id stringlengths 1 7 | url stringlengths 31 408 | title stringlengths 1 239 | text stringlengths 1 345k |
|---|---|---|---|
1768 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20spo%C5%82eczno-ekonomiczna | Geografia społeczno-ekonomiczna | Geografia społeczno-ekonomiczna (także: antropogeografia, geografia człowieka) – nauka geograficzna badająca różne aspekty działalności człowieka, w tym także konsekwencje społeczne i gospodarcze dla tej aktywności w przestrzeni geograficznej. Jeden z czterech głównych działów geografii (obok geografii fizycznej, geografii regionalnej, i geografii stosowanej).
Historia i nazewnictwo
Geografia człowieka nawiązuje do dawnej antropogeografii (i często jest z nią utożsamiana). Od końca XVIII w. w badaniach geograficznych coraz większą uwagę przywiązywano do człowieka i jego miejsca w przestrzeni geograficznej. W historii polskiej myśli geograficznej geografia społeczno-ekonomiczna ewoluowała od geografii handlowej w połowie XIX w., poprzez antropogeografię w I połowie XX w., do geografii ekonomicznej i geografii społeczno-ekonomicznej w II połowie ubiegłego stulecia. Współcześnie po znacznym rozszerzeniu pola badawczego geografii społeczno-ekonomicznej (daleko poza kwestie wyłącznie gospodarcze i społeczne) bardziej poprawnym terminem wydaje się geografia człowieka.
Podział
Geografia społeczna (socjogeografia)
Geografia jakości życia (ew. część geografii rozwoju)
Geografia dobrobytu
Geografia dobrostanu (ew. geografia szczęścia) (ew. część geografii zdrowia)
(w Polsce często jako studia z zakresu edukacji geograficznej)
Geografia moralna
Geografia ludności
Demogeografia
Demografia (ew. poza geografią)
Geografia migracji
Geografia rynku pracy i zatrudnienia
Geografia warunków i stylu życia
Geografia kultury
Geografia sztuki
Geografia artystyczna
Geografia muzyki
Geografia literatury
Geografia teatru
Geografia życia artystycznego
Geografia cywilizacji (ew. kultur)
Geografia religii
Geografia językowa/języka (geolingwistyka)
Geografia (studia) krajobrazu kulturowego (ew. samodzielna część geografii człowieka)
Geografia krajobrazu miejskiego
Kulturowa geografia ekonomiczna
(bada m.in. poziom i jakość życia, globalne siły gospodarcze prowadzące do rozwoju i niedorozwoju, wzorce przestrzenne w rozwoju)
(Cybergeografia lub Geografia Cyberprzestrzeni)
Geografia gospodarcza (geografia ekonomiczna)
Geografia przedsiębiorstw
Geografia rolnictwa
Geografia regionalna rolnictwa
Geografia branżowa rolnictwa
Geografia rozłogu i użytkowania gruntów
Geografia obszarów wiejskich
Geografia gospodarki żywnościowej
Geografia rolnictwa ekologicznego
Geografia przemysłu
Geografia regionalna przemysłu
Geografia branż/gałęzi przemysłu (przemysł lekki: włókienniczy, skórzany, odzieżowy/tekstylny, spożywczy, szklany, ceramiczny; przemysł ciężki: elektromaszynowy, energetyczny, hutnictwo i metaluria, chemiczny, budowlany, drzewny i papierniczy, mineralny, zbrojeniowy; przmysł wydobywczy: górnictwo)
Geografia okręgów przemysłowych
Geografia przedsiębiorstw
Geografia zasóbów naturalnych (ew. samodzielna część geografii ekonomicznej)
Geografia usług
Geografia handlu
Geografia handlu międzynarodowego (ew. samodzielna część geografii ekonomicznej)
Geografia branżowa usług (w tym rzemiosło)
Geografia turyzmu
Geografia informacji
Geografia komunikacji
Geografia transportu
Geografia ruchu
Planowanie transportu
Geografia łączności
Geografia infrastruktury
Geografia osadnictwa
Ekistyka
Geografia miast (geourbanistyka)
Geografia społeczna miast (ew. część geografii społecznej)
Urbomorfologia
Urbanistyka (ew. część gospodarki przestrzennej)
Geografia urbanistyczna
Gospodarka przestrzenna (ew. część geografii stosowanej)
Geografia wsi
Ruralistyka (ew. część gospodarki przestrzennej)
Geografia osiedla
Geografia obszarów wiejskich
Geografia kontinuum miejsko-wiejskiego
Geografia strefy podmiejskiej (procesy ruralizacji miasteczek i urbanizacji wsi)
Geografia miast zdegradowanych (miast dawnych; miast pozbawionych praw miejskich) i restytuowanych (miast z przywróconymi prawami miejskimi) [w tym miast włączonych do innych miast jako dzielnica lub część miasta]
Geografia systemów osadniczych
Geografia polityczna
Geografia wyborcza
Geografia władzy
Geografia bezpieczeństwa
Geografia pokoju
Geografia wojenna
Geografia granic politycznych i pograniczy
Geografia konfliktów
Geopolityka
Geostrategia
Geografia historyczna
Geografia humanistyczna
Geografia percepcji
Geografia behawioralna (ew. część geografii społecznej)
(ew. część geografii społecznej)
Geozofia
Geografia krytyczna
Geografia fenomenologiczna
Geografia egzystencjalna
Geografia radykalna
Geografia feministyczna
Geografia (neo)marksistowska
Geografia humanistyczna miasta (ew. część geografii miast)
Wiele badań integrujących wiedzę z geografii fizycznej, geografii człowieka i geografii regionalnej podejmuje sie w ramach geografii stosowanej. Geografia stosowana podejmuje badania, na które istnieje konkretne zapotrzebowanie ze strony społeczeństwa czy gospodarki (np. geografia wojskowa, turystyka, gospodarka przestrzenna czy sozologia),
Problematyka (wybrane zagadnienia)
Rozwój pojęć podstawowych geografii: region, miejsce, okolica, terytorium, przestrzeń, środowisko, krajobraz.
Relacje człowiek-środowisko (naturalne/przyrodnicze, kulturowe/antropogeniczne, mieszane)
Wyczerpywalność zasobów naturalnych.
Eksplozja demograficzna i jej konsekwencje.
Zróżnicowanie społeczno-kulturowe w ujęciu przestrzennym
Produkcja żywności na świecie; problem nadwyżek i niedobór żywności.
Konsekwencje urbanizacjii uprzemysłowienia.
Degradacja środowiska człowieka (antropopresja).
Percepcja przestrzeni – wartości niematerialne i ekonomiczne
Przypisy |
1769 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grupa%20przemienna | Grupa przemienna | Grupa przemienna a. abelowa – w matematyce grupa z działaniem przemiennym.
Określenie „abelowa” pochodzi od nazwiska Nielsa Abela (1802–1829), który podał warunki rozwiązywalności równań wielomianowych w postaci równań nazywanych jego nazwiskiem (za Jordanem i Kroneckerem). W późniejszych pracach innych autorów, operujących innymi, nowocześniejszymi narzędziami, okazało się, że wspomniane warunki były równoważne przemienności odpowiedniej grupy przekształceń pierwiastków wielomianu (tzw. grupy Galois, od nazwiska prekursora teorii grup, Évariste’a Galois, 1811–1832). Jako pierwszy nazwy „grupa abelowa” na określenie grup przemiennych użył Weber.
Definicja formalna
Grupę nazywa się przemienną albo abelową, gdy działanie w niej określone jest przemienne, tj.
dla dowolnych zachodzi
Dla grup przemiennych zwyczajowo stosuje się zapis addytywny, w tym zapisie aksjomat przemienności ma postać
Grupę, która nie jest przemienna, nazywa się nieprzemienną lub nieabelową.
Przykłady
Każda grupa cykliczna jest abelowa, ponieważ dla zachodzi Dlatego przemienne są liczby całkowite z dodawaniem, podobnie jak liczby całkowite modulo n (tzw. addytywna grupa klas reszt).
Każdy pierścień jest z definicji grupą abelową ze względu na działanie dodawania. W pierścieniu przemiennym elementy odwracalne są multiplikatywną grupą abelową. W szczególności grupa addytywna liczb rzeczywistych (tzn. liczby rzeczywiste z dodawaniem) jest grupą abelową, podobnie multiplikatywna (tzn. niezerowe liczby rzeczywiste z mnożeniem) jest abelowa.
Grupa symetryczna dla jest przemienna, co nie zachodzi już dla
Grupa addytywna macierzy ustalonego wymiaru nad danym ciałem jest przemienna, jednakże macierze, nawet odwracalne, z mnożeniem nie są grupą abelową, ponieważ mnożenie macierzy nie jest w ogólności przemienne.
Grupa czwórkowa Kleina będąca najmniejszą niecykliczną grupą abelową.
Własności
Jeżeli jest przemienna, to dla każdego oraz zachodzi
Każda podgrupa grupy abelowej jest normalna, dlatego z każdej z nich można utworzyć grupę ilorazową. Podgrupy, ilorazy i iloczyny proste grup przemiennych są przemienne.
Jeżeli jest liczbą naturalną, a elementem grupy abelowej w zapisie addytywnym, to można zdefiniować jako (n czynników) oraz W ten sposób staje się modułem nad pierścieniem liczb całkowitych W rzeczywistości, moduły nad mogą być utożsamiane z grupami abelowymi.
Twierdzenia o grupach abelowych (które są modułami nad dziedziną ideałów głównych ) mogą być częstokroć uogólnione do twierdzeń o modułach nad dowolnymi dziedzinami ideałów głównych. Typowym przykładem jest klasyfikacja skończenie generowanych grup abelowych.
Jeżeli są homomorfizmami między grupami abelowymi, to ich suma określona „punktowo” wzorem również jest homomorfizmem. (Nie jest to prawdą, jeśli nie jest abelowa). Zbiór wszystkich homomorfizmów grupowych z w sam staje się grupą przemienną.
Podobnie do wymiaru przestrzeni liniowych, każda grupa przemienna ma rangę. Jest ona zdefiniowana jako liczba kardynalna największego zbioru liniowo niezależnych elementów grupy. Liczby całkowite i liczby wymierne, jak również każda podgrupa liczb wymiernych, mają rangę równą jeden.
