawki systemowej.
W przypadku niektórych programów można wpisać ciąg 20AC, a następnie wcisnąć klawisze . 20AC to szesnastkowy numer pozycji, na której znak € umieszczony jest w unikodzie. Inne programy pozwalają wstawić znak ten kombinacją lewy Alt i 8364 (wpisanych z klawiatury numerycznej): = €. 8364 to dziesiętny numer pozycji, na której znak € umieszczony jest w unikodzie.
W systemie Mac OS X, stosując układ klawiatury polski programisty, znak ten można uzyskać kombinacją klawiszy Option i cyfry 3 ( = €). W układzie polskim maszynisty odpowiadającą kombinacją klawiszy jest .
W systemie Linux znak € zazwyczaj można wpisać przy użyciu . Niemniej jednak może zdarzyć się, w zależności od dystrybucji, że będzie wymagana modyfikacja układu klawiatury. Można to zrobić, korzystając z ustawień układu klawiatury () dostępnych w centrum ustawień. W tym celu, po uruchomieniu układu klawiatury, należy wskazać używany układ (domyślnie wybrany aktualnie używany), a następnie posłużyć się przyciskiem „Opcje”. Na sam koniec należy z listy rozwijanej „Dodawanie znaków walut do pewnych klawiszy” zaznaczyć preferowany skrót, przy czym zaleca się ustawienie „Euro pod 5” aby móc korzystać z kombinacji w celu użycia znaku €.
Zważywszy na fakt, że znak € jest stosunkowo często stosowanym symbolem waluty, często zdarza się, że na nowych klawiaturach komputerów jest on nadrukowany na klawiszu 5/%. Sugeruje to użycie ww. kombinacji, niemniej jednak efekt zależy od użytego sterownika klawiatury.
Zobacz też
ECU
Jednolity Obszar Płatności w Euro
europejski system walutowy
euroizacja
iluzja euro
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Narodowego Banku Polskiego
Aktualny średni kurs euro według NBP
Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej
Europejski Bank Centralny
Strona ze skanami banknotów (ang.) (niem.)
Laureaci Międzynarodowej Nagrody Karola Wielkiego |
1348 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Energia%20wewn%C4%99trzna | Energia wewnętrzna | Energia wewnętrzna ( lub ) – w termodynamice jest to całkowita energia układu będąca sumą energii potencjalnej i kinetycznej makroskopowych części układu, energii kinetycznej cząsteczek, energii potencjalnej oddziaływań międzycząsteczkowych i wewnątrzcząsteczkowych itd.
Wartość energii wewnętrznej jest trudna do ustalenia ze względu na jej złożony charakter. W opisie procesów termodynamicznych istotniejsza i łatwiejsza do określenia jest zmiana energii wewnętrznej, dlatego określając energię wewnętrzną układu pomija się te rodzaje energii, które nie zmieniają się w rozpatrywanym układzie termodynamicznym. Na przykład dla gazu doskonałego jedyną składową energii wewnętrznej, która może się zmieniać, jest energia kinetyczna cząsteczek gazu. Stąd zmiana energii wewnętrznej równa jest zmianie energii kinetycznej cząsteczek.
Energia wewnętrzna jest jednym z potencjałów termodynamicznych. Według I zasady termodynamiki energia wewnętrzna stanowi jednoznaczną funkcję stanu, którą dla danej porcji gazu można wyrazić przez dowolne dwa parametry stanu, np. ciśnienie, temperaturę, objętość właściwą, entalpię, entropię i inne.
Związek z innymi wielkościami termodynamicznymi
O ile energię wewnętrzną trudno opisać prostym wzorem, który uwzględniałby wszystkie jej części, to ze względu na fakt, że większość jej składników pozostaje stała w przemianach gazowych, zmiana energii wewnętrznej może być zapisana równaniem:
gdzie:
– temperatura (w kelwinach),
– entropia,
– ciśnienie,
– objętość,
– potencjał chemiczny -tego składnika,
– liczba cząsteczek -tego składnika.
Ze wzorów tych wynika
– temperatura,
– ciśnienie,
– potencjał chemiczny.
Jednostką energii w układzie SI jest dżul [J].
W gazie doskonałym
W przypadku gazu doskonałego zmiana energii wewnętrznej równa jest zmianie energii kinetycznej cząsteczek i wyraża ją wzór
gdzie:
– liczba moli gazu,
– ciepło molowe przy stałej objętości,
– zmiana temperatury gazu.
Zobacz też
energia swobodna
entalpia
entalpia swobodna
funkcja stanu
potencjały termodynamiczne
Uwagi
Przypisy
Termodynamiczne funkcje stanu
Energia |
1349 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Enhanced%20Chip%20Set | Enhanced Chip Set | ECS ( – ulepszony chipset) – chipset nowocześniejszy niż OCS, montowany w komputerach klasy Amiga. Zaczął być stosowany w 1990, na początku w komputerze Amiga 3000. Produkowane później komputery Amiga wykorzystywały równolegle OCS i ECS lub wyłącznie ECS. W 1991 zaczęto go stosować w komputerach Amiga 500+. Ostatnią maszyną, w której ECS był wykorzystany, była Amiga 600.
W skład ECS wchodziły układy:
Super Agnus 8375 (do 2 MB CHIP RAM)
Super Denise
Paula
Cechy ECS
obsługa 4-kolorowych trybów graficznych Productivity (rozdzielczość 640 × 480 pikseli) i SuperHires (1280 × 200 lub 1280 × 256)
zdolność do kopiowania obszarów większych niż 1024 × 1024 pikseli w jednej operacji
zdolność do wyświetlania obrazu w rejonie krawędzi (poza wszystkimi oknami)
Następcą ECS był chipset AGA.
Amiga |
1352 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Etnocentryzm | Etnocentryzm | Etnocentryzm – postawa ujawniająca się przy zetknięciu z innymi kulturami, polegająca na uznawaniu własnego narodu lub grupy etnicznej za szczególnie wartościową oraz na wywyższaniu własnej kultury, którą traktuje się jako miernik w ocenianiu innych grup, co prowadzi często do postaw niechęci, a nawet wrogości.
Jest przeciwieństwem relatywizmu kulturowego, również w odniesieniu do oceny kultury „masowej” i „elitarnej”. Jako przeciwieństwo etnocentryzmu traktuje się też fascynację „egzotycznymi” kulturami, co dawniej nierzadko występowało u antropologów.
Częstym przejawem etnocentryzmu jest wyrażanie zdziwienia wobec zwyczajów w innych kulturach i uznawanie ich, w przeciwieństwie do własnych zwyczajów, jako nienaturalnych. Na jego występowanie może mieć wpływ stopień homogeniczności kultury, a z kolei on sam jest jedną z cech osobowości autorytarnej. Postawa etnocentryzmu występuje nie tylko w nowoczesnych społeczeństwach. Jest charakterystyczna obok ksenofobii dla sposobu myślenia ludzi w izolowanych społecznościach pierwotnych.
Grecy i Rzymianie ludy spoza własnej cywilizacji nazywali „barbarzyńcami”, a później Europejczycy w trakcie epoki odkryć geograficznych podejmowali działania na rzecz cywilizowania „dzikich”, niszcząc ich kultury.
Inne przykłady to ludy określające mianem „ludzi” tylko siebie samych, np. Kiowa, Lapończycy, Romowie czy Tunguzi. Żydzi dzielą całą ludzkość na potomków Abrahama i gojów, jaskrawym przykładem etnocentryzmu są Chiny, czyli dla Chińczyków „Państwo Środka” (por. sinocentryzm). Wiele religii afrykańskich jest etnocentrycznych, obcym często odmawiając człowieczeństwa i pełni praw.
W ZSRR powstaniu etnocentryzmu sprzyjało wprowadzenie w 1932 r. do dowodów osobistych obywateli informacji o narodowości.
Zobacz też
poprawność polityczna
europocentryzm
religie etniczne
Przypisy
Bibliografia
Teoria polityki
Socjologia narodu
Etnologia i antropologia kulturowa |
1353 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Energia%20swobodna%20Helmholtza | Energia swobodna Helmholtza | Energia swobodna Helmholtza (a lub A lub F ) – funkcja stanu i potencjał termodynamiczny odpowiadający tej części energii wewnętrznej, która może być w danym procesie uwolniona na zewnątrz układu w formie pracy lub ciepła przy stałej temperaturze i objętości.
Jest to przydatna funkcja, w odróżnieniu od energii wewnętrznej, można ją łatwo wyznaczyć, gdyż zależy w sposób naturalny od temperatury, objętości i liczby moli substancji, a parametry te można łatwo mierzyć. Funkcji tej używa się często przy złożonych procesach, w których przekazywanie energii odbywa się na kilka różnych sposobów (np:reakcja chemiczna połączona ze zmianą temperatury i ciśnienia).
Energia swobodna Helmholtza często jest oznaczana symbolem F, ale przez IUPAC preferowane jest używanie A (zobacz: Alberty, 2001).
Definicja i związki
Energię swobodną Helmholtza definiuje wzór:
Z definicji energii Helmholtza, energii wewnętrznej i entropii, dla procesu odwracalnego różniczkę energii Helmholtza określa wzór:
Wzór ten dla układu, w którym nie zmienia się liczba cząsteczek układu upraszcza się do:
Z powyższego wzoru wynikają zależności:
Entropia (S):
Ciśnienie (p):
Potencjał chemiczny () i-tego składnika
gdzie:
U – energia wewnętrzna,
T – temperatura,
S – entropia,
p – ciśnienie,
V – objętość.
Energia swobodna gazu doskonałego
Energię swobodną Helmholtza jednoatomowego gazu doskonałego określa wzór:
gdzie:
A – energia swobodna Helmholtza,
T – temperatura,
V – objętość,
n – liczba moli gazu,
R – uniwersalna stała gazowa,
A0 – energia swobodna Helmholtza w: T0, V0, n0 – parametry początkowe.
Równanie to dla określonej temperatury, objętości, liczności materii oraz energii Helmholtza w określonych warunkach początkowych, jednoznacznie określa energię Helmholtza, co jest uzasadnieniem, że energia Helmholtza jest potencjałem termodynamicznym. Z równania tego poprzez różniczkowanie lub całkowanie można uzyskać inne zależności dla gazu doskonałego.
Zobacz też
entalpia
potencjały termodynamiczne
układ kanoniczny
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Termodynamiczne funkcje stanu
Energia
Wielkości fizyczne nazwane od osób |
1355 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Entalpia | Entalpia | Entalpia (zawartość ciepła) – w termodynamice wielkość fizyczna będąca funkcją stanu mająca wymiar energii, będąca też potencjałem termodynamicznym, oznaczana przez , lub którą definiuje zależność:
gdzie:
– entalpia układu,
– energia wewnętrzna układu,
– ciśnienie,
– objętość.
Z powyższego wzoru wynika sens fizyczny entalpii. Entalpia jest równa sumie:
energii wewnętrznej, czyli energii, jaka jest potrzebna do utworzenia układu, gdy jest on tworzony w otoczeniu próżni,
iloczynu który jest równy pracy, jaką należy wykonać nad otoczeniem, by w danych warunkach uzyskać miejsce na układ.
Wszystkie wielkości definiujące entalpię są parametrami stanu, dlatego entalpia też jest funkcją stanu.
Nieskończenie małą zmianę entalpii określa wzór:
Dla procesów, zachodzących dla ciał stałych i cieczy pod niezbyt dużym ciśnieniem składniki i są małe w porównaniu do i mogą być pominięte, wówczas zmiana entalpii jest równa zmianie energii wewnętrznej:
Entalpia jako zawartość ciepła
Z definicji entalpii i I zasady termodynamiki:
Gdy układ wykonuje wyłącznie pracę objętościową oraz gdy ciśnienie jest stałe, wówczas zmiana entalpii jest równa ciepłu dostarczonemu do układu:
Z tego, że entalpia jest funkcją stanu oraz powyższego wynika, że dla dowolnego procesu, w którym ciśnienie początkowe jest równe ciśnieniu końcowemu, ilość ciepła dostarczonego do układu jest równa zmianie entalpii:
Przemiany przebiegające przy stałym ciśnieniu są bardzo często spotykane w praktyce (np. kocioł parowy, przemiany fazowe, reakcje chemiczne), stąd entalpia jest bardzo często wykorzystywaną w obliczeniach funkcją stanu.
W termodynamice technicznej przydatne są wielkości termodynamiczne właściwe (odniesione do jednostki masy rozpatrywanego czynnika termodynamicznego). Wprowadza się więc entalpię właściwą:
Dla entalpii właściwej można zapisać wzór definicyjny w następującej postaci:
gdzie:
– energia wewnętrzna właściwa,
– objętość właściwa.
Zależność entalpii od temperatury
Entalpia substancji zależy od jej temperatury. Przy stałym ciśnieniu jest nazywana pojemnością cieplną
lub
gdzie: – ciepło właściwe przy stałym ciśnieniu, – masa substancji.
Entalpia standardowa
Entalpia standardowa to entalpia danej substancji w jej czystej postaci w ciśnieniu standardowym (tj. 1 bar) w danej temperaturze. Zmianę entalpii standardowej oznacza się symbolem Oznaczając entalpie, jak i entalpie standardowe, wprowadza się do symbolu entalpii oznaczenie przemiany gdzie oznacza przemianę. Stosowany jest też zapis
Entalpie standardowe tworzenia 1 mola (zobacz Standardowe molowe ciepło tworzenia) substancji są podawane w tabelach własności fizycznych substancji. Przyjmuje się, że pierwiastki w ich podstawowym stanie w warunkach standardowych mają entalpię równą 0.
Przykłady entalpii standardowych tworzenia:
wodór cząsteczkowy (): 0
wodór atomowy (H): +217,97 kJ/mol
tlen (): 0
woda ciekła (): −285,83 kJ/mol
para wodna: −241,82 kJ/mol
Entalpia przemian
Inne
Z definicji oraz wyrażenia na energię wewnętrzną dla procesów odwracalnych:
wynika:
Z zależności tej wynika:
– związek z temperaturą,
– związek z objętością,
– związek z potencjałem chemicznym,
gdzie:
– energia wewnętrzna,
– ciśnienie,
– objętość,
– entropia.
Entalpia gazów rzeczywistych i innych substancji zależy w sposób bardziej skomplikowany od temperatury, konieczne jest zastosowanie bardziej skomplikowanych zależności, uwzględniających m.in. ciśnienie. Szczególnie skomplikowane jest wyznaczenie entalpii stosowanej w technice pary wodnej (np. w kotłach i turbinach parowych, suszarniach, wymiennikach ciepła, sprężarkach i wentylatorach do gazów wilgotnych, silnikach cieplnych, zwłaszcza z wtryskiem wody bądź pary wodnej, sieci i węzłów ciepłowniczych i innych), gdyż jej parametry są oddalone w stosunkowo niewielkim stopniu od linii nasycenia i punktu krytycznego.
W termodynamice nie jest istotna wartość całkowitej entalpii, lecz jej przyrost lub zmniejszenie w danym procesie. Przyrost entalpii występuje w sprężarkach, natomiast zmniejszenie – w turbinach cieplnych.
Moc maszyny przepływowej (turbiny, sprężarki) obliczana jest jako iloczyn zmniejszenia (bądź przyrostu) wewnętrznego entalpii czynnika przepływowego i strumienia masy rozprężanego (lub sprężanego) czynnika.
Entalpia jako transformata Legendre’a
Entalpia jest transformatą Legendre’a energii wewnętrznej po zmiennej
W równaniu:
jest zmienną niezależną, a zależną (funkcją objętości).
Dokonując transformacji Legendre’a, otrzymuje się nową funkcję w której jest zmienną niezależną, a zależną (funkcją ciśnienia), czyli:
Zobacz też
energia swobodna
energia wewnętrzna
entalpia swobodna
funkcja stanu
maszyna cieplna
potencjały termodynamiczne
rozprężanie
spalanie
sprężanie
turbina parowa
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Termodynamiczne funkcje stanu
Energia |
1356 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucja | Ewolucja | Ewolucja – stopniowy proces zmian zachodzących w czasie. Pojęcie może odnosić się:
w biologii do ewolucji biologicznej
w filozofii do ewolucjonizmu
w astronomii do ewolucji gwiazdowej
w kosmologii do ewolucji Wszechświata
w naukach społecznych i historii do ewolucji społeczeństw
w religioznawstwie do ewolucji wierzeń
w psychologii do psychologii ewolucyjnej
w językoznawstwie do ewolucji językowej.
Zobacz też
ewolucja niebiologiczna – ewolucja innych replikatorów niż w ewolucji biologicznej
Ewolucja – film z 2001 roku |
1357 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Edward%20Osborne%20Wilson | Edward Osborne Wilson | Edward Osborne Wilson (ur. 10 czerwca 1929 w Birmingham w Alabamie, zm. 26 grudnia 2021 w Burlington) – amerykański biolog i zoolog, znany głównie ze swoich badań nad entomologią, ewolucją oraz socjobiologią.
Działalność
Jest jednym z twórców współczesnej socjobiologii.
Otrzymał wiele wyróżnień za swoje prace, w szczególności National Medal of Science, Nagrodę Crafoorda oraz dwukrotnie Nagrodę Pulitzera (za On Human Nature i The Ants). Jest także laureatem Nagrody Lowella Thomasa.
Ważniejsze publikacje
Brown, W. L.; Wilson, E. O. (1956). "Character displacement". Systematic Zoology. 5 (2): 49–64. doi:10.2307/2411924, JSTOR 2411924., wspólnie z Williamem Brownem Młodszym.; publikacja została uznana w 1986 jako Science Citation Classic, tj., za jedną z najczęściej cytowanych publikacji naukowych wszech czasów.
The Theory of Island Biogeography (1967, Princeton University Press (2001 reprint), ISBN 0-691-08836-5, wspólnie z Robertem McArthurem)
Społeczeństwa owadów, 1979, (Insect Societies (1971 Harvard University Press, ISBN 0-674-45490-1) – jedna z najlepszych monografii w tej dziedzinie, w ostatnim rozdziale autor proponuje utworzenie wspólnej socjobiologii dla wszystkich zwierząt, lecz nie włącza w to jeszcze ludzi)
Socjobiologia, Poznań 2001, Zysk i S-ka, s.360, (Sociobiology. The Abridged Edition; Sociobiology: The New Synthesis 1975, Harvard University Press) – dotyczy zachowań społecznych głównie zwierząt ale także i ludzi.
O naturze ludzkiej wyd I PIW 1988, wyd II Zysk i S-ka 1998 (s.228) (On human nature 1978)- na temat socjobiologii człowieka. Otrzymał za nią w 1979 Nagrodę Pulitzera w kategorii General Non-fiction
Podróż w krainę mrówek : dzieje badań naukowych, 1998, (Journey to the Ants : A Story of Scientific Exploration, 1994, wspólnie z Bertem Hölldoblerem)
Moralność genu. Od socjobiologii do socjologii. Socjobiologia zwierząt i człowieka Warszawa 1991 PIW, tekst zawarty także w antologii Człowiek zwierzę społeczne (Czytelnik 1991), są to fragmenty m.in. Sociobiology: The New Synthesis 1975
Biophilia (1984)
The Ants (1990, wspólnie z Bertem Hölldoblerem). Otrzymali Nagrodę Pulitzera w kategorii General Non-fiction w 1991
Różnorodność życia, Warszawa 1999, PIW, (The Diversity of Life 1992) – koncentruje się na zagadnieniu bioróżnorodności oraz jej zagrożeniu na skutek działalności człowieka
Konsiliencja. Jedność wiedzy, Warszawa 2002, Wydawnictwo Zysk i S-ka, (Consilience. The Unity of Knowledge 1998) – postuluje w głównej mierze zbliżenie nauk społecznych z naukami przyrodniczymi, Wilson dowodzi w tej pozycji, iż nasze zachowania są wynikiem wrodzonych reguł epigenetycznych
Przyszłość życia, Warszawa 2003, Zysk i S-ka, s.268, (The Future of Life 2002)
The Superorganism: The beauty, elegance and strangeness of insect societies, Bert Hölldobler, Edward O. Wilson, Wyd.W.W.Norton 2008. Autorzy powracają w niej do teorii doboru grupowego, przekonują, że ewolucja działa również na poziomie kolonii lub społeczeństw, tytułowy "superorganizm" konkuruje z innymi "superorganizmami"
Przypisy
Zobacz też
socjobiologia
psychologia ewolucyjna
Biogeografia wysp
Linki zewnętrzne
"Postmodernizm: intelektualna czkawka Zachodu" – artykuł wyrażający poglądy Edwarda O. Wilsona na temat filozofii postmodernizmu
Absolwenci Uniwersytetu Harvarda
Amerykańscy entomolodzy
Amerykańscy ekolodzy
Etolodzy
Laureaci Nagrody Crafoorda
Myrmekolodzy
Urodzeni w 1929
Zmarli w 2021
Zdobywcy Nagrody Pulitzera
Laureaci National Medal of Science
Ludzie urodzeni w Birmingham (Alabama) |
1358 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucjonizm | Ewolucjonizm | ewolucjonizm (biologia)
ewolucjonizm w naukach społecznych i historii
ewolucjonizm (myśl polityczna) |
1360 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Kenozoik | Kenozoik | Era kenozoiczna, kenozoik – era, która rozpoczęła się ok. 66 mln lat temu (od wymierania kredowego) i wciąż trwa. Era kenozoiczna bywa czasem określana mianem ery ssaków, owadów lub ery roślin kwiatowych, bowiem te grupy przeszły w niej intensywny rozwój ewolucyjny.
Najważniejsze wydarzenia w skali globalnej
Dawniejszy podział ery kenozoicznej
Geologia
Intensywna orogeneza alpejska doprowadziła w paleocenie do wyniesienia Gór Skalistych, a w następnych epokach gór Sierra Nevada i nowego pasma Gór Skalistych. Przez znaczną część eocenu Afryka i Ameryka Południowa były całkowicie odizolowane od lądów półkuli północnej.
Fauna
W erze mezozoicznej doszło do wykształcenia najpierwotniejszych ssaków – jajorodnych stekowców. Już w kredzie istniały ssaki żyworodne – torbacze, a nawet łożyskowce. W kenozoiku ssaki nadal ewoluowały. Na początku paleogenu były to przede wszystkim pozostałości kredowe: wieloguzkowce, torbacze i prymitywne ssaki łożyskowe. Nie było dużych drapieżników. Na półkuli północnej pojawiły się pierwsze naczelne (Plesiadapiforma). Nastąpiła intensywna ewolucja łożyskowców i ich specjalizacja. Pojawiły się pradrapieżne i prakopytne (paleocen). Eocen („świt nowych czasów”) zawdzięcza nazwę pojawieniu się wielu występujących do dziś rzędów ssaków, a także niektórych istniejących nadal rodzin. Do najbardziej wyspecjalizowanych należą: nietoperze, walenie i brzegowce. Wtedy też pojawiły się lemurowate i wyrakowate. Parzystokopytne reprezentowane są m.in. przez maleńkiego „jelenia” Diacodexis, a nieparzystokopytne przez pierwszego konia – Hyracotherium.
Flora
We wczesnym trzeciorzędzie wokół biegunów rozciągały się lasy wielkolistnych drzew zrzucających liście na zimę. Pozostałe obszary globu porastały lasy tropikalne.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pdf/pg_2005_05_18.pdf – dyskusja na temat statusu czwartorzędu i neogenu |
1361 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Mezozoik | Mezozoik | Era mezozoiczna, mezozoik – era, która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy (patrz tabelka), znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała o jedną trzecią krócej niż paleozoiczna, bo tylko 186 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.
Najważniejsze wydarzenia
Geologia
W mezozoiku nastąpił rozpad superkontynentu Pangei, obejmującego wszystkie obszary lądowe Ziemi. Zgodnie z teorią tektoniki płyt, ruchy płyt tektonicznych rozdzieliły powstałą w permie Pangeę na istniejące obecnie kontynenty.
Na pograniczu triasu i jury rozpoczęło się formowanie Atlantyku i Oceanu Indyjskiego. Powstały także najstarsze zachowane do dziś fragmenty skorupy oceanicznej Pacyfiku (starsze dno, zaliczane do oceanu Panthalassa, zostało zsubdukowane do czasów współczesnych). Najstarszym z nich jest południowo-zachodni fragment dna Oceanu Spokojnego, na wschód od archipelagu Wysp Sundajskich. Na miejscu Atlantyku najpierw powstaje wąski basen oceaniczny typu Morza Czerwonego, oddzielający Amerykę od Europy i Afryki. Na miejscu obecnego Oceanu Indyjskiego początkowo nastąpiło odsunięcie Madagaskaru od Afryki, później nastąpiło pęknięcie na wschód od Madagaskaru i rozejście się Afryki, Azji, Australii i Antarktydy – powstanie Oceanu Indyjskiego. Starszy Ocean Tetydy, z którego do dziś zachowały się liczne osady morskie i ofiolity ulega zamknięciu na skutek subdukcji dna, na jego miejscu powstanie olbrzymi system górski: łańcuch alpejsko-himalajski. W triasie i jurze dochodzi do pierwszych, na razie słabych ruchów orogenezy alpejskiej. W kredzie nasila się aktywność tektoniczna – dochodzi do wypiętrzenia Tatr. W Sudetach i na Opolszczyźnie w płytkich morzach, rozdzielonych wyspą osadziły się grube seria piaszczyste i margliste.
Flora
Trias jest okresem panowania roślin nagonasiennych iglastych. Rośliny kwiatowe (początkowo tylko magnoliowate) pojawiły się pod koniec ery mezozoicznej.
Fauna
Mezozoik to era dominacji dinozaurów; już w triasie pojawiły się pierwsze prymitywne ssaki. Cała era charakteryzowała się wzrostem różnorodności gatunkowej gadów lądowych i morskich, której szczyt obserwujemy w jurze i kredzie. Poza znanymi już z wcześniejszego okresu gadami morskimi i lądowymi pojawiły się aktywnie latające gady, a także pierwsze prymitywne ptaki. Ewolucja bezkręgowców jest powolna, poza głowonogami (amonity i belemnity), które w związku z tym służą jako znakomite, pierwszorzędne skamieniałości przewodnie. Podobnie jak u schyłku paleozoiku, również i pod koniec mezozoiku dochodzi do masowego wymierania roślin i zwierząt. Jego przyczynami najprawdopodobniej są: upadek planetoidy w regionie półwyspu Jukatan, który tworzy krater Chicxulub oraz wulkanizm w Indiach, który stworzył trapy Dekanu. Wymieranie kredowe spowodowało zagładę dinozaurów (poza ptakami), pterozaurów i gadów morskich; wymarły także amonity, belemnity i liczne otwornice.
Mezozoik w Polsce
Na obszarze Polski w dolomitach triasowych występują bogate złoża rud cynku i ołowiu, złoża wapieni i margli, wysady solne, a w skałach jurajskich – niewielkie ilości rud żelaza. W morzu kredowym osadziły się piaskowce tworzące obecnie Góry Stołowe oraz margle pokrywające znaczne obszary Opolszczyzny – tzw. kreda opolska.
Kredowe nasilenie aktywności tektonicznej spowodowało znaczne wypiętrzenie Tatr. Śladem geologicznych przeobrażeń w Polsce są surowce skalne: wapienie, margle, kreda i dolomity wydobywane w okolicach Opola, na Wyżynie Lubelskiej i w rejonie świętokrzyskim, a także skały fliszowe Karpat.
Zobacz też
tabela stratygraficzna
Bibliografia |
1364 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eugeniusz%20Kwiatkowski | Eugeniusz Kwiatkowski | Eugeniusz Felicjan Kwiatkowski (ur. 30 grudnia 1888 w Krakowie, zm. 22 sierpnia 1974 tamże) – polski chemik, wicepremier, minister przemysłu i handlu (1926–1930), minister skarbu (1935–1939) II Rzeczypospolitej.
Życiorys
Kierował opracowaniem 4-letniego planu inwestycyjnego przewidującego rozbudowę infrastruktury, zwiększenie potencjału obronnego kraju, przygotowanie fundamentów dla przyszłej rozbudowy przemysłu, łącznie z aktywizacją Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Zainicjował budowę portu i miasta w Gdyni. Znacznie przyczynił się do powstania Stalowej Woli.
Wniósł znaczący wkład w rozwój polskiego przemysłu chemicznego: zakładów azotowych w Chorzowie i Tarnowie. Jak napisał Jan Nowak-Jeziorański, przyjaciel rodziny:
Przeszedł Kwiatkowski do historii jako twórca Gdyni, ale określenie to znacznie zawęża jego rolę. Polegała ona na ocaleniu i umocnieniu niezależności gospodarczej, bez której Polska nie mogła się ostać jako niepodległe Państwo.
Dzieciństwo i młodość
Był synem Jana (1841–1902) i Wincentyny z Maszczyńskich (1864–1951). Ojciec – prawnik – był urzędnikiem kolei krakowskiej. Po odziedziczeniu majątku po bracie przeniósł się z rodziną do miejscowości Czernichowce pod Zbarażem, w której Eugeniusz spędził dzieciństwo wraz z rodzeństwem: Romanem (1885–1948), Janiną (1892–1994) i Zofią (1900–2000). W 1898 rozpoczął naukę w Gimnazjum Franciszka Józefa we Lwowie – nauka w tym czasie nie szła mu najlepiej. Od 1902 roku uczęszczał do Gimnazjum OO. Jezuitów w Bąkowicach pod Chyrowem. W 1907 otrzymał świadectwo dojrzałości. Po maturze, w latach 1907–1910, studiował na Wydziale Chemii Technicznej Politechniki Lwowskiej, gdzie nauka szła mu bardzo dobrze. Jednak w 1910 Eugeniusz na prośbę matki, która bała się aktywności politycznej i niepodległościowej syna, wyjechał na dalsze studia na wydziale chemicznym Kóniglich Bayerische Technische Hochschule w Monachium (1910–1912). W 1913 roku powrócił do Lwowa, w którym odbył praktykę w Gazowni Miejskiej. W okresie studiów we Lwowie związał się z młodzieżowymi organizacjami niepodległościowymi „Zet” i „Zarzewie”, a następnie był członkiem Polskich Drużyn Strzeleckich. Wstąpił też do Polskiego Związku Wojskowego.
Wielka Wojna
W czasie I wojny światowej walczył w Legionie Wschodnim, po jego rozwiązaniu wrócił do Lublina. Następnie w 1916 r. wstąpił do Legionów Polskich zostając komisarzem werbunkowym. Od 1917 r. zajmował się pracą konspiracyjną w Polskiej Organizacji Wojskowej. W listopadzie 1918 r. uczestniczył w rozbrajaniu wojsk niemieckich w Łukowie. W odrodzonej Polsce wstąpił do Wojska Polskiego.
Jeszcze w trakcie wojny pełnił funkcję zastępcy dyrektora Gazowni Lubelskiej.
II Rzeczpospolita
W odrodzonej ojczyźnie, w lutym 1919 r. rozpoczął pracę jako pracownik sekcji mechanicznej Ministerstwa Robót Publicznych. Rok później był członkiem Komisji Propagandowej Polskiego Komisariatu Plebiscytowego na Śląsku. W okresie wojny polsko-bolszewickiej pracował w sekcji chemicznej Głównego Urzędu Zaopatrzenia Armii przy Ministerstwie Spraw Wojskowych. W 1921 wystąpił z wojska w stopniu porucznika. Po demobilizacji zajął się działalnością naukową i publicystyczną. Publikował m.in. w „Robotach Publicznych” i „Przemyśle Chemicznym”. W tym samym roku, jako docent, wykładał chemię węgla kamiennego i gazu na Politechnice Warszawskiej.
Jako inżynier chemik, podjął pracę na stanowisku dyrektora technicznego w Państwowej Fabryce Związków Azotowych w (Starym) Chorzowie, której dyrektorem naczelnym był wówczas Ignacy Mościcki. W ciągu czterech lat doprowadził do rozkwitu fabryki, uprzednio pozbawionej przez Niemców dokumentacji i personelu technicznego. W latach 1924–1926 był prezesem Polskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Województwa Śląskiego, którego członkostwo honorowe otrzymał w roku 1928.
Po przewrocie majowym (1926) prezydent RP Ignacy Mościcki zarekomendował go na stanowisko ministra przemysłu i handlu w drugim rządzie Kazimierza Bartla, które to stanowisko piastował w latach 1926–1930. Jako minister za najważniejsze uznał równowagę budżetową oraz stabilizowanie złotego. Przyśpieszył rozbudowę portu w Gdyni, kończąc spór z budującym port konsorcjum polsko-francuskim, podpisując przy tym nową umowę. Uzyskał wsparcie od prezydenta Mościckiego, który 1.06.1927 r. wydał rozporządzenie o poparciu rozbudowy miasta i portu, przy okazji oferując zwolnienia podatkowe dla przedsiębiorstw tam działających. Kwiatkowski przyczynił się też do powstania Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Mościcach pod Tarnowem. Ponadto powołał Komisję Ankietową Badania Warunków i Kosztów Produkcji oraz Wymiany, a w 1928 r. Instytut Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen.
Po dymisji rządu Józefa Piłsudskiego 4 grudnia 1930, kiedy nowym premierem został Walery Sławek, ten nie zaproponował Kwiatkowskiemu miejsca w rządzie. Po tej decyzji aż do 1935 roku pozostawał na marginesie życia politycznego. W 1931 roku zrezygnował z mandatu poselskiego w Sejmie Śląskim (który objął rok wcześniej z ramienia BBWR). W latach 1931–1935 był dyrektorem Państwowych Fabryk Związków Azotowych w Chorzowie i Mościcach.
Od października 1935 do 30 września 1939 pełnił funkcje wicepremiera i ministra skarbu w rządach: Mariana Zyndram-Kościałkowskiego i Felicjana Sławoja Składkowskiego.
Włączył się w działalność Obozu Zjednoczenia Narodowego.
Skalę problemów gospodarczych, z którymi miał się borykać, przedstawił w wystąpieniu sejmowym z 1935 roku, podczas którego stwierdzał: „Nasza struktura gospodarcza jest wyjątkowo niekorzystna (...). Wieś polska w XX w. powróciła prawie do gospodarki naturalnej. Szereg potrzeb wsi zaspakaja się w sposób anormalny i niezwykle prymitywny, zapałki dzieli się na części, wraca się do łuczywa, a transport pieszy i kołowy nawet na znaczne odległości przyszedł ponownie – po przerwie od końca XIX w. – do znaczenia”.
Jako minister doprowadził do zwiększania wpływów do budżetu państwa. Uprościł system podatkowy m.in. poprzez poprzez scalenie większości podatków bezpośrednich. Ponadto doprowadził do uchwalenia ustaw: o ulgach inwestycyjnych, która zakładała np. zwolnienie w zakresie podatków od nieruchomości, dochodowego, specjalnego od wynagrodzeń z funduszy itd., oraz ustawa o podatku obrotowym reformującą podatek przemysłowy i znosząca świadectwa przemysłowe. Kwiatkowski był twórcą Czteroletniego Planu Inwestycyjnego na lata 1936-1940. Od 1937 roku patronował Centralnemu Okręgowi Przemysłowemu, koncepcji autorstwa braci Kosieradzkich (Władysław Kosieradzki i Paweł Kosieradzki).
Opowiadał się za szybkim uprzemysłowieniem kraju i reformą rolną (zwolennik interwencjonizmu państwowego w dziedzinie cen płodów rolnych, oddłużania rolnictwa i inwestycji publicznych). Doceniał sukcesy radzieckiego planowania gospodarczego, jednocześnie podkreślając skalę prześladowań obywateli radzieckich. Był zwolennikiem równouprawnienia mniejszości narodowych w Polsce. W kręgach sanacyjnych był zwolennikiem dialogu z opozycją. Uważał, że bez porozumienia z silną w kraju opozycją nie można prowadzić aktywnej polityki gospodarczej. Pod pseudonimem umieszczał artykuły w opozycyjnym „Kurierze Warszawskim”. Działaczy opozycji zaprosił do udziału w tworzonym przez niego Obywatelskim Komitecie Pożyczki Obrony Narodowej. Udało mu się organizować spotkania przedstawicieli opozycji z prezydentem Mościckim. Jego starania o porozumienie i amnestię dla skazanych w procesie brzeskim nie przyniosły jednak rezultatów. Politycznie związany z tzw. „Zamkiem”, czyli obozem prezydenta Mościckiego pozostawał w konflikcie zarówno z Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych Edwardem Śmigłym-Rydzem (na tle niechęci do dewaluacji złotego) i z ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem (na tle stosunku do polityki wobec III Rzeszy, której Kwiatkowski był stanowczym krytykiem).
II wojna światowa i Polska Rzeczpospolita Ludowa
W obliczu klęski wrześniowej wraz z rządem opuścił Polskę 17 września 1939. W latach 1939–1945 internowany w Rumunii. Premier Władysław Sikorski odrzucił jego prośbę o przyjęcie w skład armii polskiej we Francji, motywując to jego osobistą odpowiedzialnością za klęskę 1939 roku jako członka władz przedwrześniowych.
8 lipca 1945 powrócił do kraju i w latach 1945–1948 był Delegatem Rządu dla Spraw Wybrzeża (jego zastępcą był Kazimierz Strzegocki). Krytykowany przez emigrację polityczną i opozycję w kraju. Zaangażował się w odbudowę gospodarki morskiej. W swoim przemówieniu z 1945 roku stwierdził: „Tu nad bałtyckim wybrzeżem ofiarowuje nam historia szanse, jakich nie mieliśmy od prawie pięciu wieków. Musimy więc skupić wszystkie siły i wszystkie uzdolnienia tkwiące w naszym narodzie, by te możliwości wyzyskać w całej pełni”. Utrzymywał poprawne stosunki z głównymi ówczesnymi politycznymi decydentami Bolesławem Bierutem i Władysławem Gomułką. Z sił politycznych popierał PPS, choć pozostał bezpartyjny. W latach 1947–1952 był posłem na Sejm Ustawodawczy. Krytykował m.in. zniesienie święta Konstytucji 3 Maja oraz późniejsze odebranie immunitetu poselskiego aresztowanemu Gomułce. Jednak na 98 posiedzeniu Sejmu Ustawodawczego – w trakcie którego odebrano Gomułce immunitet poselski – głosu nie zabierał.
W czasie pobytu na Wybrzeżu mieszkał w Sopocie, gdzie włączył się czynnie w działalność ZHP. Został przewodniczącym Zarządu Okręgu ZHP.
W 1948 roku został odsunięty od działalności publicznej i przeniesiony na przymusową emeryturę z administracyjnym zakazem pobytu na Wybrzeżu i w Warszawie. Zamieszkał w Krakowie. Po 1956 roku wrócił do aktywności i zajął się głównie pracą naukową z dziedzin chemii, ekonomii i historii. Zmarł 22 sierpnia 1974. Został pochowany na krakowskim cmentarzu Rakowickim (kwatera XIV B-płn-5) obok swojego syna (zginął w 1939 roku postrzelony przez pomyłkę przez współtowarzyszy z wojska). Na miejsce spoczynku odprowadził Eugeniusza Kwiatkowskiego ówczesny arcybiskup krakowski Karol Wojtyła.
Twórca gospodarki morskiej
Eugeniusz Kwiatkowski w Gdyni jest traktowany jako jedna z bardziej zasłużonych postaci dla rozwoju miasta. Dzięki niemu budowa gdyńskiego portu, która początkowo prowadzona była dość ospale, w 1926 roku ruszyła w błyskawicznym tempie, a Gdynia stała się dla międzywojennej Polski „oknem na świat”. Poza budową portu przyczynił się do powstania polskiej floty handlowej, uwalniając Polskę od opłacania obcych armatorów. Jednocześnie z jego inicjatywy powstała Dalekomorska Flota Rybacka.
Życie prywatne
Od 1913 r. jego żoną była Leokadia Glazer (1890–1977), bratanica bp Jakuba Glazera. Miał z nią czworo dzieci: syna zmarłego w niemowlęcym wieku, Jana (1914–1939), Annę (1918–2007) i Ewę (1925–2018).
Okresy sprawowania urzędów
Wicepremier
16.05.1936 - 30.09.1939
Minister Przemysłu i Handlu
8.06- 24.09.1926
p.o. 24-27.09.1926
27-30.09.1926
p.o. 30.09 - 2.10.1926
2.10.1926 - 27.06.1928
27.06.1928 - 13.04.1929
p.o. 13-14.04.1929
14.04 - 7.12.1929
p.o. 7-29.12.1929
29.12.1929 - 17.03.1930
17-29.03.1930
29.03 - 23.08.1930
p.o. 23-25.08.1930
25.08 - 4.12.1930
Minister Skarbu
13.10.1935 - 15.05.1936
p.o. 15-16.05.1936
16.05.1936 - 30.09.1939
Wybrane prace naukowe
Jest autorem szeregu prac ekonomicznych:
„Zagadnienie przemysłu chemicznego na tle wielkiej wojny” (1923),
„Postęp gospodarczy Polski” (1928),
„Polska gospodarcza w roku 1928” (1928),
„Powrót Polski nad Bałtyk” (1930),
„Dysproporcje. Rzecz o Polsce przeszłej i obecnej” (1932).
W 2009 wydano „Archiwum Morskie Eugeniusza Kwiatkowskiego” (Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni, współpraca prof. Marian Marek Drozdowski).
Ordery i odznaczenia
Order Orła Białego (pośmiertnie, 11 listopada 1996)
Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1931)
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1972)
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (19 lipca 1946)
Medal Niepodległości (20 grudnia 1932)
Odznaka honorowa „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego” (pośmiertnie)
Wielki Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja)
Krzyż Wielki Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia)
Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii (Rumunia)
Krzyż Wielki Orderu św. Sawy (Jugosławia)
Krzyż Wielki Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa)
Krzyż Wielki z Łańcuchem Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Krzyż Wielki Orderu Świętego Olafa (Norwegia)
Krzyż Wielki Orderu Lwa Białego (Czechosłowacja)
Krzyż Wielki Orderu Danebroga (Dania)
Krzyż Wielki Orderu Feniksa (Grecja)
Krzyż Wielki Orderu Korony (Belgia)
Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Węgry)
Wyróżnienia
Honorowe obywatelstwa
Eugeniusz Kwiatkowski otrzymał tytuły honorowego obywatelstwa Gdyni (1928), honorowego obywatelstwa Łukowa (23 czerwca 1938) honorowego obywatelstwa Przeworska (21 grudnia 1938), Lubaczowa (1939), Jarosławia, Gminy Frysztak, Gminy Szczawne, Rymanowa (14 stycznia 1939), honorowego obywatelstwa Sanoka (styczeń 1939), Jasła (31 stycznia 1939), gminy Bircza (pocz. 1939), gminy powiatu brzozowskiego (pocz. 1939), honorowego obywatelstwa Szczecina (1946) (jest to jedyne honorowe obywatelstwo Szczecina nadane w okresie Polski Ludowej, którego w 2017 nie odwołała rada tego miasta).
Inne
W lipcu 1939 zgłosił akces do Towarzystwa Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych i został wtedy członkiem dożywotnim tej organizacji.
19 sierpnia 1974 Uniwersytet Gdański przyznał Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu tytuł doktora honoris causa za wkład w rozwój polskiej gospodarki morskiej oraz ogólnej teorii ekonomii.
Upamiętnienie
Filmy biograficzne
Eugeniusz Kwiatkowski. Mąż stanu, reżyseria: Mirosław Bork (2018)
U narodzin nowoczesności, realizacja: Sergiusz Sprudin (1984)
Kalendarium Historyczne. Wielcy, znani i nieznani – Eugeniusz Kwiatkowski, reżyseria: Lucyna Smolińska, Mieczysław Sroka (1978)
Inne formy
Jego imię noszą:
Trasa im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni
Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu w Gdyni im. Eugeniusza Kwiatkowskiego
Technikum nr 2 im. E. Kwiatkowskiego w Zespole Szkół Zawodowych nr 2 w Starachowicach
liczne polskie ulice, szkoły i organizacje oraz nagrody i odznaczenia.
Zespół Szkół nr 2 im. E. Kwiatkowskiego w Dębicy
W Polsce Ludowej jego imieniem nazwano statek handlowy. Ponadto w szeregu polskich miast znajdują się jego pomniki i tablice pamiątkowe.
Uchwałą z 24 stycznia 2002 Sejm RP zdecydował o ustanowieniu roku 2002 Rokiem Eugeniusza Kwiatkowskiego.
Zobacz też
odznaczenia przyznawane przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Promocje Krajowej Szkoły Administracji Publicznej
Składy rządów polskich
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Eugeniusz Kwiatkowski, Program inwestycyjny
Fundacja im. E. Kwiatkowskiego
Stowarzyszenie im. E. Kwiatkowskiego
Eugeniusz Kwiatkowski, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-04-12].
Absolwenci Politechniki Lwowskiej
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Budowniczowie Gdyni
Członkowie Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”
Członkowie Polskich Drużyn Strzeleckich
Członkowie Polskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Województwa Śląskiego
Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej
Członkowie władz II Rzeczypospolitej internowani w Rumunii w czasie II wojny światowej
Członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Zet”
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego
Działacze gospodarczy II Rzeczypospolitej
Honorowi obywatele Baranowa Sandomierskiego
Honorowi obywatele Gdyni
Honorowi obywatele gminy Bircza
Honorowi obywatele gminy Dynów
Honorowi obywatele Jarosławia (Polska)
Honorowi obywatele Jasła
Honorowi obywatele Łukowa
Honorowi obywatele Przeworska
Honorowi obywatele Rymanowa
Honorowi obywatele Sanoka
Honorowi obywatele Szczecina
Ludzie urodzeni w Krakowie
Ludzie związani z Chyrowem
Ludzie związani z energetyką
Ludzie związani z Radomiem
Ludzie związani z Sopotem
Ministrowie przemysłu i handlu II Rzeczypospolitej
Ministrowie skarbu II Rzeczypospolitej
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego”
Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita)
Odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Odznaczeni Medalem Niepodległości
Pochowani na cmentarzu Rakowickim
Polacy – Wielcy Oficerowie Legii Honorowej
Polacy odznaczeni Orderem Danebroga
Polacy odznaczeni Orderem Feniksa
Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii
Polacy odznaczeni Orderem Korony (Belgia)
Polacy odznaczeni Orderem Korony Rumunii
Polacy odznaczeni Orderem Lwa Białego
Polacy odznaczeni Orderem św. Sawy
Polacy odznaczeni Orderem Świętego Olafa
Polacy odznaczeni Orderem Trzech Gwiazd
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)
Politycy Obozu Zjednoczenia Narodowego
Politycy sanacji
Polscy chemicy
Polscy ekonomiści
Polscy inżynierowie
Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1947–1952)
Posłowie z okręgu Lwów (II RP)
Publicyści Przeglądu Powszechnego
Urodzeni w 1888
Wicepremierzy II Rzeczypospolitej
Wykładowcy Politechniki Warszawskiej
Zmarli w 1974
Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918
Żołnierze Legionu Wschodniego |
1365 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Enigma | Enigma | Enigma (z „zagadka”) – niemiecka przenośna elektromechaniczna maszyna szyfrująca, oparta na mechanizmie obracających się wirników, skonstruowana przez Artura Scherbiusa. Była produkowana przez wytwórnię Scherbius & Ritter, założoną w 1918 z inicjatywy Scherbiusa oraz innego niemieckiego inżyniera Richarda Rittera, zajmującą się konstrukcją i produkcją urządzeń elektrotechnicznych, między innymi silników asynchronicznych. Scherbius odkupił prawa patentowe do innej wirnikowej maszyny szyfrującej, opracowanej przez holenderskiego inżyniera Hugona Kocha.
Hugo Koch i Artur Scherbius nie byli pierwszymi, którzy skonstruowali maszyny szyfrujące oparte na wirnikach. Poza nimi prace nad podobnymi urządzeniami prowadzili także Edward Hebern (USA, 1917) i (Szwecja, 1919), ale tylko Enigma Scherbiusa, wprowadzona najpierw na rynek cywilny, a później do instytucji państwowych, osiągnęła sukces.
Enigma była używana komercyjnie od lat 20. XX wieku, a później została zaadaptowana przez instytucje państwowe wielu krajów. Podczas II wojny światowej maszyna ta była wykorzystywana głównie przez siły zbrojne oraz inne służby państwowe i wywiadowcze Niemiec, a także innych państw. W Rzeszy wprowadzono ją w 1926 do Kriegsmarine, od 15 lipca 1928 do Wehrmachtu, od 1 sierpnia 1935 do Luftwaffe, w 1937 do policji oraz SD. Należała do rodziny elektromechanicznych wirnikowych maszyn szyfrujących i była produkowana w wielu odmianach; dwie podstawowe wersje miały charakter handlowy i wojskowy.
Po raz pierwszy szyfrogramy zakodowane przy pomocy Enigmy udało się rozszyfrować polskim kryptologom w grudniu 1932 (lub styczniu 1933) w Pałacu Saskim w Warszawie, mieszczącym siedzibę Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Praca Polaków: mjr Franciszka Pokornego, kpt. Maksymiliana Ciężkiego, inż. Antoniego Pallutha oraz uzdolnionych młodych matematyków: Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego pozwoliła na dalsze wysiłki nad dekodowaniem szyfrów stale unowocześnianych maszyn Enigma najpierw w Polsce, a po wybuchu II wojny światowej we Francji i Wielkiej Brytanii. Do wybuchu wojny pracę kryptologów wydatnie wspierali inżynierowie z Wytwórni Radiotechnicznej „AVA” którzy konstruowali sobowtóry „Enigmy” oraz urządzenia i narzędzia pomocnicze do dekryptażu.
Najczęściej odszyfrowywanymi wiadomościami były przekazy zaszyfrowane Enigmą używaną przez Wehrmacht (Wehrmacht Enigma). Brytyjski wywiad wojskowy oznaczył Enigmę kryptonimem ULTRA. Nazwa ta powstała ze względu na najwyższy stopień utajnienia faktu złamania szyfru Enigmy, wyższy niż najtajniejszy (), czyli Ultratajny.
Opis działania
Tak jak inne maszyny oparte na rotorach (wirnikach), Enigma jest połączeniem systemów elektrycznego i mechanicznego. Część mechaniczna składa się z alfabetycznej 26-znakowej klawiatury, zestawu osadzonych na wspólnej osi i obracających się bębenków nazywanych rotorami lub wirnikami (), obrotowych pierścieni na wirnikach oraz mechanizmu obracającego jeden lub kilka rotorów naraz za każdym naciśnięciem klawisza.
Część elektryczną tworzą stałe i ruchome połączenia i styki (w tym klawiatury i wirników), a także łącznica kablowa. Części mechaniczne służą także jako elementy obwodu elektrycznego – właściwe kodowanie liter odbywa się elektrycznie. Po naciśnięciu klawisza obwód elektryczny zamyka się, a prąd przepływa przez elementy składowe maszyny, powodując zapalenie się jednej z wielu lampek podświetlających literę wyjściową. Na przykład jeśli kodowana wiadomość zaczyna się od liter ALA..., operator maszyny naciska najpierw literę A, która może spowodować zapalenie się lampki z literą Z. W ten sposób pierwszą literą zakodowanej wiadomości będzie Z. Następnie operator naciska klawisz z literą L, która zostaje zakodowana w analogiczny sposób, i tak dalej.
Działanie Enigmy pokazano na diagramie po lewej. Dla uproszczenia pokazano tylko 4 zestawy kodujące, lampki, klawisze, kable łącznicy, gdy w rzeczywistości było ich 26. Prąd przepływa z baterii (1) przez obwód mającego dwa styki klawisza z literą (2) do łącznicy kablowej (3). Łącznica umożliwiała zamianę dwóch liter miejscami, a jednocześnie zapewniała połączenie klawiatury (2) z walcem wstępnym (Eintrittswalze) (4). Prąd przepływa przez łącznicę kablową (3) do walca wstępnego (4), a następnie przez trzy (w przypadku zastosowania w wojskach lądowych) lub cztery (w przypadku marynarki) wirniki do bębenka odwracającego (Umkehrwalze) (6). Bęben odwracający zawraca sygnał z powrotem przez wirniki (5), ale inną drogą, do walca wstępnego (4), następnie doprowadzając go do gniazda ‘S’ łącznicy, a stamtąd przewodem (8) (Steckerverbindung) do gniazda ‘D’ i dwustykowego klawisza (9), powodując zaświecenie lampki.
Ciągłe obracanie się wirników powoduje bezustanne zmienianie drogi sygnału i kodowanie wiadomości szyfrem polialfabetycznym, zwanym też szyfrem podstawieniowym, który na ówczesne czasy zapewniał wysokie bezpieczeństwo transmisji.
Wirniki
Wirniki (nazywane także bębenkami, rotorami lub walcami – po niemiecku Walzen) stanowiły serce maszyny szyfrującej Enigma. Miały one postać koła o blisko 10 cm średnicy, wykonanego z twardej gumy lub bakelitu z ułożonymi w kształt okręgu mosiężnymi pinami na sprężynkach z jednej strony i płaskimi stykami elektrycznymi z drugiej. Ułożenie pinów i styków jest takie samo, jak opis literowy na pierścieniu alfabetycznym wirnika – typowo 26 liter od A do Z. Gdy wirniki są ułożone jeden za drugim na wspólnej osi, piny jednego z nich stykają się z płaskimi stykami elektrycznymi sąsiedniego, zamykając obwód elektryczny. Wewnątrz wirnika znajdowało się 26 przewodów łączących zgodnie z założoną kombinacją piny z jednej ze stykami po drugiej stronie. Sposób okablowania był inny dla każdego typu wirnika.
Pojedynczy wirnik zapewnia tylko proste szyfrowanie szyfrem podstawieniowym. Przykładowo pin odpowiadający literze E może być połączony ze stykiem od litery T po drugiej stronie. Złożoność systemu szyfrowania polega na zastosowaniu wielu równoległych współosiowych wirników – przeważnie trzech lub czterech – oraz regularnym obracaniu ich, co zwiększa stopień komplikacji.
Po włożeniu do maszyny szyfrującej, wirnik mógł być ustawiony w jednej z 26 pozycji. Przekręcenie bębenka umożliwiał przytwierdzony do niego karbowany pierścień wystający przez górną pokrywę maszyny po jej zamknięciu. Aby operator maszyny mógł ustawić wirnik w odpowiedniej pozycji, przymocowano do niego pierścień alfabetyczny z 26 literami lub cyframi, z których właściwa, odpowiadająca nastawieniu pozycji, była widoczna w specjalnym okienku pokrywy maszyny. We wczesnych modelach maszyny pierścień alfabetyczny był zamocowany do wirnika, ale później, w celu zwiększenia komplikacji szyfru, wprowadzono wirniki o zmiennym ustawieniu pierścienia alfabetycznego, którego pozycję określano terminem Ringstellung (ustawieniem wirnika).
Enigmy Sił Lądowych (Heer) i Luftwaffe były wyposażone w kilka typów wirników, chociaż zaraz po jej wprowadzeniu były tylko trzy. 15 grudnia 1938 zwiększono zestaw wirników do pięciu, z których do zamontowania w maszynie wybierano trzy. Dla odróżnienia bębenki były oznaczane rzymskimi cyframi I, II, III, IV i V. Każdy z nich miał jedno zlokalizowane w różnych miejscach pierścienia alfabetycznego wcięcie, służące do obracania go, przez co złożoność szyfru znacznie wzrastała. Założenie konstruktorów maszyny, że zastosowanie wcięcia praktycznie uniemożliwi odkodowanie wiadomości, okazało się jednak błędne, ponieważ dzięki zastosowaniu opracowanej przez Jerzego Różyckiego metody zegarowej, a później brytyjskiej , ostatecznie szyfr Enigmy został złamany.
Rozkład okablowania wirników I–V
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
I E K M F L G D Q V Z N T O W Y H X U S P A I B R C J
II A J D K S I R U X B L H W T M C Q G Z N P Y F V O E
III B D F H J L C P R T X V Z N Y E I W G A K M U S Q O
IV E S O V P Z J A Y Q U I R H X L N F T G K D C M W B
V V Z B R G I T Y U P S D N H L X A W M J Q O F E C K
W odróżnieniu od maszyn wojsk lądowych i lotniczych Enigmy Kriegsmarine były wyposażone w większy zestaw wirników, początkowo sześć, później siedem i ostatecznie osiem. Dodatkowe wirniki oznaczone jako VI, VII i VIII były okablowane w różny sposób i miały po dwa wcięcia na wysokości liter ‘N’ i ‘A’, które umożliwiały ich częstsze obracanie.
W używanej przez Kriegsmarine Enigma M4 zastosowano czwarty wirnik, którego dodanie nie wymagało przebudowy maszyny. Zastosowano cieńszy bębenek odwracający i specjalny czwarty wirnik, który się nie obracał, a był ustawiany ręcznie w jednej z 26 pozycji. Czwarty wirnik był produkowany w dwóch wersjach – Beta i Gamma.
Rozkład okablowania wirników VI–VIII, Beta i Gamma
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
VI J P G V O U M F Y Q B E N H Z R D K A S X L I C T W
VII N Z J H G R C X M Y S W B O U F A I V L P E K Q D T
VIII F K Q H T L X O C B J S P D Z R A M E W N I U Y G V
Beta L E Y J V C N I X W P B Q M D R T A K Z G F U H O S
Gamma F S O K A N U E R H M B T I Y C W L Q P Z X V G J D
Ruch obrotowy wirników
W celu zwiększenia komplikacji kodu niektóre wirniki poruszały się nie za każdym naciśnięciem klawisza. Takie działanie zapewnia odmienne kodowanie znaku w każdej pozycji bębenków i powstanie w efekcie bardzo skomplikowanego wieloalfabetycznego szyfru podstawieniowego.
Obracanie wirników zrealizowano za pomocą mechanizmu zębatkowo-zapadkowego. Na każdy z wirników maszyny nałożono koła zębate o 26 zębach współpracujących z zapadkami. Każde naciśnięcie klawisza maszyny powoduje jednoczesne popchnięcie zapadek, które, jeśli natrafią na występ zębatki bębenka, powodują jego obrót.
W Enigmie używanej przez siły lądowe i powietrzne na wirniki założono dodatkowe koło z wcięciem. Pięć podstawowych wirników (I–V) miało po jednym wcięciu, natomiast dodatkowe wirniki maszyn Kriegsmarine (VI–VIII) – po dwa. W pewnych pozycjach wcięcie to ustawiało się w takiej pozycji, że zapadka sąsiedniego wirnika umożliwiała przestawienie dwóch bębenków jednocześnie. W przeciwnym razie zapadka ślizga się po powierzchni koła z nacięciem, nie powodując dodatkowego obrotu. Dla wirników mających jedno wcięcie dodatkowy skok drugiego bębenka następuje co 26 obrotów pierwszego bębenka i podobnie – obrót trzeciego co 26 obrotów drugiego. Drugi wirnik obraca się w taki sam sposób jak trzeci, dlatego w pewnym momencie przeskoczy on o dwa ząbki za jednym naciśnięciem klawisza, skracając swój okres obrotu (podwójny krok).
Fakt występowania podwójnego kroku w Enigmie odróżnia sposób obracania się bębenków np. od samochodowego licznika kilometrów. Podwójny krok zachodzi, gdy pierwszy wirnik skokowo wykonuje obrót, a w momencie natrafienia zapadki na wcięcie w drugim wirniku następuje przestawienie go o jeden krok do przodu. Tak samo dzieje się z trzecim wirnikiem, ale w momencie natrafienia zapadki na wcięcie zostaje on obrócony o jeden krok wraz z drugim bębenkiem. W kolejnym cyklu zapadka popycha drugi wirnik po raz kolejny (drugi raz z rzędu).
W trójwirnikowej Enigmie mającej tylko po jednym wcięciu na pierwszym i drugim bębenku powtórzenie kombinacji kodu następuje co 16 900 cykli. 26×25×26 = 16 900 (Uwaga: nie jest to 26×26×26=17576 ze względu na podwójny krok drugiego z bębenków, chociaż wszystkie wirniki mają po 26 styków). Ze względu na ograniczoną do kilkuset znaków długość zazwyczaj nadawanych wiadomości, prawdopodobieństwo powtórzenia się sekwencji kodującej było praktycznie zerowe.
Aby zrobić miejsce na czwarty wirnik kodujący Beta lub Gamma w Enigmie Kriegsmarine, która weszła do użytku w 1942 roku, zastosowano cieńszy wirnik odwracający, a sam czwarty wirnik również miał mniejszą grubość. Pozostałe mechanizmy maszyny nie uległy zmianie, nie dodano również zapadki do dodatkowego wirnika, mógł być on ustawiany jedynie ręcznie w jednej z 26 pozycji.
Po naciśnięciu klawisza na klawiaturze, najpierw następuje obrót wirników, a dopiero później jest zestawiany obwód elektryczny.
Walec wstępny
Walec wstępny (niem. Eintrittswalze) lub stojan jest połączony z łącznicą kablową (jeśli jest ona obecna), albo bezpośrednio z klawiaturą i lampkami, a z drugiej strony z zestawem wirników. Chociaż sam sposób połączenia klawiatury z walcem nie ma większego znaczenia dla bezpieczeństwa kodowania, to początkowo przysporzył pewnych kłopotów Marianowi Rejewskiemu, który pracował nad odkryciem sposobu okablowania wirników. Komercyjna wersja maszyny miała klawisze połączone zgodnie z układem klawiatury: Q → A, W → B, E → C i tak dalej. Z kolei w wersji wojskowej połączona była alfabetycznie: A → A, B → B, C → C i tak dalej. Odkrycie tego faktu przez Rejewskiego umożliwiło mu opracowanie kolejnych równań, pozwalających ostatecznie na złamanie tajemnicy Enigmy.
Walec odwracający
Z wyjątkiem pierwszych dwóch modeli Enigmy, oznaczonych literami A i B, wszystkie późniejsze maszyny miały walec odwracający, inaczej reflektor (Umkehrwalze). Było to opatentowane rozwiązanie, które odróżniało Enigmę od innych ówcześnie budowanych maszyn szyfrujących z wirnikami. Zadaniem walca odwracającego było połączenie styków elektrycznych ostatniego wirnika kodującego w pary i zawrócenie sygnału inną drogą przez zestaw wirników.
Połączenia par styków bębnów odwracających B i C (walec stały)
UKW B AY BR CU DH EQ FS GL IP JX KN MO TZ VW
UKW C AF BV CP DJ EI GO HY KR LZ MX NW QT SU
Bęben odwracający Enigmy jest symetryczny, co oznacza, że zaszyfrowana informacja jest rozkodowywana po przesłaniu jej tą samą drogą (jakby powtórnym zakodowaniu). Bęben ten nadaje Enigmie jeszcze jedną własność, mianowicie nigdy żadna litera przed zaszyfrowaniem nie może mieć tej samej wartości co zaszyfrowana (czyli nigdy A nie będzie po zaszyfrowaniu występować jako A). Wynika to z konstrukcji bębna, który zawsze zamienia znaki parami. Własność ta, choć miała być zaletą, jest w rzeczywistości błędem kryptologicznym i została wykorzystana do złamania kodu Enigmy.
W wersji komercyjnej typu C walec odwracający mógł być zainstalowany w jednej z dwóch pozycji, natomiast w nowszej wersji D w jednej z 26 pozycji, ale nie poruszał się on podczas szyfrowania. W wersji Enigmy przeznaczonej dla Abwehry walec odwracający obracał się tak samo, jak pozostałe wirniki.
Połączenia par styków bębnów odwracających B i C (obrotowy Enigmy M4)
UKW B AE BN CK DQ FU GY HW IJ LO MP RX SZ TV
UKW C AR BD CO EJ FN GT HK IV LM PW QZ SX UY
Enigmy wykorzystywane przez i wojska lotnicze również miały nieruchome bębenki odwracające, które produkowano w czterech wersjach. Pierwsza z nich oznaczona jako Umkehrwalze A została zastąpiona 1 listopada 1937 przez Umkehrwalze B. Trzecia wersja Umkehrwalze C, wprowadzona w 1940, była używana bardzo krótko, prawdopodobnie na skutek błędu. Wersja Enigmy z tą wersją walca została rozkodowana przez sekcję ośrodka kryptologicznego w Bletchley Park. Czwartej wersji walca użyto po raz pierwszy około 2 grudnia 1944. W odróżnieniu od poprzednich Umkehrwalze D, miało zmienne uzwojenie, które mogło być przestawiane przez operatora w jedno z predefiniowanych położeń.
Łącznica kablowa
Łącznica kablowa (Steckerbrett) umożliwia różnorodne okablowanie, które może być zmieniane przez operatora. Po raz pierwszy łącznicę kablową wprowadzono w 1930 do maszyn wojsk lądowych i Luftwaffe, a wkrótce zaadaptowano także w Kriegsmarine. Łącznica mimo swej prostoty pozwalała na znaczny wzrost komplikacji szyfru Enigmy, większy niż dodatkowy wirnik. Enigma bez łącznicy mogła być rozkodowana w relatywnie prosty sposób nawet metodami ręcznymi, natomiast zamiana liter przy pomocy łącznicy kablowej wymusiła zastosowanie do łamania kodów specjalnych maszyn.
Przewody łącznicy kablowej pozwalały zamienić niektóre pary liter miejscami, np. E i Q. Efektem była zamiana liter zarówno przed, jak i po przejściu sygnału przez wirniki kodujące. Przykładowo po naciśnięciu przez operatora klawisza E sygnał jest kierowany do Q, a następnie wprowadzany na wirniki. W tym samym czasie można zamienić do 13 par liter, czyli cały alfabet.
Sygnał elektryczny biegnie z klawiatury przez łącznicę kablową do walca wstępnego (Eintrittswalze). Każda litera na łącznicy ma dwa gniazda na wtyki bananowe, w które wkłada się wtyczkę. Po włożeniu wtyczek następuje odłączenie górnych wtyków od klawiatury i dolnych od walca wstępnego maszyny. Sygnał elektryczny przebiega kablem, zamieniając połączenia dwóch liter miejscami.
Akcesoria dodatkowe
Bardzo przydatnym dodatkowym oprzyrządowaniem Enigmy M4 był Schreibmax, mała drukarka, która mogła drukować cały zestaw 26 znaków na wąskiej papierowej taśmie. Zastosowanie tego urządzenia umożliwiło rezygnację z drugiego operatora, którego zadaniem było odczytywanie z lampek i zapisywanie odkodowanej wiadomości. Schreibmax był instalowany na górnej pokrywie maszyny i podłączany zamiast panelu z lampkami, który na czas używania drukarki demontowano. Poza oczywistą wygodą użytkowania, zastosowanie Schreibmaxa zwiększyło również bezpieczeństwo transmisji, gdyż możliwe było zdalne zainstalowanie drukarki, choćby w drugim pomieszczeniu, co uniemożliwiało wprowadzającemu szyfrogram operatorowi odczytanie zdekodowanej wiadomości.
Innym przydatnym akcesorium był dodatkowy zdalny panel z lampkami, który tak jak w przypadku Schreibmaksa umożliwiał odczyt wiadomości w innym pomieszczeniu lub poza zasięgiem wzroku operatora. Wersje Enigmy wyposażone w dodatkowy panel miały większą skrzynię, pozwalającą na zmieszczenie go w odpowiedniej przegródce.
W 1944 Luftwaffe wprowadziła dodatkowy przełącznik łącznicy kablowej, nazywany Uhr (zegar). Miał on postać małego pudełka z 40-pozycyjnym przełącznikiem obrotowym, zastępującym dotychczasowe wtyczki. Po podłączeniu urządzenia do Enigmy zgodnie z aktualnym kluczem dziennym, operator mógł wybrać poprzez obrót gałki jedną z 40 pozycji, z której każda odpowiadała innej kombinacji okablowania.
Opis matematyczny
Maszyna szyfrująca Enigma koduje litery w taki sposób, że każda z nich może być opisana matematycznie jako wynik permutacji. Na przykładzie trójwirnikowej Enigmy, używanej przez niemieckie siły lądowe i Luftwaffe, będzie to wyglądało następująco: niech oznacza przekształcenie na łącznicy kablowej, oznacza walec odwracający, a oznaczają działania na trzech kolejnych wirnikach. Szyfrowanie można wyrazić jako:
Po każdym naciśnięciu klawisza wirniki obracają się, zmieniając przekształcenie. Przykładowo, jeśli pierwszy z prawej wirnik obróci się o pozycji, przekształcenie będzie miało postać gdzie jest permutacją cykliczną odwzorowującą A na B, B na C,... Z na A. Podobnie ruch wirników środkowego i ostatniego z lewej mogą być przedstawione jako obrót o pozycji i obrót o pozycji. Funkcja szyfrowania ma wtedy postać:
Procedury używania Enigmy
Niemiecka komunikacja wojskowa została podzielona na wiele różnych sieci, z których każda używała innych ustawień dla używanych w niej maszyn szyfrujących Enigma. Sieci te w ośrodku kryptologicznym w Bletchley Park nosiły nazwę kluczy () i przypisano im dodatkowe kryptonimy kodowe, takie jak Red, Chaffinch i Shark. Każda z jednostek działających w danej sieci otrzymywała co pewien czas listy ustawień Enigmy. W celu pomyślnego przesłania wiadomości zarówno maszyna nadawcza, jak i odbiorcza musiały być identycznie ustawione, włączając w to ten sam zestaw wirników ustawionych w takich samych pozycjach startowych i z identycznie okablowaną łącznicą kablową. Wszystkie dane o ustawieniach maszyn ustalano z wyprzedzeniem i drukowano w postaci książek kodowych.
Początkowe ustawienie Enigmy, jej klucz zawierał następujące dane:
kolejność wirników (Walzenlage) – zestaw typów wirników (patrz wyżej) oraz kolejność, w jakiej miały być zamontowane;
początkowa pozycja wirników – wybierana przez operatora, odmienna dla każdej wiadomości;
ustawienie wirników (Ringstellung) – pozycja w jakiej należało ustawić pierścienie alfabetyczne w zależności od okablowania wirników.
ustawienie łącznicy kablowej (Steckerverbindungen) – schemat połączenia wtyczek na łącznicy kablowej;
w późnych wersjach – sposób okablowania walca odwracającego.
Enigma została zaprojektowana w taki sposób, że transmisja musiała być bezpieczna także w przypadku, gdy sposób okablowania wirników był znany dla podsłuchującego. W praktyce jednak dane na temat okablowania wirników były tajne. Z użyciem wirnika o nieznanym sposobie kablowania przybliżona liczba wszystkich ustawień wynosiła około 3.28 * 10114 (około 380 bitów), natomiast w przypadku wirników o jawnym sposobie kablowania oraz znajomości ustawień malała ona do około 1023 (76 bitów). Użytkownicy Enigmy byli pewni, że bezpieczeństwo przekazu jest całkowite ze względu na olbrzymią liczbę możliwych kombinacji ustawień maszyny, a jedyną metodą rozkodowania wiadomości jest atak metodą brute force.
Procedury
Większość kluczy obowiązywała przez określony czas, przeważnie jeden dzień, jednak do szyfrowania każdej wiadomości wirniki były ustawiane indywidualnie. Postępowano tak dlatego, że duża liczba przekazów zaszyfrowanych w ten sam lub podobny sposób stanowiła doskonały materiał dla kryptologów do analizy częstościowej i łatwiejszego złamania szyfru. Związane to było także z tym, że typowa depesza wojskowa na początku zawierała identyfikator (zwykle kryptonim) nadawcy. Powodowało to, że w przypadku nadawców przesyłających dużą liczbę depesz (np. sztabów wysokiego szczebla) otrzymywano dużą liczbę depesz o identycznym początku (zaszyfrowany identyfikator nadawcy, który wywiad przeciwnika zwykle znał), co mogło ułatwić atak kryptologiczny. Aby temu przeciwdziałać, dla każdej wiadomości wprowadzano indywidualne ustawienia, podobnie jak we współczesnej kryptografii stosuje się wektor startowy. Zaszyfrowana właściwa pozycja wirników była transmitowana tuż przed głównym szyfrogramem. Procedura ta, nazywana procedurą wstępną, choć miała podnieść bezpieczeństwo, to przez błędy szyfrantów niemieckich pozwoliła na złamanie pierwszych wersji Enigmy.
Jedna z pierwszych procedur wstępnych została wykorzystana przez polskich kryptologów do pierwszego złamania szyfru Enigmy. Polegała ona na ustawieniu wirników zgodnie z kluczem dziennym, odczytanym z książki kodowej. Początkowe ustawienie wirników (Grundstellung) mogło mieć postać AOH i taką kombinację ustawiał operator. Następnie wybierano przypadkową kombinację ustawień wirników np. EIN, która stawała się indywidualnym kluczem wiadomości. Klucz wiadomości był wpisywany dwukrotnie (w celu uniknięcia błędów) jako EINEIN i po zaszyfrowaniu mógł mieć postać XHTLOA, którą nadawano na początku przekazu szyfrowanego. Po nadaniu klucza operator ustawiał wirniki maszyny w pozycji EIN i rozpoczynał wpisywanie wiadomości do zaszyfrowania.
Procedura odbiorcza była operacją odwrotną. Najpierw w maszynę ustawioną zgodnie z kluczem dziennym wpisywano pierwszą odebraną sekwencję znaków XHTLOA, która po rozkodowaniu dawała indywidualny klucz szyfrogramu EINEIN. Następnie operator ustawiał wirniki Enigmy w pozycję EIN i przystępował do dekodowania właściwego przekazu.
Pierwszym błędem procedury wstępnej było nadawanie w początkowym okresie używania Enigmy indywidualnego klucza wiadomości tekstem otwartym. Drugim – konstruowanie klucza wiadomości z trzech znaków nadawanych dwukrotnie, co pozwoliło na odkrycie relacji pomiędzy pierwszym i czwartym znakiem, drugim i piątym, oraz trzecim i szóstym. Oba te niedostateczne zabezpieczenia transmisji pozwoliły pracownikom polskiego Biura Szyfrów na odtworzenie działania Enigmy i dekodowanie wiadomości. W 1940 roku zmieniono procedurę wstępną, zwiększając bezpieczeństwo szyfrów. Inne błędy szyfrantów niemieckich związane z tą procedurą to:
stosowanie klucza, stanowiącego powtórzenie tej samej litery (np. AAA, BBB);
stosowanie klucza, złożonego z liter leżących w alfabecie obok siebie (np. ABC) lub leżących obok siebie na klawiaturze;
stosowanie klucza, będącego wyrazem w języku niemieckim (np. EIN oznacza jeden);
stosowanie w wielu depeszach tego samego klucza, np. inicjałów szyfranta, jego bliskiej osoby etc.
Podczas II wojny światowej książki kodowe Enigmy zawierały tylko dane na temat zestawu wirników i ich wzajemnego ułożenia, bez kluczy dziennych. Dla każdej wiadomości operator wybierał przypadkowe ustawienie początkowe wirników, np. WZA i przypadkowy klucz wiadomości np. SXT. Po ustawieniu wirników Enigmy w położenie WZA wpisywał klucz wiadomości SXT, otrzymując przykładowo ciąg znaków UHL. Następnie ustawiał wirniki maszyny w położenie SXT i kodował resztę informacji. Transmitowany meldunek rozpoczynał się od ciągu znaków mówiącego o ustawieniu początkowym WZA, następnie zakodowanego klucza wiadomości UHL, a na końcu właściwej treści szyfrogramu. Odbierający wiadomość operator wykonywał operacje odwrotne: najpierw ustawiał wirniki w pozycję WZA i dekodował z ciągu UHL klucz wiadomości SXT. Następnie ustawiał maszynę zgodnie z kluczem SXT i deszyfrował przekaz. Ta procedura wstępna była znacznie bezpieczniejsza niż przedwojenne, ponieważ nie zawierała podwójnej sekwencji znaków.
Procedura ta była wykorzystywana tylko przez siły lądowe i Luftwaffe. Stosowane przez Kriegsmarine były znacznie bardziej złożone. Wiadomość przeznaczona do zakodowania Enigmą musiała być wstępnie zakodowana na podstawie Kurzsignalheft, książki skrótów kodowych, zawierającej tabele zamieniające całe sentencje i zwroty na czteroliterowe grupy liter. Uwzględniono każde możliwe wyrażenie i każdy temat wiadomości i sytuacji na morzu. Oddzielne kody posiadały operacje tankowania i zaopatrzenia na morzu, nazwy zatok, państw, broni, pogody, pozycji wrogich jednostek, czasu, współrzędnych itd. Celem przyjęcia takiego rozwiązania było nie tylko utrudnienie złamania szyfru, ale także umożliwienie przekazania jak największej informacji w formie jak najkrótszej depeszy, w celu uniknięcia namierzenia. Druga książka kodowa zawierała Kenngruppen i Spruchschlüssel, czyli klucze identyfikacyjne i klucze wiadomości.
Skróty i wytyczne
Enigma wykorzystywana w wojsku używała 26-literowego alfabetu. Znaki przestankowe zastępowane były przez rzadko występujące sekwencje liter. Spacja była zwykle pomijana lub zastępowana literą X, która była też używana jako kropka (lub przecinek dziesiętny). Niektóre znaki były różnie wykorzystywane przez różne siły zbrojne. Heer i Luftwaffe zamiast przecinka wykorzystywały ZZ, a zamiast znaku zapytania – frazę FRAGE lub FRAQ. Kriegsmarine z kolei zamiast przecinka wykorzystywała literę Y, a zamiast znaku zapytania – UD. Litery CH, jak w wyrazie Acht (osiem) lub Richtung (kierunek), były zastępowane przez Q (AQT, RIQTUNG). Dwa, trzy lub cztery zera zastępowane były przez odpowiednio: CENTA, MILLE oraz MYRIA.
Heer i Luftwaffe przesyłały wiadomości w postaci pięcioliterowych grup. Kriegsmarine używała innych czterowirnikowych maszyn Enigma i inaczej przesyłano też meldunki, w postaci grup czteroliterowych. Najczęściej używane słowa w celu zamaskowania ich w kodzie wiadomości pisano na różne sposoby. Przykładowo słowo Minensuchboot (trałowiec) pisano jako MINENSUCHBOOT, MINBOOT, MMMBOOT lub MMM354. Aby dodatkowo utrudnić pracę kryptologom, wprowadzono ograniczenie długości meldunku do 250 znaków. Dłuższe przekazy dzielono na części, z których każda miała swój własny klucz wiadomości.
Historia powstania Enigmy
Zanim Enigma osiągnęła swą ostateczną formę, zbudowano wiele odmian i modeli tej maszyny. Najwcześniejsze Enigmy, które pojawiły się na początku lat 20. XX wieku, były maszynami przeznaczonymi na rynek cywilny. W połowie lat 20. zaczęły ich używać także niemieckie siły zbrojne, wprowadzając całą gamę różnego rodzaju usprawnień, zwiększających bezpieczeństwo przekazywanych meldunków. Dodatkowo wiele innych państw zaadaptowało Enigmę do swoich własnych potrzeb lub wykorzystało podobną zasadę działania we własnych maszynach szyfrujących (patrz niżej).
Wersja handlowa Enigmy
23 lutego 1918 roku niemiecki inżynier Artur Scherbius złożył wniosek o przyznanie patentu na wirnikową maszynę szyfrującą oraz założył wraz z Richardem Ritterem firmę , której celem była produkcja tego urządzenia. Obaj przedstawili projekt maszyny zarówno niemieckiej Kriegsmarine, jak i Ministerstwu Spraw Zagranicznych, ale nie uzyskali zainteresowania żadnej z tych instytucji. Wobec tego przekazali prawa patentowe firmie Gewerkschaft Securitas, z której 9 lipca 1923 powstało Chiffriermaschinen Aktien-Gesellschaft (Maszyny Szyfrujące Spółka Akcyjna), w której Scherbius i Ritter zostali członkami zarządu.
W Chiffriermaschinen AG rozpoczęto produkcję i reklamowanie wirnikowej maszyny szyfrującej Enigma model A, wystawiając ją na kongresie Powszechnego Związku Pocztowego w latach 1923 i 1924. Pierwszy model był duży 65×45×35 cm i ciężki (ok. 50 kg), głównie ze względu na zintegrowaną maszynę do pisania. Druga wersja – model B – miała bardzo podobną konstrukcję. Chociaż noszące tę samą nazwę Enigma, oba modele A i B maszyny różniły się od późniejszych wersji nie tylko wymiarami i masą, ale także sposobem kodowania, ponieważ nie posiadały walca odwracającego.
Walec odwracający – wymyślony przez kolegę Scherbiusa – został wprowadzony po raz pierwszy w maszynie Enigma C w 1926 roku. Element ten stał się kluczowym w konstrukcji maszyn Enigma.
Wersja C była mniejsza i w odróżnieniu od poprzedników nadawała się do przenoszenia. Zrezygnowano w niej ze zintegrowanej maszyny do pisania, wprowadzając w zamian panel z literami podświetlanymi żarówkami. Dla odróżnienia od pierwszych odmian A i B, Enigmę C nazywano czasem świecącą Enigmą. Enigma C była używana dość krótko, gdyż już w 1927 roku zastąpiono ją maszyną Enigma D, która poza Niemcami była wykorzystywana również w Szwecji, Holandii, Anglii, Japonii, Włoszech, Hiszpanii, Stanach Zjednoczonych i Polsce.
Wersja wojskowa Enigmy
Kriegsmarine jako pierwsza w Niemczech przyjęła na wyposażenie maszyny Enigma, oznaczone jako Funkschlüssel C (Koder radiowy C), którą wprowadzono do produkcji w 1925, a do służby w 1926. Klawiatura maszyny i panel z lampkami zawierały 29 liter – A–Z, Ä, Ö i Ü – które były umieszczone alfabetycznie, a nie tak jak na standardowej klawiaturze niemieckiej QWERTZU. Wirniki posiadały 28 znaków, a styki litery X były połączone na wprost, bez zamiany. Do szyfrowania wybierano trzy z zestawu pięciu typów wirników, a walec odwracający mógł być zainstalowany w jednej z czterech pozycji oznaczonych jako α, β, γ i δ. Niedługo potem w lipcu 1933 konstrukcja maszyny została zmodyfikowana.