Jeżeli dla każdego zachodzi (rząd każdego elementu jest co najwyżej 2), to jest przemienna. Jeżeli dla każdego zachodzi i to nie musi być abelowa (przykład to grupa macierzy kwadratowych trójkątnych górnych, które na głównej przekątnej mają same jedynki, a nad główną przekątną mają elementy z ciała gdzie jest liczbą pierwszą dzielącą ).
Skończone grupy przemienne
Twierdzenie o klasyfikacji skończonych grup przemiennych mówi, że każda skończona grupa przemienna może być wyrażona jako suma prosta podgrup cyklicznych rzędu będącego potęgą liczby pierwszej. Jest to przypadek szczególny twierdzenia o klasyfikacji skończenie generowanych grup przemiennych w przypadku, gdy rozważana grupa ma beztorsyjną rangę równą zeru.
Grupa jest izomorficzna z iloczynem prostym przez wtedy i tylko wtedy, gdy i są względnie pierwsze.
Dlatego można zapisać dowolną skończoną grupę abelową jako iloczyn prosty postaci
na dwa różne sposoby:
gdzie liczby są potęgami liczb pierwszych,
gdzie dzieli które dzieli i tak dalej, aż do
Na przykład może być wyrażona jako suma prosta dwóch podgrup cyklicznych rzędów odpowiednio 3 i 5: To samo można powiedzieć o dowolnej grupie przemiennej rzędu 15, co prowadzi do ciekawego wniosku, iż wszystkie grupy przemienne rzędu 15 są izomorficzne.
Innym przykładem jest fakt, że każda grupa abelowa rzędu 8 jest izomorficzna z (liczby całkowite od 0 do 7 z dodawaniem modulo 8), (nieparzyste liczby całkowite od 1 do 15 z mnożeniem modulo 16) bądź
Zobacz też listę małych grup zawierającą skończone grupy przemienne rzędu 16 lub mniejszego.
Automorfizmy skończonych grup przemiennych
Twierdzenie klasyfikacji można zastosować do zliczania (czasami również wyznaczenia) automorfizmów danej skończonej grupy przemiennej Aby tego dokonać, należy skorzystać z faktu (który nie zostanie tu udowodniony), że jeżeli rozkłada się na sumę prostą podgrup o względnie pierwszych rzędach, to
Wtedy twierdzenie o klasyfikacji mówi, że aby wyznaczyć grupę automorfizmów grupy wystarczy wyznaczyć grupy automorfizmów p-podgrup Sylowa (tj. wszystkich sum prostych podgrup cyklicznych, z których rząd każdej jest potęgą ). Dalej jest ustalone i założono, że wykładniki czynników cyklicznych p-podgrup Sylowa są ułożone w porządku rosnącym:
dla pewnego Szukane są automorfizmy grupy
Przypadek szczególny, dla czyli taki w którym istnieje tylko jeden cykliczny czynnik mający potęgę będącą liczbą pierwszą w p-podgrupie Sylowa Wtedy można skorzystać z teorii automorfizmów skończonych grup cyklicznych. Kolejny przypadek szczególny obejmuje dowolne ale dla Tutaj jest postaci
tak więc elementy tej podgrupy można postrzegać jako składające się na n-wymiarową przestrzeń liniową nad skończonym ciałem o elementach Automorfizmami tej grupy są więc odwracalne przekształcenia liniowe, dlatego
o których łatwo pokazuje się, że mają rząd
W najogólniejszym przypadku, gdzie tak jak i są dowolne, wyznaczenie grupy automorfizmów jest trudniejsze. Wiadomo jednak, że zdefiniowanie
oraz
daje w szczególności oraz
Można sprawdzić, że wzór ten uogólnia rzędy z poprzednich przykładów (zob. [Hillar, Rhea]).
Związki z innymi działami matematyki
Zbiór wszystkich grup abelowych wraz z homomorfizmem między nimi stanowi kategorię prototyp kategorii abelowej.
Prawie wszystkie dobrze znane struktury algebraiczne różne od algebr Boole’a są nierozstrzygalne. Dlatego zaskakującym jest, że studentka Alfreda Tarskiego, Wanda Szmielew, udowodniła (1955), że teoria pierwszego rzędu grup abelowych, w przeciwieństwie do nieabelowych, jest rozstrzygalna. Rozstrzygalność ta, wraz z podstawowym twierdzeniem skończonych grup przemiennych opisanych wyżej, podkreślają pewne sukcesy teorii grup abelowych, jednakże nadal istnieje wiele obszarów, w których prowadzi się badania:
wśród beztorsyjnych grupa abelowych skończonego rzędu, dobrze zrozumiane są tylko przypadki grup skończenie generowanych oraz rangi 1;
istnieje wiele nierozwiązalnych problemów w teorii beztorsyjnych grup abelowych nieskończonej rangi;
choć przeliczalne torsyjne grupy abelowe są dobrze rozumiane dzięki prostym przedstawieniom i niezmiennikom Ulma, to badania nad przeliczalnymi grupami mieszanymi są o wiele mniej zaawansowane;
o wielu łagodnych rozszerzeniach teorii pierwszego rzędu grup abelowych wiadomo jest, iż są nierozstrzygalne;
skończone grupy przemienne są przedmiotem badań obliczeniowej teorii grup.
Co więcej, grupy abelowe nieskończonego rzędu prowadzą, całkiem zaskakująco, do poważnych pytań dotyczących teorii mnogości, o której powszechnie uważa się, że jest podstawą całej matematyki. Przykładem może być problem Whiteheada: czy wszystkie grupy Whiteheada nieskończonego rzędu są także grupami abelowymi wolnymi? W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku Saharon Szelach udowodnił, że problem Whiteheada jest:
nierozstrzygalny w ZFC, tradycyjnej aksjomatycznej teorii zbiorów, z której wyprowadzona może być prawie cała współczesna matematyka,
nierozstrzygalny również, jeżeli ZFC rozszerzy się przez przyjęcie uogólnionej hipotezy continuum jako aksjomat,
rozstrzygalny, jeśli ZFC rozszerzy się o aksjomat konstruowalności.
Unormowane grupy abelowe
Pojęcie normy określanych na przestrzeniach liniowych można przenieść na grunt teorii grup abelowych. Odmienność struktury przestrzeni liniowej oraz grupy abelowej wymaga modyfikacji drugiego aksjomatu normy, jednak obydwa odwzorowania – normy przestrzeni liniowej i normy grupy abelowej – mają wiele korespondujących ze sobą własności i dlatego są ciekawe z punktu widzenia matematyki.
Niech będzie grupą abelową. Odwzorowanie które dla dowolnych spełnia warunki:
nazywa się normą grupy abelowej Parę nazywa się unormowaną grupą abelową.
Zobacz też
abelianizacja
komutant
skończenie generowana grupa przemienna
Bibliografia
Fuchs, László (1970) Infinite abelian groups, Vol. I. Pure and Applied Mathematics, Vol. 36. New York-London: Academic Press, s. xi+290.
Fuchs, László (1973) Infinite abelian groups, Vol. II. Pure and Applied Mathematics. Vol. 36-II. New York-London: Academic Press, s. ix+363.
Hillar, Christopher oraz Rhea, Darren, Automorphisms of Finite Abelian Groups (Automorfizmy skończonych grup abelowych).
Szmielew, Wanda, Elementary properties of abelian groups (Podstawowe własności grup abelowych), „Fundamenta Mathematica” 41/1955, s. 203–271.
P |
1770 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20polityczna | Geografia polityczna | Geografia polityczna – dyscyplina geografii zajmująca się wzajemnym oddziaływaniem przestrzeni geograficznej i procesów politycznych. Innymi słowy, zajmuje się badaniem zjawisk i systemów politycznych w ich kontekście przestrzennym.
Przedmiotem badań geografii politycznej jest struktura i funkcja różnego rodzaju jednostek politycznych, tj. obszarów jednorodnych pod względem badanych cech politycznych. Są to przede wszystkim państwa, ale również jednostki niższego rzędu (analiza podziału administracyjnego) oraz struktury ponadpaństwowe (organizacje międzynarodowe). Do szczegółowych zagadnień geografii politycznej należą studia nad granicami i pograniczami politycznymi oraz geografia wyborcza.
Zobacz też
geopolityka
politologia |
1772 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20komunikacji | Geografia komunikacji | Geografia komunikacji – dział geografii ekonomicznej badający rozwój i rozmieszczenie transportu i łączności oraz rozwój, rozmieszczenie i zasięg działalności różnych działów komunikacji na tle warunków środowiska geograficznego.
Geografia komunikacji jest pojęciem szerszym od geografii transportu, obejmuje zarówno zagadnienia związane z transportem, jak i łącznością.
Geografia łączności
Przedmiotem badań jest rozwój, rozmieszczenie i zasięg działalności infrastruktury łączności oraz wielkości i kierunki dostarczania informacji. Dział ten bada też zależności pomiędzy stopniem rozwoju łączności a stanem środowiska geograficznego i rozwojem społeczno-ekonomicznym obszaru (państwa, regionu).
Przypisy
Geografia społeczno-ekonomiczna |
1773 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20spo%C5%82eczna | Geografia społeczna | Geografia społeczna - dziedzina badań opisująca społeczeństwa w relacji do przestrzeni (terytorium, miejsce, krajobraz). Charakter problematyki badań tej dyscypliny jest w dużym stopniu zależny od uwarunkowań instytucjonalnych, filozoficznych i społecznych, stąd przybiera różne formy zależnie od kultury, z której wywodzi się i gdzie funkcjonuje badacz. W polskiej geografii przyjmuje się, że jest to dział geografii człowieka (społeczno-ekonomicznej) badający zróżnicowanie przestrzenne procesów i struktur społecznych oraz wzajemne oddziaływanie ich i środowiska geograficznego. Skupia się na procesie społecznego tworzenia różnych form środowiska życia ludzi oraz relacjach łączących człowieka (społeczeństwo) z otoczeniem. W swoim zakresie obejmuje problematykę przyczyn osadnictwa na danym terenie, rozwoju typów osadniczych, zjawisk takich jak migracje. Geografia społeczna bada wpływ warunków osadniczych na powstawanie negatywnych zjawisk społecznych (takich jak: bezrobocie, bieda, przestępczość).
Teorie przyczyn osadnictwa
Determinizm - przyczyną warunkującą osiedlenie się na danym terenie grupy ludzi i utworzenia pewnych struktur politycznych są warunki geograficzne taki jak dostęp do wody pitnej, sprzyjający uprawom klimat, naturalne granice takie jak pasma górskie itp.
Posybilizm - jedynym warunkiem powstania osiedla ludzkiego na danym terenie jest zawarcie porozumienia przez członków mikrospołeczności tak zwana umowa społeczna.
Terminy z zakresu geografii społecznej
geografia behawioralna
geografia czasu
mapa wyobrażeniowa
Zobacz też
socjologia
geografia człowieka
Przypisy
Geografia społeczno-ekonomiczna |
1774 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geronimo | Geronimo | Geronimo właściwie Goyahkla lub Goyathlay (w języku apache Ten, który ziewa) (ur. 16 czerwca 1829 w Bedonkohe, zm. 17 lutego 1909 w Fort Sill) – jeden z wodzów Indian Chiricahua.
Życiorys
Urodził się w 1829 (według innych źródeł w 1823 roku) w obozowisku Apaczów Bedonkohe nad rzeką Gila na meksykańskim wówczas pograniczu dzisiejszych stanów Nowy Meksyk i Arizona. Imię Geronimo nadali mu Meksykanie. Na wojenną ścieżkę wkroczył w 1858 (według innych źródeł w 1850) roku, po tragicznej śmierci matki, żony i trojga swoich dzieci z rąk meksykańskich żołnierzy w Janos w stanie Chihuahua. W wyniku napadu zginęło około 25 dzieci i kobiet, a ponad 50 zostało uprowadzonych. Ta rodzinna tragedia sprawiła, że stał się bezlitosny wobec meksykańskich, a później także dla ścigających go amerykańskich żołnierzy.
Chociaż był człowiekiem pogodnym, przywiązanym do rodziny i indiańskim szamanem, zasłynął przede wszystkim ze zwycięskich walk podjazdowych na meksykańsko-amerykańskim pograniczu i przypisywanego mu okrucieństwa. Nie pochodził z rodziny wodzów, ale liczne sukcesy wojenne zyskały mu wielu zwolenników. Znał dobrze hiszpański i język Komanczów, ale z jednymi i drugimi zmuszony był częściej walczyć, niż rozmawiać, unikając początkowo konfliktów z Amerykanami.
Po odkryciu złota w Nowym Meksyku w latach 60. i 70. XIX w. walczył z Amerykanami pod wodzą takich wodzów Apaczów, jak Cochise i Juh. W 1886 roku dowodzonych przez niego wojowników obwiniano o zabicie na terenie stanu Sonora łącznie około 600 Meksykanów. W 1872 roku w Arizonie utworzono rezerwat Chiricahua dla Apaczów Cochise’a. Rezerwat ten został zlikwidowany w 1876, a jego mieszkańców przesiedlono do San Carlos. Geronimo uciekł wtedy do rezerwatu wodza Victorio w Ojo Caliente w Nowym Meksyku. Tam też poniósł jedną z nielicznych porażek z armią USA. Po próbie zdobycia siłą zapasów żywności zatrzymano go i zesłano do więzienia w San Carlos w Arizonie.
Zwolniony, od kwietnia 1878 do końca 1879 roku przebywał w Meksyku, wspomagając Victoria i napadając na Meksykanów, a następnie powrócił do San Carlos. Geronimo przebywał przez dwa lata w rezerwacie, jednak jesienią 1881 roku postanowił ponownie chwycić za broń i wraz ze swymi ludźmi wyruszył w góry Sierra Madre. Wiosną 1882 roku poprowadził bezprecedensową wyprawę na rezerwat San Carlos, zabijając szefa policji i nakłaniając tamtejszych Apaczów z wodzem Loco do opuszczenia go. W maju 1883 roku w pościg za nim wyruszył oddział amerykańskiej kawalerii dowodzony przez generała George’a Crooka (przez Indian zwanego Siwym Wilkiem). Crook skłonił go do powrotu do rezerwatu na początku 1884 roku.
W maju 1885, używając podstępu - rozpuścił plotkę o rzekomej śmierci oficera kawalerii i grożących w związku z tym aresztowaniach wśród Indian - wyprowadził ponownie swoich współplemieńców z rezerwatu w góry północnego Meksyku. Przez siedemnaście miesięcy wojownicy zabijali napotkanych białych i kradli konie. Część Apaczów miała jednak dość uciekania i dobrowolnie powróciła do rezerwatu. Pod koniec marca 1886 roku doszło do spotkania Geronima z generałem Crookiem, po którym wódz zgodził się na powrót do rezerwatu. Kilka dni później pewien handlarz wódką sprzedał Indianom alkohol i wmówił im, że wojsko zamierza powiesić Geronima. Wówczas wódz kolejny raz zbiegł z garstką swych najwierniejszych zwolenników w góry.
Kiedy władze federalne zażądały przerwania negocjacji i bezwarunkowej kapitulacji Apaczów, na miejsce Crooka skierowano gen. Nelsona Milesa. 4 września 1886 roku Geronimo i 38 jego ludzi poddali się gen. Milesowi w Kanionie Szkieletów w Arizonie. Wszyscy - nawet kobiety i dzieci, a także zwiadowcy Apaczów na służbie armii USA - byli później trzymani jako jeńcy wojenni na Florydzie, potem w Alabamie i w końcu (od jesieni 1894 do 1909 roku) w Fort Sill na Terytorium Indiańskim (dziś Oklahoma). Część Apaczów pomimo poddania się Geronimo nie godziła się z rządami białych. Do ostatniej potyczki z kolonialistami doszło w 1924 roku w Arizonie.
W rezerwacie Geronimo zajął się z czasem uprawą roli, chętnie pokazywał się publicznie (np. na Wystawie Światowej w Saint Louis w 1904 roku i na inauguracji prezydenta Roosevelta rok później) i fotografował się. Nie stronił od hazardu i alkoholu. Zmarł 17 lutego 1909 roku w Fort Sill w wieku 80 lat.
Geronimo stał się jednym z najbardziej znanych historycznych wodzów indiańskich, bohaterem licznych legend, powieści i westernów. Jego imieniem nazwano m.in. amerykański okręt (USS Geronimo, zbudowany w 1943 roku) i serwer aplikacji sieciowych z firmy Apache Software Foundation. Jego życie opisuje m.in. biografia Geronima żywot własny, spisana przez S.M. Barretta (wyd. polskie Iskry 1975).
Przypisy
Bibliografia
Dee Brown - Pochowaj me serce w Wounded Knee. Indiańska historia amerykańskiego Zachodu, Iskry 1981
Geronima żywot własny spisany przez S.M. Barretta, Iskry 1975
Piero Pieroni - Wielcy wodzowie Indian, Nasza Księgarnia 1970
Miloslav Stingl - Indianie na wojennej ścieżce, Wyd. „Śląsk” 1979
Aleksander Sudak - Leksykon 300 sławnych Indian, Wyd. Akcydens 1995
Zbigniew Teplicki - Wielcy Indianie Ameryki Północnej, Książka i Wiedza 1994
Donald E. Worcester - Apacze. Orły Południowego Zachodu, Wyd. TIPI 2002
Maciej Zimiński - Legenda w indiańskim pióropuszu, Wyd. Spółdzielcze 1991
Linki zewnętrzne
Geronimo's Story of His Life biografia Geronimo spisana przez S.M. Barretta
Wodzowie Apaczów
Urodzeni w 1829
Zmarli w 1909 |
1775 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gustav%20Vigeland | Gustav Vigeland | Gustav Adolf Vigeland, właśc. Adolf Gustav Thorsen (ur. 11 kwietnia 1869 w Mandal, zm. 12 marca 1943 w Oslo) – norweski rzeźbiarz, uczeń Rodina, zyskał renomę pod koniec XIX wieku jako twórca rzeźb symbolicznych i secesyjnych. Starszy brat Emanuela Vigelanda.
Życiorys
Studiował w Kristianii, Paryżu, Berlinie, Florencji, Rzymie, Neapolu. Był autorem popiersi i pomników znanych Skandynawów, m.in.: Henryka Ibsena, Knuta Hamsuna, Arne Garborga, Alfreda Nobla, Nielsa Henrika Abela, Camilli Collett.
Ponad połowę życia Vigeland poświęcił realizacji swojej idée fixe – kompozycji rzeźbiarsko-ogrodowej w Parku Frogner (którego częścią jest Park Vigelanda) w Oslo. Składa się ona z 212 rzeźb (przedstawiających łącznie prawie 600 postaci) wykonanych z kamienia i brązu. Początkiem koncepcji Vigelanda było złożone przez władze miasto zamówienie na projekt fontanny. Stopniowo projekt rozrastał się, obejmując figury wokół fontanny oraz rzeźby ozdabiające most łączący brzegi stawu w parku. Zwieńczeniem kompleksu parkowego jest Monolitten (Monolit) – ogromna kolumna zbudowana ze 121 postaci nagich ludzi.
Prace nad kompleksem parkowym rozpoczęły się w 1907 r., a trwały aż do końca lat 40. i były kontynuowane po śmierci artysty. Gustav Vigeland był projektantem rzeźb umieszczonych w parku, natomiast wszystkie prace rzeźbiarskie wykonywał zatrudniony przez niego zespół kamieniarzy, odlewników i kowali.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Vigeland museet og parken. oficjalna strona muzeum i parku Vigelanda w Oslo
Gustav Vigeland. Store norske leksikon
Norwescy rzeźbiarze
Odznaczeni Orderem Świętego Olafa
Ludzie związani z Oslo
Urodzeni w 1869
Zmarli w 1943 |
1776 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20osadnictwa | Geografia osadnictwa | Geografia osadnictwa – dział geografii społeczno-ekonomicznej zajmujący się rozmieszczeniem oraz układami przestrzennymi wszystkich typów i rodzajów osiedli ludzkich.