Od 15 lipca 1928 niemiecka Reichswehra wprowadziła do służby własną wersję Enigmy, oznaczoną jako Enigma G, która w lipcu 1930 została zmodyfikowana do wersji Enigma I. Jest ona również nazywana Enigmą Wehrmachtu lub Enigmą Służb i była intensywnie używana także przez inne niemieckie organizacje wojskowe i rządowe (takie jak kolej niemiecka), zarówno przed, jak i w czasie II wojny światowej. Główną różnicą między handlową wersją Enigmy i Enigmą I było dodanie łącznicy kablowej do zamiany liter parami, co zwiększało bezpieczeństwo szyfru maszyny. Innymi różnicami były zastosowanie nieruchomego walca odwracającego i przeniesienie wcięć zębatki obracającej wirniki z obudowy wirnika na pierścień alfabetyczny.
W 1930 OKH zasugerował Kriegsmarine zaadaptowanie Enigmy do własnych potrzeb, prezentując zwiększone bezpieczeństwo wersji z łącznicą kablową oraz łatwiejszą łączność między rodzajami sił zbrojnych. Ostatecznie Kriegsmarine przyjęła Enigmę na wyposażenie w 1934, wybierając zmodyfikowaną wersję, używaną przez siły lądowe, oznaczoną jako Funkschlüssel M lub M3. Heer i Luftwaffe wykorzystywały w tym czasie zestaw trzech typów wirników, ale Kriegsmarine dla zwiększenia bezpieczeństwa zamówiła zestaw pięciu typów wirników, z których do zainstalowania można było wybrać trzy z nich.
W grudniu 1938 także inne formacje Wehrmachtu zaczęły wykorzystywać rozszerzony do pięciu typów zestaw wirników. W 1938 Kriegsmarine wzbogaciła swój zestaw wirników o dodatkowe dwa typy i kolejny typ w 1939, co dało zestaw ośmiu typów wirników. W sierpniu 1935 również Luftwaffe zaczęła stosować do komunikacji maszyny Enigma w wersji używanej przez siły lądowe. Pierwsza czterowirnikowa Enigma została wprowadzona po raz pierwszy w Kriegsmarine 1 lutego 1942 z przeznaczeniem do łączności z niemieckimi okrętami podwodnymi. Oficjalnie maszyna nosiła oznaczenie M4, a sieć w której je wykorzystywano, została oznaczona przez aliantów kryptonimami Triton (Tryton) oraz Shark (rekin). Dodatkowy, znacznie cieńszy wirnik został umieszczony w maszynie wraz z nowym, również cieńszym walcem odwracającym.
Zbudowano również o wiele bardziej skomplikowaną maszynę szyfrującą, posiadającą 8 wirników, ze zintegrowaną maszyną do pisania, oznaczoną jako Enigma II. W 1933 polskie stacje nasłuchowe przechwyciły transmisje szyfrogramów między niemieckim dowództwem najwyższego szczebla, ale sama maszyna jako zbyt zawodna i podatna na częste zacięcia nie znalazła większego zastosowania i została wkrótce wycofana.
Służby wywiadu i kontrwywiadu wojskowego III Rzeszy Abwehra wykorzystywały maszynę w wersji Enigma G (nazywaną Abwehr Enigma). Ta wersja Enigmy posiadała 4 wirniki z wieloma wcięciami, które powodowały częstsze obroty podczas szyfrowania, ale nie posiadała przełącznicy kablowej. Dodatkowo maszyna posiadała licznik, którego stan zwiększał się po każdym naciśnięciu klawisza, przez co zyskała dodatkową nazwę Zahlwerk Enigma (Enigma licznikowa; niem. zahlwerk – licznik).
Poza Niemcami Enigmę wykorzystywano także w innych państwach. Marynarka wojenna Włoch zaadaptowała do celów wojskowych handlową wersję maszyny, nazwaną „Koderem Marynarki D”. Hiszpania wykorzystywała Enigmy podczas wojny domowej. W szwajcarskiej armii i dyplomacji korzystano z maszyn Enigma, oznaczonych jako model K lub Swiss K, które były bardzo podobne do handlowej wersji cywilnej Enigmy D. Ta wersja maszyny została rozszyfrowana przez wiele zespołów kryptologów z Polski, Francji, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych (ostatnia nazwa kodowa to INDIGO). Enigma T, oznaczona nazwą kodową Tirpitz, została wyprodukowana specjalnie dla Japonii.
Ocenia się, że powstało około 100 tysięcy maszyn Enigma; większość tych, które ocalały po II wojnie światowej, została sprzedana do państw rozwijających się jako urządzenia wciąż zapewniające wystarczający poziom bezpieczeństwa transmisji. Utrzymanie w tajemnicy umiejętności odszyfrowywania Enigmy umożliwiło wywiadowi brytyjskiemu i innym wywiadom państw zachodnich dostęp do kodowanych informacji, w tym poczty dyplomatycznej państw, które nadal używały Enigmę.
Polskie prace nad złamaniem szyfru Enigmy
Pierwsze próby złamania szyfru Enigmy podejmowali Francuzi, Anglicy i Polacy już pod koniec lat dwudziestych, jednak bez rezultatu. Głównym problemem dekryptażu było zastosowanie przełomowego na owe czasy maszynowego szyfrowania szyfrem polialfabetycznym, w których każda litera tekstu jawnego szyfrowana jest za pomocą innej permutacji alfabetu, co pozwala ukryć własności językowe szyfrogramu oraz czynić go niewrażliwym na próby dekryptażu podejmowane przy użyciu dotychczas stosowanych metod lingwinistycznych.
W łamaniu szyfrów główną rolę odgrywali lingwiści, którzy w procesie kryptoanalizy wyłapywali charakterystyczne cechy języka, takie jak częstość powtarzania się liter, długość wyrazów itd. W sytuacji zastosowania mechanicznych maszyn szyfrujących analiza lingwistyczna nie przynosiła żadnych rezultatów, co wymusiło na kierownictwie Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego zatrudnienie do pracy profesjonalnych matematyków.
W styczniu 1929 na Uniwersytecie Poznańskim z inicjatywy Biura Szyfrów zorganizowano kurs kryptologii, przeznaczony dla najlepszych studentów matematyki, znających język niemiecki. Wybór uczelni poznańskiej nie był przypadkowy, gdyż ze względu na położenie miasta znajomość niemieckiego była tam powszechna. Na kurs, którego wykładowcami byli dojeżdżający z Warszawy mjr Franciszek Pokorny, kpt. Maksymilian Ciężki oraz inż. Antoni Palluth, zostało skierowanych dwudziestu kilku najzdolniejszych uczniów profesora Zdzisława Krygowskiego, w tym Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski.
Jesienią 1930 utworzono w Poznaniu ekspozyturę Biura Szyfrów, w której zatrudniono ośmiu najzdolniejszych absolwentów kursu kryptologii, w tym Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego. Dwa lata później filia została rozwiązana, a Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski od 1 września 1932 rozpoczęli pracę w Referacie Szyfrów Niemieckich w Biurze Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego, w Pałacu Saskim w Warszawie. Ich głównym zadaniem było złamanie Enigmy. Mocarstwa zachodnie mocno wątpiły w możliwość złamania algorytmu szyfrującego Enigmy, wszystkie nieliczne próby zrozumienia mechanizmu szyfrowania „Enigmą” okazywały się nieskuteczne.
W październiku 1931 francuski wywiad Deuxième Bureau zwerbował Hansa-Thilo Schmidta (ps. „Asché”), który podczas dziewiętnastu spotkań przekazał zdjęcia wojskowej wersji „Enigmy”, opis sposobu jej używania, instrukcję posługiwania się kluczami szyfrującymi oraz tablice miesięczne kluczy. Kpt. Gustave Bertrand z francuskiego wywiadu kopie uzyskanych informacji przekazał wywiadowi brytyjskiemu oraz 8 grudnia 1931 Stefanowi Mayerowi i Gwido Langerowi z polskiego wywiadu. Informacje te przyspieszyły złamanie „Enigmy”, ale potrafili je wykorzystać tylko Polacy.
W grudniu 1932 udało się Rejewskiemu rozwiązać szyfr Enigmy. Polacy opracowali efektywne metody deszyfrowania Enigmy, wykorzystując w tym celu w sposób nowatorski istniejące teorie kombinatoryczne tzw. cykli i transpozycji. Do określania permutacji cykli wirników Enigmy wykorzystywano zaprojektowany przez Rejewskiego cyklometr i wykonany przez wytwórnię „AVA” i karty charakterystyk, które ze względu na zmianę kodowania wprowadzoną 15 września 1938 przestały być wykorzystywane. Do tego czasu ustalenie kodu dziennego przy pomocy powyższych narzędzi zajmowało około 15 do 20 minut.
Około października 1938 Rejewski opracował unikalne elektromechaniczne urządzenie, nazwane bombą kryptologiczną, którego zadaniem było automatyczne łamanie szyfru Enigmy w oparciu o opracowaną teorię cykli. Bomba kryptologiczna składała się z sześciu sprzężonych polskich sobowtórów Enigmy, napędzanych silnikiem elektrycznym. W połowie listopada tego samego roku zbudowano sześć takich bomb, wykorzystywanych wyłącznie do rozszyfrowywania podwójnie szyfrowanych kluczy dziennych. Wszystkie sześć „bomb” zbudowała wytwórnia „AVA”, koszt jednej z nich szacowany jest na ok. sto tysięcy przedwojennych złotych (obecnie równowartość ponad miliona PLN). Szyfrogramy dekodowano przy pomocy perforowanych płacht Zygalskiego, opracowanych w celu znajdowania właściwych połączeń Enigmy. Jedna bomba kryptologiczna pozwalała na odkodowanie klucza dziennego w ciągu około dwóch godzin i zastępowała pracę około 100 ludzi.
Używane do złamania „Enigmy”: cyklometr, płachty Zygalskiego, później także 15 zrekonstruowanych „sobowtórów „Enigmy”, wyprodukowała Wytwórnia Radiotechniczna AVA, spółka założona z niejawnym udziałem Sztabu Głównego WP przez inż. Antoniego Pallutha, oficera wywiadu Sztabu Głównego, uzdolnionych krótkofalowców: Ludomira Danilewicza i jego brata Leonarda, podoficera wojsk łączności Edwarda Fokczyńskiego. Jej kierownikiem technicznym oraz głównym konstruktorem był Tadeusz Heftman. Od tego czasu Polacy mogli odczytywać korespondencję niemiecką, choć nie było to proste, bowiem Niemcy stale udoskonalali maszynę i procedury szyfrowania. W lutym 1933 w spółce zamówiono także wyprodukowanie polskiej maszyny szyfrującej, nazwanej „Lacida”. Nazwa pochodzi od „La” – płk. Langera szefa całej operacji, „ci” – od nazwiska por. Ciężkiego i „da” – od Danilewicza. AVA produkowała także sprzęt łączności dla wojska, policji, straży granicznej, a także urządzenia łączności oraz radiopodsłuchu dla Biura Szyfrów.
W 1939 Niemcy kolejny raz zmienili sposób szyfrowania, co wymusiło konieczność zbudowania dalszych 54 bomb kryptologicznych (aby łączna ich liczba wynosiła 60) i opracowania 60 kompletów bardzo pracochłonnych w wykonaniu płacht Zygalskiego (jeden komplet liczył 26 płacht), które miały zawierać ok. 1,5 mln perforacji. Praca taka znacznie wykraczała poza możliwości finansowe polskiego wywiadu, było też oczywiste, że prace nie zakończą się przed wybuchem wojny.
Przekazanie metod rozwiązania Enigmy aliantom
Pierwsze spotkanie polskich, francuskich oraz brytyjskich specjalistów kryptologii i radiowywiadu zorganizowano 9 i 10 stycznia 1939 w Paryżu, w siedzibie francuskiego wywiadu. W konferencji określonej jako „X-Y-Z” uczestniczyli ze strony gospodarzy: mjr Gustave Bertrand i kpt. Henri Braguenie; Anglicy: komandorzy Alastair Dennistor i Hugh Foss, a także Dillwyn Knox. Polski wywiad reprezentowany był przez płk Gwidona Langera i mjr Maksymiliana Ciężkiego; Polacy mieli ujawnić złamanie „Enigmy” jedynie w przypadku uzyskania wartościowych informacji na jej temat od pozostałych uczestników spotkania. Ponieważ Francuzi i Brytyjczycy nie mieli żadnych sukcesów, ustalono jedynie zasady współpracy w dekryptażu „Enigmy”.
Ze względu na spodziewany wybuch wojny i wspierającą Polskę postawę Francji, 25 i 26 lipca 1939 odbyła się druga konferencja „X-Y-Z”, w ośrodku polskiego Biura Szyfrów w Pyrach pod Warszawą. Pracowały tam cztery radiostacje krótkofalowe dużej mocy (dalekiego zasięgu), konstrukcji inż. Tadeusza Heftmana, wyprodukowane przez wytwórnię „AVA”, służące do radiopodsłuchu oraz wychwytywania niemieckich depesz szyfrowanych „Enigmą”. Do wymienionych wcześniej oficerów wywiadu trzech państw dołączył płk Stewart Menzies z brytyjskiego wywiadu. Zdumionym Francuzom i Brytyjczykom Polacy przekazali po jednym egzemplarzu sobowtóra „Enigmy”, wyprodukowanego przez wytwórnię „AVA”, oraz dokumentację dotyczącą metod rozwiązywania nastawień i kluczy „Enigmy”.
Dekryptaż „Enigmy” po wybuchu wojny
Po wybuchu wojny kryptolodzy Biura Szyfrów ewakuowali się do Rumunii, następnie z pomocą francuskiego attaché wojskowego do Paryża. Pomimo nalegań Brytyjczyków, Francuzi nie zgodzili się na utworzenie polsko-francusko-brytyjskiego ośrodka dekryptażu „Enigmy”. Za zgodą polskich władz ustalono, że polscy kryptolodzy będą pracować we francuskim ośrodku dekryptażu, kierowanym przez mjr Gustave Bertranda; w pracach miał uczestniczyć brytyjski oficer łącznikowy kpt. Kenneth MacFarlan. Ośrodek zlokalizowano 35 km od Paryża, w willi Chateau de Vignolles w miejscowości Gretz-Armainvilliers. Ulokowano tam francuską jednostkę kryptologiczną (kryptonim „P.C.Bruno”, Poste de Commandement Bruno); ekipa piętnastu polskich kryptologów otrzymała kryptonim „Ekipa Z”. Prace związane z dekryptażem „Enigmy” podjęto 20 października 1939.
Ekipę tworzyli: ppłk dypl. Gwido Langer (kierownik); współpracował z mjr Bertrandem oraz kpt. MacFarlanem. Łamaniem szyfrów niemieckich zajmowali się: mjr Maksymilian Ciężki (kierownik); współpracował z mjr Renardem. Szyfry ręczne łamali: kpt. Wiktor Michałowski, Larcher, por. Antonii Palluth. Szyfry maszynowe – Marian Rejewski, kpt. Braquenie oraz kryptolodzy: Jerzy Różycki, Henryk Zygalski; deszyfranci: ppor. Kazimierz Gaca, Ryszard Krajewski, Sylwester Palluth (bratanek Antoniego), por. Henryk Paszkowski. Szyfry sowieckie łamali: kpt. Jan Józef Graliński, por. dr Stanisław Szachno, Piotr Smoleński. Za technikę odpowiedzialny był st. majster Edward Fokczyński.
Wielka Brytania zorganizowała własny ośrodek dekryptażu w Bletchley Park (kryptonim „Station X”) pod Londynem. Prace prowadzone były pod kierunkiem Alana Turinga, który wkrótce dostarczył Polakom 60 wykonanych przez Brytyjczyków „płacht Zygalskiego”, później wielokrotnie przyjeżdżał na konsultacje. Wyniki prac polskiego zespołu przekazywane były na bieżąco Brytyjczykom, z Bletchley Park dostarczano zaszyfrowane „Enigmą” niemieckie depesze, przechwycone przez brytyjski radiowywiad. Prace nad dekryptażem Enigmy postępowały, 17 stycznia 1940 Polacy złamali pierwszy klucz dzienny „Enigmy” używanej przez Wehrmacht. Później liczba odnalezionych nastawień i kluczy wzrosła do 126. Do czerwca 1940 odczytano 8.335 zaszyfrowanych depesz. Brytyjczycy w Bletchley Park do dekryptażu „Enigmy” wykorzystywali maszynę Turinga, której zasada działania była odmienna od polskiej „bomby kryptologicznej”. Od 8 kwietnia 1940 Anglicy w miarę regularnie odczytywali już samodzielnie niemieckie depesze.
Polski zespół pracował w „P.C.Bruno” do 14 czerwca 1940; po upadku Francji 24 czerwca ekipę ewakuowano do Tuluzy, stamtąd samolotem 3 lipca do Oranu, potem do Algieru. Po kilku dniach zaakceptowano plan mjr Bertranda dotyczący kontynuowania pracy na nieokupowanym terenie Francji. Ekipa podjęła pracę na terenie administrowanym przez rząd Vichy w willi Chateau des Fouzes (kryptonim „Cadix”) w Uzès niedaleko Nîmes. Polską ekipę podporządkowano Oddziałowi II Sztabu Naczelnego Wodza, otrzymała kryptonim „Ekspozytura 300”.
W Algierze pozostała filia tego ośrodka, którą kierował major Maksymilian Ciężki. Co kilka miesięcy kryptolodzy z obu ośrodków wymieniali się, podróżując drogą morską z Francji do Algieru. Podczas jednej z takich wypraw w katastrofie statku płynącego z Algieru do Marsylii 9 stycznia 1942 w pobliżu Minorki (archipelag Balearów) zginęło trzech polskich pracowników ośrodka Cadix, wśród nich Jerzy Różycki i oficer francuski.
Po wkroczeniu Niemców do południowej Francji 9 listopada 1942, zaistniała konieczność ewakuowania ośrodka Cadix z rejonu Uzès.
Rejewski i Zygalski 29 stycznia 1943 przedostali się przez granicę francusko-hiszpańską, ale w Hiszpanii prawie natychmiast zostali aresztowani przez tamtejszą policję. Najpierw osadzono ich w więzieniu w Séo de Urgel, a 24 marca przeniesiono do innego więzienia w Lérida. Ostatecznie dzięki wstawiennictwu Polskiego Czerwonego Krzyża obaj kryptolodzy zostali 4 maja uwolnieni i odesłani do Madrytu. Następnie Rejewski i Zygalski przedostali się do Portugalii, skąd na pokładzie HMS Scottish popłynęli do Gibraltaru, a stamtąd samolotem Douglas DC-3 do Wielkiej Brytanii, gdzie dotarli 3 sierpnia 1943. 16 sierpnia obaj rozpoczęli pracę w jednostce radiowej Sztabu Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych w Stanmore-Boxmoor pod Londynem, gdzie pracowali do zakończenia wojny.
Pozostali członkowie przedwojennego Biura Szyfrów – płk Gwidon Langer i mjr Maksymilian Ciężki – zostali złapani przez Niemców i wysłani do oflagu Schloss-Eisenberg. Inż. Antoni Palluth i Edward Fokczyński trafili do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, gdzie obaj ponieśli śmierć; Palluth podczas alianckiego nalotu, a Fokczyński z wycieńczenia.
Dzięki pracy kryptologów polskich, a później także brytyjskich z Bletchley Park, oraz dzięki przechwyconym w międzyczasie egzemplarzom Enigmy, pod koniec wojny praktycznie cała korespondencja szyfrowana przy jej pomocy była odczytywana przez aliantów. Średnio na dekryptaż niemieckiego meldunku wystarczał/y jeden do dwóch dni.
Ocalałe Enigmy
Informacje o rozszyfrowaniu Enigmy były utajnione do lat 70. XX wieku. Później maszyny wyszły z użycia i wiele egzemplarzy trafiło do zbiorów muzealnych w Europie i Stanach Zjednoczonych. W Polsce jedyny działający egzemplarz znajduje się w stołecznym Narodowym Muzeum Techniki. Urządzenie zostało uruchomione w 2015 roku, w standardowej wersji „typ I” dla wojsk lądowych i sił powietrznych, wariant do użytku w warunkach polowych z 1944 roku. Enigma wyposażona jest w wirniki szyfrujące II, III, V oraz bęben odwracający B. Ponadto enigmy znajdują się w Muzeum Wojska Polskiego (wersja wojskowa trójwirnikowa i handlowa) w Warszawie, Muzeum Wojska w Białymstoku i Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, a także w izbie muzealnej Centralnego Ośrodka Szkolenia Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Emowie.
W Deutsches Museum w Monachium znajdują się dwa egzemplarze, z 3 i 4 wirnikami, oraz kilka wcześniejszych wersji cywilnych. Jeden eksponat trzywirnikowy znajduje się w Muzeum Poczty w Berlinie. Działający egzemplarz Enigmy znajduje się w NSA w Fort Meade w stanie Maryland, gdzie udostępniono maszynę zwiedzającym, pozwalając własnoręcznie szyfrować i deszyfrować tekst. Inne egzemplarze znajdują się w muzeach Computer History Museum w Stanach Zjednoczonych, w Bletchley Park w Wielkiej Brytanii oraz w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie i Australian War Memorial w mieście Canberra w Australii. Wiele maszyn znajduje się także w rękach kolekcjonerów prywatnych. Egzemplarz Enigmy z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie został zbudowany przez Polaków w 1940 roku i był na wyposażeniu ośrodka Cadix w Uzes. Podczas likwidacji ośrodka maszynę, sprzęt i rzeczy osobiste zamurowano w piwnicy. W maju 1945 roku Marian Rejewski i Henryk Zygalski udali się z Londynu na południe Francji, by odzyskać pozostawione tam przed ewakuacją rzeczy i dostarczyć je do Anglii.
Pojawiające się sporadycznie na aukcjach Enigmy osiągają ceny rzędu 150-350 tysięcy dolarów. Można również zakupić działające repliki maszyn w wersji M4 Kriegsmarine, elektroniczne symulatory (tzw. Enigma-E) oraz oprogramowanie symulujące jej działanie. Jeden z nielicznych zachowanych egzemplarzy Enigmy I, wystawiony w 2020 roku na aukcji w Wiedniu, został sprzedany za 117,8 tys. euro.
Inne maszyny oparte na Enigmie
Enigma wywarła znaczący wpływ na konstrukcje wielu maszyn szyfrujących, głównie opartych na wirnikach. Brytyjska maszyna szyfrująca została zainspirowana patentami Enigmy, także tymi, które nie zostały wykorzystane w najsłynniejszej wojskowej wersji maszyny. Rząd brytyjski w trosce o zachowanie tajemnicy nie ujawnił informacji o wykorzystanych rozwiązaniach i w związku z tym nie płacił żadnych tantiem autorom projektu. Japończycy wykorzystywali własną maszynę szyfrującą, która przez kryptologów amerykańskich została określona kryptonimem GREEN. Miała cztery wirniki, ale zainstalowane współpłaszczyznowo obok siebie (tzn. nie na jednej osi). Japońska maszyna nie znalazła aż tak szerokiego zastosowania, jak niemiecka. Amerykański kryptolog zbudował własną maszynę, oznaczoną , odmienną konstrukcyjnie, ale kodującą w podobny do Enigmy sposób.
W 2002 roku zbudowano w Holandii unikalną maszynę, której konstrukcja opiera się na idei Enigmy, ale posiada 4 wirniki z zestawem 40 znaków każdy, co umożliwiło wykorzystanie również cyfr i znaków przestankowych. Każdy z wirników składa się z 509 części.
Enigma a sztuka i rozrywka
Pierwszym polskim filmem o Enigmie jest Sekret Enigmy z 1979 w reżyserii Romana Wionczka, będący fabularną (z wplecionymi fragmentami czysto dokumentalnymi) rekonstrukcją wydarzeń historycznych związanych z rozszyfrowaniem Enigmy przez młodych polskich matematyków. W rolach kryptologów wystąpili Tadeusz Borowski (Marian Rejewski), Piotr Fronczewski (Jerzy Różycki) i Piotr Garlicki (Henryk Zygalski). 14 listopada 1980 rozpoczęto emisję 8-odcinkowego serialu telewizyjnego pod tytułem , będącego rozszerzoną wersją kinowego Sekretu Enigmy. Twórcy serialu rozszerzyli wątki z życia osobistego bohaterów i wprowadzili więcej postaci historycznych. Wartość strony dokumentalnej obu filmów jest nie do przecenienia, gdyż jednym z konsultantów naukowych był sam Marian Rejewski.
Sztuka angielska Breaking the Code (Łamanie Kodu), autorstwa Hugh Whitemore’a, opowiada o życiu i śmierci Alana Turinga, jednej z czołowych postaci rozszyfrowujących zagadkę Enigmy w Bletchley Park w Wielkiej Brytanii. W rolę Turinga wcielił się Derek Jacobi, który w 1996 zagrał tego samego bohatera w telewizyjnej adaptacji sztuki.
Powieść brytyjskiego pisarza Roberta Harrisa z 1996 zatytułowana Enigma opowiada o kulisach prac nad rozszyfrowaniem Enigmy w Bletchley Park. Na podstawie powieści zrealizowano w 2001 film w reżyserii Michaela Apteda pod tytułem Enigma, z Kate Winslet i Dougrayem Scottem w rolach głównych. Film był wielokrotnie krytykowany tak przez brytyjskie środowiska polonijne (Zjednoczenie Polskie) i polsko-brytyjski komitet historyczny, jak i przez kierownika katedry Europy Wschodniej na Uniwersytecie Oksfordzkim ze względu na zafałszowania historyczne i brak informacji o fundamentalnym udziale Polaków w rozszyfrowaniu Enigmy.
Powieść Neala Stephensona Cryptonomicon, której akcja dzieje się podczas II wojny światowej i opowiada o pracy kryptologów, wspomina również o Bletchley Park i rozszyfrowywanej tam Enigmie. Przedstawione w książce zdarzenia dość swobodnie traktują fakty historyczne, stanowiąc jedynie tło akcji.
W fantastycznonaukowej powieści amerykańskiej autorki Connie Willis Nie licząc psa istotnym elementem intrygi jest Ultra, czyli kryptonim prac nad deszyfracją Enigmy.
W 158. odcinku brytyjskiego serialu Doctor Who, zatytułowanym The Curse of Fenric, przedstawiono brytyjskich kryptologów (oraz postać, której inspiracją był Alan Turing) wykorzystujących maszynę szyfrującą ULTIMA (prawdopodobne nawiązanie do kryptonimu Enigmy – ULTRA).
Gra komputerowa z gatunku fikcji interaktywnej pod tytułem Jigsaw autorstwa zawiera układankę w postaci wiadomości zaszyfrowanej uproszczoną wersją Enigmy. Zagadka ta jest uważana za najbardziej kłopotliwą w całej grze, co prawdopodobnie ma uświadomić graczowi, jak trudne było rzeczywiste rozszyfrowywanie przechwyconych meldunków kodowanych Enigmą.
W filmie U-571 z 2000 r. w reżyserii Jonathana Mostowa przedstawiono fikcyjną misję amerykańskiego okrętu podwodnego, której celem było porwanie niemieckiego U-boota i pozyskanie maszyny szyfrującej Enigma. Wykorzystana podczas kręcenia filmu Enigma była autentycznym egzemplarzem pozyskanym od kolekcjonera. Akcja sugeruje, że bez uzyskania maszyny nigdy wcześniej nie było możliwe odczytanie szyfrowanych nią wiadomości, podczas gdy w rzeczywistości polscy kryptolodzy od 1932 roku dekodowali meldunki, nie posiadając jakiegokolwiek egzemplarza niemieckiej wojskowej Enigmy. Rzeczywiste przechwycenie niemieckiej maszyny szyfrującej oraz jej części przez Royal Navy miało miejsce na długo przed przyłączeniem się Stanów Zjednoczonych do wojny, a pierwszy zdobyty przez Amerykanów okręt przechwycono kilka dni przed lądowaniem w Normandii.
W filmie Wolfganga Petersena z 1981 pod tytułem Okręt (tytuł oryginału Das Boot) pokazano czterowirnikową maszynę Enigma M4. Wielokrotnie przedstawiono czynności szyfrowania i deszyfrowania meldunków, rutynowego codziennego wykorzystywania Enigmy na pokładzie niemieckiego okrętu podwodnego.
W filmie reżyserii Mortena Tylduma z 2014 r. pod tytułem Gra tajemnic przedstawiono historię Alana Turinga. Akcja skupia się na postaci wybitnego matematyka i jego nowatorskich kroków w celu złamania kodu Enigmy. W filmie wspomniany jest też udział polskich kryptologów w pracach nad szyfrem.
Upamiętnienie
25 września 2021 roku w Poznaniu zostało otwarte interaktywne „Centrum Szyfrów Enigma”. Multimedialna ekspozycja centrum poświęcona jest historii maszyny szyfrującej Enigma i trzem polskim kryptologom: Marianowi Rejewskiemu, Henrykowi Zygalskiemu i Jerzemu Różyckiemu.
W Poznaniu znajduje się pomnik polskich kryptologów: Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego, którzy wnieśli duży wkład do złamania kodu Enigmy. Pomnik znajduje się w centrum miasta, przed głównym wejściem do Zamku Cesarskiego (ul. Święty Marcin). Miejsce zostało wybrane nieprzypadkowo – Zamek mieścił przed II wojną światową niektóre zakłady Uniwersytetu Poznańskiego, m.in. tu był prowadzony kurs kryptologii.
W Bletchley Park na terenie Muzeum znajduje się tablica upamiętniająca Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego, złamanie przez nich jako pierwszych szyfru Enigmy i ich zasługi dla sukcesu brytyjskich kryptologów i wkład w zwycięstwo w II wojnie światowej.
W setną rocznicę urodzin Mariana Rejewskiego (2005 rok) w Bydgoszczy, jego rodzinnym mieście, na skrzyżowaniu ulicy Gdańskiej z ulicą Śniadeckich postawiono upamiętniającą go rzeźbę. Odlany w brązie pomnik przedstawia postać kryptologa siedzącego na ławce z grubych płyt granitowych.
Narodowy Bank Polski, w 2007 roku, chcąc uczcić 75. rocznicę złamania szyfru Enigmy, wprowadził do obiegu monety okolicznościowe o nominałach 100 zł (złoto), 10 zł (srebro) oraz 2 zł (nordic gold).
Poczta Polska, chcąc uczcić dokonania Polaków na świecie, wprowadziła w roku 2009 do obiegu cztery znaczki. Na znaczku o nominale 1,95 zł przedstawiono podobiznę trzech odtwórców Enigmy: Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego.
W 1999 przy ul. Leśnej w Lesie Kabackim w Warszawie, przy wjeździe do kompleksu obiektów Centrum Operacji Powietrznych-Dowództwa Komponentu Powietrznego (dawna siedziba Referatu Niemieckiego Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego) odsłonięto kamień z tablicą upamiętniającą pracujących tam w latach 1936–1939 Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego
W okolicy Lasu Kabackiego znajdują się ulice: Mariana Rejewskiego (w granicach Warszawy, między ulicą Puławską a lasem) oraz Enigma (w miejscowości Józefosław). W Wyszkowie rondo na skrzyżowaniu ulic Tadeusza Kościuszki (droga nr 62) i Stefana Okrzei nosi nazwę „Jerzego Różyckiego, matematyka i kryptologa”.
W 2018 r. w parku miejskim w Wyszkowie – mieście, w którym w 1926 r. Jerzy Różycki zdał maturę – w pobliżu miejsca, gdzie przed II wojną stał budynek gimnazjum, odsłonięto rzeźbę – ławeczkę Jerzego Różyckiego, autorstwa Karola Badyny
Zobacz też
Inne maszyny szyfrujące z czasów II wojny światowej:
Colossus
Lorenz SZ 40/42 – Niemcy (w kodzie aliantów oznaczona kryptonimem: Tunny)
Przypisy
Bibliografia
Gustave Bertrand: Enigma ou la plus grande énigme de la guerre 1939–1945. 1973.
F.W. Winterbotham: The Ultra Secret. Londyn, 1974
The Theoretically Possible Number of Enigma Configurations https://uregina.ca/~kozdron/Teaching/Cornell/135Summer06/Handouts/enigma.pdf [dostęp 2022-04-24]
Bibliografia w języku polskim
Władysław Kozaczuk: Złamany szyfr. Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976. Seria „Sensacje XX wieku”
Pozostała literatura
Zdjęcia
Fotografie Enigmy, wirników szyfrujących itd.
Fotografie i opisy Enigmy i innych maszyn szyfrujących
Opisy
Tony Sale – The Enigma cipher machine.
Repliki i symulatory
Symulator Enigmy (Java aplet)
Symulator Enigmy 3-rotorowej
Wykaz okablowania wirników poszczególnych modeli Enigmy
Inne
– zawiera również listę ocalałych maszyn Enigma i ich cen.
Archiwum instrukcji obsługi wszystkich modeli Enigmy i innych instrukcji wojskowych.
Cryptomuseum – Enigma Family Tree; Rodzina, typy Enigmy
Cryptomuseum – Enigma timeline; Enigma oś czasu (poszczególne modele w latach użytkowania i typach wojska)
Linki zewnętrzne
elitadywersji.org - kompendium: opis działania, historia złamania "Enigmy", losy kryptologów i in.
Działania wywiadowcze podczas II wojny światowej
Urządzenia szyfrujące
Wywiad i kontrwywiad Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej
Hasła kanonu polskiej Wikipedii |
1366 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Erwin%20Rommel | Erwin Rommel | Erwin Johannes Eugen Rommel (ur. 15 listopada 1891 w Heidenheim an der Brenz, zm. 14 października 1944 w Herrlingen) – niemiecki feldmarszałek.
Erwin Rommel był najmłodszym niemieckim feldmarszałkiem (Generalfeldmarschall) podczas II wojny światowej. Dowodził Afrika Korps – niemieckim korpusem ekspedycyjnym w Afryce. Dzięki swoim znakomitym posunięciom i taktyce szybkiego przemieszczania wojsk stał się żywą legendą wśród żołnierzy niemieckich, ale przede wszystkim wśród aliantów. Ze względu na przebiegłość nazwany Lisem Pustyni (niem. Wüstenfuchs). Pod koniec wojny (1944) został skierowany do Francji jako dowódca Grupy Armii B, z zadaniem poprawienia umocnień w Normandii, w obliczu spodziewanej alianckiej inwazji. Miał syna.
Dzieciństwo i kariera przedwojenna
Erwin Johannes Eugen Rommel urodził się 15 listopada 1891 w Heidenheim pod Ulm, małym mieście w Wirtembergii, jako syn dyrektora szkoły i trzecie z pięciorga dzieci. Mimo sporych zdolności uczył się nie najlepiej. Wolny czas najczęściej spędzał na powietrzu, jeżdżąc dużo na rowerze i na nartach. Zabawy te rozbudziły w nim miłość do otwartych przestrzeni. Lubił zabawki mechaniczne, w wieku 17 lat wraz z przyjaciółmi zbudował model samolotu i szybowiec naturalnych rozmiarów. Wahał się, czy zostać inżynierem, czy żołnierzem. W wieku 18 lat zdecydował i 19 lipca 1910 roku zaciągnął się jako fahnenjunker do 124 Wirtemberskiego Pułku Piechoty König Wilhelm I w Weingarten w Górnej Szwabii. Następnie naukę kontynuował w Szkole Wojennej Königliche Kriegsschule w Gdańsku.
Po trzech miesiącach od wstąpienia do akademii wojskowej, awansował do stopnia kaprala, a po kolejnych dwóch do sierżanta. Zapamiętano go jako bystrego młodzieńca, komunikatywnego, ale nieuległego, który mówi powoli i po namyśle. Był opanowany, powściągliwy w spożyciu alkoholu, niepalący. Szkołę ukończył bez większych sukcesów. Ze wszystkich przedmiotów otrzymał ocenę „dostateczny” i tylko w rubryce Führung (zdolności przywódcze) wpisano mu „dobry”.
W styczniu 1912 roku otrzymał szlify podporucznika i został odesłany do rodzimego pułku stacjonującego w budynkach poklasztornych w Weingarten, gdzie zajmował się szkoleniem rekrutów. 6 sierpnia 1914 roku jego jednostka otrzymała rozkaz wymarszu na front I wojny światowej.
I wojna światowa
Podczas I wojny światowej Rommel służył we Francji, Rumunii i Włoszech. Pierwszy raz został ranny (w udo) 14 września 1914 roku w Lesie Argońskim. Do linii wrócił po 3-miesięcznym leczeniu i natychmiast wykazał się zdolnościami dowódczymi i inicjatywą. Na czele kompanii zdobył umocniony punkt oporu Francuzów, po czym wycofał się, tracąc zaledwie 5 ludzi.
Następnie skierowany został na przeszkolenie w Württemberg Gebirgsbataillon (wirtemberskim batalionie górskim) w Arlbergu w Alpach Austriackich. W czasie szkolenia wziął krótki urlop i ożenił się z Lucie-Marie Mollin, urodzoną w Gdańsku, pochodzącą z zachodniopruskiego ziemiaństwa. Z tego związku w 1928 roku przyszedł na świat syn Manfred, który po wojnie był burmistrzem Stuttgartu.
Najpierw w randze porucznika w 1915 w Wogezach, a następnie w Rumunii i Włoszech, zwrócił uwagę dowództwa, jako oficer umiejętnie prowadzący oddziały podczas licznych misji frontowych.
25 października 1917 roku jego oddział wielkości batalionu zaatakował i zdobył szczyt Matajur, biorąc do niewoli około 150 oficerów i 9000 żołnierzy armii włoskiej oraz 81 dział. Od tego momentu Erwin Rommel nie cenił żołnierzy włoskich zbyt wysoko. Jego oddział odegrał też znaczącą rolę podczas bitwy pod Caporetto. Był trzykrotnie ranny i otrzymał Krzyż Żelazny I i II klasy. Krótko po trzecim zranieniu i rekonwalescencji, mimo protestów, awansowano go na kapitana i przeniesiono go do pracy w sztabie. Za sukces wojenny z 25 października 1917 r. Cesarz Niemiecki i Król Prus Wilhelm II uhonorował oficera najwyższym odznaczeniem cesarskim – orderem Pour le Mérite w klasie wojskowej.
Lata międzywojenne
Po wojnie Erwin Rommel założył Związek Starych Towarzyszy (Kameradschaft), składający się z ocalałych członków jego batalionu, z którymi do końca życia utrzymywał zażyłą przyjaźń.
W „stutysięcznej” armii, z czterema tysiącami oficerów, na którą pozwalał Niemcom traktat wersalski, Erwin Rommel przeszedł przez rozmaite przydziały. Dowodził m.in. kompanią karabinów maszynowych w Stuttgarcie, a po roku 1933 był w Ministerstwie Wojny oficerem łącznikowym z Hitlerjugend. Szkolił żołnierzy, poczynając od piechoty w Dreźnie. W 1935 roku był już podpułkownikiem i dowódcą batalionu, a następnie szefem kursów w akademii wojskowej w Poczdamie. W okresie poczdamskim napisał książkę „Piechota atakuje” (Infanterie greift an), w której zawarł swoje doświadczenia z czasów I wojny światowej i zilustrował własnymi rysunkami i mapami. Książka ta zwróciła uwagę Adolfa Hitlera, który w czasie wojny także był żołnierzem piechoty.
II wojna światowa
Polska 1939
Jesienią 1938 Adolf Hitler wyznaczył go dowódcą swej ochrony podczas wizyty w zajętej Czechosłowacji, gdzie dowodził batalionem eskorty wodza (Führer-Begleit-Bataillon – FBB). Od sierpnia 1939 do lutego 1940, m.in. w czasie pobytu Adolfa Hitlera w Polsce po rozpoczęciu II wojny światowej, Rommel pełnił funkcję komendanta Kwatery Głównej Hitlera (Der Kommandant Führerhauptquartier). Np. w tej roli przebywał w dniach 19–26 września 1939 z Adolfem Hitlerem w sopockim Kasino-Hotel.
Francja 1940
W lutym 1940 Erwin Rommel, już jako generał major, pomimo braku doświadczenia w kierowaniu oddziałami pancernymi, objął dowództwo nad 7 Dywizją Pancerną. Trzy miesiące później, podczas inwazji na Francję, miał okazję sprawdzenia swoich teorii. W błyskawicznej kampanii jego żołnierze sforsowali Mozę, odparli brytyjski kontratak pod Arras i przedarli się przez francusko-belgijskie fortyfikacje, po czym jako pierwsza formacja dotarli do kanału La Manche. Kierując się następnie ku wybrzeżom Atlantyku, jego oddziały zniszczyły dwie francuskie dywizje. Akcje dywizji Erwina Rommla zdobyły podziw nawet u nieprzyjaciela. Błyskawicznie zdobył wiele alianckiego uzbrojenia, wziął do niewoli blisko 100 tysięcy jeńców. Jego nazwisko nie schodziło z nagłówków gazet, a Francuzi, ze względu na siłę, szybkość i zaskoczenie, nazwali jego dywizję la Division Fantome, czyli Dywizją Duchów.
Po sukcesach Dywizji Duchów niemiecka prasa zasypywała generała pochwałami. Zarówno w Niemczech, jak i za granicą zaczęły się pojawiać plotki o jego rzekomej przeszłości: był murarzem i dawnym towarzyszem Adolfa Hitlera, jednym z jego pierwszych popleczników i bojówkarzem, dzielnym członkiem oddziału szturmowego, policjantem itd. Propaganda ta odniosła pewien skutek, gdyż np. jeszcze dziesięć lat po zakończeniu wojny amerykańskie encyklopedie pisały o „dowódcy oddziałów szturmowych”.
Afryka 1941–1943
Generał Erwin Rommel przybył do Trypolisu 12 lutego 1941 roku. Jego przybycie do Afryki Północnej wiązało się ze znacznymi niepowodzeniami wojsk włoskich. Feldmarszałek Walther von Brauchitsch powierzył mu dowództwo nad 5 Dywizją Lekką i 15 Dywizją Pancerną, z zadaniem wsparcia włoskich wojsk zmotoryzowanych. Rommel miał podlegać włoskiemu marszałkowi Grazianiemu. 18 lutego, czyli sześć dni po przybyciu do Afryki, rozkazem Hitlera powołano niezależny od dowództwa włoskiego korpus ekspedycyjny Afrika Korps. Dowodząc tymi oddziałami, Rommel zdobył największą sławę wojenną. Jego taktyczna maestria i zmysł dowódczy pozwoliły, mimo słabszego zaopatrzenia i mniejszej mobilności, odnieść wiele spektakularnych zwycięstw nad siłami aliantów.
Jego początkowe sukcesy w Libii, gdzie miał odeprzeć aliantów w stronę granicy z Egiptem, a następnie w samym Egipcie, przyniosły mu przydomek „Lisa Pustyni”. 30 stycznia 1942 roku został awansowany do stopnia generała pułkownika. Jego nominacja zbiegła się w czasie ze zdymisjonowaniem dowódcy sił brytyjskich Archibalda Wavella, którego zastąpił generał Claude Auchinleck. W tym okresie Afrika Korps, który od sierpnia 1941 roku był częścią Panzergruppe Afrika, zmagał się nie tylko z wrogiem, ale także z ogromnymi problemami logistyczno-zaopatrzeniowymi, gdyż po agresji III Rzeszy na Związek Sowiecki, afrykański teatr działań został zepchnięty przez Hitlera na dalszy plan.
Lis Pustyni zyskał sobie popularność wśród żołnierzy m.in. tym, że na froncie zawsze spożywał takie same posiłki jak oni, nawet gdy ograniczały się one do kilku kromek chleba. Jadał w towarzystwie zwykłych żołnierzy, rozmawiając z nimi i dowcipkując. Podczas bitwy zawsze znajdował się kilkaset metrów za czołgami pierwszego rzutu w swym wozie sztabowym, przez co często ryzykował życie. Gdy pewnego razu żołnierze Afrika Korps zatrzymali się na zbyt długi postój, Rommel wszedł między nich i krzyknął: „Jeśli natychmiast się nie ruszycie, to tak was kopnę w dupę, że od razu znajdziecie się w Kairze!”. Następnie wsiadł do samochodu i jechał za żołnierzami.
W listopadzie 1941 roku Sprzymierzeni przeszli do kontrofensywy, zadając oddziałom Rommla znaczne straty, zmusili go do wycofania się na linię Bengazi. Kontratak niemiecki nastąpił 26 maja 1942 po dostarczeniu zaopatrzenia, amunicji oraz nowych czołgów. Przy ich pomocy 21 czerwca 1942 roku oddziały niemieckie zdobyły opierający się wszystkim dotychczasowym szturmom Tobruk, a wraz z nim duże zapasy uzbrojenia, którego nie zdążyli zniszczyć wycofujący się Brytyjczycy. Następnego dnia Rommel został awansowany do stopnia feldmarszałka Rzeszy.
Armia brytyjska wycofała się na umocnione pozycje pod El Alamein. Właśnie tam generała Auchinlecka zastąpił generał Bernard Law Montgomery. Celem nowego dowódcy było pokonanie sił Osi za wszelką cenę i wyparcie ich z Afryki. Alianci mieli znaczną przewagę logistyczną. Dysponowali dużym wsparciem sił lotniczych. W czasie nieobecności Rommla, spowodowanej wyjazdem feldmarszałka do Europy celem przekonania Hitlera o konieczności wzmocnienia wojsk niemieckich w Afryce, Brytyjczycy przypuścili atak na pozycje niemieckie. Rommel wrócił do Afryki dwa dni po rozpoczęciu II bitwy pod El Alamein. Nie zdołał jednak powstrzymać wojsk brytyjskich. Montgomery został awansowany do rangi marszałka i wyniesiony do godności para, zaś prasa nadała mu tytuł „Lord Montgomery of Alamein”. W wyniku podjętych przezeń działań Afrika Korps znalazł się w pełnym odwrocie. Ponad 30 tysięcy żołnierzy państw Osi dostało się do niewoli. W krótkim czasie Afrika Korps został z Afryki wyparty.
Rommel został ewakuowany z Tunezji w marcu 1943 roku. Z rozkazu Hitlera objął dowództwo Grupy Armii B w północnych Włoszech. W kampanii tej Erwin Rommel, jako pierwszy oficer wojsk lądowych, został odznaczony Krzyżem Rycerskim z Liśćmi Dębowymi, Mieczami i Brylantami.
Francja 1943–1944
Po opuszczeniu żołnierzy w Afryce stosunki między Rommlem a Hitlerem uległy pogorszeniu. Rommel, który dotychczas był zauroczony posunięciami führera – zarówno wojennymi, jak i ekonomicznymi, stracił wiarę w geniusz wodza i nie odzyskał jej już do końca życia. Kiedy 12 maja 1943 wojska Osi w Afryce kapitulowały, Rommla wezwano do Berlina. Rozgoryczony Hitler, blady i zmęczony, przyznał, że powinien posłuchać wcześniejszych próśb feldmarszałka.
Rommel, chcący ponownie znaleźć się w centrum działań wojennych, otrzymał rozkaz inspekcji nadbrzeżnych fortyfikacji, rozciągających się od Danii aż po Pireneje. Mimo zapewnień propagandy o solidnym przygotowaniu umocnień zaszokowany zameldował Naczelnemu Dowództwu o miernym stanie ich gotowości i słabym przygotowaniu do odparcia przypuszczanej inwazji wojsk sprzymierzonych w rejonie Wału Atlantyckiego.
Po kontroli nadbrzeżnych umocnień w Danii Rommel został oddelegowany do Francji. Stacjonujące tam oddziały niemieckie podlegały feldmarszałkowi Gerdowi von Rundstedtowi, naczelnemu dowódcy na froncie zachodnim. Hitler niezbyt jasno sprecyzował zadania Rommla. Szybko doszło do utarczek i sporów kompetencyjnych pomiędzy dowódcami. W trakcie gorącej dyskusji uzgodniono, że młodszemu Rommlowi przypadnie nadzór operacyjny nad odcinkiem przewidywanej inwazji pomiędzy ujściem Loary a granicą niemiecko-holenderską, a także, że 15 stycznia Rommel obejmie dowództwo wszystkich taktycznych oddziałów na wybrzeżach naprzeciw Anglii.
Rommel, zdając sobie sprawę, że w konfrontacji z przeciwnikiem kontrolującym przestrzeń powietrzną nie ma szans na zwycięstwo, zaproponował, by jednostki pancerne zostały rozmieszczone w małych ugrupowaniach jak najbliżej linii frontu. Uważał, że sukces zależeć będzie od wygranej na plażach, zanim jeszcze wojska aliantów zdołają utworzyć znaczniejszy przyczółek. Jego dowódca był jednak innego zdania i za cel obrał sformowanie dużej grupy pancernej nieopodal Paryża. Lądowanie wojsk sprzymierzonych 6 czerwca 1944 zaskoczyło Erwina Rommla na przyjęciu urodzinowym żony w Herrlingen, gdzie zatrzymał się w drodze na naradę z Hitlerem w Berchtesgaden.
17 lipca 1944 samochód Erwina Rommla został ostrzelany przez alianckie myśliwce. Feldmarszałek został poważnie ranny: doznał urazu lewej strony czaszki oraz kości policzkowej. Już nigdy nie miał zobaczyć pola bitwy. Jego kariera wojskowa dobiegła końca.
Zamach na Hitlera a Rommel
Po nieudanym zamachu Heinrich Himmler i Martin Bormann poinformowali Hitlera, że Rommel solidaryzował się ze spiskowcami. Przedstawili mu raporty SD i informacje würzburskiego kreisleitera. Potwierdzeniem chwiejnej postawy feldmarszałka w oczach Hitlera był jego apel do führera, by zakończyć wojnę podpisaniem układu z aliantami. W kręgu najbliższych mu osób mówił też, że wojna jest przegrana. Ze względu na ogromną popularność Rommla Hitler zdecydował o zgładzeniu go po cichu i bez rozprawy sądowej. Rozkaz wykonał generał piechoty Wilhelm Burgdorf. Wraz z Ernstem Maiselem przybył do Rommla i postawił go przed wyborem: publiczny proces i kompromitacja oraz prawdopodobny lincz na rodzinie lub zażycie cyjanku i uniknięcie dalszych nieprzyjemności.
Przed śmiercią Rommel powiedział żonie i synowi tylko „umrę za piętnaście minut” i odjechał wraz z Burgdorfem i Maiselem. Zmarł w samochodzie. Opinię publiczną poinformowano, że Erwin Rommel zmarł w wyniku odniesionych ran. Wyprawiono mu pogrzeb państwowy ze wszystkimi honorami, na który jednak nie przybyli najwyżsi urzędnicy NSDAP.
Bitwy
bitwa pod Arras (1917)
bitwa pod Arras (1940)
oblężenie Tobruku (1941)
Bitwa o Gazalę (1942)
bitwa o Bir Hacheim (1942)
I bitwa pod El Alamein (1942)
Bitwa pod Alam Halfa (1942)
II bitwa pod El Alamein (1942)
bitwa o przełęcz Kasserine (1943)
bitwa o Normandię (1944)
Przebieg służby Erwina Rommla
Legenda Rommla
Niemiecka propaganda świadomie pracowała nad wykreowaniem feldmarszałka na ideał niemieckiego żołnierza. Wybór właśnie na jego osobę padł z wielu powodów: z jednej strony przemawiały za tym niewątpliwe talenty wojskowe i przywódcze Rommla, jego ogromna ambicja i popularność wśród żołnierzy, ale także sposób bycia i atrakcyjny wygląd; z drugiej był on pupilkiem Hitlera, z którym niemal do końca łączyła go specyficzna więź – obaj mieli w sobie rodzaj uroku magnetyzującego otoczenie i bez oporów wykorzystywali to do swoich celów.
Rommel z ochotą współpracował nad tworzeniem owego wizerunku, obiecując sobie po tym przyśpieszenie kariery. Nie tylko był najczęściej fotografowanym niemieckim wojskowym, ale otrzymał nawet od Goebbelsa kamerę wraz z operatorem, by uwieczniać swe sukcesy podczas kampanii we Francji i w Afryce. W jego sztabie byli oficerowie odpowiedzialni za pracę nad wizerunkiem feldmarszałka. Jeszcze w 1940 nakręcono film fabularny „Sieg im Westen”, gloryfikujący zwycięstwo nad Francją, gdzie jedną z głównych postaci był Erwin Rommel. Charakteryzują go takie cnoty żołnierskie jak poczucie obowiązku i honoru, dyscyplina, pewność zwycięstwa, bezgraniczna lojalność. Posunięto się nawet do opublikowania fikcyjnego życiorysu Rommla, ufryzowanego na modłę narodowo-socjalistyczną, przeciw czemu zresztą bezskutecznie protestował.
Szczyt popularności osiągnął Rommel podczas kampanii w północnej Afryce. Prasa pełna była jego zdjęć na tle egzotycznych krajobrazów, kojarzonych przez czytelników z ciągłym powiększaniem terytorium Trzeciej Rzeszy, zdobywaniem kolonii i zaspokajających tęsknotę przeciętnego Niemca za dalekimi podróżami. Zwłaszcza od czasu nasilających się klęsk na froncie wschodnim, bardzo wiele uwagi poświęcano sukcesom Afrika Korps i jego dowódcy. Także alianci (np. Churchill) publicznie wypowiadali się z uznaniem o feldmarszałku. Przyczyny tego nie są jednak całkiem jednoznaczne – był on faktycznie bardzo zdolnym oficerem, z drugiej jednak strony istniała pilna potrzeba wyjaśnienia własnym społeczeństwom przyczyn ponoszonych klęsk, mimo przewagi militarnej. Ponadto alianci poszukiwali przyszłego przywódcy Niemiec ponazistowskich. Musiał to być człowiek popularny we własnym kraju, a jednocześnie niekontrowersyjny dla partnerów zagranicznych.
Także kino – w tym Hollywood – podchwyciło legendę Rommla. Do dziś, jako rycerski wojownik, walczący za swój kraj, skutecznie, ale bez barbarzyństwa, uosabia on w Niemczech mit „niepokalanego Wehrmachtu” – armii, która, w przeciwieństwie do SS, walczyła honorowo i jedynie na froncie. Powojenna armia niemiecka – Bundeswehra – długo uważała Rommla za jedną ze świetlanych postaci w swej historii, jego imieniem nazwano koszary w Goslarze i okręt wojenny. Fakt, że sympatyzował z zamachowcami na Hitlera, czynił go atrakcyjnym także dla społeczeństwa niemieckiego. Zapomniano przy tym, że karierę zrobił w czasach nazistowskich i aktywnie wspierał goebbelsowską propagandę wielkich Niemiec. Dopiero w roku 2001 usunięto tablicę z jego nazwiskiem w kasynie oficerskim w Goslarze, twierdząc, że feldmarszałek był żołnierzem zbrodniczego reżimu, więc honorowanie go byłoby honorowaniem hitlerowskiej III Rzeszy.
Przypisy
Bibliografia
Absolwenci uczelni w Gdańsku
Feldmarszałkowie III Rzeszy
Ludzie urodzeni w Heidenheim an der Brenz
Ludzie związani z Lisores
Oficerowie Armii Cesarstwa Niemieckiego
Niemieccy samobójcy
Niemieccy uczestnicy kampanii afrykańskiej 1940–1943
Odznaczeni Krzyżem Honorowym (III Rzesza)
Odznaczeni Krzyżem Rycerskim
Odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojskowej
Odznaczeni Krzyżem Żelaznym
Odznaczeni Medalem za Męstwo Wojskowe
Odznaczeni Orderem Kolonialnym Gwiazdy Włoch
Odznaczeni Orderem Zasługi Wojskowej (Wirtembergia)
Odznaczeni wojskowym Orderem Pour le Mérite
Oficerowie Reichswehry
Uczestnicy I wojny światowej (Cesarstwo Niemieckie)
Uczestnicy kampanii francuskiej 1940 (strona niemiecka)
Urodzeni w 1891
Zmarli w 1944 |
1367 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Entropia | Entropia | Entropia (s lub S) – termodynamiczna funkcja stanu, określająca kierunek przebiegu procesów spontanicznych (samorzutnych) w odosobnionym układzie termodynamicznym. Entropia jest miarą stopnia nieuporządkowania układu i rozproszenia energii. Jest wielkością ekstensywną. Zgodnie z drugą zasadą termodynamiki, jeżeli układ termodynamiczny przechodzi od jednego stanu równowagi do innego, bez udziału czynników zewnętrznych (a więc spontanicznie), to jego entropia zawsze rośnie. Pojęcie entropii wprowadził niemiecki uczony Rudolf Clausius.
W termodynamice klasycznej
W ramach II zasady termodynamiki zmiana entropii (w procesach kwazistatycznych) jest zdefiniowana przez swoją różniczkę zupełną jako:
gdzie:
– temperatura bezwzględna,
– ciepło elementarne, czyli niewielka ilość ciepła dostarczona do układu (wyrażenie Pfaffa).
Entropię pewnego stanu termodynamicznego można wyznaczyć ze wzoru:
gdzie:
– pojemność cieplna,
– temperatura w stanie
Podstawowe równanie termodynamiki fenomenologicznej, w którym występuje entropia, ma postać
gdzie:
– energia wewnętrzna,
– liczba różnych składników,
– temperatura
– ciśnienie
– potencjał chemiczny i-tego składnika
W termodynamice statystycznej
Całkowita entropia układu makroskopowego jest równa:
entropii Boltzmanna–Plancka:
równoważnie:
entropii Gibbsa:
gdzie:
– stała Boltzmanna,
– liczba sposobów, na jakie makroskopowy stan termodynamiczny układu (makrostan) może być zrealizowany poprzez stany mikroskopowe (mikrostany),
– prawdopodobieństwo i-tego mikrostanu.
Zatem
jest liczbą bitów potrzebnych do pełnego określenia, którą realizację przyjął dany układ.
Praktyczne obliczenie W jest w większości przypadków technicznie niemożliwe, można jednak oszacowywać całkowitą entropię układów poprzez wyznaczenie ich całkowitej pojemności cieplnej poczynając od temperatury 0 K do aktualnej temperatury układu i podzielenie jej przez temperaturę układu.
Ciało pozbawione niedoskonałości, zwane kryształem doskonałym, ma w temperaturze 0 bezwzględnego (0 K) entropię równą 0, gdyż jego stan może być zrealizowany tylko na jeden sposób (każda cząsteczka wykonuje drgania zerowe i zajmuje miejsce o najmniejszej energii). Jest to jedno ze sformułowań trzeciej zasady termodynamiki. Oznacza to, że każde rzeczywiste ciało ma w temperaturze większej od zera bezwzględnego entropię większą od zera.
Aspekt fizyczny
Carnot zaproponował, że ciepło musi być zawsze tracone, aby silnik cieplny mógł wykonywać swoją pracę, ale nie okreśił ilościowo straty ciepła.
Rudolf Clausius w swoim artykule „On the Moving Force of Heat, and the Laws regarding the Nature of Heat itself which are deducible therefrom” z 1851 roku
potwierdził dwie teorie:
energia wewnętrzna jest zachowana (pierwsza zasada termodynamiki), określona jako
ciepło przepływa w sposób naturalny z ciała cieplejszego do chłodniejszego (bez określenia ilościowego)
Po przedstawieniu cyklu Carnota rozszerzonego o trzecie ciało (gaz doskonały), które odpowiada za transport ciepła pomiędzy dwoma zbiornikami, Clausius zauważył, że w przypadku silników odwracalnych iloraz ciepła dostarczonego do odprowadzonego było stale równe ilorazowi temperatur bezwzględnych cieplejszego i chłodniejszego zbiornika:
co po przekształceniu dało:
Clausius następnie zbadał silniki nieodwracalne i stwierdził, że powyższa relacja nie zachodzi, np. gdy następuje przepływ ciepła z ciała o temperaturze do ciała o temperaturze , to:
To oznacza, że dla procesu nieodwracalnego, iloraz ciepła do temperatury bezwzględnej wzrasta w kierunku naturalnego przepływu ciepła.
W sumie, dla silnika cieplnego:
natomiast dla sekwencji procesów:
gdzie jest ilorazem ilości przesłanego ciepła w procesie do temperatury otoczenia, gdzie ciepło jest przesyłane.
Podsumowując, iloraz ilości ciepła do temperatury ma cechy właściwości, ponieważ nie zmienia się w cyklu, ale jest również związany z przekazywaniem ciepła.
Clausius, nazwał ten iloraz „wartością równoważną”, zdefiniował także „przemianę równoważną” (taką, która może być zastąpiona przez inną bez żadnej innej trwałej zmiany).
Iloraz jest funkcją, która:
przy zamianie ciepła na pracę w temperaturze musi być proporcjonalna do ilości ciepła i zależeć od temperatury:
przy przepływie ciepła między ciałami o temperaturach i musi być proporcjonalna do ilości przekazanego ciepła i zależeć od obu temperatur:
Po serii obliczeń i przekształceń, Clausius otrzymał równość i na podstawie równości postanowił wprowadzić za funkcję
Wtedy zamiana ciepła o temperaturze T na pracę ma wartość równoważną a przepływ ciepła między ciałami o temperaturach i ma wartość równoważną
W 1865 Clausius nazwał „wartość równoważną” entropią i wybrał dla niej symbol
Istnienie oraz postać funkcji stanu zwanej entropią wynika właśnie wprost z równania opisującego cykl Carnota:
Fakt ten wyróżnia w jakiś sposób wielkość W cyklu pracy silników odwracalnych ciepło w temperaturze jest równoważne ciepłu w temperaturze jest pochłaniane, a wydzielane. Ta sama ilość wielkości zostaje pochłonięta, co wydzielona (nie ma ani straty, ani zysku).
Suma algebraiczna wartości przy przemianie odwracalnej jest równa zero.
Gdy mamy do czynienia z procesem cyklicznym, to:
W przypadku procesu nieodwracalnego, wystąpi przepływ ciepła z ciała o temperaturze do ciała o temperaturze Wtedy entropia układu zmieni się o:
Z faktu, że wynika
Gdy proces nieodwracalny jest cykliczny, to
Aspekt matematyczny
Entropia jest funkcją stanu, to znaczy, że jej wartość zależy wyłącznie od stanu układu (od aktualnych wartości jego parametrów). Zmiana funkcji stanu nie zależy od drogi, lecz jedynie od stanu początkowego i końcowego układu. Z punktu widzenia matematycznego różniczka entropii jest różniczką zupełną i wynik jej całkowania nie zależy od drogi całkowania.
Z pierwszej zasady dynamiki:
podstawiając oraz otrzymujemy różniczkę ciepła:
Możemy stwierdzić, że różniczka ciepła nie jest różniczką zupełną, gdyż:
Poszukujemy zatem czynnika całkującego, aby:
co po uproszczeniach daje:
Rozwiązując to równanie różniczkowe zwyczajne, otrzymujemy:
Wtedy jest różniczką zupełną, a zatem jest funkcją stanu.
Ponadto, z równania opisującego cykl Carnota stosując drugą zasadę termodynamiki w formie Kelvina-Plancka:
wynika, że:
W przypadku, gdy wszystkie przemiany są odwracalne, to:
Na tej podstawie można wykazać, że entropia w procesie przeprowadzającym układ od stanu 1 do stanu 2 wynosi:
Natomiast w przypadku procesu odwracalnego zachodzi równość.
Jeśli układ jest izolowany, to (entropia wtedy nie maleje). Oznacz to, że układ jest w stanie 2 później niż w stanie 1 (entropia rośnie, ponieważ czas płynie naprzód).
Entropia czarnej dziury
W ogólnej teorii względności, aby opisać czarną dziurę, wystarczy podać jej masę, moment pędu i ładunek elektryczny. Zgodnie z tą teorią czarna dziura nie zawiera żadnej informacji ponad te parametry. Potocznym językiem fizycznym „brak włosów” w pojęciu czarnej dziury oznacza, że jej entropia jest równa 0. Do czarnej dziury wpada materia o niezerowej entropii, zatem przy wpadaniu entropia całego układu się zmniejsza. Wynika z tego, że ogólna teoria względności łamie drugą zasadę termodynamiki. Fizycy zaczęli więc poszukiwać uogólnienia teorii czarnych dziur, tak żeby pozostawała w zgodzie z termodynamiką. Owocne okazało się rozważenie efektów kwantowych.
Wzór na entropię czarnej dziury powstał przy założeniu, że podczas spadania ciała do czarnej dziury jej masa rośnie wraz z jej entropią; proporcjonalny do masy jest horyzont zdarzeń, czyli promień Schwarzschilda.
Ścisły wzór wg Stephena Hawkinga ma postać:
gdzie:
– stała Boltzmanna,
– powierzchnia horyzontu zdarzeń czarnej dziury,
– prędkość światła w próżni,
– zredukowana stała Plancka,
– stała grawitacyjna.
Kosmologia
Według II zasady termodynamiki każdy układ izolowany dąży do stanu równowagi, w którym entropia osiąga maksimum. Zakładając, że Wszechświat jako całość jest układem izolowanym, powinien on również dążyć do równowagi. Wychodząc z tych założeń, Hermann von Helmholtz wysunął hipotezę śmierci cieplnej Wszechświata, według której Wszechświat w końcu dojdzie do równowagi termodynamicznej, w której niemożliwa będzie zamiana energii cieplnej na pracę, przez co niemożliwy będzie rozwój Wszechświata. Stwierdzenie tego faktu jest jednak stosunkowo trudne do zaobserwowania i dlatego prowadzi się liczne dyskusje, czy Wszechświat jest, czy nie jest układem izolowanym, czy też tylko zamkniętym, oraz czy rzeczywiście dąży jako całość do równowagi. Przeciwnicy tej koncepcji są zdania, że rozszerzającego się Wszechświata nie można traktować jako układu izolowanego, gdyż nie można wyznaczyć obszaru, z którego nie wychodziłoby promieniowanie. Wiadomo jedynie, że entropia olbrzymiej większości znanych układów izolowanych rośnie w kierunku, który nazywamy przyszłością. Tak więc, z tego punktu widzenia, termodynamika określa kierunek upływu czasu (tzw. termodynamiczna strzałka czasu).
Według Boltzmanna aktualna entropia Wszechświata jest jeszcze bardzo niska, w porównaniu z wartością „docelową”, na co dowodem miały być wysokie wartości fluktuacji statystycznych zjawisk obserwowanych w skali kosmosu – np. bardzo nierównomierne rozmieszczenie gwiazd w przestrzeni. Współcześnie taka interpretacja entropii jest jednak uważana za całkowicie nieuprawnioną z kosmologicznego punktu widzenia.
Powiązania z innymi naukami
Z punktu widzenia fizycznego każdy proces ekonomiczny również ma charakter jednokierunkowego wzrostu entropii, sporadycznie formułowano teorie o ekwiwalentności pieniądza i niskiej entropii (G. Helm, J. Lotka).
Zobacz też
entropia (teoria informacji)
entropia topologiczna
entropia von Neumanna
strzałka czasu
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Michał Cieśla, Bliżej Nauki: Entropia, kanał FAIS UJ na YouTube, 23 listopada 2023 [dostęp 2023-11-27].
– Wyprowadzenie wzoru na entropię Boltzmanna–Plancka (statystyczną postać entropii)
Wyprowadzenie wzoru na entropię Gibbsa (postać entropii zależną od prawdopodobieństwa)
Anglojęzyczne
Termodynamiczne funkcje stanu |
1369 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Electronic%20Frontier%20Foundation | Electronic Frontier Foundation | – założona w lipcu 1990 roku w Stanach Zjednoczonych organizacja pozarządowa mająca na celu walkę o wolności obywatelskie (takie jak prawo do anonimowości, prywatności i wolności słowa) w elektronicznym świecie (prawa cyfrowe). Jej twórcami są Mitch Kapor, John Gilmore i John Perry Barlow.
Organizacja EFF patronuje między innymi systemowi Tor, programowi zapewniającemu anonimowość w sieci. Prowadzi bazę danych drukarek wykorzystujących steganografię drukarkową. Ważniejsze sprawy, w które fundacja się zaangażowała:
aresztowanie rosyjskiego programisty Dimitrija Skliarowa z powodu pozwu, jaki przeciwko niemu złożyło Adobe Systems (za złamanie zabezpieczeń elektronicznych książek),
egzekwowanie na szeroką skalę przez zakazu rozpowszechniania nielicencjonowanych odtwarzaczy DVD (zob. Content Scramble System),
protest przeciwko projektowi ustawy SSSCA,
wniesienie pozwu przeciwko AT&T i Narodowej Agencji Bezpieczeństwa w związku z przechwytywaniem e-maili i podsłuchiwaniem rozmów abonentów bez nakazu sądu przez oskarżonych.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona organizacji
Projekt
Organizacje informatyczne
Anonimowość
Prywatność
Organizacje non-profit |
1370 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Etnogeneza | Etnogeneza | Etnogeneza – proces kształtowania się etnosu grup etnicznych, a według niektórych badaczy także samej grupy etnicznej. Badaniem etnogenezy zajmuje się historia, etnologia, archeologia, antropologia kulturowa, socjologia i językoznawstwo. Termin wywodzi się od neologizmu ethnogenesis użytego pierwszy raz w połowie XIX wieku przez Henry`ego Timroda. Następnie pojęcie przejął świat XX-wiecznych antropologów - akademików.
Podstawowe formy etnogenezy to:
podział i wykształcenie się odrębnego etnosu (np. hipotetyczny podział Bałtosłowian na Bałtów i Słowian)
integracja bliskich sobie plemion (np. Polacy jako efekt stopienia się w jeden naród głównie Pomorzan, Polan, Mazowszan, Wiślan i Ślężan, w nieznanym okresie czasu)
mieszanie się kultur najeźdźców bądź poddanych (Węgrzy, Hiszpanie)
konglomerat wielu elementów etniczno-kulturowych (Amerykanie, Brazylijczycy)
Zobacz też
etnogeneza Słowian
Przypisy
Etnologia i antropologia kulturowa
Teoria i metodologia archeologii
Socjologia narodu |
1372 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektroujemno%C5%9B%C4%87 | Elektroujemność | Elektroujemność, skala elektroujemności – miara tendencji do przyciągania elektronów przez atomy danego pierwiastka, gdy tworzy on związek chemiczny z atomami innego pierwiastka. Bardziej elektroujemny pierwiastek „przyciąga” do siebie elektrony tworzące wiązanie z atomem mniej elektroujemnym, co prowadzi do polaryzacji wiązania. W skrajnym przypadku, gdy elektroujemności obu pierwiastków bardzo się różnią (np. sód i chlor), dochodzi do pełnego przeskoku elektronów na bardziej elektroujemny atom, co prowadzi do powstania wiązania jonowego.
Elektroujemność pierwiastków jest często zależna od układu atomów w danym związku, ich stopnia utlenienia, przyjętej w danym momencie hybrydyzacji i dość często zdarza się, że wiązania polaryzują się odwrotnie niżby to wynikało z formalnej elektroujemności związanych pierwiastków. Mimo to zaproponowano wiele sposobów, aby ilościowo zdefiniować ogólną elektroujemność pierwiastków.
Skala Paulinga
Pierwszą taką propozycją była skala Paulinga, oparta na pomiarach energii i polaryzacji wiązań prostych dwuatomowych związków chemicznych, opracowana przez Linusa Carla Paulinga w 1932. Jest to skala empiryczna oparta na doświadczalnych wielkościach termodynamicznych. Miarą różnicy elektroujemności pierwiastków A i B na skali Paulinga jest różnica energii wiązania heterojądrowego A-B i średniej energii homojądrowych wiązań A-A i B-B.
Zgodnie z tą skalą największą elektroujemność ma fluor (E = 4), najmniejszą – cez i frans (E = 0,7), pozostałe pierwiastki są umieszczone pomiędzy (np.: Li : 1,0, Be : 1,5, B : 2,0, C : 2,5, N : 3,0, O : 3,5, F : 4,0). Elektroujemność rośnie ze wzrostem liczby atomowej w okresach i maleje w grupach układu okresowego. Wartość na skali Paulinga jest wielkością uśrednioną lub ograniczoną i dotyczącą tylko pewnej grupy połączeń pierwiastka.
Skala ta jest wciąż najczęściej używana, jednak bardzo mało precyzyjna i często prowadzi do błędnych wniosków.
Mimo że skala Paulinga została stworzona metodami eksperymentalnymi, Allred i Rochow wykazali, że jest ona w gruncie rzeczy zależna od liczby elektronów występujących w atomach danego pierwiastka i kwadratu jego promienia walencyjnego.
Skala Allreda-Rochowa
Inną skalę zaproponowali Allred i Rochow, którzy obliczyli elektroujemność na podstawie liczby atomowej i efektywnego promienia walencyjnego atomów.
Skala Allreda oparta jest na pojęciu „siły przyciągania” elektronów przez jądra atomów. Siła ta została zdefiniowana wzorem:
gdzie:
– odległość między elektronami walencyjnymi (tj. znajdującymi się na najbardziej zewnętrznej powłoce w atomie) a jądrem atomu, zwana też promieniem walencyjnym;
– efektywny ładunek elektronu „odczuwany” przez jądro, wynikający z jego nominalnego ładunku e oraz całkowitego ładunku wszystkich elektronów w atomie, który ekranuje działanie jądra na elektrony walencyjne (współczynnik Z).
Wartość elektroujemności w skali Allreda-Rochowa można obliczyć ze wzoru:
gdzie: wyrażone jest angstremach.
Różnice między skalą Allreda i Paulinga dochodzą do 1. Skala Allreda daje często lepsze wyniki praktyczne od skali Paulinga, gdyż bierze pod uwagę nie tylko ogólny stosunek ładunku elektronów do promienia walencyjnego, lecz także bezpośrednie oddziaływanie poszczególnych elektronów z jądrem.
Skala Mullikena
Skalą biorącą pod uwagę rzeczywisty stan atomu w danej cząsteczce, a więc liczbę i rodzaj wiązań w jakich uczestniczy atom w danym momencie, jest skala Mullikena. W skali Mullikena jednak pierwiastki mają zmienną elektroujemność, zależną od tego w jakim związku występują, więc jest ona trudna do stosowania w praktyce.
Zobacz też
elektrododatniość
Przypisy
Bibliografia
Elektrochemia
Fizyka atomowa
Właściwości chemiczne
Skale
Chemia fizyczna |
1374 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eugene%20O%E2%80%99Neill | Eugene O’Neill | Eugene Gladstone O’Neill (ur. 16 października 1888 w Nowym Jorku, zm. 27 listopada 1953 w Bostonie) – amerykański dramaturg, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1936.
Jego córka Oona była żoną Charlie Chaplina.
Lata młodzieńcze
Urodził się w hotelu Barrett na Broadwayu na Times Square, w Nowym Jorku. Dzisiaj w tym miejscu znajduje się kawiarnia Starbucks (ulica Broadway numer 1500, północno-wschodni róg 43. ulicy i Broadwayu). Na zewnętrznej ścianie kawiarni widnieje tablica upamiętniająca narodziny O’Neilla: "Eugene O’Neill, 16 października 1888 – 27 listopada 1953.
Był synem irlandzkiego aktora Jamesa O’Neilla i Elli O’Neill. Jak większość Irlandczyków O’Neill rozpoczął naukę w szkole rzymskokatolickiej z internatem. Wakacje letnie spędzał w stanie Connecticut w miejscowości Nowy Londyn.
Studiował na Uniwersytecie w Princeton, spędził kilka kolejnych lat na morzu. W tym czasie chorował na depresję i popadał w alkoholizm po śmierci członków najbliższej rodziny. Rodzice O’Neilla oraz jego starszy brat Jamie zmarli w ciągu trzech kolejnych lat. Życie rodzinne O’Neilla przedstawia jego autobiograficzna sztuka Zmierzch długiego dnia.
Pisarstwo było dla O’Neilla formą ucieczki od smutnej rzeczywistości. Pomimo depresji uwielbiał morze, na którym pracował przez kilka lat i które wkrótce stało się wiodącym tematem jego sztuk. Miejscem akcji wielu z nich jest właśnie pokład statku.
Podczas pobytu w sanatorium w latach 1912-1913, gdzie wracał do zdrowia po przebytej gruźlicy, zdecydował, iż zostanie zawodowym dramaturgiem. Wcześniej pracował dla New London Telegraph, publikując tam swoją poezję oraz pisząc reportaże.
W drugiej dekadzie dwudziestego wieku był częstym gościem w Greenwich Village. Poznał wtedy założyciela Komunistycznej Partii Pracy, dziennikarza Johna Reeda i jego żonę, pisarkę Louise Bryant. W filmie Czerwoni (z 1981), o życiu Johna Reeda, postać O’Neilla zagrał Jack Nicholson.
Dzieła
Przypisy
Bibliografia
Eugene O’Neill, Teatr, tłum. Kazimierz Piotrowski, Maciej Słomczyński, Bronisław Zieliński, PIW, Warszawa 1973 (Zawiera: Cesarz Jones, Włochata małpa, Wszystkie boże dziatki są skrzydlate, Pożądanie w cieniu wiązów, Wielki Bóg Brown, I śmiał się Łazarz, Żałoba przystoi Elektrze, Daleko od Sodomy, Przyjdzie na pewno).
Linki zewnętrzne
Amerykańscy dramaturdzy XX wieku
Laureaci nagrody Tony
Ludzie urodzeni w Nowym Jorku
Nobliści – literatura
Pisarze ekspresjoniści
Pisarze związani z Nowym Jorkiem
Urodzeni w 1888
Zdobywcy Nagrody Pulitzera
Zmarli w 1953 |
1375 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekologia | Ekologia | Ekologia (gr. οἶκος (oíkos) ‘dom’ + λόγος (logos) ‘słowo, nauka’) – nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami (czyli strukturą ekosystemów).
Przedmiot ekologii
Ekologia zajmuje się badaniem powiązań między organizmami żywymi a środowiskiem abiotycznym (układy biologiczne istnieją w sieci powiązań między sobą i otaczającym je środowiskiem), opartych na różnego rodzaju interakcjach. Odkrywanie tych zjawisk dokonywało się od starożytności, ale ekologia jako samodzielna nauka rozwinęła się w zasadzie w XIX w. Ekologia nie jest nauką obojętną wobec egzystencji przyrody i człowieka, dlatego często w potocznych dyskusjach utożsamiana jest z sozologią i filozofią. Ekologia najogólniej jest nauką o porządku i nieporządku w przyrodzie oraz o konsekwencjach wynikających z tego porządku i nieporządku dla istnienia biosfery i człowieka.
Ze względów zarówno filozoficznych, jak i utylitarnych pojęcie „ekologia” używane bywa w szerokim kontekście znaczeniowym. Określenia ekologia, ekologiczny są często używane w języku potocznym w szerokim i czasem nieprecyzyjnym sensie znaczeniowym, nie zawsze związanym z ekologią jako nauką. Często odnoszą się do sozologii, tj. nauki o ochronie środowiska lub do ochrony środowiska jako takiej, a nawet do filozofii ekologicznej (ekozofia), działalności społecznej czy artystycznej.
Termin ten, od słowa oecologia, wprowadził w 1866 r. niemiecki biolog i ewolucjonista Ernst Haeckel, by określić badania nad zwierzętami i ich relacjami z otaczającym światem nieorganicznym i organicznym, ze szczególnym uwzględnieniem interakcji, przyjaznych lub wrogich, z organizmami roślinnymi i zwierzęcymi, z którymi wchodzą w kontakt. Na organizmy w środowisku oddziałują czynniki abiotyczne i biotyczne.
Jedni autorzy sądzą, że przedmiotem ekologii powinny być relacje między rzeczywistością biotyczną a abiotyczną, inni natomiast rozszerzają jej zakres na tak zwany wymiar aplikacyjny (tzw. ekologia stosowana). W konsekwencji dla jednych jest to nauka biologiczna, dla innych geograficzna, a jeszcze inni poszerzają ją o problematykę ochrony środowiska (zob. np. ekologizm). Jedni bronią jej wymiaru ilościowego (strategia redukcjonistyczna), inni skupiają się na wymiarze jakościowym (strategia holistyczna). Z powodu tak różnorodnych podejść i poglądów na zakres ekologii w podręcznikach spotyka się różne jej definicje i różne modele teoretyczne.
Zazwyczaj za najważniejsze pojęcia w ekologii uważa się następujące: populacja, biocenoza, ekosystem, krajobraz, biosfera, sukcesja ekologiczna.
Działy ekologii
Współcześnie wyodrębniane są dwa główne działy ekologii – ekologia gatunku i ekologia zespołów wielogatunkowych (synekologia, biocenologia, badania tworzenia się i struktury ekosystemów). W zakres ekologii gatunku wchodzą:
ekologia populacyjna – zagadnienia dynamiki populacji lokalnych, problemy zasięgu i rozmieszczenia
geografia fizyczna kompleksowa – budowa, organizacja, zróżnicowanie i funkcjonowanie środowiska przyrodniczego traktowanego jako całość
ekologia ewolucyjna – historia życia gatunków, m.in. ich ewolucyjne adaptacje, dostosowania. Jedną z jej dziedzin jest paleoekologia, badająca ekologię wymarłych gatunków. Wprowadzając pojęcie „ekologii gatunku” jako części ekologii, wycofano wcześniej stosowany podział tej nauki na:
autekologię – naukę o funkcjonowaniu pojedynczych organizmów w ich środowisku (zbliżoną do fizjologii gatunku)
synekologię – ekologię grup osobników, np. populacji, formacji i zespołów roślinnych, zgrupowań zwierząt, ekosystemów.