Zakres tematyczny geografii osadnictwa
stosunek osadnictwa do środowiska geograficznego (w makro- i mikroskali)
fizjonomia osiedli ludzkich
morfologia osiedli ludzkich
badania funkcjonalne osadnictwa
przestrzeń osadnicza
sieć i system osadniczy
Terminy z zakresu geografii osadnictwa
osadnictwo
miasto – wieś – continuum osadnicze
aglomeracja – konurbacja – megalopolis
urbanizacja – dezurbanizacja – kontrurbanizacja – semiurbanizacja – suburbanizacja
rewitalizacja – gentryfikacja
drugi dom
Zobacz też
proksemika
socjologia miasta
urbanistyka |
1777 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georgia | Georgia | Georgia () – stan w południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, największy na wschód od Missisipi. Nazwa stanu została nadana na cześć króla Wielkiej Brytanii Jerzego II Hanowerskiego ().
Graniczy: od północy z Tennessee i Karoliną Północną, od wschodu z Karoliną Południową i Oceanem Atlantyckim, od południa z Florydą, od zachodu z Alabamą. Północna część Georgii leży w Górach Błękitnych (Appalachy). Na południe od nich rozpościera się płaskowyż Piedmont, który przechodzi w pofałdowaną Nizinę Nadbrzeżną.
Pierwotnie ludność tych terenów stanowili Czirokezi i Indianie Creek. Georgia była jedną z trzynastu kolonii, które w 1775 r. zbuntowały się przeciwko panowaniu brytyjskiemu, co zapoczątkowało amerykańską rewolucję.
Obszar metropolitalny Atlanty liczy ponad 6 mln mieszkańców i jest ósmą co do wielkości aglomeracją w Stanach Zjednoczonych. Znajduje się tutaj najbardziej ruchliwe, międzynarodowe lotnisko Hartsfield-Jackson Atlanta, które w 2016 roku obsłużyło ponad 100 milionów pasażerów.
Historia
Okres przedkolonialny
W 1540 r. na teren obecnego stanu przybyła pierwsza hiszpańska ekspedycja Hernanda de Soto, który opisał pradawne kultury tubylców o wspólnej obecnie nazwie Mound Builders. Wyróżniały się one m.in. budową okazałych kopców, które miały charakter religijny, ceremonialny, oraz mieszkalny dla ówczesnych notabli. Pozostałości tych budowli znajdują się w wielu miejscach Georgii. Jednym z obszarów na którym są zachowane i udostępnione do zwiedzania są kopce w parku stanowym Kopce Kolomoki.
Trwała kolonizacja terenów Georgii zaczęła się od około 1570 r., kiedy hiszpańscy kolonizatorzy zamieszkujący współczesną Florydę utworzyli misje na terenie przybrzeżnych wysp oraz wodzostwa Guale i na terenach Indian Mocama żyjących wzdłuż atlantyckiego wybrzeża obecnej Georgii.
W 1670 r. rozpoczął się konflikt o tereny Georgii pomiędzy Hiszpanią i Anglią, władającą sąsiednią Karoliną (obecnie Karolina Południowa). System hiszpańskich misji, po długich walkach Hiszpanów z Anglikami, sprzymierzonymi z Indianami, został całkowicie zniszczony w latach 1702–1704. Po 1704 r. hiszpańska kontrola ograniczała się do Pensacoli oraz St. Augustine (obecnie Floryda), a sam półwysep Floryda aż do archipelagu Florida Keys został celem brytyjskich wypadów. Wybrzeże Georgii było okupowane przez sprzymierzonych z Brytyjczykami Indian (głównie przez plemię Yamasee) aż do tzw. wojny Yamasee (Yamasee War) w latach 1715–1717. Wojna wyludniła wybrzeże, otwierając miejsce do brytyjskiej kolonizacji. W 1724 r. zasugerowano po raz pierwszy, aby brytyjska kolonia została nazwana Prowincja Georgia.
Kolonia Georgia
W 1732 r. stowarzyszeniowa grupa członków parlamentu brytyjskiego uzyskała zlecenie królewskie na utworzenie Powiernictwa Prowincji Georgia (Trustees of the Province of Georgia). W tym samym roku król Jerzy II przyznał prawo do zasiedlenia kolonii Jamesowi Oglenthrope, a kolonia przyjęła nazwę od imienia króla (ang. George = Jerzy). Stowarzyszenie wybrało 113 kandydatów na pierwszych kolonistów, którzy po odbyciu rejsu na pokładzie statku Anna 12 lutego 1733 wylądowali w okolicach obecnego Savannah.
Stan
2 stycznia 1788 – ratyfikacja Konstytucji (jako 4. stan); od tego czasu wzmożone osadnictwo.
1836 – Wesleyan College w Macon była pierwszą uczelnią na świecie posiadającą uprawnienia do nadawania stopni naukowych kobietom.
1861–1865 – wojna secesyjna, stan opowiedział się po stronie Konfederacji. Został poważnie zniszczony przez unijnego generała Shermana (w tym stołeczna Atlanta).
1886 – w Atlancie rozpoczęto produkcję i sprzedaż napoju nazwanego później coca-colą.
Propozycje podziału
W ramach koncepcji 51. stanu w Georgii powstały dwie większe propozycje podziału:
Hrabstwo Dade w północno-zachodniej części stanu Georgia nie miało połączeń drogowych z resztą stanu aż do 1939. Jedyne drogi do tego regionu prowadziły z Alabamy i Tennessee. Politycy chcieli secesji hrabstwa i utworzyli Niezależny Stan Dade (Independent State of Dade). W 1939 r., kiedy do Georgii dołączono ziemie które później stały się Parkiem Stanowym Kanionu Cloudland, hrabstwo wreszcie uzyskało komunikację z Georgią i oficjalnie się do niej włączyło, choć do dzisiaj pozostaje w użyciu pojęcie „Stan Dade”.
W styczniu 2008 r. publicysta Bill Shipp napisał artykuł dotyczący utworzenia dwóch stanów w Georgii. W dużej mierze było to spowodowane silną suszą w południowej Georgii i obawą naruszenia praw jej mieszkańców przez polityków z części północnej stanu.
Geografia
Dwie trzecie obszaru stanu jest zalesione. Najwyższym szczytem jest Brasstown Bald (syn. Enotah) o wysokości 1459 m n.p.m. Znaczne wzniesienia w północno-zachodniej części stanu, w pobliżu granicy z Karoliną Północną stanowią południowy kraniec Appalachów.
Granice
Wschodnią granicę stanu stanowi Ocean Atlantycki. Na północ od brzegu oceanu granica z Karoliną Południową biegnie w kierunku północno-zachodnim w górę rzeki Savannah do ujścia rzek Tugaloo i Seneca. Następnie, wzdłuż biegu Tugaloo, aż do jej największego dopływu, rzeki Chattooga.
Następnie granica zakręca wokół hrabstwa Rabun, aż do 35° szerokości geograficznej północnej. Równoleżnik ten wytycza granicę pomiędzy Karoliną Północną i Tennessee a Georgią oraz Tennessee a Alabamą, aż do rzeki Missisipi.
Granica zachodnia z Alabamą zaczyna się w pobliżu miasta Chattanooga w Tennessee, w najdalej na zachód wysuniętym punkcie rzeki Chattahoochee. Stąd biegnie około 250 km w linii prostej do miasta West Point. Stamtąd granica biegnie meandrami rzeki Chattahoochee na południe do jej połączenia z rzeką Flint. W miejscu połączenia dociera do granicy z Florydą i kieruje się w linii prostej na wschód, docierając do rzeki St. Marys River, z której biegiem dociera do Oceanu Atlantyckiego.
Dane statystyczne
Klimat: morski, tropikalny, zimą wyraźnie wpływy kontynentalnego.
Główne rzeki: Flint, Altamaha, Chattahoochee, Coosa, Savannah, Oconee, Ogeechee, Ocmulgee, Satilla, Suwannee.
Roślinność: jałowiec wirginijski, ambrowiec balsamiczny, orzesznik.
Fauna: jeleń wirginijski, pancernik dziewięciopaskowy i inne ssaki, przedrzeźniacz północny, przedrzeźniacz rudy i 160 innych gatunków ptaków, grzechotnik diamentowy, mokasyn miedziogłowiec, salamandra plamista, mokasyn błotny, alligatory oraz 79 gatunków gadów i 63 płazy, z ryb słodkowodnych popularne są m.in. są pstrągi, leszcze, sumy a słonowodnych kulbaki, flądry i tarpony. Ponadto na wybrzeżu oceanicznym spotyka się wieloryby i morświny oraz krewetki, ostrygi i kalinki błękitne.
Liczba hrabstw: 159 (lista).
Największe hrabstwo: Fulton.
Liczba parków stanowych: 53.
Miasta
Na terenie stanu Georgia znajduje się 538 miast ( lub ), w tym 8 o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 97 powyżej 10 000 mieszkańców, a 300 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.).
Lista miast zamieszkanych przez 15 000 lub więcej osób (2021 r.):
Demografia
Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Georgia liczy 10 711 908 mieszkańców, co oznacza wzrost o 1 024 255 (10,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,2% populacji, 23,6% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,3% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,4% ludności stanu stanowią kobiety.
Rasy i pochodzenie
Według danych z 2019 roku, 57,8% mieszkańców stanowiła ludność biała (51,8% nie licząc Latynosów), 31,9% to Czarna odmiana człowieka lub Afroamerykanie, 4,1% to Azjaci, 2,7% miało rasę mieszaną, 0,4% to rdzenna ludność Ameryki, 0,07% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 9,8% ludności stanu.
Według danych Pew Research Center z 2019 roku społeczność afroamerykańska licząca 3,6 mln jest trzecią co do wielkości (po Teksasie i Florydzie) w Stanach Zjednoczonych. Rozmieszczenie społeczności afroamerykańskiej w Georgii jest nierównomierne, z najwyższym odsetkiem w hrabstwach Clayton (73,4%), Dougherty (71,7%) i Hancock (68,9%).
Wśród osób deklarujących białe pochodzenie do największych grup należą osoby pochodzenia: angielskiego (7,1%), irlandzkiego (6,5%), niemieckiego (5,9%) i meksykańskiego (5,4%). Ponadto duża grupa osób (9,7%) deklaruje pochodzenie „amerykańskie”. Istnieją także duże grupy osób pochodzenia włoskiego (227,4 tys.), europejskiego (217,4 tys.), afrykańskiego subsaharyjskiego (199,3 tys.), szkockiego (173,6 tys.), francuskiego (158,5 tys.), hinduskiego (152,2 tys.), polskiego (121,1 tys.), szkocko–irlandzkiego (117,8 tys.) i portorykańskiego (108,7 tys.).
Język
W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były: język angielski (87,35%) i język hiszpański (7,42%).
Polonia
Najwyższy odsetek Polaków występuje w takich hrabstwach, jak: Forsyth (2,5%), Cherokee (2,1%), Barrow (2,1%), Fayette (1,9%) i Dawson (1,9%).
Religia
Podobnie jak sąsiednie stany znajdujące się w pasie biblijnym, Georgia jest jednym z najbardziej religijnych stanów w USA, gdzie trzy czwarte dorosłych twierdzi, że wierzy w Boga z absolutną pewnością.
Struktura religijna w 2014 roku:
protestanci – 67%
baptyści – 34%
bezdenominacyjni – 8%
metodyści – 7%
zielonoświątkowcy – 6%
brak religii – 18% (w tym 2% agnostycy i 2% ateiści)
katolicy – 9%
inne religie – 6% (w tym mormoni, muzułmanie, żydzi, hindusi, świadkowie Jehowy, buddyści, prawosławni, bahaici, scjentyści, New Age i unitarianie uniwersaliści).
Georgia ma czwartą co do wielkości społeczność ewangelikalną, a 38% populacji związane jest z ewangelikalnym protestantyzmem. Do największych związków wyznaniowych należą: Południowa Konwencja Baptystów, Zjednoczony Kościół Metodystyczny i Kościół katolicki.
Gospodarka
Produkt krajowy brutto Georgii w 2015 roku osiągnął wartość 442,4 mld USD, co uplasowało stan na 11. miejscu w Stanach Zjednoczonych. Roczny wzrost PKB w 2016 roku wyniósł 3% i był jednym z najwyższych w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%). W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku wyniósł on 44 723 co uplasowało stan na 29. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577 USD).
W Georgii ma siedzibę (kwaterę główną) wiele największych światowych firm i koncernów. W Atlancie ma siedzibę główną Delta Air Lines, największa pod względem posiadanych samolotów linia lotnicza na świecie i druga pod względem przewiezionych pasażerów w 2016. Port lotniczy Atlanta – Hartsfield-Jackson jest główną siedzibą i hubem firmy, co przekłada się na ponad 100 mln pasażerów rocznie i miano najruchliwszego portu lotniczego na świecie. Ponadto w Georgii mają główną siedzibę The Coca-Cola Company, Home Depot, United Parcel Service (UPS), Honeywell, SunTrust Banks i wiele innych firm.
Przemysł i bogactwa naturalne
przede wszystkim wydobywczy (boksyty, kaolin, kamień)
papierniczy
tekstylny
spożywczy, przetwórczy
turystyczny
Georgia jest liderem w dziedzinie leśnictwa komercyjnego, ma wiele zakładów przetwórstwa drewna, elektrowni opalanych drewnem i producentów pelletu drzewnego, z czego większość pelletu jest wysyłana do Europy.
Energia
W stanie tym za ponad trzy czwarte produkowanej energii elektrycznej odpowiadają gaz ziemny i energia jądrowa. Zasoby odnawialne, w tym biomasa, energia wodna i energia słoneczna, zapewniły około 12% produkcji energii elektrycznej w 2020 r., po raz pierwszy w historii przewyższając produkcję z węgla.
Rolnictwo
Przemysł rolny Georgii odgrywa znaczącą rolę w gospodarce państwa, dostarczając miliardy dolarów rocznie. Stan regularnie zajmuje pierwsze miejsce w krajowej produkcji drobiu i jaj, a także jest czołowym producentem orzeszków ziemnych, pekan, bawełny, tytoniu, jagód i brzoskwiń. Inne dochodowe produkty to: kukurydza, wołowina, mleko, siano, arbuzy, papryka i ogórki.
Prawo
W Georgii stosuje się karę śmierci. Od 1976 roku w stanie dokonano egzekucji 76 więźniów. Ostatnia egzekucja miała miejsce w styczniu 2020 roku.
Uczelnie
Uniwersytet Georgii, Athens
Instytut Techniczny Georgii, Atlanta
Georgia State University, Atlanta
Uniwersytet Emory’ego, Druid Hills (Atlanta)
Albany State University, Albany
Kennesaw State University, Kennesaw i Marietta
Augusta State University, Augusta
Symbole stanu
Dewiza: Wisdom, Justice, and Moderation (Mądrość, sprawiedliwość, i powściągliwość)
Przydomek: The Empire State of the South, Peach State
Znaczenie przydomku: Imperialny Stan Południa, Stan brzoskwiniowy
Symbole: róża Cherokee, dąb wirginijski, przedrzeźniacz rudy
Przypisy
Stany Stanów Zjednoczonych |
1778 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Graficzny%20interfejs%20u%C5%BCytkownika | Graficzny interfejs użytkownika | Graficzny interfejs użytkownika, interfejs graficzny, środowisko graficzne (, GUI) – określenie sposobu prezentacji informacji przez komputer oraz interakcji z użytkownikiem, polegającego na obsługiwaniu widżetów i rysowaniu.
Historia
Interfejs graficzny został wymyślony przez przedsiębiorstwo Xerox w latach 70. XX wieku w laboratorium PARC, a następnie później wykorzystywany i udoskonalany przez inne przedsiębiorstwa.
W Polsce pierwsze interfejsy graficzne powstały w latach 70. do maszyn Odra 1204 (używane były, między innymi, na Wojskowej Akademii Technicznej). Do sterowania służyło pióro świetlne oraz prototyp trackballa.
Charakterystyka
Środowisko graficzne jest grupą wzajemnie współpracujących programów, zapewniającą możliwość wykonywania podstawowych operacji na komputerze (uruchamianie programów, poruszanie się po katalogach, wprowadzanie ustawień) w trybie graficznym, najczęściej okienkowym. Zapewnia alternatywny dla wiersza poleceń (konsoli tekstowej) sposób pracy na komputerze.
Najważniejszym elementem graficznego interfejsu jest okno programu (lub kilka takich okien) prezentowane na pulpicie. Bezpośrednio na pulpicie lub wewnątrz okna są rozmieszczone (najczęściej w formie graficznych ikon lub menu) elementy interakcyjne, zwane widżetami (lub „kontrolkami”, nawiązując do pulpitów sterowniczych). Użytkownik komunikuje się z aplikacją pośrednio przez te widżety, najczęściej za pomocą myszy i klawiatury. Mysz jest odpowiedzialna za przesuwanie kursora, wskazującego odpowiednią pozycję na ekranie, a naciskanie przycisków jest związane z obszarem, w którym zawiera się aktualna pozycja kursora. Klawiatura jest związana z pojęciem „skupienia”. Jest to stan, który może posiadać w jednym momencie dokładnie jeden widżet w całym systemie okienkowym. Jeśli użytkownik naciska klawisze, informacja o tym przekazywana jest do tego widżetu, który aktualnie „posiada skupienie”.
Wybrane środowiska graficzne
Dla systemów uniksowych – wolne
Środowiska zintegrowane z systemem operacyjnym
Inne
Przypisy
Linki zewnętrzne
GUIdebook Gallery – strona o wszystkich elementach związanych z GUI
Budowa systemu operacyjnego
Interfejsy |
1784 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Germanie | Germanie | Germanie (), in. Germanowie – odłam Indoeuropejczyków żyjący w północnej i środkowo-północnej Europie, na północ od ludów celtyckich. Posługują się językami germańskimi.
Germanami przyjęło się nazywać grupę ludów z indoeuropejskiej rodziny językowej. Praojczyzną tych ludów jest obszar dzisiejszej Danii, południowej Skandynawii i Szlezwiku. Nazwy Germanie po raz pierwszy użył Poseidonios, a w ślad za nim Juliusz Cezar.
Dzisiejsi Niemcy należą do grupy Germanów Zachodnich (obok Północnych czyli Skandynawów i Wschodnich, czyli ). Germanie Zachodni, dzielący się geograficznie na Germanów Reńskich, Wezerskich, Północnomorskich i Łabskich, to przodkowie dzisiejszych Niemców, Holendrów i Anglików.
Starożytni podzielili ich na trzy grupy: Ingweonów – przodkowie Sasów, czyli Niemców z północy (do których zalicza się też Holendrów), Anglików, Istweonów – mieszkańców obszaru nadreńskiego oraz Herminionów – mieszkańców obszaru Łaby, czyli tych najdalej oddalonych od państwa rzymskiego (tzw. ludzie kraju pszczół – skąd miał pochodzić najlepszy miód). Podział ten wiązał się z legendą o praojcu Germanów Mannusie i jego trzech synach. Do grupy tej należeli ci, którzy w czasach późniejszych, tzw. wędrówek ludów, pomaszerowali na zachód i stali się np. dzisiejszymi Francuzami i mieszkańcami środkowych Niemiec jak Frankowie czy Cheruskowie, którzy się wtopili później w Sasów.
Historia
W epoce brązu zamieszkiwali tereny Skandynawii, Jutlandii i niewielkiej części pn.-zach. współczesnych Niemiec. Według Tacyta (I w. n.e.) Germanie dzielili się na Ingewonów, Hermionów i Istewonów, wymienia też Swebów (Swewów), Wandalów, Chattów, Fryzów, Chauków i Cherusków, Semnonów (prawdopodobnie podgrupa Swebów) i Longobardów (również zaliczanych do plemienia Swebów), Anglów, Hermundurów, Markomanów, Kwadów, Bastarnów, Gotów, Gepidów, Swinonów i Sytonów.
Najazd Hunów w V wieku n.e. spowodował, że część tych ludów przesunęła się na zachód. Ci co pozostali, szybko ulegli slawizacji, wobec nowej inwazji która przyszła po upadku Hunów. Według teorii allochtonicznej Słowianie pojawili się we wschodniej części Germanii i na terytorium późniejszych Niemiec, około VII wieku n.e.