Wśród działów ekologii wyodrębnionych ze względu na metodologię badań wymieniane są m.in.:
ekologia opisowa – „historia naturalna”, opisywanie całych formacji roślinnych i zgrupowań zwierząt kuli ziemskiej (ociera się o zoogeografię czy biogeografię);
ekologia funkcjonalna – poszukiwania i badania związków, wzajemnych zależności i oddziaływań między składowymi jednostek opisywanych przez ekologię opisową, poszukiwania ogólnych zasad funkcjonowania systemów ekologicznych;
ekologia molekularna – m.in. oceny bioróżnorodności, w tym różnorodności genetycznej (różnorodność w ramach gatunku), i jej przyczyn, śledzenie tras przemieszczania się organizmów (migracja zwierząt i roślin), mierzenie wsobności, charakteryzowanie nowych gatunków, próby odtwarzania dawnego zasięgu występowania;
ekologia stosowana (sozologia) - ochrona środowiska naturalnego (od ochrony poszczególnych gatunków po ekosystemy czy biosferę).
Działem ekologii silnie zakorzenionym w biochemii jest ekologia biochemiczna.
Różne podejścia do definicji ekologii
Ernst Haeckel: „Przez ekologię rozumiemy wiedzę związaną z ekonomiką natury – badanie stosunków roślin i zwierząt z ich środowiskiem organicznym i nieorganicznym, w tym przede wszystkim ich przyjazne i wrogie stosunki z tymi zwierzętami i roślinami, z którymi wchodzą one w bezpośredni lub pośredni kontakt – można powiedzieć, że ekologia jest budowaniem tych wszystkich złożonych interakcji, które Darwin nazywa warunkami walki o byt”.
Claude Lévi-Strauss stwierdził, że „ekologia jest astronomią życia”. Tak jak astronomia ukazuje położenie ciał niebieskich, tak ekologia ukazuje rozłożenie organizmów żywych na Ziemi. Ekolog nie ogranicza się tylko do opisu tego rozmieszczenia, stara się odpowiedzieć, dlaczego jest ono właśnie takie, dlaczego zbiorowiska roślin mają swoją strukturę i wypełniają dane funkcje. Jest to wskazanie na ekologię ewolucyjną, funkcjonalną i opisową.
Charles J. Krebs: „Ekologia jest nauką zajmującą się regułami zachodzącymi między występowaniem i rozmieszczeniem organizmów”, a podstawowym zadaniem ekologii jest wskazanie na przyczyny warunkujące rozmieszczenie i liczebność organizmów (taki cel postawił np. Humboldt w XVIII w.). Krebs wyróżnia:
ekologię opisową („historia naturalna”, opisywanie zbiorowisk roślinnych, całych formacji roślinnych kuli ziemskiej, również zgrupowań zwierząt) – ociera się o zoogeografię czy biogeografię
ekologię funkcjonalną (poszukuje i bada związki, wzajemne zależności i oddziaływania między składowymi jednostek opisywanych przez ekologię opisową), poszukuje ogólnych zasad funkcjonowania systemów ekologicznych
ekologię ewolucyjną (rozważa organizmy i relacje istniejące między nimi jako twory historycznego procesu ewolucji)
Eugene Odum: „Ekologia to nauka o strukturze i funkcjonowaniu natury, supernauka lub nauka jednocząca”.
Barrington Moore uważa, że ekologia jest nauką syntetyzującą nasze pojmowanie struktury i funkcjonowania biosfery.
Russel Ackoff: „Ekologia to studium ekosystemów, otwarte na szerokie pole od fizjologii do biogeografii”.
Francesco Di Castri:
1. Ekologia jest nauką przyrodniczą, która wymaga spełnienia rygorów metodologii nauk przyrodniczych i posiada własne kompetencje. Nie jest odczuciem, wyczuciem, stanem ducha lub warunkiem respektowania natury.
2. Ekologia nie jest synonimem partii politycznych lub programem grup nacisku. To nie znaczy, że wnioski wynikające z jej koncepcji nie wpływają na zrozumienie relacji między ekologią naukową a „ekologią polityczną”.
3. Ekologia nie jest synonimem spuścizny biologicznej danego regionu lub kraju. Poznanie naukowe dynamiki gatunków danego kraju i regionu, funkcjonowanie ekosystemów jest nieodzowne dla tej dziedziny. Ekologia dostarcza danych do zarządzania tym dziedzictwem.
4. Ekologia nie jest nauką będącą syntezą dokonaną na podstawie danych dostarczonych przez inne nauki. Ona jest otwarta na inne nauki. Ekologia jest jednak nauką z jej własnymi logiką, metodologią i koncepcjami.
5. Ekologia nie jest nauką w pełni holistyczną. Aby zrozumieć mechanizm procesów ekologicznych i interakcje w badanych zgrupowaniach czy zespołach, należy przyjąć środek między rozumowaniem holistycznym i redukcjonistycznym, między rozumowaniem syntetycznym i analitycznym.
6. Ekologia nie jest synonimem wiedzy o środowisku lub nauką obejmującą problemy środowiska (choć często do takiej funkcji bywa sprowadzana). Nie oznacza to, że wyniki poznania ekologicznego nie powinny być wykorzystane w ochronie środowiska (np. rekultywacja jezior, regeneracja zdewastowanych lasów). Nie jest też synonimem eksploatacji zasobów naturalnych.
7. Ekologia nie jest synonimem biotycznego układu terytorialnego (przestrzenny rozkład gatunków). Ekologia uwzględnia układ przestrzenny w podejmowaniu kwestii różnorodności ekologicznej, przy analizie sukcesji ekosystemów, ukazywaniu warunków stabilności ekosystemów.
Zobacz też
agroekologia
ekologia człowieka
ekologia leśna
ekologia molekularna
ekologia społeczna
ekologia teoretyczna
ekologia tropikalna
ekopolityka oraz ekologizm
klasy wierności
European Journal of Ecology
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne |
1376 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Etologia | Etologia | Etologia (gr. ήθος – obyczaj) – dział zoologii badający zachowania zwierząt, zarówno dziedziczone, jak i nabyte, ich aspekt przystosowawczy, społeczny, rozwój osobniczy, orientację przestrzenną.
Twórcą nowoczesnej etologii jest Konrad Lorenz. Porównując zachowania (np. drapanie się) różnych gatunków, stwierdził on, że mogą one pomóc w poznaniu ewolucji, a na podstawie badań kaczek doszedł do wniosku, że zachowania zależą w prosty sposób od genów.
Obszary badań
teoria instynktu
motywacja
uczenie się
zachowania agresywne i altruistyczne
altruizm odwzajemniony
terytorializm
Dziedziny wiedzy związane z etologią lub wywodzące się z niej
antropoetologia – badania terenowe nad zachowaniem człowieka (jako gatunku zwierząt)
etologia kognitywna – procesy poznawcze u zwierząt
zoosemiotyka – badania nad komunikowaniem się zwierząt
socjologia zwierząt – zachowania społeczne zwierząt
socjobiologia – ewolucjonistyczne podejście do zachowań społecznych zwierząt i człowieka
Zobacz też
zoopsychologia
Irenäus Eibl-Eibesfeldt – pionier badań w zakresie etologii człowieka (humanoetologii)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona Zakładu Psychologii Zwierząt Uniwersytetu Warszawskiego
Theory of (Human) Ethology (Documents No. 9, 10 and 11 in English)
Strona Polskiego Towarzystwa Etologicznego
Weterynaria
Zoopsychologia |
1377 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Esperanto | Esperanto | Esperanto (esperanto: osoba mająca nadzieję, pierwotnie Lingvo Internacia, w tłum. język międzynarodowy) – najbardziej rozpowszechniony na świecie międzynarodowy język pomocniczy. Jego nazwa pochodzi od pseudonimu „Dr. Esperanto” (doktor mający nadzieję), pod którym Ludwik Zamenhof opublikował w 1887 podstawy języka w książce Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny. Jego celem było stworzenie neutralnego i łatwego do nauki języka, przydatnego do międzynarodowej komunikacji, nie zastępującego jednak innych języków narodowych.
Pomimo że żadne państwo nie uznaje esperanto za swój język urzędowy, jest ono używane przez międzynarodową wspólnotę, której wielkość, według różnych źródeł, szacowana jest na od stu tysięcy do dwóch milionów użytkowników (zależnie od poziomu opanowania języka); dla około tysiąca z nich esperanto jest pierwszym językiem.
Esperanto doczekało się także międzynarodowego uznania, w postaci dwóch rezolucji UNESCO, a także wsparcia ze strony znanych osobistości życia publicznego. W setną rocznicę powstania Światowego Związku Esperantystów Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę, w której złożył wyrazy uznania dla kontynuatorów dzieła dr. Ludwika Zamenhofa. W 2014 roku z inicjatywy polskich esperantystów język esperanto został wpisany na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Współcześnie używa się tego języka w podróży, korespondencji, podczas międzynarodowych spotkań, kongresów, dyskusji naukowych (np. w działalności Międzynarodowej Akademii Nauk San Marino), tworzenia oryginalnej literatury oraz jej tłumaczenia, w muzyce, teatrze, kinie, reportażu internetowym i mediach prasowych oraz do tworzenia audycji radiowych i telewizyjnych. Przesłanką wskazującą na popularność języka esperanto jest liczba krajowych organizacji esperantystów (np. Czeski Związek Esperantystów, Polski Związek Esperantystów), jak również duża liczba i różnorodność organizacji tematycznych grupujących esperantystów – zwolenników jakiegoś światopoglądu, ideologii, religii, zawodów, hobby itd. (np. Esperancki Związek Prawniczy, Międzynarodowa Liga Nauczycieli Esperantystów). O popularności esperanto świadczą też liczne i bardzo różnorodne ZEOj (obiekty upamiętniające esperanto i postać Ludwika Zamenhofa) na całym świecie.
Zdecydowana większość słownictwa w esperanto pochodzi z języków zachodnioeuropejskich, jednocześnie ukazując wpływy języków słowiańskich poprzez swoją syntaktykę i morfologię. Morfemy nie podlegają zmianom i można tworzyć z nich ogromną liczbę kombinacji, tworząc zróżnicowane znaczeniowo wyrazy; esperanto ma więc wiele wspólnego z językami analitycznymi, do których zalicza się między innymi chiński. Z drugiej jednak strony, struktura wewnętrzna esperanto w pewnym stopniu odzwierciedla języki aglutynacyjne, takie jak japoński, suahili czy turecki.
Historia
Młodość Zamenhofa
Powstanie esperanta jest dziełem Ludwika Zamenhofa, lekarza okulisty żydowskiego pochodzenia, zamieszkującego zajęte przez Rosję ziemie polskie, urodzonego w Białymstoku. Dzieciństwo spędzone w tym wielokulturowym mieście było dla niego okazją do obserwowania nieprzyjaznych stosunków pomiędzy przedstawicielami zamieszkujących je narodów: Rosjanami, Polakami, Niemcami i Żydami. Za główną przyczynę konfliktów Zamenhof uznał brak wspólnego języka, dlatego też już jako uczeń rozpoczął prace nad projektem nowego języka wspólnego dla wszystkich ludzi. W przeciwieństwie do języków narodowych miał to być w jego zamyśle język neutralny i łatwy do nauczenia, tak aby mógł być przyjęty przez wszystkich jako drugi język, nauczany równolegle do języka narodowego i używany w sytuacjach wymagających międzynarodowego porozumienia.
Pierwsze pomysły
Zamenhof początkowo brał pod uwagę wskrzeszenie łaciny, której uczył się w szkole, jednak uznał, że jest ona zbyt skomplikowana do codziennej komunikacji. Ucząc się języka angielskiego zauważył, że odmiana czasownika przez rodzaj i liczbę nie jest koniecznością, a system gramatyczny języka może być o wiele prostszy niż mu się wcześniej wydawało. Wciąż nie udało mu się za to rozwiązać problemu zbyt dużego zasobu słownictwa do nauczenia, aż pewnego razu zauważył dwa szyldy po rosyjsku: швейцарская (‘portiernia’, od швейцар, ‘portier’) i кондитерская (‘cukiernia’, od кондитер, ‘cukiernik’). Te słowa z identycznym przyrostkiem podsunęły mu pomysł, by poprzez regularny system derywacji zmniejszyć liczbę morfemów należących do języka. Aby uzyskać jak najbardziej międzynarodowe słownictwo, Zamenhof zdecydował się zapożyczyć je głównie z języków romańskich i germańskich, nauczanych wówczas powszechnie na całym świecie.
Wersja ostateczna
Pierwszy projekt Zamenhofa nazwany Lingwe uniwersala był już niemal gotowy w 1878, gdy ojciec Ludwika, uznawszy pomysł syna za daremny i nierealny, zniszczył jego notatki. W latach 1879–1885 Zamenhof studiował medycynę w Moskwie i Warszawie i wtedy również rozpoczął ponowne prace nad językiem międzynarodowym. W 1879 roku nauczył swoich przyjaciół pierwszej odnowionej wersji języka. Po kilku latach tłumaczył już poezję, chcąc w ten sposób ulepszyć projekt. W 1895 wspominał: „Przez sześć lat pracowałem nad ulepszaniem i testowaniem języka, choć w roku 1878 wydało mi się, że był już całkowicie gotowy”.
Gdy publikacja projektu była już przygotowana, została wstrzymana przez carską cenzurę. Zamenhof, rozczarowany tym faktem, wykorzystał wolny czas na tłumaczenie m.in. Starego Testamentu i kilku sztuk Szekspira. Wreszcie w 1887 udało mu się wydać pierwszy podręcznik zatytułowany Международный языкъ (Język międzynarodowy), który będzie znany później wśród esperantystów jako Unua Libro (Pierwsza Książka). Zaprezentowany w nim język jest tym samym, którego używa się do dziś. Pseudonim Zamenhofa Doktoro Esperanto, pod którym książka została wydana, wkrótce stał się określeniem języka – początkowo jako Język doktora Esperanto, a następnie w skrócie jako Esperanto.
Pierwsze próby reform
Zamenhof otrzymał wiele pełnych entuzjazmu listów, często zawierających propozycje różnych zmian w języku. Wszystkie sugestie zapisywał, a następnie zaczął publikować w gazecie „La Esperantisto” wydawanej wówczas w Norymberdze. Wśród czytelników gazety dwukrotnie przeprowadzono głosowanie na temat reform, jednak większość była im przeciwna. Po tych głosowaniach na pewien czas ucichły głosy postulujące zmiany, a język zaczął się rozpowszechniać. Najwięcej abonentów „La Esperantisto” miała w Rosji, toteż wielkim ciosem był zakaz rozpowszechniania czasopisma wydany w 1895 przez carską cenzurę z powodu tłumaczenia tekstu Lwa Tołstoja. Gazeta niebawem została zamknięta, lecz niedługo potem zastąpiła ją nowa pod tytułem „Lingvo Internacia”. Była ona początkowo wydawana w Uppsali, następnie na Węgrzech i wreszcie w Paryżu, gdzie publikację przerwała dopiero I wojna światowa.
Rozrost społeczności
Nowego języka międzynarodowego zaczęto również używać do organizowania współpracy zawodowej i hobbystycznej na poziomie międzynarodowym. W pierwszych dziesięcioleciach komunikacja w esperanto odbywała się niemal wyłącznie na piśmie, lecz po niespodziewanie popularnym Światowym Kongresie w 1905 w Boulogne-sur-Mer, który udowodnił możliwość używania języka także w mowie, szybko zaczęły się rozwijać również kontakty osobiste i spotkania między esperantystami. W Boulogne-sur-Mer uchwalono także oficjalny i nienaruszalny zbiór zasad języka pod nazwą Fundamento de Esperanto.
Już podczas Światowego Kongresu w Barcelonie w 1909 miało miejsce kilka spotkań wśród biorących udział katolików, którzy w końcu postanowili zorganizować w następnym roku, 1910, osobny kongres katolickich esperantystów. Podczas niego założono Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów (Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista), którego główny organ, gazeta „Espero Katolika”, był wydawany już w 1903 i jest najstarszym do dziś ukazującym się czasopismem esperanckim.
W roku 1912, w czasie uroczystej przysięgi podczas ósmego Światowego Kongresu w Krakowie, Zamenhof zrzekł się swojej oficjalnej roli w ruchu esperanckim. Na dziesiąty Światowy Kongres mający odbyć się w Paryżu w 1914 zapisało się ponad 4000 osób, jednak przez I wojnę światową nie doszedł on do skutku, a Zamenhof był zmuszony wracać do domu przez Skandynawię.
Dążenie do pokoju i harmonii po I wojnie światowej obudziło nowe nadzieje, dzięki czemu esperanto szybko się rozpowszechniało. Pierwszy Światowy Kongres po wojnie miał miejsce w 1920 w Hadze, kolejny w 1921 w Pradze. W 1927 w Wiedniu, w pałacu Hofburg założono muzeum esperanta, Internacia Esperanto-Muzeo, które w 1929 związało się z Austriacką Biblioteką Narodową i dziś mieści się w osobnym budynku.
W okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej miały miejsce prześladowania esperantystów, między innymi w nazistowskich Niemczech i stalinowskim Związku Radzieckim.
Po drugiej wojnie światowej
Starania o uznanie esperanta za język światowy spotykały się z pozytywnymi reakcjami: petycje na jego rzecz skierowane do ONZ podpisało ponad 80 mln osób, w Czechosłowacji na przykład m.in. noblista prof. Jaroslav Heyrovský.
Zgromadzenie Ogólne UNESCO przyjęło rezolucje odnośnie do esperanta w Montevideo 10 grudnia 1954 i w Sofii 8 listopada 1985. Wyraziło w nich uznanie dla osiągnięć esperanta na polu międzynarodowej wymiany intelektualnej i na rzecz zbliżania do siebie narodów świata, wezwało państwa członkowskie do zachęcania do włączenia w programy nauczania szkół i uczelni zagadnienia problemów językowych i esperanta oraz zarekomendowało międzynarodowym organizacjom pozarządowym włączyć się do świętowania 100-lecia esperanta i przeanalizować możliwość używania języka do przekazywania wszelkiego rodzaju informacji między swoimi członkami, także tych dotyczących działalności UNESCO.
Poparcie dla esperanta wyrażały również władze Polskiej Akademii Nauk. Jubileuszowy, 72. Światowy Kongres w 1987 w Warszawie (stulecie publikacji języka) skupił prawie sześć tysięcy osób 60 narodowości.
Również Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów osiągnął ważny postęp, gdy w roku 1990 wydany został dokument Norme per la celebrazione della Messa in esperanto, w którym Stolica Apostolska zezwala na odprawianie mszy w esperanto bez specjalnych zezwoleń. Tym sposobem esperanto stało się jedynym uznanym sztucznym językiem liturgicznym Kościoła katolickiego.
Początkiem obchodów 150. rocznicy urodzin Ludwika Zamenhofa było sympozjum w siedzibie UNESCO w grudniu 2008, ich kulminacją był Światowy Kongres Esperanto w lipcu 2009, w rodzinnym mieście Zamenhofa, Białymstoku, a zakończeniem – sympozjum z udziałem dyplomatów ONZ w Nowym Jorku.
Fakt, że wiele celów ruchu esperanckiego nie zostało osiągniętych, jest przypisywany między innymi technologicznej i kulturowej hegemonii Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza w okresie po drugiej wojnie światowej, co poskutkowało dzisiejszą rolą języka angielskiego jako narzędzia komunikacji w większości międzynarodowych działań.
Współczesność
Esperanto jest dziś w pełni rozwiniętym językiem z tysiącami użytkowników na całym świecie i dużą liczbą wydawnictw. Do znanych na świecie esperantystów należą noblista w dziedzinie ekonomii Reinhard Selten, mistrzyni świata w szachach Zsuzsa Polgár czy Tivadar Soros, ojciec finansisty George’a Sorosa.
Użytkownicy
Język esperanto jest jak na razie najbardziej znanym i rozpowszechnionym projektem języka międzynarodowego. Względem liczby użytkowników esperanta istnieje znaczna rozbieżność szacunków. Szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof. Sidney Culbert z uniwersytetu w Waszyngtonie w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków.
Esperantyści zrzeszają się w stowarzyszeniach krajowych, na wszystkich zamieszkanych kontynentach i w większości państw świata. Zrzeszają się również w stowarzyszeniach tematycznych grupujący zwolenników danego światopoglądu, ideologii, religii, zawodów, hobby itd. Informacje o stowarzyszeniach esperanckich udostępnia Światowy Związek Esperantystów. Ze względu na rozpowszechnienie esperanta Światowe Kongresy Esperanta odbywają się corocznie (począwszy od roku 1905), w różnych krajach świata, na wszystkich kontynentach (dotychczas z wyjątkiem Afryki).
W roku 1908 główny lekarz kopalni rudy cynku w kondominium Moresnet, Wilhelm Molly, próbował na terytorium tego kraju ustanowić pierwsze państwo esperantystów „Amikejo” (amikejo = miejsce wielkiej przyjaźni), co jednak nie zakończyło się sukcesem.
Dla pewnej grupy ludzi, szacowanej na około tysiąc osób, esperanto jest językiem rodzimym. Społeczność tę interlingwiści dzielą na podgrupy i typy, by zbadać przemiany znaczeniowo-fonetyczne wśród poszczególnych grup i ludzi. Wśród niektórych dzieci poznających esperanto jako pierwszy język, a które przez długi czas nie poznają innego języka, zauważa się innowacje znaczeniowe – potwierdzenie koncepcji gier językowych Wittgensteina. Objawia się to tworzeniem wieloczłonowych słów i zniekształceń członów najczęściej będących skrótami, co prowadzi do naturalnego wytwarzania się skomplikowanej znaczeniowo mowy esperanckiej.
Język taki chciał już utworzyć esperancki poeta Kálmán Kalocsay, wprowadzając człony łacińskie. Esperantem eksperymentował także Julian Tuwim, który przetłumaczył na esperanto wiersze Leopolda Staffa, a także np. swój debiutancki wiersz „Prośbę”, „Kwiaty polskie” czy „Bal w operze”.
Oficjalny status i uznanie
Universala Esperanto-Asocio (Światowy Związek Esperantystów, UEA) utrzymuje oficjalne stosunki z UNESCO, ONZ, UNICEF, Radą Europy, Organizacją Państw Amerykańskich oraz Międzynarodową Organizacją Normalizacyjną (ISO). Podejmowano starania o przyznanie jej nagrody Nobla w 2009, poparte m.in. ustawą przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. W 2009 Mongola Esperanto-Societo (Mongolskie Stowarzyszenie Esperantystów) stało się 70. krajową organizacją esperancką zrzeszoną z UEA. Krajowe związki esperantystów działają w 19 państwach afrykańskich i 21 azjatyckich.
Nauczanie
Niektóre szkoły wyższe włączają esperanto do programów studiów lingwistycznych, inne oferują naukę esperanta jako osobny przedmiot. Na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadzone są 3-letnie studia na kierunku interlingwistyka skupiające się na esperancie i używające go jako języka wykładowego.
Podobnie jak z językami naturalnymi również w odniesieniu do esperanta można otrzymać certyfikat językowy. Certyfikat językowy dla znajomości esperanto wydaje Państwowe Centrum Egzaminów Językowych działające pod auspicjami Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa. Certyfikaty wydawane są zgodnie z systemem poziomów biegłości językowej przyjętej przez Radę Europy. Certyfikaty językowe wydaje również Uniwersytet Jagielloński oraz Francuski Instytut Esperanto.
Pionierem nauczania esperanto w Polsce był Mieczysław Sygnarski, autor łącznie 16 opracowań i podręczników do nauki esperanto, w tym pierwszego podręcznika do nauki języka esperanto dla szkół średnich.
Esperanto w praktyce
Spotkania i podróże
Co roku esperantyści organizują setki międzynarodowych konferencji i spotkań – bez tłumaczy. Do największych należy Światowy Kongres Esperanto (Universala Kongreso de Esperanto), którego 104 edycja gościła w 2019 roku w Lahti. Z powodu pandemii COVID-19 Kongresy w latach 2020–2021 odbyły się w Internecie. Od 1938 organizowane są Międzynarodowe Kongresy Młodzieży (Internacia Junulara Kongreso) – ostatnio w Liptowskim Gródku w 2019 roku oraz w Internecie w 2020 roku. W 2017 roku powstał serwis zbierający informacje o wydarzeniach związanych ze społecznością esperanto Eventa Servo.
Celem ułatwienia podróży za pośrednictwem esperanta powstała sieć Pasporta Servo, którą opiekuje się Światowa Esperancka Organizacja Młodzieżowa. Od założenia w 1974 aż do 2008 roku podstawą jej działania była wydawana rokrocznie książeczka z adresami ok. 1100 osób z 90 krajów (2011) gotowych bezpłatnie gościć podróżujących esperantystów. Od 2009 roku sieć działa przede wszystkim w oparciu o Internet.
Biblioteki i badania naukowe
Biblioteka Internacia Esperanto-Muzeo (Międzynarodowego Muzeum Esperanta) w Wiedniu w swojej kolekcji posiada ponad 35 000 woluminów w 500 językach sztucznych, z czego najwięcej w esperanto. Jest tym samym największą biblioteką esperancką na świecie. Do innych dużych bibliotek (z ponad 20 000 woluminów) zaliczają się Biblioteka Hectora Hodlera w biurze UEA w Rotterdamie, Biblioteka Bultera przy Esperanto-Asocio de Britio (Brytyjskim Związku Esperantystów) w Stoke-on-Trent, Germana Esperanto-Biblioteko (Niemiecka Biblioteka Esperancka) w Aalen oraz biblioteka Japana Esperanto-Instituto (Japońskiego Instytutu Esperanta) w Tokio.
Język esperanto jest przedmiotem badań w szkołach wyższych. W Polsce studia nad językami międzynarodowymi (m.in. nad esperanto) prowadzone są w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Studia skupiają się na esperancie, jako obecnie jedynym języku planowym, upowszechnionym na świecie oraz zajmują się jego lingwistyczną analizą, literaturą i historią. Ważnym elementem studiów jest komunikacja międzykulturowa. Celem studiów jest również kształcenie nauczycieli języka esperanto w ramach specjalizacji: dydaktyka esperanta.
Literatura
W esperancie istnieje zarówno oryginalna literatura, jak i przekłady. O uznaniu dla tradycji literackiej esperanta świadczy przyjęcie Esperanta PEN-Centro do międzynarodowego PEN Clubu w 1993 Do istotnych współczesnych pisarzy esperanckich należą powieściopisarze Trevor Steele (Australia), István Nemere (Węgry), Spomenka Štimec (Chorwacja) i Manuel de Seabra (Katalonia); poeci Mauro Nervi (Włochy), Mao Zifu (Chiny), Michaił Giszpling (Izrael) i Abel Montagut (Katalonia); eseiści i tłumacze Probal Dasgupta (Indie, USA), Humphrey Tonkin (USA), Kurisu Kei (Japonia). Szkocki poeta William Auld za swoją twórczość w esperanto był kilkukrotnie nominowany do literackiej Nagrody Nobla, m.in. w 2004 i 2006 roku. Podobne nominacje otrzymali również Marjorie Boulton i Baldur Ragnarsson. W katologu internetowej księgarni Universala Esperanto-Asocio widnieje ok. 6700 książek.
Do wydanych ostatnio przekładów znanych dzieł na esperanto należą na przykład Stary człowiek i morze Hemingwaya, Władca Pierścieni Tolkiena, Sto lat samotności Garcíi Márqueza, rubajjaty Omara Chajjama, Blaszany bębenek Güntera Grassa, Opisanie świata Marco Polo, Lalka Bolesława Prusa czy wielka rodzinna saga Sen czerwonego pawilonu Cao Xueqina. Spośród książek dla dzieci, oprócz Asteriksa, Kubusia Puchatka i Tintina, przełożono również na przykład Pippi Pończoszankę i wszystkie książki z serii o Muminkach fińskiej pisarki Tove Jansson. Teksty niektórych przekładów można znaleźć w Internecie.
Muzyka
Muzyka wykonywana w esperanto obejmuje różne gatunki takie jak pieśni ludowe, rock, reggae, piosenki kabaretowe, utwory solowe i chóralne, a także operę. Do aktywnych wykonawców należą np. szwedzki zespół La Perdita Generacio, oksytański piosenkarz JoMo, fiński zespół Dolchamar, kazachski duet Ĵomart kaj Nataŝa, fryzyjska grupa Kajto czy polski bard Georgo Handzlik. Również niektórzy sławni kompozytorzy i artyści, tacy jak Elvis Costello czy Michael Jackson, nagrywali w esperanto, komponowali utwory inspirowane tym językiem lub używali go w swoich materiałach promocyjnych. Popularny w latach 80. w Czechosłowacji zespół Team po wielkim sukcesie swojego pierwszego albumu (250 tys. sprzedanych egzemplarzy) nagrał również jego esperancką wersję. Do klasycznych dzieł na orkiestrę i chór z esperanckimi tekstami należą La Koro Sutro Lou Harrisona czy też pierwsza symfonia w esperanto autorstwa Davida Gainesa. We francuskiej Tuluzie działa wytwórnia muzyczna Vinilkosmo, która specjalizuje się w produkcji esperanckiej muzyki. Główny internetowy zbiór tekstów piosenek w esperanto KantarViki przekroczył w kwietniu 2013 liczbę 3000 utworów, w tym zarówno oryginalnych, jak i zaadaptowanych z innych języków.
Teatr i kino
Sztuki teatralne tak różnorodnych autorów jak Goldoni, Ionesco, Szekspir czy Alan Ayckbourn są w ostatnich latach wystawiane również w esperanto. W filmach esperanto pojawia się niekiedy jako tło – np. w Dyktatorze Charliego Chaplina pojawiają się napisy i plakaty w tym języku – lub jako przedstawienie przyszłości, np. w filmie akcji Blade: Mroczna trójca czy w serialu komediowym science-fiction Czerwony karzeł. Esperanckie dialogi pojawiają się np. w Idiot’s Delight z Clarkiem Gable czy w japońskim filmie Jan Arima no shūgeki. Filmy pełnometrażowe są jednak rzadkością. Mimo to istnieje ok. 25 filmów pełnometrażowych, w których pojawia się esperanto. Istotnymi wyjątkami są tu Angoroj, pierwszy całkowicie esperancki film pełnometrażowy, czy kultowy Incubus (w głównej roli William Shatner). Na esperanto przekładane są również napisy do filmów; organizacją i gromadzeniem przekładów zajmuje się strona internetowa Verda Filmejo. Z Verda Filmejo wyłoniła się grupa Filmoj sen Limoj (Filmy bez granic). Ostatnio pojawiły się również amatorskie esperanckie projekty i społeczności tworzące krótkie filmy całkowicie w esperanto. Ich długość zazwyczaj nie przekracza kilkudziesięciu minut. Przykładem jest tu brazylijska spółka Imagu Filmoj, która wyprodukowała m.in. pełnometrażowy film Gerda Malaperis oparty na powieści Claude Pirona.
Czasopisma
Ponad 100 gazet i czasopism ukazuje się regularnie w esperanto, wśród nich poświęcone aktualnościom Monato, czasopismo literackie Beletra Almanako czy też oficjalne organy TEJO i UEA – odp. Kontakto i Esperanto. Prenumeratorzy uzyskują również elektroniczny dostęp do wielu innych ważnych czasopism, w tym do numerów archiwalnych. Istnieją periodyki poświęcone medycynie, nauce, młodzieży, religii, czasopisma edukacyjne i pedagogiczne, literackie i tematyczne. Gazeta Heroldo de Esperanto jest wydawana od niemal stu lat (od 1920), a nowy właściciel, Sociala Grupo Lexus, planuje w 2017 sześciokrotnie zwiększyć liczbę prenumeratorów i już w 2018 wydawać Heroldo dwa razy w miesiącu, na 24 stronach.
Niezależnym komentowaniem wydarzeń w ruchu esperanckim zajmuje się internetowy magazyn Libera folio.
Radio i telewizja
Rozgłośnie radiowe w Brazylii (Radio Boa Nova), Chinach (Chińskie Radio Międzynarodowe), Australii (Melbourne Ethnic Community Radio), na Kubie (Radio Habana Cuba), i w Watykanie (Radio Watykańskie) nadają aktualnie (wrzesień 2016) regularne audycje w esperanto. Rośnie również liczba programów dostępnych przez Internet, kolejne stacje (profesjonalne i amatorskie) działają głównie lub wyłącznie w sieci. Do popularnych esperanckich podkastów należą np. Varsovia Vento, Kern.punkto, Esperanta Retradio czy Radio Verda (do 2013). Podkast Pola Retradio stanowi kontynuację dla zlikwidowanych w 2011 roku esperanckich audycji Polskiego Radia. W 2011 powstało internetowe radio Muzaiko, pierwsze nadające programy w esperanto przez 24 godziny na dobę. Aplikacja Muzaiko na smartfony umożliwia również odsłuchiwanie podkastów z innych stacji radiowych, m.in. wymienionych wyżej krajowych rozgłośni. Regularne programy w esperanto nadawała Telewizja Białystok.
Internet
Rozwój i upowszechnienie nowych technologii stało się motorem napędowym dla esperanta, dzięki czemu można mówić o swoistym odrodzeniu języka. W Internecie dostępne są w esperanto strony, kursy, fora, czaty, blogi, grupy dyskusyjne, filmy, prasa, podkasty i kanały radiowe (np. Muzaiko). Sytuację języka w internecie obrazuje również objętość esperanckiej Wikipedii, która we wrześniu 2016 liczyła ponad 230 000 haseł i prawie 400 aktywnych użytkowników.
W Internecie dostępne są esperanckie słowniki, m.in. elektroniczna wersja najobszerniejszego słownika definicyjnego Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, Reta Vortaro, Wikisłownik. Od 2002 roku działa poświęcony nauce esperanta portal Lernu!, dostępny w 37 językach. W 2015 roku ruszył anglojęzyczny kurs esperanta w popularnej aplikacji Duolingo, który znacznie przyczynił się do popularyzacji esperanta w sieci. Po roku od uruchomienia przekroczył on próg 400 tysięcy zarejestrowanych użytkowników, z których kończyło kurs codziennie 30 osób. Wkrótce (lato 2016) zostanie uruchomiony kolejny kurs w języku hiszpańskim.
W serwisie YouTube dostępne są liczne nagrania wideo w esperanto i na temat esperanta: muzyka, filmy, wideoblogi, wywiady, relacje z esperanckich imprez, wykłady, kursy, sztuki teatralne, przewodniki turystyczne, audiobooki itd. Najpopularniejszym youtuberem esperanckim jest Richard Delamore z Australii, tworzący pod pseudonimem Evildea. W trakcie pandemii popularność zdobyła również Chelsea Rae Moses z USA.
Esperanto jest szeroko używane w komunikatorach internetowych ICQ, IRC, MSN i Skype. Wśród użytkowników kursu esperanta w Duolingo popularność zdobywa komunikator Telegram. Programy komputerowe takie jak LibreOffice, Firefox, IrfanView, środowisko graficzne KDE i systemy operacyjne Ubuntu i Mandriva są dostępne w esperanto. Popularne strony internetowe takie jak Google, Wikipedia, Facebook czy Ipernity posiadają również esperanckie wersje. W 2017 roku została uruchomiona aplikacja społecznościowa Amikumu umożliwiająca użytkownikom smartfonów wyszukanie esperantystów znajdujących się w pobliżu w oparciu o GPS. Pod koniec 2018 roku Johannes Genberg ze Szwecji stworzył serwis społecznościowy dla esperantystów Nubo.re, strona nie działała jednak poprawnie i została w 2020 zamknięta, a jej twórca otworzył nowy serwis o nazwie MiaVivo.net, który bazuje na programie PeepSo.
Religia
Podczas I Światowego Kongresu Esperanta (1905) ks. Peltier przygotował mszę świętą w języku esperanto, a podczas II Światowego Kongresu Esperanta w Genewie w roku 1906 wygłosił pierwsze w historii kazanie w języku esperanto. Od roku 1990 esperanto jest oficjalnie zaliczone do liturgicznych języków Kościoła katolickiego. Na esperanto jest przetłumaczona także Biblia, a Stary Testament jest pierwszym dziełem literackim wydanym w esperanto z tłumaczeniem dokonanym przez samego Ludwika Zamenhofa. W Polsce pierwszą mszę w języku esperanto odprawił biskup Jan Maria Michał Sitek zwierzchnik Kościoła Starokatolickiego Mariawitów. Było to 2 sierpnia 1959 roku w kościele ewangelicko-augsburskim pw. Świętej Trójcy w Warszawie. Śpiewy liturgiczne przygotował chór parafii mariawickiej z Leszna. Okazją do dokonania przekładu tekstów liturgii był XLIV Światowy Kongres Esperanto, który obradował wówczas w Warszawie. Inicjatywa nabożeństwa ekumenicznego w języku esperanto wyszła od Polskiej Rady Ekumenicznej. Zdecydowano również, że nabożeństwo zostanie odprawione w obrządku mariawickim, najbliższym rzymskokatolickiemu, a tym samym większości uczestników Kongresu. Przekład liturgii powierzono bp. Janowi Marii Michałowi Sitkowi, zaś opiekę merytoryczną kapłanom mariawitom. Mariawici aktywnie uczestniczyli w międzynarodowym ruchu esperanckim od 1906 roku. Papież Jan Paweł II znał esperanto i również w tym języku udzielał błogosławieństwa „Urbi et Orbi”.
Audycje religijne w języku esperanto nadaje Radio Watykańskie.
Charakterystyka językoznawcza
Klasyfikacja
Esperanto jest językiem sztucznym, w związku z czym nie jest genealogicznie powiązane z żadnym językiem etnicznym. Można je opisać jako język o wybitnie łacińskim i germańskim słownictwie. Z punktu widzenia morfologii jest językiem przeważnie aglutynacyjnym z niewielką tendencją analityczną. Fonologia, gramatyka, leksyka i semantyka są zasadniczo oparte na językach indoeuropejskich z Europy. Aspekty pragmatyczne i inne nie zostały zdefiniowane w oryginalnych pismach Zamenhofa.
Typologicznie esperanto jest językiem postpozycyjnym, a domyślny szyk zdania to SVO. Przymiotniki mogą być dowolnie umieszczane przed lub po rzeczownikach, które określają, jednak częściej stawia się je przed rzeczownikiem. Nowe wyrazy tworzy się poprzez rozbudowaną prefiksację i sufiksację.
Fonetyka i fonologia
Esperanto liczy 23 fonemy spółgłoskowe i 5 samogłoskowych. Półsamogłoski /j/ i /w/ zostały poniżej zaliczone do spółgłosek. Mimo że ich wymowa przypomina wymowę samogłosek, funkcjonują one jako spółgłoski.
Norma wymowy esperanta nie przewiduje obowiązkowych alofonów, jednak istnieje tendencja do minimalizowania wariacji alofonicznej. Przykładowo nie istnieje reguła nakazująca wymowę /n/ przed /ɡ/ i /k/ jako [ŋ] – wymowa jako [n] jest również dozwolona i stosowana przez niektórych użytkowników przy starannej wymowie. Podobnie dla fonemów samogłoskowych /e/ i /o/ dopuszczalne są wszystkie realizacje odpowiednio pomiędzy [e] i [ɛ] oraz [o] i [ɔ], a wymowa średnia [e̞] i [o̞] jest postrzegana jako najbardziej modelowa.
Spółgłoski
Samogłoski
Esperanckie dyftongi /aj/, /oj/, /uj/, /ej/, /aw/ i /ew/ nie są uznawane za osobne fonemy, lecz za kombinacje dwóch fonemów, tj. samogłoski i półsamogłoski.
Procesy fonetyczne
Norma wymowy esperanckiej nie przewiduje reguł dotyczących procesów fonetycznych, a te spotykane u niektórych użytkowników są postrzegane jako niepożądany wpływ języków narodowych. Przykładowo nie występuje upodobnienie spółgłosek w zbitkach pod względem dźwięczności, chociaż wymowa niezgodna z tą zasadą jest tolerowana w praktyce, o ile nie jest źródłem nieporozumień. Podobnie toleruje się epentezę półsamogłoski pomiędzy dwoma różnymi samogłoskami, zwłaszcza przymkniętymi, np. [ˈmija] mia i [ˈpluwa] plua oraz zwarcia krtaniowego pomiędzy różnymi lub (zwłaszcza) identycznymi samogłoskami, np. [praˈʔavo] praavo.
Od samego początku istnieje tendencja do eliminowania z pisowni i wymowy rzadkiej spółgłoski /x/ ĥ i zastępowania jej w wyrazach przez /k/, co sugerował już sam Zamenhof. Słowniki z reguły podają równolegle formy z ĥ i k, jedynie sekwencja rĥ (np. arĥeologio, arĥitekto, monarĥo) została tak dalece zastąpiona przez rk (np. arkeologio, arkitekto, monarko) już we wczesnym XX wieku, że współcześnie niewiele słowników podaje rĥ jako opcję. Inne wyrazy, takie jak ĥirurgo, ĥaoso, monaĥo, teĥniko, wciąż występują w obu wersjach, jednak częściej z k (kirurgo, kaoso, monako, tekniko). Tylko w niektórych przypadkach zamiana ĥ na k spowodowałaby dublowanie już istniejących wyrazów, dlatego zastąpiono je w nich przez ĉ (ĉilo, ĉino) lub h (hamida, Harbino i inne chińskie nazwy geograficzne) lub zmieniono całkowicie ich formę (ĥoro → koruso, ĥolero → kolerao). Tylko w dwóch słowach wciąż używa się niemal wyłącznie ĥ – ĉeĥo i eĥo (niekiedy spotyka się formę ekoo).
Przyjmuje się, że oba wyrazy są pełnoprawne, zarówno starsza forma, zawierająca ĥ, jak i nowsza, bez tej litery. Wybór zależy od gustu konkretnego użytkownika języka esperanto. Jedynie w kilku przypadkach forma zawierająca ĥ zanikła całkowicie (np. ĥino) i używana jest jedynie jako środek stylistyczny – archaizm.
Prozodia
Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu (np. radio, matematiko, malgraŭ, malgraŭe, dudek, dudeka), z wyjątkiem przypadków elizji końcówki -o, która nie zmienia pozycji akcentu: radi’, matematik’. Akcentowana sylaba jest wymawiana głośniej i często także dłużej niż pozostałe, może mieć również inny ton, zwłaszcza wyższy. Nie istnieją jednak precyzyjne reguły dotyczące sposobu wyróżniania akcentowanej sylaby.
Długość samogłosek nie jest fonemiczna w esperanto.
Gramatyka
Słownictwo
Leksykalny fundament esperanta został określony przez Zamenhofa w książce Język międzynarodowy w 1887 Słownik w niej zawarty zawierał 900 rdzeni leksykalnych. Reguły esperanta umożliwiają w razie potrzeby zapożyczanie słów, z zastrzeżeniem by miały one możliwie najbardziej międzynarodowy charakter. Możliwa jest również derywacja nowych wyrazów z użyciem już istniejących rdzeni i afiksów. W 1894 Zamenhof opublikował pierwszy słownik esperanta, Universala vortaro, który zawierał większy zasób wyrazów. Od tego czasu zapożyczono do esperanta wiele słów z innych języków, zwłaszcza zachodnioeuropejskich.
Etymologia
Słownictwo języka esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu romańskim oraz wyrazy międzynarodowe (typu radio), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np. hundo – pies), rzadko słowiańskim (np. bulko – bułka). Słowa z innych języków weszły do słownictwa esperanckiego wyłącznie wtedy, gdy były powszechnie używane w językach, z których Zamenhof czerpał leksykę. W późniejszych latach do esperanto trafiały specyficznie regionalne pojęcia w językach oryginalnych, np. haŝio (pol. pałeczki) z japońskiego lub boaco (pol. renifer) z saami. Niektóre słowa esperantyści celowo wprowadzali do użycia ze swoich języków narodowych.
Przykłady etymologii:
Z łaciny i języków romańskich:
z łaciny: abio (pol. jodła), sed (pol. ale, lecz), tamen (pol. jednak), okulo (pol. oko), akvo (pol. woda)
z francuskiego: dimanĉo (pol. niedziela), fermi (pol. zamykać), ĉe (pol. przy, u), frapi (pol. uderzać, kołatać), ĉevalo (pol. koń), butiko (pol. butik)
z włoskiego: ĉielo (pol. niebo), fari (pol. robić), voĉo (pol. głos)
z portugalskiego: saŭdado (pol. saudade)
z kilku języków: facila (pol. łatwy), fero (pol. żelazo), tra (pol. przez, wskroś), verda (pol. zielony)
Z języków germańskich:
z niemieckiego: baldaŭ (pol. wkrótce, niebawem), bedaŭri (pol. żałować), haŭto (pol. skóra), hundo (pol. pies), jaro (pol. rok), nur (pol. tylko)
z angielskiego: birdo (pol. ptak), mitingo (pol. mityng), spite (pol. na przekór), suno (pol. słońce), ŝarko (pol. rekin), teamo (pol. drużyna)
z kilku języków: bildo (pol. obraz), fiŝo (pol. ryba), fremda (pol. obcy), grundo (pol. gleba, grunt), halti (pol. zatrzymać się), hasti (pol. śpieszyć się), hundo (pol. pies), ofta (pol. częsty), somero (pol. lato), ŝipo (pol. statek), vintro (pol. zima)
Z języków słowiańskich:
z polskiego: ĉapo (pol. czapka) ĉu (pol. czy), krado (pol. krata), moŝto (pol. mość)
z rosyjskiego: barakti (pol. szamotać się, borykać się), serpo (pol. sierp), vosto (pol. ogonek, ogon, kolejka)
z kilku języków: klopodi (pol. starać się, fatygować się), krom (pol. oprócz), prava (pol. sprawiedliwy, prawy, słuszny)
Z innych języków indoeuropejskich:
z greckiego: hepato (pol. wątroba), kaj (pol. i, a), biologio (pol. biologia), politiko (pol. polityka)
z litewskiego: tuj (pol. natychmiast)
z sanskrytu: budho (pol. budda), nirvano (pol. nirwana)
Z języków ugrofińskich:
z lapońskiego: samea (pol. lapoński), boaco (pol. renifer), jojko (pol. joik)
z fińskiego: lirli (pol. pluskać), saŭno (pol. sauna)
z węgierskiego: ĉako (pol. czako), ĉardo (pol. węgierska karczma polowa), ĉardaŝo (pol. czardasz), ĉuro (pol. wulgarne określenie spermy)
Z języków semickich:
z hebrajskiego: kabalo (pol. kabała)
z arabskiego: kadio (pol. kadi), kaido (pol. kaid), magazeno (pol. sklep, magazyn, skład), matraco (pol. materac), admiralo (pol. admirał), surao (pol. sura), Korano (pol. Koran)
Z innych języków:
z japońskiego: cunamo (pol. tsunami), haŝio (pol. chińskie pałeczki), hajko (pol. haikai), ĵudo (pol. dżudo), noo (pol. nogaku), sakeo (pol. sake), utao (pol. uta, japońska forma poetycka), zeno (pol. zen)
z chińskiego: maĝango (pol. mahjong), toŭfuo (pol. tofu)
z koreańskiego: kimĉio (pol. kimchi), makolio (pol. makgeolli), tekvondo (pol. taekwondo)
z hawajskiego: ukulelo (pol. ukulele), vikio (pol. wiki)
z maoryskiego: keo (pol. nestor), kivio (pol. kiwi)
Słowotwórstwo
Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z w większości regularnym słowotwórstwem.
Słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. By uniknąć skomplikowanych zbitek spółgłoskowych, można dodać między morfemy łącznik -o-. Jest też bogata grupa morfemów przedrostkowych i przyrostkowych zmieniająca znaczenie słów.
We współczesnym esperancie nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne.
Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.
Przedrostki
Przyrostki
Stałe końcówki
Ortografia
Ortografia esperanta jest całkowicie fonemiczna – każda litera odpowiada dokładnie jednemu fonemowi i vice versa.
Do zapisu języka esperanto używa się alfabetu złożonego z 28 liter:
W alfabecie języka esperanto nie występują litery q, w, x ani y.
W przypadku gdy nie są dostępne czcionki z odpowiednimi znakami diakrytycznymi (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ oraz ŭ) stosuje się różne zastępcze systemy zapisu. Zamenhof rozwiązał ten problem, tworząc tzw. H-system, który polega na zastąpieniu liter z cyrkumfleksem poprzez dwuznak złożony z litery bez „daszka” oraz następującej po niej litery „h” (np. ŝanĝo → shangho), a w przypadku „ŭ” opuszczenie brewisa (np. haŭto → hauto). H system jest jedynym wymienionym w Fundamento de Esperanto. W dobie Internetu większą popularność zyskał jednak tzw. X-system, który w dwuznakach jako dookreślającą literę stosuje nieużywaną w esperancie, a jednocześnie zawsze obecną na klawiaturach komputerowych, literą „x” (np. ŝanĝo → sxangxo, haŭto → hauxto). Najrzadziej używaną metodą zapisu jest tzw. ^-sistemo, w którym przy literze umieszcza się karetę (daszek „^”). Występuje on w dwóch odmianach: takiej, w której daszek następuje po literze (np. ŝanĝo → s^ang^o), oraz takiej, w której stoi on przed nią (np. ŝanĝo → ^san^go).
Aby uzyskać znaki zaproponowane w Unua Libro, pierwotnie używano systemu kodowania Latin 3, umożliwiającego znalezienie wszystkich sześciu potrzebnych znaków, który stopniowo został wyparty przez Unicode.
Ewolucja
Choć powstał jako język sztuczny, w ciągu swojej historii podlegał wielu zmianom w stosunku do oryginalnej postaci tego języka. Żeby przedstawić skalę tych zmian, należy wymienić choćby:
zmiany fonetyczne – zanik głoski [x] zapisywanej przez ĥ, najczęściej przez zmianę jej na [k] (np.: ĥemio → kemio); chociaż takie słowa mogą podlegać i innym zmianom,
zmiany morfologiczne – powstawanie nowych morfemów,
wprowadzenie nieoficjalnego przyrostka -i- obok oficjalnego -uj- w nazwach państw pochodzących od narodowości – np. obok Francujo i Germanujo funkcjonują formy Francio i Germanio,
zastępowanie formy przyimkowej (en komenco = na początku) przez przysłówkową (komence) w wielu zwrotach, a także rozpowszechnienie się formy miejsca docelowego (hejmen = do domu); por. allatyw,
użycie morfemów niemających pierwotnie roli czasownikowej w miejsce czasowników (bona = dobry; boni = być dobrym, zamiast esti bona),
zmiany gramatyczne – powstanie ściągniętych czasów złożonych: końcówki -antas itp.,
ogromna rozbudowa słownictwa – zapożyczenia na szeroką skalę, szczególnie wyrazów naukowo-technicznych, zastępowanie form złożonych przez zapożyczone lub zapożyczonych przez złożone,
znaczne ograniczenie znaczenia podziału na morfemy gramatyczne i znaczeniowe – wiele morfemów gramatycznych (m.in. -et-, -eg-, -em-) występuje w funkcji znaczeniowej (eta = malutki, ega = olbrzymi, ema = skłonny), a wiele morfemów znaczeniowych w gramatycznej (m.in. vir- jako prefiks rodzaju męskiego)
preferowanie krótszych form słownych – np. spontana zamiast spontanea,
archaizacja słów (np. pafilego) i zastąpienie nowymi, ale znaczącymi to samo (np. kanono).
Żadna z tych zmian nie może jednak naruszyć podstawowej zasady: Fundamento de Esperanto na zawsze ma pozostać nienaruszalne. Żadna osoba ani żadne stowarzyszenie nie ma prawa samowolnego wprowadzenia do Fundamento nawet najmniejszej zmiany. Do badania, czy rozwój języka dokonuje się w zgodzie z tą podstawową zasadą, powołano międzynarodową akademię ekspertów (Akademio de Esperanto).
Zobacz też
Akademio de Esperanto
Antoni Grabowski
Arcaicam Esperantom
Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku
Europa Demokracja Esperanto
kultura esperanta
Polski Związek Esperantystów
Universala Esperanto-Asocio
Unua Libro
Język międzysłowiański
Anna Elisa Tuschinski
Rodzimi użytkownicy języka esperanto
Przypisy
Byłe Artykuły na Medal |
1378 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europejski%20Bank%20Centralny | Europejski Bank Centralny | Europejski Bank Centralny, EBC (ang. European Central Bank, ECB; niem. Europäische Zentralbank, EZB; fr. Banque centrale européenne, BCE) – bank centralny wspólnej waluty Unii Europejskiej – euro – odpowiedzialny za emisję euro oraz ochronę jego siły nabywczej, a tym samym utrzymanie stabilności cen w strefie euro. W 2015 ochrona ta obejmowała 19 państw członkowskich Unii Europejskiej. Siedziba EBC mieści się we Frankfurcie nad Menem. Od 1 listopada 2019 EBC przewodniczy Christine Lagarde.
Kompetencje
EBC jest bankiem centralnym strefy euro i w tym charakterze odpowiada m.in. za nadzorowanie systemów bankowych w państwach do niej należących, zbieranie danych statystycznych potrzebnych dla prowadzenia polityki pieniężnej, funkcjonowanie systemów płatniczych (zwłaszcza systemu TARGET), zapobieganie fałszerstwom banknotów, współpracę z innymi organami w zakresie regulacji rynków finansowych.
EBC współpracuje z bankami centralnymi 27 państw członkowskich Unii Europejskiej (w tym z Narodowym Bankiem Polskim). Wszystkie one tworzą Europejski System Banków Centralnych (ESBC).
EBC jest bankiem emitującym wspólną walutę euro i prowadzącym politykę pieniężną w strefie euro, m.in. poprzez ustalanie podstawowych bankowych stóp procentowych oraz operacje otwartego rynku. W tym zakresie EBC jest wspierany przez banki centralne państw UE, które przyjęły walutę euro – tworzą one ściślej współpracującą grupę w ramach ESBC, zwaną Eurosystemem. Po przystąpieniu wszystkich państw UE do unii walutowej EBC będzie pełnił funkcję banku centralnego Unii Europejskiej.
Kwestią pozostającą poza kompetencjami EBC, choć wpływającą bezpośrednio na warunki w jakich może on prowadzić politykę monetarną, jest dyscyplina budżetowa państw strefy euro. Są one zobowiązane w tym zakresie do przestrzegania Paktu Stabilności i Wzrostu.
W celu realizacji założeń polityki pieniężnej EBC wraz z narodowymi bankami centralnymi stosuje instrumenty, które dzielą się na rezerwę obowiązkową, operacje otwartego rynku oraz kredyt i depozyt na koniec dnia (standing facilities).
Według artykułu 282 TFUE: „1. Europejski Bank Centralny i krajowe banki centralne stanowią Europejski System Banków Centralnych (ESBC). Europejski Bank Centralny i krajowe banki centralne Państw Członkowskich, których walutą jest euro, tworzące Eurosystem, prowadzą politykę pieniężną Unii.”
Niezależność EBC
Europejski Bank Centralny jest niezależny w zakresie prowadzonej przez siebie polityki pieniężnej na czterech płaszczyznach:
Niezależność polityczna przejawia się w niemożności zwracania się przez EBC, krajowe banki centralne państw członkowskich UE i członków ich organów decyzyjnych o instrukcje lub przyjmowaniu ich od instytucji lub organizacji unijnych, rządów państw członkowskich ani żadnych innych organów. Nie może też udzielać kredytów organom wspólnotowym ani podmiotom sektora publicznego w poszczególnych krajach. Niezależności tej nie ogranicza obowiązek składania sprawozdań z działalności banku przed Parlamentem Europejskim.
Niezależność personalna uwidacznia się w długości kadencji prezesów krajowych banków centralnych, trwającej minimalnie 5 lat. Członkowie zarządu EBC mogą piastować swoje stanowiska przez 8 lat i nie mają możliwości wyboru na kolejną kadencję. W przypadku poważnego uchybienia lub niezdolności do wykonywania obowiązków prezesi krajowych banków centralnych i członkowie zarządu mogą być odwołani ze stanowiska.
Niezależność finansowa dostrzegalna jest w rozdzielności finansów EBC i finansów Unii Europejskiej. EBC dysponuje też własnym budżetem. Kapitałem, jaki jest w dyspozycji EBC, są środki wniesione i opłacone przez krajowe banki centralne strefy euro.
Niezależność funkcjonalna oznacza, że Eurosystem jest w swoim działaniu niezależny. EBC ma przyznane wszelkie instrumenty i kompetencje, które są niezbędne do sprawnego prowadzenia polityki pieniężnej.
W praktyce niezależność EBC jest w pewien sposób ograniczona przez naciski polityczne. Wynika to z przepisów traktatu z Maastricht, które określają wśród celów banku nie tylko dbanie o stabilność waluty, ale także „wspieranie ogólnej polityki gospodarczej Wspólnoty”. W rezultacie działania EBC podlegały licznym naciskom politycznym, głównie ze strony Francji i Niemiec.
Władze EBC
Władza EBC jest sprawowana przez 3 organy.
Rada Prezesów jest naczelnym organem decyzyjnym. W jej skład wchodzi 26 członków, z czego 6 jest członkami Zarządu EBC, a 20 to prezesi banków centralnych państw UE, które przyjęły euro (patrz Eurosystem). Członkowie Zarządu są wybierani na 8-letnią kadencję przez Radę Europejską. Prezesem Rady Prezesów jest od 1 listopada 2019 Christine Lagarde. Formą działalności są spotkania organizowane co najmniej 10 razy w roku. Obowiązkami Rady jest uchwalanie wytycznych i podejmowanie decyzji niezbędnych do wykonywania zadań powierzonych Eurosystemowi. W gestii tego organu leży też ustalanie polityki pieniężnej strefy euro oraz podejmowanie decyzji w sprawach polityki pieniężnej, stóp procentowych i w sprawach wielkości rezerw w Eurosystemie.
Zarząd składa się 6 członków, którymi są prezes Christine Lagarde, wiceprezes Luis de Guindos oraz 4 członków mianowanych przez rządy państw Eurosystemu po konsultacjach z Parlamentem Europejskim i Radą Prezesów. Zarząd jest organem wykonawczym, zajmuje się administrowaniem i organizacją pracy EBC. Realizuje politykę pieniężną strefy euro.
Rada Ogólna skupia w sobie prezesa i wiceprezesa EBC oraz 27 prezesów banków centralnych państw członkowskich UE (strefa euro i państw spoza jej obszaru). Do kompetencji Rady Ogólnej należy udział w działaniach doradczych EBC, zbieranie statystyk, sporządzanie raportów rocznych EBC oraz ustalanie warunków zatrudnienia personelu EBC. Przygotowuje dane niezbędne do nieodwołalnego ustalenia kursów walut państw członkowskich objętych derogacją wobec euro. Rada ustala też zasady konieczne do normalizacji procedur rachunkowych i sprawozdawczych stosowanych przez krajowe banki centralne państw UE. W myśl Statutu przewidywane jest rozwiązanie Rady Ogólnej, gdy wszystkie państwa członkowskie przyjmą euro.
Europejski Bank Centralny zatrudnia ponad 3600 osób.
Historia
Poprzednikiem EBC był Europejski Instytut Walutowy, który nie dysponował kompetencjami władczymi i funkcjonował jedynie jako ciało doradcze krajowych banków centralnych. Jego głównym zadaniem było przygotowanie wprowadzenia wspólnej waluty na obszarze Unii.
EBC powstał 1 czerwca 1998, gdy weszły w życie nominacje na członków Zarządu EBC. 1 stycznia 1999 w 11 państwach UE wprowadzono w formie bezgotówkowej euro oraz powstał Eurosystem (obejmujący wtedy EBC oraz 11 krajowych banków centralnych). Dwa lata później do strefy euro dołączyła Grecja, a do Eurosystemu jej bank centralny.
Euro funkcjonowało początkowo jedynie w obrocie bezgotówkowym – w obiegu pozostały banknoty i monety reprezentujące dotychczasowe waluty krajowe (stały się one w tym czasie krajowymi odmianami euro). Zastąpienie banknotów i monet krajowych banknotami i monetami euro zostało przeprowadzone stopniowo w pierwszych miesiącach 2002.
W 2014 r. Europejski Bank Centralny wprowadził się do swojej nowej siedziby. Wcześniej EBC operował z Eurotower we Frankfurcie nad Menem.
Prezesi
Wpływ na politykę gospodarczą oraz zachowanie w czasie kryzysu
Europejski Bank Centralny jako jedna ze stron rozmów w Grecji (pozostałymi byli przedstawiciele państwa greckiego, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Komisja Europejska) zdecydował, że posiadacze greckich obligacji dostaną maksymalnie 25% zainwestowanego kapitału, a sama Grecja musiała dokonać cięć świadczeń socjalnych. Europejski Bank Centralny nie był gotowy do zarządzania podażą pieniądza w czasie kryzysu 2008 r., dlatego zaczął korzystać z instrumentu luzowania ilościowego dopiero w 2015 r.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona EBC (w tym materiały w j. polskim)
Publikacje ECB na stronie EUR-Lex
(dostęp 2011-01-04)
Baza monetarna EBC (dostęp 2013-08-03)
Banki centralne
Instytucje Unii Europejskiej
Frankfurt nad Menem |
1379 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Epika | Epika | Epika (gr. epikós „słowny”) – jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Ukształtowała się z ustnych sag, podań, legend i mitów o przeszłości.
Cechy epiki
obecność narratora
świat przedstawiony
fabuła (oraz układ przyczynowo-skutkowy zdarzeń)
zapis prozą (wyjątki – epopeja, powieści poetyckie, ballada)
wiele wydarzeń i miejsc akcji
Gatunki epiki
powieść – utwór pisany prozą, obszerny, wielowątkowy, o dużej liczbie bohaterów; np. Quo vadis; istnieje kilkanaście rodzajów powieści, np. historyczna, polityczna, przygodowa, sensacyjna, społeczno-obyczajowa, psychologiczna, biograficzna, fantastyczno-naukowa, fantasy, kryminalna itp.
nowela – utwór krótki, jednowątkowy, z małą liczbą bohaterów i punkcie kulminacyjnym znajdującym się w zakończeniu; np. „Janko Muzykant” czy „Latarnik”
epos (epopeja) – rozbudowany utwór wierszowany, przedstawiający dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla danej społeczności; np. „Iliada”, „Odyseja” lub „Pan Tadeusz”
opowiadanie – utwór niewielki, tematycznie ograniczony do jednego wątku, różniący się od noweli brakiem wyraźnej konstrukcji, luźnym układem akcji często wzbogacanej epizodami; np. "Pętla"
baśń – utwór opowiadający dzieje bohaterów z reguły fantastycznych, pozbawiony określonego miejsca oraz czasu (dawno, dawno temu za górami, za lasami)
legenda – opowieść (nasycona elementami fantastyki, zawierająca jednak część prawdy) o bohaterze, często o życiu świętego, męczennika ujawniająca czas i miejsce akcji
anegdota – krótkie, często zabawne opowiadanie o jakimś specyficznym wydarzeniu, np. historyjka z życia sławnej postaci
satyra – utwór ośmieszający i piętnujący ukazywane w nim zjawiska, osoby, obyczaje, stosunki społeczne – uwaga! jest to gatunek mieszany (synkretyczny), łączy elementy epiki i liryki, podobnie jak ballada czy powieść poetycka.
pamiętnik – opisuje przeżycia uczestnika, bądź świadka jakiegoś wydarzenia, chronologicznie ułożone.
ballada – występuje w trzech rodzajach literackich, najczęściej zawiera niezwykłe wydarzenia.
Rodzaje narracji
pierwszoosobowa – narrator jest uczestnikiem wydarzeń. Czasowniki są w pierwszej osobie liczby pojedynczej lub mnogiej, występują zaimki takie jak: mi, mnie, mój, ja. Taki narrator nazywany jest narratorem konkretnym.
trzecioosobowa – narrator przedstawia, komentuje przebieg wydarzeń, sam nie bierze udziału w wydarzeniach, jest narratorem wszechwiedzącym.
Składniki świata przedstawionego
czas i miejsce akcji
fabuła
bohaterowie (główni, drugoplanowi i epizodyczni)
Między światem przedstawionym a narratorem zachodzi określony stosunek, gdy narrator jest albo niewidoczny, albo uwidacznia swoje stanowisko, lub w skrajnych przypadkach traktuje fabułę jako pretekst do własnych przemyśleń i wypowiedzi.
Czas fabuły a czas powstania utworu
przeszłość – epika historyczna
teraźniejszość – epika współczesna
przyszłość – epika fantastyczna
Przypisy
Genologia |
1380 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Egzogamia | Egzogamia | Egzogamia – zakaz zawierania małżeństw wewnątrz określonej grupy (poszerzonej rodziny, klanu egzogamicznego), utożsamiany przez jej członków z zakazem kazirodztwa, mimo że wyznacza szerszą grupę, niż jednostki blisko spokrewnione.
Najczęstszą zbiorowością egzogamiczną w społeczeństwach pierwotnych jest klan egzogamiczny, zazwyczaj posiadający własny totem. W społeczeństwach podzielonych na dwa klany lub inne jednostki egzogamiczne, określane są one mianem mojetów (połów).
Każdy rodzaj egzogamii określa jakąś formę endogamii. Claude Lévi-Strauss podaje przykład wioski Bororo, gdzie małżeństwa mogą być zawierane wyłącznie krzyżowo między połowami (między klanami zamieszkującymi wschód i zachód wioski, określanymi przez Lévi-Straussa jako połowy pseudoegzogamiczne), a jednocześnie tylko wewnątrz „klas” wyższych, średnich i niższych, na jakie dzielą się klany.
Strukturę egzogamiczną tłumaczy się brakiem równowagi w proporcjach płci, które często występują wśród rozproszonych terytorialnie grup liczących poniżej 400 osób, zwłaszcza wśród łowców i zbieraczy. Okresowo grupy takie zbierają się, co umożliwia zawieranie małżeństw pomiędzy członkami grup. Według Bronisława Malinowskiego egzogamia oraz zakaz cudzołóstwa żony są formami regulacji, pozwalającymi uniknięcia swobody seksualnej prowadzącej do promiskuityzmu, a sama egzogamia także eliminuje rywalizację wewnątrz „rodów”. Odrzucał on jednak założenie Jamesa Frazera o tym, że egzogamia była formą świadomego aktu pierwotnego prawodawstwa, ponieważ potrzeby kulturowe na poziomie układu społecznego nie mają przełożenia na poziom indywidualnych motywacji w społecznościach pierwotnych.
Zobacz też
lewirat
sororat
Przypisy
Bibliografia
Małżeństwo |
1381 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Endogamia | Endogamia | Endogamia (etym. gr. endon – „wewnątrz”, gameo – „zawieram małżeństwo”) – kulturowa reguła nakazująca jednostce zawieranie małżeństw (dobieranie sobie partnera) wewnątrz własnej grupy, w celu zabezpieczenia jej przed utratą członków, wzmocnienia izolacji i utrzymania odrębności. Endogamia występuje zazwyczaj w społeczeństwach uwarstwionych, służy względom prestiżowym i utrwala zróżnicowanie etniczne (kastowość).
Endogamia w małej grupie prowadzi do związków między bliskimi krewnymi biologicznymi. Występuje zarówno w społecznościach matrylinearnych i patrylinearnych.
Dobór takiego małżeństwa odbywa się często na zasadzie przeznaczenia sobie z góry pewnych osób lub na zasadzie pierwszeństwa. Do tych ostatnich należy np. lewirat i sororat.
Społeczności, w których często praktykowana jest endogamia, wykazują wyższy stopień występowania chorób dziedzicznych.
Recepcja małżeństw endogamicznych
Jako przykłady endogamii można podać:
rodziny królewskie,
rodziny arystokratyczne i szlacheckie
ortodoksyjnych żydów
dźati hinduistyczne.
Małżeństwo kuzynowskie
Inne bardziej skomplikowane zwyczaje to np. tzw. małżeństwo kuzynowskie „na krzyż”, polegające na tym, że mężczyzna bierze za żonę wujeczną siostrę lub inną kobietę o tym samym stopniu pokrewieństwa. W niektórych kulturach środkowej Australii mężczyzna może ożenić się także z wnuczką brata babki ze strony matki (lub kobietą o tym samym stopniu pokrewieństwa), jednak małżeństwa kuzynowskie to starszy zwyczaj. Bardzo rzadko natomiast dozwolone jest małżeństwo między „równoległymi krewnymi”, czyli dziećmi dwojga braci lub dwóch sióstr.
Przypisy
Bibliografia
Małżeństwo |
1383 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Efekt%20mno%C5%BCnikowy | Efekt mnożnikowy | Efekt mnożnikowy – zjawisko o charakterze sprzężenia zwrotnego, polegające na rozwoju wielu różnych przedsiębiorstw (działalności gospodarczych) pod wpływem dodatkowego popytu konsumpcyjnego i zaopatrzeniowego powstałego w wyniku uruchomienia lub rozbudowy jakiegoś przedsiębiorstwa (działalności gospodarczej). Dzieli się więc je na dochodowe i zaopatrzeniowe. Efekty mnożnikowe są korzystne dla rozwoju lokalnej, a często także (w przypadku działów przemysłu o rozbudowanych powiązaniach zaopatrzeniowych) - regionalnej gospodarki.
Można również mówić o negatywnych efektach mnożnikowych w przypadku kryzysu lokalnej lub gospodarki w wyniku zamknięcia lub znaczącego zmniejszenia produkcji w jakimś przedsiębiorstwie.
Przypisy
Mikroekonomia
en:Multiplier effect |
1384 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Epoka%20paleomagnetyczna | Epoka paleomagnetyczna | Epoka paleomagnetyczna – trwające od kilkuset tysięcy do kilku milionów lat okres o określonej polarności ziemskiego pola magnetycznego. W trakcie ich trwania mogły występować krótkotrwałe okresy odwrócenia pola magnetycznego tzw. epizody i ekskursje paleomagnetyczne
Można je odtworzyć na podstawie paleomagnetycznych zapisów w skałach osadowych i wulkanicznych utrwalonych w postaci tzw. magnetyzacji szczątkowej.
Najmłodsze epoki paleomagnetyczne noszą nazwy wywodzące się od nazwisk badaczy paleomagnetyzmu:
epoka Brunhesa (polarności normalnej – analogicznej do współczesnej) – 780 tys. lat temu do dziś,
epoka Matuyamy (polarność odwrócona) – 2,6 mln do 780 tys. lat temu,
epoka Gaussa (normalna) – 3,4 mln do 2,6 mln lat temu,
epoka Gilberta (odwrócona) – 5 mln do 3,4 mln lat temu.
Starsze epoki oznaczone są kodami cyfrowo-literowymi.
Geomagnetyzm
Jednostki geochronologiczne |
1385 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Edward%20Jan%20Habich | Edward Jan Habich | Edward Jan Habich (ur. 31 stycznia 1835 w Warszawie, zm. 31 października 1909 w Limie) – polski inżynier i matematyk; uczestnik powstania styczniowego, na emigracji osiedlił się w Peru, gdzie zorganizował szkołę inżynieryjną i otrzymał honorowe obywatelstwo, członek honorowy Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890 roku.
Życiorys
Urodził się w pochodzącej spod Osnabrück spolszczonej rodzinie – z ojca Ludwika, urzędnika Komisji Skarbu Królestwa Polskiego, i matki, Matyldy z Mauersbergerów. Uczęszczał do warszawskiego gimnazjum gubernialnego, z którego miał być (wedle rodzinnej tradycji) wydalony w ostatniej klasie za spoliczkowanie dyrektora; wstąpił (w 1852) do armii rosyjskiej w Petersburgu; jako słuchacz Akademii Wojennej na Wydziale Artylerii uzyskał promocję oficerską. Po wystąpieniu ze służby wyjechał w 1858 do Francji; w Paryżu ukończył École nationale des Ponts et Chaussées z dyplomem inżynierskim. Po wybuchu powstania w 1863 roku wrócił do Polski, został (w stopniu podpułkownika) dowódcą oddziału i na jego czele nocą z 14 na 15 sierpnia przeszedł granicę; towarzyszył mu brat, Gustaw Habich. Oddział został rozbity przez Rosjan tego samego dnia, zaś Habich następnego dnia wrócił do Krakowa. W początku października został mianowany komisarzem Rządu Narodowego. Gdy Gustaw 29 października dostał się do niewoli, Habich uwolnił go; bracia zdołali dotrzeć do Francji.
W Paryżu Edward Habich został profesorem mechaniki w Szkole Wyższej Polskiej, następnie zaś jej dyrektorem. Podniósł poziom nauczania, lecz z końcem roku szkolnego 1867/1868 zrezygnował, po czym wyjechał do Peru; było to możliwe dzięki zabiegom Ernesta Malinowskiego, który nakłonił rząd tego kraju do zatrudnienia polskich inżynierów-emigrantów.
W Limie otrzymał stanowisko rządowego inżyniera i dyrektora robót publicznych. Początkowo prowadził m.in. prace irygacyjne w południowej części kraju, rozbudowę portu w Arica i projekty urbanistyczne. Od 1872 organizował państwową służbę techniczną w Peru, wzorowaną na francuskim Korpusie Inżynierów Mostów i Dróg. W 1873 r. przebywał jako delegat rządu peruwiańskiego w Europie, m.in. na wystawie powszechnej w Wiedniu. Zwerbował wówczas do pracy w Peru inżynierów W. Folkierskiego, W. Klugera, K. Wakulskiego, A. Babińskiego oraz architekta T. Stryjeńskiego.
Wraz z pozyskanymi polskimi współpracownikami zorganizował w Limie (otwartą w 1876) pierwszą w Ameryce Łacińskiej Wyższą Szkołę Inżynieryjno-Górniczą (Escuela de Construcciones Civiles y de Minas del Perú, później przemianowana na Escuela Especial de Ingenieros de Construcciones Civiles y de Minas del Perú, obecnie Universidad Nacional de Ingeniería); jako jej dyrektor (aż do śmierci) sprawował też nadzór nad robotami publicznymi w całym kraju. Był zwolennikiem oparcia samowystarczalności gospodarczej Peru w jak największym stopniu na eksploatacji własnych zasobów mineralnych oraz na rozwoju nowoczesnego rolnictwa, m.in. uprawy bawełny, trzciny cukrowej i winorośli.
W latach 1878–1884 kierował Centralną radą Inżynierów Rządowych, a w latach 1884–1902 był członkiem i doradcą technicznym Rady Robót Publicznych. W 1888 r. współpracował przy tworzeniu projektu peruwiańskiego prawa górniczego, które weszło w życie w 1896 r. Redagując w latach 1880–1887 periodyk "Annales de Construcciones Civiles y de Minas del Perú" zapoczątkował w tym kraju czasopiśmiennictwo techniczne. Przyczynił się wydatnie do założenia w 1888 r. Towarzystwa Geograficznego w Limie. Przebywając jako delegat Peru na wystawie światowej w Paryżu (1889 r.) uczestniczył w związanych z nią kongresach naukowych i technicznych, nawiązywał kontakty z przedstawicielami z przedstawicielami czołowych firm technicznych oraz dokonywał zakupów dla wielu instytucji peruwiańskich. Po powrocie do Peru w 1890 r. zajął się także wprowadzeniem w tym kraju systemu metrycznego. Powołane z jego inicjatywy w 1891 r. specjalne biuro zaczęło jednak praktycznie funkcjonować dopiero w roku 1906 .
Zmarł 31 października 1909; pochowany został na koszt rządu w mauzoleum na cmentarzu w Limie. Na placu noszącym jego nazwisko wystawiono mu pomnik.
Praca naukowa
Większość życia Edward Habich poświęcił pracy inżyniera oraz dydaktyce. Redagował wspomniany rocznik poświęcony zagadnieniom budownictwa i górnictwa, był też członkiem Peruwiańskiego Towarzystwa Geograficznego. Zajęcia te nie pozwoliły mu na prowadzenie badań teoretycznych. Wydał zaledwie ok. 20 prac z dziedziny matematyki i kinematyki; nie zdołał w szczególności napisać polskiego podręcznika kinematyki. Opublikował za to 116 artykułów w peruwiańskich (m.in. "Boletin de Minas, Industrias i Construcciones") i francuskich czasopismach technicznych. Publikował głównie po hiszpańsku i francusku, ale drukował również rozprawy naukowe w języku polskim, m.in. w "Pamiętniku Towarzystwa nauk Ścisłych w Paryżu"" i "Rocznikach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego".
Rodzina
Ożenił się ok. 1885 z Peruwianką hiszpańskiego pochodzenia; miał córkę Jadwigę oraz czterech synów (jeden z nich, Eduardo, również został inżynierem).
Przypisy
Bibliografia
Polski Słownik Biograficzny
Linki zewnętrzne
Monumento a Eduardo De Habich, Jesús María (Lima-Peru-Parque Polonia) film na Youtube przedstawiający pomnik w Parku Polonia w Limie poświęcony polskim inżynierom pracującym w Peru.
Członkowie Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu
Dowódcy oddziałów powstania styczniowego
Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe)
Polacy w Ameryce Łacińskiej 1795–1918
Polscy inżynierowie
Polscy matematycy XIX wieku
Polscy matematycy XX wieku
Komisarze rządowi powstania styczniowego
Ludzie związani z Limą
Ludzie związani z Paryżem
Urodzeni w 1835
Zmarli w 1909
Polacy w Peru |
1386 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ernst%20Haeckel | Ernst Haeckel | Ernst Haeckel (ur. 16 lutego 1834 w Poczdamie, zm. 9 sierpnia 1919 w Jenie) – niemiecki biolog, filozof i podróżnik; zwolennik darwinizmu.
Życiorys
Studiował medycynę na uniwersytetach w Berlinie, Würzburgu i Wiedniu. Interesował się badaniami niższych zwierząt morskich. W latach 1865–1909 był profesorem zwyczajnym anatomii porównawczej na Uniwersytecie w Jenie. Utworzył tam Instytut Zoologiczny. Uważany za prekursora niemieckiej myśli eugenicznej.
W filozofii łączył materializm przyrodniczy z ewolucjonizmem. Sformułował tzw. teorię rekapitulacji, twórca teorii gastrei wyprowadzającej Metazoa z jednokomórkowych pierwotniaków. Stworzył koncepcję monizmu, opracował pierwsze kompletne drzewo rodowe wszystkich organizmów i uwzględnił na nim człowieka. Jego system klasyfikacji istot żywych, odmiennie od tradycyjnego podziału bytów na królestwa minerałów, roślin i zwierząt (plus ludzi), uwzględniał trzy królestwa organizmów: Protista, Plantae i Animalia (z wyłączeniem minerałów jako bytów niebiologicznych). Wprowadzenie trzeciego królestwa w połowie XIX w. pojawiało się już wcześniej w propozycjach kilku przyrodników (Richarda Owena, Johna Hogga), jednak podział Haeckla nie spotkał się z uznaniem jemu współczesnych, którzy wybrali system Linneusza, uznając go za wygodniejszy i bardziej przemawiający do wyobraźni, mimo że – jak okazało się w drugiej połowie XX wieku – był oparty w dużej mierze na błędnych założeniach, a jednocześnie zauważając, że Protista to takson polifiletyczny. Haeckel modyfikował swój system. Początkowo do królestwa Protista włączył gąbki, czy toczkowce, które następnie przeniósł do zwierząt i roślin, a z roślin do protistów przeniósł grzyby i sinice. Wiązało się to z przedefiniowaniem protistów jako organizmów nierozmnażających się płciowo.
Wprowadził takie terminy jak ekologia, filogeneza, ontogeneza. Jego teorie przyczyniły się do wielkiego postępu biologii ewolucyjnej.
Dla upamiętnienia E. Haeckla nazwano szczyt Mount Haeckel (4090 m n.p.m.) w górach Sierra Nevada oraz planetoidę (12323) Häckel.
Ważniejsze publikacje
Generelle Morphologie der Organismen (1866)
Natürliche Schöpfungsgeshichte (1868)
Anthropogenie (1874)
Kunstformen der Natur (1899, 1904)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Publikacje Ernsta Haeckela w serwisie Polona.pl
Ludzie urodzeni w Poczdamie
Niemieccy biolodzy
Niemieccy filozofowie XIX wieku
Niemieccy podróżnicy i odkrywcy
Wykładowcy Uniwersytetu w Jenie
Urodzeni w 1834
Zmarli w 1919 |
1387 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Edmond%20Halley | Edmond Halley | Edmond Halley (imię zapisywane także jako Edmund; ur. w Haggerston, Shoreditch koło Londynu, zm. w Greenwich) – angielski astronom i matematyk. Odkrył ruchy własne gwiazd oraz istnienie eliptycznych orbit kometarnych, przepowiadając powrót komety znanej dziś jako kometa Halleya.
Życiorys
Syn Edmonda Halleya, bogatego producenta mydła. W 1673 w wieku 17 lat Edmond Halley wstąpił do Queen’s College w Oksfordzie. Do 1678 obserwował niebo nad południową półkulą z Wyspy Świętej Heleny, tworząc rejestr 372 gwiazd. Następnie wrócił do Anglii. Do tego czasu nie dostał jeszcze dyplomu ukończenia uczelni. Ostatecznie na wniosek króla Karola II otrzymał go bez egzaminu końcowego.
W maju 1679 został wysłany do Gdańska przez Roberta Hooke’a, aby zweryfikować kwestionowane przez członków Towarzystwa Królewskiego (Royal Society) obliczenia położenia gwiazd dokonywane bez przyrządów optycznych przez Jana Heweliusza, skądinąd także członka Towarzystwa. Do lipca razem z gdańskim astronomem weryfikował obliczenia przy pomocy swych instrumentów, m.in. kwadranta z lunetami. Weryfikacja zakończyła się pomyślnie.
Zainteresowanie problemami grawitacji oraz prawami Keplera odnośnie do ruchów planet skłoniło go do odwiedzenia w sierpniu 1684 Isaaca Newtona, który przedstawił mu swoje nieupublicznione prace wyjaśniające wątpliwości. Halley przekonał Newtona do napisania pracy Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687), po czym sfinansował jej druk.