W VI i VII w. zachodnia część Germanii została podbita i włączona do państwa Franków. Za panowania syna Karola Ludwika Pobożnego powstawały ośrodki separatystyczne w Germanii. W wyniku wojny imperium zostało podzielone na 3 części (traktat w Verdun 843), wschodnia to późniejsze Niemcy.
Organizacja
Początkowo Germanie byli zorganizowani w grupy rodzinno-plemienne. We wczesnym średniowieczu zaczęli wybierać wojskowych naczelników, wywodzących się z najznakomitszego rodu. Stanowisko nie było dziedziczne. Wódz sprawował władzę dożywotnio. Tylko jeden z wodzów germańskich wsławił się niechlubną tyranią w stosunku do innych Germanów – Marbod z plemienia Markomanów. Przeprowadził swoich wojowników na terytorium dzisiejszych Czech, a następnie podbił Semnonów, Longobardów i przypuszczalnie Lugiów. W 17 roku n.e. uległ jednak Cheruskom, którzy zmusili go do ucieczki na ziemie cesarstwa rzymskiego.
Wyznanie
Germanie byli do V wieku poganami, wcześniejszej chrystianizacji uległy tylko te ludy, które znalazły się w orbicie wpływów cesarstwa rzymskiego. Przyjmowały one chrześcijaństwo wyznania ariańskiego. Pierwszym ludem germańskim, który przyjął katolicyzm, byli Frankowie Saliccy Chlodwiga. Do katolicyzacji pozostałych plemion przyczyniła się ekspansja blisko związanego z papiestwem imperium frankijskiego Karolingów. Najpóźniej schrystianizowani zostali Sasi (VIII wiek), Anglowie (VII wiek) i Germanie skandynawscy (X wiek).
Zagadnienia genetyczne
Zobacz też
Germania
język pragermański |
1786 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grupa%20etniczna | Grupa etniczna | Grupa etniczna – grupa ludzi, identyfikujących się ze sobą w oparciu o wspólne doświadczenia społeczne, kulturowe, narodowe oraz historyczne. Przynależność do grupy etnicznej najczęściej wiąże się jednym lub kilkoma wspólnymi elementami: dziedzictwem kulturowym, językiem, strukturą społeczną, wierzeniami, rytuałami, kuchnią, ubiorem czy wyglądem zewnętrznym.
Większe grupy etniczne mogą dzielić się na mniejsze podgrupy (np. plemiona lub klany), które wskutek endogamii lub fizycznej izolacji od grupy dominującej mogą z czasem stać się oddzielną grupą etniczną. Odwrotnie też, odrębne grupy mogą połączyć się i stopić ze sobą. Niezależnie od tego czy w grę wchodzi podział czy fuzja proces powstania świadomości etnicznej określany jest etnogenezą.
Grupa etniczna to termin odnoszący się do społeczności odznaczającej się wspólnotą cech kulturowych, która najczęściej (choć nie zawsze) związana jest z określonym terytorium etnicznym.
Może tworzyć potencjalne warunki do powstania narodu, gdy jej cechy czy też silne zespolenie historyczne prowadzą do powstania wspólnej tożsamości kulturowej i potrzeby jej organizacyjnego wyrazu. Tym samym rozpatrywać ją można jako jedno ze stadiów procesu narodowotwórczego. Może ona być wynikiem podziałów społeczeństwa na określonym terytorium etnicznym, a także składową procesów kształtowania się nowych grup etnicznych. Grupę etniczną, która nie jest narodem, ale posiada pewne jego cechy, nazywa się narodowością. Świadomość grupy etnicznej różni się od świadomości narodowej tym, że nie posiada ona tak precyzyjnego, bogatego w szczegóły wizerunku samej siebie. Cechy grupy nie są kultywowane w pełni świadomie, ale drogą nieintencjonalnej regulacji wewnętrznej odbywającej się poprzez oddziaływanie otoczenia na jednostkę. Rzeczą, która wyodrębnia grupę etniczną, nie jest zbiór jej własnych cech, lecz wspólny dla jej członków wizerunek grupy obcej, to co odróżnia „innych” od „nas”. Dla poczucia więzi etnicznej nieistotne są więc właściwości i cechy grupy jako takie, lecz rozpatrywanie ich w odniesieniu do grupy sąsiedniej, w kontekście pozwalających mówić o odrębności różnic kulturowych. Poczucie etniczności rodzi się więc najczęściej w sytuacji kontaktu międzygrupowego, stanowiąc jego rezultat.
Jedną z bardzo istotnych ról w tworzeniu się świadomości etnicznej odgrywa religia, która dla wielu grup jest podstawowym czynnikiem wspierającym odpór asymilacyjny, kształtującym tradycje i tożsamość narodową. Szczególnym przykładem religii etnicznej jest judaizm, który określa tożsamość Żydów. Dzięki niej grupa przetrwała ponad dwa tysiące lat w diasporowym rozproszeniu i zachowała własną odrębną kulturę.
Grupa etniczna nie może być uznana za grupę społeczną ze względu na to, że jej członkowie nie zawsze się z nią utożsamiają, a poczucie przynależności nie musi też stanowić o bliskiej więzi między jej członkami. Podobnie nie można jej uznać za kategorię społeczną, gdyż nie musi być ona związana rzeczywistą wspólnotą pochodzeniową i kulturą.
Grupę etniczną niekiedy mylnie identyfikuje się z mniejszością narodową albo grupą regionalną (grupą etnograficzną).
Definicje
Definicje grupy etnicznej często różnią się od siebie.
Według Kazimierza Moszyńskiego grupa etniczna jest to grupa ludzka cechująca się: 1) odrębnym językiem lub co najmniej silnie wyróżniającą się gwarą, 2) poczuciem pewnej bliskości łączącej jej członków przy poczuciu obcości w stosunku do analogicznych grup innych, 3) odrębną nazwą w ustach własnych lub przynajmniej w ustach grup sąsiednich/geograficznie bliskich, 4) mniej lub bardziej swoistą kulturą.
Według Maxa Webera jedną z najistotniejszych cech grupy etnicznej jest przeświadczenie o wspólnym pochodzeniu, które stanowi łącznik społeczny bez względu na to czy jest zgodne z rzeczywistością czy nie. Grupa etniczna jest wobec tego konstruktem, gdyż opiera się na subiektywnej wierze. Koncepcja Maxa Webera była sprzeczna; z ówczesnym przekonaniem o tym, że różnice społeczno-kulturowe i behawioralne wynikają z dziedziczenia cech, ze wspólnego pochodzenia (wówczas stosowano termin „rasa”). Ponadto badacz twierdził, że tworzenie grupy wynika z dążenia do monopolizacji władzy i statusu.
Wielu badaczy społecznych, takich jak antropolodzy Fredrik Barth i Eric Wolf, nie uważa tożsamości etnicznej za uniwersalną. Etniczność jest wynikiem specyficznych interakcji między grupami, a nie wrodzonej właściwości grup ludzkich. Wspólna kultura jest rezultatem kontaktu międzygrupowego, nie zaś definicyjną cechą sposobu zorganizowania grupy etnicznej.
Fredrik Barth był jednym z najbardziej wpływowych teoretyków grup etnicznych. Jego esej „Grupy i granice etniczne” z 1969 roku przyczynił się do rozpowszechnienia terminu w naukach społecznych w latach 80 i 90 XX wieku. Barth poszedł dalej niż Weber kładąc szczególny nacisk na konstruowany charakter etniczności. Według niego jest ona negocjowana i renegocjowana zarówno poprzez wewnętrzną, jak i zewnętrzną identyfikację. W tej koncepcji grupy etniczne nie są izolatami kulturowymi, tożsamości etniczne są ze sobą powiązane i wzajemnie się kształtują.
Według Thomasa Eriksena studia nad etnicznością przez długi czas były zdominowane przez dwie debaty: pomiędzy prymordializmem i instrumentalizmem oraz pomiędzy konstruktywizmem i esencjalizmem. Według prymordializmu członkowie grupy postrzegają więzi etniczne jako coś danego z zewnątrz, niekiedy nawet przymusowo. Z kolei podejście instrumentalne traktuje etniczność przede wszystkim jako element stworzony ad hoc w wyniku strategii politycznej w celu zrealizowania interesów jednostki takich jak wzrost bogactwa, władza, status społeczny.
Konstruktywiści postrzegają narodową czy etniczną tożsamość jako produkt uwarunkowany historycznie. Esencjaliści natomiast uważają je za ontologiczne kategorie definiujące podmioty społeczne, nie zaś wynik społecznych działań.
Z czasem debaty te musiały zostać zastąpione, zwłaszcza w antropologii, próbą odpowiedzenia na coraz bardziej upolitycznione formy samoreprezentacji przez członków grup etnicznych i narodów. Odnosi się to zwłaszcza do wielokulturowości w takich krajach jak np. Stany Zjednoczone i Kanada, które są zróżnicowane poprzez dużą liczbę różniącej się tożsamością etniczną ludności napływowej.
W 1978 roku antropolog Ronald Cohen stwierdził, że identyfikacja grupy etnicznej w naukach społecznych zwykle nie odpowiada realiom, a stanowi niedokładne, narzucone etykiety. W ten sposób wykazał fakt, że określenie grupy przez osoby z zewnątrz może nie pokrywać się z autoidentyfikacją jej członków.
Terminologia
Termin „etniczny” wywodzi się od greckiego słowa εθνος, ethnos (a dokładniej od przymiotnika ἐθνικῶς, ethnikos, który przeszedł do języka łacińskiego jako ethnicus). W starożytnej Grecji mógł się odnosić do grupy towarzyszy czy po prostu każdej większej zbiorowości, a także do stada zwierząt czy też roju owadów. W Grecji klasycznej termin nabrał znaczenia porównywalnego z obecną koncepcją grupy etnicznej, zawierającego się w słowach „naród” i „ludzie”. Za czasów hellenistycznych został on jeszcze bardziej zawężony do obcych, barbarzyńskich narodów (w wiekach późniejszych określanych pogańskimi).
Aleksandryjscy Żydzi w tłumaczeniu na grecki Septuaginty używali pojęcia ethnos do określenia ludów innych niż Izraelici. Późnołacińskie ethnicus znane z Wulgaty oznaczało po prostu pogan. Przez kilka epok ethnos uległ zapomnieniu, do interpretacji terminu jako rasy, ludzi, narodu, powrócono dopiero w XIX wieku, gdy pojawił się w estetyce francuskiej wraz z problematyką rasową. W latach 30 XX wieku wyłonił się termin grupa etnograficzna. Proces powstawania etniczności pod nazwą etnogenezy pojawia się w literaturze etnologicznej od około 1950 roku.
Etnos
Termin etnos stosowany na określenie każdej wspólnoty etnicznej niezależnie od wielkości, stopnia wewnętrznego zorganizowania lub typu etnicznej tożsamości, która wyodrębnia się wśród innych sąsiadujących z nią grup charakterystyczną kulturą ukształtowaną w procesie rozwoju historycznego.
W latach 60. XX wieku był niezwykle popularny w etnografii sowieckiej. Współcześnie zaś stosowany jest jako synonim grupy etnicznej i jest bliski pojęciu tożsamości etnicznej, niekiedy też narodu. Może określać organizm etnospołeczny, czyli odrębne społeczeństwo, lub kulturowy. Ponieważ kultura podlega zmianom, różnicuje się lub ujednolica, można wyodrębnić kilka etnosów w obrębie jednego, szerszego.
Asymilacja
Wskutek zmian języka, akulturacji, adaptacji i religijnej konwersji, możliwe jest opuszczenie jednej grupy i wejście do innej (z wyjątkiem grup etnicznych, podkreślających czystość rasową jako kluczowe kryterium członkostwa).
Grupy etniczne często ulegają ludobójstwu kulturowemu czy też asymilacji. Szczególnie zjawisko to ma miejsce wśród grup tubylczych, mało liczebnych, których kultury nie są w stanie przeciwstawić się tendencjom unifikującym, migracjom czy małżeństwom mieszanym. Tracąc moc i zdolności międzypokoleniowego odtwarzania swojej kultury, powoli znikają, wtapiając się w otaczające je populacje dominujące.
Grupa etniczna a naród
Termin „grupa etniczna” jest często używany zamiennie z niejednoznacznymi określeniami takimi jak „naród” czy „lud”. Pojęcia grupy etnicznej i narodu są do siebie zbliżone i trudno jednoznacznie nakreślić ich granice. Według niektórych źródeł narodem jest grupa ludzi posiadająca własne państwo. Według innych do narodów zaliczamy również te społeczności, które dążą do utworzenia własnych organów państwowych (separatyzm). Przyjęcie drugiego z tych kryteriów oznaczałoby rozszerzenie listy narodów o kolejne grupy etniczne, m.in.: Kurdów, czy Basków. Na świecie istnieje również wiele państw wieloetnicznych (np.: Belgia, Kanada, Szwajcaria). Dlatego też pojawiły się definicje narodów politycznych, np. Belgów, Brytyjczyków, Kanadyjczyków czy Szwajcarów, które jednak nie opisują ich jednoznacznie ani jako naród, ani jako grupa etniczna.
Konflikty etniczne
Obecność wielu dużych grup etnicznych na terenie jednego państwa może skutkować zaistnieniem konfliktu etnicznego. Ich geneza jest niejednokrotnie złożona. Można wyróżnić konflikty etniczne, które są spowodowane dążeniem danego narodu do niepodległości. Sytuacja taka występuje powszechnie w państwach byłej Jugosławii (np. w Kosowie), a także w Kraju Basków. Ponadto pojawiają się konflikty związane z rywalizacją dwóch grup etnicznych na terenie jednego państwa. Sytuację taką obserwuje się w Rwandzie, gdzie dwa plemiona – Tutsi oraz Hutu od dziesięcioleci zabiegają pomiędzy sobą o ziemię i władzę w państwie. Jednocześnie nie pojawiają się tam dążenia niepodległościowe.
Przypisy
Bibliografia
Nikitorowicz J., Grupy etniczne w wielokulturowym świecie, GWP, Sopot 2010
Kempny M., Nowicka E. (red.), Grupy i granice etniczne, [w:] Badania kultury, Kontynuacje, Warszawa 2004, s. 348–377
Staszczak Z. (red.), Słownik etnologiczny: terminy ogólne, PWN, Poznań 1987, hasło: K. Kwaśniewski, Grupa etniczna, s. 144-149
Socjologia narodu |
1787 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20przemys%C5%82u | Geografia przemysłu | Geografia przemysłu – dział geografii społeczno-ekonomicznej, nauka badająca strukturę przestrzenną przemysłu (w skali lokalnej, regionalnej, krajowej, międzynarodowej) oraz procesy czasowo-przestrzenne ją kształtujące.
Terminy z zakresu geografii przemysłu:
lokalizacja przemysłu – przemysł – teorie lokalizacji zjawisk gospodarczych
zakład – przedsiębiorstwo – koncern
koncentracja przemysłu – ośrodek przemysłowy – okręg przemysłowy
efekt mnożnikowy
Teorie, trendy i poglądy:
Marshallowskie okręgi przemysłowe
Klastry (grona) przedsiębiorstw |
1792 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giewont | Giewont | Giewont – masyw górski w Tatrach Zachodnich o wysokości 1895 m n.p.m. i długości 2,7 km. Jego główny wierzchołek, Wielki Giewont, jest zazwyczaj uznawany za najwyższy szczyt Tatr Zachodnich położony w całości na terenie Polski; choć wyższa jest Twarda Kopa w Czerwonych Wierchach, pomija się ją ze względu na niewielką wybitność.
Topografia
Masyw Giewontu położony jest między Doliną Bystrej, Doliną Kondratową, Doliną Małej Łąki i Doliną Strążyską. Góruje nad Zakopanem i jest z niego znakomicie widoczny. Od strony północnej Giewont jest stromy i trudno dostępny, zbocza południowe są łagodniejsze.
Szczyt znajduje się w północnej grani Kopy Kondrackiej. Masyw Giewontu złożony jest z trzech części: Wielkiego Giewontu (1895 m), Małego Giewontu (1739 m) i Długiego Giewontu (1868 m). Pomiędzy Wielkim a Małym Giewontem znajduje się Giewoncka Przełęcz (1709 m), z której opada cieszący się złą sławą (ponieważ zginęło w nim wielu turystów, którzy zboczyli ze szlaku celem skrócenia drogi powrotnej) Żleb Kirkora. Do roku 2003 zginęło w ten sposób ponad 20 turystów. Wielki Giewont ma północną ścianę o wysokości względnej około 600 m. W kierunku południowym zbocza Wielkiego Giewontu opadają do Kondrackiej Przełęczy. Długi Giewont ma ok. 1,3 km długości.
Między Wielkim a Długim Giewontem położona jest głęboka przełęcz zwana Szczerbą (1810 m), z której opada Żleb Szczerby. Na Wielkim Giewoncie znajduje się 15-metrowy żelazny krzyż na Giewoncie, obiekt pielgrzymek religijnych, ale również niebezpieczne miejsce w czasie burzy.
Geologia
Masyw Giewontu wchodzi w skład tzw. serii wierchowej utworzonej głównie przez skały parautochtoniczne. Sam masyw tworzą dwie płaszczowiny: niższa płaszczowina Czerwonych Wierchów i leżąca na niej płaszczowina Giewontu. Utwory płaszczowiny Czerwonych Wierchów występują tylko w dolnej partii Małego Giewontu, resztę masywu tworzy płaszczowina Giewontu.
Masyw Giewontu budują skały osadowe, przede wszystkim wapienie i dolomity triasu oraz wapienie jury i kredy, jedynie na Kondrackiej Przełęczy znajdują się skały metamorficzne – gnejsy i łupki biotytowe, będące zakończeniem dużej wyspy krystalicznej Goryczkowej, ciągnącej się od Kasprowego Wierchu. W kierunku od Kondrackiej Przełęczy odsłaniają się najpierw lądowe piaskowce z przeławiceniami mułowców i zlepieńców dolnego triasu. Odsłaniają się one w rejonie wyniesienia szczytu.
Powyżej położone są płytkomorskie dolomity najwyższej części dolnego triasu oraz płytkomorskie dolomity z przeławiceniami wapieni środkowego triasu (wyłącznie anizyk, bez wyższej części tego piętra). W porównaniu do dolomitów dolnotriasowych skały te cechują się grubszymi ławicami. Wierzchołkowe partie południowych stoków Giewontu budują wapienie środkowej jury, a sam wierzchołek i wyższą część północnych zboczy tworzą wapienie jury górnej. Niższe partie zboczy północnych tworzą wapienie kredowe z licznymi amonitami. Podobną budowę ma Mały Giewont. Wszystkie warstwy osadowe zapadają pod kątem 80° na północ.
Flora i fauna
Masyw Giewontu położony jest w obrębie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Wapienne podłoże sprzyja występowaniu bogatej flory roślin wapieniolubnych. Stwierdzono występowanie rzadkich w Polsce roślin, jak: ostrołódka polna, rogownica szerokolistna, starzec pomarańczowy, szarota Hoppego, wierzba oszczepowata, jastrzębiec śląski, przymiotno węgierskie, podejźrzon rutolistny, potrostek alpejski (wszystkie z wyjątkiem starca i podejźrzona występują w Polsce tylko w Tatrach i to na nielicznych stanowiskach). W ścianach Giewontu przebywają w zimie kozice i jest to jedno z niewielu w polskich Tatrach miejsc, w których mogą przetrwać zimę.
Historia i znaczenie
Najstarsze dokumenty wspominają o istnieniu w XVI wieku kopalni miedzi Gyewant w Giewoncie. Nie zostało jednak wyjaśnione ostatecznie pochodzenie nazwy góry. Nazwa góry wywodzi się prawdopodobnie z języka niemieckiego, od słowa Wand (‘ściana, skała’). Pierwotna forma brzmiała zapewne Gewand (grupa skał) bądź Gähwand (‘stroma skała’). Jednak według Mariusza Zaruskiego podobnie jak wiele innych nazw tatrzańskich, nazwa góry pochodzi od nazwiska góralskiego – żyje do tej pory ród Giewontów.