W 1693 na podstawie zestawień narodzin i zgonów sporządzonych przez wrocławskiego pastora Caspara Neumanna opracował wzorzec obliczania składek emerytalnych dla powstających funduszy ubezpieczeniowych. W swej analizie potraktował Wrocław jako miasto wzorcowe – niebędące portem (który odwiedza większa liczba cudzoziemców) i leżące w spokojnym obszarze kontynentu. Według jego wyliczeń pod koniec XVII w. miasto miało mieć ok. 34 tys. mieszkańców, z czego mężczyzn w wieku poborowym, między 18 a 56 lat, 9027. Śmiertelność dzieci wynosiła 45% między 1. a 6. rokiem życia. Na podstawie swoich analiz sformułował także wnioski dla rządzących, sugerując zniechęcanie do bezżenności zarówno przez wysokie podatki, jak i przymus służby wojskowej oraz nawołując władze do wspierania rodzin wielodzietnych, tj. mających powyżej dwojga dzieci. Z kolei pomoc dla biednych polegać miałaby na tworzeniu miejsc pracy, aby ubodzy mieli szansę samodzielnego zarobienia na życie. Zaproponowany przez Halleya sposób wyliczania składek w zależności od wieku w niektórych towarzystwach ubezpieczeniowych przetrwał do końca XVIII w.
W 1693 zastosował rtęć jako ciecz termometryczną w termometrze. W 1720 objął stanowisko Astronoma Królewskiego.
Jego wkład w ówczesną naukę był ogromny. Jak pisze Bill Bryson w swojej książce („Krótka historia prawie wszystkiego”): „Edmond Halley (...) w ciągu swej (...) kariery był kapitanem statku, kartografem, profesorem geometrii na University of Oxford, (...), astronomem nadwornym, wynalazcą pełnomorskiego dzwonu nurkowego. Pisał autorytatywne teksty na temat magnetyzmu, prądów morskich i ruchów planet, a także o skutkach używania opium. Opracował koncepcję mapy pogody, (...) zaproponował sposób pomiaru Ziemi oraz jej odległość od słońca (...)”.
Upamiętnienie
Aby uhonorować jego dokonania i wkład do astronomii, jego nazwiskiem nazwano krater na Księżycu, krater na Marsie, planetoidę oraz kometę (której wprawdzie nie odkrył, lecz jako pierwszy wysunął przypuszczenie, że kometa zaobserwowana w 1682 jest tym samym ciałem, które wcześniej widziane było w latach 1456, 1531 i 1607).
Zobacz też
Teoria pustej Ziemi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Halley, Edmond
Astronomowie królewscy
Astronomowie XVII wieku
Brytyjscy astronomowie XVIII wieku
Brytyjscy matematycy XVIII wieku
Członkowie Royal Society
Ludzie związani z Londynem
Urodzeni w 1656
Wykładowcy Uniwersytetu Oksfordzkiego
Zmarli w 1742
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Marsie
Osoby upamiętnione nazwami komet
Osoby upamiętnione nazwami planetoid |
1388 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Edgar%20Douglas%20Adrian | Edgar Douglas Adrian | Edgar Douglas Adrian (ur. 30 listopada 1889 w Londynie, zm. 4 sierpnia 1977 w Cambridge) – brytyjski arystokrata, baron, fizjolog, profesor Uniwersytetu Cambridge.
Życiorys
Studiował w Trinity College na Uniwersytecie Cambridge. W latach 1937-1951 był profesorem uniwersytetu Cambridge. Był członkiem m.in. Towarzystwa Królewskiego Nauk w Londynie, gdzie w latach 1950-1955 pełnił funkcję prezesa, a także Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie.
Od 1912 roku zajmował się badaniem czynności układu nerwowego i narządów zmysłów, głównie przewodzenia we włóknach nerwowych.
Jest twórcą metody rejestrowania czynnościowych zmian elektrycznych w pojedynczych włóknach nerwowych. Przyczynił się do rozwoju elektroencefalografii i nauki o lokalizacji czynności w korze mózgowej.
Jego badania nad tzw. rytmami Bergera przyczyniły się do rozwoju badań nad padaczką i lokalizowaniem uszkodzeń mózgu.
Był autorem monografii:
1928 o podstawach czucia i czynnościach narządów zmysłowych
1932 mechanizmach przewodzenia we włóknach nerwowych („The Mechanism of Nervous Action”) w 1932 roku
1947 o fizycznych podstawach postrzegania („The Physical Background of Perception”).
W 1932 roku otrzymał nagrodę Nobla (razem z Charlesem Sherringtonem) „za odkrycia dotyczące funkcji neuronów”. W 1946 roku był także laureatem Medalu Copleya.
Przypisy
.
Linki zewnętrzne
The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932, Sir Charles Sherrington, Edgar Adrian – Edgar Douglas Adrian – Biography
The Master of Trinity
Edgar Douglas Adrian, 1st Baron Adrian
Absolwenci Trinity College (Cambridge)
Brytyjscy fizjolodzy
Członkowie Royal Society
Ludzie urodzeni w Londynie
Neuronaukowcy
Nobliści – fizjologia i medycyna
Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania)
Urodzeni w 1889
Zmarli w 1977
Laureaci Medalu Copleya
Laureaci Royal Medal |
1389 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Epoka%20br%C4%85zu | Epoka brązu | Epoka brązu – epoka prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza.
Ogólna charakterystyka
Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na południowym Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., na terenach dzisiejszych wschodnich Niemiec i zachodniej Polski 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000–700 p.n.e.
Nazwa epoki pochodzi od używanych wówczas powszechnie narzędzi z nowo wprowadzonego surowca – brązu, czyli stopu miedzi z cyną o stosunku 9:1. Przykładami przedmiotów z brązu są: siekiery, dłuta, młoty, motyki, sierpy, noże, ozdoby, broń (miecze, topory, ostrza do włóczni, groty, części pancerzy). Brąz pojawił się w Egipcie i Mezopotamii około 3500 p.n.e. Niekiedy zamiast cyny do produkcji stopu stosowano ołów lub antymon (Węgry). Brąz jako znacznie twardszy od miedzi zastąpił ją po okresie eneolitu. Jednakże nadal był materiałem na tyle miękkim, że jeszcze w ciągu jednej bitwy wykuta z niego broń odkształacała się, przez co stawała się niezdatna do dalszego użytku. Potrzebne do jego produkcji miedź i cynę uzyskiwano w kopalniach odkrywkowych.
Główne dziedziny gospodarki w czasie tej epoki to rolnictwo, hodowla bydła oraz pasterstwo. Powstanie ośrodków wytwórczych, wymiany towarów (wynalazek wozu na kołach oraz statków poruszanych wiosłami i żaglem sprzyjał rozwojowi handlu dalekosiężnego) i gromadzenia bogactw, co w konsekwencji prowadziło do wzrostu walk międzyplemiennych i międzypaństwowych.
Najbardziej znane na świecie wykopaliska z epoki brązu: Ur w Mezopotamii, Ugarit w Syrii, Troja w Azji Mniejszej.
Początki
Nie jest znany dokładny czas i miejsce wynalezienia brązu, możliwe jednak, że dokonano tego w kilku miejscach równolegle. Technologia jego wytwarzania dotarła do Europy z Bliskiego Wschodu przez Anatolię, Bałkany i Kaukaz. Najstarsze wyroby brązowe, tzw. brązy arsenowe, wytwarzane były na Bliskim wschodzie już w V tysiącleciu p.n.e. Na Bałkanach brąz pojawia się dopiero pomiędzy IV a początkiem drugiej połowy III tysiąclecia. Prawdopodobnie wykorzystywano głównie surowiec pochodzenia anatolijskiego i kaukaskiego, gdyż brak jest dowodów na eksploatację w tym czasie miejscowych złóż miedzi. Przełom w wytwórczości nastąpił w środkowej epoce brązu, kiedy pojawiają się częściej klasyczne brązy cynowe, które wypierają brązy arsenowe. Słabną kontakty Półwyspu Bałkańskiego z Anatolią na rzecz kontaktów z Karpatami i środkową Europą. Z biegiem czasu doprowadza to do wytworzenia się autonomicznych karpackich ośrodków brązownictwa.
Bliski Wschód
Epokę brązu na Bliskim Wschodzie można podzielić na trzy okresy:
Wczesną epokę brązu (3500–2000 p.n.e.)
Środkową epokę brązu (2000–1600 p.n.e.)
Późną epokę brązu (1600–1200 p.n.e.)
Metalurgia po raz pierwszy została poświadczona w Anatolii (dzisiejsza Turcja), gdzie tamtejsze góry kryły bogate pokłady miedzi i cyny. Wczesna epoka brązu charakteryzuje się powstawaniem zorganizowanych miast, a także wynalezieniem piśmiennictwa. Środkową epokę brązu charakteryzują wędrówki ludów, które doprowadziły do zmiany ówczesnej mapy politycznej (Amoryci, Hetyci, Hyksosi, Huryci). Późna epoka brązu to czasy kształtowania i krystalizacji wielkich i potężnych królestw (Starożytny Egipt, Asyria, Mitanni, Babilonia) oraz ich wasali. Istniały intensywne kontakty ze światem śródziemnomorskim, w których główną rolę odgrywała wymiana handlowa (miedź, cyna).
W 1200 r. p.n.e. zaczęto produkować żelazo w Anatolii.
Indie
Epoka brązu w Indiach rozpoczyna się w 3300 r. p.n.e. i wiąże się ją z początkami cywilizacji Doliny Indusu oraz Drawidami, którzy wytwarzali już wyroby brązowe.
Wschodnia Azja
Chiny
Najwcześniejsze znaleziska brązowe pochodzą z obszarów kultury Majiayao, która datowana jest na 3100–2700 r. p.n.e. Jednak powszechnie przyjmuje się początek epoki brązu w Chinach od ok. 2000 r. p.n.e., czyli od panowania półlegendarnej dynastii Xia, ostrożnie identyfikowanej ze znaną z wykopalisk kulturą Erlitou, datowaną na 1900–1500 p.n.e.
Pełny rozkwit epoki brązu przypada na epokę Shang (ok. 2000–1500 p.n.e.), w której Chińczycy osiągają niebywałą biegłość w odlewach brązowych, zwłaszcza wielkowymiarowych naczyń rytualnych. Za czasów shangowskich zaistniało w Chinach złożone społeczeństwo o formie państwa, z dużymi miastami i rozbudowanymi formami rytualnymi oraz pismem. Obszar cywilizacji Shang zajmował większość basenu rzeki Żółtej i północną część basenu Jangcy. Zbliżone, choć oryginalne formy wyrobów brązowych prezentuje kultura Sanxingdui z Syczuanu.
Następująca po Shangach dynastia Zhou była okresem formatywnym dla kultury i cywilizacji chińskiej, w którym ukształtowały się podstawowe zasady organizacji państwa i podstawy filozofii chińskiej. Wiele zabytków piśmienniczych tego okresu zachowało się na rytualnych naczyniach brązowych (tzw. napisy na brązach). Pod koniec epoki Zhou, po III w. p.n.e. następuje w Chinach przejście do epoki żelaza, chociaż znane ono było od co najmniej VI wieku p.n.e.
Korea
Pierwsze wyroby brązowe były produkowane w Korei około 700–600 r. p.n.e. Stop był wykorzystywany w różnego rodzaju ceremoniach, aż do 100 r. n.e.
W rozwoju sztuki
Na wyspach Grecji rozwija się sztuka egejska. Na północy Europy wzrost znaczenia ognia, uważanego za emanację słońca, oraz opanowanie technologii związanych z ogniem spowodowały wkroczenie w krąg tajemnic (misteriów) solarnych. W Europie w tym okresie bardzo powszechny staje się kult solarny i związany z nim obrządek ciałopalny. Brąz postrzegany jest jako substytut złota – słonecznego metalu. Naczynia gliniane w formie i kolorze próbują naśladować brązowe. Popularna staje się symbolika tarczy słonecznej – tzw. dysku solarnego, koła z wpisanym w nie równoramiennym krzyżem, mandali. Występuje nasilenie się symboli troistości – trójkąty, trzykrotne powtarzanie jednego symbolu. Równie popularny jest motyw labiryntu, symbolizującego narodziny i śmierć mistyczną w obrzędach inicjacyjnych oraz herosa solarnego. Pojawia się coraz więcej scen z życia codziennego i mitologii, następuje militaryzacja sztuki.
Epoka brązu w Europie
Charakterystyczny dla epoki brązu jest niejednolity charakter rozwijających się i zanikających kultur. W środkowym jej okresie rozpoczął się proces wyodrębniania się i krystalizowania ludów europejskich, np. reprezentujących kulturę nordyjską Germanów zamieszkujących tereny obecnych Niemiec, Danii i południowej Szwecji.
Kultury epoki brązu
Ważniejsze kultury epoki brązu w Europie
kultura minojska
kultura mykeńska
kultura cykladzka
kultura unietycka
kultury pól popielnicowych
kultury mogiłowe
kultura apenińska
kultura protoetruska
kultura terramare
kultura kurhanów sambijskich
kultura komarowska
kultura Noua
kultura holihradzka
kultura sośnicka
kultura wysocka
kultura białowicka
kultura urn domkowych
kultura trzciniecka
kultura iwieńska
kultura otomańska
kultura bałtyjska
kultura nordyjska
kultura przedłużycka
kultura łużycka
kultura gawska
kultura Glasinac
Lista kultur epoki brązu i wczesnej epoki żelaza z podziałem na regiony występowania.
Najbardziej znane w Europie stanowiska archeologiczne z epoki brązu: Mykeny w Grecji, Terramare we Włoszech, El Argar w Hiszpanii, Bad Buchau w Niemczech, Unětice w Czechach.
Epoka brązu w Polsce
Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. umiejętność obróbki metali dotarła na ziemie polskie. Kultury związane z wczesną epoką brązu w zasadzie jeszcze nie znały technologii wytwarzania brązu, jednak pojawiły się pierwsze wytwory z miedzi, srebra i złota pochodzące z importów. Przyniosły je w latach 2300–2100 p.n.e. nowe grupy ludzkie z południa Europy reprezentujące kultury oparte na tradycji kultur ceramiki sznurowej: kultura strzyżowska i kultura mierzanowicka. Po nich pojawiły się kultura madziarowska i kultury związane z kulturą unietycką, do nich należą kultura grobsko-śmiardowska i kultura iwieńska. W tym czasie powstały silne ośrodki metalurgiczne.
W połowie 2 tysiąclecia ziemie polskie, w dorzeczach Odry i Wisły, znalazły się w orbicie wpływów czeskopalatynackiej i środkowodunajskiej kultury mogiłowej. W późnej epoce brązu występowała kultura łużycka, zaliczana do kręgu kultur pól popielnicowych, z tego okresu znane jest stanowisko archeologiczne w Biskupinie.
Zobacz też
kultury epoki brązu
Literatura
Barbara Butent-Stefaniak: Z badań nad stosunkami kulturowymi w dorzeczu górnej i środkowej Odry we wczesnym okresie epoki brązu, Wrocław 1997
Jan Dąbrowski: Epoka brązu w północno-wschodniej Polsce, Białystok 1997
Marek Gedl: Kultura łużycka, Kraków 1975
Marek Gedl: Kultura przedłużycka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975
Marek Gedl: Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Kraków 1985
Marek Gedl: Die Hallstatteinflusse auf den polnischen Gebieten in der Früheneisenzeit, Warszawa-Kraków 1991
Sławomir Romuald Kadrow: Gospodarka i społeczeństwo. Wczesny okres epoki brązu w Małopolsce, Kraków 1995
Elżbieta Kłosińska: Starszy okres epoki brązu w dorzeczu Warty, Wrocław 1997.
Pradzieje ziem polskich (pod red. J. Kmiecińskiego), tom 1, cz. 2, Warszawa-Łódź 1988
Linki zewnętrzne
Muzeum Archeologiczne w Biskupinie
American Journal of Archaeology, From Metallurgy to Bronze Age Civilizations: The Synthetic Theory |
1390 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elia%20Kazan | Elia Kazan | Elia Kazan (właśc. Elias Kazantzoglou; ur. 7 września 1909 w Stambule, zm. 28 września 2003 w Nowym Jorku) – amerykański aktor, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta i producent greckiego pochodzenia.
Życiorys
Elia Kazan pochodził z rodziny greckiej żyjącej w Turcji. Przybył do Stanów Zjednoczonych w wieku 4 lat. Wtedy jego rodzice zmienili nazwisko na łatwiejsze do wymówienia dla Amerykanów. Uczył się w Williams College, gdzie czuł się obco wśród anglojęzycznych protestantów. Studiował dramat na Uniwersytecie Yale, następnie wstąpił do Group Theatre. W latach 30. XX wieku przez półtora roku należał do amerykańskiej Partii Komunistycznej, z której odszedł w 1934, gdy dowiedział się o czystkach w Związku Radzieckim.
Po wojnie dał się poznać jako jeden z najlepszych reżyserów Broadwayu, m.in. dzięki inscenizacji Tramwaju zwanego pożądaniem. Jego filmy zawsze były kontrowersyjne i poruszały drażliwe tematy. W 1947 założył Actors Studio, gdzie nauczano wg metod Stanisławskiego. Najwybitniejszy uczeń Kazana – Marlon Brando – grał w kilku filmach swego nauczyciela, m.in. w Viva Zapata! (1952) i Tramwaju zwanym pożądaniem (1951). Kazan odkrył też talent Jamesa Deana.
W 1952 został wezwany przed komisję senacką McCarthy’ego i pod groźbą znalezienia się na tzw. czarnej liście Hollywood złożył zeznania obciążające ośmiu kolegów z Partii Komunistycznej, co zostało negatywnie przyjęte przez środowiska artystyczne i przyczyniło się do zerwania na długie lata przyjaźni z wybitnym dramaturgiem Arthurem Millerem. Fakt ten został przypomniany opinii publicznej Ameryki w 1999, kiedy sędziwy reżyser odebrał nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej za całokształt działalności artystycznej.
Filmografia
Reżyser
People of the Cumberland (krótkometrażowy dokument, 1937)
Watchtower Over Tomorrow (krótkometrażowy dokument, 1945)
Drzewko na Brooklynie (1945)
Morze traw (1947)
Dżentelmeńska umowa (1947)
Bumerang (1947)
Pinky (1949)
Panika na ulicach (1950)
Tramwaj zwany pożądaniem (1951)
Viva Zapata! (1952)
Człowiek na linie (1953)
Na nabrzeżach (1954)
Na wschód od Edenu (1955)
Laleczka (1956)
Twarz w tłumie (1957)
Dzika rzeka (1960)
Wiosenna bujność traw (1961)
Ameryka, Ameryka (1963)
Układ (1969)
Goście (1972)
Ostatni z wielkich (1976)
Scenarzysta
Blues in the Night (1941)
Dżentelmeńska umowa (1947)
Pinky (1949)
Ameryka, Ameryka (1963)
Układ (1969)
Diaspora (2001)
Producent
Pie in the Sky (1935)
Na wschód od Edenu (1955)
Laleczka (1956)
Twarz w tłumie (1957)
Dzika rzeka (1960)
Wiosenna bujność traw (1961)
Ameryka, Ameryka (1963)
Układ (1969)
Aktor
Cafe Universal (1934)
Strangers All (1935)
Pie in the Sky (1935)
Droga do sukcesu (1940)
Blues in the Night (1941)
Panika na ulicach (1950)
Mgła (1990)
Nagrody
Nagroda Akademii Filmowej
1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser)
1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser)
1999: Oscar Honorowy
Złoty Glob
1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser)
1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser)
1957: Laleczka (Najlepszy Reżyser)
1964: Ameryka, Ameryka (Najlepszy Reżyser)
Nagroda na MFF w Cannes 1955: Na wschód od Edenu (Najlepszy Dramat)
Nagroda na MFF w Berlinie 1953: Człowiek na linie (Nagroda Specjalna)
Nagroda na MFF w Wenecji
1950: Panika na ulicach (Nagroda Międzynarodowa)
1951: Tramwaj zwany pożądaniem (Nagroda Specjalna Jury)
1954: Na nabrzeżach (Srebrny Lew; Nagroda Krytyków Włoskich; Nagroda OCIC)
Przypisy
Bibliografia
Elia Kazan, Układ. Tłum. Cecylia Wojewoda, Państwowy Instytut Wydawniczy, Poznań 1970.
Linki zewnętrzne
Amerykańscy reżyserzy filmowi
Amerykańscy reżyserzy teatralni
Amerykańscy scenarzyści filmowi
Czarna lista Hollywood
Laureaci Honorowego Złotego Niedźwiedzia
Laureaci Oscara za całokształt twórczości
Laureaci Oscara za najlepszą reżyserię
Laureaci Złotego Globu za najlepszą reżyserię
Laureaci Kennedy Center Honors
Amerykanie pochodzenia greckiego
Ludzie urodzeni w Stambule
Urodzeni w 1909
Zmarli w 2003 |
1391 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Energetyka | Energetyka | Energetyka – dział nauki i techniki, a także gałąź przemysłu, która zajmuje się przetwarzaniem dostępnych form energii na postać łatwą do wykorzystania przy zasilaniu wszelkich procesów przemysłowych, a także napędzaniu maszyn i urządzeń używanych w życiu codziennym.
W praktyce, energetyka obejmuje dostarczanie energii w dwóch postaciach:
energii elektrycznej – dostarczanej do odbiorcy przewodami elektrycznymi, produkowanej za pomocą turbin i prądnic napędzanych rozmaitymi źródłami energii,
energii cieplnej – dostarczanej odbiorcy za pośrednictwem transportującego ciepło nośnika, w szczególności może nim być para wodna pod dużym ciśnieniem, ogrzana woda lub inne płyny. Do ogrzewania tych nośników stosuje się rozmaite źródła energii.
Przemysł energetyczny składa się z dwóch części:
elektrowni, ciepłowni i elektrociepłowni, czyli fabryk, w których energię pierwotną przetwarza się na jej użyteczną postać;
energetycznych sieci przesyłowych, czyli systemu urządzeń umożliwiającego przesyłanie energii do odbiorcy.
Energetyka należy do sektorów gospodarki o najbardziej szkodliwym wpływie na środowisko naturalne i zdrowie. Na poziomie Unii Europejskiej podejmuje się skoordynowane działania na rzecz ograniczenia tego szkodliwego wpływu poprzez integrację polityki energetycznej z polityką ekologiczną.
Zobacz też
agroenergetyka
bezpieczeństwo energetyczne
elektroenergetyka
odnawialne źródła energii
Przypisy |
1392 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Energia%20geotermalna | Energia geotermalna | Energia geotermalna (energia geotermiczna, geotermia) – energia cieplna skał, wody i gruntu pod powierzchnią Ziemi, zaliczana do odnawialnych źródeł energii. Proces odnawiania źródeł geotermalnych jest jednak powolny, stąd przy małym strumieniu ciepła geotermalnego pobieranie dużej ilości ciepła może doprowadzić do wychłodzenia skał lub spadku ciśnienia w zbiorniku. Energia geotermalna jest udostępniana za pomocą wierceń zbliżonych technologią wykonania do odwiertów naftowych, jednak odbiegających od nich w szczegółach wykonania i umiejscowienia. Energia geotermalna może być pobierana za pomocą gruntowych pomp ciepła lub głębszych odwiertów, które z reguły służą eksploatacji głęboko położonych warstw wodonośnych z gorącą wodą. Alternatywnie, możliwe jest wykorzystanie energii cieplnej skał nieprzepuszczalnych lub słabo zawodnionych, do których wtłaczana jest chłodna woda i po nagrzaniu odbierana gorąca. Jednym z przejawów obecności energii geotermalnej są źródła termalne.
Energię geotermalną wykorzystuje się w 64 krajach, a łączna moc działających elektrowni geotermalnych wynosi 11,4 GW (2012 rok). Jest ona najistotniejszym źródłem energii na Islandii i Filipinach. W Unii Europejskiej z energii geotermalnej pochodzi % produkowanej energii pierwotnej. W Polsce instalacje geotermalne dostarczające ciepło do systemu ciepłowniczego działają w sześciu miejscach, m.in. na obszarze Podhala i odpowiadają za % produkowanej energii pierwotnej.
Dostępność energii geotermalnej
Temperatura Ziemi rośnie wraz z głębokością, osiągając 6600 °C w samym jądrze. Około 20% energii cieplnej wnętrza Ziemi pochodzi z kontrakcji grawitacyjnej w okresie formowania się planety, pozostałe 80% pochodzi z rozpadu radioaktywnych izotopów potasu (40K), uranu (238U i 235U) i toru (232Th), który zachodzi w płaszczu. Niewielki wkład w ciepło skorupy ziemskiej ma też tarcie wewnętrzne wywołane siłami pływowymi i zmianami w prędkości obrotu Ziemi. Część energii termicznej jądra transportowana jest do skorupy ziemskiej poprzez pióropusze płaszcza, które mogą powodować powstawanie plam gorąca i pokryw lawowych.
Energia geotermalna naturalnie wydostaje się na powierzchnię Ziemi z mocą około 46 TW.
Średni strumień geotermalny to około 0,063 W/m² – nie jest on zbyt duży, ale zasoby tej energii są praktycznie niewyczerpywalne, ze względu na ogromną objętość Ziemi. Strumień ten daje średni gradient temperatury (wzrost w kierunku środka) 25 K/km. Jest to niewystarczające do eksploatacji bezpośredniej, dlatego w geotermii istotne są tzw. rejony hipertermiczne (gradient większy od 80 K/km) i semitermiczne (od 40 do 80 K/km). Rejony hipertermiczne to przede wszystkim obszary radiogeniczne (duża zawartość pierwiastków radioaktywnych), obszary wysokiego strumienia ciepła (skały o bardzo dużej przewodności cieplnej) i punktowe źródła ciepła (zasoby magmy, wody geotermalne). W tych rejonach zasoby geotermalne występują jako petrotermiczne (energia zgromadzona w skałach) i hydrotermiczne (w wodzie).
Uzyskiwanie energii
Głównym sposobem pozyskiwania energii geotermalnej jest tworzenie odwiertów do zbiorników gorących wód geotermalnych. W pewnej odległości od otworu czerpalnego wykonuje się drugi otwór, którym wodę geotermalną po odebraniu od niej ciepła, wtłacza się z powrotem do złoża. Wody geotermiczne są z reguły mocno zasolone, jest to powodem szczególnie trudnych warunków pracy wymienników ciepła i innych elementów armatury instalacji geotermicznych. Energię geotermiczną wykorzystuje się w układach centralnego ogrzewania jako podstawowe źródło energii cieplnej. Drugim zastosowaniem energii geotermicznej jest produkcja energii elektrycznej. Jest to opłacalne jedynie w przypadkach źródeł szczególnie gorących. Zagrożenie jakie niesie za sobą produkcja energii geotermicznej to zanieczyszczenia wód głębinowych, uwalnianie radonu, siarkowodoru i innych gazów.
Gorące źródła tzw. gejzery są charakterystycznym elementem krajobrazu Islandii, która wykorzystuje je jako źródło ogrzewania i ciepłej wody. Nie wpływa to ujemnie na środowisko naturalne.
Wykorzystanie energii geotermalnej na świecie
Poniższa tabela przedstawia sumaryczną moc instalacji geotermalnych w krajach, które najintensywniej wykorzystują ten typ energii w MW:
Energia geotermalna w Polsce
Polska ma bardzo dobre warunki geotermalne, gdyż 80% powierzchni kraju jest pokryte przez 3 prowincje geotermalne: centralnoeuropejską, przedkarpacką i karpacką. Temperatura wody dla tych obszarów wynosi od 30–130 °C (a lokalnie nawet 200 °C), a głębokość występowania w skałach osadowych od 1 do 10 km. Naturalny wypływ zdarza się bardzo rzadko (Sudety – Cieplice, Lądek-Zdrój). Możliwości wykorzystania wód geotermalnych dotyczą 40% obszaru kraju (wydobycie jest opłacalne, gdy do głębokości 2 km temperatura osiąga 65 °C, zasolenie nie przekracza 30 g/l, a także gdy wydajność źródła jest odpowiednia).
Powstał atlas wód geotermalnych występujących na terenie Polski pod redakcją prof. Wojciecha Góreckiego z Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, Akademii Górniczo-Hutniczej, wskazujący obszary występowania wód geotermalnych na terenie Polski.
Pierwszy w Polsce Zakład Geotermalny w Bańskiej-Białym Dunajcu powstał w latach 1989–1993. Od 2001 z odwiertów i instalacji korzysta PEC Geotermia Podhalańska SA, która pokrywa 35% zapotrzebowania na ciepło w Zakopanem.
Koszt wybudowania instalacji o mocy około 10 MW wystarczającej do podłączenia około 1000 domów jednorodzinnych wyniósł w przypadku jednego z odwiertów na Podhalu 20 mln zł w 2012.
Wykorzystanie głębokiej geotermii
Istniejące i budowane ciepłownie geotermalne w Polsce (geotermia głęboka)
W 2017 dotację z NFOŚiGW na rozpoznawanie możliwości wykorzystania zasobów geotermalnych otrzymały m.in. gmina Szaflary, gmina Koło, gmina Lądek-Zdrój, gmina Sochaczew oraz gmina Sieradz. Pięciokilometrowy, najgłębszy w Polsce, odwiert w Szaflarach wg planów ma posłużyć nie tylko do ogrzewania domów, ale także – pierwszy raz w Polsce – do produkcji prądu elektrycznego.
W 2019 roku rozpoczęła się rozbudowa Geotermii Stargard, która pozwoli na podwojenie mocy produkcyjnych. Planowany termin oddania do użytku nowych odwiertów to 2020.
W 2020 między MPEC-Konin oraz NFOŚiGW podpisana została umowa na dofinansowanie budowy ciepłowni geotermalnej o mocy 8,1 MWt w Koninie. Budowa planowana jest na lata 2021-2022.
Wykorzystanie płytkiej geotermii
W Polsce funkcjonuje 35 tys. pomp ciepła w których źródłem ciepła jest grunt. Obiekty te wykorzystują to że temperatura gruntu w większości okresu grzewczego jest wyższa od temperatury otoczenia. Instalacje te są wykorzystywane do ogrzewania domów jednorodzinnych oraz obiektów publicznych. Moc tych instalacji to 390 MW, w ciągu roku wytwarzają one 2000 TJ energii.
Zalety i wady
Zaletami geotermii są:
nieszkodliwa dla środowiska, nie powoduje bowiem żadnych zanieczyszczeń przy poprawnym działaniu,
pokłady energii geotermalnej są zasobami lokalnymi, tak więc mogą być pozyskiwane w pobliżu miejsca użytkowania,
elektrownie geotermalne w odróżnieniu od zapór wodnych czy wiatraków nie wywierają niekorzystnego wpływu na krajobraz,
zasoby energii geotermalnej są, w przeciwieństwie do energii wiatru czy energii Słońca dostępne zawsze, niezależnie od warunków pogodowych.
instalacje oparte o wykorzystanie energii geotermalnej odznaczają się stosunkowo niskimi kosztami eksploatacyjnymi.
Wadami geotermii są:
mała dostępność: dogodne do jej wykorzystania warunki występują tylko w niewielu miejscach,
efektem ubocznym korzystania z energii geotermalnej jest niebezpieczeństwo zanieczyszczenia atmosfery, a także wód powierzchniowych i głębinowych przez szkodliwe gazy i minerały,
pozyskiwanie energii geotermalnej wymaga poniesienia dużych nakładów inwestycyjnych na budowę instalacji,
istnieje ryzyko przemieszczenia się złóż geotermalnych, które na całe dziesięciolecia mogą „uciec” z miejsca eksploatacji,
problemem może być również korozja rur,
większość istniejących w Polsce ciepłowni wymaga dogrzewania zbyt chłodnej wody geotermalnej przez dodatkowe źródła energii.
Zobacz też
geoenergetyka
energia geotermalna na Islandii
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskie Stowarzyszenie Geotermiczne
Polska Geotermalna Asocjacja
Państwowy Instytut Geologiczny
Jak działa elektrownia geotermalna? |
1393 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eurypides | Eurypides | Eurypides (gr. Euripídēs, ur. około 480 p.n.e., zm. 406 p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych dramaturgów starożytnej Grecji.
Życiorys
Urodzony na Salaminie syn ateńskiego ziemianina Mnesarchosa i Klejto. Odebrał staranne wykształcenie atletyczne, muzyczne (obejmowało ono poza muzyką umiejętności poetyckie i choreograficzne) oraz filozoficzne. Próbował również swoich sił w malarstwie. Wiadomo, że był kapłanem Zeusa we Flyi, brał także udział w poselstwie Aten do Syrakuz, pełnił obowiązki proksenosa obywateli Magnezji w Atenach. Eurypides ożenił się dwa razy. Jego pierwszą żoną była Melito, drugą natomiast Chojrine, z którą doczekał się trzech synów. Około 408 r. p.n.e. wyprowadził się z Aten, najpierw skierował się do Magnezji w Tesalii, później do Pelli, gdzie zmarł na dworze króla Macedonii Archelaosa I śmiercią tragiczną w 406 r. p.n.e. rozszarpany przez królewskie psy gończe.
W sztukach Eurypidesa Andromacha, Medea i Ifigenia w Taurydzie znalazły odbicie tragiczne dzieje Grecji z okresu wojny peloponeskiej, toczonej między Spartą i Atenami w V w. p.n.e. Eurypides był atakowany za zbytnią nowoczesność swojej twórczości. Jego nowatorstwo objawiało się zarówno w formie (prolog, pieśni chóru i arie nie musiały się łączyć z akcją sztuki – w jej przebieg interweniowali bogowie, pomagając w rozwiązywaniu skomplikowanej intrygi, tzw. deus ex machina), jak i w treści (m.in. bohaterowie byli często prostymi ludźmi, zaś technika monologu pozwalała głębiej sięgnąć do motywów ich działania). Głosił idee równości wszystkich ludzi, popadając w konflikt ze zwolennikami tradycyjnych stosunków społecznych.
Doceniony po śmierci bardziej niż za życia, wywiera wpływ na teatr europejski oraz na twórczość wybitnych pisarzy i humanistów po dziś dzień.
Twórczość
Eurypides pierwszy raz wziął udział w agonie tragicznym w 455 r. p.n.e., lecz bez sukcesu. Zwycięstwo w konkursie odniósł dopiero w 441 r. p.n.e. To, czym dysponujemy z zachowanej twórczości tragika, stanowi dzieło dojrzałości i starości twórczej, tym bardziej że pierwszy z zachowanych utworów, tj. Alkestis powstał w 438 r. p.n.e., zatem Eurypides tworzył już od niespełna dwóch dekad.
Podział utworów Eurypidesa
Jerzy Łanowski proponuje wyodrębnić w twórczości Eurypidesa następujące grupy utworów:
Grupa pierwsza obejmuje utwory, będące studiami psychologicznymi postaci (zwłaszcza kobiecych), które ulegają własnym namiętnościom. Można tu wskazać na takie utwory, jak Alkestis (438 p.n.e.), Medea (431 p.n.e.), Hippolytos uwieńczony (428 p.n.e.), Hekabe (około 425 p.n.e.), Andromacha (około 419 p.n.e.) oraz utwory znane z fragmentów, tj. Telefos (438 p.n.e.), Bellerofont (przed 425 p.n.e.), Ajolos (przed 423 p.n.e.), Melanippe mądra i Melanippe w pętach.
Grupę drugą tworzą dzieła, które dotykają spraw politycznych, tj. Heraklidzi (około 429 p.n.e.) i Błagalnice (około 420 p.n.e.), jak również Herakles szalejący (powstał prawdopodobnie około 416 p.n.e.) oraz Trojanki (415 p.n.e.), a także niezachowany Erechteus (przed 411 p.n.e.).
Grupa trzecia zawiera utwory, opierające się na skomplikowanej intrydze i zawikłanej akcji oraz stanowiące punkt wyjścia dla rozwoju dramatu europejskiego. Można tu znaleźć takie dzieła, jak Elektra (pochodzi zapewne z 413 p.n.e.), Helena (412 p.n.e.), Ion, Ifigenia w Taurydzie (powstała między 413 p.n.e. a 409 p.n.e.), Orestes (408 p.n.e.) i Ifigenia w Aulidzie (406 p.n.e.) oraz niezachowane utwory, takie jak Antiope (powstała po 412 p.n.e.), Andromeda, Hypsipyle (między 409 p.n.e. a 407 p.n.e.) i Auge.
Granice powyższych grup przekraczają Fenicjanki (między 409 p.n.e. a 407 p.n.e.), Bachantki (407 p.n.e.), Cyklop i wątpliwy autorsko Resos.
Konstrukcja
Prologi w tragediach Eurypidesa mają formę monologów i precyzyjnie sytuują akcję danego utworu w jego kontekście mitologicznym. Niemal wszystkie dzieła zawierają sekwencję debaty (agonu), w której uczestniczą główne postacie i przekonują do własnych racji, ujawniając swoje zdolności oratorskie. Typową cechą Eurypidejskiej tragedii jest obszerna narracja, z którą występuje posłaniec, opisujący określone zdarzenie. Tragediopisarz ponadto rozwiązywał akcję utworów na zasadzie deus ex machina.
Postacie Eurypidesa tłumaczą się, usiłują się usprawiedliwiać, eksterioryzują własne myśli i uczucia, dokonują autoanalizy, próbują bronić swoich uczuć, racji i idei. Postacie znalazły się w centrum zainteresowania tragediopisarza. Ich tożsamość jest naznaczona przez cierpienie i odwagę. Najlepszymi przykładami są bohaterki z takich sztuk, jak Alkestis, Medea, Hekabe, Ifigenia w Taurydzie i Ifigenia w Aulidzie.
Przyjmuje się, że Eurypides jest wynalazcą intrygi. Akcja jego utworów opiera się na wybiegach, niespodziankach i rozpoznaniach. Dzięki zwiększeniu liczby i zróżnicowaniu postaci w jego tragediach urozmaiceniu ulega sama intryga. Za przykład mogą posłużyć Fenicjanki, gdzie cała rodzina Edypa uczestniczy w dramacie, tj. w utworze obecni są Polinejkes i Eteokles, Jokasta, Antygona, zaś w środkowym momencie Fenicjanek Eurypides wprowadza Kreona, na scenie pojawiają się Tejrezjasz i Menojkeus. Wprowadzenie wielu postaci skutkuje akcją opartą na ruchu, przyspieszaniem jej rytmu i grą napięć, a wydarzenia ukazują się w całej różnorodności ludzkich interpretacji.
Eurypides dokonał redukcji roli chóru, co jest konsekwencją rozrostu akcji właściwej i stanowi wynik analizy psychologicznej, np. w Fenicjankach chór stanowią dziewczęta fenickie, które znajdują się w drodze do Delf. Dziewczęta nie mają większego związku z akcją, co najwyżej mogą wzbogacać tragedię o aspekt egzotyczny. Również w Elektrze rola chóru nie jest znacząca, zwłaszcza że jego wypowiedzi liczą 200 wersów na całkowitą liczbę 1360 wersów tragedii.
Eurypides rozwinął zatem akcję, wzmocnił efekty dramatyczne, nadał swobodę muzyce, zwiększył liczbę postaci oraz wprowadził perypetie, na skutek czego niektóre jego dzieła mogą wykazywać podobieństwa z melodramatem.
Formy gnomiczne
To, co charakterystyczne dla Eurypidesa, to formy gnomiczne, którym została przyporządkowana funkcja moralna, estetyczna i retoryczna. Poeta wprowadza je w strukturę tragedii i za ich pomocą przekazuje pouczenia moralne, kreuje patos i etos postaci bądź wykorzystuje je jako riposty i pointy w sekwencjach agonistycznych. Formy gnomiczne dotyczą spraw losu, przeznaczenia, sprawiedliwości, wartości życia, przemijalności szczęścia, nieszczęścia, stosunku człowieka do bogów, roli bogów w życiu wspólnoty, miłości, przyjaźni, państwa i prawa, małżeństwa, dzieci. Szczególne miejsce zajmują gnomy na temat kobiet. Na przykład w Alkestis występują gnomy dotyczące śmiertelności: „Wszystkim śmiertelnym umrzeć przeznaczone” albo „Wytrwaj. Bo nigdy nie wskrzesisz przez płacz tych, którzy umarli”, zaś w Fenicjankach można znaleźć gnomę agonistyczną, która współtworzy wizerunek psychologiczny postaci: „Gdy trzeba krzywdzić, to krzywdzić dla władzy rzecz najpiękniejsza”.
Stosunek do opowieści mitycznych
Eurypides – zgodnie z konwencją swoich czasów – opierał się na fabule mitu, choć traktował go bardzo swobodnie. Dokonał deheroizacji opowieści mitycznej, kiedy przedstawiał postacie i wydarzenia mitologiczne jako osoby i wydarzenia z dnia codziennego. Doprowadziło to do załamania się tradycyjnego wizerunku greckich bogów, a także do załamania się formy dotychczasowej tragedii greckiej. Eurypides potraktował mit jako wzorzec bądź szablon, który został wypełniony refleksją o współczesnym mu społeczeństwie i jego moralności. Nie oznacza to, że tragediopisarz rezygnował z motywacji boskiej, przeciwnie – mimo ustawienia na pierwszym planie człowieka jego utwory mają mitologiczny początek i koniec. Eurypides nie akceptował tradycyjnej greckiej religii i tradycyjnych bogów, będących odpowiednikami ludzi. Z tego względu współcześni – zwłaszcza Arystofanes – zarzucali mu bezbożność.
W tragediach Eurypidesa bogowie wpływają na ludzką egzystencję. Przede wszystkim ich ingerencja w porządek ziemski zmienia bieg akcji. Stopień ingerencji bóstw jest odmienny w poszczególnych utworach, np. w Medei rola Heliosa została zredukowana do udzielenia pomocy Medei w ucieczce w scenie finałowej, natomiast w Bachantkach Dionizos jest wprowadzony jako uosobienie siły, która powoduje klęskę Penteusa i jego rodziny. Negatywny aspekt relacji „bóg – człowiek” jest widoczny w takich utworach, jak Hippolytos uwieńczony (działanie Afrodyty), Herakles szalejący (Hera), Trojanki (Atena i Posejdon), Bachantki (Dionizos). W Hippolycie i Bachantkach bogów można potraktować jako symbole, będące reprezentacjami sfer ludzkiej psychiki, tym bardziej że to, jaki stosunek dane postacie mają do określonych bóstw, informuje o tym, jaka jest tożsamość tych postaci, np. Hippolytos otacza czcią Artemidę, a odrzuca Afrodytę. Eurypides operuje alegoryczną interpretacją bóstw mitologicznych i kwestie teologiczne wykorzystuje do celów psychologicznych.
Analiza psychologiczna
Eros w ujęciu Eurypidesa jest równoznaczny z brakiem opanowania. To siła destrukcyjna. Poeta wyprowadza tragiczne implikacje takiego rozumienia Erosa. Los człowieka jest zdeterminowany przez psychikę i przeżycia, nie natomiast przez bóstwa. Wątek miłości jest praktycznie nieobecny w twórczości Ajschylosa i Sofoklesa. W twórczości tragicznej problem miłość występuje na szeroką skalę dopiero dzięki Eurypidesowi, co stanowi jedną z podstaw jego dyskusji z tradycją tragedii greckiej. W Medei można zaobserwować dramat wewnętrzny bohaterki, to, jak zmieniają się jej uczucia od bezgranicznej miłości do nienawiści, która znajduje finał w dokonanej przez Medeę zemście. Z kolei w Hippolycie namiętnej miłości poddała się Fedra, która zakochała się we własnym pasierbie, odczuwając bezsilność wobec tej namiętności. Namiętność Fedry przyniosła tragiczne konsekwencje, powodując śmierć bohaterki i Hippolyta. Eurypides zapewne wątpił w to, że właściwe myślenie, adekwatna ocena sytuacji i kwalifikacja moralna danej czynności uchronią człowieka przed złem i jego konsekwencjami. Tragiczny los człowieka to zwykle dzieło samego człowieka wtedy, gdy emocje dominują nad rozumem.
W Heraklesie szalejącym podejmowane przez badaczy rozbicie kompozycyjne tragedii pozostaje w związku z jej głównym tematem, tj. szaleństwem, np. pierwsza część utworu jest wypełniona przez procesy typowe dla pozycji paranoidalno-schizoidalnej, co ma związek z prześladowczym obrazem Lykosa. W wypowiedziach postaci (Megary, Amfitriona i Lykosa) można znaleźć cechy psychotyczne, wskazujące na rodzaj utraty kontaktu z rzeczywistością na rzecz fantazji. Część druga opiera się na mechanizmach psychotycznych halucynacyjno-urojeniowego epizodu Heraklesa. Heraklesa szalejącego można potraktować jako tragedię, będącą drogą od boskości do człowieczeństwa, od fantazji do realności i od psychozy do zdrowia. Także w tym przypadku Eurypides porusza zagadnienia irracjonalnych namiętności człowieka, jego życia psychicznego, dając bogaty materiał do analiz psychologicznych.
Prawo boskie a prawo ludzkie
Sztukami, w których na pierwszy plan wysuwa się tematyka państwowa, są Heraklidzi i Błagalnice. We wcześniejszych Heraklidach Eurypides porusza temat przeciwstawienia prawa boskiego i prawa ludzkiego oraz wskazuje, że sprawiedliwość to podstawa wspólnoty państwowej i relacji między obywatelami. Natomiast w Błagalnicach poeta ukazuje prawo jako fundamentu funkcjonowania państwa, dążąc do idealizacji tego obrazu. Bohaterowie Błagalnic również przywołują problem prawa niepisanego, które znajduje wyraz w praktykach religijnych oraz prawa spisanego, będącego podstawą państwa demokratycznego. W tej tragedii – inaczej niż np. w Antygonie Sofoklesa – prawo pochówku zmarłych jest zaprezentowane jako prawo boskie, które ma odzwierciedlenie w prawie ludzkim. W obu tragediach Eurypides oscyluje wokół takich zagadnień, jak wiara w bogów uznawanych przez państwo, prawo azylu i gościnności, prawo i tradycja składania ofiar, prawo i obowiązek grzebania zmarłych lub lojalność wobec państwa.
Arystofanejska krytyka Eurypidesa
Eurypidesa, jego twórczość oraz krytykę tej twórczości można potraktować jako jedną z głównych obsesji Arystofanesa. Komediopisarz często podejmował dialog z tragediopisarzem, np. w Acharnejczykach kluczowe są zapożyczenia z niezachowanego Telefosa, a sam tragik został ukazany jako „twórca łachmanowych tragedii”. Bohater Arystofanesa operuje stereotypem tragedii eurypidejskiej, aby przekonać chór do swoich racji, zaś sama sekwencja ma paratragiczne umotywowanie. Deheroizacja mitu i mitologicznych bohaterów dokonana przez Eurypidesa polegała na ubraniu ich w „łachmany”, tj. na poruszaniu spraw skrywanych i uznanych za niegodne pokazywania, a także na niechęci do „heroicznych postaci pozytywnych”, co skrytykował Arystofanes.
Utwory, które komediopisarz poświęcił niemal wyłącznie Eurypidesowi, to Thesmoforie i Żaby. W Thesmoforiach tragediopisarz został skrytykowany za nowatorstwo, rezygnację z typowego dla tragedii patosu, za wprowadzanie elementów codzienności i skupianie się na sprawach kobiet i miłości, za realizm i sofistyczną retorykę. Natomiast w Żabach komediopisarz porównał twórczość tragiczną Ajschylosa z osiągnięciami Eurypidesa oraz wyłożył swój pogląd na społeczną funkcję tragedii greckiej.
Nowożytna recepcja utworów Eurypidesa
Do popularyzacji twórczości Eurypidesa w nowożytnej Europie przyczyniły się przekłady jego tragedii na język łaciński i wcześnie udostępniane ich editiones principes. W 1495 r. we Florencji (Janus Lascaris) pojawiło się niepełne wydanie dzieł Eurypidesa, które zgromadziło 4 utwory: Medea, Hippolytus, Alcestis, Andromache. Natomiast w 1503 r. w Wenecji w oficynie Aldusa ukazały się Euripidis Tragoediae septendecim [...] Hecuba, Orestes, Phoenissae, Medea, Hippolytus, Alcestis, Andromache, Supplices, Iphigenia in Aulide, Iphigenia in Tauris, Rhesus, Troades, Bacchae, Cyclops, Heraclidae, Helena, Ion. Później dzieła Eurypidesa były drukowane stosunkowo często. Udostępniły je takie oficyny, jak J. Hervagium (Basileae, 1537 r.), J. Oporinus (Basileae, 1544 r.), P. Vettori (Roma, 1545 r.), J. Oporinus (Basileae, 1551 r. – wydanie uchodzące za pełne), J. Oporinus (Basileae, 1562 r. – wydanie będące pierwszym wydaniem grecko-łacińskim), Plantinus (Antverpiae, 1571 r. – wydanie będące pierwszym wydaniem krytycznym). Ważnym osiągnięciem wydawniczym nowożytnej Europy w zakresie popularyzacji tragedii Eurypidesa było dzieło Aristologia Euripidea w opracowaniu Michaeli Neandri Soraviensi, które wydrukowała oficyna Jana Oprinusa w 1559 r. Jadwiga Czerwińska i Magdalena Koźluk nazywają je „perłą Eurypidejskich maksym”.
Eurypides na współczesnych scenach polskich
Dramaty Eurypidesa były inscenizowane przez ważniejszych polskich reżyserów teatralnych ostatnich lat, tj. przez Krzysztofa Warlikowskiego, Włodzimierza Staniewskiego, Maję Kleczewską i Pawła Passiniego.
W 2001 r. Warlikowski zrealizował w Teatrze Rozmaitości w Warszawie Bachantki. W przedstawieniu wystąpili Andrzej Chyra w roli Dionizosa, Jacek Poniedziałek jako Penteusz i Małgorzata Hajewska-Krzysztofik jako Agaue. Reżyser podjął temat władzy i tożsamości seksualnej, a także patologicznych relacji rodzinnych osadzonych w estetyzowanej przestrzeni, która przypominała starożytną łaźnię, świątynię bądź atrium. Warlikowski zrezygnował z poruszania problemu kultów religijnych, sytuując się na przeciwległym biegunie wobec tego, na którym znalazł się Staniewski.
W 2004 r. Staniewski w Ośrodku Praktyk Teatralnych Gardzienice przedstawił Elektrę, mającą w inscenizacyjnym założeniu formę eseju teatralnego. Elektra powstała w ramach badań Gardzienic nad kulturą starożytną. Przed widzami dokonywała się rekonstrukcja antycznej cheironomii. Przedstawianie metod pracy Ośrodka współwystępowało z opowieścią o Eurypidesie (w tej roli wystąpił Mariusz Gołaj) i o innych twórcach antycznych. Staniewski prowadził grę mitem i grę z mitem, wprowadził wątki autotematyczne, pytał o stosunek do osiągnięć przodków i umożliwił spotkanie widzów i twórców z tradycją.
W 2006 r. Maja Kleczewska zrealizowała w Teatrze Narodowym w Warszawie spektakl, opierający się na kilku tekstach reinterpretujących mit o Fedrze: Hippolytos uwieńczony Eurypidesa, Fedra Seneki, Dla Fedry Pera Olova Enquista i Fedra Istvána Tasnádiego. W przedstawieniu wystąpili Danuta Stenka jako Fedra, Aleksandra Justa jako Enona, Patrycja Soliman jako Arycja, Kamilla Baar jako Panope, Jan Englert jako Tezeusz i Michał Czernecki jako Hipolit. Osią realizacji Kleczewskiej była walka. Akcja przedstawienia została osadzona w sterylnej przestrzeni szpitalnej, a także w sali cateringowej. Spektakl odczytywano jako projekcję świadomości Fedry, która w trakcie rozwoju akcji ulegała zapadaniu się w sobie i degradacji. Czytano go także jako refleksję o pragnieniu i o relacjach między Erosem i Tanatosem.
W 2012 r. Paweł Passini wystawił w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu Tragedie antyczne, które opierały się na trzech utworach Eurypidesa: Ifigenia w Aulidzie, Orestes i Bachantki. Były one częścią projektu artystyczno-badawczego Dynamika metamorfozy prowadzonego w Instytucie im. Jerzego Grotowskiego. Passini zaprezentował spektakl, będący historią o mściwych kobietach i bogach oraz o żądnych sławy mężczyznach. Ważną rolę odgrywał chór, który w pierwszej części przedstawienia był tworzony przez mężczyzn, zaś w drugiej przez kobiety, które przypominały Erynie.
Wykaz dzieł
Eurypides napisał przeszło 90 sztuk, z czego zachowało się 17 tragedii i jeden dramat satyrowy:
Alkestis (438 p.n.e.) – tragedia z elementami dramatu satyrowego
Medea (431 p.n.e.)
Heraklidzi (tekst) (około 429 p.n.e.)
Hippolytos uwieńczony (428 p.n.e.)
Hekabe (tekst) (około 425 p.n.e.)
Błagalnice (około 420 p.n.e.)
Andromacha (około 419 p.n.e.)
Herakles szalejący (tekst) (powstał prawdopodobnie około 416 p.n.e.)
Trojanki (415 p.n.e.)
Elektra (wystawiona w 415 p.n.e.)
Ion (około 414 p.n.e.)
Helena (tekst) (412 p.n.e.)
Ifigenia w Taurydzie (tekst) (powstała między 413 p.n.e. a 409 p.n.e.)
Fenicjanki (między 409 p.n.e. a 407 p.n.e.)
Orestes (tekst) (408 p.n.e.)
Bachantki (407 p.n.e.)
Ifigenia w Aulidzie (406 p.n.e.)
oraz dramat satyrowy Cyklop (tekst).
W zbiorach sztuk Eurypidesa zachowała się także tragedia Resos (tekst), która zdaniem badaczy wyszła jednak spod pióra innego autora.
Spośród sztuk Eurypidesa, które zaginęły bądź zachowały się we fragmentach można wymienić takie, jak:
Ajolos (przed 423 p.n.e.)
Aleksander (415 p.n.e.)
Alkmena (rok powstania nieokreślony)
Alkmeon w Koryncie (około 405 p.n.e.)
Andromeda (412 p.n.e.) – tragedia sparodiowana przez Arystofanesa w Thesmoforiach
Antiope (powstała po 412 p.n.e.)
Archelaos (około 410 p.n.e.)
Bellerofont (przed 425 p.n.e.)
Danae (rok powstania nieokreślony)
Edyp (rok powstania nieokreślony)
Egeusz (rok powstania nieokreślony)
Eol (rok powstania nieokreślony)
Erechteus (przed 411 p.n.e.)
Eurysteusz (rok powstania nieokreślony)
Faeton (około 420 p.n.e.)
Filoktet (431 p.n.e.)
Hypsipyle (między 409 p.n.e. a 407 p.n.e.)
Iksjon (rok powstania nieokreślony)
Kadmos (rok powstania nieokreślony)
Likymnios (rok powstania nieokreślony)
Melanippe mądra (około 420 p.n.e.)
Melanippe w pętach (około 412 p.n.e.)
Meleager (rok powstania nieokreślony)
Ojneus (rok powstania nieokreślony)
Ojnomaos (rok powstania nieokreślony)
Palamedes (415 p.n.e.)
Peliades (455 p.n.e.)
Protesilaos (rok powstania nieokreślony)
Radamantys (rok powstania nieokreślony)
Skiron (rok powstania nieokreślony)
Syleus (rok powstania nieokreślony)
Telefos (438 p.n.e.)
Temenos (rok powstania nieokreślony)
Tenes (rok powstania nieokreślony)
Tezeusz (rok powstania nieokreślony)
Tyestes (rok powstania nieokreślony)
Zobacz też
Ajschylos
Sofokles
Arystofanes
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Rozprawa „Quicquid in Euripide, tragicorum principe, memorabile est” – forma gnomiczna Eurypidesa oraz jej recepcja w XVI wieku
Artykuł Jadwigi Czerwińskiej Agony racji w tragediach Eurypidesa. Agon psychologiczny Medei
Esej Jadwigi Czerwińskiej Trylogia trojańska jako dramat poetycki
Artykuł Mateusza Stróżyńskiego Zjawiska psychotyczne w Heraklesie Eurypidesa
Teksty sztuk Eurypidesa na stronach Project Gutenberg
Eurypides – dzieła w bibliotece Polona
Greccy dramaturdzy
Pisarze i poeci starożytnej Grecji
Pisarze V wieku p.n.e.
Urodzeni w V wieku p.n.e.
Zmarli w 406 p.n.e. |
1396 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ernest%20Hemingway | Ernest Hemingway | Ernest Miller Hemingway (ur. 21 lipca 1899 w Oak Park w Illinois, zm. 2 lipca 1961 w Ketchum w Idaho) – amerykański pisarz i dziennikarz. Jest autorem takich powieści jak Słońce też wschodzi, Pożegnanie z bronią, Komu bije dzwon oraz opowiadań Śniegi Kilimandżaro i Stary człowiek i morze. Często jest przedstawiany jako klasyczny przedstawiciel literatury amerykańskiej. Styl pisania Hemingwaya stał się znany jako „iceberg theory”. Miał cztery żony i troje dzieci. Jeden z najwybitniejszych pisarzy XX wieku.
Hemingway dorastał w Oak Park. Po skończeniu liceum pracował przez kilka miesięcy dla gazety „The Kansas City Star”. W 1918 roku w trakcie I wojny światowej został ciężko ranny i po odzyskaniu sił powrócił do domu. Jego doświadczenia wojenne stanowiły podstawę do napisania powieści Pożegnanie z bronią. W 1921 roku poślubił Hadley Richardson, po czym razem zamieszkali w Paryżu. Tam przebywał wśród innych pisarzy ze straconego pokolenia. Bazując na wcześniejszych przeżyciach ze święta Sanfermines w 1926 roku wydał powieść Słońce też wschodzi, która przyniosła mu światową sławę. W 1927 roku rozwiódł się z Hadley i ożenił się z Pauliną Pfeiffer.
W 1940 roku, po 13 latach małżeństwa, Hemingway i Paulina rozwiedli się. W tym samym roku autor poślubił Marthę Gellhorn i opublikował powieść Komu bije dzwon. Hemingway rozstał się z Marthą, kiedy poznał w Londynie Mary Welsh. Podczas II wojny światowej brał udział między innymi w wyzwoleniu Paryża i ofensywie w Ardenach.
W 1952 roku podczas pobytu na safari dwukrotnie przeżył wypadki lotnicze. Został laureatem Nagrody Pulitzera za opowiadanie Stary człowiek i morze w 1953 roku oraz Nagrody Nobla w dziedzinie literatury rok później.
Hemingway popełnił samobójstwo w swoim domu w Ketchum w 1961 roku.
Życiorys
Dzieciństwo
Ernest Miller Hemingway urodził się 21 lipca 1899 roku na przedmieściach Chicago w Oak Park w stanie Illinois. Jego ojciec Clarence Edmonds Hemingway był z zawodu lekarzem, a matka Grace Hall-Hemingway muzykiem. Później Hemingway przyznał, że nie lubił swojego imienia, ponieważ przypominało mu o postaci ze sztuki Bądźmy poważni na serio autorstwa Oscara Wilde’a. Rodzina przeniosła się później do większego domu, w którym Grace miała własne studio, a Clarence biuro. Matka Hemingwaya często grała na koncertach w okolicy. Jej upór, żeby syn nauczył się grać na wiolonczeli stał się źródłem konfliktu między nimi, ale Hemingway później przyznał, że lekcje muzyki były przydatne w jego twórczości, co widać np. w „kontrapunktowej strukturze” powieści Komu bije dzwon. Już jako dorosły, Hemingway twierdził, że nienawidził swojej matki, jednak biograf Michael S. Reynolds uważa, że odzwierciedlał jej entuzjazm i energiczność. Rodzina posiadała dom letniskowy „Windermere”, gdzie jako czterolatek nauczył się od swojego ojca polowania, łowienia i obozowania w lasach i nad jeziorami północnego Michigan. Częste przebywanie na łonie natury zaszczepiło w nim pasję do spędzania czasu na świeżym powietrzu i życia w odległych lub odizolowanych miejscach.
W latach 1913–1917 Hemingway uczęszczał do Oak Park and River Forest High School. Miał dobre stopnie z języka angielskiego i występował w orkiestrze szkolnej przez dwa lata ze swoją siostrą Marcelline. Na pierwszym roku chodził na zajęcia dziennikarskie, prowadzone przez Fannie Biggs, które zostały zorganizowane w taki sposób jakby w klasie była prowadzona redakcja gazety. Najlepsi pisarze w klasie mogli przedkładać swoje artykuły do gazetki szkolnej „The Trapeze”. Prace Hemingwaya i Marcelline kilkukrotnie pojawiły się w gazetce. Pierwszy utwór Hemingwaya opublikowany w styczniu 1916 roku, traktował o występach lokalnej Chicagowskiej Orkiestry Symfonicznej. Hemingway w dalszym ciągu edytował „The Trapeze” i „Tabula” (inna gazeta szkolna), gdzie naśladował styl pisania reporterów sportowych i używał pseudonimu „Ring Lardner Jr.” na cześć redaktora Ringa Lardnera z gazety „Chicago Tribune”. Po ukończeniu liceum rozpoczął pracę w gazecie „”. Spędził tam sześć miesięcy, a porady redakcyjne gazety (używaj krótkich zdań, stosuj krótkie pierwsze akapity, używaj energicznych słów, bądź pozytywny, a nie negatywny) zostały podstawą jego twórczości na całe życie.
I wojna światowa
Na początku 1918 roku Hemingway stawił się na rekrutację Czerwonego Krzyża i został wpisany na listę kierowców ambulansów we Włoszech. W maju przyleciał do Paryża, który był bombardowany przez niemiecką artylerię. Przed końcem czerwca trafił na włoski front, gdzie prawdopodobnie poznał pisarza Johna Dos Passosa. Pierwszego dnia pobytu w Mediolanie został wysłany do zniszczonej fabryki, w której razem z innymi sanitariuszami szukał ciał kobiet. To zdarzenie zostało przez niego później opisane w książce Śmierć po południu. Kilka dni później został przeniesiony do miasta Fossalta di Piave.
8 lipca podczas ostrzału moździerzowego został ciężko ranny. Pomimo odniesionych ran Hemingway ciągle pomagał włoskim żołnierzom, za co odznaczono go włoskim srebrnym Medalem za Męstwo Wojskowe. Doznał poważnych ran od odłamków w obu nogach, po czym przeszedł natychmiastową operację i spędził pięć dni w szpitalu polowym, zanim został przeniesiony na rekonwalescencję do szpitala Czerwonego Krzyża w Mediolanie. Podczas sześciomiesięcznego pobytu w szpitalu, dzielił swój pokój z późniejszym ambasadorem i pisarzem Henrym Serrano Villardem. Przebywając w szpitalu zakochał się w starszej od niego o siedem lat pielęgniarce Agnes von Kurowsky. Gdy Hemingway wyzdrowiał i powrócił do Stanów w styczniu 1919 roku, razem z Agnes postanowili jak najszybciej wziąć ślub. Jednakże w marcu Agnes oświadczyła listownie, że jest zaręczona z włoskim oficerem. Według biografa Jeffreya Meyersa Hemingway był zrozpaczony po odmowie Agnes i w każdym kolejnym związku to on pierwszy odchodził od żony, zanim zostałby ponownie porzucony. Wydarzenia, których był świadkiem we Włoszech stały się podstawą do napisania powieści Pożegnanie z bronią.
Toronto i Chicago
Hemingway wrócił do domu na początku 1919 roku. We wrześniu wyjechał z kolegami z liceum na wycieczkę kempingową na Górny Półwysep w Michigan. Wyjazd stał się inspiracją do napisania opowiadania Rzeka dwóch serc, w którym to główny bohater Nick Adams wyjeżdża na prowincję, żeby odpocząć od wojny, w której brał udział. Przyjaciel rodziny zaproponował mu pracę w Toronto i nie mając innego zajęcia, zaakceptował ją. Później w tym samym roku zaczął tam pracować jako wolny strzelec, redaktor i korespondent zagraniczny dla „Toronto Star Weekly”. Wrócił do Michigan w czerwcu, a następnie przeniósł się do Chicago we wrześniu 1920, gdzie zamieszkał z przyjaciółmi, a jednocześnie pisał artykuły dla „Toronto Star”. W Chicago pracował jako redaktor miesięcznika „Cooperative Commonwealth”, gdzie poznał powieściopisarza Sherwooda Andersona. Hadley Richardson przybyła do Chicago, aby odwiedzić siostrę współlokatora Hemingwaya. Po kilku miesiącach znajomości zdecydowali się pobrać i wyjechać do Europy. Początkowo myśleli o Rzymie, jednak Anderson zasugerował im Paryż. Hemingway i Hadley wzięli ślub 3 września 1921, a dwa miesiące później wyjechali do Paryża po tym, jak Hemingway dostał tam pracę jako reporter „Toronto Star”.
Paryż
W Paryżu Hemingway poznał takich autorów jak Gertrude Stein, James Joyce oraz Ezra Pound, którzy pomagali młodym pisarzom rozwijać karierę. Razem z Hadley zamieszkali w małym mieszkaniu w Dzielnicy Łacińskiej. Stein, będąc jedną z ważniejszych autorek modernizmu w Paryżu, stała się mentorką Hemingwaya. Wprowadziła go do świata artystów i pisarzy emigracyjnych dzielnicy Montparnasse, których określała „straconym pokoleniem”. Termin ten Hemingway spopularyzował wraz z publikacją Słońce też wschodzi. Hemingway jako znajomy Stein poznał wpływowych malarzy, takich jak Pablo Picasso, Joan Miró i Juan Gris. Po pewnym czasie wycofał się spod jej wpływu i ich relacje zamieniły się w spór o podłożu literackim trwający przez dziesiątki lat. Amerykański poeta Ezra Pound poznał Hemingwaya przez przypadek w sklepie z książkami Shakespeare and Company w 1922 roku. Pomiędzy pisarzami zawiązała się silna przyjaźń, w 1923 wyjechali razem do Włoch, a rok później mieszkali na tej samej ulicy.
Podczas pierwszych 20 miesięcy w Paryżu Hemingway napisał 88 artykułów dla gazety „Toronto Star”. Jego reportaże obejmowały wojnę grecko-turecką, w tym wielki pożar Smyrny, którego był naocznym świadkiem. W tym samym czasie Hadley podróżująca do Genewy zgubiła na stacji Gare de Lyon walizkę ze szkicami Hemingwaya. We wrześniu 1923 para wróciła do Toronto, gdzie 10 października na świat przyszedł ich pierwszy syn Jack Hemingway. W tym samym czasie wydano pierwszy zbiór opowiadań Hemingwaya Trzy opowiadania i dziesięć wierszy. Kilka miesięcy później wydano drugi zbiór in our time (małymi literami), który zawierał 6 winiet i 12 opowiadań napisanych poprzedniego lata w Hiszpanii. Pobyt w Toronto nudził Hemingwaya, ciągle tęsknił za Paryżem i chciał wrócić do życia pisarza, zamiast znowu być dziennikarzem.
Hemingway z Hadley i ich synem (nazywanym przez nich Bumbym) wrócili do Paryża w styczniu 1924 roku. W tym okresie Hemingway i Ford Madox Ford razem redagowali miesięcznik literacki „The Transatlantic Review”, w którym pojawiały się prace takich poetów jak Ezra Pound, John Dos Passos, a także wczesne prace Hemingwaya np. Obóz indiański. W 1925 roku w Stanach wydano zbiór opowiadań In Our Time (dużymi literami), w którym krytycy docenili jego świeży styl. W tym samym roku jeszcze przed publikacją książki Hemingway poznał innego amerykańskiego pisarza F. Scotta Fitzgeralda. Kiedy Fitzgerald wydał w kwietniu powieść Wielki Gatsby, Hemingway przeczytał ją, wyraził się o niej pozytywnie i postanowił, że jego kolejna praca będzie powieścią.
Hemingway wraz z żoną po raz pierwszy odwiedzili festiwal San Fermin w Pampelunie w Hiszpanii w 1923 roku. Wtedy też Hemingwaya zafascynowały walki byków. Para wróciła do Pampeluny kolejno w 1924 i 1925 roku; za trzecim razem przyjechali z grupą amerykańskich i brytyjskich ekspatriantów. Wśród nich byli: Bill Smith, Donald Ogden Stewart, Harold Loeb, niedawno rozwiedziona Lady Duff Twysden i jej narzeczony Pat Guthrie. Kilka dni po zakończeniu fiesty, Hemingway rozpoczął prace nad szkicem w dniu swoich urodzin (21 lipca). Po ośmiu tygodniach przekształci się w jego pierwszą powieść Słońce też wschodzi. Kilka miesięcy później w grudniu 1925 Hemingway i Hadley przenieśli się do Schruns w Austrii. aby spędzić tam zimę. Będąc na miejscu, pisarz pracował nad poprawkami swojego rękopisu. Paulina Pfeiffer dołączyła do nich w styczniu i wbrew opinii Hadley, poprosiła Hemingwaya, aby podpisał umowę z wydawnictwem Scribner’s. Pisarz wyjechał do Nowego Jorku na szybkie spotkanie z wydawcami, a po powrocie zatrzymał się w Paryżu, gdzie zaczął romansować z Pauliną. Następnie wrócił do Schruns, gdzie zakończył korekty w marcu. Rękopis przybył w kwietniu do Nowym Jorku; ostatnie poprawki naniósł w Paryżu w sierpniu 1926, a Scribner’s opublikowało powieść w październiku.
Relacje pomiędzy Hemingwayem i Hadley pogorszyły się w trakcie, gdy on pracował nad książką Słońce też wschodzi. Na wiosnę 1926 roku Hadley dowiedziała się o jego romansie z Pauliną Pfeiffer, która tego lipca przybyła z nimi do Pampeluny. W dniu ich powrotu do Paryża Hadley poprosiła o separację; w listopadzie oficjalnie wniosła o rozwód. Podzielili swój dobytek, a dodatkowo Hadley przyjęła ofertę Hemingwaya otrzymania zysków pochodzących ze Słońce też wschodzi. Para rozwiodła się w styczniu 1927, a Hemingway ożenił się z Pfeiffer w maju tego samego roku.
Pfeiffer, która pochodziła z bogatej katolickiej rodziny z Arkansas, przeniosła się do Paryża, aby pracować dla magazynu „Vogue”. Przed zawarciem małżeństwa, Hemingway przeszedł na katolicyzm. Wspólnie spędzili miesiąc miodowy w Le Grau-du-Roi, gdzie zachorował na wąglika. W tym samym okresie pracował nad kolejnym zbiorem opowiadań, który został opublikowany w październiku 1927 roku pod tytułem Mężczyźni bez kobiet. Pod koniec roku Paulina, która była w ciąży, chciała wrócić do Ameryki. Znajomy pisarz John Dos Passos polecił im miasto Key West i para opuściła Paryż w marcu 1928 roku. Wiosną tego samego roku, jeszcze przed powrotem do Stanów, Hemingway doznał poważnych obrażeń w ich paryskiej łazience, kiedy pociągnął za świetlik myśląc, że ciągnie za łańcuch toaletowy. Ten wypadek pozostawił u niego bliznę na czole, która była widoczna przez resztę jego życia. Kiedy Hemingway był pytany o blizny – unikał odpowiedzi. Po wyjeździe z Paryża Hemingway już nigdy nie mieszkał w wielkim mieście.
Key West
Późną wiosną Hemingway i Paulina udali się do Kansas City, gdzie ich syn Patrick urodził się 28 czerwca 1928 roku. Paulina miała trudny poród, co zostało później opisane w powieści Pożegnanie z bronią. Zimą, kiedy był z Bumbym w Nowym Jorku i miał wsiąść do pociągu na Florydę, dostał telegram mówiący o samobójstwie jego ojca. Hemingway był załamany, chwilę po tym telegramie otrzymał list od ojca napisany jeszcze przed jego śmiercią, w którym ojciec napisał, żeby syn nie martwił się o pieniądze. Hemingway uświadomił sobie, jak musiała czuć się Hadley po samobójstwie jej własnego ojca w 1903 roku i całą sprawę skomentował słowami „pewnie czeka mnie to samo”.
Po powrocie do Key West w grudniu Hemingway pracował nad szkicem Pożegnania z bronią aż do wyjazdu do Francji w styczniu. Skończył nad nim prace w sierpniu, ale ciągle opóźniał korektę. Powieść została wydana w Nowym Jorku 27 września. W Hiszpanii latem 1929 roku Hemingway pracował nad kolejną książką Śmierć po południu. Jego celem było napisać obszerny traktat o walkach byków, wyjaśniając takie pojęcia jak toreador czy korrida, dołączając glosariusz i załączniki, ponieważ wierzył, że walki byków są bardzo interesującym przeżyciem i dosłownie opisem życia i śmierci.
We wczesnych latach 30. Hemingway spędzał zimy w Key West i lata w Wyoming, gdzie polował na jelenie, łosie i niedźwiedzie grizzly. Dołączył do niego John Dos Passos. W listopadzie 1930, po doprowadzeniu Dos Passosa do stacji kolejowej w Billings, Hemingway złamał rękę w wypadku samochodowym. Chirurg opatrzył poprzeczne złamanie spiralne i związał kość za pomocą ścięgna kangura. Hemingway był hospitalizowany przez siedem tygodni, podczas których opiekowała się nim Paulina; przez kolejny rok odczuwał ból w ręce.
Jego trzeci syn Gregory Hancock Hemingway urodził się 12 listopada 1931 w Kansas. Wujek Pauliny kupił im dom w Key West razem z powozownią, której drugie piętro zaadaptowano na pracownię Hemingwaya. W 1933 Hemingway wraz z żoną udali się na safari we wschodniej Afryce. Najpierw odwiedzili Mombasę, Nairobi i Machakos w Kenii. Następnie udali się na safari w okolice jeziora Manyara oraz na zachód i południowy wschód od obecnego parku narodowego Tarangire. Ich przewodnikiem był Philip Hope Percival, który polował także z Theodore’em Rooseveltem w 1909 roku. W trakcie polowań Hemingway zachorował, przez co musiał być transportowany samolotem do Nairobi. To wydarzenie opisał później w opowiadaniu Śniegi Kilimandżaro. 10-tygodniowa podróż stała się źródłem dla książki Zielone wzgórza Afryki i opowiadań Śniegi Kilimandżaro i Krótkie szczęśliwe życie Franciszka Macombera. W 1935 roku wydano Zielone wzgórza Afryki, ale powieść ta spotkała się ze średnim zainteresowaniem ze strony krytyków.
W 1934 Hemingway kupił łódź, którą nazwał „Pilar” i pływał nią po Karaibach. Podczas podróży trafił do Bimini, gdzie zatrzymał się na kilka miesięcy i pracował tam nad powieścią Mieć i nie mieć.
Hiszpańska wojna domowa
W 1937 Hemingway zdecydował się być korespondentem dla agencji . Jego zadaniem było relacjonowanie wydarzeń związanych z hiszpańską wojną domową. W marcu tego samego roku trafił do Hiszpanii razem z holenderskim reżyserem Jorisem Ivensem. Ivens, pracujący nad filmem Ziemia hiszpańska, chciał, by Hemingway zastąpił Dos Passosa w roli scenarzysty. Dos Passos opuścił projekt po tym, jak jego znajomy José Robles został aresztowany, a później stracony. Dos Passosa rozgniewał oficjalny i sugestywny sposób, w jaki Hemingway przekazał mu informacje o losie jego przyjaciela. Zdarzenie to było źródłem konfliktu na tle politycznym pomiędzy pisarzami. W Hiszpanii do Hemingwaya dołączyła amerykańska dziennikarka Martha Gellhorn, którą poznał rok wcześniej podczas świąt Bożego Narodzenia. W 1937 roku, podczas gdy Madryt był bombardowany, Hemingway pracował nad swoim jedynym utworem dramatycznym pt. Piąta kolumna. Dzieło ukazało się w październiku 1938 w ramach antologii łączącej tę sztukę i niektóre z poprzednich opowiadań Hemingwaya. Książka spotkała się z mieszanym odbiorem krytyków literackich.
Kuba
Wiosną 1939 roku Hemingway dopłynął na Kubę i wynajął pokój w hotelu na Hawanie. Krótko później dołączyła do niego Martha, po czym zdecydowali się wynająć posiadłość Finca Vigía niedaleko Hawany. Po okresie separacji Hemingway i Paulina rozwiedli się, a 21 listopada 1940 roku autor ożenił się z Marthą. Podobnie do tego, co miało miejsce po rozwodzie z Hadley, Hemingway przeniósł swoją letnią rezydencję do Ketchum w stanie Idaho, a zimowy dom na Kubę. Gellhorn zainspirowała go do napisania jednej z jego najbardziej znanych powieści, Komu bije dzwon, którą rozpoczął w marcu 1939 roku i zakończył w lipcu 1940 roku. Została ona opublikowana w październiku 1940 roku. W ciągu kilku miesięcy od premiery książka sprzedała się w liczbie ponad pół miliona egzemplarzy, a także została nominowana do nagrody Pulitzera.
W styczniu 1941 roku Martha została wysłana do Chin jako reporterka magazynu „Collier’s”. Razem z nią do Chin trafił Hemingway, który podobnie jak Martha pisał reportaże dla gazety „PM”. Wrócili na Kubę przed dołączeniem Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej. Autorzy książki Spies: The Rise and Fall of the KGB in America sugerują, że jeszcze przed wyjazdem do Chin Hemingway został tajnym agentem służb KGB pod kryptonimem „Agent Argo”.
27 czerwca 1942 roku rząd Stanów Zjednoczonych wydał oświadczenie, w którym prosił wszystkie osoby posiadające łódź lub statek o zgłoszenie się na ochotnika do patrolowania wód przybrzeżnych Ameryki Północnej. Głównym celem było poszukiwanie niemieckich łodzi podwodnych. W latach 1942–1944 na swojej łodzi Hemingway patrolował wody wzdłuż wybrzeża Kuby i w Zatoce Meksykańskiej.
II wojna światowa
W okresie od maja 1944 do marca 1945 roku Hemingway przebywał w Europie. Kiedy po raz pierwszy przybył do Londynu, poznał tam korespondentkę czasopisma „Time” – Mary Welsh, w której się zauroczył. Martha została zmuszona do przepłynięcia przez Atlantyk na statku wypełnionym materiałami wybuchowymi, ponieważ Hemingway nie chciał jej pomóc w otrzymaniu legitymacji dla prasy uprawniającej do podróży samolotem. Później przybyła do Londynu, aby znaleźć Hemingwaya w szpitalu ze wstrząśnieniem mózgu doznanym w wypadku samochodowym. Nie patrząc na jego stan, oskarżyła go o bycie tyranem. Hemingway ostatni raz widział Marthę w marcu 1945 roku, kiedy to przygotowywał się do powrotu na Kubę. W międzyczasie podczas trzeciego spotkania z Mary Welsh poprosił ją, żeby wyszła za niego za mąż.
Hemingway był obecny podczas lądowania w Normandii, ale według biografa Meyersa, był uważany za ważną osobę i nie zezwolono mu na zejście na ląd. Carlos Mellow opisał, że w pierwszym dniu desantu żaden z korespondentów nie mógł lądować i Hemingway musiał wrócić na pokład statku „”. W lipcu tego samego roku został przydzielony do 22. pułku piechoty dowodzonego przez pułkownika Charlesa T. Lanhama, a także stał się przywódcą małej grupy wiejskiej bojówki z Rambouillet pod Paryżem. Będąc we Francji pojmał kilku Niemców. Prowadzenie oddziału i jednoczesne bycie korespondentem wojennym jest niezgodne z konwencjami genewskimi, jednak po przesłuchaniu przez Inspektora Generalnego Hemingway został oczyszczony z zarzutów.
W dniu 25 sierpnia był obecny przy wyzwoleniu Paryża, choć wbrew legendzie, nie był pierwszym w mieście, ani nie wyzwolił hotelu . W Paryżu już razem z Mary Welsh odwiedził znajomych – Sylvię Beach i Pabla Picassa, a także pogodził się z Gertrude Stein.
Później tego samego roku był świadkiem serii walk o las Hürtgen. Podczas walk w lesie był bardzo źle oceniany przez walczących tam żołnierzy – zarzucano mu pozerstwo. Porucznik Jack Crawford z 12. pułku piechoty tak wspominał spotkanie z Hemingwayem: „Zobaczyłem siedzących przy stole [Ernesta] Hemingwaya i pułkownika Lanhama [dowódcę 22. pułku]. Lanham mnie znał i zaprosił na drinka. Byłem bardzo podniecony spotkaniem z Hemingwayem. Czytałem wszystkie jego książki. Ale kiedy zaczął mówić, okazał się dupkiem wołowym. Miałem wrażenie, że pieprzy bzdury i to właściwie nie jest jego wojna. Opowiadał plotki o ważnych figurach w Paryżu. Wkurzyłem się, mówiąc coś w tym stylu: «Jeżeli chce pan zobaczyć walkę, niech pan jedzie ze mną do Hürtgen». Lanham mnie upomniał: «Zapominacie się, poruczniku.» Odpowiedziałem: «Tak jest, sir!», a do Hemingwaya: «Pieprz się!».”
17 grudnia 1944 roku w gorączce i złym stanie Hemingway samotnie dojechał do Luksemburga w celu relacji wydarzeń z bitwy, którą później nazwano ofensywą w Ardenach. Jak tylko tam dotarł, pułkownik Lanham przekazał go lekarzom, którzy zdiagnozowali u niego zapalenie płuc. Do czasu, gdy odzyskał siły minął tydzień i większość walk tej bitwy się skończyła.
W 1947 roku Hemingway otrzymał Brązową Gwiazdę za męstwo podczas II wojny światowej.
Afryka, nagrody
W 1946 roku poślubił Mary Welsh. Rok wcześniej para miała wypadek samochodowy, w którym Hemingway ranił głowę i kolano, a Mary prawą kostkę. W 1947 roku Patrick Hemingway uległ wypadkowymi samochodowemu, po którym był ciężko chory. Przez kilka lat autor cierpiał na depresję spowodowaną śmiercią bliskich mu osób: w 1939 zmarli William Butler Yeats i Ford Madox Ford, w 1940 Francis Scott Fitzgerald; w 1941 Sherwood Anderson i James Joyce; w 1946 Gertrude Stein i w kolejnym roku – długoletni przyjaciel pisarza. W tym okresie cierpiał na cukrzycę, miewał bóle głowy, wysokie ciśnienie i problemy z nadwagą. Później autor sam określił, że w latach 1942–1945 nie był aktywny zawodowo. W styczniu 1946 powrócił do pisania. Do czerwca ukończył 800 stron powieści Rajski ogród. Rozpoczął też prace nad trzyczęściową powieścią opisującą losy różnych ludzi z trzech perspektyw podczas II wojny światowej. Składały się na nią The Land, The Sea i The Air, które chciał wydać razem jako The Sea Book jednak oba projekty zostały przez niego zarzucone. Ostatecznie „część morska” przekształciła się w powieść Wyspy na Golfsztromie oraz opowiadanie Stary człowiek i morze.
W 1948 roku Hemingway i Mary udali się do Europy zatrzymując się w Wenecji na kilka miesięcy. Podróż przez Atlantyk i z powrotem odbyli na polskim statku pasażerskim Jagiełło. Podczas ich pobytu Hemingway zakochał się w 19-letniej Adrianie Ivancich. Ich platoniczna miłość była inspiracją do napisania książki Za rzekę, w cień drzew. Powieść została wydana w 1950 roku i otrzymała negatywne recenzje. W kolejnym roku wściekły na nieprzychylne recenzje w ciągu 8 tygodni napisał wstępną wersję opowiadania Stary człowiek i morze mówiąc, że jest to najlepsze co może stworzyć w swoim życiu. Opowiadanie zostało dobrze przyjęte, a w 1953 roku autor został laureatem nagrody Pulitzera.
W 1954 roku, będąc w Afryce, Hemingway uczestniczył w dwóch katastrofach lotniczych. W ramach świątecznego prezentu dla Mary wynajął lot samolotem nad Kongiem Belgijskim. W drodze powrotnej niedaleko wodospadu Murchisona samolot zahaczył o nieużywaną linię telegraficzną i musiał lądować awaryjnie. Hemingway odniósł obrażenia głowy, natomiast Mary miała złamane dwa żebra. Następnego dnia para próbowała dostać się do placówki medycznej w mieście Entebbe. W tym celu wynajęli kolejny samolot, który zaczął się palić zaraz po tym, jak wzniósł się w powietrze. Hemingway dostał wstrząśnienia mózgu i poparzeń rąk. W tym samym roku podczas pożaru buszu autor doznał poparzeń drugiego stopnia na nogach, torsie i lewej dłoni. W październiku tego samego roku Hemingway otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Z powodu doznanych ran zdecydował, że nie poleci do Sztokholmu by odebrać nagrodę. Zamiast tego wysłał swoje przemówienie opisujące życie pisarza.
W listopadzie, podczas pobytu w Paryżu, przypomniano mu o jego kufrze, którego nie zabrał z hotelu Ritz w 1928 roku. Kufer był wypełniony zapiskami i notatkami z jego wcześniejszych lat w Paryżu. Podekscytowany odkryciem, po powrocie na Kubę w 1957 roku, zaczął ponownie pracować nad swoim pamiętnikiem Ruchome święto. Do 1959 roku zakończył okres intensywnej działalności: skończył Ruchome święto (które miało zostać wydane w następnym roku); To co prawdziwe o świcie liczyło 200 000 słów; dodał rozdziały do powieści Rajski ogród; pracował także nad Wyspy na Golfsztromie. Ostatnie trzy były przechowywane w sejfie w Hawanie, ponieważ skupił się na wykończeniu Ruchomego święta.
Posesja Finca Vigia stała się popularnym miejscem wśród turystów i złodziei, co zmusiło Hemingwaya do kupienia domu niedaleko Ketchum w stanie Idaho.
Idaho
Do końca lat 50. Hemingway nadal pracował nad materiałem, który został opublikowany pośmiertnie jako Ruchome święto. Latem 1959 odwiedził Hiszpanię, gdzie studiował artykuły traktujące o walkach byków na zlecenie magazynu „Life”. Powrócił na Kubę w styczniu 1960 w celu dokończenia prac nad książką. Redakcja magazynu poprosiła tylko o 10 000 słów, ale rękopis okazał się znacznie większy. Po raz pierwszy w swoim życiu Hemingway nie był w stanie zorganizować swojego pisania i poprosił A. E. Hotchnera o pomoc. Hotchner przyjechał na Kubę i pomógł mu skrócić wersję dla „Life” do 40 000 słów, a wydawnictwo Scribner’s zgodziło się na opublikowanie pracy w pełnej wersji () zawierającą prawie 130 000 słów. 25 lipca 1960 Hemingway i Mary ostatecznie opuścili Kubę. Hemingway następnie poleciał sam do Hiszpanii, gdzie odbyła się sesja fotograficzna do okładki aktualnego numeru „Life”. W październiku opuścił Hiszpanię i poleciał do Nowego Jorku, gdzie nie chciał wyjść z mieszkania Mary twierdząc, że jest obserwowany.
W tym czasie Hemingway martwił się o pieniądze i swoje bezpieczeństwo. Obawiał się o rozliczenia podatkowe i tego, że nigdy nie powróci na Kubę, aby zabrać rękopisy, które zostawił tam w banku. Uważał, że FBI aktywnie monitoruje jego ruchy w Ketchum. FBI założyło mu teczkę w trakcie trwania II wojny światowej, kiedy to korzystał z łodzi „Pilar” w celu patrolowania wód przybrzeżnych Kuby w celu odkrycia niemieckich łodzi podwodnych. Ponadto J. Edgar Hoover miał agenta w Hawanie śledzącego Hemingwaya w latach 50. Trzy miesiące później w kwietniu 1961 w Ketchum o pierwszej w nocy w kuchni Mary zobaczyła Hemingwaya trzymającego strzelbę. Zadzwoniła do Saviersa, który po przyjechaniu opanował sytuację i przyjął go do szpitala w Sun Valley; stamtąd trafił do kliniki Mayo na kolejne zabiegi elektrowstrząsami. Został zwolniony pod koniec czerwca i wrócił do domu w Ketchum 30 czerwca. Dwa dni później nad ranem 2 lipca 1961 Hemingway zastrzelił się ze swojej ulubionej strzelby. Otworzył magazyn w piwnicy, w którym przechowywano jego broń, poszedł na górę do holu wejściowego i zastrzelił się z „dwulufowej strzelby, której używał tak często, że można ich relację nazwać przyjaźnią”.
Twórczość
Hemingway, „obywatel świata”, choć spędził większą część życia poza granicami Stanów Zjednoczonych, patrzył na świat z perspektywy Amerykanina. W swojej twórczości poruszał różnorodną tematykę, zachowując w niej cechy typowe dla straconego pokolenia. Przejawiały się one w kompozycji jego utworów, zmianach linii narracyjnej lub w cechach charakteru bohaterów. Frederick Henry (Pożegnanie z bronią), Jake Barnes (Słońce też wschodzi), Henry Morgan (Mieć i nie mieć), Robert Jordan (Komu bije dzwon), a nawet Santiago (Stary człowiek i morze) są swego rodzaju pokonanymi zwycięzcami – pod ich męstwem i mocnym charakterem ukryte są ból i napięcie. W powieści Za rzekę, w cień drzew Hemingway otwarcie powrócił do tematyki pierwszej wojny światowej wraz z charakterystyczną dla tego okresu stylistyką i poetyką, opowiadając historię miłości Richarda Cantwella do włoskiej arystokratki Renaty.
Ostra i oszczędna w środki stylistyczne proza Hemingwaya kształtowała się na bazie jego umiejętności dziennikarskich. Jednocześnie mistrzowska i prosta podkreślała bogactwo jego świata wewnętrznego i zawsze opierała się o osobiste doświadczenia twórcy. Dla przykładu, ojczyste strony pisarza lub zawód jego ojca znalazły odzwierciedlenia w losach Nicka Adamsa (W naszych czasach), a udział autora w pierwszej wojnie światowej stał się podstawą do napisania nowel ze zbioru Mężczyźni bez kobiet oraz powieści Pożegnanie z bronią. Fakty biograficzne (praca w Czerwonym Krzyżu na froncie włosko-austriackim, pobyt w szpitalu wskutek ciężkich obrażeń, niespełniona miłość do sanitariuszki Agnes von Kurowsky) w prozie Hemingwaya są twórczo przekształcone w przejmujący obraz cierpienia i męstwa straconego pokolenia.
W powieści Słońce też wschodzi oraz pamiętniku Ruchome święto pisarz opisał Paryż lat dwudziestych jako tymczasowy azyl młodych Amerykanów, marnujących swoje życie w kawiarniach, podróżujących po świecie i znajdujących krótkie westchnienie w chwili obcowania z naturą (na przykład, scena łowienia pstrąga) czy podczas festynów (na przykład, hiszpańska fiesta). Takie podróżowanie bohaterów jest metaforą ich wewnętrznego niepokoju. Inną cechą postaci kreowanych przez Hemingwaya (jak i samego pisarza) jest pociąg do ekstremalnych wrażeń: śmiertelne ryzyko – na przykład, korrida (Słońce też wschodzi, Śmierć po południu, Niebezpieczne lato) czy safari (Zielone wzgórza Afryki, Krótkie szczęśliwe życie Franciszka Macombera, Śniegi Kilimandżaro). W tych utworach śmierć i okrutność stają się estetyczną sztuką walki i polowania.
Hemingway uczestniczył we współczesnych mu wydarzeniach historycznych, opiniował je w swoich utworach literackich i publicystycznych. W zbiorze opowiadań Zwycięzca nie otrzymuje nic, powieściach Mieć i nie mieć i Komu bije dzwon, dramacie Piąta kolumna i publicystyce okresu hiszpańskiego ukazał atmosferę tzw. gniewnej dekady (ang. angry decade, kryzysowe lata 30. XX wieku) i wojny domowej w Hiszpanii. Wydarzenia z lat 40. znalazły swoje odzwierciedlenie w powieści Wyspy na Golfsztromie i publicystyce okresu drugiej wojny światowej.
Dzieła
Większość dzieł Hemingwaya przetłumaczył na język polski przyjaciel autora – Bronisław Zieliński. Zbiór nie opisuje nowszych wydań, które nie zawierają wcześniej nieopublikowanej twórczości.
Powieści
Wiosenne potoki, 1926 (The Torrents of Spring)
Słońce też wschodzi, 1926 (The Sun Also Rises, wydane także jako Fiesta, wyd. pol. 1958)
Pożegnanie z bronią, 1929 (A Farewell to Arms, wyd. pol. 1931)
Mieć i nie mieć, 1937 (To Have and To Have Not, 1937)
Za rzekę, w cień drzew, 1950 (Across the River and Into the Trees, 1950)
Komu bije dzwon, 1940 (For Whom the Bell Tolls, 1940, wyd. pol. 1957)
Wyspy na Golfsztromie, 1970 (Islands in the Stream, 1970)
Rajski ogród, 1986 (The Garden of Eden, 1986)
Zbiory opowiadań
, 1923
, 1925
, 1927
, 1933
The Essential Hemingway, 1947
, 1961
The Nick Adams Stories, 1972
The Complete Short Stories of Ernest Hemingway, 1987
Inne
Piąta kolumna wyd. pol. 1965, 49 opowiadań wyd. pol. 1999 (The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories, 1938)
Śmierć po południu, 1932 (Death in the Afternoon, wyd. pol. 1971)
Zielone wzgórza Afryki, 1935 (The Green Hills of Africa, wyd. pol. 1959)
Stary człowiek i morze, 1952 (The Old Man and the Sea, wyd. pol. 1956)
Hemingway, The Wild Years, 1962
Ruchome święto, 1964 (A Moveable Feast, wyd. pol. 1966)
By-Line: Ernest Hemingway, 1967
Ernest Hemingway: Cub Reporter, 1970
88 Poems, 1979
, 1985
, 1985
To co prawdziwe o świcie (True at First Light, 1999)
, 2005
Filmowe adaptacje
Upamiętnienie
Planetoida odkryta w 1978 roku przez radzieckiego astronoma Nikołaja Czernycha została nazwana (3656) Hemingway. W 1993 roku miał premierę film Zapasy z Ernestem Hemingwayem o przyjaźni dwóch emerytowanych mężczyzn, Irlandczyka i Kubańczyka mieszkających w nadmorskim miasteczku na Florydzie. W filmie zagrali Robert Duvall, Richard Harris, Shirley MacLaine, Sandra Bullock i Piper Laurie. Wiele restauracji zawiera w swojej nazwie „Hemingway”, a niektóre z barów mają w nazwie „Harry’s” (ukłon w stronę baru w Za rzekę, w cień drzew). Od 1977 roku prowadzony jest coroczny konkurs literacki International Imitation Hemingway Competition. Laureaci w nagrodę otrzymują wycieczkę do Włoch do baru „Harry’s”. W Key West odbywa się coroczny konkurs na najlepszego sobowtóra Hemingwaya.
W 1965 roku Mary Hemingway utworzyła fundację Hemingwaya i w 1970 roku podarowała dokumenty męża bibliotece John F. Kennedy. W 1980 roku grupa badaczy Hemingwaya zebrała się, aby przeanalizować dokumenty, a następnie zawiązała stowarzyszenie.
W 2012 roku premierę miał biograficzny film w reżyserii Philipa Kaufmana, pt. Hemingway i Gellhorn, o jego związku z Marthą.
Wpływ na kulturę
Hemingway poprzez swoją pierwszą powieść Słońce też wschodzi spopularyzował określenie stracone pokolenie, do którego sam należał. Ponadto powieść pomogła rozreklamować gonitwy byków podczas święta Sanfermines. Główna bohaterka powieści stała się inspiracją dla młodych kobiet, które zaczęły ją naśladować ścinając włosy na krótko i nosząc pulowery. Od 1947 roku jego prace są włączane do kanonu literatury pięknej.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Dzieła Hemingwaya w Open Library
Dzieła Hemingwaya i prace o nim w Internet Archive
Ernest Hemingway
Amerykańscy dziennikarze
Amerykańscy korespondenci wojenni
Amerykańscy myśliwi
Amerykańscy nobliści
Amerykańscy prozaicy XX wieku
Amerykańscy samobójcy
Antyfaszyści
Ludzie urodzeni w Oak Park (Illinois)
Nobliści – literatura
Odznaczeni Brązową Gwiazdą
Odznaczeni Medalem za Męstwo Wojskowe
Pisarze związani z Chicago
Pisarze związani z Hawaną
Pisarze związani z Paryżem
Prozaicy anglojęzyczni
Rodzina Hemingway
Socjaliści
Uczestnicy I wojny światowej (Stany Zjednoczone)
Uczestnicy hiszpańskiej wojny domowej
Urodzeni w 1899
Zdobywcy Nagrody Pulitzera
Zmarli w 1961 |
1398 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Erich%20Fromm | Erich Fromm | Erich Fromm (ur. 23 marca 1900 we Frankfurcie nad Menem, zm. 18 marca 1980 w Muralto) – niemiecki filozof, psycholog i psychoanalityk pochodzenia żydowskiego. Zdeklarowany ateista.
Życiorys
Młodość
Erich Fromm urodzony w 1900 roku, sam o sobie pisze:
Na zainteresowania i postawę Fromma miały wpływ doświadczenia związane z I wojną światową i śmiercią wielu jego bliskich i znajomych, a także narastające w ówczesnych Niemczech nastroje szowinistyczne i antysemickie. Doświadczenia te spowodowały u Fromma zainteresowanie psychologią i socjologią. Pragnienie znalezienia odpowiedzi na pytania dotyczące prawa społecznego istnienia ludzi wzbudziło jego zainteresowanie poglądami Marksa i Freuda, co miało bardzo duży wpływ na jego późniejszą twórczość. W swoich książkach bardzo często powołuje się na teorie Marksa, a także dokonuje rewizji teorii Freuda.
Studia
Studiował na wydziale filozofii uniwersytetu frankfurckiego, a także monachijskiego i heidelberskiego, gdzie otrzymał tytuł doktora nauk filozoficznych (1922), oraz w Berlinie, gdzie rozpoczął praktykę psychoanalityczną. Bardzo ważna była współpraca Fromma z tak zwaną szkołą frankfurcką, skupiającą wielu ludzi związanych z lewicą społeczną, próbujących łączyć niedogmatycznie pojmowany materializm historyczny z psychoanalizą, heglizmem i neokantyzmem. Prowadzono tam również studia nad wpływem formacji kapitalistycznych na kulturę i ludzką osobowość. Fromm miał duży wpływ na te badania, ponieważ w latach 1929–1932 był wykładowcą w Instytucie Badań Społecznych istniejącym przy uniwersytecie frankfurckim. Fromm miał również duży udział w opracowaniu teorii osobowości autorytarnej (sadomasochistycznej).
Kariera naukowa
W 1932 roku na zaproszenie Chicagowskiego Instytutu Psychoanalitycznego Fromm wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie po dojściu Hitlera do władzy w styczniu 1933 roku postanowił pozostać. Kontynuacją ośrodka frankfurckiego był Międzynarodowy Instytut Badań Społecznych przy Columbia University, gdzie był wykładowcą.
W latach 1941–1942 Fromm pracował w Amerykańskim Instytucie Psychoanalitycznym założonym przez Karen Horney, którą poznał w Berlińskim Instytucie Psychoanalitycznym. Od 1943 roku współkierował Instytutem Psychoanalitycznym im. Williama A. White’a w Nowym Jorku, którego dyrektorem był jeden z czołowych przedstawicieli neopsychoanalizy Harry Stack Sullivan. W latach 1942–1951 wykładał w Bennington College w stanie Vermont. W 1951 roku został profesorem psychologii Szkoły Medycznej przy Narodowym Uniwersytecie Autonomicznym Meksyku, gdzie także założył własny instytut psychoanalityczny.
Zainteresowanie buddyzmem zen
Erich Fromm interesował się również buddyzmem zen; w swoich pracach powoływał się często na nauki Buddy, a także na pisma D.T. Suzukiego. Uczestniczył między innymi w warsztatach na temat buddyzmu zen i psychoanalizy pod patronatem Wydziału Psychoanalizy Szkoły Medycznej Autonomicznego Narodowego Uniwersytetu Meksyku w 1957 roku. Na podstawie teorii buddyzmu zen Fromm poszerzał swoje idee dotyczące takich kwestii psychoanalizy jak nieświadomość i przechodzenie treści w niej ukrytych do świadomości, a także celu terapii psychoanalitycznej.
Twórczość
Lata czterdzieste i pięćdziesiąte stanowiły najbardziej płodny okres w twórczości Fromma. W 1941 roku powstała Ucieczka od wolności – pierwsza książka, która przyniosła mu międzynarodowa sławę. Inne ważniejsze dzieła to Niech się stanie człowiek (1947), Psychoanaliza a religia (1950), Zdrowe społeczeństwo (1955), O sztuce miłości (1956), później pojawiły się dwie książki, które zyskały wielki rozgłos: Rewolucja nadziei (1968) oraz Mieć czy być? (1976).
Przez cały czas Fromm zajmował się psychologią społeczną, badał relacje i oddziaływania między jednostką a społeczeństwem. Już w najwcześniejszych publikacjach Fromm polemizował z biologizmem w psychoanalizie Freuda, w opozycji do którego tworzył własną teorię charakteru i osobowości społecznej. Fromm przez cały okres swojej twórczości próbował znaleźć środki zaradcze na negatywne zjawiska społeczne, zwłaszcza te charakterystyczne dla cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Twórczość Fromma charakteryzują wątki moralno-utopistyczne oraz wiara, że ludzkość mogłaby dojść do ukształtowania „zdrowego społeczeństwa” (sane society).
Dzieła (dostępne w języku polskim)
Kolejno podano: tytuł książki, rok wydania oryginału, rok pierwszego polskiego wydania
Ucieczka od wolności, 1941, 1970
Niech się stanie człowiek. Z psychologii etyki, 1947, 1994
Psychoanaliza a religia, 1950, 1966 (w zbiorze Szkice z psychologii religii) oraz 2000 (wydanie osobne)
Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, 1951, 1977
Zdrowe społeczeństwo, 1955, 1996
O sztuce miłości, 1956, 1971
Psychoanaliza i buddyzm zen (z R. De Martino i D.T. Suzuki), 1960, 1966 (w zbiorze Szkice z psychologii religii) oraz 1995 (wydanie osobne)
Zerwać okowy iluzji. Moje spotkanie z myślą Marksa i Freuda, 1962, 2000
Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, 1963, 1992 (jest to zbiór wcześniejszych esejów autora; w polskim wydaniu znalazły się: Dogmat Chrystusa 1930, Szabat 1927, Biblijni prorocy o pokoju 1960 oraz fragmenty późniejszych książek Fromma: Ihr werdet sein wie Gott 1966 i Rewolucja nadziei 1968)
Serce człowieka. Jego niezwykła zdolność do dobra i zła, 1964, 1996
Rewolucja nadziei. Ku uczłowieczonej technologii, 1968, 1996
Kryzys psychoanalizy, 1970, 1995
Anatomia ludzkiej destrukcyjności, 1973, 1998
Mieć czy być?, 1976, 1989
Pasje Zygmunta Freuda. Analiza postaci i wpływu psychoanalizy na nasz światopogląd, 1959, 2010
Po śmierci Ericha Fromma zebrano jego artykuły, eseje oraz teksty audycji radiowych i wydano w następujących tomach:
O miłości do życia, 1983, 2018
O sztuce istnienia, 1989, 1997
Rewizja psychoanalizy, 1990, 1998
O sztuce słuchania, 1991, 1996
Miłość, płeć i matriarchat, 1994, 1997
Patologia normalności, 1991, 2011
O byciu człowiekiem, 1994, 2013
O nieposłuszeństwie i inne eseje, 1981, 2015
Ponadto w Polsce w 1966 r. ukazał się zbiór Szkice z psychologii religii zawierający wymieniane już wyżej dzieła Fromma: Zdrowe społeczeństwo (fragmenty), O sztuce miłości (fragmenty), Psychoanaliza a religia oraz Psychoanaliza i buddyzm zen.
Inne eseje, artykuły i fragmenty dzieł Ericha Fromma przetłumaczone na język polski zostały opublikowane w piśmie Colloquia Communia nr 3-6(44-47)/1989 oraz nr 1-6(48-53)/1990.
Nawiązania w popkulturze
Jest wymieniony w piosence zespołu Myslovitz „Mieć czy być”, w wersach: Kolejna strona: mieć czy być? Czy Erich Fromm wiedział jak żyć?
Jest wymieniony w piosence zespołu Kazik na Żywo „Las Maquinas de la Muerte”, w wersach: Erich Fromm, „Ucieczka od wolności”, won! A psychoanaliza to do Ciebie mnie nie zbliża. (Fromm krytykował koncepcję freudowską).
Do tytułu i treści Mieć czy być? nawiązuje również tekst piosenki „Komu bije dzwon” zespołu Kult.
Przypisy
Bibliografia
Mirosław Chałubiński: Słowo wstępne. W: Erich Fromm „Mieć czy być”. Rebis 2007.
Przedmowa do książki Buddyzm zen i psychoanaliza.
Linki zewnętrzne
Erich Fromm Gesellschaft – Stowarzyszenie Ericha Fromma
Absolwenci Uniwersytetu w Heidelbergu
Filozofowie niemieckojęzyczni
Niemieccy filozofowie XX wieku
Filozofowie i teoretycy marksistowscy
Filozofowie miłości
Freudyści
Freudomarksizm
Niemieccy psychoanalitycy
Niemieccy socjolodzy
Niemieccy Żydzi
Ludzie urodzeni we Frankfurcie nad Menem
Urodzeni w 1900
Zmarli w 1980 |
1399 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eric%20Raymond | Eric Raymond | Eric Steven Raymond (ur. 4 grudnia 1957 w Bostonie) – amerykański haker i libertarianin oraz krytyk fantastyki, a zarazem jedna z czołowych postaci ruchu open source. Większą część życia spędził w Pensylwanii. Znany jest pod swymi inicjałami ESR.
Działalność
Jest autorem znanych esejów (zwłaszcza „The Cathedral and the Bazaar”) oraz opiekunem słownika żargonu hakerskiego (Jargon file), wydanego w postaci drukowanej jako The New Hacker Dictionary. Wiele jego listów można znaleźć na grupie dyskusyjnej rec.humor.funny. Jest twórcą translatora języka INTERCAL do C (C-INTERCAL). Napisał niektóre z trybów pracy edytora EMACS, pracował też nad narzędziem konfiguracyjnym jądra Linux.
Prawo Linusa
Jest autorem powiedzenia: „Wystarczająca liczba przyglądających się oczu sprawia, że wszystkie błędy stają się banalne” (ang. „Given enough eyeballs, all bugs are shallow”). Twierdzi, że inspiracją dla tego stwierdzenia był Linus Torvalds i nazywa je Prawem Linusa.
Oficjalnym źródłem tego cytatu jest najsłynniejszy esej Raymonda – „Katedra i bazar”, opublikowany w Internecie oraz w książce The Cathedral and the Bazaar: Musings on Linux and Open Source by an Accidental Revolutionary wydanej przez O’Reilly & Associates w 1999 roku.
Wybrana twórczość
Katedra i bazar
UNIX. Sztuka programowania (Helion 2004, )
The Unix Koans of Master Foo
How To Ask Questions The Smart Way
Jak Zostać Hakerem
Loginataka
Krótka historia hackerstwa
Zagospodarowywanie noosfery
Magiczny kocioł
Zemsta hakerów
Przypisy
Linki zewnętrzne
strona domowa Erica Raymonda
Amerykańscy informatycy
Programiści FOSS
Urodzeni w 1957
Amerykańscy libertarianie
Aktywiści otwartej treści
Amerykańscy krytycy fantastyki
Ludzie urodzeni w Bostonie |
1400 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Etnografia | Etnografia | Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej, jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne bądź też jedną z nich.
Będąc jakościową metodą badawczą, etnografia koncentruje się na rozumieniu fenomenów kulturowych, które odzwierciedlają wiedzę na temat systemów rozumienia w życiu grup kulturowych. Metoda ta była pionierska dla społecznokulturowej antropologii, ale znalazła też zastosowanie także na innych polach nauk społecznych, m.in. w socjologii, badaniach nad komunikacją oraz w historii. Zajmuje się studiami nad ludźmi, grupami etnicznymi, formacjami etnicznymi, m.in. ich etnogenezą, kompozycją, zmianami, charakterystyką dobrobytu społecznego, a także ich materialną oraz duchową kulturą. Etnografia znajduje zastosowanie w pozyskiwaniu danych empirycznych na temat ludzkich społeczności oraz kultury. Zbiór danych jest przygotowywany w oparciu o obserwację uczestniczącą, wywiady, kwestionariusze itd. Celem etnografii jest opis przedmiotu studiów, tych którzy stanowią przedmiot badań. Zamiennie są wykorzystywane także takie określenia jak „badania terenowe” (field study) czy „opis przypadku” (case study), które są używane jako synonim etnografii.
Metody pozyskiwania danych
Celem etnografii jako metody badawczej jest pozyskanie danych, które mówią o znaczeniu społecznym i potocznym rozumieniu, ludzi – informatorów, w ich naturalnym środowisku życia, czyli terenie badawczym etnografa (antropologa, etnologa). Pewnym ideałem były badania prowadzone w sposób, który ogranicza wpływ badacza na obserwowane środowisko, a także umożliwiające stworzenie pogłębionej charakterystyki, a także bardziej pogłębionego portretu informatorów oraz ich środowiska kulturowego, które stanowi przedmiot zainteresowania etnografów. Metody badawcze, które prowadzą do takich wyników, to m.in. obserwacja uczestnicząca, notatki terenowe, wywiad, badania terenowe. Wywiady są zazwyczaj nagrywane, a następnie spisywane, co pozwala na zachowanie całości wywiadu w formie bez zniekształceń, a także umożliwia dostęp do danych potrzebnych w dalszej analizie. Powtórne badania oraz analiza zgromadzonej dokumentacji umożliwia również późniejszy wgląd w zagadnienie. W przeszłości m.in. w badaniach nad pokrewieństwami (wykresy pokrewieństw) była powszechnie używana do odkrywania logicznych wzorców oraz struktur społecznych w niezachodnich społeczeństwach. Jakkolwiek dzisiejsza antropologia skupia się częściej na badaniu społeczności miejskich, a
do wykresów nad pokrewieństwami wraca dość rzadko.
Od badacza, którego celem jest pozyskanie neutralnej obserwacji, wymagana jest duża refleksywność. Refleksywność w etnografii stara się odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób etnograf wpływa na przedmiot swojego badania, a także na jego opis. Mimo podjętych prób refleksywności tak naprawdę nie jest możliwa całkowita bezstronność badacza, co czasem stanowiło przedmiot krytyki etnografii.
Tradycyjnie etnografowie poszukiwali wiedzy na temat badanej społeczności przez pozyskiwanie informatorów posiadających dużą wiedzę na temat danej wspólnoty, a także takich, którzy byli w stanie dostarczyć etnografowi kolejnych informatorów, jak również przez długotrwałe pobyty badawcze w miejscu będącym przedmiotem zainteresowania badacza. Jest to nadal stosowane w etnografii technika badawcza. Proces ten pozwala na odkrywanie wspólnych kulturowych podobieństw związanych z tematem badania. Etnografia jest bardzo mocno związana także z osobistym doświadczeniem badacza. Kluczem do tego procesu jest raczej partycypacja i uczestnictwo niż sama obserwacja. Należy także stwierdzić, że etnografia jest bardzo skuteczną metodą badań społecznych, która pozwala oprzeć zdobytą wiedzę na danych jakościowych, a nie tylko ilościowych, charakterystycznych bardziej dla socjologii, czy demoskopii, nie tracąc przy tym wartości empirycznej pozyskanych danych. Znajduje zastosowanie w badaniach opinii publicznej oraz badaniach marketingowych.
Za Joanną Tokarską-Bakir można spróbować dokonać rozróżnienia na etnografię nowoczesną oraz etnografię ponowoczesną. Pewnym hasłem etnografii ponowoczesnej są słowa Paula Rabinova mówiące o nieistnieniu etnografii przezroczystych. Nie istnieje zatem możliwość osiągnięcia przez badacza obiektywizmu, ani abstrahowania od jego kontekstu społecznego, kulturowego, a także politycznego. Zdaniem Herzfelda każde badanie etnograficzne posiada w sobie polityczną naturę.
Jednym z prominentnych przedstawicieli współczesnej polskiej etnografii był Jacek Olędzki, a jego projekt tzw. badacza osobnego można uznać za ciekawy wkład w namysł nad metodologią etnograficzną.
Zobacz też
ludoznawstwo
etnologia
antropologia
badania terenowe
Przypisy
Literatura przedmiotu
Izydor Kopernicki, O etnografii i etnologii, Kraków 1885.
A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków 1948.
T. Wróblewski, Wstęp do etnografii, Poznań 1969.
J. Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej, Konteksty.
J. Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości.
Specjalizacje i nauki pomocnicze antropologii |
1401 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eyvind%20Johnson | Eyvind Johnson | Eyvind Johnson (ur. 29 lipca 1900 w Svartbjörnsbyn, zm. 25 sierpnia 1976 w Sztokholmie) – prozaik szwedzki, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1974.
Życiorys
Dzieciństwo i wczesna młodość
Eyvind Johnson urodził się w Svartbjörnsbyn w pobliżu Boden w regionie Szwecji Norrbotten jako Olof Edvin Werner Jonsson. Był synem kamieniarza Olofa Petera Jonssona pochodzącego z regionu Värmland oraz pochodzącej z Blekinge Cevii Gustafsdotter. W roku 1904 ojciec Eyvinda Johnsona zachorował chronicznie na silikozę, więc wielodzietna rodzina Jonssonów nie mogła się sama utrzymać i Eyvind został oddany na wychowanie bezdzietnej siostrze matki Amandzie i jej mężowi Andersowi Johanowi Rostowi. Chociaż Eyvind darzył swoich przybranych rodziców wielkim szacunkiem, to w wieku lat 14 odszedł od nich i zaczął się utrzymywać sam. Chwytał się różnych zajęć. Był m.in. drwalem, robotnikiem w tartaku, palaczem w lokomotywie, mył lokomotywy, sprzedawał bilety do kina, obsługiwał projektor filmowy. Przez cały ten czas samodzielnie kształcił się, czytając.
W roku 1919 dostał się do Sztokholmu, gdzie najął się do pracy w fabryce Ericssona. W tym czasie zaczął działać w ruchu lewicowym i związkowym oraz podejmował pierwsze próby literackie. Był jednym z założycieli literackiego pisma Vår Nutid (Nasza współczesność), które miało sześć numerów. Stał się członkiem stowarzyszenia przyszłych pisarzy De gröna (Zieloni) oraz pisał do magazynu Brand (Ogień).
Okres pobytów zagranicznych
Począwszy od roku 1921 Johnson przebywał większość czasu w Europie
kontynentalnej, początkowo w Berlinie, potem w Paryżu. Zarabiał tam,
chwytając się jak wcześniej różnych zawodów, ale też pisząc do rozmaitych pism szwedzkich, z którymi utrzymywał kontakt, odwiedzając raz na jakiś czas swój kraj rodzinny. W roku 1924 zerwał z socjalizmem. W tym samym roku opublikował swój debiut De fyra främlingarna (Czterech obcych). Lektura Johna Dos Passos, Marcela Prousta, André Gide'a i Jamesa Joyce’a, a także Henri Bergsona i Zygmunta Freuda silnie wpłynęła na budowę jego utworów z tego okresu i ich awangardowy charakter.
Małżeństwo z Aase Christoffersen
W Paryżu Eyvind Johnson ożenił się z Norweżką Aase Christoffersen,
która w roku 1928 urodziła mu syna Tore. W roku 1929
książka Kommentar till ett stjärnfall (Komentarz do upadku gwiazdy) zdobyła Johnsonowi uznanie krytyki. Rok później wrócił on z rodziną do Szwecji. Tutaj w latach 1934-1937 wydał
swoją najbardziej cenioną książkę Powieść o Olofie, 1977
(szw. Romanen om Olof). Opisał w niej, korzystając z doświadczeń swojej młodości, drogę młodego chłopaka wychowującego się w czasie I wojny światowej za kołem polarnym. W okresie przedwojennym i w czasie wojny działał przeciwko nazizmowi, pisząc książki antytotalitarne i wspierając norweski ruch oporu.
Małżeństwo z Cillą Frankenhauser
W roku 1938 umarła jego żona Aase. Jego drugą żoną stała się Cilla Frankenhauser. Razem przetłumaczyli na szwedzki liczne książki Alberta Camusa, Anatole’a France’a, Jeana-Paula Sartre’a i in.
Po II wojnie światowej
Po wojnie Eyvind Johnson mieszkał przez jakiś czas w Szwajcarii (1947-49), która stanowiła tło dla niektórych napisanych przez niego utworów. Powojenne jego utwory to głównie powieści historyczne. Do najważniejszych z nich należą Fale Przyboju, 1975 (szw. Strändernas svall, 1946), które stanowią współczesną wersję historii Odyseusza, a także Chmury nad Metapontem, 1981 (szw. Molnen över Metapontion, 1957), które łączyły Wyprawę Cyrusa Ksenofonta z losem ludzi w obozie koncentracyjnym.
Nagrody i wyróżnienia
Po wojnie Eyvind Johnson otrzymywał liczne wyróżnienia. W roku 1953 przyznany mu zostaje doktorat honoris causa
Uniwersytetu w Göteborgu. W roku 1957 zostaje wybrany do Akademii Szwedzkiej
(miejsce nr 11), a w roku 1962 przyznano mu nagrodę literacką Rady Nordyckiej. W roku 1974 został razem z Harrym Martinsonem wyróżniony Nagrodą Nobla z literatury za sztukę narracji oraz dalekie spojrzenie na lądy i w głąb czasu używane w służbie wolności.
Kontrowersje wokół Nagrody Nobla
Przyznanie nagrody spowodowało falę krytyki pod adresem Johnsona oraz Martinsona – obaj byli członkami Akademii Szwedzkiej, która przyznawała nagrody. Nieuchronny w tym kontekście był zarzut, że Akademia nagrodziła swoich. Ten zarzut był tym silniejszy, że utwory obu autorów nie były tak szeroko znane na świecie, jak w wypadku innych laureatów, a przyznanie nagrody nie wpłynęło na większe ich rozpowszechnienie. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że utwory te są bardzo silnie osadzone w języku szwedzkim, co powoduje, że bardzo trudno je przełożyć na inne języki.
Eyvind Johnson zmarł w Sztokholmie w 1976 roku.
Utwory (wybór)
De fyra främlingarna, 1924 (Czterech obcych)
Timans och rättfärdigheten, 1925 (Timans i prawość)
Kommentar till ett stjärnfall, 1929, (Komentarz do upadku gwiazdy)
Avsked till Hamlet, 1930 (Pożegnanie z Hamletem)
Jeszcze raz, kapitanie!, 1965 (szw. Än en gång, kapten!, 1934)
Powieść o Olofie, 1977 (szw. Romanen om Olof, 1934-37)
Nattövning, 1938 (Nocne manewry)
Soldatens återkomst, 1940 (Powrót żołnierza)
Krilon, 1941-45 (Krilon)
Fale przyboju, 1975 (szw. Strändernas svall, 1946)
Chmury nad Metapontem, 1981 (szw. Molnen över Metapontion, 1957)
Czasy jego wysokości, 1976 (szw. Hans Nådes tid, 1960)
Favel ensam, 1968 (Samotny Favel)
Był tłumaczony na polski przez: Marię Olszańską, Emilię Bielicką, Zdzisława Wawrzyniaka i Zygmunta Łanowskiego.
Linki zewnętrzne
(szw.)
(ang.)
Członkowie Akademii Szwedzkiej
Laureaci Nagrody Doblouga
Laureaci nagrody literackiej Rady Nordyckiej
Nobliści – literatura
Pochowani na Skogskyrkogården
Szwedzcy prozaicy XX wieku
Urodzeni w 1900
Zmarli w 1976 |
1402 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Empiryzm | Empiryzm | Empiryzm (od empeiría – „doświadczenie”) – kierunek filozoficzny głoszący, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, natomiast wszelkie idee, teorie itp. są w stosunku do nich (bodźców zmysłowych) wtórne. Empiryzm stoi w ostrej sprzeczności z racjonalizmem filozoficznym, który głosi, iż źródłem poznania są właśnie idee, zaś bodźce zmysłowe mają znaczenie drugorzędne.
Pierwszym filozofem, który krytykował takie poznanie, był Heraklit z Efezu. Zgodnie z głoszonymi przez niego tezami:
Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom, którzy noszą duszę barbarzyńców.
Współczesna koncepcja empiryzmu została wysunięta przez Francisa Bacona, a następnie rozwinięta przez Johna Locke’a, George’a Berkeleya oraz Davida Hume’a.
W XXI wieku wyróżnia się empiryzm metodologiczny, który głosi nieistnienie sądów syntetycznych a priori, oraz empiryzm genetyczny, który głosi, że umysł ludzki jest pierwotnie pozbawiony treści poznawczych (umysł jako tabula rasa – łac. „niezapisana tablica”) i że dopiero doświadczenie bezpośrednio lub pośrednio powoduje zapełnienie tej pustki sądami. Skrajną postacią empiryzmu genetycznego jest sensualizm, który głosi, że w umyśle nie znajduje się nic czego nie było wpierw w zmysłach (nihil est in intellectu quin prius fuerit in sensu). Poglądem przeciwstawnym do empiryzmu genetycznego jest natywizm. Z nurtu empiryzmu wykształciło się szereg innych prądów filozoficznych: kantyzm, pozytywizm, pozytywizm logiczny oraz fenomenologia.
Do szczególnie znanych empirystów należeli między innymi:
Etienne Bonnot de Condillac
Pierre Cabanis
Charles de Bonnet
Stanisław Staszic
Jan Śniadecki
Leonardo da Vinci
Zobacz też
a posteriori
Linki zewnętrzne
Empiricism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].
Doktryny epistemologiczne
Filozofia nauki
Szkoły teoretyczne w psychologii |
1403 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektron | Elektron | Elektron, negaton, e−, β− – trwała cząstka elementarna (lepton), jeden z elementów atomu.
Elektron ma ładunek elektryczny równy e = −1,602 176 6208(98) C (ujemny ładunek elektryczny elementarny – stąd też nazwa negaton) i masę spoczynkową me ≈ 9,109 382 91 kg.
Rozmiary liniowe elektronu
Obecnie nie wiadomo, czy elektron ma jakąkolwiek strukturę wewnętrzną. Wielokrotnie powtarzane eksperymenty w największych akceleratorach, polegające na zderzaniu ze sobą przeciwbieżnych wiązek elektronów rozpędzonych do prędkości bliskich prędkości światła w próżni, nie dały argumentów za istnieniem struktury wewnętrznej. W zderzeniach traktowanych klasycznie elektron zachowuje się jak kulka o promieniu 2,817 940 3227(19) ⋅ m (klasyczny promień elektronu). Doświadczenia z pułapkowaniem elektronów w polu magnetycznym wykazały, że promień elektronu jest mniejszy niż m.
Historia odkrycia elektronu
Nazwę elektron wprowadził George Johnstone Stoney w 1891, dla elementarnej jednostki elektryczności ujemnej w procesie elektrolizy. Jako cząstka o ładunku ujemnym i niezerowej masie elektron został zaobserwowany w roku 1897 przez J.J. Thomsona. Na podstawie wyników badań właściwości promieniowania katodowego uznał, że to promieniowanie jest strumieniem cząstek o ładunku ujemnym, emitowanych w rurze próżniowej (lampa elektronowa) przez rozgrzaną katodę. Cząstki te zostały nazwane elektronami.
W 1916 Gilbert Newton Lewis zauważył, że właściwości chemiczne pierwiastków chemicznych wynikają z oddziaływań elektronów zawartych w ich atomach.
Elektron w atomie
Elektrony w atomach zajmują określony obszar w przestrzeni wokół stosunkowo małego dodatniego jądra. Obszary zajmowane przez elektrony nazywają się orbitalami. Orbitale z kolei zgrupowane są w powłoki elektronowe. Parametry każdego orbitala (energia, kształt) zdeterminowane są przez energię elektromagnetycznego oddziaływania z jądrem atomu i pozostałymi elektronami oraz parametry elektronu. Rozmiary orbitali atomowych są rzędu m, czyli dziesiątej części nanometra, ale dla stanów wzbudzonych mogą być kilkadziesiąt razy większe. Orbitale elektronowe są od 10 do 100 tysięcy razy większe od jądra atomowego, którego średnica wynosi od do m (około femtometra).
Obojętny atom ma tyle samo protonów w jądrze (ładunek dodatni) co elektronów (ładunek ujemny). Atom może być zjonizowany w wyniku oderwania lub przyłączenia elektronu, wtedy liczba protonów jest różna od liczby elektronów. Dostarczenie energii powoduje wzbudzenie elektronów do wyższych stanów, bądź jonizację atomu (oderwanie elektronu). Zwykle w procesach takich wzbudzane są tylko elektrony z najwyższych powłok zwanych walencyjnymi, jednak promieniowanie o dużej energii wzbudza lub odrywa od atomu elektrony z głębszych powłok (patrz np. ekscyton Mahana – osobliwość w widmie na krawędzi Fermiego (Fermi-edge singularity) lub promieniowanie charakterystyczne).
Zachowanie elektronów na powłokach atomowych determinuje własności atomów w reakcjach chemicznych.
Elektron w fizyce materii skondensowanej
Elektron odgrywa ogromną rolę w zjawiskach dotyczących materii skondensowanej. Wynika to przede wszystkim stąd, że oddziaływania elektromagnetyczne stanowią dominujący czynnik wpływający na własności układów fizycznych w zakresach energii i odległości charakterystycznych materii ciała stałego i cieczy.
Głównymi cząstkami biorącymi udział oddziaływaniach w fizyce materii skondensowanej są rdzenie atomowe oraz elektrony walencyjne i swobodne oraz dziury. Ze względu na to, że w fizyce materii skondensowanej, by uprościć opis ruchu elektronu lub dziury, pomija się ich oddziaływanie z polem rdzeni atomowych. Równocześnie, aby równania ruchu elektronu pozostawały prawdziwe, zamiast masy elektronu wprowadza się jego masą efektywną. Jest ona zwykle różna od masy elektronu swobodnego, a w materiałach anizotropowych masa efektywna jest tensorem.
W fizyce ciała stałego elektrony i oddziaływania elektromagnetyczne są odpowiedzialne za tworzenie się wiązań w kryształach, a tym samym wpływają na własności sieci krystalicznej.
Przez elektron w fizyce materii skondensowanej (dotyczy to zarówno materii miękkiej i fizyki ciała stałego) rozumie się zwykle kwazicząstkę o zrenormalizowanych własnościach (patrz np. ciecz Fermiego, ciecz Luttingera, stany Pankratowa, funkcja Blocha, masa efektywna). Chcąc wyrażać się ściśle, należałoby mówić np. elektron w ciele stałym, jednak zwykle zakłada się, że fakt mówienia o kwazicząstce wynika z kontekstu, w jakim używa się sformułowania elektron.
Relacja dyspersji elektronu zależy od struktury pasmowej i modelu jaki używany jest do opisu konkretnego zjawiska. W najprostszych modelach przyjmuje się kwadratową zależność dyspersyjną (np. niektóre półprzewodniki) i wprowadza nieparaboliczne poprawki. W metalach, gdzie mamy do czynienia z częściowo wypełnionym pasmem przewodnictwa, bardzo często stosuje się model, w którym relacja dyspersji jest liniowa (liniowe rozwinięcie relacji dyspersji wokół powierzchni Fermiego).
Przybliżenie takie jest słuszne, gdy rozważane jest niskoenergetyczne wzbudzenia cząstka-dziura wokół powierzchni Fermiego.
Elektron w fizyce ciała stałego przedstawiany jest w różnych reprezentacjach. Podstawowymi z nich są
funkcje Blocha
funkcje Wanniera
funkcje Luttingera.
Efektem, w którym manifestują się własności elektronowe w materii skondensowanej, jest tunelowanie elektronów wykorzystywane w układach półprzewodnikowych oraz skaningowym mikroskopie tunelowym, a także wiele innych własności i zjawisk jak
ferromagnetyzm, antyferromagnetyzm, diamagnetyzm
nadprzewodnictwo
efekt ekscytonowy, polaron
klasyczny efekt Halla, kwantowy efekt Halla, kwantowy ułamkowy efekt Halla.
Elektron w mechanice kwantowej
Zjawiska zachodzące z udziałem elektronów zwykle należą do mechaniki kwantowej i jako takie podlegają zasadzie nieoznaczoności Heisenberga.
Elektron ma spin ¹⁄₂, jest więc zaliczany do fermionów i podlega statystyce Fermiego-Diraca. Elektrony są nierozróżnialne. Aby całkowicie opisać elektron, wystarczy podać jego stan kwantowy.
Antycząstką elektronu, tj. odpowiadającą elektronowi cząstką antymaterii, jest antyelektron, zwany krócej pozytonem (lub elektronem dodatnim). Jeżeli spotka się elektron z antyelektronem, dochodzi do anihilacji, w wyniku której w miejsce elektronu i pozytonu powstają dwa fotony gamma (γ) o energii 0,511 MeV. Podczas zderzenia fotonu gamma o takiej lub większej energii może zajść zjawisko odwrotne: kwant gamma zostaje pochłonięty, a pojawia się pozyton i elektron.
Reakcje jądrowe z udziałem elektronu
Elektron może brać udział w reakcjach jądrowych. Elektron może być emitowany z jądra atomowego – nazywany jest wówczas promieniowaniem beta (β) a przemiana jądrowa rozpad beta minus. Wyemitowane cząstki beta mają bardzo dużą energię i zdolność jonizacji materii. Niektóre jądra atomowe emitują antyelektrony, przemiana ta zwie się rozpadem beta plus.
Jądro atomowe może też pochłonąć elektron, jest to zazwyczaj elektron z najniższej powłoki elektronowej, przemiana taka nazywana jest wychwytem elektronu.
Elektron w teorii standardowej i modelu standardowym
W modelu standardowym elektron jest cząstką elementarną pierwszej generacji i tworzy dublet z neutrinem elektronowym.
Elektron w klasyfikacji cząstek subatomowych jest zaliczany do leptonów. Wchodzi w interakcje z innymi leptonami poprzez oddziaływania elektromagnetyczne i słabe.
Elektron w technice
Elektrony mogą swobodnie poruszać się w próżni, co jest wykorzystywane w próżniowych lampach elektronowych. W innych środowiskach (np. powietrzu) ich ruch jest hamowany, bo przyłączają się do atomów substancji, tworząc jony ujemne. W gazach szybko poruszający się elektron może wywołać wzbudzenie atomu lub jego jonizację, a w konsekwencji emisję fotonów. Zjawisko to jest przyczyną zorzy polarnej, zaś w technice znalazło zastosowanie w lampach wyładowczych (np. lampy jarzeniowe, tzw. świetlówki).
Zgodnie z teorią fal materii elektron może być postrzegany jako odpowiadająca mu fala. Może ona podlegać dyfrakcji i interferencji na przeszkodach. Ze względu na długość fali, znacznie mniejszą od długości fali świetlnej, elektrony nadają się doskonale jako czynnik przenoszący informację w mikroskopach – mikroskopach elektronowych.
Makroskopowe zjawiska z udziałem elektronu
Elektrony poruszające się w sposób uporządkowany w określonym kierunku, np. w polu elektrycznym powstałym w wyniku przyłożenia napięcia elektrycznego, stanowią prąd elektryczny.
Przypisy
Elektryczność
Leptony |
1406 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eugenio%20Montale | Eugenio Montale | Eugenio Montale (12 października 1896 w Genui, zm. 12 września 1981 w Mediolanie) – włoski eseista, krytyk literacki, poeta, polityk, tłumacz. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1975.
Jako młody człowiek przygotowywał się do zawodu śpiewaka operowego. Służył w armii w czasie I wojny światowej. W 1927 przeniósł się z Genui do Florencji, gdzie przyłączył się do literackiego ruchu hermetyków, poezji, w której częsta była świadoma niejasność sensu, a w języku dominowały wypowiedzi nominalne i wieloznaczność. W 1938 zwolniono go ze stanowiska dyrektora biblioteki Gabinetto Vieusseux Library we Florencji za poglądy antyfaszystowskie. W 1948 został krytykiem literackim gazety Corriera della Sera. Od 1967 zasiadał w senacie włoskim.
Eseje Montale wywarły znaczny wpływ na środowisko włoskich intelektualistów. Przekładał m.in. utwory Williama Szekspira, Pierre’a Corneille’a i T.S. Eliota. Jako krytyk odkrył twórczość I. Sveva.
Dzieła
Skorupy mątwy (Ossi di Seppia, 1925)
Okazje (Le occasioni, 1939)
Finisterre (1943)
Quaderno di Traduzioni (1948)
Burza i inne wiersze (La bufera e altro, 1956)
Satura (1962-70)
Xenia (1963)
Dziennik z lat 71. i 72
Zeszyt z czterech lat (1977)
Inne wiersze (1980)
Poezje wybrane (1987)
Przekłady
Na język polski wiersze Eugenia Montale tłumaczyli Anna Cierniakówna, Cezary Geroń, Elżbieta Jamrozik, Anna Kamieńska, Radosław Kłos, Urszula Kozioł, Zygmunt Kubiak, Władysław Lark, Zygmunt Ławrynowicz, Artur Międzyrzecki, Jarosław Mikołajewski i Renata Wojdan.
Przypisy
Bibliografia
Eugenio Montale: Poezje. Wybrał i przełożył Zygmunt Ławrynowicz. Londyn: Wydawnictwo Kwiat Lotosu, 1990.
Nobliści – literatura
Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej
Urodzeni w 1896
Włoscy bibliotekarze
Włoscy poeci XX wieku
Włoscy politycy
Włoscy tłumacze
Włoscy senatorowie
Włoscy eseiści
Ludzie urodzeni w Genui
Zmarli w 1981 |
1407 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elias%20Canetti | Elias Canetti | Elias Canetti (ur. 25 lipca 1905 w Ruszczuku, zm. 14 sierpnia 1994 w Zurychu) – austriacki pisarz żydowskiego pochodzenia, prozaik i eseista, poeta, dramaturg, tłumacz; laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1981).
Życiorys
Elias Canetti urodził się w rodzinie Żydów sefardyjskich, której przodkowie, noszący nazwisko Canete, zostali wygnani z Hiszpanii po ogłoszeniu edyktu z Alhambry (1492). W 1911 jego rodzina przeniosła się z Bułgarii do Manchesteru w Anglii. Po śmierci ojca w 1912 zamieszkali w Wiedniu. W latach 1916–1924 wraz z matką mieszkał w Zurychu i Frankfurcie. Do Wiednia wrócił w 1924 i podjął studia chemiczne na Uniwersytecie Wiedeńskim, które ukończył w 1929, uzyskując stopień doktora. W 1928 w Berlinie poznał Bertolta Brechta. Po Anschlussie Austrii w 1938 wyemigrował do Wielkiej Brytanii, gdzie mieszkał do roku 1988.
W 1932 zadebiutował sztuką Hochzeit, a w 1935 napisał powieść Auto da fé (w oryginale Die Blendung). Po udaniu się na emigrację do Anglii pisarz zrezygnował z działalności literackiej, by oddać się badaniom nad psychologią tłumu i magnetyzmem faszyzmu. Esej Masse und Macht (Masa i władza) z 1960 rozpoczął nowy okres w twórczości Canettiego. Pisarz porzucił prozę fabularyzowaną. Najważniejsze dzieła tego okresu to autobiograficzna trylogia: Ocalony język, Pochodnia w uchu i Gra oczu. Oprócz powieści i dramatów Canetti wydał także fragmenty swoich dzienników Die Provinz des Menschen: Aufzeichnungen 1942–1972 (1978; w wyborze pol. pt. Myśli) oraz szkice o osobowościach Der Ohrenzeuge: Fünfzig Charaktere (1974).
W swojej twórczości Canetti analizował emocje tłumu, psychopatologię władzy i sytuację jednostki w obliczu konfliktu ze społeczeństwem. Zainteresowanie pisarza ruchami masowymi datuje się od czasu zamieszek ulicznych wywołanych wysoką inflacją w latach 20. we Frankfurcie, których kulminacją stały się rozruchy w 1927, kiedy wściekły tłum podpalił wiedeński Pałac Sprawiedliwości (zob. austriacka wojna domowa). Z zaplanowanej ośmiopowieściowej sagi o gniewie tłumu powstała tylko Die Blendung (1935; Auto da fé, wyd. pol. 1966). Jest to powieść o degradacji i zagładzie uczonego, odizolowanego w groteskowym świecie.
W 1981 został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury.
Canetti był związany z wieloma kobietami, oprócz żony Vezy były to m.in. pisarka Frieda Benedikt (Anna Sebastian) i malarka Marie-Louise von Motesiczky.
Dzieła
Auto da fé (tyt. oryg. Die Blendung 1936), wyd. polskie 1966: tłum. Edyta Gałuszkowa-Sicińska, Wydawnictwo Czytelnik 1966
Wesele (1932) [przekład pol. w „Dialogu” 1967, nr 3]
Komedia próżności (1934)
Naznaczeni (1952)
Masa i władza (tyt. oryg. Masse und Macht, 1960), wyd. polskie 1996: tłum. Eliza Borg, Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Czytelnik 1996,
Głosy Marrakeszu (tyt. oryg. Stimmen von Marrakesch, 1968)
Jeszcze jeden proces Kafki: Listy do Felicji (1969)
Przyszłość rozłupana (1972)
Władza i przeżycie (1972)
Prowincja ludzka. Zapiski 1942-1972 (tyt. oryg. Die Provinz des Menschen. Aufzeichnungen 1942-1972) wyd. polskie 1996: tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Dolnośląskie 1996,
Sumienie słów (tyt. oryg. Das Gewissen der Worte, 1975) wyd. polskie 2011: tłum. Maria Przybyłowska, Maria Krońska, Wydawnictwo Literackie 2011,
Nauszny świadek (1974)
Zapiski (1972)
Myśli (tyt. oryg. Die Provinz des Menschen), wyd. polskie 1981: tłum. Janusz Danecki, PIW 1981,
Ocalony język (tyt. oryg. Die gerettete Zunge. Geschichte einer Jugend, 1977), wyd. polskie 1986: tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Czytelnik 1986,
Pochodnia w uchu (tyt. oryg. Die Fackel im Ohr. Lebensgeschichte 1921-1931, 1980), wyd. polskie 1988: tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Czytelnik 1988,
Gra oczu (tyt. oryg. Das Augenspiel, 1985), wyd. polskie 1991: tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Czytelnik 1991,
Party pod wojennym niebem (tyt. oryg. Party im Blitz, 2003 – wydanie pośmiertne), wyd. polskie 2005: tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Czytelnik 2005,
Tajemne serce zegara (tyt. oryg. Das Geheimherz der Uhr. Aufzeichnungen 1973–1985), wyd. polskie 2007: Wydawnictwo Pogranicze 2007,
Księga przeciwko śmierci (tyt. oryg. Das Buch gegen den Tod), tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Pogranicze 2019,
Dramaty, tłum. Ryszard Wojnakowski, Wydawnictwo Eperons-Ostrogi 2021,
O zwierzętach (tyt. oryg. Über Tiere), tłum. Maria Przybyłowska, Wydawnictwo Pogranicze 2023,
Linki zewnętrzne
Nobliści – literatura
Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite
Odznaczeni Odznaką Honorową za Naukę i Sztukę (Austria)
Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec
Doktorzy honoris causa
Pisarze niemieckojęzyczni
Austriaccy prozaicy
Żydowscy prozaicy
Ludzie urodzeni w Ruse
Urodzeni w 1905
Austriaccy Żydzi
Zmarli w 1994 |
1410 | https://pl.wikipedia.org/wiki/EMac | EMac | eMac – komputer firmy Apple wprowadzony 29 kwietnia 2002 r., będący linią rozwojową komputera iMac. Seria eMac skierowana jest na rynek edukacyjny (stąd nazwa). Pierwsza wersja w jednolitej białej obudowie.
Do najważniejszych zmian należą: płaski monitor 17 cali (w miejsce wybrzuszonego 15"), oraz procesor PowerPC G4 w miejsce G3, a także znacznie mocniejsze głośniki (18W w miejsce 2,5). Całość (łącznie z monitorem i głośnikami), podobnie jak w komputerach iMac, w zintegrowanej obudowie (+ klawiatura i mysz) wykonanej z polikarbonatu.
Modele komputera eMac różniły się między sobą budową wewnętrzną płyty głównej. Pierwsze modele miały możliwość rozszerzenia pamięci w standardzie SD RAM do 1GB, następne (od 2004 roku) DDR RAM do 2 GB. Montowane procesory miały kolejno 700 MHz, 800 MHz i 1 GHz wyposażone były w kartę graficzną Nvidia GeForce2 MX, później ATI Radeon 7500, a następne modele miały taktowanie 1,25 GHz (ATI Radeon 9200) i 1,42 GHz (ATI Radeon 9600).
Komputery były wyposażone w karty sieciowe (LAN i Wi-Fi Airport); modem; 3xUSB; 2xFirewire; 1xMini-VGA. Systemy operacyjne wspierające architekturę PowerPC i działają na eMac:
– Mac OS 9; Mac OS X (10.3 Panther, 10.4 Tiger, 10.5 Leopard)
– MorphOS
– ArOS
– Linux
Produkcję zakończono 5 lipca 2006 roku.
eMac |
1413 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eudoksja%20%28imi%C4%99%29 | Eudoksja (imię) | Eudoksja () – imię żeńskie pochodzenia greckiego, żeński odpowiednik męskiego imienia Eudoksjusz. Oznacza „dobra sława”, od (ew) – "dobra" i (doksa) – "sława, chwała".
Eudoksja imieniny obchodzi 31 stycznia, jako wspomnienie św. Eudoksji z Canope.
Imienniczki
Aelia Eudoksja – żona cesarza Arkadiusza,
Licynia Eudoksja – córka poprzedniej, żona cesarza Walentyniana III,
Eudoksja Makrembolitissa – cesarzowa Bizancjum z dynastii Dukas,
Eudoksja Łopuchina – pierwsza żona cara Rosji, Piotra I Wielkiego.
Zob. też Eudokia.
Przypisy
Żeńskie imiona greckie |
1414 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eudoxia | Eudoxia | Eudoxia (Eudoksja) – imię żeńskie
eudoxia – stadium rozwojowe rurkopławów
Eudoxia – rodzaj rurkopławów
Przypisy |
1415 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Enya | Enya | Enya, właśc. Eithne Patricia Ní Bhraonáin (wym. /'ɛnʲə ni: vri:əna:nʲ/), w języku angielskim Enya Patricia Brennan (ur. 17 maja 1961 w Gaoth Dobhair) – irlandzka instrumentalistka, kompozytorka i wokalistka. Urodzona i wychowana w rodzinie muzyków, zamieszkałej w irlandzkojęzycznym regionie Gweedore w hrabstwie Donegal na północy Irlandii, Enya rozpoczęła karierę muzyczną w 1980 roku, kiedy to dołączyła do rodzinnego zespołu Clannad, gdzie grała partie klawiszowe. Po nagraniu dwóch albumów, opuściła zespół w 1982 roku za namową swego menadżera i producenta Nicky'ego Ryana, aby kontynuować karierę solową. Od tego momentu Enya rozwijała swój muzyczny styl, oparty na własnych kompozycjach, łączących tradycje muzyczne (wywodzące się z celtyckiej muzyki ludowej, muzyki kościelnej i muzyki klasycznej) z rozwiniętą przez Ryana techniką dźwiękową wielokrotnego nakładania głosu (layering), zainspirowaną efektem Ściany Dźwięku, wymyślonym przez amerykańskiego producenta Phila Spectora. Za oprawę tekstową jej utworów odpowiada irlandzka poetka i tekściarka Roma Ryan, żona Nicky'ego Ryana, która napisała teksty na wszystkie dotychczasowe albumy Enyi, głównie po angielsku i irlandzku, nieraz sięgając do języków rzadszych lub nieistniejących. Dotychczas Enya śpiewała w dziesięciu językach.
Z powodu wyłącznej współpracy z małżeństwem Ryanów od początku solowej kariery, wokalistka podkreśla w wywiadach, że Enya to tak naprawdę trio: Enya Brennan (kompozycje i wykonanie), Nicky Ryan (dźwięk i produkcja) i Roma Ryan (teksty).
Pierwsze projekty Enyi jako solistki obejmowały muzykę do ścieżki dźwiękowej do filmu The Frog Prince (1984) i serialu dokumentalnego produkcji BBC The Celts z 1987 roku. Materiał z tego drugiego projektu został wydany jako jej debiutancki album, zatytułowany Enya (1987). W tym samym roku Enya podpisała kontrakt z Warner Music UK, który zapewnił jej artystyczną swobodę i minimalną ingerencję ze strony wytwórni. Enya zyskała światową sławę po wydaniu drugiego albumu solowego Watermark (1988), za sprawą międzynarodowego hitu Orinoco Flow. Następnie pojawiły się sprzedające się w milionach sztuk albumy Shepherd Moons (1991), The Memory of Trees (1995) i A Day Without Rain (2000). Sprzedaż pochodzącego z tego ostatniego albumu singla Only Time gwałtownie wzrosła w Stanach Zjednoczonych po jego wykorzystaniu przez media jako tła do reportaży o zamachu na World Trade Center. Po Amarantine (2005) i And Winter Came (2008) Enya zrobiła dłuższą przerwę od muzyki. Po powrocie do studia w 2012 roku, wydała trzy lata później Dark Sky Island (2015).
Enya znana jest w świecie muzyki z pilnie strzeżonej prywatności, nigdy też nie odbyła solowej trasy koncertowej. Jest najlepiej sprzedającą się solową artystką Irlandii i najlepiej sprzedającą się irlandzką artystką, zaraz po U2. Sprzedała 26,5 miliona albumów w Stanach Zjednoczonych i ponad 80 milionów płyt na całym świecie, co czyni ją jednym z najlepiej sprzedających się i najbogatszych artystów na świecie. A Day Without Rain (2000) pozostaje najlepiej sprzedającym się albumem New Age, z szacowaną liczbą 16 milionów sprzedanych egzemplarzy na całym świecie. Enya zdobyła wiele nagród, w tym siedem World Music Awards oraz cztery nagrody amerykańskiego przemysłu fonograficznego Grammy za najlepszy album New Age. Była nominowana do Oscara i Złotego Globu za utwór May It Be, napisany do filmu Władca Pierścieni: Drużyna Pierścienia (2001). W 2017 roku dwa irlandzkie uniwersytety (National University of Ireland i University of Ulster), w uznaniu zasług i wkładu w rozwój przemysłu muzycznego, nadały jej tytuł doktor honoris causa.
Dzieciństwo i edukacja
Eithne Pádraigín Ní Bhraonáin urodziła się 17 maja 1961 r. w Dore, na terenie parafii Gaoth Dobhair, w północno-zachodnim hrabstwie Donegal w Irlandii. Jest to region Gaeltacht, w którym irlandzki jest językiem podstawowym. Jej imię anglicyzowane jest jako Enya Patricia Brennan, gdzie Enya jest fonetyczną pisownią tego, jak Eithne jest wymawiana w jej rodzimym dialekcie irlandzkim Ulster. „Ní Bhraonáin” oznacza „córka Brennan”.
Urodzona w rzymskokatolickiej rodzinie o tradycjach muzycznych jako czwarta z dziewięciorga dzieci. Wokalistka posiada 4 braci i 4 siostry. Jej ojciec Leo Brennan był liderem irlandzkiego showbandu Slieve Foy Band i prowadził restaurację Leo's Tavern w Meenaleck. Matka wokalistki Máire Brennan (z domu Duggan), której przodkowie osiedlili się na Wyspie Tory i mieli odległe hiszpańskie korzenie, była muzykiem amatorem. Grała w zespole swojego męża i uczyła w Gweedore Community School. Dziadek Enyi ze strony matki, Aodh, był dyrektorem szkoły podstawowej w Dore, a jej babcia była tam nauczycielką. Aodh był także założycielem firmy Gweedore Theatre. Enya określiła swoje wychowanie jako „bardzo ciche i szczęśliwe”. W wieku trzech lat wzięła udział w swoim pierwszym konkursie śpiewu na corocznym festiwalu muzycznym Feis Ceoil. Brała udział w pantomimach w Teatrze Gweedore i śpiewała z rodzeństwem w chórze matki w kościele św. Marii w Derrybeg. Nauczyła się języka angielskiego w szkole podstawowej i rozpoczęła lekcje gry na fortepianie w wieku czterech lat. W wieku jedenastu lat dziadek Enyi zapłacił za edukacjęw szkole z internatem w klasztorze w Milfordprowadzonym przez zakonnice zakonu Loreto, gdzie zapoznała się z muzyką klasyczną i sztuką. Enya opuściła szkołę w wieku 17 lat i przez rok studiowała muzykę klasyczną w college'u, aby zostać nauczycielem gry na fortepianie.
Kariera
1976–1985: Clannad i wczesna kariera solowa
W latach siedemdziesiątych kilku członków rodziny Enyi założyło Clannad, celtycki zespół z Nickym Ryanem jako menadżerem i producentem, a jego przyszła żona Roma Ryan pomagała w zarządzaniu trasami koncertowymi. W 1980 r., po roku studiów, Enya zdecydowała się nie studiować muzyki na uniwersytecie, a zamiast tego zaakceptowała zaproszenie Ryana do dołączenia do grupy w celu urozmaicenia ich brzmienia poprzez włączenie instrumentów klawiszowych i pomocniczego wokalu. Koncertowała po całej Europie i zagrała niewymienioną rolę na ich szóstym albumie, Crann Úll (1980), razem ze swoim rodzeństwem Máire, Pólem i Ciarán Brennan i bliźniakami, Noelem i Pádraig Duggan. Enya stała się oficjalnym i uznanym członkiem od czasu wydania kolejnego albumu Fuaim (1981), na którego okładce znajduje się jej zdjęcie wraz z zespołem. Nicky utrzymuje, że nigdy nie miał zamiaru uczynić Enyi stałym członkiem i zdał sobie sprawę, że była „zaciekle niezależna z zamiarem grania własnej muzyki. Po prostu nie była pewna, jak się do tego zabrać”. To wywołało dyskusje między nimi na temat idei wykorzystania głosu Enyi do stworzenia chóru jednoosobowego, koncepcji opartej na technice „ściany dźwięku” Phila Spectora, która zainteresowała ich obu.
W 1982 roku, podczas trasy Clannad po Szwajcarii, Nicky wezwał spotkanie zespołu, ponieważ pojawiło się kilka problemów i poczuli, że należy się nimi zająć. Enya zdecydowała się na karierę solową z Ryanami, co początkowo spowodowało pewne problemy między trojgiem a jej rodziną, ale wolała być niezależna Następnie Nicky zasugerował Enyi, że albo wróci do Gweedore „bez szczególnej przyszłości”, albo zamieszka z nim i Romą w ich domu, a następnie w północnej dzielnicy Artane w Dublinie, „i zobaczy, co się stanie, muzycznie”. Po tym, jak ich bank odmówił im wzięcia pożyczki, Enya sprzedała swój saksofon i udzielała lekcji gry na fortepianie, a Ryanowie wykorzystali to, na co mogli sobie pozwolić ze swoich oszczędności, na budowę studia do nagrywania w ich ogrodzie o nazwie Aigle Studio, nazwanego na cześć francuskiego słowa „aigle”, oznaczającego orła.Wynajmowali ją innym artystom, aby pokryć koszty budowy. W tym czasie Eithne utworzyła partnerstwo muzyczne z Nickym jako producentem, i Romą jako jej autorką tekstów i zostali dyrektorami swojej firmy muzycznej Aigle Music. W ciągu następnych dwóch lat, Enya rozwinęła swoją grę i komponowanie, przez nagrywanie siebie grającej klasyczne utwory na fortepianie i słuchając ich. Powtarzała to, aż zaczęła improwizować sekcje i opracowywać własne aranżacje fortepianowe. Jej pierwszą kompozycją była „An Taibhse Uaighneach”, co po irlandzku oznacza "Samotny Duch". W tym czasie Enya grała na syntezatorze w Ceol Aduaidh (1983) Mairéada Ní Mhaonaigha i Frankiego Kennedy'ego oraz występowała z duetem i bratem Mhaonaigha Gearóide w ich krótkotrwałej grupie Ragairne.
Pierwsze solowe przedsięwzięcie Enyi pojawiło się w 1983 roku, kiedy to nagrała dwa fortepianowe utwory An Ghaoth Ón Ghrian i Miss Clare Remembers w Windmill Lane Studios w Dublinie, które zostały wydane na Touch Travel (1984), kasecie audio z muzyką różnych artystów. Po kilku miesiącach przygotowań, debiutancki solowy występ Enyi odbył się 23 września 1983 r. Na Stadionie Narodowym w Dublinie, który był transmitowany przez telewizyjny program muzyczny RTÉ Festival Folk. Nial Morris, muzyk, który pracował z nią w tym czasie, przypomniał sobie, że „była tak zdenerwowana, że ledwo mogła wejść na scenę i kuliła się za fortepianem, aż koncert się skończył”.
Na sugestię Romy, którzy uważała, że muzyka Enyi będzie pasować do towarzyszących obrazów wizualnych, wykonano taśmę demonstracyjną jej kompozycji z Morris i wysłano do różnych producentów filmowych. Wśród nich był David Puttnam, któremu spodobała się taśma i wybrał Enyę do skomponowania ścieżki dźwiękowej do komedii romantycznej The Frog Prince (1984), którego był producentem. Enya napisała dziewięć utworów do tego filmu, ale odkryła, że jej utwory zostały zmienione i zaaranżowane wbrew jej życzeniom wobec Richarda Myhilla, z wyjątkiem dwóch utworów, które zaśpiewała, „The Frog Prince” i „Dreams”, z tekstami napisanymi przez Charliego McGettigana. Redaktor filmowy Jim Clark stwierdził później, że zmiany były konieczne, ponieważ Enya miała trudności z komponowaniem obrazu. Wydany w 1985 r. przez Island Visual Arts, album jest pierwszym komercyjnym wydawnictwem, które przyznaje jej tytuł „Enya”. Zmiana z Eithne na Enya pochodzi od Nicky'ego Ryana, który uważał, że jej nazwisko będzie zbyt trudne dla osób spoza Irlandii. Aby poprawnie je wymawiano, zasugerował fonetyczną pisownię jej imienia. Enya po latach uznała to jako dobry krok w jej karierze. Następnie zaśpiewała trzy utwory w Ordinary Man (1985) Christy Moore. Mike Oldfield zaprosił Enyę do nagrania harmonii wokalnej w singlu Pictures in the Dark z 1985 r., ale odmówiła.
1985–1989: The Celts i Watermark
W 1985 roku producent Tony McAuley zlecił Enyi napisanie piosenki do sześcioczęściowego serialu dokumentalnego BBC2 The Celts. Napisała już piosenkę z motywem celtyckim The March of the Celts i przesłała ją do projektu. Każdy odcinek miał początkowo zawierać innego kompozytora, ale reżyser David Richardson tak bardzo polubił ten utwór, że wybrał Eithne do skomponowania całej ścieżki dźwiękowej. Enya nagrała 72 minuty muzyki w 1986 r. w Aigle Studio i studiach BBC w Wood Lane w Londynie. W przeciwieństwie do The Frog Prince, pracowała z niewielką ingerencją, która dała jej swobodę w ustalaniu brzmienia, które przyjęła w swojej karierze, wykorzystując wielościeżkowe wokale, klawiatury i perkusję z elementami muzyki celtyckiej, klasycznej, kościelnej i ludowej.
W marcu 1987 roku, dwa miesiące przed wyemitowaniem serii w telewizji, 40-minutowy wybór ścieżki dźwiękowej został wydany jako pierwszy solowy album Enyi, zatytułowany Enya, autorstwa BBC Records w Wielkiej Brytanii i Atlantic Records w Stanach Zjednoczonych. Ta ostatnia promowała go z napisem "New Age" na opakowaniu. Nicky później uznał to za „tchórzliwą rzecz do zrobienia”. Album zyskał wystarczająco dużą uwagę publiczną, aby osiągnąć numer 8 na irlandzkiej liście przebojów i numer 69 na brytyjskiej liście albumów. I Want Tomorrow został wydany jako pierwszy singiel Enyi. Boadicea została wykorzystana przez The Fugees w piosence z 1996 roku Ready or Not. Grupa nie zwróciła się o pozwolenie, ani nie wyraziła uznania, co spowodowało, że Enya zagroziła działaniem prawnym. Grupa uznała Eithne i uiściła opłatę w wysokości około 3 mln USD. Później w 1987 roku pojawiła się w debiutanckim albumie Sinéad O'Connor The Lion and the Cobra, recytując Psalm 91 po irlandzku w utworze Never Get Old.
Kilka tygodni po wydaniu debiutanckiego albumu, Enya podpisała kontrakt z Warner Music UK po tym, jak Rob Dickins, przewodniczący wytwórni i fan Clannad, polubił Enyę i "słuchał jej każdego wieczora przed pójściem spać". Przypadkiem spotkał Enyę i Ryanów podczas ceremonii wręczenia nagród Irish Recorded Music Association w Dublinie i dowiedział się, że Enya myśli o podpisaniu z konkurencyjną wytwórnią. Dickins skorzystał z okazji i podpisał kontrakt z Warner Music za cenę funtów, przyznając jej możliwość pisania i nagrywania z artystyczną swobodą, minimalną ingerencją wytwórni i bez ustalonych terminów zakończenia albumów. Dickins powiedział: „Czasami podpisujesz akt, aby zarabiać pieniądze, a czasem podpisujesz akt, by tworzyć muzykę. To było wyraźnie to drugie. Chciałem po prostu zaangażować się w tę muzykę”. Enya następnie opuściła Atlantic i podpisała kontrakt z Geffen Records, aby obsłużyć jej amerykańską dystrybucję.
Dzięki zielonemu światłu do produkcji nowego albumu, Enya nagrywała Watermark od czerwca 1987 r. do kwietnia 1988 r.. Początkowo nagrano ją w Aigle Studio w wersji analogowej, zanim Dickins poprosił o ponowne nagranie jej cyfrowo w Orinoco Studios w Bermondsey w Londynie. Watermark został wydany we wrześniu 1988 r. i stał się niespodziewanym hitem, osiągając 5 miejsce w Wielkiej Brytanii i numer 25 na Billboard 200 w Stanach Zjednoczonych po jego wydaniu w styczniu 1989 r. Główny singiel Orinoco Flow był ostatnim utworem napisanym na ten album. Początkowo nie był to singiel, ale Enya i Ryans wybrali go po tym, jak Dickins kilkakrotnie poprosił o singiel jako żart, wiedząc, że muzyka Enyi nie nadaje się na Top 40. Dickins i Ross Cullum są wymienieni w tekstach piosenek. Orinoco Flow stał się międzynarodowym hitem w pierwszej dziesiątce i przez trzy tygodnie był numerem jeden w Wielkiej Brytanii pierwszym z wytwórni Warner, który osiągnął pierwsze miejsce w ciągu sześciu lat. Nowo odkryty sukces spowodował, że Enya zyskała międzynarodową sławę i otrzymała oferty wykorzystania jej muzyki w reklamach telewizyjnych. Spędziła rok podróżując po całym świecie, aby promować album, który zwiększył jej ekspozycję poprzez wywiady i występy na żywo. W 1996 r. Watermark sprzedał się w ilości przekraczającej 1,2 miliona egzemplarzy w Wielkiej Brytanii i 4 miliony w Stanach Zjednoczonych.
1989–1997: Shepherd moons i The Memory of Trees
Po wypromowaniu Watermark, Enya kupiła nowy sprzęt do nagrywania i rozpoczęła pracę nad swoim następnym albumem Shepherd Moons. Okazało się, że sukces Watermark spowodował znaczną presję dla piosenkarki, gdy przyszło do pisania nowych piosenek. Enya napisała piosenki na podstawie kilku pomysłów, w tym wpisów z jej pamiętnika, The Blitz w Londynie i jej dziadków. Shepherd Moons został wydany w listopadzie 1991 r. Był to jej pierwszy album wydany pod szyldem Reprise Records, prowadzonego przez Warnera w Stanach Zjednoczonych. Stał się większym sukcesem komercyjnym niż Watermark, osiągając numer jeden w Irlandii w ciągu tygodnia i numer 17 w Stanach Zjednoczonych. Caribbean Blue - główny singiel uzyskał 13 miejsce na listach w Wielkiej Brytanii. W 1997 roku album osiągnął wiele platynowych płyt za sprzedaż przekraczającą 1,2 miliona egzemplarzy w Wielkiej Brytanii i 5 milionów w Stanach Zjednoczonych.
W 1991 roku Warner Music wydało kolekcję pięciu teledysków Enya o nazwie Moonshadows. W 1993 roku Enya zdobyła swoją pierwszą nagrodę Grammy za najlepszy album New Age za Shepherd Moons. Wkrótce potem Enya i Nicky weszli w dyskusję z Industrial Light & Magic, założoną przez George'a Lucasa, dotyczącą skomplikowanego systemu oświetlenia scenicznego dla proponowanej trasy koncertowej, lecz nic nie wyszło z tych spotkań. W listopadzie 1992 Warner uzyskał prawa do Enyi i ponownie wydał album jako The Celts z nowymi utworami. Album przekroczył początkowe wyniki sprzedaży, osiągając 10 miejsce w Wielkiej Brytanii [39] i osiągnął platynową płytę w Stanach Zjednoczonych w 1996 r. za milion sprzedanych kopii.
Po podróży na całym świecie w celu promowania Shepherd Moons, Enya zaczęła pisać i nagrywać swój czwarty album, The Memory of Trees. Album został wydany w listopadzie 1995 r. Szczyt osiągnął piątą pozycję w Wielkiej Brytanii i dziewiąty w Stanach Zjednoczonych, gdzie sprzedał się w ponad 3 milionach egzemplarzy. Jej wiodący singiel Anywhere Is osiągnął siódme miejsce w Wielkiej Brytanii. Drugi On My Way Home osiągnął dwudziesty szósty w tym samym kraju. Pod koniec 1994 r. Enya wydała rozszerzoną, świąteczną wersję albumu The Christmas EP. Enyi zaproponowano, aby skomponowała soundtrack do filmu Titanic, ale odmówiła. Nagranie jej śpiewu Oíche Chiúin, irlandzkiej wersji Cichej nocy pojawiło się na charytatywnym albumie A Very Special Christmas 3, wydanym na rzecz Olimpiady Specjalnej w październiku 1997 r.
Na początku 1997 roku Enya zaczęła wybierać utwory na swój pierwszy album kompilacyjny, „starając się wybrać oczywiste piosenki, hity i inne”. Zdecydowała się na pracę nad kolekcją po trasie promocyjnej The Memory of Trees, ponieważ czuła, że to właściwy moment w jej karierze, a jej kontrakt z WEA wymagał od niej wydania „najlepszego” albumu. Zestaw, zatytułowany Paint the Sky with Stars: The Best of Enya, zawiera dwa nowe utwory Paint the Sky with Stars i Only If .... Wydany w listopadzie 1997 r. album był światowym sukcesem komercyjnym, osiągając 4 miejsce w Wielkiej Brytanii i nr 30 w USA, gdzie sprzedał się w ponad 4 milionach egzemplarzy. Only If ... został wydany jako singiel w 1997 roku.
1998–2007: A Day Without Rain i Amarantine
Enya rozpoczęła pracę nad swoim piątym albumem studyjnym, zatytułowanym A Day Without Rain, w połowie 1998 roku. W odróżnieniu od swoich poprzednich albumów, włączyła użycie sekcji smyczkowej do swoich kompozycji, co początkowo nie było świadomą decyzją, ale Enya i Nicky Ryan zgodzili się, że uzupełniają utwory, które były pisane. Album został wydany w listopadzie 2000 r. i osiągnął numer 6 w Wielkiej Brytanii i 17 w Stanach Zjednoczonych. W następstwie ataków z 11 września sprzedaż albumu i jego wiodącego singla Only Time gwałtownie wzrosła po tym, jak piosenka została szeroko wykorzystana podczas transmisji radiowych i telewizyjnych z wydarzeń prowadząc do jej opisu jako „hymn po 11 września”. Ekspozycja spowodowała, że A Day Without Rain osiągnęło drugie miejsce listy Billboard 200. Enya wydała maxi singiel zawierający oryginalny i popowy remiks utworu Only Time w listopadzie 2001. Enya przekazała swoje dochody na rzecz Międzynarodowego Stowarzyszenia Strażaków. Piosenka znalazła się na szczycie listy Billboard Hot Adult Contemporary Tracks i znalazła się na 10 miejscu w rankingu Hot 100. Był to singiel Enyi najwyżej notowany w USA. Drugi singiel Wild Child został wydany w grudniu 2001 roku. A Day Without Rain pozostaje najlepiej sprzedawanym albumem Enyi z 7 milionami sprzedanych egzemplarzy w USA i najlepiej sprzedającym się albumem New Age wszech czasów, szacowanym na 13 milionów sprzedanych egzemplarzy na całym świecie.
W 2001 roku Enya zgodziła się napisać i zagrać w dwóch utworach do ścieżki dźwiękowej Władcy Pierścieni: Drużyna Pierścienia (2001) na prośbę reżysera Petera Jacksona. Jego kompozytor Howard Shore „wyobrażał sobie jej głos”, gdy pisał partyturę filmu, co czyni wyjątkowy wyjątek włączeniem innego artysty do jednej ze ścieżek dźwiękowych. Po locie do Nowej Zelandii, aby obserwować filmowanie i obejrzeć fragment filmu, Enya wróciła do Irlandii i skomponowała Aníron (Theme for Aragon and Arwen) z tekstami Romy Ryan w JRR Tolkienowskim fikcyjnym język elfów Sindarin oraz May It Be, śpiewany, w języku angielskim i innym języku tolkienowskim quenyi. Shore oparł swoje orkiestracje wokół nagranych wokali i motywów Enyi, aby stworzyć „płynny dźwięk”. W 2002 r. Enya wydała May It Be jako singiel, który przyniósł jej nominację do Oscara za najlepszą oryginalną piosenkę. Wystąpiła na żywo podczas ceremonii rozdania nagród 74. Akademii wraz z orkiestrą w marcu 2002 r. a później przytoczyła moment jako wyróżnienie jej kariery.
Enya podjęła dodatkowe projekty studyjne w 2001 i 2002 roku. Pierwszym z nich była praca nad ścieżką dźwiękową do japońskiego filmu romantycznego Calmi Cuori Appassionati (2001), który został następnie wydany jako Themes z Calmi Cuori Appassionati (2001). Album składa się z utworów obejmujących karierę od Enyi po A Day Without Rain z dwoma stronami B. Album trafił na numer 2 w Japonii i stał się drugim, w którym Enya sprzedała milion kopii w kraju. W listopadzie 2002 ukazał się album Only Time - The Collection, składający się z 51 utworów nagranych w trakcie jej kariery, wydany w limitowanej liczbie kopii.
We wrześniu 2003 roku Enya powróciła do Aigle Studio, aby rozpocząć pracę nad swoim szóstym albumem studyjnym Amarantine. Roma powiedział, że tytuł oznacza „wieczny”. Album jest pierwszym przykładem śpiewu Enyi w Loxian - fikcyjnym języku stworzonym przez Romę, który powstał, gdy Enya pracowała nad Water Shows the Hidden Heart. Po wielu próbach zaśpiewania piosenki po angielsku, irlandzku i łacinie, Roma zaproponowała nowy język oparty na dźwiękach, które Enya śpiewała podczas tworzenia swoich piosenek. Okazało się to być sukcesem, a Enya zaśpiewała Less Than a Pearl i The River Sings w ten sam sposób. Roma pracowała nad tym językiem dalej, tworząc „kulturę i historię” za sobą otaczającą ludność Loxian, którzy są z innej planety. Sumiregusa (Wild Violet) jest zaśpiewany po japońsku. Amarantine odniosła globalny sukces, osiągając 6 pozycję na liście Billboard 200 i 8 na liście w Wielkiej Brytanii. W Stanach Zjednoczonych sprzedano ponad milion certyfikowanych kopii, co stanowi znaczny spadek sprzedaży w porównaniu z jej poprzednimi albumami. Enya zadedykowała album producentowi BBC Tony'emu McAuleyowi, który zlecił Enyi napisanie ścieżki dźwiękowej do The Celts, po jego śmierci w 2003 roku. Singiel Amarantine został wydany w grudniu 2005 roku.Świąteczna edycja specjalna Christmas Special Edition została wydana w 2006 r., a następnie wydana została wersja Deluxe.
W 2006 roku Enya wydała Sounds of the Season: The Enya Holiday Collection, świąteczną EP-kę wydaną wyłącznie w USA po wyłącznej współpracy z siecią NBC i siecią domów towarowych Target. Zawiera dwie nowe piosenki „Christmas Secrets” i „The Magic of the Night”.
W czerwcu 2007 r. Enya otrzymała tytuł doktora honoris causa Narodowego Uniwersytetu Irlandii w Galway. Miesiąc później otrzymała drugą z University of Ulster.
Po 2008: And Winter Came ... i Dark Sky Island
Enya kontynuowała pisanie muzyki z zimowym i świątecznym motywem do swojego siódmego albumu studyjnego And Winter Came.Początkowo zamierzała stworzyć album z sezonowymi piosenkami i hymnami, który miał być wydany pod koniec 2007 roku, ale zamiast tego postanowiła stworzyć album o tematyce zimowej. Utwór My! My! Time Flies! to hołd złożony zmarłemu irlandzkiemu gitarzyście Jimmy'emu Faulknerowi, który zawiera gitarowe solo w wykonaniu Pata Farrella będące pierwszym użycie gitary na albumie Enyi od czasu I Want Tomorrow z Enyi. Po wydaniu w listopadzie 2008 r., And Winter Came ... osiągnął 6 miejsce w Wielkiej Brytanii i nr 8 w USA i sprzedał prawie 3,5 miliona kopii na całym świecie do 2011 r.
Po promocji And Winter Came ... Enya zrobiła sobie dłuższą przerwę od pisania i nagrywania muzyki. Spędziła czas odpoczywając, odwiedzając rodzinę w Australii i remontując swój nowy dom na południu Francji. W marcu 2009 roku jej pierwsze cztery albumy studyjne zostały wznowione w Japonii w formacie Super High Material CD z dodatkowymi utworami. Jej drugi album kompilacyjny i DVD, The Very Best of Enya, został wydany w listopadzie 2009 r. i zawiera utwory z lat 1987–2008, w tym wcześniej niepublikowaną wersję Aníron. W 2013 roku Only Time został użyty w reklamie „Epic Split” przez Volvo Trucks z Jean-Claude Van Damme. Film stał się bardzo popularny, co doprowadziło do licznych parodii reklamy przesłanej na YouTube również z utworem wokalistki. Ta uwaga zaowocowała osiągnięciem pozycji 43 na liście singli Billboard Hot 100.
W 2012 roku Enya wróciła do studia, aby nagrać swój ósmy album, Dark Sky Island. Jego nazwa odnosi się do wyspy Sark, która stała się pierwszą wyspą wyznaczoną, jako rezerwat ciemnego nieba. Nowy album zaczął być promowany w październiku 2015 r. z premierą jego głównego singla Echoes in Rain w audycji radiowej Kena Bruce'a oraz z wydaniem tego samego miesiąca singla w wersji cyfrowej. Po premierze w dniu 20 listopada 2015 r. Dark Sky Island trafił na 4. miejsce w Wielkiej Brytanii, najwyższy album studyjny Enyi na tej liście od czasu, gdy Shepherd Moons trafił na 1. miejsce. Deluxe Edition zawiera trzy dodatkowe utwory. Enya zakończyła trasę promocyjną po Wielkiej Brytanii i Europie, Stanach Zjednoczonych i Japonii.
Życie prywatne
W 1997 roku Enya za 2,5 miliona funtów kupiła na aukcji Manderley Castle, wiktoriański dom klasy A w Killiney w hrabstwie Dublin. Dawniej znana jako Victoria and Ayesha Castle, przemianowała zamek po domu z książki Rebecca autorstwa Daphne du Maurier. W 2009 roku, podczas trzyletniej przerwy w muzyce, Enya kupiła dom w południowej Francji.
Od lat 80. Enya przyciągnęła uwagę kilku stalkerów. W 1996 r. Włoch, który widziany był w Dublinie ze zdjęciem Enyi na szyi, dźgnął się przed pubem rodziców piosenkarki po wyrzuceniu z lokalu. W maju 2005 r. Enya wydała około funtów na poprawę bezpieczeństwa, pokrycie luk w zewnętrznej ścianie zamku oraz zainstalowanie pachołków i żelaznych balustrad. Pomimo tych ulepszeń, w październiku 2005 r. dwie osoby włamały się do jej domu. Jedna zaatakowała i związała jedną z pokojówek wokalistki i uciekła z kilkoma przedmiotami Enyi po tym, jak podniosła alarm w swoim pokoju bezpieczeństwa.
Enya znana jest z utrzymywania prywatnego stylu życia, mówiąc: „Muzyka jest tym, co się sprzedaje. Nie ja ani to, za czym stoję ... zawsze tak chciałam”. Nie jest zamężna i jest ciotką zastępczą dla dwóch dziewczynek. W 1991 roku powiedziała: „Boję się małżeństwa, ponieważ obawiam się, że ktoś może mnie chcieć z powodu tego, kim jestem, a nie dlatego, że mnie kocha...”. Jej związek z „hiszpańskim mężczyzną” zakończył się w 1997 r. - mniej więcej wtedy, gdy rozważała ograniczenie czasu na muzykę, aby mieć rodzinę, ale stwierdziła, że wywiera to na nią presję i „poszła drogą, którą chciała iść". Deklaruje się jako „bardziej duchowa niż religijna... czerpię z religii to, co lubię”.
W 2006 r. Enya uplasowała się na trzecim miejscu na liście najbogatszych irlandzkich artystów estradowych z szacowaną fortuną 75 milionów funtów i numerem 95 w liście Sunday Times najbogatszych 250 Irlandczyków.
W 2017 roku nowy gatunek ryb, Leporinus enyae, znaleziony w obszarze rzeki Orinoko, został nazwany na cześć Enyi.
Występy na żywo
Enya nigdy nie odbyła trasy koncertowej, mimo licznych próśb z całego świata i wspominania o pomyśle od późnych lat 80. Powiedziała, że początkowo nie zgadzała się w tej sprawie z Warner Music, ponieważ wytwórnia wyobrażała sobie jej występ na scenie „z fortepianem... może z dwoma lub trzema syntezatorami i to wszystko”. Enya wyjaśniła, że czas poświęcony jej albumom powoduje, że pozostaje jej już niewiele czasu na planowanie innych projektów. Wyraziła również trudność w odtworzeniu na scenie jej muzyki. W 1996 roku Nicky Ryan powiedział, że Enya otrzymała ofertę wartą prawie funtów na wykonanie koncertu w Japonii. W 2016 wokalistka opowiedziała o perspektywie koncertu na żywo, kiedy ujawniła rozmowy z Ryanami podczas jej trzyletniej przerwy po And Winter Came ... (2008), aby wykonać koncert w Metropolitan Opera House w Nowym Jorku, który miał być transmitowany do kin na całym świecie. Zanim mogło się to wydarzyć, Nicky zasugerował, aby weszła do studia i nagrała „wszystkie hity” na żywo z orkiestrą i chórem, aby zobaczyć, jak będą brzmieć.
Enya śpiewała na żywo i z playbacku podczas różnych koncertów, wydarzeń i ceremonii w trakcie całej swojej kariery, zwykle podczas swoich ogólnoświatowych wycieczek prasowych każdego albumu. W grudniu 1995 roku zaśpiewała Anywhere Is na koncercie świątecznym w Watykanie z udziałem papieża Jana Pawła II, który spotkał się z nią i podziękował jej za występ. W kwietniu 1996 piosenkarka zaśpiewała tę samą piosenkę podczas swojego niespodziewanego pojawienia się na pięćdziesiątych obchodach urodzin Karola XVI Gustawa, króla Szwecji i fana Enyi. W 1997 r. Enya wzięła udział w transmisji wigilijnej na żywo w Londynie, a następnie poleciała do hrabstwa Donegal, by dołączyć do swojej rodziny na coroczny mszalny występ chóralny o północy, w którym co roku uczestniczy. W marcu 2002 roku zaśpiewała May It Be z orkiestrą podczas ceremonii rozdania Oscarów. Enya i jej siostry występowały w lokalnym chórze Cor Mhuire w lipcu 2005 r. w kościele St. Mary w Gweedore podczas dorocznego Earagail Arts Festival.
Dyskografia
Albumy studyjne
Enya (1987) (wydane ponownie w 1992 jako The Celts)
Watermark (1988)
Shepherd Moons (1991)
The Memory of Trees (1995)
A Day Without Rain (2000)
Amarantine (2005)
And Winter Came (2008)
Dark Sky Island (2015)
Nagrody i wyróżnienia
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona oficjalna
Clannad
Irlandzcy keyboardziści
Irlandzcy pianiści
Irlandzkie wokalistki folkowe
Laureaci Nagrody Grammy
Laureaci World Music Awards
Zdobywcy platynowych płyt
Mezzosoprany
Muzycy new age
Urodzeni w 1961 |
1416 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Energia%20%28fizyka%29 | Energia (fizyka) | Energia (gr. ενεργεια energeia od ἔργον ergon „praca”) – skalarna wielkość fizyczna charakteryzująca stan układu fizycznego (materii) jako jego zdolność do wykonania pracy.
Energia występuje w różnych postaciach np.: energia kinetyczna, energia potencjalna, energia sprężystości, energia cieplna, energia jądrowa.
Energia może zmieniać swoją postać, jednak nie może być tworzona ani niszczona (zasada zachowania energii). Np. produkcja energii w elektrowni węglowej oznacza tylko przekształcenie energii chemicznej w elektryczną.
Z punktu widzenia termodynamiki niektóre formy energii są funkcjami stanu i potencjałami termodynamicznymi. Energia i jej zmiany opisują stan i wzajemne oddziaływania obiektów fizycznych (ciał, pól, cząstek, układów fizycznych), przemiany fizyczne i chemiczne oraz wszelkiego rodzaju procesy występujące w przyrodzie. W termodynamice, energię która może zostać zamieniona na pracę w określonych warunkach nazywa się energią swobodną.
Energia jest wielkością addytywną.
Energię we wzorach fizycznych zapisuje się najczęściej za pomocą symbolu E.
Gęstość energii
Stan ośrodka ciągłego lub pola fizycznego charakteryzuje gęstość energii – skalarna wielkość fizyczna równa energii zawartej w jednostce objętości oraz strumień energii – wektorowa wielkość fizyczna równa iloczynowi gęstości energii i prędkości przemieszczania się jej w danym ośrodku.
Stan układu
Energia charakteryzuje stan równowagi układu i odchylenia od tego stanu. Układy fizyczne w stanach stacjonarnych lub podstawowych charakteryzowane są energią, której wartość jest minimalna. W związku z rozpraszaniem się (dyssypacją) energii obserwuje się samorzutne przechodzenie układów ze stanów o dużej energii do stanów o najmniejszej energii zwanych podstawowymi.
Energia a praca
Jeśli dany układ fizyczny ma w pewnym stanie energię mechaniczną większą o pewną wartość od energii w innym stanie, oznacza to, że jest on w stanie wykonać pracę nad innymi ciałami. Wartość tej pracy równa jest różnicy energii między tymi stanami, jeżeli energia wewnętrzna pozostaje stała.
Energia jest miarą zdolności układu fizycznego (materii) do wykonania pracy lub spowodowania przepływu ciepła. W procesach, w których jeden rodzaj energii zamienia się w inny (np. w procesie grzania grzejnikiem energia ładunków elektrycznych w spirali może zamienić się w energię wewnętrzną otaczającego spiralę powietrza i energię wewnętrzną samego grzejnika), związanych zawsze z jakiegoś rodzaju oddziaływaniami (w przywołanym przykładzie jest to oddziaływanie elektronów z siecią krystaliczną spirali) praca sił opisujących te oddziaływania jest równa ilości przemienianej energii.
Przepływ energii
Zgodnie z przyjętym sposobem opisu procesów fizycznych energia może być w tych procesach przekazywana (przenoszona) z jednego obiektu (układu) fizycznego do drugiego, a różnym procesom fizycznym odpowiadają różne postacie (formy) energii, które mogą w tych procesach zmieniać się (przekształcać) w inne.
Energia układu odosobnionego (izolowanego) jest stała, choć mogą zmieniać się jej formy i może być przekazywana z jednej części układu do innej (zasada zachowania energii). Zgodnie z twierdzeniem Noether zasada zachowania energii wynika z symetrii translacji czasowej (co można interpretować jako taką właściwość świata, zgodnie z którą prawa fizyki dzisiaj są takie same jak były wczoraj).
Ze względu na zasadę zachowania energii i związek tej zasady z symetrią translacji czasowej, energia jest jedną z podstawowych wielkości fizycznych.
Energia w teorii względności
W szczególnej teorii względności całkowita energia relatywistyczna danego obiektu fizycznego jest składową czasową czteropędu tego obiektu.
Zgodnie z wynikającą ze szczególnej teorii względności zasadą równoważności masy i energii masa spoczynkowa danego obiektu fizycznego jest jego energią spoczynkową (energią w układzie odniesienia związanym z obiektem, nazywanym układem spoczynkowym tego obiektu), określoną wzorem i w pewnych warunkach może być przekształcona w energię kinetyczną (oraz energia kinetyczna w spoczynkową), zaś całkowite energie relatywistyczne poszczególnych części układu (mierzone w układzie odniesienia środka pędu układu) są składnikami energii (masy) spoczynkowej układu.
Według ogólnej teorii względności rozkład energii i pędu jest źródłem zakrzywienia czasoprzestrzeni, które to zakrzywienie opisuje grawitację.
Przykłady form energii
energia mechaniczna
energia kinetyczna
energia potencjalna
energia elektryczna
energia magnetyczna (jednostką jest J/m³)
energia chemiczna
energia jądrowa
energia potencjałów termodynamicznych
Jednostki energii
Jednostką energii w układzie SI jest dżul [J].
Inne jednostki:
kilogramometr [kGm]
kilowatogodzina [kWh]
kaloria [cal]
elektronowolt [eV]
erg [erg]
Metody uzyskiwania energii
Najbardziej wydajną metodą uzyskiwania energii, z jednostki masy nośnika, leżącą w zasięgu możliwości technicznych ludzkości jest reakcja syntezy jądrowej. Kilkadziesiąt razy mniejszą wydajność teoretycznie można uzyskać w wyniku rozpadu jąder atomowych. Największą praktyczną wydajność osiągają już istniejące elektrownie atomowe, w których z jednostki masy uzyskuje się mniej niż jeden procent energii rozpadu jąder izotopu uranu , co odpowiada około 1/30000 energii odpowiadającej masie paliwa. Ilość utraconej przez układ określa defekt masy:
Zobacz też
ciepło
kwant energii
praca
termodynamika
Przypisy
Linki zewnętrzne
Andrzej Staruszkiewicz, Krótka historia pojęcia energii, „Foton”, nr 114, 2011.
Nagrania na YouTube [dostęp 2023-05-22]:
Sabine Hossenfelder, What is Energy? Is Energy conserved? , kanał autorski, 31 października 2020;
Don Lincoln, What is energy? , kanał Fermilabu , 27 maja 2022.
Wielkości termodynamiczne |
1417 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emisja | Emisja | Emisja – w ujęciu ogólnym: działanie polegające na przenoszeniu jakiegoś elementu układu do jego otoczenia. Czasem może się wydawać, że emisja polega na tworzeniu czegoś przez układ.
W szczególności dla różnych środowisk znaczenia mogą być następujące:
Fizyka
Zjawisko polegające na wysyłaniu energii w dowolnej postaci.
Rodzaje emisji:
emisja cząstek
emisja elektronów
emisja polowa
emisja fotoelektronowa (fotoemisja)
emisja termoelektronowa – termoemisja
emisja neutronów
emisja promieniowania
emisja spontaniczna
emisja wymuszona
emisja wtórna
Ekonomia
emisja pieniądza
emisja papierów wartościowych
emisja akcji
emisja znaczków pocztowych
Inne
emisja głosu (wokalistyka)
emisja zanieczyszczeń (inżynieria środowiska)
emisja programu (media)
emisja radiowa
emisje radiowe stosowane w krótkofalarstwie
Zobacz też
emitent
emiter
transmisja
audycja |
1418 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emilian | Emilian | Emilian – imię męskie pochodzenia łacińskiego a. etruskiego.
Wywodzi się od nazwiska pochodzącego z Etrurii, rzymskiego rodu patrycjuszy Emiliuszów (). Według tradycji oznacza tyle co żarliwy, rywal () a. zazdrosny (), lub po prostu: pochodzący z rzymskiego rodu Emiliuszów.
Utarło się kilka zdrobnień tego imienia: Emko, Mila, Milan, Milo itp., oraz najpopularniejsze Emil. Ostatnie, dzięki twórczości Jeana-Jacquesa Rousseau (Emil, czyli O wychowaniu), zostało upowszechnione w XIX w. jako odrębne imię i często stosowane wymiennie. Znane spieszczenia imienia to m.in.: Jemek, Milek, Miluś, Miłek itp., oraz pochodzące od zdrobnienia Emil: Emilek, Emisz, Emiś itp.
Posiada żeńskie odpowiedniki: Emiliana a. Emilia.
Od imienia wzięło swój źródłosłów kilka polskich nazwisk: Emela, Emielita, Emil, Emilewicz, Emilita, Emilka, Emisz, Emka, Emko, Emilianowicz, Jemielita, Jemilka, Omilianowicz, Omiljanowicz, Milewicz, Milowicz. Przypuszczalnie także od imienia Emilian bądź jego form obocznych wzięły swoją nazwę niektóre miejscowości, m.in. Emilianów, Jemiłówka, Milanówek, Milejowice, Milowice. Błędnie prowadzona jest od Emiliana etymologia lombardzkiej nazwy zwyczajowej Mediolanu (), właściwie będącą formą imienia w tym języku i przypisaną miastu wtórnie.
Emilian imieniny obchodzi: 28 kwietnia, 27 czerwca (wspomnienie bł. Emiliana Kowcza), 18 lipca (św. Emiliana z Durostorum), 31 lipca, 8 sierpnia, 21 sierpnia, 11 września, 11 października, 12 listopada (św. Emiliana z Cogolli) i 6 grudnia (św. Emiliana Męczennika).
Dzięki kultowi świętych imienników, imię to jest szczególnie popularne w Hiszpanii, Portugalii, krajach latynoamerykańskich, Rumunii i we Włoszech oraz wśród chrześcijan północnoafrykańskich. Za sprawą kultu śś. Emiliana i Majoryka, tradycyjnie łączone z zawodami aptekarza oraz specjalnościami chemika i wcześniej inżyniera wojskowego. Stąd w rodzinach inteligenckich Polski i Rosji XVIII i XIX w. było chętnie wybierane dla dzieci, podkreślających tym związek z kulturą francuską i włoską. Obecnie należy do imion rzadkich, w 2010 zajęło 218. pozycję pod względem najczęściej nadawanych nowo urodzonym obywatelom Polski.
Odpowiedniki w innych językach
[]
[]
[]
[]
[]
[]
[]
[]
[]
[]
Patroni
św. Emilian z Durostorum (zm. 362), biskup Durostorum, męczennik (wspomnienie: 18 lipca)
św. Emilian Męczennik (fl. 477–484), aptekarz, wyznawca, męczennik (wspomnienie: 6 grudnia)
św. Emilian z Cogolli (473–574), mnich wędrowny (wspomnienie: 12 listopada)
bł. Emilian Kowcz (1884–1944), ukraiński duchowny, nowomęczennik (wspomnienie: 27 czerwca)
Imiennicy
Lista według daty urodzenia:
Scypion Afrykański Młodszy, właśc. Scypion Emilian (185 p.n.e. – 129 p.n.e.), wódz rzymski
Emilian z Nicei (fl. I w.), grecki epigramista
Emilian (206–253), cesarz rzymski w 253
Emilian Aleksander, właśc. Musjusz Emilian (zm. 262), uzurpator rzymski w 261–262
Emilian Węgierski (1778–1841), żołnierz, generał
Emilian Nowicki (1781–1876), lekarz, chirurg
Emilian Deryng (1819–1895), aktor
Emilian Czyrniański (1824–1888), chemik
Emilian Ogonowski (1833–1894), rutenista, folklorysta
Emilian Adamiuk (1839–1906), lekarz, okulista
Emilian Konopczyński (1839–1911), filolog klasyczny, działacz oświatowy
Emilian Voiutschi (1850–1920), rumuński duchowny i teolog
Emilian Radomiński (1850–1927), działacz niepodległościowy i unicki
Emilian Kaufmann (1852–1912), niemiecki lekarz, otorynolaryngolog
Emilian Jasiński (1865–1905), malarz
Emilian Lăzărescu (1878–1934), rumuński malarz
Emilian Czechowski (1884–1932), policjant
Emilian Loth (1888–1973), chemik, działacz humanitarny
Emilian Stanew (1907–1979), bułgarski pisarz
Emilian Bucov (1909–1984), mołdawski poeta i pisarz
Emilian Mrázek (1920–1943), czeski żołnierz
Emilian Weroński (1923–2013), filozof, etyk
Emilian Wiszka (1940–2014), historyk
Emilian Kamiński (1952–2022), aktor
Emilian Stańczyszyn (ur. 1963), polityk (UW)
Emilian Galaicu-Păun (ur. 1964), rumuński pisarz
Emilian (ur. 1972), rumuński duchowny, eparcha
Emilian Madey (ur. 1975), kompozytor, pianista
Emilian Dolha (ur. 1979), rumuński piłkarz
Emilian Kaszczyk (ur. 1980), lekkoatleta, skoczek wzwyż
Emilian Prałat (ur. 1984), historyk sztuki
Emilian Bera (ur. 1985), polityk (KO)
Aemilian (niem.)
Aemilian Scholl (1853–1912), amerykański fotograf
Aemilian Schöpfer (1858–1936), austriacki duchowny, publicysta
Emiliano (hiszp., wł.)
Emiliano González Navero (1861–1934), paragwajski polityk
Emiliano Figueroa (1866–1931), chilijski polityk
Emiliano Zapata (1879–1919), meksykański działacz chłopski, rewolucjonista
Emiliano Mercado del Toro (1891–2007), najstarszy człowiek świata w 2006–2007
Emiliano Bonazzoli (ur. 1979), włoski piłkarz
Emiliano Viviano (ur. 1985), włoski piłkarz
Émilien (fr.)
Émilien Frossard (1802–1881), francuski malarz
Émilien Dumas (1804–1873), francuski geolog i paleontolog
Émilien de Nieuwerkerke (1811–1892), francuski rzeźbiarz
Émilien Renou (1815–1902), francuski geolog i meteorolog
Émilien Cabuchet (1819–1902), francuski rzeźbiarz
Émilien Devic (1888–1944), francuski piłkarz
Émilien Clère (ur. 1982), francuski kolarz
Émilien Viennet (ur. 1992), francuski kolarz
Émilien Jacquelin (ur. 1995), francuski biathlonista
Émilien Gailleton (ur. 2003), francuski rugbysta
Jemielian ()
Jemielian Ukraincew (1641–1708), rosyjski dyplomata
Jemielian Pugaczow (1742–1775), ataman powstania kozackiego
Jemielian Fiedosiejew (fl. 1773), rosyjski rytownik
Jemielian Koroniejew (1782–1839), rosyjski rysownik i grawer
Jemielian Mielenczuk (1871–1917), rosyjski polityk (ZLR)
Jemieljan Jarosławski (1878–1943), rosyjski historyk i dziennikarz
Jemieljan Barykin (1902–1951), radziecki działacz komunistyczny
Omelan ()
Omelan Konstantynowycz (1864–1943), duchowny greckokatolicki
Omelan Sztefan (1868–1930), rusiński działacz oświatowy i gospodarczy
Omelan Newycki (1878–1939), duchowny greckokatolicki
Omelan Hordynski (1891–1940), polityk, senator RP (URP)
Omelan Senyk (1891–1941), działacz niepodległościowy i nacjonalistyczny
Omelan Hrabeć (1909–1944), oficer UPA
Omelan Łohusz (1912–1982), działacz niepodległościowy i nacjonalistyczny
Omelan Polowy (1913–1999), działacz niepodległościowy i nacjonalistyczny, żołnierz UPA
Omelan Antonowycz (1914–2008), prawnik, mecenas sztuki
Omelan Mazuryk (1937–2002), łemkowski malarz
Drugie i kolejne imię
Stanisław Libicki (1856–1933), działacz niepodległościowy i gospodarczy
Anatol Baconsky (1925–1977), rumuński pisarz i poeta
Ilias Chair (ur. 1997), marokański piłkarz
Max Verstappen (ur. 1997), holenderski kierowca wyścigowy
Zobacz też
Emilianów
Emilianówka
Saint-Émilion
Przypisy
Męskie imiona łacińskie |
1421 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eksa | Eksa | Eksa (E) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 000 000 000 = 1018 (trylion). Na przykład 1018 m = 1 Em (eksametr).
Eksa a eksbi
W informatyce oznacza on częściej 260 = 10246 = 1 152 921 504 606 846 976, np. 1 EB (eksabajt) to 260 bajtów. Ilość pamięci jaką teoretycznie mogą zaadresować procesory 64-bitowe to 264 bajtów, czyli 16 EB.
Zobacz też
przedrostek dwójkowy
Przypisy
Przedrostki wielokrotności jednostek |
1422 | https://pl.wikipedia.org/wiki/E%20%28ujednoznacznienie%29 | E (ujednoznacznienie) | E – piąta litera alfabetu łacińskiego, siódma litera alfabetu polskiego.
E
E – rzeka w Szkocji
E – singel zespołu Big Bang
izomeria geometryczna (od niem. entgegen – „naprzeciw”),
oznaczenie energii w fizyce,
moduł Younga
eksa – nazwa przedrostka w układzie SI odpowiadającego mnożnikowi 1018,
cyfra symbolizująca decymalną wartość 14 w układzie szesnastkowym,
nazwa dźwięku muzycznego
wschód (z ang. east) – jedna ze stron świata, oznaczenie długości geograficznej wschodniej (zobacz: N, S, W),
międzynarodowy kod samochodowy Hiszpanii,
początkowy znak w kodach E, służących do oznaczania dodatków do żywności (np. E100); litera E wskazuje, że dany dodatek jest dopuszczony do użycia w Unii Europejskiej,
początkowy znak w systemie oznaczeń międzynarodowych dróg w Europie, oznaczanych zielonymi prostokątnymi tablicami z białym napisem, np. E 30, E 28. Litera "E" sygnalizuje jednoznaczność oznaczeń dróg w obrębie całej Europy,
początkowy znak w oznaczeniach europejskich długodystansowych szlaków pieszych (E1-E11).
E to również język programowania.
E to także inny język programowania.
E – wyróżnik tablic rejestracyjnych województwa łódzkiego
E – kategoria poboru do wojska, oznaczająca osobę trwale niezdolną do służby
E – polski proszek do prania, który produkowany jest od 1969 roku przez zakłady Pollena-Wrocław.
oznaczenie natężenia pola elektrycznego
e
ładunek elementarny (stała fizyczna),
symbol elektronu,
stała matematyczna – podstawa logarytmu naturalnego (liczba Eulera, liczba Nepera, e≈2,718),
częsty skrót nazwy menedżera okien Enlightenment
– symbol IPA samogłoski
℮ – znak e (oznaczenie tolerancji wyrobu paczkowanego zgodne z dyrektywą Unii Europejskiej 76/211/EWG)
Zobacz też
skrót jednoliterowy. |
1423 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewrotas | Ewrotas | Ewrotas, dawniej Eurotas, (gr. Eurṓtas) – główna rzeka Lakonii, krainy w południowej Grecji, o długości 82 km. Wypływa z góry Chelmos, przepływa przez Spartę i wpada do Morza Egejskiego poprzez Zatokę Lakońską na wschód od Githio. Według starożytnych Greków oddzielała podziemie od Alfejosu.
Zobacz też
Eurotas – grecki bóg rzeczny
Ewrotas – gmina na Peloponezie
Przypisy
Rzeki w Grecji
Zlewisko Morza Egejskiego |
1426 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eugeniusz%20%28cesarz%29 | Eugeniusz (cesarz) | Flawiusz Eugeniusz, łac. Flavius Eugenius (ok. 350 r. – 6 września 394) – cesarz rzymski w latach 392–394.
Życiorys
Pochodzenie i pierwszy okres rządów
Eugeniusz był nauczycielem literatury łacińskiej i retoryki. W 389 roku zaprzyjaźnił się z wodzem Arbogastem, który uczynił go naczelnikiem kancelarii na dworze cesarza Walentyniana II. Dzięki temu posunięciu rzymski wódz miał wgląd do listów cesarza. W wyniku konfliktu pomiędzy Arbogastem a Walentynianem ten ostatni poniósł śmierć. Trzy miesiące później, 22 sierpnia 392, Arbogast wyniósł Eugeniusza na tron.
Nowemu cesarzowi podlegał zachód cesarstwa (początkowo bez Italii). Na wschodzie rządził cesarz Teodozjusz. Eugeniusz zabiegał początkowo o uznanie dla swojej władzy przez Teodozjusza. Na wybijanych monetach widniały postacie obu cesarzy, a do Konstantynopola wysłano poselstwo, któremu jednak nie udało się osiągnąć zamierzonego celu, ponieważ Teodozjusz parł do wojny. Zanim doszło do militarnego rozstrzygnięcia, Eugeniusz i Arbogast umocnili obronę prowincji nadreńskich. Zimą 393 wojska rzymskie spacyfikowały tereny barbarzyńców leżące w tym rejonie.
Rządy w Rzymie, wojna i śmierć
Następnie wiosną 393 r. Eugeniusz opanował bez walki Italię. W Rzymie popierała go wciąż liczna, mimo prześladowań ze strony chrześcijan, politeistyczna elita intelektualna i polityczna (Senat). Wiązała ona z panowaniem Eugeniusza nadzieje na powrót do wiary przodków lub przynajmniej tolerancję religijną. Eugeniusz, mimo iż sam był chrześcijaninem, zaczął realizować propoliteistyczną politykę. Zezwolił na powrót do sali zgromadzeń senatu posągu Wiktorii, przywrócił świątyniom bogów starożytnego Rzymu dobra skonfiskowane przez poprzednich chrześcijańskich cesarzy. Odrestaurowano również świątynię Wenus i Romy, odbudowano świątynię Marsa w Ostii, oraz zburzono kilka kościołów. Działania Eugeniusza wspierali wyznawcy wiary przodków: Virius Nicomachus Flavianus – prefekt pretorium w Italii – i jego syn Nicomachus Flavianus – prefekt Rzymu. Mimo licznych działań na rzecz dawnej religii, za rządów Eugeniusza nie doszło do krwawych prześladowań religijnych, chociaż wyruszając na wojnę z Teodozjuszem, Eugeniusz zapowiedział, że w przypadku zwycięskiego powrotu zamieni kościoły w stajnie, a mnichów wcieli do armii.
Do jedynej bitwy doszło nad Frygidusem w dniach 5–6 września 394. Pierwszego dnia triumfowały wojska Eugeniusza i Arbogasta, które zadały oddziałom Teodozjusza poważne straty. Cesarscy wodzowie rozważali nawet uznanie się za pokonanych i wycofanie z pola walki. Teodozjusz postanowił jednak zaryzykować kolejne starcie następnego dnia. 6 września wojska Teodozjusza ponownie zeszły w dolinę, zaskakując wojska Eugeniusza, który nie spodziewał się, że jego przeciwnik zdecyduje się na kontynuowanie walki. Podczas powstałego zamieszania Eugeniusz został pojmany przez żołnierzy i doprowadzony do Teodozjusza, gdzie miał błagać o jego łaskę. Teodozjusz rozkazał ściąć jeńca, a jego głowę obnosić po polu bitwy.
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Zmarli w 394
Urodzeni w IV wieku |
1427 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eugeniusz | Eugeniusz | Eugeniusz – imię męskie pochodzenia greckiego. Oznacza „zacny“ lub „szlachetnie urodzony”. Jego żeńskim odpowiednikiem jest Eugenia.
W populacji Polaków imię to zajmowało w 2017 r. 70 miejsce (82 921 nadań).
Eugeniusz imieniny obchodzi 4 stycznia, 4 marca, 2 czerwca, 8 lipca, 13 lipca, 18 lipca, 29 lipca, 6 września, 13 listopada, 13 grudnia, 20 grudnia i 30 grudnia.
Odpowiedniki w innych językach
angielski: Eugene, Gene
białoruski: Яўген, Яўгеній
chorwacki: Eugenije, Eugen
czeski: Evžen
francuski: Eugène
grecki: Ευγένιος Eugénios
hiszpański: Eugenio
litewski: Eugenijus, Eugenas
łotewski: Eižens, Jevgenijs
niemiecki: Eugene
portugalski: Eugênio
rosyjski: Евгений Jewgienij, Евген Jewgien
rumuński: Eugeniu
serbski: Евгеније Evgenije
ukraiński: Євген, Євгеній
węgierski: Jenő
esperanto: Eŭgeno
Znane osoby noszące imię Eugeniusz
Eugeniusz – cesarz rzymski z końca IV wieku
Eugeniusz I (zm. 657), papież od 16 września 655 do 2 czerwca 657), święty Kościoła katolickiego, wspomnienie 2 czerwca
Eugeniusz II (zm. 827), papież od maja 824 do sierpnia 827
Eugeniusz III (zm. 1153), papież od 15 lutego 1145 do 8 lipca 1153, błogosławiony Kościoła katolickiego, wspomnienie 8 lipca
Eugeniusz IV (1388-1447), papież od 3 marca 1431 do 23 lutego 1447
Eugeniusz I, astronom, matematyk, arcybiskup Toledo (od 636 do 646)
Eugeniusz II, arcybiskup Toledo (od 646 do 657), święty Kościoła katolickiego, wspomnienie 13 listopada
Eugeniusz Ajewski
Jewgienij Aleksiejew – rosyjski arcymistrz szachowy
Eugenio Alliata – archeolog włoski
Eugen Bakumovski
Eugenio Barba
Eugeniusz Baziak
Eugeniusz de Beauharnais
Eugen Bejinariu
Jewgienij Biełow – reprezentant Rosji w biegach narciarskich
Eugeniusz Bodo
Eugene Cernan – astronauta amerykański
Eugène Delacroix
Eugeniusz Eibisch
Eugeniusz Faber
Jewgienij Frołow
Eugeniusz Grzeszczak
Gene Hackman
Eugen Herrigel
Eugène Ionesco
Eugen Jebeleanu
Jewgienij Kafielnikow
Eugeniusz Kijewski
Eugeniusz Kłopotek
Eugeniusz Knapik
Eugeniusz Konopacki
Eugeniusz Kriegelewicz
Gene Krupa – wybitny amerykański perkusista i kompozytor jazzowy polskiego pochodzenia
Eugeniusz Kwiatkowski – minister
Eugene Levy
Eugeniusz Lokajski
Eugeniusz Makulski
Eugene Mallove
Eugeniusz Małaczewski
Eugeniusz de Mazenod – założyciel zakonu oblatów
Eugeniusz Misiło - historyk, działacz mniejszości ukraińskiej w Polsce
Eugeniusz Misztal
Eugeniusz Molczyk
Eugenio Montale
Eugeniusz Morawski
Eugeniusz Molski
Eugeniusz Morski
Eugene O’Neill
Eugeniusz Olejarczyk
Eugenio Pacelli – papież Pius XII
Eugeniusz Pankiewicz
Eugeniusz Paukszta
Jewgienij Pluszczenko
Eugène Pottier
Jewgienij Primakow
Eugeniusz Romański
Eugeniusz Romer
Eugeniusz Sabaudzki
Eugen Sandow
Eugen Schauman
Eugene Shoemaker
Eugeniusz Stasiecki
Eugeniusz Szermentowski
Eugeniusz Szymik
Eugen Suchoň
Eugeniusz Żmijewski
Zobacz też
Błogosławiony Eugeniusz
Święty Eugeniusz
Stadion Evžena Rošickiego
Eugeniusz Oniegin – poemat Puszkina
Przypisy
Męskie imiona greckie |
1428 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20P%C3%B3%C5%82nocna | Europa Północna | Europa Północna – północna część Europy.
W jej skład wchodzą:
kraje nordyckie
kraje skandynawskie
kraje bałtyckie
oraz
Największe miasta Europy Północnej
Języki
Kraje Europy Północnej posługują się głównie językami germańskimi (Dania, Islandia, Norwegia, Szwecja, Wielka Brytania). Na Litwie i Łotwie używane są języki bałtyckie. W Estonii i Finlandii używane są języki ugrofińskie, a w Irlandii celtyckie i częściowo germańskie.
Religia
W tej części Europy dominuje protestantyzm, w Islandii, Szwecji, Norwegii, Wielkiej Brytanii, Finlandii, Estonii i na Łotwie jest to religia dominująca. Katolickimi krajami są Litwa i Irlandia, gdzie ok. 90% społeczeństwa jest wyznania rzymskokatolickiego. Ponadto w Estonii i w Szwecji dominuje również bezwyznaniowość, w Estonii jest to ok. 70% społeczeństwa, w Szwecji natomiast 46-85% (w zależności od badań).
Zobacz też
Europa Zachodnia
Europa Środkowa
Europa Środkowo-Wschodnia
Europa Wschodnia
Europa Południowa
Skandynawia
kraje nordyckie
kraje bałtyckie |
1429 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20Zachodnia | Europa Zachodnia | Europa Zachodnia – państwa zaliczane do zachodniej części Europy ze względu na ich przynależność geograficzną, historyczną i kulturową.
Według klasyfikacji geograficznej ONZ
Według podziału używanego przez Wydział Statystyczny Organizacji Narodów Zjednoczonych, Europę Zachodnią tworzą:
Państwa te zajmują powierzchnię ponad 1,1 mln km², a liczba ludności przekracza 185 mln mieszkańców (2008).
Należy jednak zwrócić uwagę, iż zakwalifikowanie konkretnych państw lub obszarów do danego regionu ma na celu ułatwienie badań statystycznych i nie jest wyrazem uznania przez Organizację Narodów Zjednoczonych przynależności politycznej lub innej danego państwa lub obszaru.
Według klasyfikacji CIA
Amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza, w swoim corocznym raporcie The World Factbook, do krajów Europy Zachodniej zalicza:
Europa Południowo-Zachodnia:
Kwestia państw niemieckojęzycznych
Większość geografów i historyków zalicza jednak Niemcy, Austrię, Szwajcarię i Liechtenstein do Europy Środkowej (Europa Środkowo-Zachodnia), która nie istnieje w – powstałym w czasie zimnej wojny – podziale statystycznym ONZ.
Określenie polityczno-gospodarcze
Określenia tego używa się najczęściej w stosunku do wszystkich państw „starej” Unii Europejskiej oraz krajów EFTA (Islandii, Liechtensteinu, Norwegii i Szwajcarii). Jednak w ostatnim czasie coraz częściej (choć znacznie rzadziej niż w odniesieniu do wyżej wymienionych) do Europy Zachodniej zalicza się niektóre kraje przyłączone do Unii Europejskiej w 2004, tj. (Polskę, Węgry, Czechy i Słowację).
Największe miasta w Europie Zachodniej
Zobacz też
Europa Środkowa
Europa Środkowo-Wschodnia
Europa Wschodnia
Europa Północna
Europa Południowa
Przypisy |
1430 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20%C5%9Arodkowa | Europa Środkowa | Europa Środkowa – region geograficzny położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic.
Definicja
Część publikacji naukowych traktuje Europę Środkową jako synonim Grupy Wyszehradzkiej. Według Ronalda Tiersky’ego i The Economist Europa Środkowa w najbardziej ścisłym znaczeniu to właśnie kraje konstytuujące tę grupę:
.
Bank Światowy i OECD do Europy Środkowej także zaliczają kraje tworzące Grupę Wyszehradzką, dodając do nich Słowenię ze względu na podobieństwa etniczno-kulturowe i gospodarcze. Lonnie R. Johnson w swoich publikacjach na ten temat pisze, że dwa najbardziej na wschód wysunięte kraje Europy Zachodniej, czyli Niemcy i Austria, nie są krajami stricte środkowoeuropejskimi, a określanie ich w ten sposób prowadzi do rozmycia istoty pojęcia Europa Środkowa.
.
Na konferencji Międzynarodowej Unii Geograficznej w Pradze (1994) do państw środkowoeuropejskich zaliczone zostały kraje Grupy Wyszehradzkiej i część krajów alpejskich:
.
Nieco inaczej określono obszar regionu w unijnym programie Europa Środkowa. Program ten obejmuje następujące kraje:
Austrię
wschodnią i południową część Niemiec
Polskę
Słowację
Słowenię
zachodnią część Ukrainy (Wołyń, region Lwowa i Stanisławowa, Bukowinę i Ruś Zakarpacką)
północną część Włoch.
W porównaniu z definicją Międzynarodowej Unii Geograficznej z unijnego programu wyłączona jest północno-zachodnia część Niemiec, Szwajcaria i Liechtenstein, natomiast włączono rejony Ukrainy i Włoch, w znacznej części historycznie powiązane z monarchią habsburską.
Region objęty unijnym programem Europa Środkowa zajmuje powierzchnię ponad 1 mln km² z liczbą ludności wynoszącą około 148 mln. Jest to obszar wspólnej historii i kultury, które odróżniają go od sąsiednich regionów. Na wschód i południowy wschód od Europy Środkowej położone są terytoria opanowane przez długi okres przez imperium osmańskie lub rosyjskie, z silnym wpływem kultury helleńskiej (np. mająca swe źródła w alfabecie greckim cyrylica). Są to obszary, na których dominuje prawosławie, kościół unicki oraz islam, natomiast Europa Środkowa pozostaje regionem zdominowanym przez katolicyzm. Starożytne cesarstwo rzymskie nie sięgało do tej części kontynentu i dopiero od X wieku Europa Środkowa znalazła się w zasięgu cywilizacji zachodniej.
Koncepcja Mitteleuropy
W XIX wieku postulowano utworzenie zdominowanej przez Niemcy federacji krajów środkowoeuropejskich, mającej stanowić kontynuację Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Uznawano, że narody sąsiadujące z Niemcami skorzystałyby na realizacji tego projektu. Ideę tę propagowali m.in. Konstantin Frantz oraz Friedrich Naumann, który używał wobec tego hipotetycznego bytu określenia Mitteleuropa (niem. Europa Środkowa).
Europa Środkowa pod względem kulturowym
Grupa ekspertów Organizacji Narodów Zjednoczonych w 2006 roku zaproponowała następujące kulturowe kryteria wyróżnienia regionu „Europa Środkowa”:
synchroniczna lub diachroniczna obecność katolicyzmu i protestantyzmu, podczas gdy prawosławie i islam odgrywają jedynie marginalną rolę;
zasięg regionu wyznacza kultura niemiecka i żydowska, współwystępująca z warstwami kulturowymi słowiańskimi, węgierskimi i romańskimi (występującymi również poza Europą Środkową);
stosunkowo wczesny rozwój miast i mieszczaństwa w porównaniu z Europą Wschodnią i Europą Południowo-Wschodnią;
wczesne pojawienie się niezależnej ludności wiejskiej;
tradycje lokalnej i regionalnej samorządności;
kulturowe i etniczne zróżnicowanie;
polityczna i gospodarcza orientacja na kontynent (nie na obszary zamorskie);
uprzemysłowienie późniejsze niż w Europie Zachodniej, ale znacznie wcześniejsze niż w Europie Wschodniej i Południowo-Wschodniej.
Pod innym kątem, choć odwołując się do niektórych z tych kryteriów, patrzył na Europę Środkową Csaba Kiss: Gdzież jest więc ten obszar? Według jednej z możliwych definicji jest nim ta strefa naszego kontynentu, w której w podobny sposób odbywało się powstawanie narodów, ów ważny składnik procesu modernizacji. Na początku tego procesu nie było niepodległej państwowości [...] Obszar ten był zamieszkany przez ludność o skomplikowanej strukturze narodowościowej, gdzie zazwyczaj współistniały różne wyznania religijne i, co za tym idzie, różniące się od siebie tradycje cywilizacyjne. Gdzie idea nowoczesnego narodu zawitała z zewnątrz, była niejako towarem importowanym z Zachodu. Mówiąc krótko: na wschód od niemieckiego i na zachód od rosyjskiego obszaru językowego. Zalicza się do niego nie tylko dawna Monarchia Austro-Węgierska, ale zarówno pozostające poza nią tereny polskie, jak i Bałkany. Milan Kundera napisał w 1983 roku esej „Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej”, w którym stwierdził: Europa środkowa nie jest państwem, lecz kulturą, losem; owym wspólnym losem było przymusowe wcielenie do bloku wschodniego. Z kolei w 2000 Jurij Andruchowycz scharakteryzował przeznaczenie Europy Środkowej jako bycie pomiędzy Rosjanami a Niemcami.
Kultura środkowoeuropejska wykracza poza dzisiejsze granice krajów uznawanych za przynależące do Europy Środkowej i obejmuje obszary historycznie należące do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Królestwa Węgier, monarchii habsburskiej czy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Należą do nich następujące regiony:
Białoruś (zachodnie krańce)
Bośnia i Hercegowina (część północna koło Wojwodiny)
Chorwacja (często wyłącza się Dalmację)
Rumunia (Transylwania, Banat, Bukowina)
Serbia (Wojwodina, Belgrad)
Ukraina (Zakarpacie, Galicja, Wołyń, Podole)
Wielu środkowoeuropejskich intelektualistów niechętnie odnosi się do pojęcia „Europa Środkowa” jako podważającego przynależność ich krajów do Europy jako takiej oraz do cywilizacji zachodniej; przykładowo – jak podaje Timothy Garton Ash – Adam Michnik w żadnej swojej publikacji nie użył tego sformułowania i pod tym względem jest w swym kraju dość typowy.
Największe miasta Europy Środkowej
Zobacz też
Europa
Europa Zachodnia
Europa Środkowo-Wschodnia
Europa Wschodnia
Europa Południowa
Europa Północna
Środek Europy
czas środkowoeuropejski
Przypisy
Bibliografia
J. Andruchovič, A. Stasiuk: Moja Europa: dwa eseje o Europie zwanej Środkową, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2000
T.G. Ash: Does Central Europe Exist?, The New York Review of Books, October 9, 1986
T.G. Ash: The Puzzle of Central Europe, The New York Review of Books, March 18, 1999
E. Brix: Z powrotem w Europie Środkowej. Eseje i szkice, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2012
O. Halecki: Historia Europy – jej granice i podziały, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2002
C. Kiss: Lekcja Europy Środkowej. Eseje i szkice, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2009
M. Kundera: Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, „New York Review of Books” 26.04.1984, wersja polska: „Zeszyty Literackie”, nr 5, 1984 (online)
C. Miłosz: Rodzinna Europa, Wydawnictwo Literackie, różne wydania
S. Škrabec: Geografia wyobrażona. Koncepcja Europy Środkowej w XX wieku, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2013 |
1431 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20%C5%9Arodkowo-Wschodnia | Europa Środkowo-Wschodnia | Europa Środkowo-Wschodnia – nazwa stosowana dla określenia europejskich państw mających wspólne korzenie kulturowe i historyczne, a także wspólną przeszłość jako buforowe socjalistyczne republiki podlegające ZSRR lub będące jego częścią składową jako republiki radzieckie. Jest to zbitka dwóch określeń tej części Europy – geograficznego (środkowa) i politycznego (Wschodnia).
Jednym ze współtwórców tego określenia był Oskar Halecki. Stało się ono bardziej popularne od lat 80., gdy trzej intelektualiści (Milan Kundera, Czesław Miłosz i István Bibó) użyli go jako przeciwwagi dla terminu Europa Wschodnia.
Obecnie do tego regionu zalicza się:
państwa Grupy Wyszehradzkiej (Polska, Czechy, Słowacja, Węgry)
państwa nadbałtyckie odłączone od ZSRR, będące niegdyś częścią lub dominium Rzeczypospolitej (Litwa, Łotwa, Estonia)
państwa ruskie odłączone od ZSRR, będące niegdyś częścią Rzeczypospolitej (Białoruś, Ukraina)
państwa powstałe z Jugosławii (Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia, Czarnogóra, Macedonia Północna)
państwo bałkańskie odłączone od ZSRR (Mołdawia)
pozostałe państwa bałkańskie (Albania, Bułgaria, Rumunia)
Łącznie do tego regionu zalicza się 19 państw (lub 20, wliczając także Kosowo, uznawane przez część państw świata).
Zobacz też
Inicjatywa Środkowoeuropejska
Instytut Europy Środkowo-Wschodniej
Europa Środkowa, Europa Zachodnia, Europa Południowa, Europa Północna
Uwagi
Przypisy
Regiony Europy |
1432 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20Wschodnia | Europa Wschodnia | Europa Wschodnia – termin określający wschodnią część kontynentu europejskiego. Region ten jest różnie definiowany.
Definicje
Według ONZ
Grupa Ekspertów ONZ ds. Nazw Geograficznych
Grupa Ekspertów ONZ ds. Nazw Geograficznych, wchodząca w skład Wydziału Statystycznego Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ, została założona w celu rozpatrzenia technicznych problemów standaryzacji nazw geograficznych. Grupa ta składa się z ekspertów wchodzących w skład różnych sekcji geograficznych i językowych, powołanych podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Standaryzacji Nazw Geograficznych.
W skład sekcji „Europa Wschodnia oraz Azja Północna i Środkowa” wchodzą przedstawiciele następujących państw europejskich:
Sekcję tę tworzą również następujące państwa azjatyckie: Armenia, Azerbejdżan, Mongolia, Uzbekistan i Kirgistan.
Ponieważ poszczególne państwa mają pełną dowolność w wyborze sekcji regionalnej, do której będą należeć, podział taki nie jest formalny.
Wydział Statystyczny ONZ
Według podziału używanego przez Wydział Statystyczny Organizacji Narodów Zjednoczonych do własnych celów w skład Europy Wschodniej wchodzą:
Zakwalifikowanie konkretnych państw lub obszarów do danego regionu ma na celu ułatwienie badań statystycznych i nie jest wyrazem uznania przez Organizację Narodów Zjednoczonych przynależności politycznej lub innej danego państwa lub obszaru.
Grupa regionalna w ONZ
Państwa członkowskie ONZ samodzielnie decydują o swojej przynależności do poszczególnej grupy regionalnej ONZ. W ONZ do Eastern European Group przystąpiły:
Turcja jednocześnie przystąpiła i do Asia-Pacific Group.
Według klasyfikacji CIA
Amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza, w swoim corocznym raporcie The World Factbook, do państw Europy Wschodniej zalicza:
Natomiast do państw Europy Południowo-Wschodniej CIA zalicza:
jednocześnie zaliczana do Azji Południowo-Zachodniej
zaklasyfikowana jest jako państwo transkontynentalne.
Klasyfikacja polityczna
Klasyfikacja polityczna podczas zimnej wojny
Podczas zimnej wojny termin ten określał państwa Europy które, po opanowaniu przez ZSRR, pozostały pod wpływem Związku Radzieckiego lub przynależały do tzw. bloku wschodniego (np. kraje bałtyckie czy Polska).
Klasyfikacja kulturowa
Europa Wschodnia, w znaczeniu kulturowym, należy do bizantyjsko-prawosławnego (bizantyjsko-słowiańskiego) kręgu kulturowego – pod względem kulturowym zalicza się do niej następujące państwa:
Ponadto, do kręgu tego należą następujące państwa Europy Południowo-Wschodniej:
(poza Wojwodiną i Belgradem – Europa Środkowa)
przynależy częściowo do Europy Wschodniej (Mołdawia zachodnia), Południowo-Wschodniej (Wołoszczyzna) i Środkowej (Siedmiogród, Banat, Bukowina).
Największe miasta Europy Wschodniej
Definicja kulturowa
Naukowcy zajmujący się podziałami Europy wyraźnie odróżniają, w ujęciu kulturowym, Europę Południowo-Wschodnią: dawne bizantyjskie cesarstwo wschodnie i państwa stworzone przez Słowian na Półwyspie Bałkańskim – terytorium niegdyś podbite przez Imperium Osmańskie, od Europy Wschodniej, której centrum kulturowym jest Rosja, mająca za sobą doświadczenie wieloletniego jarzma tatarskiego i która wykształciła swój specyficzny model kulturowy.
Zobacz też
GUAM
Wspólnota Niepodległych Państw
Europa Środkowo-Wschodnia
Europa Południowo-Wschodnia
Środek Europy
Bałkany
Nowa Europa Wschodnia
blok wschodni
Przypisy
Linki zewnętrzne
Europa w podziale statystycznym ONZ |
1433 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europa%20Po%C5%82udniowa | Europa Południowa | Europa Południowa (Europa Śródziemnomorska) – państwa trzech wielkich półwyspów na południu Europy: Iberyjskiego (Europa Południowo-Zachodnia), Apenińskiego i Bałkańskiego (Europa Południowo-Wschodnia) oraz szeregu wysp na Morzu Śródziemnym. Kraje Europy Południowej łączy dziedzictwo Starożytnej Grecji i Starożytnego Rzymu oraz powiązania gospodarcze w basenie Morza Śródziemnego.
Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Turystyki (UNWTO), w 2015 roku kraje Europy Południowej (Europy Śródziemnomorskiej) odwiedziło ponad 225 milionów turystów (4,8% więcej niż w roku poprzednim), generując przychody na poziomie 176 mld dolarów. Jest to najwyższa liczba turystów wśród wszystkich części świata.
Najbogatsze państwa Europy Południowej utworzyły zrzeszenie EuroMed.
Klimat
Dominującym klimatem w Europie Południowej jest klimat subtropikalny trzech typów: klimat śródziemnomorski, klimat subtropikalny wilgotny (), subtropikalny klimat morski, natomiast w wysokich górach – klimat alpejski.
Państwa
Według klasyfikacji ONZ w Europie Południowej są to następujące państwa, w których mieszka ponad 153 mln mieszkańców na powierzchni 1,3 mln km²:
Klasyfikacja ONZ nie obejmuje części wybitnie południowo-europejskich jak np. części Francji w szczególności – Oksytanię i Korsykę (francuską wyspę na Morzu Śródziemnym) oraz wschodnią część Bałkanów, np. , i Kosowo.
Dodatkowo do Europy Południowej zaliczany jest i (np. przez Światową Organizację Turystyki (UNWTO)), choć Cypr geograficznie leży w Azji Zachodniej oraz tylko Tracja, mała część Turcji leży w Europie. Rzadziej do Europy Południowej zaliczane są państwa Kaukazu: , , (leżące generalnie w zachodniej Azji, gdzie fragmenty leżą w Europie).
Miasta
Spośród 10 największych zespołów miejskich Unii Europejskiej, sześć znajduje się w Europie Południowej. Największe metropolie Południowej Europy (zespół miejski powyżej 1 miliona mieszkańców):
Miasta w Europie Południowej poza klasyfikacją ONZ:
Zobacz też
kraje śródziemnomorskie
Europa Zachodnia
Europa Środkowa
Europa Środkowo-Wschodnia
Europa Wschodnia
Europa Północna
Przypisy |
1434 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Era%20kalendarzowa | Era kalendarzowa | Era kalendarzowa – okres zapoczątkowany jakimś ważnym wydarzeniem (rzeczywistym lub legendarnym), który stanowi podstawę rachuby lat w kalendarzu.
Wyróżnia się ery krótkie i ery długie.
Era krótka
Era krótka to era kilkuletnia lub kilkunastoletnia, w najlepszym przypadku licząca sobie kilkadziesiąt lat. W świadomości użytkowników takiej ery zostanie ona w dającej się wyobrazić przyszłości zastąpiona nową erą.
Kalendarze liczone według er krótkich najczęściej związane są z okresem panowania konkretnego władcy (np. „w 3. roku panowania cesarza Augusta”). Ery takie ustanawia się i liczy się w praktyce już od pierwszego roku jego używania. Lat przed panowaniem danego władcy nie liczy się w systemie lat ujemnych, bo są oznaczone inna erą krótką (nazwą okresu panowania innego władcy). Kalendarze o erach krótkich są więc praktycznie kalendarzami o wielu następujących po sobie krótkich erach o różnej długości. Przykładem jest epoka wiktoriańska.
W historii konkretnych państw, np. Chin czy Japonii, często bywało tak, że władca w ciągu swego okresu panowania zmieniał tytuł czy dewizę, pod jaką panował. Powodowało to rozpoczęcie nowej ery w odpowiednim kalendarzu chińskim czy japońskim. W kalendarzach tych często też posługiwano się równolegle innym (najczęściej cyklicznym) sposobem mierzenia lat, związanym ze zjawiskami astronomicznymi, w związku z czym rok pierwszy i ostatni danej ery praktycznie nigdy nie pokrywa się z pełnym rokiem słonecznym, księżycowo-słonecznym czy księżycowym – początek kolejnych lat bowiem liczono od Nowego Roku, określanego metodami astronomicznymi, a nie od rocznicy wejścia na tron (ogłoszenia nowej dewizy panowania) danego władcy. Czas interregnum (okres między śmiercią lub abdykacją poprzedniego władcy a objęciem panowania przez nowego władcę) zaliczano najczęściej do ostatniego roku ery poprzedniego władcy (bardzo rzadko - liczono odrębnie). W związku z tym dany rok (astronomiczny) może obejmować dwa lata liczone według er krótkich: poprzedniego władcy i nowego władcy.
Kalendarze o krótkiej erze na ogół mają zastosowanie lokalne - ograniczają się do datowania wydarzeń w obrębie danego państwa (cesarstwa, królestwa czy nawet księstwa) i poza nim nie są używane (nawet rzadko używane są przez inną stronę w dwustronnych relacjach dyplomatycznych, gdyż w takiej sytuacji każde państwo używa własnych dat). Historycznie rzecz biorąc był to jednak najstarszy i najbardziej rozpowszechniony sposób liczenia czasu. Dziś w praktyce zanika i używany jest obecnie głównie w Japonii.
Era długa
Ery długie związane są najczęściej z wydarzeniem uznanym za na tyle wyjątkowe, że nie ma szans, by pojawiło się wydarzenie „konkurencyjne”, które mogłoby je - teoretyczne nawet - zastąpić. W związku z tym liczenie czasu przebiega linearnie od tego momentu - „w nieskończoność” (np. „w 325. roku od założenia Miasta”). Najczęściej ery długie i kalendarze posługujące się erami długimi związane są genetycznie z konkretnymi religiami (i wydarzeniami religijnymi), choć część z nich dziś nabiera charakteru świeckiego (np. kalendarz gregoriański i tzw. era powszechna (ang. Common Era - C.E), czyli pierwotnie era chrześcijańska (ang. Christian Era - C.E.), rzadziej z wydarzeniami z historii świeckiej (np. indyjskie ery Śaka i Wikrama).
Ery długie najczęściej ustanawiane są post factum - musi upłynąć jakiś czas od danego wydarzenia, by zostało ono uznane za wystarczająco wyjątkowe. Czasem wiąże się z tym problem błędnego określenia (obliczenia wstecz) daty tego początkowego wydarzenia (np. problem obliczenia daty urodzenia Jezusa Chrystusa dla kalendarza chrześcijańskiego).
Kalendarze takie uznawane są za uniwersalne i w praktyce używane są w wielu krajach równocześnie. Najczęściej obecnej ery długiej nie poprzedza żadna inna era długa, zatem wydarzenia sprzed obecnego okresu liczone są w systemie lat ujemnych.
Kalendarze takie dominują dziś w świecie. Najnowsze próby administracyjnego ustanawiania nowych er (np. kalendarz republikański francuski, zwany u nas błędnie „rewolucyjnym”, czy kalendarz rewolucji październikowej wprowadzany w Rosji Sowieckiej w latach 20. XX wieku lub era faszystowska liczona przez włoskich faszystów od daty puczu 28 października 1922) nie przyjmują się i szybko wychodzą z użycia (są odwoływane przez odpowiednie władze).
Ważniejsze ery długie według początku rachuby kalendarza
Inne
Część wyznawców zaratusztrianizmu przyjmuje za początkową datę założenia tej religii tj. według obliczeń i przekazów dzień równonocy wiosennej 1737 p.n.e.
Zobacz też
era w geochronologii
kalendarz gregoriański
kalendarz juliański
data
kalijuga
Era Śaka
Ery kalendarzowe |
1436 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elektron%20%28stop%20magnezu%29 | Elektron (stop magnezu) | Elektron – stop magnezu z glinem, krzemem, manganem i cynkiem, wynaleziony w Niemczech podczas I wojny światowej jako substytut aluminium.
Głównym składnikiem stopu jest magnez, który stanowi 85%-98% w zależności od rodzaju produkcji. Bardzo lekki (gęstość ok. 1,8 g/cm³), a przy tym wytrzymały. Używany do produkcji części maszyn szczególnie ważny jest w przemyśle lotniczym, samochodowym oraz zbrojeniowym. Nie jest odporny na korozję, przez dużą aktywność chemiczną magnezu. Ma zbliżone właściwości do żeliwa, podczas obróbki jest łatwo zapalny, przy czym powstaje tlenek magnezu.
Bibliografia
Red. Paweł Kozyra, Słownik szkolny chemia, Wydawnictwo Zielona Sowa Kraków 2005, str. 93
Stopy metali nieżelaznych
Magnez |
1438 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Reaktor%20EWA | Reaktor EWA | Reaktor EWA – pierwszy w Polsce badawczy reaktor jądrowy typu WWR-S, znajdujący się w dawnym Instytucie Badań Jądrowych (obecnie w Zakładzie Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych) w otwockim Świerku. Nazwa reaktora była akronimem od wyrazów: eksperymentalny, wodny, atomowy.
Historia
Po 1955 roku, kiedy zdjęto klauzulę tajności z tematu pokojowego wykorzystania energii jądrowej, Związek Radziecki mógł zaoferować krajom socjalistycznym sprzedaż reaktorów doświadczalnych opracowanych w ZSRR. Wartość kontraktu strona radziecka wyceniła na 15 mln USD i taką też ofertę przedstawiła krajom zainteresowanym zakupem. Jednakże przeprowadzona przez Instytut Badań Jądrowych analiza (mająca za podstawę porównanie kosztów zachodnich urządzeń podobnej klasy) wykazała, iż kwota ta jest poważnie zawyżona. W wyniku podjętych negocjacji ostateczną wartość transakcji ustalono na 5,5 mln USD za gotowy reaktor wraz ze wsadem paliwowym.
Budowa reaktora rozpoczęła się wiosną 1956 roku. Gotowa konstrukcja została przekazana przez Związek Radziecki. 31 maja 1958 roku reaktor osiągnął stan krytyczny, jego uruchomienie i przekazanie do eksploatacji nastąpiło 14 czerwca 1958 roku. Podobne reaktory powstały w tym czasie także w instytutach w Leningradzie, Obninsku, Ałma-Acie, Taszkencie i Budapeszcie.
24 lutego 1995 roku reaktor wyłączono, ze względu na zużycie poszczególnych elementów i materiałów. Proces likwidacji rozpoczęto w roku 1997. Do 2002 roku usunięto paliwo jądrowe i substancje wysokoaktywne oraz zdemontowano reaktor. Planowane jest wykorzystanie korpusu reaktora jako suchego przechowalnika wypalonego paliwa.
Paliwo z reaktora, po zamknięciu w szczelnych pojemnikach wypełnionych gazem obojętnym (helem), przechowywane jest w mokrych przechowalnikach na terenie Instytutu. Jego część, wraz z paliwem z reaktora Maria (łącznie 450 kg wysoko wzbogaconego wypalonego paliwa), została w latach 2009–2010 wywieziona w pięciu transportach do Rosji (kraju pochodzenia).
Wizerunek reaktora został umieszczony na odwrotnej stronie banknotu 20 000 zł (PLZ). Na stronie przedniej zamieszczono wizerunek Marii Skłodowskiej-Curie.
W północnym narożniku hali reaktora EWA powstał w 1963 r. reaktor mocy zerowej Maryla.
Budowa i parametry reaktora
Pierwotna konstrukcja
Reaktor EWA (akronim słów eksperymentalny, wodny, atomowy) był reaktorem lekkowodnym o mocy cieplnej 2 MW, produkcji radzieckiej, typu WWR-S (ros. ВВР-С) o konstrukcji zbiornikowej. Woda destylowana spełniała w nim funkcje moderatora i chłodziwa.
Rdzeń reaktora, o objętości około 0,1 m³, umieszczony był w aluminiowym zbiorniku, wypełnionym wodą chłodzącą. W rdzeniu, przy pełnym załadunku, umieszczone było około 800 prętów paliwowych, zgrupowanych w 52 kasety paliwowe, zawierające 16 prętów każda. Pręty paliwowe miały długość 50 cm, w kasecie tworzyły siatkę kwadratową o skoku 17,5 mm. Kasety wstawiane były do aluminiowego separatora, umożliwiającego przepływ chłodziwa i utrzymanie stałej odległości między kasetami. W rdzeniu znajdowało się także 9 prętów regulacyjnych i awaryjnych. Rdzeń otaczało 8 pionowych kanałów stosowanych do produkcji izotopów promieniotwórczych.
Zastosowane paliwo prętowe typu EK-10 miało postać dyspersji uranu w magnezie, otoczone było koszulką aluminiową. Było wzbogacone w 10% w 235U. Przy pełnym załadunku, w reaktorze znajdowało się 65 kg uranu, w tym 6,5 kg izotopu 235U. Minimalna masa krytyczna wynosiła 3,2 kg 235U, co odpowiadało załadowaniu 25 kaset paliwowych. W początkowej fazie kampanii paliwowej reaktora, znajdowało się w nim 4,1 kg 235U – 32 kasety paliwowe.
Przy pracy z pełną mocą, w środku rdzenia osiągany był strumień neutronów termicznych 2 neutronów/s×cm². Woda otaczająca rdzeń spełniała rolę reflektora neutronów, co umożliwiało zmniejszenie ubytku strumienia. Jego średnia wartość w reaktorze wynosiła neutronów/s×cm².
Chłodzenie reaktora, zapobiegające wrzeniu wody i uszkodzeniu prętów paliwowych, zapewniała woda przepływająca przez jego rdzeń. Woda ogrzana w rdzeniu do temperatury około 35 °C, krążąca w obiegu pierwotnym chłodzenia, kierowana była na rurowe wymienniki ciepła. W wymiennikach tych oddawała ciepło wodzie krążącej w drugim obiegu, chłodzonej w basenie rozbryzgowym. Podczas pracy reaktora, temperatura powierzchni prętów paliwowych osiągała około 90 °C – poziom niestwarzający zagrożenia uszkodzenia aluminiowych koszulek prętów.
Aktywność rdzenia reaktora, podczas pracy z pełną mocą, wynosiła około 1 miliona Ci (~3,7 Bq). Osłony przed promieniowaniem obejmowały warstwę wody (otaczającą zbiornik aluminiowy z rdzeniem), zbiornik żeliwny oraz warstwę betonu. Łączna grubość osłon wynosiła ponad 3 metry. W wodzie następowało spowolnienie neutronów prędkich. Beton, z dodatkiem limonitu (rudy żelaznej), zapewniał pochłanianie głównie promieniowania gamma. Górną osłonę reaktora stanowiła żeliwna pokrywa, w której umieszczona była maszyna załadowcza.
W osłonie reaktora umieszczone było 9 poziomych kanałów eksperymentalnych, rozchodzących się promieniście od rdzenia reaktora. Umożliwiały one kontrolowane wyprowadzenie strumieni neutronów i promieniowania gamma do celów doświadczalnych. Dodatkowy, dziesiąty kanał, stanowiła tzw. kolumna termiczna, służąca do wyprowadzania silnych wiązek neutronów termicznych.
Poniżej reaktora umieszczone były 4 komory gorące, w których możliwe było wykonywanie prac z materiałami promieniotwórczymi. Komory połączone były z reaktorem przez kanały izotopowe. Każda komora wykonana była ze stali kwasoodpornej i otoczona warstwą betonu. Prace z wysokoaktywnymi materiałami w komorach umożliwiały manipulatory.
Modernizacje
W latach 1964 i 1967 przeprowadzono modernizacje reaktora – m.in. wprowadzono paliwo wzbogacone do 36% – zestawy paliwowe typu WWR-SM, dodano reflektor berylowy. Uzyskano wzrost mocy do poziomów 4 MW w roku 1964, a następnie w roku 1967 początkowo do 8 MW, później do 10 MW. Zwiększono strumień neutronów do 8 neutronów/s×cm². Od roku 1992 stosowano nieznacznie zmodyfikowane zestawy paliwowe typu WWR-M2.
Eksploatacja
Reaktor EWA rocznie pracował około 3500 godzin. Nigdy nie uległ awarii.
Reaktor był wykorzystywany przede wszystkim do produkcji izotopów promieniotwórczych. Izotopy wytwarzane w reaktorze EWA, podobnie jak obecnie w reaktorze Maria, stosowane były w medycynie, przemyśle i innych dziedzinach nauki – do leczenia nowotworów, prześwietlania spoin, odlewów, kontroli grubości blach walcowanych.
Przeprowadzano szereg badań związanych z techniką reaktorową i energetyką jądrową. Badania materiałów obejmowały pomiary parametrów neutronowych (spowalniania i dyfuzji), pomiary właściwości jądrowych materiałów konstrukcyjnych i pochłaniających, badanie uszkodzeń materiałów pod wpływem promieniowania. W tzw. pętli energetycznej badano chłodziwa i moderatory, poddając je działaniu dużych strumieni neutronów. Wyznaczano liczby neutronów powstających w rozszczepieniu przy różnych energiach neutronów, badano pochłanianie neutronów w pasmach rezonansowych, badano dyfrakcję i rozpraszanie neutronów na strukturach krystalicznych i wiele innych.
Badania i prace przeprowadzane na reaktorze EWA umożliwiły rozwój fizyki reaktorowej, inżynierii reaktorowej czy elektroniki jądrowej.
Podczas eksploatacji reaktora przeprowadzano próby wykorzystania wody chłodzącej z drugiego obiegu do upraw szklarniowych w pobliżu budynku reaktora. Reaktor nie był jednak nigdy wykorzystywany w celach gospodarczych.
Zobacz też
lista reaktorów jądrowych
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Zakład Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych
Historia Otwocka
Doświadczalne reaktory jądrowe w Polsce
Narodowe Centrum Badań Jądrowych |
1439 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewa | Ewa | Ewa – imię żeńskie, które pierwszy raz pojawia się 2000 lat p.n.e. w języku sumeryjskim jako „Awa” gdzie oznacza „życie”.
W języku hebrajskim, który zapożyczył to imię od Sumerów wywodzi się od rdzenia חוה hajja lub hawwa – i również oznacza 'dająca życie'. Imię wyprowadzane też z arabskiego słowa hajja 'wąż'.
Według Biblii pierwsza kobieta, matka wszystkich ludzi (zob. Adam i Ewa). Z Septuaginty – greckiego przekładu Biblii – zostało przejęte do łaciny w formie Eva.
Pierwsza stworzona przez Boga kobieta (według niebiblijnych legend – druga, zob. Lilith). Stworzona, jak podaje wersja rabinistyczna, z ciała (słowo tłumaczone jako „żebro”) męża, kobieta urodziła synów: Kaina, potem Abla, Seta (przodka Noego, z jego linii wywodzili się Abraham, Dawid i Jezus) oraz innych synów i córki, o których niewiele wiadomo.
Według opisu biblijnego Ewa, skuszona przez węża, namówiła swego męża do spróbowania zakazanego owocu (często przedstawianego jako jabłko) z Drzewa Poznania Dobra i Zła, przez co sprowadzili śmierć na Ziemię i zostali wygnani z Edenu (Raju).
Wśród imion nadawanych nowo narodzonym dzieciom, Ewa w 2017 r. zajmowała 56. miejsce w grupie imion żeńskich. W całej populacji Polek Ewa zajmowała w 2017 r. 7. miejsce (492 688 nadań).
Ewa imieniny obchodzi:
12 lutego, w dzień wspomnienia św. Ewy, męczennicy z Abitiny
14 marca, w dzień wspomnienia bł. Ewy z Leodium
12 czerwca, w dzień wspomnienia bł. Marii Ewy (Bogumiły) Noiszewskiej
6 września, w dzień wspomnienia św. Ewy z Dreux
24 grudnia, w dzień wspomnienia Ewy, matki rodzaju ludzkiego.
Odpowiedniki w innych językach
esperanto: Eva
Znane osoby noszące imię Ewa
Ewa z Leodium – święta katolicka
Eve – amerykańska raperka
Ewa Bagłaj – polska pisarka i aktorka
Ewa Bem – polska piosenkarka
Ewa Białołęcka – polska pisarka
Ewa Błaszczyk – polska aktorka
Ewa Błachnio - polska artystka kabaretowa, od 2000 do 2014 roku członkini Kabaretu Limo
Eva Braun – żona Adolfa Hitlera
Ewa Braun – polska scenograf
Ewa Chodakowska - polska trenerka fitness
Ewa Demarczyk – polska piosenkarka
Ewa Drzyzga – polska prezenterka telewizyjna
Ewa Ewart – polska producentka filmów
Ewa Farna – polsko-czeska piosenkarka
Ewa Gawryluk – polska aktorka
Eva Herzigová – czeska modelka
Ewa Kaim – polska aktorka
Ewa Kasprzyk – polska aktorka
Ewa Kierzkowska – polska polityk
Ewa Kopacz – polska polityk, marszałek Sejmu RP 2011-2014, premier RP 2014-2015
Ewa Larysa Krause – polska judoczka
Ewa Lipska – polska poetka
Eva Longoria – amerykańska aktorka
Ewa Łętowska – polska prawnik
Ewa Malik – polska polityk
Eva Marie Saint – amerykańska aktorka
Eva Mendes – amerykańska aktorka
Ewa Milewicz – polska dziennikarka
Ewa Minge – polska projektantka mody
Ewa Pełka-Wierzbicka – polska malarka
Eva Perón – bardziej znana jako Evita
Eva Rivas – ormiańska piosenkarka
Ewa Sałacka – polska aktorka
Ewa Serwa – polska aktorka
Ewa Sonnet – polska piosenkarka, modelka
Ewa Sowińska – polska polityk
Ewa Szabatin – polska tancerka
Ewa Szelburg-Zarembina – polska poetka
Ewa Szykulska – polska aktorka
Ewa Tracz – polska śpiewaczka operowa
Ewa Tylecka – Miss Polonia 1995
Ewa Wachowicz – Miss Polonia 1992
Ewa Wencel – polska aktorka
Ewa Wiśniewska – polska aktorka
Ewa Ziętek – polska aktorka
Ewa Złotowska – polska aktorka
Zobacz też
Mitochondrialna Ewa
Przypisy
Żeńskie imiona semickie |
1443 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Er | Er | Er lub er:
Er – postać biblijna, syn Judy
Er – symbol erbu, pierwiastka chemicznego z grupy lantanowców
eR:
Radio eR
ER:
ER (Ostry dyżur) – serial telewizyjny
ang. endoplasmic retikulum – retikulum endoplazmatyczne
Erytrea – państwo w Afryce (kod ISO 3166-1 alfa-2)
.er
.er – domena internetowa przypisana do Erytrei |
1444 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Es | Es | .es – domena internetowa Hiszpanii.
ES – kod ISO 3166-1 Hiszpanii
ES – oznaczenie tablic rejestracyjnych Skierniewic.
ECMAScript (ES) – stworzona przez Ecma International specyfikacja języka programowania. W uproszczeniu to opis języka JavaScript.
Es – symbol chemiczny pierwiastka Einstein.
Es – niewielki wagon do przewozu węgla.
Es – nazwa dźwięku muzycznego.
es – część fagotu (rurka, do której wczepiany jest stroik).
Zobacz też
éS Footwear – firma produkująca obuwie skateboardowe |
1445 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eu | Eu | Unia Europejska (ang. European Union, EU) – gospodarczo-polityczny związek 27 demokratycznych państw europejskich
.eu – domena internetowa Unii Europejskiej
eu – kod ISO 639-1 języka baskijskiego
eu – dwuznak
Eu – symbol europu, pierwiastka chemicznego
Eu – miejscowość i gmina we Francji, w regionie Górna Normandia, w departamencie Sekwana Nadmorska
EU – akronim od nazwy gier komputerowych z serii Europa Universalis
EU – elektrowóz uniwersalny |
1449 | https://pl.wikipedia.org/wiki/EHF | EHF | Europejska Federacja Piłki Ręcznej (ang. European Handball Federation)
fale milimetrowe (ang. Extremely High Frequency)
preparaty o wysokim stopniu hydrolizy (ang. extensively hydrolysed formula) |
1450 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Efedryna | Efedryna | Efedryna – organiczny związek chemiczny, alkaloid roślinny, pochodna fenyloetyloaminy. Stosowana jako stymulant, reduktor apetytu, środek zwiększający koncentrację i uwagę, lekarstwo na nieżyt nosa oraz do leczenia niedociśnienia związanego z narkozą. Występuje w roślinach z rodzaju przęśl (Ephedra equisetina, Ephedra sinica – , Ephedra distachya) oraz w cisie (Taxus baccata). Jest najczęściej dostępna w formie chlorowodorku i siarczanu.
Występuje w postaci dwóch enancjomerów o konfiguracji 1R,2S i 1S,2R, pozostałe dwa diastereoizomery znane są jako pseudoefedryna. Preparaty handlowe zawierają (−)-(1R,2S)-efedrynę.
Historia
Roślina (, Ephedra sinica), zawierająca efedrynę oraz pseudoefedrynę, stosowana jest w tradycyjnej chińskiej medycynie.
Efedryna po raz pierwszy została wyizolowana z rośliny Ephedra vulgaris przez Nagayoshi Nagai w 1885 roku.
Produkcja
Produkcja efedryny w Chinach stała się dochodowym przemysłem eksportowym o wartości 13 mln $ rocznie. Z przetworzenia 30 tys. ton surowca roślinnego otrzymuje się 10 razy więcej substancji niż wynosi roczne zapotrzebowanie w tradycyjnej chińskiej medycynie.
Syntetyczna efedryna
Oprócz efedryny otrzymywanej ze źródeł naturalnych uzyskuje się ją na drodze syntezy chemicznej. Jedną z pierwszych metod było działanie na mieszaninę 1-fenylopropano-1,2-dionu i metyloaminy wodorem w obecności katalizatora:
Reakcję przeprowadza się w środowisku czystego alkoholu etylowego, katalizatorem redukcji jest tlenek platyny(IV). Po zakończeniu redukcji katalizator jest usuwany przez filtrację, natomiast nieprzereagowana metyloamina jest oddestylowana pod zmniejszonym ciśnieniem. Następnie mieszaninę traktuje się roztworem chlorowodoru w alkoholu etylowym i wytrąca się kryształy przez odparowanie rozpuszczalnika. Tak przygotowany chlorowodorek efedryny przemywa się zimnym acetonem i suszy. Produkt zawiera oba stereoizomery efedryny oraz pewne ilości pseudoefedryny.
Komercyjnie dostępna efedryna syntezowana jest jedną z dwóch poniższych metod:
Metoda wykorzystująca fermentację cukru:
Cukier lub inne źródło sacharozy (np. melasa) poddawana jest fermentacji za pomocą drożdży w obecności benzaldehydu. Produktem takiej reakcji jest (R)-1-fenylo-1-hydroksypropan-2-on, który reagując z metyloaminą w eterze dibutylowym w obecności katalizatora, którym może być platyna, daje produkt końcowy. Wadami tej metody jest potrzeba użycia dużej ilości eteru, wymagana duża czystość benzaldehydu oraz duże zużycie surowca cukrowego (do produkcji 1 kg efedryny potrzebne jest 9 kg cukru).
Metoda wykorzystująca jako surowiec propiofenon:
Propiofenon reaguje z bromem dając α-bromopropiofenon, który następnie traktowany jest metyloaminą. Tak otrzymany produkt jest redukowany wodorem wobec katalizatora, którym jest pallad lub nikiel Raneya. Otrzymuje się racemiczną mieszaninę efedryny i pseudoefedryny, co jest główną wadą tej metody. Produkty rozdziela się, a ponadto pseudoefedrynę poddaje się izomeryzacji, co zwiększa wydajność efedryny.
Ponadto w literaturze naukowej informowano o innych możliwościach syntezy efedryny; koncentrują się one zwykle na otrzymaniu selektywnie jednego z enancjomerów. Poniżej podano wybrane przykłady:
Metoda oparta na redukcji za pomocą związków silanowych:
Pierwszym etapem syntezy jest redukcja aminoketonu zabezpieczonego w formie karbaminianu za pomocą dimetylofenylosilanu w środowisku kwasu trifluorooctowego (TFA). Etap ten przebiega praktycznie stereospecyficznie (wydajność 87%, de >98%). W drugim etapie redukuje się otrzymany produkt za pomocą tetrahydroglinianu litu (LAH). Wydajność tego etapu wynosi 80%, a produktem jest (–)-efedryna. Syntezę tę można również przeprowadzić w innych kwasach i przy użyciu innych związków silanowych, jednak uzyskuje się gorsze wyniki.
Metoda oparta na cyjanohydrynach:
Pierwszym etapem syntezy jest reakcja cyjanohydryny (z atomem tlenu zabezpieczonym grupą trimetylosililową, TMS) ze związkiem Grignarda. Produkt pośredni jest następnie hydrolizowany, w efekcie czego otrzymuje się 1-fenylo-1-hydroksypropan-2-on (stereoizomer R). Drugim etapem syntezy jest reakcja z metyloaminą, po której następuje redukcja. W zależności od warunków redukcji otrzymuje się efedrynę i pseudoefedrynę w różnych proporcjach. Najlepsze wyniki otrzymano stosując jako reduktor oraz przeprowadzając reakcję w eterze w temperaturze −76 °C. Niezależnie od stosowanych warunków i reduktora otrzymywano wydajności powyżej 75%.
Właściwości spektroskopowe
Spektroskopia UV-VIS (efedryna w formie chlorowodorku w metanolu): maksima absorpcyjne przy długościach fali: 250, 256 oraz 262 nm. W zależności od środowiska pomiaru wartości te wykazują niewielkie (nie więcej niż 1 nm) odchylenia.
Spektroskopia IR: Główne maksima absorpcyjne występują przy liczbach falowych: 700, 2885 oraz 2974 cm−1
Spektrometria mas: największy pik rejestruje się dla stosunku m/z = 58
Spektroskopia NMR (rozpuszczalnik ):
1H NMR:
13C NMR:
Działanie
Działa pośrednio na układ współczulny poprzez zwiększanie uwalniania noradrenaliny i innych katecholamin na zakończeniach włókien nerwowych, hamuje również ich zwrotne wchłanianie z szczeliny synaptycznej. W mniejszym stopniu wykazuje działanie bezpośrednie, polegające na pobudzeniu receptorów adrenergicznych (α oraz β). Przy powtarzanym podawaniu występuje zjawisko tachyfilaksji - każda następna dawka podawana w krótkim czasie powoduje mniejszy skutek farmakologiczny. Obecnie coraz rzadziej stosowana w lecznictwie, zostaje zastąpiona środkami o bardziej specyficznym działaniu (np. synefryną).
Efedryna pomaga utrzymać szybkie tempo przemiany materii dzięki stymulowaniu konwersji nieaktywnej formy hormonu tarczycy T4 w postać aktywną T3. Indukowanie metabolizmu tkanki tłuszczowej w procesie termogenezy oraz działanie pobudzające efedryny są wynikiem jej zdolności do pobudzania wydzielania katecholamin: adrenaliny i noradrenaliny. Obie te substancje przyspieszają uwalnianie tłuszczu z komórek tłuszczowych i pobudzają układ nerwowy. Proces termogenezy gwałtownie spada po kilku tygodniach.
Najważniejsze działania efedryny to:
podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi (skurcz naczyń oporowych) – stosowana w leczeniu niedociśnienia;
zwiększenie siły skurczu mięśnia sercowego;
przyspieszenie akcji serca;
rozszerzenie oskrzeli (rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli);
pobudzające ośrodkowy układ nerwowy;
zwiększenie przepływu krwi przez tętnice wieńcowe, mózgowe i zaopatrujące mięśnie prążkowane;
zmniejszenie przepływu przez tętnice trzewne oraz zaopatrujące skórę.
Przypomina adrenalinę, ale nie ulega rozkładowi w układzie pokarmowym.
Dawniej była stosowana w leczeniu astmy oskrzelowej. W medycynie chińskiej stosowana od 4 tysięcy lat. Obecnie najczęściej bywa stosowana w preparatach leczniczych takich jak: Tussipect, Proasthmin, Allergoasthmin.
Bywa używana jako środek dopingujący i w postaci ECA jako silny i skuteczny środek odchudzający (patrz wyżej termogeneza). Może powodować uzależnienie psychiczne u niektórych osób (ze względu na początkowy efekt euforii – nie powoduje fizycznego), z powodu rosnącej tolerancji nie można jej długo stosować (tolerancja wynika z tego że receptory są po pewnym czasie zablokowane i niewrażliwe na działanie efedryny).
Efekty niepożądane
Skutki uboczne najczęściej występują przy regularnym stosowaniu (iniekcje, bądź przyjmowanie doustne), rzadziej w przypadku okresowego korzystania z inhalatorów zawierających efedrynę (np. do nosa). Możliwe efekty uboczne stosowania efedryny:
nieprawidłowości kardiowaskularne: tachykardia, arytmia serca, choroba wieńcowa, wazokonstrykcja, nadciśnienie;
zmiany dermatologiczne: zaczerwienienie skóry, pocenie się, trądzik (wysypki skórne);
rozstrój żołądka: nudności, utrata apetytu;
układ moczowo-płciowy: zmniejszone wydalanie moczu z powodu wazokonstrykcji tętnic nerkowych; nierzadko trudności w oddawaniu moczu, jako że agonisty receptorów α-adrenergicznych powodują skurcz zwieracza wewnętrznego cewki moczowej, naśladując efekty pobudzenia układu współczulnego.
układ nerwowy: niepokój, chaotyczność (zmieszanie), bezsenność, umiarkowana euforia, manie i halucynacje (rzadko, pod warunkiem wcześniej występujących psychicznych zaburzeń), wrogość (drażliwość), mrowienie (nieudokumentowane), paranoja, pobudzenie psychomotoryczne (zwłaszcza kiedy przyjmowana z kofeiną);
układ oddechowy: duszności, obrzęk płuc;
inne: podniesiona średnio o 1 °C temperatura ciała (działanie termogeniczne), zawroty głowy, ból głowy, drżenie (zwłaszcza rąk), hiperglikemia, suchość w ustach.
Przedawkowanie może prowadzić do śmierci (m.in. przez obciążenie serca), aczkolwiek w przypadku zażycia zalecanej dawki (poniżej 60 mg – zależne też od masy ciała) rzadko występują efekty niepożądane.
Przyjmowanie wysokich dawek efedryny może prowadzić do uszkodzenia mózgu z powodu ciągłego oddziaływania na neurotransmitery; może także powodować uszkodzenia naczyń krwionośnych z powodu towarzyszącego nadciśnienia. Efedryna może powodować zmniejszenie napięcia mięśniowego oraz psychozy paranoidalne. Badania na zwierzętach wskazują na możliwość uszkodzeń mózgu, mogących prowadzić do „tików” podobnych do występujących w chorobie Parkinsona.
Neurotoksyczność
Ponieważ efedryna jest substancją sympatykomimetyczną, podobną strukturalnie oraz pod względem aktywności do amfetamin, efedryna bywa używana jako prekursor do produkcji narkotyków (metamfetaminy i metkatynonu). Efedryna ze względu na swoje właściwości pobudzające bywa używana jako domieszka do narkotyków np. dostępny w USA narkotyk zwany Cloud Nine, uważany za „całkowicie naturalny” odpowiednik MDMA (Ecstasy) zawiera w swym składzie efedrynę.
Zbadane zostało, czy może powodować ona efekty neurodegeneracyjne. W poszczególnych badaniach porównano poziom takich neurotransmiterów jak serotonina, dopamina, glutaminian – kwas glutaminowy, czy epinefryna przy równoległej administracji efedryny oraz różnych amfetoaminopodobnych substancji. W badanym obszarze efedryna nie wykazała działania neurotoksycznego. Stwierdzono, że efedryna zwiększa poziom uwalniania dopaminy w minimalnym stopniu w porównaniu z identyczną dawką dekstroamfetaminy. Słabsze działanie efedryny na układ nerwowy wynika prawdopodobnie z utrudnionego przenikania bariery krew-mózg.
Przypisy
Alkaloidy
Alkohole aromatyczne
Alkohole drugorzędowe
Amfetaminy
Aminoalkohole
Doping
Leki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia
Związki optycznie czynne |
1451 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elf | Elf | elf – stworzenie mitologiczne
Quendi – rasa ze stworzonej przez J.R.R. Tolkiena mitologii Śródziemia
Elf Świętego Mikołaja
Elf – zespół muzyczny, którego założycielem był Ronnie James Dio
Elf – debiutancki album zespołu Elf
Elf – album zespołu Varius Manx
Elf – film z 2003 roku
Elf (Elf Aquitaine) – francuski koncern branży petrochemicznej, obecnie Total
ELF = extremely low frequency – zakres fal radiowych
Elf – elektryczny zespół trakcyjny firmy Pesa
KB-S Elf – ukraiński pistolet maszynowy
Executable and Linkable Format
ELF – European League of Football (Europejska Liga Futbolu Amerykańskiego) |
1452 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Skrajnie%20niska%20cz%C4%99stotliwo%C5%9B%C4%87 | Skrajnie niska częstotliwość | Skrajnie niska częstotliwość, skrajnie mała częstotliwość, ELF (od ang. extremely low frequency) – zakres fal radiowych o częstotliwości 3–30 Hz (i długości fali od 10 000 do 100 000 kilometrów), wykorzystywany przez Marynarkę Wojenną Stanów Zjednoczonych oraz
Marynarkę Wojenną Rosji do łączności z zanurzonymi okrętami podwodnymi.
Ze względu na duże przewodnictwo elektryczne wody morskiej przekazywanie okrętom podwodnym informacji za pomocą fal elektromagnetycznych jest utrudnione. Najgłębiej docierającymi sygnałami są właśnie fale radiowe o niskiej częstotliwości. Niewielka szerokość pasma dostępna przy użyciu ELF uniemożliwia podział na kanały transmisyjne i wykorzystanie przekazu do przesyłania złożonych informacji. Zazwyczaj ELF stosuje się do zasygnalizowania zanurzonemu okrętowi konieczności przejścia na głębokość peryskopową lub wynurzenia w celu nawiązania transmisji na wyższych częstotliwościach.
Jednym z problemów związanych z nadawaniem na zakresie częstotliwości ELF jest rozmiar anteny. W początkowym etapie prac nad systemem łączności z użyciem częstotliwości 30 Hz wyliczenia wskazywały, że konieczne będzie użycie macierzy antenowej o łącznej długości przewodów wynoszącej 96 tys. kilometrów. Stany Zjednoczone utrzymywały 2 ośrodki nadawcze, Chequamegon National Forest w stanie Wisconsin (antena o długości 45 km) oraz the Escanaba State Forest w Michigan (antena o długości 90 km). W obu stacjach jako anteny nadawczej używano linii przesyłowych wysokiego napięcia. Z uwagi na niską sprawność anten w tym pasmie nadajniki muszą dostarczać duże ilości energii. W roku 1984 do nawiązania łączności zastosowano antenę ciągniętą przez łódź przy korzystaniu z mocy nadawczej równej 2,2 MW. Oba ośrodki zlikwidowano we wrześniu 2004 roku.
Możliwy wpływ ELF na środowisko naturalne wzbudzał obawy – w 1984 roku zawieszono pracę nad budową systemu nadawczego, aby zbadać ekologiczne aspekty technologii. Na badania przeznaczono 25 milionów dolarów, aby ostatecznie stwierdzić, że efekty działania anten ELF są bardzo podobne do efektów tworzonych przez zwykłe linie wysokiego napięcia.
Nadajniki pracujące na częstotliwości 20 Hz są również spotykane w urządzeniach stosowanych do kontroli rurociągów.
Radioamatorzy nagrywają sygnały ELF odbierane przy wykorzystaniu własnoręcznie wykonanych anten, aby odtworzyć je w przyspieszeniu. Pozwala to „usłyszeć” naturalne fluktuacje pola magnetycznego Ziemi.
Zobacz też
rezonans Schumanna
Fale bardzo długie
Voice frequency
Przypisy
Linki zewnętrzne
Nadajniki ELF w serwisie Google Maps:
Lake, Wisconsin, USA (ELF-WTF)
Michigan, USA (ELF-MTF)
Peninsula, Russia (Зевс, Zevs lub Zeus w zależności od źródła)
Promieniowanie elektromagnetyczne |
1453 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emil%20Abderhalden | Emil Abderhalden | Emil Abderhalden (ur. 9 marca 1877 w Oberuzwil, zm. 5 sierpnia 1950 w Zurychu) – szwajcarski biochemik i fizjolog, przewodniczący Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina; twórca teorii o enzymach obronnych, zarzuconej w latach 30. Nie wyjaśniono, czy błędne wyniki Abderhaldena wynikały z braku naukowego rygoru, czy były przykładem naukowego oszustwa.
Życiorys
Syn nauczyciela Nikolausa Abderhaldena (1842–1923) i jego żony Anny Barbary z domu Stamm. Studiował medycynę na Uniwersytecie w Bazylei. Od 1902 roku współpracował z Emilem Fischerem. W latach 1911-1945 wykładał chemię fizjologiczną w Uniwersytecie w Halle.
Dorobek naukowy
Prowadził badania nad przemianą materii, biochemią aminokwasów, hormonów i enzymów. Uważany za twórcę nowoczesnej nauki o żywieniu (dietetyki). Swoimi badaniami naukowymi wspierał także walkę z alkoholizmem, w 1904 sporządził obszerną bibliografię naukową tego zagadnienia.
Abderhalden łączył działalność naukową z działalnością na rzecz podniesienia poziomu moralności. Służyły temu założone przez niego czasopisma „Fortschritte der naturwissenschaftlichen Forschung” i „Etik”. Pierwsze z nich założył w 1918 – publikował w nich artykuły zwalczające alkoholizm, w których opierał się na swoich badaniach chemicznych i biologicznych. Drugie z nich założył w 1922, a od 1938 także redagował – zamieszczał w nich artykuły dotyczące etyki seksualnej. W 1947 stanął na czele szwajcarskiego związku pomocy duchowej dla Niemiec – owocem jego pracy społecznej w tym okresie jest gromadzące refleksje o wspólnocie ludzkiej i trwałym pokoju dzieło Gedanken eines Biologen zur Schaffung einer Völkergemeinschaft und eines dauerhaften Friedens (Zurych 1947).
Był członkiem Rosyjskiej Akademii Nauk.
Wybrane prace
Lehrbuch der physiologischen Chemie (5 wyd. 1923)
Biochemisches Handlexikon (13 t., 1910-1932)
Handbuch der biologischen Arbeitsmethoden (13 t. do 1939)
Przypisy
Bibliografia
Peter Friedli: Abderhalden, Emil. W: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, s. 5;
.
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bazylei
Członkowie Leopoldiny
Członkowie Rosyjskiej Akademii Nauk
Ludzie upamiętnieni nazwami medycznymi
Szwajcarscy biochemicy
Szwajcarscy fizjolodzy
Urodzeni w 1877
Wykładowcy Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze
Zmarli w 1950 |
1454 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Eutanazja | Eutanazja | Eutanazja (od gr. εὐθανασία, euthanasia – „dobra śmierć”) – pozbawienie życia osoby nieuleczalnie chorej i cierpiącej, na żądanie jej lub jej najbliższej rodziny. W niektórych kodeksach karnych eutanazję określa się jako rodzaj zabójstwa (w tym w polskim jako zabójstwo na żądanie i pod wpływem współczucia). Od połowy XX w. eutanazja jest omawiana w kontekście nauki biotechnologii, bioetyki, prawa, polityki i religii. Termin eutanazja stosuje się także w przypadku .
Etymologia słowa i historia
Pojęcie „eutanazja” po raz pierwszy pojawiło się najprawdopodobniej w V w. p.n.e., w komedii Kratinosa o nieustalonym tytule. Określił on w ten sposób „osobę mającą dobrą śmierć”, nie wyjaśniając sensu tego terminu. Po raz kolejny pojęcie to zostało użyte pod koniec IV w. p.n.e. przez innego greckiego poetę – Menandra. Drugie znaczenie nadane terminowi euthanatos, określało „łatwą śmierć”, będącą efektem posiadania dystansu do własnego życia.
Także w kulturze Starożytnego Rzymu pojęcie „eutanazji” było obecne. Swetoniusz w Żywotach cezarów zawarł opis śmierci cesarza Oktawiana Augusta, który chciał umrzeć w spokoju, bezboleśnie, szybko, a nade wszystko świadomie, tak by móc uporządkować swoje sprawy, co było mu dane. Zatem w powyższych znaczeniach, na początku swojej historii, termin „eutanazja” oznaczał śmierć naturalną, ale w takim stanie zdrowia, by nie była ona powolnym umieraniem połączonym z cierpieniem.
W średniowieczu dominował typ eutanazji samobójczej lub zabójczej. Używano mizerykordii do skracania życia śmiertelnie rannym rycerzom, przeciwnikom, jak również przyjaciołom.
Podział
Eutanazja jest dzielona na bierną (ortotanazja) i czynną (zabójstwo z litości). Eutanazją również mylnie bywała nazywana eksterminacja osób niepełnosprawnych przez nazistów podczas II wojny światowej (akcja T4).
Dopuszczalność eutanazji jest trudnym zagadnieniem etycznym. Ma ona zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Konflikt racji bierze się z różnych systemów wartości, jakimi kierują się obie strony sporu. Przeciwnicy eutanazji uważają życie za święty dar od Boga (głównie przeciwnicy eutanazji czynnej) albo uznają je za najwyższą wartość. Zwolennicy natomiast twierdzą, że ważniejsze są uszanowanie woli chorego, uchronienie go od cierpień oraz jego prawo do zachowania godności w rozumieniu, jakie on przyjmuje.
Uregulowania prawne na świecie
Holandia
Eutanazja oraz samobójstwa podejmowane z pomocą lekarzy (ang. physician-assisted suicide) są otwarcie praktykowane w Holandii od 1973 roku, tj. od kiedy w sprawie lekarki, Geertruidy Postmy, która odebrała życie swojej ciężko chorej matce na jej prośbę za pomocą śmiertelnej dawki morfiny, holenderskie sądownictwo wydało wyrok jednego tygodnia więzienia w zawieszeniu na rok. Po tym incydencie wielu holenderskich lekarzy podpisało list otwarty do ministra sprawiedliwości, w którym deklarowali, że są winni takiego samego „przestępstwa”. Wcześniej Holenderskie Stowarzyszenie Lekarzy sprzeciwiało się samobójstwom z pomocą lekarzy, jednak ww. wydarzenia skłoniły przedstawicieli owego stowarzyszenia do zwrócenia się do sądów o rozstrzygnięcie tego, który z lekarskich obowiązków jest nadrzędny: obowiązek nieodbierania życia czy obowiązek redukowania cierpienia poprzez skracanie życia pacjentom nieuleczalnie chorym.
W 1984 roku Holenderski Sąd Najwyższy wydał orzeczenie, wskutek którego przestano wszczynać postępowania w sprawach o samobójstwa popełnione z pomocą lekarza oraz w sprawach o dobrowolną eutanazję, o ile standardy postępowania medycznego były zachowane. Według owych standardów, doprecyzowanych również w 1984 roku, obie formy zakończenia życia są dopuszczalne w przypadku pacjentów nieuleczalnie chorych, w przypadku których wyczerpano możliwości redukowania ich cierpienia (włączając w to cierpienie psychiczne) do poziomu akceptowalnego przez pacjentów, oraz którzy są zdolni do podejmowania racjonalnych decyzji i wielokrotnie powtarzają prośbę o odebranie im życia, a przy tym są wolni od jakichkolwiek nacisków. Istnieje też obowiązek rejestrowania wszystkich takich przypadków.
Celem zminimalizowania ryzyka nadużyć, w 1993 roku wydano zalecenia dla lekarzy, aby w przypadku takich pacjentów optowali za metodą, w ramach której pacjent sam aplikuje sobie śmiertelną dawkę lekarstwa, zamiast podania jej przez lekarza. Co więcej, zalecono, aby lekarz pomagający w skróceniu życia, wcześniej zasięgnął niezależnej opinii innego lekarza. Pomimo wydania szczegółowych standardów, kwestie te budziły kontrowersje u części holenderskich lekarzy. Jednak zarówno około 80% lekarzy, jak i 80% społeczeństwa holenderskiego popierało owe rozwiązania. Sytuacje kierowania oskarżenia przeciwko medykom z tych powodów należały w Holandii do rzadkości, zaś tylko w jednym przypadku doszło do skazania: w 1986 roku na karę 6 miesięcy więzienia skazano pielęgniarkę, która odebrała życie kilku pacjentom z chorobą nowotworową i zaburzeniami psychicznymi, którzy nie wyrazili zgody na eutanazję.
Dla zobrazowania skali zjawiska można posłużyć się danymi z 1991 roku z Holandii, gdzie łączna liczba zgonów z różnych przyczyn wyniosła 128 tys. W tym samym roku 25 tys. pacjentów podjęło ze swoim lekarzem rozmowę na temat eutanazji, z tego 9 tys. pacjentów jednoznacznie prosiło o eutanazję, z których ostatecznie – po medycznej weryfikacji ich stanu – około 2300 osób odebrało sobie życie z pomocą lekarza lub zakończyło życie w wyniku eutanazji (stanowi to 1,8% ogółu zgonów odnotowanych w 1991 r. w Holandii). Oznacza to, że 26% próśb pacjentów o skrócenie ich życia zostało spełnionych poprzez samobójstwa podejmowane z pomocą lekarzy albo poprzez dobrowolną eutanazję. Taki stan rzeczy utrzymywał się ponad 20 lat, choć formalnie eutanazja była nielegalna i do 1994 roku jej przeprowadzenie skutkowało przesłuchaniem policyjnym i groźbą postawienia w stan oskarżenia. Sugeruje się, że taki stan prawny mógł być przyczyną niezgłaszania wszystkich rzeczywistych przypadków eutanazji. Szacuje się, że rocznie w Holandii w przypadku około 400 terminalnie chorych, którzy nie są w stanie wyrazić swojej woli ze względu na zaburzenia stanu psychicznego towarzyszące nieuleczalnej chorobie, holenderscy lekarze (głównie podstawowej opieki zdrowotnej) sugerowali skrócenie życia. W 83% tych przypadków konsultowano się z rodziną pacjentów. W przypadku części takich pacjentów została przeprowadzona eutanazja. Przyjmuje się, że przypadki eutanazji wbrew woli terminalnie chorych nie miały miejsca w Holandii lub są zjawiskiem marginalnym i z tego powodu nie zostały odnotowane.
Poza przypadkami eutanazji i samobójstw przy pomocy lekarzy (podobnie jak w innych krajach Europy, w tym w Polsce) odnotowuje się także wiele przypadków powstrzymania się od uporczywej terapii osób terminalnie chorych – w Holandii dotyczy to około 20 tys. osób rocznie, przy czym około 87% z nich nie jest w stanie wyrazić swojej woli, zaś około 13% było w stanie wyrazić swoją wolę, ale rozmowa na temat zaprzestania uporczywej terapii nie została przeprowadzona. Mając na uwadze cierpienie pacjentów, wielu holenderskich lekarzy uznaje procedurę „zaprzestawania utrzymywania pacjenta przy życiu” i „pozwalania na śmierć” za okrutną i nieakceptowalną.
Od 1 kwietnia 2002 r. w Holandii obowiązuje Ustawa o zakończeniu życia na żądanie i pomocnictwie w samobójstwie. Jednocześnie znowelizowano Kodeks karny. Akty te łącznie określają warunki wyłączenia karalności sprawcy eutanazji (definiowanej jako odebranie życia na żądanie) i pomocnictwa w samobójstwie.
Art. 2. § 1. Ustawy o zakończeniu życia na żądanie i pomocnictwie w samobójstwie podaje 6 kryteriów ostrożności, które holenderski lekarz kończący życie drugiej osoby lub pomagający jej w samobójstwie musi spełnić:
Pacjent poddawany eutanazji musi mieć co najmniej 12 lat (pacjenci w wieku od 12 do 16 lat muszą otrzymać zgodę rodziców). Ustawodawstwo holenderskie uznaje ważność pisemnego oświadczenia woli pacjenta. Oświadczenie takie może być użyte, kiedy pacjent znajdzie się w śpiączce lub w innym stanie, który uniemożliwia wyrażenie zgody na eutanazję.
Luksemburg
W Luksemburgu 20 lutego 2008 roku parlament przyjął większością 30 z 59 możliwych głosów ustawę legalizującą skracanie na żądanie życia osobom ciężko chorym. Weszła ona w życie po drugim głosowaniu w marcu 2009. Ustawa została silnie skrytykowana przez Kościół katolicki (mający duży wpływ na społeczeństwo luksemburskie), większą część środowisk medycznych i rządzącą Partię Chrześcijańsko-Społeczną. Zwolennicy nowej ustawy argumentowali, że jej wprowadzenie zakończy wyjazdy mieszkańców Luksemburga „po śmierć” do Szwajcarii, gdzie istnieją organizacje legalnie pomagające popełnić samobójstwo.
Zgodnie z projektem decyzję o eutanazji może podjąć wyłącznie pacjent, pod warunkiem że jest ciężko i nieuleczalnie chory. Decyzję o eutanazji można będzie podjąć, m.in. spisując testament. Eutanazja w Luksemburgu miałaby być dopuszczalna jedynie wobec osób terminalnie lub nieuleczalnie chorych i to tylko pod warunkiem, że sam chory wielokrotnie by się jej domagał. Wymagana byłaby także zgoda dwóch lekarzy i konsylium ekspertów, a każdy przypadek byłby skrupulatnie sprawdzany przez komisję złożoną z lekarzy i przedstawicieli społeczeństwa.
Belgia
W Belgii parlament przyjął we wrześniu 2002 roku ustawę legalizującą eutanazję, opartą na modelu holenderskim. Dnia 13 lutego 2014 roku Parlament Belgii przyjął ustawę o eutanazji dla nieletnich bez ograniczeń wiekowych. W 2015 roku w Belgii przyznano prawo do eutanazji 24-latce cierpiącej z powodu depresji.
Wraz z rozwojem ustawodawstwa belgijskiego w latach sześćdziesiątych XX wieku narodził się pomysł zmiany regulacji prawnej dotyczącej eutanazji, który został jednak kontynuowany dopiero w latach osiemdziesiątych. Dyskusja nad zmianą miała na celu wyłączenie karalności spowodowania śmierci pacjenta przez lekarza w sytuacji, gdy chory żądał przerwania dalszego leczenia. Koncepcja ta nie została zrealizowana. Do roku 2002 ustawodawstwo belgijskie powoływało się na przepisy kodeksu karnego z 1867 roku, którego treść nie przewidywała uznania zabójstwa eutanatycznego jako uprzywilejowanej formy przestępstwa. Sprowadzała się natomiast do twierdzenia, że umyślne spowodowanie śmierci pacjenta dokonane na jego żądanie to zabójstwo. W szczególnych zaś przypadkach dokonanie owego czynu mogło przybrać nawet formę szczególnego typu zabójstwa.
Przełomowym momentem w kwestii eutanazji było odsunięcie od władzy w wyniku wyborów w 1999 roku flamandzkich i walońskich partii chrześcijańsko-demokratycznych. Wraz z pojawieniem się nowego rządu, składającego się z koalicji socjalistów, liberałów oraz partii ekologicznych, 16 maja 2002 roku uchwalono ostatecznie Ustawę dotyczącą eutanazji. 28 maja 2002 roku opublikowana została w belgijskim dzienniku ustaw, a weszła w życie trzy miesiące później.
W myśl artykułu 2 Ustawy „eutanazja” rozumiana była jako czyn osoby trzeciej, która umyślnie doprowadza do śmierci innego człowieka na jego prośbę. Ustawa ta nie reguluje w sposób dokładny kwestii dotyczących eutanatycznej pomocy w samobójstwie, gdyż nie stanowi ono w świetle prawa belgijskiego czynu zabronionego. Zgodnie z artykułem 3 wyżej wspomnianej ustawy lekarz dokonujący eutanazji, chcąc aby jego czyn nie został zakwalifikowany jako przestępstwo, powinien upewnić się co do określonych warunków, w szczególności, że:
1) pacjent jest osobą pełnoletnią lub osobą małoletnią uznaną za pełnoletnią, która do momentu sformułowania prośby była przytomna i posiadała zdolność do czynności prawnych;
2) pacjent znajduje się w położeniu beznadziejnym, z medycznego punktu widzenia, powstałym na skutek nieuleczalnej choroby lub nieszczęśliwego wypadku;
3) prośba chorego została podjęta dobrowolnie, w przemyślany sposób i co najmniej dwukrotnie została powtórzona;
4) pacjent skarży się na przewlekłe, cielesne lub psychiczne cierpienia, które są nie do zniesienia i których nie można uśmierzyć;
5) przestrzegał przepisanych przez Ustawę warunków oraz sposobów postępowania.
Ponadto, lekarz, chcący dokonać eutanazji, musi spełnić dodatkowe warunki zawarte w artykule 2 Ustawy, między innymi:
1) powinien poinformować pacjenta o stanie jego zdrowia i pozostałym mu okresie życia;
2) powinien omówić z chorym dostępne jeszcze inne sposoby leczenia, które oferuje opieka paliatywna.
Eutanazja zostaje dopuszczona w momencie, gdy lekarz wraz z pacjentem osiągnął konsensus co do położenia, w jakim znajduje się chora osoba. Istotną kwestią jest upewnienie się przez lekarza, że cierpienie zarówno fizyczne, jak i psychiczne jego podopiecznego trwają bezustannie. Ponadto lekarz ma obowiązek skonsultować tę kwestię z innym specjalistą w danej dziedzinie schorzeń, aby i on potwierdził nieuleczalność choroby. Po zakończonej konsultacji pacjent powinien zostać poinformowany o wynikach. W sytuacji, gdy osoba chora pozostaje pod opieką większej grupy osób, to na lekarzu spoczywa obowiązek kontaktowania się z wybranymi osobami, w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na temat podopiecznego. Przy zabiegu eutanazji dopuszczalne jest uczestnictwo osób z grona rodziny chorego na jego życzenie. Między decyzją pacjenta o poddaniu się eutanazji a jej wykonaniem musi upłynąć stosowny czas – w tym wypadku minimum jeden miesiąc. Pacjent zobowiązany jest udzielić prośby o dokonanie eutanazji w formie pisemnej. Dokument ten powinien być sporządzony własnoręcznie, opatrzony podpisem oraz datą. W momencie, gdy czynność ta nie może zostać zrealizowana przez samego chorego, wyręczyć go może osoba pełnoletnia, wskazana przez pacjenta. Ważne jest, aby osoba ta nie miała w tym żadnego interesu materialnego oraz aby w czasie sporządzania dokumentu uczestniczył przy tym lekarz. Prośbę tę w postaci dokumentu dołącza się do jego obecnej dokumentacji medycznej. Spisana prośba w każdej chwili może ulec wycofaniu, a tym samym odłączeniu od dokumentacji i zwróceniu choremu.
Ustawa o eutanazji reguluje także kwestię pisemnej deklaracji ujawniającej wolę osoby do przeprowadzenia na niej eutanazji, określanej jako „przedłożone oświadczenie woli”. Składana zostaje w razie zaistnienia sytuacji, kiedy osoba będąc w stanie nieprzytomności nie byłaby zdolna wyrazić swojej woli. Zgodnie z artykułem 4 Ustawy o eutanazji, oświadczenie to może złożyć osoba pełnoletnia lub małoletnia, która prawnie została uznana za pełnoletnią. Warunkiem sine quo non jest to, żeby w momencie złożenia oświadczenia woli posiadała ona zdolność do czynności prawnych. Aby dokonana eutanazja nie stanowiła przestępstwa, lekarz musi stwierdzić, że:
* Pacjent znajduje się w stanie nieuleczalnego schorzenia, będącego następstwem nieszczęśliwego wypadku lub choroby;
* Pacjent nie wróci już nigdy do pełnej świadomości;
* Sytuacja ta jest nieodwracalna.
Artykuł 15 Ustawy przedstawia skutki cywilnoprawne dokonania eutanazji. Wśród nich możemy wskazać, że zastosowanie eutanazji, które zostało przeprowadzone zgodnie z warunkami na osobie, która w jej następstwie zmarła, należy traktować jako wykonanie umowy. Według tego przepisu śmierć tego typu, można uznać za śmierć naturalną.
Lekarz, który dokonał eutanazji, składa w Komisji Rejestracyjno- Kontrolnej stosownie wypełniony dokument rejestracyjny w przeciągu czterech dni od jej przeprowadzenia. Dokument ten jest dwuczęściowy. Pierwsza część ma charakter poufny, a zapoznanie się z jej treścią możliwe jest tylko na podstawie postanowienia Komisji. Wskazana część zawiera między innymi:
* Imię, nazwisko oraz adres pacjenta;
* Imię, nazwisko, numer rejestracyjny oraz adres lekarza prowadzącego;
* Imię, nazwisko, numer rejestracyjny, miejsce zamieszkania lekarzy, którzy brali udział w konsultacjach odnośnie do dokonania eutanazji;
* Imię, nazwisko, adres innych osób, które zostały poproszone przez lekarza prowadzącego leczenie o konsultacje oraz datę tej konsultacji;
Druga część dokumentu składa się z:
* Płeć, data, miejsce urodzin pacjenta;
* Data, miejsce, godzina jego śmierci;
* Ustalenie, że schorzenie było nieuleczalne;
* Stwierdzenie, że chory doświadczał długotrwałego cierpienia;
* Przyczyny uniemożliwiające uśmierzenie bólu;
* Okoliczności, na podstawie których lekarze mieli pewność, że prośba została sformułowana w sposób prawidłowy – przemyślany, bezprzymusowy, dobrowolny, dwukrotnie powtórzony;
* Informacja o wystawieniu diagnozy, iż śmierć nastąpiłaby w krótkim czasie;
* Informacja, o tym iż eutanazja nastąpiła poprzez oświadczenie woli pacjenta;
* Postępowanie lekarza;
* Specjalizacja lekarza, treść wydanej opinii, data odbycia konsultacji lekarskich;
* Sposób i rodzaj dokonania eutanazji;
Zadaniem Komisji jest zbadanie realizacji przesłanek wskazanych wyżej w dokumencie rejestracyjnym. W sytuacji, gdy nastąpi wątpliwość Komisja może postanowić zwykłą większością głosów o zniesieniu anonimowości dokumentu. Rozstrzygnięcie danego przypadku podjęte zostaje w ciągu dwóch miesięcy. Jeżeli członkowie Komisji uznają, że warunki konieczne do dokonania eutanazji nie zostały spełnione, przesyłają akta sprawy właściwemu prokuratorowi. Prokurator ten może wnieść przeciwko lekarzowi prowadzącemu akt oskarżenia o dokonanie zabójstwa.
Opublikowane dane statystyczne wskazują, że od 23 września – czyli od momentu wejścia ustawy w życie – do początku 2004 roku zostało przeprowadzonych 259 zabiegów eutanazji w Belgii. Według opinii Wima Distelmansa – specjalisty lekarza onkologa, przewodniczącego Komisji Rejestracyjno-Kontrolnej liczba przypadków dokonania eutanazji, zarówno legalnej, jak i nielegalnej, nie powinna przekraczać tysiąca przypadków rocznie. Odpowiada ona ilości „ciemnej liczby” zabiegów eutanatycznych dokonywanych przed legalizacją eutanazji w 2002 roku.
Niemcy
25 czerwca 2010 roku Niemiecki Trybunał Federalny wydał orzeczenie, z którego wynika, że wspomagane samobójstwo jest legalne, jeśli pacjent wyraźnie zażyczył sobie zakończenia sztucznego podtrzymywania przy życiu. Trybunał podkreślił, że nadal nielegalna pozostaje aktywna pomoc w samobójstwie.
Polska
Eutanazja czynna w polskim kodeksie karnym określona jest jako występująca zawsze pod wpływem współczucia dla cierpiącej osoby i na jej żądanie. Jest ona zabroniona; traktuje się ją jak rodzaj zabójstwa karanego w łagodniejszy sposób. Osoba jej dokonująca jest obecnie zagrożona karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Wyjątkowo sąd może zastosować złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Przepis art. 150 kodeksu karnego, który określa przestępstwo zabójstwa eutanatycznego, nie wymaga natomiast wprost, aby osoba żądająca go była śmiertelne chora, jednak wymóg taki wprowadza orzecznictwo. Specyficznym typem przestępstwa związanego z szeroko pojętą eutanazją jest pomoc do samobójstwa (art. 151 kodeksu karnego), która obejmuje także tzw. eutanatyczną pomoc do samobójstwa, czyli ułatwienie osobie śmiertelnie chorej samobójstwa.
Eutanazja zwierząt
W Polsce jedyną osobą uprawnioną do przeprowadzania eutanazji jest lekarz weterynarii, który może ją wykonać jeżeli wszystkie inne metody leczenia zwierzęcia zawiodą. Eutanazja zwierząt na życzenie jest nielegalna. Zabieg ten jest powszechnie wykonywany, rozumiany jako akt humanitarnego uśmiercenia z ograniczeniem bólu, strachu i dyskomfortu zwierzęcia do minimum. Środki farmakologiczne wykorzystywane do eutanazji ograniczają świadomość zwierzęcia, niwelują niepokój i ból wyzwalający reakcje obronne. Do wykonania zabiegu uśmiercenia lekarz stosuje zastrzyk pentobarbitalu lub embutramidu w preparatach złożonych. Posiadanie i stosowanie wyżej wymienionych środków podlega ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii i wiąże się z koniecznością uzyskania odpowiednich pozwoleń. Na środki eutanazyjne lekarz weterynarii wypisuje receptę ze specjalnym numerem identyfikującym.
Opinia społeczna
Większość Hiszpanów, Czechów i Szkotów popiera zalegalizowanie eutanazji. Według sondy telefonicznej z 2009 roku 48% Polaków, a według sondy telewizyjnej z tego samego roku 77%, jest za prawem do eutanazji. W 2013 roku 65% Polaków było za zaprzestaniem podtrzymywania życia nieprzytomnych pacjentów z uszkodzonym mózgiem, a 53% za przyspieszeniem śmierci nieuleczalnie chorych na ich prośbę.
Debata o legalności eutanazji
W coraz większej liczbie periodyków medycznych (w tym „Journal of the American Medical Association”, „New England Journal of Medicine” czy „The British Medical Journal”) ukazują się prace popierające eutanazję. 60% francuskich lekarzy popiera jej legalizację.
Według zwolenników legalizacji, eutanazja rzekomo nie skutkuje większą liczbą przyspieszania zgonów na życzenie. Jednak od 2002 roku w Belgii wykonuje się ok. 1,4 tys. zabiegów eutanazji rocznie, a w 2013 r. wykonano ich już 1,8 tys. Natomiast w roku 2016 wykonano ich aż 6091. Średni wiek osób poddających się eutanazji to 70 lat, co oznacza, że nie jest ona wymuszana na osobach starszych (więcej niż 80 lat), czyli będących większym kłopotem dla ich rodzin i służby zdrowia. Państwo legalizując eutanazję może zapewnić jej bezpieczeństwo i dobrowolność poprzez:
wprowadzenie warunku, że cierpienie pacjenta jest nie do zniesienia i nie ma szans na jego poprawę,
konsultacje z psychologami,
obecność świadków,
opisywanie eutanazji w raportach przez lekarzy,
wymóg, aby pacjent przemyślał swoją decyzję, podtrzymywał ją przez dłuższy czas oraz był świadomy wszystkich jej konsekwencji i swojego stanu.
Przeciwnicy eutanazji podają, że diagnozy, na podstawie których podejmuje się decyzję o niej, mogą być błędne.
Doktryny religijne
Judaizm
Żydowskie prawo odrzuca wszelkie środki, które zmierzają do skrócenia ludzkiego życia. Mimo to dyskutuje się nad pewnymi wyjątkami, np.: gdy ludzie są nieuleczalnie chorzy i dzięki eutanazji można by uniknąć nadmiernych cierpień. Midrasz nawiązuje do historii króla Saula, który rzucił się na swój miecz, aby uniknąć tortur. Średniowieczne autorytety debatowały nad kwestią, czy dozwolona jest modlitwa o szybką śmierć nieuleczalnie chorego. Modlitwę taką ocenia się zasadniczo pozytywnie, ale zakazuje się bezpośredniej pomocy w umieraniu.
Współczesne autorytety rabinackie zezwalają na podawanie środków uśmierzających ból, chociaż w znacznym stopniu skracają one życie śmiertelnie choremu. Zakazują jednak iniekcji czy podawania środków, które przyspieszają śmierć. Tak samo jednak odrzucają medyczne interwencje, które sztucznie przedłużają życie.
Chrześcijaństwo
Etyka katolicka stanowczo odrzuca eutanazję bezpośrednią, o czym mówi paragraf 2277 Katechizmu Kościoła katolickiego: „Eutanazja bezpośrednia, niezależnie od motywów i środków polega na położeniu kresu życiu osób upośledzonych, chorych lub umierających. Jest ona moralnie niedopuszczalna”.
W 1995 papież Jan Paweł II w swojej encyklice „Evangelium Vitae” ponownie odrzucił eutanazję bezpośrednią, lecz oddzielił od niej decyzję o rezygnacji z „uporczywej terapii” („pewne zabiegi medyczne, które przestały być adekwatne do realnej sytuacji chorego, ponieważ nie są już współmierne do rezultatów, jakich można by oczekiwać, lub też są zbyt uciążliwe dla samego chorego i dla jego rodziny”). Taką decyzję o zaprzestaniu terapii papież wyraźnie oddzielił od eutanazji i samobójstwa.
Analogiczne rozważania podejmuje się w ramach etyki prawosławnej i protestanckiej. Wspólnota Kościołów Ewangelickich w Europie opowiada się za ochroną praw osób śmiertelnie chorych i umierających, podkreślając zarówno prawo do życia do samego końca, jak i do rezygnacji z uporczywej terapii. Wspólnota odrzuca teologiczno-etyczne usprawiedliwienie eutanazji oraz asystencji przy samobójstwie. Stoi też na stanowisku, że eutanazja nie jest wyłącznie kwestią indywidualnego sumienia, a legalizacja prowadzi do uznania jej za normalną praktykę medyczną.
Świadkowie Jehowy życie uważają za cenny dar od Boga i dlatego niedopuszczalne ich zdaniem jest rozmyślne odebranie życia przez eutanazję.
Islam
Na Pierwszej Międzynarodowej Konferencji Medycyny Muzułmańskiej (Kuwejt, 1981) zostały potępione samobójstwo i eutanazja. Zgromadzenie to opowiedziało się także za rezygnacją z metod sztucznego przedłużania życia.
Buddyzm
Buddyzm nie aprobuje eutanazji zarówno ze względu na swą naukę o karmie, jak też z punktu widzenia psychologii. Zła karma, która warunkuje cierpienia człowieka (chorego), będzie tak długo trwać, dopóki się nie wyczerpie i nie przestanie wpływać na kolejne narodziny. Jeśli się przerwie cierpienie, zacznie się ono na nowo w kolejnym wcieleniu, aż do wyczerpania. Jeśli się jednak zniesie cierpienie jako rezultat złej, negatywnej karmy, można się ponownie odrodzić w lepszej egzystencji.
Buddyjska psychologia wychodzi z faktu, że także śmierć zadana ze współczucia przepełniona jest nienawiścią i negatywnymi uczuciami do cierpień pacjenta. Nawet jeśli pierwotnym motywem jest uśmierzenie chwilowego cierpienia, dobra intencja przeobraża się w momencie decyzji w działanie nacechowane odrazą. Chociaż lekarz sądzi, że uśmierca z litości, to jednak w rzeczywistości działa z odrazy do cierpienia. Tym samym wzbudza on dla siebie i dla swego pacjenta negatywną energię karmiczną.
Lekarze buddyjscy dyskutują również na temat dokładnego momentu śmierci, tj. kiedy można wyłączyć aparaturę, która jedynie sztucznie przedłuża życie, gdy tymczasem jest ona potrzebna innym pacjentom. Bardzo ważne jest w tym kontekście pojęcie prany (prana – tchnienie życia). Pojawia się ono już w upaniszadach i oznacza „siłę życiową” człowieka, tkwiącą w sercu. Gdy zaniknie, lekarzowi wolno zaniechać swych wysiłków.
Hinduizm
Eutanazja jest postrzegana jako śmierć z wyboru i aprobowana jako ucieczka od przywiązania do własnego „ja”, które cierpi (np. z powodu starości); daje możliwość uwolnienia się od niewygodnej formy życia i przejścia do następnego życia (reinkarnacja). Ci, którzy podejmują decyzję samobójczą, jak i ci, dokonują eutanazji, winni się uwolnić od złych zamierzeń, namiętności i egoizmu.
Zobacz też
coup de grâce
DNAR
femmina accabadora
eugenika niemiecka
samobójstwo wspomagane
kapsuła Sarco
Przypisy
Bibliografia
Lech Ostasz, Myśli o dobrej śmierci: od Sokratesa do Christiana Barnarda, Res Humana nr 2/2013, s. 14–18.
Linki zewnętrzne
„O eutanazji” Mariusz Agnosiewicz
„Eutanazja: kłamstwo, rachunek ekonomiczny i tikkun olam” – Paweł Jędrzejewski
Eutanazja: z dziejów pojęcia
Czyny zabronione
Śmierć |
1455 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekspozycja%20%28fotografia%29 | Ekspozycja (fotografia) | Ekspozycja – ilość światła padającego na materiał światłoczuły (np. film lub sensor elektroniczny) konieczna dla prawidłowego zrobienia zdjęcia fotograficznego. Uzyskuje się ją poprzez ustalenie wartości przysłony i czasu naświetlania w stosunku do wybranej czułości filmu (lub jego odpowiednika w aparacie cyfrowym) lub też czułości materiału odbitkowego (papier fotograficzny, kopia diapozytywowa), a także poprzez odpowiednie dozowanie oświetlenia (lampy błyskowe, lampy o świetle ciągłym, odbłyśniki, ekrany, żaluzje, rozpraszacze światła itp.).
Rodzaje ekspozycji w przypadku pracy z urządzeniem rejestrującym obraz (np. aparat fotograficzny, kamera filmowa):
półautomatyczna – wskazania światłomierza (za mało – dobrze – za dużo) widoczne w polu widzenia celownika, lub matówki i reagujące na ręczne obracanie pokręteł czasu i przysłony;
automatyczna – urządzenie automatycznie dobiera czas do ustawionej ręcznie przysłony, przysłonę do ręcznie ustawionego czasu, lub oba parametry jednocześnie według zadanego programu.
W bardziej zaawansowanych aparatach istnieje możliwość ręcznego korygowania ustawionej przez automatykę wielkości ekspozycji (jest to tak zwana kompensacja ekspozycji).
Zobacz też
EV
autobracketing
długa ekspozycja
efekt Schwarzschilda
Linki zewnętrzne
Ekspozycja - Przysłona, Czas migawki (czas naświetlania), ISO
Fotografia |
1456 | https://pl.wikipedia.org/wiki/W%C5%82adcy%20Egiptu | Władcy Egiptu | Władcy Egiptu – chronologiczny wykaz władców starożytnego, średniowiecznego i nowożytnego Egiptu.
Egipt Starożytny
Egipt faraonów (tablica chronologiczna)
Informacje i podział władców egipskich na dynastie zawdzięczamy Manethonowi, zhellenizowanemu egipskiemu kapłanowi z Heliopolis. Jego pisma zaginęły, a kopie obarczone są licznymi błędami. Prace nad opisaniem historii starożytnego Egiptu zaczął prawdopodobnie na polecenie Ptolemeusza I. Ustalenie kolejności i dat panowania władców Egiptu wciąż wywołuje wiele sporów. W poniższych tabelach zastosowano zmodyfikowane datowanie z Cambridge Ancient History.
Okres predynastyczny i protodynastyczny – ok. 5500–3150 p.n.e.
Wcześni wodzowie/królowie Nechen (Hierakonpolis) w Górnym Egipcie
Do tej grupy zaliczani są bezimienni właściciele elitarnych grobów w Nechen, które zostały odkryte i przebadane w l. 1997–2011. Badania cmentarza HK6 trwają nadal, dlatego można się spodziewać kolejnych „władców” z tej najwcześniejszej „dynastii”. Wodzowie ci panowali nad miastem Nechen i najbliższą okolicą.
N.N., pochowany w grobie nr 16 (statuetka bogini Bat) na cmentarzu elity HK6 w Nechen (ok. 3660 p.n.e., Nagada IC-IIA) – według aktualnego stanu wiedzy, najwcześniejszy władca Nechen
N.N., pochowany w grobie nr 23 na cmentarzu elity HK6 w Nechen (ok. 3650 p.n.e., Nagada IIB)
N.N., pochowany w grobie nr 26 (statuetka skorpiona) na cmentarzu elity HK6 w Nechen (Nagada IIB?)
Dynastia 00 z Nechen (Hierakonpolis), Nubt (Nagady) i Tinis (Abydos) w Górnym Egipcie
Nazwa „Dynastia 00” nie jest powszechnie uznana przez egiptologów. Ma ona obejmować niespokrewnionych ze sobą, bezimiennych królów lokalnych z okresu od Nagada IIC do IIIA2.
Zalicza się do niej właściciela „malowanego grobu” nr 100 na cmentarzu elity HK31 w Nechen (ok. 3500 p.n.e., Nagada IIC), władców z cmentarza T w Nubt (Nagadzie) oraz władców z cmentarza U w Abydos.
Królowie Buto w Dolnym Egipcie, znani z kamienia z Palermo (nieznani Manetonowi)
Hsekju
Chaju
Teje
Czesz
Neheb
Wazner
Mech
Okres wczesnodynastyczny (archaiczny) – ok. 3150–2686 p.n.e.
Stare Państwo – ok. 2686–2181 p.n.e.
Pierwszy okres przejściowy ok. 2181–2133 p.n.e.
Średnie Państwo (tebańskie) – ok. 2133–1786 p.n.e.
Drugi okres przejściowy ok. 1786–1567 p.n.e.
Nowe Państwo (tebańskie) – ok. 1567–1085 p.n.e.
Trzeci okres przejściowy 1085–730 p.n.e.
Epoka Późna 730–305 p.n.e.
Okres grecko-ptolemejski – 305–30 rok p.n.e.
Egipt rzymski 30 p.n.e. – 641 n.e.
Okres rzymski: 30 p.n.e. – 323 rok
Okres bizantyńsko-koptyjski: 323–641 rok
Egipt islamski 641–1914
Okres wczesnego panowania arabskiego 641–868
Po podboju Egiptu przez drugiego następcę proroka Mahometa – Umar ibn al-Chattaba, należał on do imperium arabskiego. Kalifa reprezentował w Egipcie namiestnik. W 865 roku Egipt zrzucił bezpośrednią władzę kalifów.
Emirat Tulunidów 868–905
W 865 roku Egipt zrzucił bezpośrednią władzę kalifów.
Ahmad Ibn Tulun 868-884
Chumarawajh 884-896
Dżajsz Ibn Chumarawajh 896
Harun Ibn Chumarawajh 896–904
Szajban 904–905
Restauracja władzy Abbasydów 905–935
W 905 roku kalifowie odzyskali władzę nad Egiptem. Reprezentowani byli przez namiestników.
Państwo Ichszydydów 935–969
Muhammad Ibn Tughdż 935-946
Abu al-Kasim Unudżur 946-960 (syn ww.)
Abu al-Hasan Ali 960-966 (brat ww.)
Abu al-Misk Kafur 966-968 (niewolnik Ibn Tughdża)
Abu al-Fawaris Ahmad 968-969 (syn Alego, zdetronizowany, zmarł w 987)
Kalifat Fatymidów 969–1169
Abd Allah al-Mahdi bi-Allah 909–934 (założyciel dynastii)
Muhammad al-Kaim bi-Amr Allah 934–946
Isma'il al-Mansur bi-Allah 946–953
Ma'add al-Mu'izz li-Din Allah 953–975
Nizar al-Aziz bi-Allah 975–996
Husajn al-Hakim bi-Amr Allah 996–1021
Ali az-Zahir 1021–1036
Ma'add al-Mustansir bi-Allah 1036–1094
Ahmad al-Musta'li bi-Allah 1094–1101
Al-Amir bi-Ahkam Allah 1101–1130
Abd al-Madżid Al-Hafiz li-Din Allah 1130–1149 (do roku 1132 jako regent)
Az-Zafir 1149–1154
Al-Fa'iz 1154–1160
Al-Adid li-Din Allah 1160–1171
Sułtanat Ajjubidów 1169–1250
Saladyn 1171–1193
Al-Aziz Usman 1193–1198
Al-Mansur Muhammad 1198–1200
Al-Adil Sajf ad-Din 1200–1218
Al-Kamil Muhammad 1218–1238
Al-Adil Abu Bakr 1238–1240
As-Salih Ajjub 1240–1249
Al-Mu’azzam Turan Szah 1249–1250
Al-Aszraf Musa 1250–1254 (nominalnie, faktycznie władzę sprawował Ajbak z dynastii mameluków)
Egipt mameluków 1250–1517 rok
Bahryci
Szadżar ad-Durr (1250)
Al-Mu’izz Ajbak 1250–1257
Al-Mansur Ali 1257–1259
Al-Muzaffar Kutuz 1259–1260
Az-Zahir Bajbars 1260–1277
As-Sa’id Baraka Chan 1277–1279
Al-Adil Salamisz 1279
Al-Mansur Kalawun 1279–1290
Al-Aszraf Chalil 1290–1293
An-Nasir Muhammad 1293–1294 (po raz pierwszy)
Al-Adil Kitbuga 1294–1296
Al-Mansur Ladżin 1296–1299
An-Nasir Muhammad 1299–1309 (po raz drugi)
Al-Muzaffar Bajbars 1309–1310
An-Nasir Muhammad 1310–1341 (po raz trzeci)
Al-Mansur Abu Bakr 1341
Al-Aszraf Kudżuk 1341–1342
An-Nasir Ahmad 1342
As-Salih Isma’il 1342–1345
Al-Kamil Szaban 1345–1346
Al-Muzaffar Hadżdżi 1346–1347
An-Nasir Hasan 1347–1351 (po raz pierwszy)
As-Salih Salih 1351–1354
An-Nasir Hasan 1354–1361 (po raz drugi)
Al-Mansur Muhammad 1361–1363
Al-Aszraf Szaban 1363–1377
Al-Mansur Ali 1377–1381
As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1381–1382 (po raz pierwszy)
Burdżyci
Az-Zahir Barkuk 1382–1389 (po raz pierwszy)
As-Salih al-Mansur Hadżdżi 1389–1390 (po raz drugi) (Bahryta)
Az-Zahir Barkuk 1390–1399 (po raz drugi)
An-Nasir Faradż 1399–1405 (po raz pierwszy)
Al-Mansur Abd-al-Aziz 1405
An-Nasir Faradż 1405–1412 (po raz drugi)
Al-Musta'in 1412 (abbasydzki kalif w Kairze, ogłoszony sułtanem)
Al-Mu'ajjad Szajch 1412–1421
Al-Muzaffar Ahmad 1421
Az-Zahir Tatar 1421
As-Salih Muhammad 1421–1422
Al-Aszraf Barsbaj 1422–1438
Al-Aziz Jusuf 1438
Az-Zahir Czakmak 1438–1453
Al-Mansur Usman 1453
Al-Aszraf Inal 1453–1461
Al-Mu'ajjad Ahmad 1461
Az-Zahir Chuszkadan 1461–1467
Az-Zahir Jalbaj 1467
Az-Zahir Timurbugha 1467–1468
Al-Aszraf Kajtbaj 1468–1496
An-Nasir Muhammad II 1496–1498
Az-Zahir Kansuh 1498–1500
Al-Aszraf Dżanpulat 1500–1501
Al-Adil Tumanbaj 1501
Al-Aszraf Kansuh al-Ghauri 1501–1516
Al-Aszraf Tumanbaj 1516
Okres osmański 1517–1914
Sułtani osmańscy 1517–1914
Wicekrólestwo Egiptu 1805–1914
Sułtanat Egiptu 1914–1922
Królestwo Egiptu 1922–1953
Republika Egiptu – od 1953 roku
Zobacz też
Bibliografia
Egipt |
1457 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emacs | Emacs | Emacs – rodzina edytorów tekstu, znana ze swojej rozszerzalności. Podręcznik najpopularniejszego wariantu GNU Emacs opisuje go jako „rozszerzalny, dostosowywalny, samodokumentujący się, edytor wyświetlany w czasie rzeczywistym”. Rozwój pierwszych Emacsów rozpoczął się w połowie lat siedemdziesiątych, a prace nad GNU Emacsem są kontynuowane (2022).
Wprowadzenie
Pierwotna wersja Emacsa została napisana w 1976 roku przez programistę z MIT, Richarda Stallmana, jako zestaw makr dla innego edytora o nazwie (nazwa wzięła się od słów i ). W roku 1984 Stallman zaczął pisać nową wersję Emacsa, GNU Emacs, który stał się pierwszym programem projektu GNU. W rok później ukazała się wersja GNU Emacs 15.34, która była już oficjalnie dystrybuowana. 23 lutego 2008 roku Richard Stallman napisał na emacs-devel, iż (po około 20 latach opieki nad programem) chciałby powierzyć projekt Stefanowi Monnier i Chongowi Yidong.
Emacs jest przykładem wolnego oprogramowania, a nie jedynie oprogramowania open source.
Emacs składa się z niewielkiego i wydajnego jądra napisanego w C, zawierającego też interpreter dialektu Lispu zwanego Emacs Lisp, oraz z ogromnej nadbudowy napisanej w Lispie i wykonywanej przez to jądro.
Dzięki takiej konstrukcji Emacs jest elastyczny, a jego zachowanie można w pełni kontrolować przy użyciu Emacs Lispa.
Rozszerzeniami typowymi dla edytorów programisty, są podświetlanie i automatyczne formatowanie kodu źródłowego, oraz integracja z make, systemami kontroli wersji i kompilatorami.
Mniej typowe zastosowania to przeglądanie katalogów, obsługa urządzeń typu modemy,
aż do zupełnie nietypowych, jak: graficzna przeglądarka stron WWW, klient poczty elektronicznej, gry komputerowe czy implementacja ELIZY.
Istnieją dwie wersje Emacsa wywodzące się z pierwotnego kodu, znane jako GNU Emacs i XEmacs, oraz ogromna liczba edytorów i innych narzędzi wzorowanych na Emacsie.
Dzięki dodatkowym narzędziom etags i ctags istnieje możliwość szybkiego „poruszania” się po dużych projektach programistycznych.
Tryby uruchomieniowe
GNU Emacs może być uruchamiany w dwóch trybach – tekstowym i graficznym. Uruchamiając Emacsa w Terminalu bez środowiska X, uruchomi się tryb tekstowy. Natomiast wewnątrz X Window uruchomi się tryb graficzny. Istnieje także możliwość uruchomienia Emacsa w trybie tekstowym w emulatorze terminala w Interfejsie graficznym. Istnieje także możliwość uruchomienia Emacsa jako serwera, w którym wszystkie klienty współdzielą te same bufory.
Sekwencje i skróty klawiszowe
W Emacsie każde pojedyncze wciśnięcie klawisza lub sekwencji klawiszy wywołuje funkcję napisaną w języku Emacs Lisp. W większości trybów pojedyncze wciśnięcie klawisza powoduje wywołanie funkcji self-insert-command, która wstawia pojedynczy znak do bufora. Oprócz podstawowych skrótów klawiszowych istnieją także sekwencję rozpoczynające się od C-x () lub C-c (). Skrót M-x (znak lub ) umożliwia wywołanie dowolnej funkcji w Emacs Lispie, która została utworzona z możliwością wywołania interaktywnego (wewnątrz funkcji musi być wywołanie (interactive)).
Przykładowe skróty klawiszowe
Poniższa tabela zawiera kilka podstawowych skrótów klawiaturowych i sekwencji oraz ich standardowe wiązania do funkcji w Emacs Lispie.
Tryby Emacsa
Są to biblioteki programistyczne, które dodają jakąś dodatkową funkcjonalność do edytora, zazwyczaj uruchamiane są automatycznie dla określonego typu pliku. Istnieją dwa typy trybów Emacsa główny (Major) i pomniejszy (Minor). Istnieją tryby główne dla większości języków programowania, które m.in. kolorują składnie, dodają nowe funkcje, nowe kombinacje klawiszy lub inteligentne „wcinanie” kodu źródłowego. Pomniejsze tryby służą zazwyczaj do dodania jakiejś jednej funkcji np. wyświetlanie zegarka, czy liczby wierszy. Dla pojedynczego bufora może być wywołany tylko jeden tryb głównych oraz wiele pomniejszych. Istnieje także tryb polymode, który umożliwia uruchomienie wielu trybów głównych, dla różnych części bufora.
Bufory
W Emacsie wszystkie operacje wykonywane są na buforach. Bufor jest to zazwyczaj plik na dysku, który można wyświetlić wewnątrz okna, który znajduje się w pamięci Emacsa. Buforem może być też zawartość katalogu, strona internetowa czy inna treść stworzona przez edytor np. gra.
Minibufor
Jest to obszar na dole okna, wewnątrz którego wyświetlane są wyniki działania komend oraz służy do wprowadzania dodatkowych argumentów dla funkcji.
Okna
Oknem (ang. ) w Emacsie określa się obszar, w którym wyświetlany jest Bufor. Nie należy go mylić z oknem programu uruchomionego w trybie GUI, na które w Emacsie mówi się „ramka”. Wewnątrz pojedynczej ramki programu można wyświetlać wiele okien z wyświetlanym buforem. Do dzielenia okna w poziomie służy sekwencja C-x 3 (wywołująca funkcję split-window-horizontally) natomiast do dzielenia w pionie służy sekwencja C-x 2 (funkcja split-window-vertically), do usunięcia aktualnego okna służy sekwencja C-x 0 (funkcja delete-window). W Emacsie można mieć uruchomione dwa okna wyświetlające ten sam bufor – modyfikacja bufora w jednym oknie natychmiastowo uaktualnia drugi bufor. Okna mogą mieć różny rozmiar. Istnieje możliwość uruchomienia wewnątrz okna.
Ramki
Ramką (ang. ) określa się okno programu w trybie graficznym, w którym może być wiele okien. W trybie tekstowym wyświetlana jest naraz tylko jedna ramka.
Hooki
Hooki Emacsa służą do wywoływania kodu użytkownika w odpowiednim momencie, np. gdy uruchomiony jest określony tryb. Przykładowo wewnątrz Hooka dla trybu głównego lisp-mode (uruchamianego dla programów w języku Lisp), można utworzyć dodatkowe wiązania funkcji (ang. ) do skrótów klawiszowych, ułatwiające prace z plikami w tym języku lub uruchomić tryby pomniejsze, które powinny być włączone tylko dla tego trybu głównego.
Etags i ctags
Są to programy, które generują indeksy definicji wewnątrz plików źródłowych. Po wygenerowania pliku Tags dla danego kodu źródłowego, składającego się z wielu plików, można używać skrótu M-. ( lub ) do przechodzenia z miejsca, gdzie wywołano funkcję, do miejsca, w którym ta funkcja została zdefiniowana.
Zobacz też
Wojna edytorowa
Richard Stallman
GNU
Emacs Lisp
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona internetowa GNU Emacs
EmacsWiki
Wolne oprogramowanie napisane w C |
1459 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emotikon | Emotikon | Emotikon – ideogram złożony z sekwencji znaków typograficznych, służący do wyrażania nastroju w Internecie. Zwykle przedstawia grymas twarzy, obrócony o 90° w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Wiele aplikacji przekształca emotikony w tzw. emoji, które to często są potocznie określane jako emotikony (obrazkowe), podczas gdy rzeczywiste emotikony określane są jako emotikony znakowe.
Pochodzenie słowa
Słowo to powstało z połączenia angielskich słów emotion oraz icon, jednak nim zaczęto używać bitmap, jako ich substytutu, były tylko ciągiem znaków. Obecnie często rozszerza się ideę emotikonów, wprowadzając grafiki reprezentujące przedmioty i czynności, a nie tylko emocje. Według pierwszego wyjaśnienia polska forma powinna brzmieć „emotikon”, a według drugiego – „emotikona”. Właśnie dlatego to słowo jest używane zamiennie w formie żeńskiej i męskiej. Słownik języka polskiego PWN odnotowuje formę „emotikon”.
Historia
Znaczek :-) został użyty po raz pierwszy 19 września 1982 o godzinie 11:43 przez profesora Scotta Fahlmana z Carnegie Mellon University, jednak sam pomysł typograficznych emotikonów złożonych ze znaków przestankowych pojawił się w kilku artykułach prasowych, opublikowanych przed marcem 1881 r., w tym w Kurjerze warszawskim z 5 marca 1881 r.
Przykładowe emotikony
Większość emotikonów posiada warianty z „noskami” i bez nich. Na przykład emotikon „:-)” (z noskiem) jest równoważny „:)” (bez noska). Ze względu na szybkość pisania, częściej spotyka się emotikony bez nosków. Podobnie sytuacja ma się z języczkami, które występują nawet w kilku odmianach („=”, „-”, a także rzadko spotykany wężyk „=-”). Różnica polega na tym, że język zmienia znaczenie. Trudno jest powiedzieć, w jaki sposób; nie istnieją na to żadne szablony. Dwukropek jest też nieraz zastępowany przez znak równości, średnik lub literę „x”, np. zamiast „:)”, „:/” można napisać „=)”, „ =/”, „;)”, „;/” lub „x)”, „x/”. Często też – zamiast nawiasów okrągłych – używa się nawiasów kwadratowych. W niektórych wariantach emotikonów dwukropek występuje z prawej strony.
Przykłady:
:) uśmiech
;) uśmiech z przymrużeniem oka
:( smutek, zmartwienie
:C duży smutek
;( lub :'( płacz
:P pokazanie języka
:D szeroki uśmiech
:* pocałunek
:O zdziwienie
XD śmiech
:/ grymas niezdecydowania/zniesmaczenia, sceptycyzm
:| niezdecydowanie, brak emocji
Kaomoji
Obecnie popularne są także (szczególnie wśród fanów popkultury japońskiej – otaku) emotikony zwane kaomoji. Powstałe w Japonii, do ich stworzenia często wykorzystywane są znaki z kanji, katakany i hiragany. Wyraz powstał z kombinacji słów kao (顔 – „twarz”), oraz moji (文字 – „znak”).
Przykłady:
(๑˘︶˘๑), (◕‿◕), ＼(≧▽≦)／, UwU, OwO – uśmiech, radość, duma
w(°ｏ°)w, ヽ(°〇°)ﾉ, (⊙_⊙), (OoO) – szok, zdumienie
(￣︿￣), (T_T), ヾ( ￣O￣)ツ – smutek, złość
(⁄ ⁄>⁄ ▽ ⁄<⁄ ⁄), (ง ื▿ ื)ว, (⁄ ⁄•⁄ω⁄•⁄ ⁄) – zawstydzenie
(=^･ω･^=) – kot.
Zobacz też
smiley
Przypisy
Serwisy społecznościowe
Społeczność internetowa
Humor internetowy
Żargon informatyczny |
1462 | https://pl.wikipedia.org/wiki/ELIZA | ELIZA | ELIZA – program symulujący psychoanalityka, napisany w 1966 przez Josepha Weizenbauma.
Program analizuje wzorce w zdaniach, które otrzymuje, a następnie buduje pytania przez przestawienie słów oraz podmianę słów kluczowych. Mimo prostoty program jest tak przekonujący, że powstało wiele anegdot o ludziach silnie angażujących się emocjonalnie w trakcie „rozmów” z ELIZĄ.
Istnieje implementacja ELIZY dla Emacsa.
Zobacz też
chatbot
test Turinga
Nagroda Loebnera
efekt Elizy
CleverBot
Przypisy
Chatboty |
1463 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Europejski%20Certyfikat%20Umiej%C4%99tno%C5%9Bci%20Komputerowych | Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych | Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych () – jednolity dla całej Unii Europejskiej, a obecnie znany pod nazwą ICDL (International Computer Driving Licence) dla reszty świata – certyfikat zaświadczający o posiadaniu podstawowych umiejętności w zakresie korzystania z komputera osobistego. Wcześniej nazywany w Polsce Europejskim Komputerowym Prawem Jazdy.
Inicjatywa Certyfikatu Komputerowego powstała w 1992 roku w Finlandii. Pierwszy Certyfikat Umiejętności Komputerowych wydano w 1994 roku. Do połowy 1996 roku w liczącej około 5 mln mieszkańców Finlandii ECDL posiadało już ponad 10 000 osób. Docelowo Finowie zakładali, że egzaminom podda się około miliona osób, czyli co piąty obywatel Finlandii. Później ta inicjatywa rozpowszechniła się na cały obszar Unii Europejskiej i poza nią. Reguły egzaminu są identyczne na całym świecie.
Idea Certyfikatu Umiejętności Komputerowych wyszła naprzeciw wymaganiom pracodawców. Jest bowiem jednolitym i obiektywnym miernikiem umiejętności zatrudnionych bądź też zatrudnianych pracowników. Miernik ten jest niezależny od miejsca zdobycia umiejętności, od ukończonych kursów czy też wykształcenia. Pracodawca, zatrudniając posiadacza Certyfikatu Umiejętności Komputerowych, ma pewność, że jego pracownik będzie efektywnie wykorzystywał możliwości, jakie niesie sobą technologia informatyczna.
Wzorując się na doświadczeniach fińskich, CEPIS – Council of European Professional Informatics Societies (tj. Stowarzyszenie Europejskich Profesjonalnych Towarzystw Informatycznych) na początku 1996 roku podjął inicjatywę upowszechnienie idei Certyfikatu Umiejętności Komputerowych w całej Zjednoczonej Europie. Inicjatywę poparła Rada Europy i włączyła Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych do pakietu inicjatyw zmierzających do budowy w Europie Globalnego Społeczeństwa Informacyjnego. Wdrożenie Europejskiego Certyfikatu Umiejętności Komputerowych w czasie Europejskiego Forum w Pradze we wrześniu 1996 roku zostało także zalecone krajom Europy Środkowo-Wschodniej jako jedno z działań dostosowawczych.
Do końca 1996 roku szereg krajów Europy rozpoczęło pilotowe wdrożenie programu Europejskiego Certyfikatu Umiejętności Komputerowych. Poza pomysłodawcą, tj. Finlandią, egzaminy według jednolitego programu są przeprowadzane w Szwecji (ponad 6500 do końca 1996 roku), Francji, Irlandii, Danii i Norwegii.
W roku 1997 CEPIS powołało Fundację ECDL z siedzibą w Dublinie (Irlandia), jako ogólnoświatową instytucję certyfikującą ECDL.
Polskie Towarzystwo Informatyczne, jako członek CEPISu, podjęło inicjatywę rozpropagowania idei i wdrożenia Europejskiego Certyfikatu Umiejętności Komputerowych w Polsce. Przygotowane zostały odpowiednie dokumenty i procedury, przetłumaczone pytania egzaminacyjne i przeszkoleni egzaminatorzy, w większości członkowie PTI. W 1997 roku powstało Polskie Biuro ECDL, którego zadaniem jest koordynacja prac, obsługa informacyjna systemu wydawania certyfikatów ECDL i nadzór nad rzetelnością przeprowadzania egzaminów.
Certyfikat ECDL zaświadcza, że jego posiadacz potrafi prawidłowo wykonywać na komputerze osobistym (mikrokomputerze) zadania opisane w sylabusie każdego z modułów egzaminacyjnych. Egzaminy ECDL sprawdzają podstawowe umiejętności potrzebne zarówno w pracy zawodowej, jak i coraz częściej w życiu codziennym każdego obywatela.
Pierwotnie certyfikat ECDL składał się z 7 modułów na poziomie podstawowym. W 2006 roku Polskie Biuro ECDL rozpoczęło wdrażanie certyfikatu na poziomie zaawansowanym – ECDL Advanced. Składa się on z 4 odrębnych egzaminów praktycznych. Obecnie tych modułów jest ponad 20 na poziomie podstawowym, pośrednim (średnio zaawansowanym) i zaawansowanym, z czego w Polsce dostępne są (wg stanu na 1.07.2017):
Moduły na poziomie podstawowym:
B1 – Podstawy pracy z komputerem,
B2 – Podstawy pracy w sieci,
B3 – Przetwarzanie tekstów,
B4 – Arkusze kalkulacyjne.
Moduły na poziomie pośrednim (średnio zaawansowanym):
S1 – Użytkowanie baz danych,
S2 – Grafika menedżerska i prezentacyjna,
S3 – IT Security,
S4 – Edycja obrazów,
S5 – Zarządzanie projektami,
S6 – Web Editing,
S7 – Współpraca online,
S8 – CAD 2D,
S9 – Rozwiązywanie problemów,
S10 – Podstawy programowania (Computing),
S11 – Ochrona danych (Data Protection)
Moduły na poziomie zaawansowanym:
A1 – Zaawansowane przetwarzanie tekstów,
A2 – Zaawansowane arkusze kalkulacyjne,
A3 – Zaawansowane użytkowanie baz danych,
A4 – Zaawansowana grafika menedżerska i prezentacyjna.
Dla osób z ograniczoną wiedzą z zakresu informatyki i mechanizmów Internetu wprowadzono certyfikat e-Citizen (w wersji polskiej e-Obywatel).
Istnieją także certyfikaty zaakceptowane przez Fundację ECDL w programie EPP (Endorsed Product Program), do których w Polsce należą:
e-Nauczyciel – opracowany przez polskich specjalistów zaświadcza, że nauczyciel celowo i efektywnie stosuje technologię informacyjną i komunikacyjną do unowocześnienia swojego warsztatu pracy edukacyjnej i zwiększenia osiągnięć uczniów, a także dba o swój dalszy rozwój w tym zakresie; tym samym rozwija swoje kompetencje personalne i społeczne związane z posługiwaniem się technologią cyfrową,
e-Urzędnik – opracowany przez polskich specjalistów dla potrzeb oceny podstawowych umiejętności komputerowych urzędników administracji publicznej,
GIS – opracowany przez włoskich specjalistów potwierdza, że jego posiadacz zdobył i potrafi praktycznie wykorzystać określoną wiedzę w zakresie Systemów Informacji Geograficznej.
W 2014 roku system certyfikacji ECDL został zmieniony. W nowym systemie nie ma już certyfikatów ECDL Core obejmującego 7 modułów i certyfikatu ECDL Start obejmującego 4 moduły. Zostały one zastąpione przez: ECDL Standard oraz ECDL Base. Największą elastyczność system uzyskał poprzez wprowadzenie koncepcji ECDL Profile. ECDL Profile umożliwia kandydatom zbudowanie swojej ścieżki certyfikacyjnej, która najbardziej odpowiada ich potrzebom, czy potrzebom ich pracodawców. W ten sposób można walidować (certyfikować) te umiejętności, które najlepiej pasują do profilu zawodowego czy profilu edukacji.
Zdobywanie kolejnych, zaplanowanych kwalifikacji i zdawanie egzaminów z odpowiadających im modułów jest realizacją idei ECDL Profile. Jest to – zgodnie z założeniami Europejskich Ram Kwalifikacyjnych – program uczenia się przez całe życie; nigdy się nie kończy a kandydat może chcieć uaktualniać dotychczasowe kwalifikacje, zdobywać nowe umiejętności, związane z nowymi technologiami lub z nowymi obszarami, jako że Fundacja ECDL wprowadza w życie coraz to nowe moduły i uaktualnia dotychczasowe. ECDL Profile zachęca do ciągłego uczenia się i do stałego rozwoju kompetencji cyfrowych. Na certyfikacie ECDL Profile można umieścić informacje o wszystkich zdanych egzaminach ECDL, niezależnie od chwili, kiedy były zdawane – na jednym certyfikacie mogą więc pojawić się kolejne wersje tego samego egzaminu, świadczące o stałym aktualizowaniu posiadanych kompetencji, jak i egzaminy z kolejnych modułów, rozszerzających kompetencje cyfrowe ich posiadacza.
Certyfikat ECDL Profile można uzyskać po zdaniu dowolnej liczby egzaminów ECDL lub EPP, pod warunkiem że co najmniej jeden z nich należy do grupy ECDL.
W roku 2015 wprowadzono w Polsce rodzinę 21 certyfikatów ECDL Profile DIGCOMP dla certyfikacji różnych zestawów kompetencji DIGCOMP. Wynika to stąd, że Polskie Ministerstwo Rozwoju jako organ udzielający wsparcia w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego dotyczącego m.in. poprawy kompetencji w zakresie Technologii Informacyjno-Komunikacyjnych (TIK) odniosło się do kwestii niedoboru kompetencji cyfrowych i wydało „Wytyczne w zakresie realizacji przedsięwzięć z udziałem środków Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS) w obszarze edukacji na lata 2014–2020”. Standardem kompetencji, które zgodnie z „Wytycznymi…” można zdobywać w ramach szkoleń finansowanych w ramach EFS, stała się rama kompetencji cyfrowych DIGCOMP w wersji 1.0. Komisja Europejska opracowała ramy odniesienia dla rozwoju i rozumienia kompetencji cyfrowych w Europie w ramach projektu DIGCOMP – Digital Competence Framework. Pierwsze opracowanie ramy DIGCOMP w wersji 1.0 powstało w roku 2013. Wersja 2.0 ramy (etap 1) pojawiła się w roku 2016 i w tymże roku została przetłumaczona na język polski, zaś etap 2, opisany jako wersja 2.1 - w maju 2017 r, w Brukseli.
Rama kompetencji nie jest wykazem czy katalogiem kompetencji, które można zdobywać – to struktura czy opis hierarchii poziomów kompetencji umożliwiająca porównanie różnych kompetencji szczegółowych z każdego z reprezentowanych obszarów w ramach każdej kompetencji odniesienia (kompetencji ramowej).
W ramie DIGCOMP zdefiniowano 21 kompetencji odniesienia i zgrupowano je w 5 obszarach – w wersji 1.0 na 3 poziomach zaawansowania, zaś w wersji 2.1 na 8 poziomach, tak jak w Europejskiej Ramie Kwalifikacji.
Zazwyczaj obszar wiedzy i umiejętności z sylabusa modułów ECDL jest znacznie szerszy od obszaru ramy DIGCOMP. W ramach jednego modułowego egzaminu ECDL sprawdzanych jest wiele kompetencji szczegółowych, wpisujących się w kompetencje odniesienia ramy DIGCOMP. Moduły ECDL w różny sposób wpisują się w kompetencje odniesienia ramy DIGCOMP, pokrywając w efekcie całą ramę. W ramach certyfikacji ECDL można potwierdzić kompetencje szczegółowe, które wpisują się we wszystkie 21 kompetencji odniesienia ramy DIGCOMP. W ramach projektu ECDL Profile DIGCOMP w ECDL Polska przygotowano całą serię certyfikatów, które mogą potwierdzać wiele różnych kombinacji kompetencji szczegółowych wpisujących się w różne kompetencje odniesienia DIGCOMP. Na Światowym Forum na Malcie w maju 2017 projekt ten uzyskał nagrodę główną (szklaną kulę) Best Practice Award.
Od roku 2016 Ministerstwo Rozwoju uznaje certyfikaty ECDL za kwalifikacje.
Minister Funduszy i Polityki Regionalnej w dokumencie pn. "Wytyczne dotyczące monitorowania postępu rzeczowego realizacji programów na lata 2021-2027" z 12 października 2022 r. wskazuje Polskie Towarzystwo Informatyczne (PTI) jako przykład instytucji pełniącej rolę instytucji certyfikującej, za pośrednictwem akredytowanych prze PTI Centrów Egzaminacyjnych dla kwalifikacji zawodowych ECDL.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskie Biuro ECDL
DIGCOMP
Uprawnienia i certyfikaty zawodowe
Społeczność informatyczna |
1464 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ekumena | Ekumena | Ekumena (z oikoumene – świat zaludniony) – obszary na kuli ziemskiej stale zamieszkane i wykorzystywane gospodarczo przez człowieka.
Początkowo za ekumenę uważano tylko obszar znany ludności kręgu śródziemnomorskiego. Obszary nieznane uważane były błędnie za niezamieszkane i nazywano ją anekumeną. Od wielu wieków, zwłaszcza od epoki wielkich odkryć geograficznych, a także wraz z postępem technicznym, ekumena powiększa się kosztem anekumeny.
Obecnie stałe osiedla ludzkie występują między 54° szerokości geograficznej południowej a 78° szerokości geograficznej północnej.
Zobacz też
anekumena
geografia osadnictwa
horyzont geograficzny
osadnictwo
subekumena
Geografia społeczno-ekonomiczna |
1465 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Emmy%20Noether | Emmy Noether | Amalie Emmy Noether (ur. 23 marca 1882 w Erlangen, zm. 14 kwietnia 1935 w Bryn Mawr w stanie Pensylwania) – niemiecka matematyczka i fizyczka, znana głównie dzięki osiągnięciom w teorii pierścieni i rozwinięciu nowej gałęzi matematyki – algebry abstrakcyjnej. Bywa opisywana jako „najważniejsza kobieta w historii matematyki”. Albert Einstein pisał o niej:
„Panna Noether stale służy mi radą przy opracowywaniu moich projektów i (...) to w istocie dzięki niej stałem się osobą kompetentną w tej dziedzinie”.
Życiorys
Emmy Noether urodziła się w 1882 roku w Erlangen w tradycyjnej rodzinie żydowskiej. Jej ojciec, Max Noether, był znanym profesorem matematyki. Ponieważ w owym czasie większość ścieżek kariery akademickiej była dla kobiet zamknięta, studiowała oficjalnie pedagogikę. Na wykłady z matematyki mogła uczęszczać jedynie jako wolny słuchacz. Jej talent matematyczny został jednak dostrzeżony przez wykładowców, którzy znali i przyjaźnili się z jej ojcem. Dzięki temu ostatecznie została dopuszczona do egzaminów.
W 1907 roku doktoryzowała się na Uniwersytecie w Erlangen. Ze względu na płeć nie mogła występować w roli profesora. Mogła jedynie podjąć pracę jako pomoc wykładowcy, nie otrzymując wynagrodzenia. W roku 1915 skorzystała z zaproszenia od Feliksa Kleina, by dołączyć do wydziału matematyki Uniwersytetu w Getyndze, gdzie działali ówcześni najwybitniejsi matematycy niemieccy. Wykładała jako asystentka Dawida Hilberta. Zarówno Hilbert, jak i Klein bezskutecznie zabiegali w Ministerstwie Edukacji o przyznanie jej tytułu profesora wraz z wynagrodzeniem, argumentując, że w przeciwnym razie Getynga straci wybitnego matematyka.
W 1918 roku udowodniła fundamentalne twierdzenie, tzw. twierdzenie Noether, które wiąże symetrie (niezmienniczości) praw fizyki z zasadami zachowania pewnych wielkości fizycznych. W latach 1922–1933 była profesorem Uniwersytetu w Getyndze, skąd została usunięta przez nazistów z powodu żydowskiego pochodzenia. Uczyła studentów nielegalnie, potajemnie przyjmując ich we własnym mieszkaniu. W październiku 1933 roku wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Wykładała matematykę w Bryn Mawr College i pracowała naukowo w Institute for Advanced Study w Princeton.
W algebrze od jej nazwiska pochodzi nazwa pojęcia pierścienia noetherowskiego oraz nazwa twierdzenia Laskera–Noether.
Po jej niespodziewanej śmierci (zmarła w trakcie rekonwalescencji po operacji usunięcia nowotworu) Einstein napisał do „New York Timesa”:
„Panna Noether była najwybitniejszym kreatywnym geniuszem matematycznym, jaki pojawił się od czasu udostępnienia kobietom wyższej edukacji”.
Przypisy
Bibliografia
Władysław Kopaliński, Encyklopedia „drugiej płci”, Oficyna Wydawnicza RYTM, Wydanie II, Warszawa 2001, , s. 174.
Linki zewnętrzne
[dostęp 2021-10-25].
Niemieccy matematycy XX wieku
Algebraicy abstrakcyjni
Niemieccy fizycy teoretyczni
Niemieccy fizycy XX wieku
Pracownicy Institute for Advanced Study w Princeton
Wykładowcy Bryn Mawr College
Wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze
Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń
Niemieccy Żydzi
Ludzie urodzeni w Erlangen
Urodzeni w 1882
Zmarli w 1935 |
1466 | https://pl.wikipedia.org/wiki/%C3%89variste%20Galois | Évariste Galois | Évariste Galois (IPA: , ur. 25 października 1811 w Bourg-la-Reine k. Paryża, zm. 31 maja 1832 w Paryżu) – francuski matematyk i działacz polityczny, student École Normale Supérieure.
Galois zasłynął jako wybitny algebraik. Przez badania wielomianów współtwórzył teorię grup, ciał i łączącą je teorię nazwaną jego nazwiskiem, a przez to szerszy program algebry abstrakcyjnej; dotykał również teorii liczb i analizy. Za życia nie został w pełni doceniony, choć współpracowali z nim niektórzy uczeni jego czasów, a część swoich osiągnięć zdołał opublikować. Kilka dekad później jego prace przeanalizowali i wypromowali inni matematycy francuscy, zwłaszcza Joseph Liouville i Camille Jordan. Tym sposobem teoria grup i teoria Galois stały się żywymi obszarami badań, w XXI wieku dalej rozwijanymi.
Galois był również oponentem monarchii lipcowej i więźniem politycznym. Za krytykę swoich przełożonych został usunięty z uczelni; sprzeciwiał się też publicznie królowi Ludwikowi Filipowi. Był przez to dwukrotnie uwięziony, a działalność opozycyjna mogła się też przyczynić do jego tragicznej śmierci.
Życiorys
Pochodzenie i lata szkoły
Évariste Galois był synem Nicolasa-Gabriela Galois (1775–1829) i jego żony Adélaide-Marie z rodziny Demante (1788–1871). Nicolas-Gabriel prowadził miejscową szkołę, a w 1815 roku został merem miejscowości Bourg-la-Reine, w związku ze stoma dniami Napoleona, którego N.G. Galois gorąco popierał. Évariste miał dwójkę rodzeństwa – starszą siostrę Nathalie Théodore oraz brata Alfreda. Cała trójka rodzeństwa była najpierw kształcona domowo przez matkę. U Évariste’a trwało to do 12. roku życia; poznał przy tym łacinę i grekę.
W 1823 roku wstąpił do szkoły Collège Royal de Louis-le-Grand. Prowadził ją wówczas Nicolas Berthot – matematyk zatrudniony wcześniej na École Polytechnique, pedagogicznie surowy i politycznie konserwatywny, nielubiany nawet w kręgu rojalistów. Galois jeszcze jako uczeń zapoznał się z twórczością Lagrange’a i Legendre’a. Dwukrotnie nie zdał egzaminu do École Polytechnique w Paryżu – w 1827 i 1829, a przy drugim podejściu popadł w konflikt z egzaminatorem ustnym. Ten sam rok przyniósł kilka innych znaczących wydarzeń:
w kwietniu opublikował w „Annales de mathématique” swój debiutancki artykuł, dotyczący ułamków łańcuchowych;
zgłosił dwie prace do Francuskiej Akademii Nauk; otrzymał je Augustin Louis Cauchy i obie przepadły z niejasnych powodów;
młody matematyk dowiedział się o osiągnięciach Abela w dziedzinie równań wielomianowych;
Évariste stracił ojca – Nicolas-Gabriel 2 lipca popełnił samobójstwo, prawdopodobnie na skutek oszczerstw ze strony przeciwników politycznych. Niektóre źródła mówią o zadzierzgnięciu, a inne o uduszeniu gazem;
Galois dostał się na uczelnię École Normale Supérieure, podówczas mniej prestiżową niż École Polytechnique;
młodzieniec zaangażował się w politykę.
Czasy studiów i represji
W 1830 roku, już jako student ÉNS, napisał dalsze artykuły. W kwietniu opublikował trzy z nich w „Bulletin de Férussac”, we współpracy ze J.Ch.F. Sturmem. Poprawił też zgubę z poprzedniego roku, a nową rozprawę otrzymał i przechowywał J.B.J. Fourier. Niedoszły recenzent zmarł 16 maja, nie zostawiwszy żadnego komentarza, a w jego notatkach nie znaleziono śladu tej pracy Galois. W grudniu młody matematyk skrytykował swojego rektora, M. Guigniaulta, w liście do gazety „Gazette des Écoles”. Évariste został za to wydalony z uczelni; następnie dołączył do organizacji republikańskiej, zdelegalizowanej przez nowego króla Ludwika Filipa pod koniec tamtego roku.
Siméon Denis Poisson zachęcił Évariste’a, żeby po raz trzeci wysłał swoją twórczość do Francuskiej Akademii Nauk, co Galois zrobił w styczniu nowego roku 1831. 4 lutego zmarł Théodore Michel Galois – stryj Évariste’a, bliski swojemu bratankowi, zwłaszcza po śmierci jego ojca. W maju młody opozycjonista uczestniczył w zgromadzeniu, na którym wydawał się grozić królowi. Został za to aresztowany i umieszczony w więzieniu Sainte-Pélagie, ale w czerwcu został uniewinniony. W lipcu Galois aresztowano po raz drugi, w związku z publicznym noszeniem munduru jego zdelegalizowanej gwardii oraz broni (białej i palnej). Za kratami Sainte-Pélagie spędził tym razem pół roku. Otrzymał tam odpowiedź od Poissona; profesor był krytyczny – uznał wywód Galois za niezrozumiały – choć zachęcał początkującego matematyka do dalszych prac na ten temat. Młodzieniec podjął wtedy próbę samobójczą za pomocą ostrza.
W marcu 1832 roku w Paryżu wybuchła epidemia cholery, przez co Galois został przeniesiony z więzienia do szpitala Sieur Faultrier. Poznał tam Stéphanie-Felice du Motel – córkę jednego z lekarzy. Évariste zakochał się w niej; po tym, jak w kwietniu został wypuszczony ze szpitala, wymieniał z nią listy.
Okoliczności śmierci
30 maja 1832 Galois oraz inny republikanin – być może Perscheux d’Herbinville – stoczyli pojedynek o niejasnych powodach; mogły być związane ze Stéphanie-Felice. Galois został w nim śmiertelnie ranny, porzucony przez świadków i znaleziony potem przez przechodzącego rolnika. Zmarł następnego dnia w szpitalu Cochin, nie ukończywszy 21 lat, i został pochowany dwa dni później (2 czerwca). Jego śmierć wywołała protesty i zamieszki trwające kilka dni. Wysuwano podejrzenia, że Galois został zamordowany za sympatie polityczne, a pojedynek jedynie upozorowano.
Ostatniej nocy przed pojedynkiem Galois napisał list do przyjaciela. Zawarł w nim swoje najważniejsze idee i osiągnięcia matematyczne, a także wielokrotnie wspominał Stéphanie.
Dorobek badawczy
Galois zasłużył się głównie algebrze. Badał rozwiązywalność równań wielomianowych przez pierwiastniki, idąc dalej niż poprzedzający go Paolo Ruffini i Niels Henrik Abel. Jego twierdzenie jest rozszerzeniem twierdzenia Abela-Ruffiniego, które wyklucza ogólny wzór pierwiastnikowy na miejsca zerowe wielomianu 5. stopnia. Galois podał wyczerpujące kryterium istnienia takich rozwiązań (warunek równoważny). Tym sposobem odpowiedział na pytanie postawione ponad 200 lat wcześniej. Zrobił to dzięki zbudowaniu podstaw teorii grup oraz teorii nazwanej od jego nazwiska. Jako pierwszy użył słowa „grupa” w tym kontekście i wprowadził szereg kluczowych pojęć jak grupa ilorazowa, warstwa, podgrupa normalna, grupa prosta czy grupa rozwiązalna.
Prace Galois dotyczyły też ciał skończonych – zwanych również ciałami Galois – oraz analizy, zwłaszcza funkcji eliptycznych. Jego wyniki dotyczące ułamków łańcuchowych można zaliczyć do teorii liczb.
Wpływ i upamiętnienie
Zgodnie z wolą Évariste’a Galois jego brat Alfred oraz jeden z przyjaciół (Auguste Chevalier) wysłali notatki zmarłego matematyka do innych naukowców, w tym C.F. Gaussa i C.G.J. Jacobiego. Nie wywołało to żadnego udokumentowanego odzewu, choć po dekadzie Galois został doceniony przez Josepha Liouville’a. W 1843 roku Liouville ogłosił Francuskiej Akademii Nauk, że Galois poprawnie rozstrzygnął problem rozwiązalności wielomianów przez pierwiastniki. W 1846 roku w swoim czasopiśmie „Journal de Mathématiques Pures et Appliquées” Liouville opublikował notatki Galois wraz z własnym komentarzem. W 1870 roku Camille Jordan wydał monografię Traité des Substitutions, dzięki której teoria grup, w tym teoria Galois, stała się szeroko znana w środowisku matematyków. W 1897 roku w Paryżu wydano dzieła zebrane Galois z komentarzem C.F. Picarda.
W 1848 roku narodził się syn Alfreda Galois. Został nazwany Évariste, tak jak jego stryj; młodszy Évariste przeżył tylko dwa lata.
W 1958 roku Leopold Infeld opublikował powieść o życiu Évariste’a Galois, zatytułowaną Wybrańcy bogów.
W 1984 roku ukazał się francuski znaczek pocztowy przedstawiający Galois, „rewolucjonistę i geometrę”.
Zobacz też
grupa Galois
(9130) Galois
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Bernard Bychan, The Evariste Galois Archive , galois-group.net, 15 września 2017 [dostęp 2022-02-07].
Francuscy matematycy XIX wieku
Algebraicy elementarni
Teoretycy grup
Francuscy działacze społeczni
Osoby upamiętnione nazwami grup w matematyce
Osoby upamiętnione nazwami dyscyplin matematycznych
Osoby upamiętnione nazwami planetoid
Ludzie urodzeni w Bourg-la-Reine
Urodzeni w 1811
Absolwenci École normale supérieure w Paryżu
Zmarli w 1832
Zabici w pojedynkach
Więźniowie polityczni we Francji |
1467 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Escudo | Escudo | Escudo (port. i hiszp. tarcza), eskudo – nazwa dawnej bądź (w zależności od państwa) współczesnej jednostki monetarnej krajów portugalskojęzycznych, a także Chile (lata 1960-75, zastąpiona przez peso), Hiszpanii (złote escudo od 1566 do 1833 i srebrne escudo w latach 1864-69, zastąpione przez pesetę) oraz Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej. Eskudo zazwyczaj dzieli się na 100 centavos, a jego symbol to najczęściej cifrão ( ). Przede wszystkim wyróżnia się:
Escudo angolskie (1914-28 i 1958-77, zastąpione przez kwanzę);
Escudo gwinejskie (1914-75, zastąpione przez peso);
Escudo Indii Portugalskich (1958-61, zastąpione przez rupię po wcieleniu posiadłości portugalskich do Indii);
Escudo mozambickie (1914-80, zastąpione przez metical);
Escudo portugalskie (1911-2002, kod PTE, zastąpione przez euro);
Escudo wschodniotimorskie (1959-76, kod TPE, zastąpione przez patakę);
Escudo Wysp Świętego Tomasza i Książęcej (1914-77, zastąpione przez dobrę);
Escudo zielonoprzylądkowe (w użyciu od 1914, kod CVE).
Przypisy |
1468 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Efekt%20Schwarzschilda | Efekt Schwarzschilda | Efekt Schwarzschilda – zakłócenie proporcjonalności pomiędzy czasem i skutecznością naświetlania (jedna działka przysłony = 2x mniej (lub więcej) czasu), zbadane w 1899 roku przez pioniera astrofizyki Karla Schwarzschilda. Efekt ten występuje przy bardzo krótkich i bardzo długich czasach naświetlania materiału światłoczułego - potrzeba wtedy dłuższej ekspozycji niż wynikałoby to z obliczeń, lub wskazań światłomierza. W przypadku filmów kolorowych efekt Schwarzschilda dotyczy każdej warstwy światłoczułej indywidualnie. Jeżeli poszczególne warstwy w innym stopniu ulegają efektowi dodatkowo dochodzi do pojawienia się przebarwień. Aby im zapobiec należy stosować odpowiednie filtry. Informacje dotyczące efektu Schwarzschilda (w tym wielkość korekty ekspozycji oraz wymagane filtry) dla konkretnego filmu można znaleźć w materiałach udostępnianych przez producenta: ulotkach, katalogach, stronach WWW; zwykle nie ma tych danych na pudełku filmu.
Przypisy
Fotografia |
1469 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Elbl%C4%85g | Elbląg | Elbląg (, niem. , prus. Elbings, ) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim. Siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej.
Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce i Niemczech (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla. Obywatelstwo Elbląga dawało przywilej do posiadania ziemi.
Według danych GUS z 2023 r., Elbląg liczy 113 567 mieszkańców i jest pod względem liczby ludności drugim (po Olsztynie) miastem w województwie warmińsko-mazurskim, a także 31. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Elbląg to ośrodek przemysłu ciężkiego (Spółka Zamech Marine zajmująca się produkcją śrub napędowych do statków oraz General Electric z Zakładem Metalurgicznym i Zakładem Turbin), przemysłu spożywczego (browar wchodzący w skład Grupy Żywiec), przemysłu meblarskiego, również turystycznego (Kanał Elbląski z pochylniami). Rozwój miasta przypadał m.in. na okres od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998, kiedy Elbląg był stolicą województwa. Miał wtedy miejsce znaczny napływ ludności do miasta.
Przez obwodnicę Elbląga przebiegają dwie drogi krajowe: S7 łącząca Elbląg z Gdańskiem, Warszawą i Krakowem oraz S22 będąca najkrótszą drogą łączącą zachód i wschód Europy. Od Elbląga na wschód obie drogi mają status drogi ekspresowej.
Jest jednym ze spenetrowanych archeologicznie polskich miast, dzięki czemu elbląskie muzeum posiada unikatowe eksponaty (np. średniowieczną windę).
Położenie
Elbląg to najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu Żuław Wiślanych i Wysoczyzny Elbląskiej, stanowiących część Pobrzeża Gdańskiego.
Pod względem historycznym Elbląg leży w historycznych Prusach, na ziemi malborskiej, w jej północno-wschodniej części obejmującej północną Pogezanię. Etnograficznie stanowi także część Powiśla.
Nazwa
Nazwa Elbląg pochodzi od rzeki Elbląg, zapisanej w 890 roku przez podróżnika Wulfstana jako Ilfing. Miasto przejęło nazwę (Elbing) od rzeki w 1237 roku.
Istnieje wersja (na przykład według ) o połączeniu nazwy Elbing z plemieniem Helwekonów (należeli do związku Lugiów). Nazwa polska Elbląg jest możliwa w dwóch częściach: Elb od Helwekonów i ląg od Lugiów.
Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje nazwy miejscowości we fragmencie: „Elbing (Elbinga, poln. Elbiag, auch Elblag)”.
Historia
Średniowiecze
Niedaleko miejsca, w którym do IX wieku znajdowała się pruska osada handlowa Truso, wiosną 1237 roku Krzyżacy pod dowództwem Hermanna von Balka wybudowali na wyspie u ujścia rzeki Elbląg niewielki drewniano-ziemny gródek. Na dzień 13 stycznia 1238 datowany jest dokument potwierdzający uposażenie klasztoru dominikanów i przybycie zakonników do Elbląga. Po tym, gdy fortyfikacja ta została prawdopodobnie zniszczona przez plemiona pruskich Pogezanów, Krzyżacy po roku 1240 przenieśli się w miejsce dzisiejszego Starego Miasta, w którym w miejscu dzisiejszego Podzamcza istniała już osada zasiedlona od połowy X wieku. Do osady, której nazwa wywodziła się od pruskiej nazwy rzeki Ilfing, Krzyżacy sprowadzili kolonistów niemieckich i stąd prowadzili ekspansję militarną w kierunku ziem zamieszkanych przez Prusów. W tym samym roku uruchomili trzecią w państwie krzyżackim mennicę. W 1242 roku Elbląg był jednym z nielicznych miejsc, które oparły się atakom Prusów w trakcie I powstania pruskiego i najazdowi księcia gdańskiego Świętopełka II, co oznacza, że już wtedy miejsce to musiało być ufortyfikowane. Osada ta już pod panowaniem zakonu krzyżackiego, bardzo szybko, bo już w 1246 roku, uzyskała przywilej miejski na prawie lubeckim, a także znacznie większe przywileje niż sąsiednie miasta lokowane na prawie chełmińskim. Podobnie jak w innych miastach nadbałtyckich ulice wytyczono prostopadle do rzeki, a przecinająca je w poprzek ulica stanowiła rynek. Pod dokumentem z 15 lutego 1242 użyto po raz pierwszy pieczęci miejskiej z wizerunkiem kogi. W latach 1245–1248 rozpoczęto budowę murowanego zamku, który w 1251 roku został siedzibą mistrza krajowego – dzięki temu przez pierwsze 70 lat Elbląg był najważniejszym ośrodkiem życia miejskiego, jedynym portem morskim oraz podstawową bazą militarną organizującego się państwa krzyżackiego. W 1246 roku po raz pierwszy pojawiła się wzmianka o komturze elbląskim o imieniu Aleksander. 18 stycznia 1255 zatrzymał się w Elblągu wracający z Sambii czeski król Przemysł Ottokar II.
Zamek krzyżacki, zbudowany na południe od miasta w okolicach ujścia rzeki Kumieli do rzeki Elbląg, był uważany za najpotężniejszy i najpiękniejszy zamek zakonny po zamku w Malborku. Do czasu wybudowania tego ostatniego, pełnił do 1309 roku rolę centrum administracyjnego państwa krzyżackiego i był miejscem spotkań kapituły pruskiej.
Elbląg oparł się plemionom Prusów podczas II powstania pruskiego w latach 1260–1274. Po założeniu i rozbudowie Malborka oraz przeniesieniu z Wenecji na malborski zamek w 1309 r. siedziby wielkiego mistrza zamek elbląski stał się w 1312 roku siedzibą wielkiego szpitalnika zakonu i jednocześnie komtura elbląskiego. Źródłem zamożności miasta było nadanie mu przez Krzyżaków znacznych posiadłości na Żuławach i Wzniesieniu Elbląskim. W 1319 zakończono budowę Bramy Targowej.
Podstawą rozwoju miasta był handel morski, który powodował napływ nie tylko towarów, ale i osadników z różnych krajów. W Elblągu osiedlali się Meklemburczycy i Lubeczanie, Holendrzy, licznie przybywali Westfalczycy, mniej licznie Ostfalczycy (upraszczając: Sasi), oprócz tego Anglicy, Francuzi i Szkoci.
Miasto żywo uczestniczyło w życiu Hanzy. Kupcy elbląscy zasiadali w mieście kantorowym Brugii i decydowali o przyjmowaniu do związku kolejnych miast.
Od połowy XIV wieku Elbląg zaczął stopniowo tracić na znaczeniu w stosunku do innych pruskich miast portowych. Wpłynęło na to wiele czynników. Po podboju Prusów Elbląg przestał być wojenną bazą wypadową na wschód, a po zagarnięciu przez Krzyżaków Pomorza Gdańskiego i ustanowieniu stolicy państwa w Malborku, Elbląg stracił charakter głównego ośrodka politycznego i gospodarczego państwa. Skierowanie głównego ujścia Wisły ku Gdańskowi utrudniło żeglugę do Elbląga, a rozwój korzystniej położonego Gdańska zaczął przyciągać do niego większość statków z północy i zachodu Europy. Silnym ciosem dla miasta było założenie przez Krzyżaków konkurencyjnego Nowego Miasta Elbląg w 1337 r. i nadanie mu przywileju lokacyjnego w dziesięć lat później.
Od końca XIV wieku Elbląg stopniowo tracił znaczenie na rzecz Gdańska, który później zmonopolizował handel polskim zbożem. Do osłabienia pozycji miasta przyczyniła się także przyroda. Przejścia morskie przez Mierzeję Wiślaną stopniowo się zamulały, co uniemożliwiało coraz większym statkom wpłynięcie do portu. Jednak regres nie był tak znaczny, jak się dotychczas sądziło. Dowodem są licznie zgromadzone obiekty archeologiczne, świadczące o względnym dobrobycie miasta w epoce nowożytnej.
Po klęsce Krzyżaków z wojskami polsko-litewskimi pod Grunwaldem w 1410 r., w której Elbląg stał po stronie Krzyżaków, mieszczanie elbląscy zdobyli i wypędzili załogę wraz z wielkim szpitalikiem i tutejszym komturem. Elblążanie 22 lipca 1410 złożyli hołd polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Jednak we wrześniu 1410 zamek ponownie wrócił we władanie Krzyżaków. W 1440 roku to właśnie w Elblągu powstał Związek Pruski. 12 lutego 1454 r., w początkowym okresie wojny trzynastoletniej, elbląscy mieszczanie zdobyli po 5-dniowym oblężeniu zamek krzyżacki, a następnie, w obawie przed ponownym powrotem Krzyżaków, zniszczyli go. W tym samym roku elblążanie na opanowanym zamku krzyżackim złożyli hołd królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. W 1454 Elbląg otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka wielki przywilej potwierdzający stare prawa, rozszerzający władze samorządu polskiego, zwiększający kompetencje Sądu Miejskiego i powiększający terytorium miasta niemal dwukrotnie. Miasto ponadto przejęło dotychczasowe prawa rybackie komturów, ich młyny i inne dobra. W zamian za to Elbląg czynnie uczestniczył w rozgromieniu floty Zakonu w bitwie na Zalewie Wiślanym (1463). Według postanowień pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią w 1466 Elbląg przyznano Polsce, do której należał przez około 300 lat, aż do roku 1772. W 1483 zakończono budowę Kanału Jagiellońskiego, dzięki któremu Elbląg odzyskał połączenie wodne z rzeką Nogat. 7 lutego 1495 w Elblągu gościł król Jan I Olbracht. Od 1503 miasto było strażnikiem pieczęci Prus Królewskich. 18 stycznia 1504 do Elbląga przybył Mikołaj Kopernik. 29 maja 1535 powstało Gimnazjum Elbląskie, pierwsza w kraju szkoła średnia. W 1552 przebywał w Elblągu król Zygmunt II August, dwa lata później Wolfgang Dietmar uruchomił pierwszą drukarnię w mieście. W 1571 r. król Zygmunt II August zamówił w elbląskiej stoczni budowę pierwszego polskiego okrętu wojennego, galeonu Smok – niestety, śmierć króla przerwała prace, do których nigdy nie powrócono. 10 września 1576 w Elblągu przebywał król Stefan Batory, dzięki jego decyzjom od 7 marca 1577 cały morski handel polski miał przechodzić przez Toruń i Elbląg, czyniąc tutejszy port głównym w Rzeczypospolitej.
Złoty wiek Elbląga i jego upadek
Gdy 10 września 1577 wybuchła wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem, Elblążanie odparli szturm Gdańszczan. W 1584 Anglicy otwierają w Elblągu filię przedsiębiorstwa Estland Company, która ma się zajmować handlem ze wschodem. W 1592 powstaje Biblioteka Elbląska. W sierpniu 1601 r. w Domu Pod Siedmioma Szczytami zaproszona przez rajcę miejskiego Andrzeja Bartowicza angielska trupa teatralna Johna Greena odegrała pierwsze przedstawienie sztuk Szekspira w Polsce. Od 8 do 12 czerwca 1623 w Elblągu przebywał król Zygmunt III Waza.
Na skutek wojny polsko-szwedzkiej o ujście Wisły w latach 1626–1635 w mieście stacjonował szwedzki garnizon, który wycofał się z miasta po podpisaniu rozejmu w Sztumskiej Wsi. 11 lutego 1636 przebywał z wizytą w Elblągu król Władysław IV Waza, w 1651 odwiedził miasto jego brat – król Jan II Kazimierz Waza.
W czasie potopu wojska szwedzkie zajęły miasto 22 grudnia 1655 roku. Zniszczenia spowodowane okupacją szwedzką w latach 1656–1660 zahamowały rozwój, a towarzyszące jej zarazy wyludniły miasto.
W czerwcu 1698 król Polski August II na zjeździe w Jańsborku podpisał z elektorem Fryderykiem I Hohenzollernem tajny układ, na mocy którego ten drugi uzyskał zgodę na zajęcie miasta w zamian za 150 tys. talarów. Oblężenie rozpoczęte w październiku tego samego roku zakończyło się aktem kapitulacji podpisanym przez radę miejską 10 listopada. Wzburzenie polskiej opinii publicznej i zdecydowane, mimo obłudnego postępowania Augusta II, dążenie do odzyskania Elbląga, a nadto próby mediacji ze strony Danii, Szwecji i cesarza skłoniły elektora do przyjęcia propozycji rozmów dyplomatycznych. Zostały one zakończone układem z 17 grudnia 1699, który przyniósł zgodę na zwrot Elbląga Polsce pod warunkiem spłaty należności wobec elektora. Było to tylko chwilowe zwycięstwo, gdyż już w 1703 Fryderyk I Hohenzollern zajął posiadłości ziemskie Elbląga, pozbawiając miasto 50% rocznych dochodów. W 1700 r. powstał pierwszy majątek mieszczański. Znajdował się on na terenie Bażantarni, ale ostatecznie został przejęty przez Sebastiana Stolza, który wcześniej posiadał już majątek Stolzenhof. W 1703 w Elblągu przebywał August II Sas, a rok później jego następca Stanisław Leszczyński.
Podczas wielkiej wojny północnej miasto okupowane było kolejno przez oddziały szwedzkie (1703–1710), rosyjskie (1710–1712) i saskie (1712). Kolejne pobyty obcych wojsk uszczuplały kasę miejską. Podupadłe miasto stało się łatwym łupem dla Prus.
Na początku XVIII wieku miejski handel był już w upadku, zamierała praca stoczni. Pod rządami pruskimi stało się głównym portem dorzecza Wisły, ale tylko do czasu zajęcia przez Fryderyka II Gdańska. Dwadzieścia lat działania w uprzywilejowanych warunkach pozwoliło Elblągowi wybić się gospodarczo dzięki usprawnieniu pracy portu – pogłębieniu Nogatu, rzeki Elbląg, redy portowej i rozbudowie urządzeń portowych. Ożywienie gospodarcze było jednak krótkotrwałe, a intensywne zamulanie toru wodnego ponownie zahamowało rozwój portu i handlu. W 1737 obchodzono 500-lecie miasta, rok później, 6 września 1738 r., odbyło się wodowanie statku pełnomorskiego Stadt Elbing, który powstał na zamówienie tutejszego mieszczanina Henryka Doringa. W 1765 miasto wizytował poseł króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Już podczas I rozbioru Polski w 1772 Elbląg znalazł się pod zaborem pruskim. Wojska zaborcy opanowały miasto 12 września, a dzień później miasto opuścił polski garnizon. Elbląg pozbawiony został swoich dotychczasowych przywilejów, odebrano mu prawo lubeckie, a tym samym zniesiono mu samorząd. Władze miasta zostały podporządkowane pruskim urzędnikom państwowym, zaakcentowała to wizyta króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego, która miała miejsce w dniach 6–7 czerwca 1773. Z dniem 10 września 1773 władze pruskie zniosły prawo lubeckie i zmieniły ustrój samorządowy, Elbląg stał się prowincjonalnym miastem powiatowym. Dążąc do gospodarczego uzależnienia Polski od Prus zaborca nałożył cło na polskie towary. Odbiło się to ujemnie na Gdańsku i Toruniu, pozostających jeszcze w granicach Polski, a dodatnio na obrotach handlowych samego Elbląga, do którego zaczęli się przenosić liczni kupcy. Nie trwało to jednak długo, gdyż już w 1807 rozpoczął się kryzys handlowy. Podczas burzy 26 kwietnia 1777 od pioruna spaliła się wieża kościoła św. Mikołaja i staromiejski ratusz, w 1779 rajcy miejscy podjęli decyzję o budowie nowego ratusza w nowej lokalizacji, na Nowym Rynku, budowę zakończono w 1782. 31 maja 1787 ukazała się drukiem pierwsza elbląska gazeta nosząca tytuł Elbingsche Anzeigen von handlungs-ökonomischen, historischen und literarischen Sachen, jej redaktorem był Fryderyk Traugott Hartmann. W 1801 Albert Abbeg nabył ziemię na terenie Bażantarni i rozpoczął budowę dworu oraz zabudowań gospodarczych. W dniach 8–9 maja 1807 w Elblągu zatrzymał się cesarz Francji Napoleon Bonaparte. W 1811 w Bażantarni otwarto zajazd Gasthaus.
XIX wiek i rewolucja przemysłowa
Od 1815 do 1920 r. Elbląg należał do rejencji gdańskiej w pruskiej prowincji Prusy Zachodnie (przejściowo w latach 1829–1878 Prusy). 1 lipca 1818 utworzono powiat ziemski Elbląg (Elbing), którego pierwszym starosta był Johann Christian Ludwig Bax. W tym czasie do Elbląga przybył z wizytą król Fryderyk Wilhelm III, a miesiąc później jego syn, następca tronu Fryderyk Wilhelm IV. W tym samym roku w Deutsches Haus zostało zainaugurowane działanie pierwszej stałej sceny teatralnej. Na początku XIX wieku miasto zostało zdegradowane do roli portu rzecznego w lokalnym handlu. Elbląg szukał nowych dróg rozwoju gospodarczego i powoli zaczął przeradzać się w ośrodek przemysłowy, administracyjny i wojskowy. 17 lutego 1828 założono Towarzystwo Przemysłowe (Elbinger Gewerbe-Vereins), które otworzyło i prowadziło Szkołę Przemysłową, której absolwentem był m.in. Ferdinand Schichau. 24 sierpnia 1828 pierwsi turyści odbyli podróż parowcem „Coppernikus” do Krynicy Morskiej. 3 kwietnia 1837 powstała Henrich von Plauen Schule, pierwsze gimnazjum męskie będące wyższą szkołą miejską.
Już w II połowie XIX wieku, obok Szczecina, a przed Gdańskiem i Królewcem, Elbląg był silnym pruskim ośrodkiem przemysłu metalowego. Miejscowi kupcy zaczęli inwestować w manufaktury i fabryki. Rozwinął się przemysł tkacki, farbiarski i szklarski. Powstawały liczne zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego, tytoniowe, mydlarnie, olejarnie, krochmalnie. Ważnym działem przemysłu pozostawała nadal budowa statków. Dużą rolę w tej dziedzinie odegrał Ferdinand Schichau, który w 1837 otworzył w mieście fabrykę maszyn, a w 1854 swoją stocznię, będącą z czasem głównym niemieckim producentem torpedowców. XIX-wieczny Elbląg stawiał przede wszystkim na rozwój nowoczesnego przemysłu. W tym okresie powstały m.in. odlewnia żelaza Tiessena, zakłady metalowe Neufelda, fabryka cygar Losera & Wolffa, fabryka samochodów Komnicka. Rozwój gospodarczy przyniósł ze sobą tworzenie się klasy robotniczej, której trzon stanowili metalowcy. Zatrudnianie dzieci, zbyt długi dzień pracy, niskie zarobki doprowadziły do wzrostu nastrojów rewolucyjnych. W mieście rozpoczęły się strajki rzemieślników. W 1840 powołano spółkę do obsługi linii morskiej łączącej Elbląg z Królewcem. W 1846 zakończono budowę Teatru Miejskiego, którego gmach powstał przy obecnej ul. Rycerskiej. W tym samym roku rozpoczęto budowę linii kolejowej łączącej Braniewo i Malbork przez Elbląg. W 1849 wybudowano pierwszy statek parowy, który powstał od podstaw w Elblągu. 19 października 1852 uruchomiono połączenie kolejowe razem z dworcem kolejowym przy obecnej Alei Grunwaldzkiej. 28 listopada 1859 rozpoczęła pracę gazownia miejska. W 1863 z powiatu ziemskiego elbląskiego wydzielono powiat miejski Elbląg (Stadtkreis). W 1865 powstało Muzeum Miejskie, w 1875 zawodowa straż pożarna, a w 1880 uruchomiono browar English Brunnen. W 1882 rada miasta kupiła od spadkobierców Alberta Abbega tereny Bażantarni (Vogelsang). W dniach 26–29 marca 1888 miasto doświadczyło jednej z największych w swojej historii powodzi: z brzegów wystąpiły Nogat i Kumiela, a w wyniku zalania fabryk pracę straciło ponad tysiąc osób. W grudniu 1892 rozpoczęła pracę rzeźnia miejska. 22 listopada 1895 na miasto wyjechały pierwsze tramwaje, których trasy liczyły łącznie 3,88 km. 20 maja 1899 uruchomiono pierwszy odcinek Kolei Nadzalewowej łączący Elbląg z Fromborkiem. W 1902 otwarty został pierwszy szpital miejski na 250 łóżek, w 1912 oddano do użytku budynek sądu okręgowego i nową siedzibę Szkoły Henryka von Pluena (obecny budynek urzędu miejskiego). Na terenie miasta swoją działalność rozpoczęły komórki Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Robotnicy zaczęli się formować w organizacje, które prowadziły szeroko zakrojoną akcję propagandową. Do wybuchu I wojny światowej przez miasto przetaczały się kolejne fale wystąpień, niekiedy brutalnie tłumionych przez policję. Nie zahamowało to jednak gospodarczego rozwoju miasta, który trwał do światowego kryzysu gospodarczego w 1918 r. 19 maja 1916 podczas wizyty w Elblągu cesarz Wilhelm II na własne życzenie odbył przejażdżkę po mieście tramwajem, wsiadł przy dworcu kolejowym i dojechał do stoczni Schichaua.
Wraz z wybuchem wojny sytuacja miasta znacznie się pogorszyła. Już od 1914 roku przez Elbląg przewijały się dziesiątki tysięcy uciekinierów. Rezultatem tego był powszechny chaos, brak żywności itp. Dekoniunktura gospodarcza lat wojny spowodowała zamknięcie wielu zakładów przemysłowych, a w rezultacie narastanie bezrobocia. W końcowych latach wojny tysiące mieszkańców cierpiały głód, często brakowało też dachu nad głową. 8 lipca 1917 w wyniku pożaru został zniszczony Most Wysoki (odbudowany w 1926).
Dwudziestolecie międzywojenne
Po przegranej przez Niemcy wojnie, w wyniku postanowień traktatu wersalskiego z 1919 r., od 28 listopada 1920 Elbląg, wraz ze wschodnią część Prus Zachodnich, pozostałą w Niemczech po utworzeniu polskiego województwa pomorskiego, czyli tzw. polskiego korytarza, znalazł się w prowincji Prusy Wschodnie.
Ograniczenia narzucone Niemcom i utrata naturalnych rynków zbytu doprowadziły elbląską gospodarkę do kryzysu. Miasto było zmęczone wojną, panował chaos, bezrobocie i drożyzna. W tej sytuacji dochodziło do strajków i demonstracji, miały one jednak charakter bardziej ekonomiczny niż polityczny. W mieście działała komórka niemieckiej organizacji rewolucyjnej – Związku Spartakusa. 11 listopada 1918 powstała Rada Robotnicza, ale jej działalność ograniczyła się jedynie do zorganizowania kilku wieców. Niemniej jednak utworzona pod koniec tego roku placówka Komunistycznej Partii Niemiec miała pewne wpływy w mieście aż do dojścia Hitlera do władzy. 1 lipca 1922 miasto wykupiło spółkę prowadzącą komunikację tramwajową. W 1926 ustanowiono herb powiatu ziemskiego elbląskiego.
W latach 30. nastąpił ponowny rozkwit przemysłu na terenie miasta. Elbląg stał się jednym z większych miast garnizonowych w III Rzeszy. Przy utworzonym już w czasie wojny lotnisku powołano szkołę lotnictwa wojskowego. W różnych częściach miasta zostały wzniesione budynki koszarowe dla artylerii, kawalerii, wojsk inżynieryjnych i piechoty. Zgromadzenie w mieście dużej liczby wojska nadało mu charakter militarny, a z drugiej strony spowodowało rozwój infrastruktury miejskiej. Pojawiły się liczne nowe osiedla mieszkaniowe, oddano do użytku nowoczesny szpital wojskowy. W mieście rozwijało się szkolnictwo wyższe, powstała szkoła pedagogiczna, inżynierska, rolnicza. W mieście działały dwa muzea, biblioteka, archiwum, a wśród wielu urzędów i instytucji były także konsulaty: szwedzki, szwajcarski i polski. Pomyślny stan elbląskiej gospodarki pozwolił miastu na nowe inwestycje komunalne i przemysłowe. Podjęto modernizację sieci gazowej i kanalizacyjnej, przebudowano linie tramwajowe, unowocześniono port, pogłębiono tor wodny na Zalew Wiślany. 19 grudnia 1933 rozpoczęto budowę autostrady do Królewca. W 1934 przebywał w Elblągu Melchior Wańkowicz zbierając materiały do książki Na tropach Smętka. W 1935 do Elbląga przybył Adolf Hitler, aby odebrać nadane mu insygnia Honorowego Obywatela Miasta. W 1937 miasto obchodziło 700-lecie istnienia, uruchomiono wówczas pierwszą stałą linię autobusową.
II wojna światowa
Podczas II wojny światowej całe życie gospodarcze i społeczne Elbląga zostało podporządkowane potrzebom wojny. Miasto było przeludnione w wyniku przesiedleń ludności z Meklemburgii, Mazur, a także jeńców różnej narodowości. Od marca 1940 istniał tu jeden, a później dwa podobozy obozu koncentracyjnego Stutthof. Wprowadzono racjonowanie żywności. Od momentu rozpoczęcia wojny Elbląg był niemal nietknięty przez działania zbrojne. Gdy na początku 1945 Armia Czerwona wkroczyła do Prus Wschodnich, do Elbląga zaczęli napływać żołnierze niemieccy.
Pierwsze oddziały wojsk radzieckich zbliżyły się do Elbląga 23 stycznia 1945. W krótkim czasie miasto zostało otoczone z trzech stron. Rozpoczęły się ciężkie walki. Siły hitlerowskie w mieście liczyły ok. 10 tys. żołnierzy Wehrmachtu i ok. 4 tys. członków Volkssturmu. W czasie walk poległo ok. 5 tys. Niemców. Reszta trafiła do niewoli. W walkach poległo też 2731 żołnierzy radzieckich z 2 Armii Uderzeniowej i 5 Gwardyjskiej Armii Pancernej 2 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka K. Rokossowskiego. Miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną 10 lutego 1945 roku (ku czci żołnierzy radzieckich po wojnie wzniesiono Pomnik Wdzięczności przy ul. Agrykola). Zaciekłe walki na przełomie stycznia i lutego obróciły miasto w gruzy. Zniszczona została zabytkowa zabudowa Starego Miasta, a także całe Śródmieście. Trudne do określenia były cywilne straty ludzkie. Wielu spośród przedwojennych elblążan utonęło w czasie panicznej ucieczki na Zachód przez Zalew Wiślany.
W pierwszych miesiącach po przejściu frontu Ziemie Północne były zarządzane przez radzieckie władze państwowe. W ciągu kilku miesięcy dokonały one wywozu w głąb ZSRR wszystkich maszyn i wyposażenia elbląskich fabryk. Zaraz po zajęciu miasta NKWD utworzyła w mieście obóz specjalny.
Powrót Elbląga do Polski i lata PRL
19 maja 1945 r. przed ratuszem odbyła się uroczystość przekazania przez radziecką komendanturę symbolicznych kluczy do miasta władzom polskim, które powołano 3 kwietnia. Po ponad 170 latach Elbląg ponownie znalazł się w granicach państwa polskiego. Priorytetem nowych władz stało się nadanie miastu polskiej tożsamości narodowej i deportacja ludności niemieckiej. Żołnierze Armii Czerwonej zdemontowali i wywieźli do ZSRR wyposażenie fabryk, warsztatów, zakładów pracy. Rabowano dzieła sztuki, instrumenty muzyczne i wyposażenie ocalałych mieszkań. Rozpoczęto reorganizację nadwerężonej gospodarki oraz powolną odbudowę zniszczonego miasta. Już w 1945 wznowiły pracę Zakłady Młynarskie. W 1946 uruchomiono rozbudowaną elektrownię, Elbląskie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze oraz Elbląskie Zakłady Naprawy Samochodów. Pod koniec 1948 r. rozpoczęły pracę Zakłady Mechaniczne im. gen. Karola Świerczewskiego (późniejszy Zamech), które w swych najlepszych latach zatrudniały 5100 pracowników. W 1948 powstały Elbląskie Zakłady Przemysłu Odzieżowego Truso, a w roku następnym Zakłady Mięsne. Po wojnie rodowici elblążanie stanowili tylko 2% mieszkańców. W 1949 r. miasto dotknął terror stalinowski w wydarzeniach znanych jako sprawa elbląska. W latach 1951–1953 wybudowano od podstaw Zakłady im. Wielkiego Proletariatu, które produkowały meble przemysłowe. Od 1952 działała Spółdzielnia Pracy im. Feliksa Dzierżyńskiego produkująca kotły centralnego ogrzewania, a od 1963 Zakłady Tworzyw Sztucznych Styren. W 1954 otworzono muzeum okręgowe. W 1956 oprócz istniejącej komunikacji tramwajowej uruchomiono linie autobusowe. Od roku akademickiego 1961/1962 działał w Elblągu punkt konsultacyjny Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie, prowadziła działalność Wieczorowa Szkoła Inżynierska i Zawodowe Studium Administracyjne. Na początku lat 50. rozebrano ruiny Nowego Miasta i z częściowym zachowaniem dawnej siatki ulic wybudowano pierwsze powojenne osiedle mieszkaniowe. Zniszczone całkowicie Stare Miasto zostało uprzątnięte dopiero w latach 60., wcześniej prowadzono prace rozbiórkowe, a pozyskaną cegłę zgodnie w poleceniem władz centralnych transportowano na odbudowę Warszawy, a następnie Gdańska. Na początku lat 60. powstało przy ulicy Saperów pierwsze osiedle budynków wielorodzinnych położone poza śródmiejską częścią miasta, wytyczono wówczas nową arterię wschód-zachód nadając jej nazwę Alei Tysiąclecia, która prowadziła na nowo wybudowany most nad Elblągiem. Podczas wydarzeń z Grudnia 1970 roku w Elblągu zastrzelony został Tadeusz Marian Sawicz. Na początku lat 70. planowano na Starym Mieście początkowo wybudować blokowisko. Jednakże brak funduszy uniemożliwił realizację tych planów.
W 1972 r. rozpoczęto odbudowę Starego Miasta, jako pierwsze odbudowano domy na ulicy Wigilijnej. W 1974 miasto zostało odznaczone Orderem Sztandaru Pracy I klasy.
Od 1 czerwca 1975 r. na mocy ustawy z 28 maja 1975 r. Elbląg stał się stolicą województwa, składającego się ze wschodnich powiatów dawnego województwa gdańskiego (powiaty: elbląski, nowodworski, malborski, sztumski, kwidzyński), oraz z północno-wschodniej części dawnego województwa olsztyńskiego (powiaty: braniewski, pasłęcki, część iławskiego i morąskiego).
W latach 80. przystąpiono do budowy centrum miasta, jednakże zamiast odbudowywać kamienice, by przypominały te przedwojenne, wybudowano nowoczesne budynki o kształcie i wielkości zbliżonej do średniowiecznych. Prace przy fundamentach spowodowały, że odsłonięto fundamenty dawnych budynków, co ukazało wielkość i zamożność dawnego Elbląga.
Przełom XX/XXI wieku
Funkcję siedziby władz województwa Elbląg pełnił do ostatniej reformy administracyjnej w roku 1999, kiedy to od 1 stycznia 1999 r. na prawach powiatu wszedł w skład województwa warmińsko-mazurskiego wbrew woli większości mieszkańców, którzy opowiedzieli się zdecydowanie za przynależnością miasta do województwa pomorskiego. W tym samym roku jako jedyne polskie miasto dostał nagrodę Unii Europejskiej za dokonania w dziedzinie ekologii oraz prestiżową nagrodę – Flagę Europy.
Zabytki
Zabytki istniejące
Kościół katedralny św. Mikołaja, XIII–XV wiek, przebudowany po pożarze spowodowanym wyładowaniem atmosferycznym 26 stycznia 1777, z cennym wyposażeniem wnętrza (późnogotyckie tryptyki, gotyckie drewniane figury apostołów w nawie głównej, chrzcielnica brązowa z 1387, gotycki relikwiarz Krzyża św., płyty nagrobne z połowy XIII wieku)
Brama Targowa z 1309 i pozostałości fortyfikacji miejskich,
Kanał Elbląski
Ścieżka kościelna
Kaplica pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Elblągu
kościół podominikański NMP, XIII–XVI wiek (obecnie Galeria „El”), częściowo zburzony w 1945, zrekonstruowany w latach 60.; dawny ołtarz główny zachował się w kościele katedralnym, pozostałe wyposażenie (prospekt organowy, epitafia, empory) uległo zniszczeniu.
Kościół św. Wojciecha,
Kościół Bożego Ciała, XIII–XV wiek (przed pożarem z 1405 istniał tu kościół św. Jerzego wraz z lapidarium),
Kościół Świętego Ducha, XIV wiek
Kościół św. Antoniego, XIV wiek
Kościół bł. Doroty, szachulcowy z XVIII wieku, przeniesiony z Kaczynosu
Kościół św. Jerzego, 1 połowa XIV wieku
Kościół św. Pawła Apostoła, 1895
Kościół św. Trójcy, 1838
Kościół polskokatolicki Dobrego Pasterza, pierwotnie mennonitów, 1880–1890
Cerkiew prawosławna św. Marii Magdaleny, dawna kaplica ewangelicka, 1905
Muzeum w Elblągu
Zespół dawnego zamku i podzamcza
kamienice gotyckie przy ul. Świętego Ducha 13 i Studziennej 34 (rekonstrukcja)
kamienice renesansowe i manierystyczne, m.in. Kamienica Josta von Kampen w Elblągu
postmodernistyczna zabudowa Starego Miasta, kamienice i ratusz staromiejski
Pałac Augusta Abbegga
Pałacyk, ul. Pułaskiego 10, XIX, ogród
Szkoła przy ul. Robotniczej z 1926–1927 roku w stylu modernistycznym przy ul. Robotniczej, dawniej Gimnazjum nr 2, obecnie Zespół Szkół Zawodowych nr 1 (przeniesiony z ul. Zamkowej)
Szkoła przy ul. Królewieckiej z 1928, ceglana, w stylu ekspresjonizmu, pierwotnie przeznaczona na szkołę zawodową dla dziewcząt, obecnie Zespół Szkół Gospodarczych.
Szkoła przy ul. Agrykola z lat 1925–1929, w stylu modernistycznym, zwieńczony iglicą, tarasowo ukształtowany budynek, proj. Walter Kleemann
Zabytki niezachowane
Kościół Trzech Króli, 1881–1885, neogotycki, wcześniej gotycki (XIV wiek), nieznacznie uszkodzony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
Kościół św. Anny, 1900–1901, neogotycki, częściowo zniszczony w 1945, zburzony wiosną 1954 roku
Kościół św. Anny, 1621, zburzony w 1899 roku
Kościół baptystów, 1898, rozebrany po 1945
Kościół Matki Boskiej Królowej Polski (dawniej baptystów), zburzony w 1989, w jego miejscu stoi nowy kościół pod tym samym wezwaniem
Kościół św. Jakuba, XIV wiek, rozebrany w 1601 roku
Kościół zamkowy św. Andrzeja, XIII–XIV wiek, zniszczony w 1454 roku razem z zamkiem krzyżackim, następnie rozebrany
kamienice Starego i Nowego Miasta
Ratusz Nowego Miasta, rozebrany w XIX wieku
Ratusz Starego Miasta, XIV wiek, spalony w 1777 roku, później rozebrany
Ratusz Miasta Elbląga, 1891–1894, w stylu manieryzmu niderlandzkiego, częściowo spalony w 1945, rozebrany w 1948 roku
stary gmach sądu, 1858, spalony po działaniach wojennych w 1945 roku, rozebrany w 1961
willa Schichaua, XIX wiek, spalona w 1945, później rozebrana
willa Ziesego, koniec XIX wieku, spalona w 1945, rozebrana w 1961
Miejsca historyczne, pamiątkowe
Wieża Bismarcka w Elblągu
Skwer im. Ofiar Sprawy Elbląskiej
Synagoga żydowska, 1824, spalona przez Niemców w czasie nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku, później rozebrana
Na Placu Słowiańskim, tuż obok dębu i obelisku z datą „1837” upamiętniającego 600-lecie lokacji miasta, znajduje się symboliczny „grób” województwa elbląskiego, odsłonięty 31 grudnia 1998 roku. Na pamiątkowej tablicy napis: „Tu leży województwo elbląskie”.
Znaleziska archeologiczne
W trakcie odbudowy średniowiecznych zabudowań miasta, trwającej od lat 80. XX wieku do dziś, na każdą parcelę wchodzą wcześniej archeolodzy. Znaleziono dzięki temu ponad 800 tysięcy przedmiotów, w tym kilka unikatów:
XV-wieczne okulary w rogowej oprawie, najstarsze zachowane w Europie
giterna – średniowieczny instrument muzyczny, jedna z trzech zachowanych w Europie
XIII-wieczna winda towarowa, jedna z trzech zachowanych w Europie. Zbudowana z dębu, wysokości ok. 70 cm i średnicy 60 cm. Działała na zasadzie kabestanu.
zapinka żółwiowata z ok. połowy X wieku
W 1982 elbląski archeolog dr Marek Jagodziński odkrył w Janowie Pomorskim 7 km na południe od miasta pozostałości wczesnośredniowiecznej osady. Prowadzone wykopaliska dowiodły, że było to poszukiwane długo, również w Elblągu, Truso wspominane przez średniowieczne kroniki.
W trakcie prowadzonego w roku 2015 nadzoru archeologicznego w Parku Modrzewie odsłonięto fragment fundamentu (szerokość 60 cm, wysokość 45 cm) niezachowanej do dziś willi Carla Zeisego.
Ochrona przyrody
W granicach miasta znajduje się część Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej oraz Obszaru Chronionego Krajobrazu Wysoczyzny Elbląskiej – Zachód.
Na terenie Elbląga znajduje się 68 pomników przyrody w tym 62 ożywionej i 6 nieożywionej.
Ludność
Według danych GUS na dzień 30.06.2015 populacja Elbląga wynosiła 121 994 osób. Obecnie liczba mieszkańców systematycznie spada, na co ma wpływ duża emigracja zarobkowa (głównie do Wielkiej Brytanii i Niemiec), niż demograficzny oraz przenoszenie się zamożniejszych mieszkańców do podelbląskich gmin. Najwyższa jak dotąd liczba ludzi mieszkała w Elblągu na przełomie lat 1999/2000 i wynosiła 130 160.
* Wykres liczby ludności Elbląga
Piramida wieku mieszkańców Elbląga w 2014 roku.
Podział miasta na osiedla i dzielnice
Elbląg nie jest podzielony na osiedla w sensie administracyjnym (jednostki pomocnicze gminy). Poniższy spis zawiera osiedla wyodrębnione historycznie, których nazwy są powszechnie używane przez mieszkańców, nie stanowią one jednak oficjalnego podziału administracyjnego miasta.
Dzielnice i osiedla południowe
Śródmieście
Stare Miasto
Łasztownia
Zawodzie
Osiek
Zatorze
Dębica
Nowe Miasto
Nowe Pole
Dąbki
Warszawskie Przedmieście
Przy Młynie
Witoszewo
Winnica
Wyspa Spichrzów
Truso
Stagniewo
Rakowo
Dzielnice i osiedla północne
Ogrody
Stawnik
Kępa Północna
Zawada
Zakrzewo
Kamionka
Nad Jarem
Na Stoku
Dąbrowa
Drewnik
Zajazd
Bielany
Modrzewina
Rubno Wielkie
Krasny Las
Próchnik
Bażantarnia – park leśny stanowiący integralną część miasta
Gospodarka
Elbląg jest ośrodkiem przemysłu ciężkiego (turbiny parowe i gazowe), meblowego i spożywczego. W mieście znajdują się również tereny Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, .
.
Transport
Komunikacja miejska
Komunikacja miejska w Elblągu nadzorowana jest przez Zarząd Komunikacji Miejskiej w Elblągu Sp. z o.o. Transport publiczny obsługiwany jest przez trzy spółki przewozowe: konsorcjum PKS Grodzisk Mazowiecki i PKS Gostynin, Tramwaje Elbląskie Spółka z o.o. oraz PKS Elbląg. ZKM w Elblągu swoim zasięgiem działania obejmuje miasto Elbląg oraz przyległe do niego miejscowości (Nowakowo, Gronowo Górne, Milejewo, Stagniewo).
Kolej
Elbląg ma bezpośrednie połączenia kolejowe z Gdańskiem, Malborkiem, Tczewem, Słupskiem, Koszalinem, Szczecinem, Olsztynem, Ełkiem i Białymstokiem.
Przez miasto przebiega linia kolejowa z Berlina do Królewca (którą uruchomiono 19 października 1852). W 1897 rozpoczęto pierwsze prace przy budowie Kolei Nadzalewowej, która miała połączyć Elbląg z Królewcem. W maju 1899 oddano do użytku odcinek z Elbląga do Fromborka, zaś we wrześniu tego roku odcinek z Fromborka do Braniewa.
W tym czasie oddano też do użytku dworzec Elbląg Miasto i dworzec Elbląg Angielskie Źródło. Stację Elbląg Miasto łączyła z dworcem wschodnim linia kolejowa biegnąca przez centrum miasta, która to istniała do początku lat 80. XX w.
Zlikwidowano ją po wybudowaniu w latach 1975–1982 obwodnicy łączącej stację Elbląg, czyli dawny Dworzec Wschodni ze stacją Elbląg Zdrój.
Stacje i przystanki kolejowe
obecne
Elbląg
Elbląg Zdrój
Rubno Wielkie
dawne
Elbląg Miasto
Elbląg Most Zwodzony
Transport lotniczy
Elbląg nie posiada własnego portu lotniczego, a najbliższy znajduje się w odległości ok. 70 km od miasta w Gdańsku-Rębiechowie (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy).
Lotnisko w Elblągu
W dzielnicy Nowe Pole istnieje od 1915 trawiaste lotnisko, obecnie aeroklubowe. Rozważany jest jego rozwój i przekształcenie go w komunikacyjny port lotniczy. Alternatywnie, rozważane jest przekształcenie pobliskiej bazy lotniczej lotniska Królewo Malborskie, w port lotniczy Trójmiasto-Elbląg, która w przeciwieństwie do trawiastego lotniska w Elblągu posiada pełnowymiarową betonową drogę startową.
Transport wodny
W Elblągu mieści się Port morski Elbląg. Nowe nabrzeża zostały wybudowane kosztem 30 mln złotych. Obok części towarowej znajduje się terminal pasażerski-punkt odpraw granicznych o przepustowości jednorazowej 200 osób i 30 samochodów osobowych.
Elbląg jako jeden z dwóch portów na Zalewie Wiślanym (obok Fromborka) ma morskie przejście graniczne, umożliwiające odprawę jachtów udających się do obwodu królewieckiego.
Istnieją tutaj czynne drogowe mosty zwodzone.
Uczelnie
Akademia Nauk Stosowanych w Elblągu
Akademia Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych
Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego w Elblągu – zamiejscowy wydział szkoły wyższej z Warszawy
Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych – Regent College
Wyższe Seminarium Duchowne w Elblągu
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Wydział Prawa i Administracji – Administracja w Elblągu
Uniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych – Politologia w Elblągu
Opieka medyczna
Wojewódzki Szpital Zespolony
Elbląski Szpital Specjalistyczny z Przychodnią SPZOZ
Szpital Miejski św. Jana Pawła II
Szpital El-Vita
Wojsko
Dowództwo Wielonarodowej Dywizji Północny Wschód
13 Elbląski Pułk Przeciwlotniczy – rozformowany 2011-12-31
16 Żuławski Batalion Remontowy
pułk wsparcia dowodzenia Dowództwa Wielonarodowej Dywizji Północny Wschód (dawniej 16 batalion dowodzenia)
16 Kompania Chemiczna – rozformowana 2010-12-31
16 Batalion Zaopatrzenia – rozformowany
21 Wojskowy Oddział Gospodarczy
Oddział Żandarmerii Wojskowej
Kultura, rozrywka i sport
Ośrodki kultury w Elblągu
Centrum Spotkań Europejskich Światowid
Elbląska Orkiestra Kameralna
Młodzieżowy Dom Kultury w Elblągu
Centrum Tańca „Promyk”
Osiedlowy Zespół Społeczno-Kulturalny „Jar”
Spółdzielczy Dom Kultury „Zakrzewo”
Kina i teatry
Teatr im. Aleksandra Sewruka (dawniej Teatr Dramatyczny)
Teatr Rajstopy
Cinema City – kino
Multikino – kino
Światowid – kino
Galerie
Centrum Sztuki Galeria EL – galeria sztuki
Galeria Art Miś – galeria sztuki
Galeria Atrium hotelu Arbiter – galeria sztuki
Galeria Zachętka
Galeria Sztuki ART – PIK
Klub Galeria Studnia
Muzea
Muzeum w Elblągu – muzeum archeologiczno-historyczne
Biblioteki
Biblioteka Elbląska im. Cypriana K. Norwida
Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Elblągu
Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego Diecezji Elbląskiej
Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki w Warszawie Oddział w Elblągu
Rozrywka i wypoczynek
stadiony, pływalnie, baseny
stadion przy ul. Skrzydlatej
stadion Mlexer Elbląg
stadion miejski ul. Agrykola 8
stadion przy ul. Krakusa
lodowisko przy ul. Karowej
Pływalnia Delfin
Centrum Rekreacji Wodnej „Dolinka” – czynny od 1934 do 2011 basen o długości 340 na 100 m; był to największy basen w Europie napełniany wodą z rzeki (Kumieli). W najgłębszym miejscu miał 3 metry, w najpłytszym – 40 cm. Zbiornik był podzielony na dwie części – jedna była przeznaczona dla kąpiących się, w drugiej można było korzystać ze sprzętu pływającego.
tereny zielone
Las miejski Bażantarnia
Park Modrzewie
Park Michała Kajki
Park Dolinka
Park Romualda Traugutta
Park Wojska Polskiego
Park Planty
sporty zimowe
lodowisko
sportowe
CSB Hala Widowiskowo-Sportowa, Centrum Sportowo-Biznesowe
Hala MOSiR
inne
Kompleks Wypoczynkowy „Nowa Holandia”
Cykliczne imprezy w Elblągu
Letnie Ogrody „Polityki”
Tydzień z „Rzeczpospolitą”
Elbląskie Noce Teatru i Poezji
Ogólnopolski Festiwal Sztuki Słowa „...Czy to jest kochanie?”
Międzynarodowy Festiwal Tańca „Baltic Cup” (od 2000)
Międzynarodowe Spotkania Artystyczne
Elbląski Festiwal Muzyki Beznadziejnej i Żenującej (od 2014)
Elbląg Music Masterclass
Repliki Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni
Letnie Salony Muzyczne w Bażantarni
Warmińsko-Mazurskie Spotkania z Teatrem na Wodzie
Garmin Iron Triathlon (od 2016)
Elbląska Biesiada Specjala
Elbląskie Święto Chleba
Elbląg Rocks Europa – Festiwal Muzyki Alternatywnej w Elblągu
Superliga Downhill Elbląg – zawody kolarstwa zjazdowego
Festyn dla dzieci „W krainie Króla Piegusa”
MEGAzlot Elbląg Lato – impreza miłośników motoryzacji organizowana przez Fanklub Użytkowników Renault w Elblągu
Święto Głupców – impreza odbywa się 1 kwietnia każdego roku. Przygotowuje ją grupa kuglarsko-teatralna Ignis Fatuus oraz przyjaciele
Elbląg 3run Gathering – impreza odbywa się co roku, zlot freerunerów z całej Polski.
Juwenalia studenckie (Turbinalia) organizowane przez Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Elblągu
W latach 1965–1973 odbywały się międzynarodowe spotkania artystyczne pod nazwą Biennale Form Przestrzennych
Piłka nożna
KKS Hanza Elbląg – piłka nożna kobiet, III liga
Olimpia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, II liga
Concordia Elbląg – piłka nożna mężczyzn, III liga
Concordia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, klasa okręgowa
Olimpia II Elbląg – piłka nożna mężczyzn, IV Liga
Piłka ręczna
Start Elbląg – piłka ręczna kobiet (Ekstraklasa)
Meble Wójcik Elbląg – piłka ręczna mężczyzn (I liga)
MKS Truso Elbląg – piłka ręczna mężczyzn, kat. juniorzy
Siatkówka
UKS Adam Elbląg – amatorska grupa mężczyzn-siatkarzy, pretendent do zdobycia I miejsca IV edycji Awandarda Volley Liga 2013!
IKS Atak Elbląg – siatkówka niepełnosprawnych, mężczyźni
MKS Truso Elbląg – siatkówka kobiet oraz mężczyzn, kat. młodziczki, kadetki, juniorki
E. Leclerc Orzeł Elbląg – siatkówka kobiet, II liga kobiet, grupa I (sezon 2013/2014)
Koszykówka
MKS Truso Elbląg – koszykówka kobiet i mężczyzn, kat. młodziki, kadeci, juniorzy
Sporty walki
Boks: Tygrys Elbląg, Kontra Elbląg
Judo: UKS Kosai Judo, UKS Truso Elbląg, UKS Tomita Elbląg, UKS Olimpia Judo-Elbląg
Capoeira: Abada Caporeira Elbląg, Cordao de Ouro Elbląg
Unifight: SSW Figter Elbląg
Sambo Bojowe: SSW Fighter Elbląg
mma: Fight Club Elbląg
k1: Fight Club Elbląg
Aikido: Elbląska Szkoła Aikido Ronin
Karate: Elbląski Klub Karate – sekcja Karate (Shotokan) i sekcja kickboxingu, Akademia Karate Andrex (Shotokan)
Zapasy: Olimpia Elbląg
Aikido: Elbląskie Stowarzyszenie Aikido Aikikai
Wrestling: Elbląski Klub Wrestlingu
Inne
sporty wodne: Grupa Wodna
taniec towarzyski: Elbląski Klub Tańca „Jantar”, Formacja „Lotos – Jantar”
lekkoatletyka: MKS Truso Elbląg
przystań jachtowa, żeglarstwo: Bryza Elbląg, Wodnik Elbląg
przystań kajakarstwa: Olimpia Elbląg, PKS „Korona” Elbląg
pływanie, strzelectwo, pięciobój nowoczesny: UKP Jedynka Elbląg, UKS Pirat Elbląg”, „UKS Delfin 2 Elbląg, KS Orzeł Elbląg, UKS Orlik Elbląg, IKS Atak Elbląg (również siatkówka niepełnosprawnych)
lotnictwo sportowe: Aeroklub Elbląski
łyżwiarstwo: KS Orzeł Elbląg
łyżwiarstwo figurowe: UKS „Szóstka” Elbląg
hokej na sledgach: IKS Atak Elbląg
taniec nowoczesny: Hipnotic, Brodway, Destination, Dance Vision, Cadmans
Rugby: „Rugby Klub Elbląg”
Organizacje pozarządowe
Elbląskie Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Pozarządowych
Elbląskie Towarzystwo Kulturalne
Fundacja Elbląg
Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym
Stowarzyszenie Elbląg Europa
Towarzystwo Przyjaciół Dzieci oddział w Elblągu
Związek Harcerstwa Polskiego Hufiec Elbląg
Regionalne Centrum Wolontariatu w Elblągu
Elbląska Rada Konsultacyjna Osób Niepełnosprawnych
Elbląskie Stowarzyszenie Organizatorów Pomocy Społecznej
Elbląskie Centrum Mediacji i Aktywizacji Społecznej
Polskie Towarzystwo Turystyczno Krajoznawcze Oddział Ziemi Elbląskiej w Elblągu
Stowarzyszeniu Ludności Pochodzenia Niemieckiego Ziemi Elbląskiej
Jednostka Strzelecka 1008
Media
Prasa
„Magazyn Elbląski” – kwartalnik
„Tygiel” – kwartalnik kulturalny
„Dziennik Elbląski”
Portale internetowe
Elbląski Dziennik Internetowy Info.Elblag.pl
Elbląska Gazeta Internetowa portEl.pl
Expresselblag.pl
Elbląski Serwis Informacyjny elblag24.pl
elblag.net
Stacje radiowe
Radio Eska Elbląg (byłe Radio El) – ogólnodostępna lokalna rozgłośnia prywatna
Radio Olsztyn – regionalna rozgłośnia Polskiego Radia w województwie warmińsko-mazurskim, redakcja w Elblągu
Radio Gdańsk – regionalna rozgłośnia Polskie Radio w województwie pomorskim, zasięg częstotliwości 103,7 MHz FM z okresu, gdy Elbląg był w województwie gdańskim, redakcja w Elblągu
Stacje telewizyjne
Truso.tv – lokalny kanał TV kablowej o tematyce elbląskiej
Religia
Na terenie miasta działalność religijna prowadzą następujące kościoły i wspólnoty:
Chrześcijaństwo
Katolicyzm
Kościół rzymskokatolicki:
Parafia Katedralna św. Mikołaja – kościół katedralny św. Mikołaja
Parafia św. Wojciecha – kościół św. Wojciecha
kościół św. Antoniego
Parafia bł. Doroty z Mątów – kościół bł. Doroty z Mątów
Parafia Świętej Rodziny
Parafia św. Rafała Kalinowskiego
Parafia św. Pawła Apostoła – kościół św. Pawła Apostoła
Parafia św. Józefa Robotnika
Parafia św. Jerzego
Parafia św. Brata Alberta
Parafia bł. Franciszki Siedliskiej – Kościół bł. Franciszki Siedliskiej w Elblągu
Parafia św. Floriana
Parafia Wszystkich Świętych
Parafia Świętej Trójcy
Parafia św. Brunona z Kwerfurtu
Parafia Matki Bożej Królowej Polski
Parafia Wojskowa Miłosierdzia Bożego
Kościół greckokatolicki:
Parafia Narodzenia św. Jana Chrzciciela
Kościół Polskokatolicki w RP:
Parafia Dobrego Pasterza
Prawosławie
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
Parafia św. Marii Magdaleny
Protestantyzm
Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna:
przedstawicielstwo misyjne w Elblągu
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
Zbór w Elblągu
Kościół Boży w Chrystusie:
Wspólnota Kościoła Bożego w Chrystusie w Elblągu „Jestem”
Kościół Chrystusowy w Polsce:
Zbór w Elblągu
Kościół Chrześcijan Baptystów:
Zbór w Elblągu
Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego:
Zbór w Elblągu
Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej:
Zbór w Elblągu
Kościół Ewangelicko-Augsburski:
Parafia w Elblągu
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny:
Parafia w Elblągu
Kościół Lokalny w Elblągu
Kościół Zielonoświątkowy:
Zbór „Nowe Życie”
Restoracjonizm
Świadkowie Jehowy: (Sala Królestwa ul. Kościuszki 84B)
zbór Elbląg-Południe
zbór Elbląg-Północ
zbór Elbląg-Stare Miasto
zbór Elbląg-Śródmieście
Buddyzm
Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu
ośrodek w Elblągu
Hinduizm
Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny
ośrodek lokalny w Elblągu
Współpraca międzynarodowa
Elbląg, dzięki swojemu przygranicznemu położeniu, bierze udział w wielu międzynarodowych projektach, w ostatnich latach szczególnie z obwodem królewieckim. Z jego inicjatywy doszło także do stworzenia Euroregionu Bałtyk, który skupia w swoim zasięgu większość krajów wokół Morza Bałtyckiego (Polska, Rosja, Litwa, Łotwa, Szwecja, Dania). W Elblągu mieści się także jego stały międzynarodowy sekretariat.
Na dowód ścisłej współpracy między Elblągiem a francuskim miastem Compiègne powstało w 2007 roku rondo przy ulicy Nowowiejskiej, które zostało nazwane Rondem Compiègne, a rondo, którym z Compiègne wyjeżdża się w kierunku Paryża, w 2003 roku zostało nazwane Rondem Elblag.
Obecnie Elbląg współpracuje z 13 miastami partnerskimi z 12 krajów:
: Leer (Ostfriesland)
: Ronneby
: Narwa
: Druskieniki
: Tarnopol
: Laibin
: Lipawa
: Compiègne
: Trowbridge
: Coquimbo
: Baoji
: Tainan
: Nowy Sącz
W listopadzie 2007 miasto Elbląg zainicjowało międzynarodową kampanię „Bałtycka Ukraina”, ukierunkowaną na zbudowanie w mieście ukraińskiego kompleksu portowego. Plany te są ściśle powiązane z decyzją rządu RP o budowie kanału przez Mierzeję Wiślaną. W 2017 roku rondu na skrzyżowaniu ulic Konopnickiej i Niepodległości nadano nazwę ukraińskiego miasta partnerskiego, Tarnopola, w związku z 25-leciem współpracy obu miast.
Honorowi obywatele miasta Elbląga
Tytuły nadane przed 1945 r.
Adolf Hitler
Hermann Göring
Joseph Goebbels
Tytuły nadane po 1989 r. (data nadania tytułu)
Jan Paweł II (1999)
Lech Wałęsa (2011)
Jerzy Julian Szewczyński (2015)
Lech Baranowski (1995) – założyciel pierwszego po wojnie Urzędu Pocztowego w Elblągu
Gerhard Jürgen Blum-Kwiatkowski (2011) – inicjator Laboratorium Sztuki „Galeria EL”
Ryszard Tomczyk (2011) – pisarz, publicysta związany z Elblągiem.
Marian Biskup (2007) – profesor, wybitny znawca historii Pomorza Gdańskiego i dziejów zakonu krzyżackiego
Henryk Iwaniec (2006) – światowej sławy matematyk, zajmuje się liczbami pierwszymi
ks. Mieczysław Józefczyk (1994) – miłośnik historii Elbląga, kapelan „Solidarności”, kapelan b. żołnierzy AK
o. Czesław Klimuszko (2004) – o. franciszkanin, zielarz i wizjoner
gen. bryg. Bolesław Nieczuja-Ostrowski (1992) – legendarny dowódca 106 Dywizji Armii Krajowej
Stanisław Piekarski (1994) – tramwajarz, jeden z elbląskich pionierów
Helena Pilejczyk (2002) – łyżwiarka szybka, medalistka olimpijska
Ryszard Rynkowski (2002) – polski piosenkarz, dawniej związany z grupą „Vox”, obecnie solista
Hans G. Schrock-Opitz (1997) – były mieszkaniec Elbląga, zamieszkały w Niemczech popularyzator i sponsor elbląskiego środowiska tanecznego
Hans-Jürgen Schuch (2003) – urodzony w Elblągu, zamieszkały w Niemczech emerytowany dyrektor muzeum Wollbeck i przewodniczący Stowarzyszenia Truso
Stanisław Wójcicki (1993) – jeden z elbląskich pionierów, członek Morskiej Grupy Operacyjnej organizującej życie pierwszym mieszkańcom miasta
Parlamentarzyści
Mieszkańcy Elbląga wybierają posłów z okręgu wyborczego Elbląg, senatora z okręgu wyborczego nr 84, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 3.
Fakty historyczno-geograficzne
Elbląg jest najstarszym miastem w województwie warmińsko-mazurskim.
Siedziba gminy wiejskiej Elbląg znajduje się w Elblągu, który jest obecnie największym miastem z siedzibą gminy wiejskiej w Polsce.
Skrzyżowanie ulic Nowowiejskiej, Traugutta oraz Górnośląskiej w Elblągu nosi nazwę „Rondo Compiegne”, na pamiątkę współpracy z tym francuskim miastem. Jedno ze skrzyżowań o ruchu okrężnym w Compiègne nosi nazwę „Rondo Elbląg” (Carrefour d’Elbląg).
W Elblągu znajdują się ruiny największego odkrytego basenu w Europie o długości 340 m, szerokości 100 m i łącznej powierzchni lustra wody 3,4 ha. Został wybudowany w 1934 roku i był czynny do roku 2011.
Podczas zdobywania Elbląga (9 lutego 1945) został aresztowany Aleksandr Sołżenicyn.
W Elblągu znajdowała się drewniana wieża Bismarcka.
W 1913 roku powstał okręt SMS Elbing, który został zatopiony w 1916 roku w bitwie jutlandzkiej.
W latach 1966–1990 polska Marynarka Wojenna dysponowała okrętem nazwanym na cześć miasta ORP „Elbląg”.
16 października 1954 r. Poczta Polska wydała znaczek o wartości 0,20 zł i nakładzie 1,52 mln egz. na którym widnieje panorama Elbląga według szychtu Christiana D. Pietescha (XVII/XVIII w.).
Elbląg na ekranie
1964 – Elbląg – reż. Lech Lorentowicz (film turystyczno-krajoznawczy)
1970 – Krajobraz po bitwie – reż. Andrzej Wajda (plenery w Bażantarni i na autostradzie)
1974 – Polewacz polany(lub Elbląg – kinolaboratorium) – reż. Paweł Kwiek, Karol Cichecki (film eksperymentalny)
1975 – Elbląg – reż. Zbigniew Ryszard Frankowski (film dokumentalny)
2002 – Ojciec Święty w Elblągu – reż. Mirosław Salicki (film dokumentalny)
2003 – Nowe życie Starego Miasta (film dokumentalny prod. rosyjskiej)
2003 – film dokumentalny prod. niemieckiej (TV ARD)
2007 – Nowa Europa Michaela Palina (serial produkcji BBC)
2007 – Świadek koronny – reż. Jarosław Sypniewski, Jacek Filipiak (film sensacyjny); plenery w okolicach Elbląga
2007 – Odwróceni reż. Jarosław Sypniewski, Michał Gazda (serial kryminalny); plenery w okolicach Elbląga
2008 – Travel 2008 – program w polskiej wersji był realizowany w Elblągu (była także sekcja dotycząca Elbląga, Travel Channel)
2012 – Bitwa na głosy, II edycja – zespół Ryszarda Rynkowskiego (TVP2 i TVP2 HD)
2012 – Bejbi Blues – reż. Katarzyna Rosłaniec (dramat); Galeria El
2013 – Kuchenne rewolucje Magdy Gessler, restauracja „Szprota” (TVN i TVN HD)
2015 – Kuchenne rewolucje, restauracja „Duchówka” (TVN i TVN HD)
2015 – Krew z krwi 2 (serial TVP2)
2018 – Zakochaj się w Polsce, Kanał Elbląski (TVP1)
2019 – Przychodźcy; 30-minutowy film o elbląskich powojennych pionierach
2019 – Zakochaj się w Polsce, Elbląg (TVP1)
2022 – Kuchenne rewolucje, restauracja „Bar Pomidor Cud Malina” (TVN i TVN HD)
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy (1974)
Zobacz też
Truso
Elektrociepłownia Elbląg
Cmentarz żydowski w Elblągu
Miasto nowych ludzi – powieść o pierwszych latach zasiedlania miasta po 1945
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Historia Żydów w Elblągu na portalu Wirtualny Sztetl
, s. 326–342.
Elbląski Węzeł wodny – przewodnik żeglarski Piotra Saleckiego
Miasta na prawach powiatu
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie warmińsko-mazurskim
Ośrodki luteranizmu w I Rzeczypospolitej |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.