Giewont to góra-symbol, której zarys kojarzony jest z sylwetką śpiącego rycerza. Jedna z wersji legendy o rycerzach śpiących pod Tatrami, którzy obudzą się, gdy Polska znajdzie się w wielkim zagrożeniu, umiejscawia ich właśnie pod Giewontem. Związane jest to z licznymi w ścianach Giewontu jaskiniami, m.in. Jaskinia Zawaliskowa w Długim Giewoncie, Studnia w Giewoncie, Jaskinia Juhaska, Jaskinia Śpiących Rycerzy, Jaskinia Śpiących Rycerzy Wyżnia, Kozia Grota, Dziura w Szczerbie, Ruda Nyża, Dziura nad Doliną Strążyską.
Północne ściany Giewontu są atrakcyjnym celem wspinaczkowym dla taterników. Wytyczono w nich wiele dróg wspinaczkowych. Jednakże znajdują się na obszarze ochrony ścisłej Regle Zakopiańskie i TPN nie zezwala na wspinaczkę.
Walery Eljasz-Radzikowski w 1880 r. pisał o Giewoncie: „Z każdej prawie chaty Giewonta widać, toteż słusznie mu się należy tytuł króla zakopiańskiego”.
Giewont jest bardzo niebezpieczny podczas burzy. Było wiele wypadków porażenia piorunem, w tym śmiertelnych. 22 sierpnia 2019, podczas burzy, pioruny uderzyły w kopułę szczytową Giewontu, śmiertelnie rażąc 4 osoby (w tym dwoje dzieci) i raniąc ponad 100 (w tym kilkadziesiąt ciężko, 157 osób zostało hospitalizowanych). Był to najtragiczniejszy wypadek w historii zdobywania tej góry od 1937 roku, kiedy również zginęły 4 osoby.
Szlaki turystyczne
Na szczyt Wielkiego Giewontu dojść można trzema popularnymi szlakami turystycznymi (czasy przejścia podane na podstawie mapy):
– niebieski z Kuźnic przez Kalatówki, Dolinę Kondratową, obok schroniska PTTK na Hali Kondratowej i przez Kondracką Przełęcz. Czas przejścia: 2:55 h, ↓ 2:15 h
– czerwony z Doliny Strążyskiej przez Polanę Strążyską i Przełęcz w Grzybowcu na Wyżnią Kondracką Przełęcz, stamtąd dalej szlakiem niebieskim.
Czas przejścia od wylotu Doliny Strążyskiej na przełęcz: 3 h, ↓ 2:20 h
Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 15 min, ↓ 10 min
– żółty z Gronika przez Dolinę Małej Łąki na Kondracką Przełęcz, dalej szlakiem niebieskim.
Czas przejścia z Gronika na przełęcz: 2:45 h, ↓ 2:05 h
Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 30 min, ↓ 20 min.
Do Wyżniej Kondrackiej Przełęczy trasa jest bez większych trudności technicznych. Ostatni podwierzchołkowy odcinek (szlak niebieski) jest trudniejszy i ubezpieczony łańcuchami. Obowiązuje na nim ruch jednostronny – na szczyt prowadzi (patrząc z dołu) trasa z prawej strony. W sezonie przy dobrej pogodzie na odcinku tym tworzą się kolejki, czasami bardzo długie – Giewont należy do najbardziej popularnych szczytów.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Archiwalne widoki góry w bibliotece Polona
Granie i grzbiety polskich Tatr
Granie i grzbiety Tatr Zachodnich |
1793 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gestapo | Gestapo | Gestapo (, Tajna Policja Państwowa; do 1936 również Gestapa, od Geheimes Staatspolizeiamt – Urząd Tajnej Policji Państwowej) – tajna policja utworzona w III Rzeszy 26 kwietnia 1933, która w sposób bezwzględny zwalczała wszelkie przejawy oporu, rozwiązana wraz z upadkiem III Rzeszy w 1945. Przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznana za organizację zbrodniczą.
Historia
26 kwietnia 1933 roku Hermann Göring, ówczesny minister spraw wewnętrznych Prus, utworzył Urząd Tajnej Policji Państwowej (niem. Geheimes Staatspolizeiamt – Gestapa), początkowo tylko dla prowincji pruskiej. Urzędem Tajnej Policji Państwowej kierował Rudolf Diels do czerwca 1934 roku.
Początkowo Gestapo była Departamentem I-A dawnego pionu pruskiej policji politycznej Sapo. W jej skład wchodziły początkowo trzy Wydziały Główne:
Administracja, organizacja i prawo;
Przestępstwa polityczne;
Policja obronna (kontrwywiad); szefowie: radca stanu Günther Patschowsky (1934)/kierownikiem Wydziału Wschód był komisarz Walter Kubitzki, a w 1936 roku Werner Best.
Zmiany w aparacie policyjnym III Rzeszy
W 1936 urząd objął swym działaniem całe Niemcy i zmienił nazwę na Gestapo. Skrót „Gestapo” wymyślił najprawdopodobniej urzędnik berlińskiej poczty, gdyż pełna nazwa nie mieściła się na pieczątce.
10 lutego na mocy ustawy pruskiej, usankcjonowano wyjątkowe stanowisko i określono zakres działania Gestapo. Ustawa czyniła ją legalną instytucją, ale jednocześnie stawiała ponad prawem. Od decyzji Gestapo nie przysługiwało prawo odwołania się do sądu. Intencję ustawodawcy najlepiej wyrażają słowa proklamacji Adolfa Hitlera z 22 października 1938 roku: „wszelkie środki podejmowane dla urzeczywistnienia woli wodza uważa się za zgodne z prawem, nawet jeśliby miały być sprzeczne z obowiązującymi ustawami i dotychczasową praktyką”. Szefem całej policji niemieckiej został Heinrich Himmler, bardzo bliski współpracownik Adolfa Hitlera.
W tym samym roku (1936) Heinrich Himmler połączył Gestapo i policję kryminalną (Kriminalpolizei – Kripo) w jedną organizację – Policję Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei – Sipo) i podporządkował ją szefowi partyjnej służby bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst – SD), Reinhardowi Heydrichowi. W październiku 1939, po awansie Heinricha Himmlera na stanowisko komisarza Rzeszy do spraw umacniania niemieckich wartości narodowych, odpowiedzialnego za zachowanie czystości rasowej na Wschodzie, funkcję szefa Gestapo objął SS-Oberführer Heinrich Müller.
W latach 1939–1941 Gestapo ściśle współpracowała z NKWD w zakresie likwidacji podziemia i opozycji politycznej na terenach okupowanych przez ZSRR i III Rzeszę.
Podporządkowanie administracyjne, zadania i działalność
W latach 1939–1945 Gestapo wchodziła w skład Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt – RSHA), jako jego IV departament. Gestapo działała na terenie państwa niemieckiego, oraz we wszystkich okupowanych przez III Rzeszę państwach europejskich, stanowiąc główny czynnik terroru i odgrywając główną rolę w inspirowaniu i realizowaniu zbrodniczych planów rasistowskiej polityki narodowych socjalistów. Wielu członków Gestapo przydzielanych było także do jednostek Einsatzgruppen.
W 1934 r. Gestapo była małą organizacją, dysponującą niewielką liczbą opłaconych agentów i informatorów. W tym samym roku w Szczecinie działało 41 gestapowców, tyle samo co we Frankfurcie nad Menem; w 1935 r. w Bremie było tylko 44 funkcjonariuszy, a w Hanowerze 42. W marcu 1937 r. rejonowe biuro Nadrenii odpowiedzialne za obszar, na którym żyły cztery miliony ludzi, w swej siedzibie w Düsseldorfie oraz rozmaitych oddziałach terenowych miało 281 agentów. Gestapo przed Anschlussem Austrii zatrudniała około 7000 osób, natomiast pod koniec 1944, liczba ta wzrosła do około 32 000 funkcjonariuszy. Według Bogusława Wołoszańskiego Gestapo (Sipo) zatrudniała 45 000 pracowników oraz około 60 000 agentów i 100 000 informatorów. W sumie z ok. 20 000 funkcjonariuszy Gestapo w Niemczech w 1939 r., 3000 było również członkami SS, i to pomimo faktu, że od pierwszych dni Trzeciej Rzeszy ich organizacją kierował szef SS, Heinrich Himmler.
Siedziba centrali Gestapo od 1933 roku mieściła się w budynku byłej berlińskiej Szkoły Sztuk Pięknych, przy Prinz-Albrecht-Straße 8.
Podstawowe funkcje Gestapo jako organu defensywnego struktur bezpieczeństwa III Rzeszy to:
Inwigilacja i zwalczanie przeciwników reżimu w granicach III Rzeszy i na obszarach okupowanych
Prowadzenie działań kontrwywiadowczych
Przeciwdziałanie dywersji
Egzekutywa policyjna.
Na początku marca 1940 w Zakopanem miała miejsce wspólna konferencja radzieckiego NKWD i Gestapo, na której omówiono metody pracy operacyjnej przeciwko podziemiu polskiemu i wymieniono się informacjami, Rosjanie wydali Niemcom zbiegłych do ZSRR komunistów niemieckich i austriackich (por. Aleksander Weissberg-Cybulski).
Działania Gestapo nie podlegały żadnej kontroli ani zaskarżeniu przed sądem. Współpracownik Himmlera, dr Werner Best (Pierwszy szef Departamentu II RSHA), ujął to następująco: „Dopóki policja wykonuje polecenia przywództwa, działa legalnie”.
W 1946 roku Gestapo została uznana za organizację przestępczą, winną ludobójstwa i zbrodni wojennych, przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.
Struktura organizacyjna Gestapo
Początkowa struktura organizacyjna Gestapo:
Gruppe „IV A” – zwalczanie ruchu oporu – kierownik SS-Oberführer Friedrich Panzinger 1941-1944
Referat A-1: lewicowy ruch oporu
Referat A-2: zwalczanie sabotażu i dywersji
Referat A-3: prawicowy ruch oporu
Referat A-4: organizacje kościelne
Referat A-5: emigracja
Gruppe „IV B” – opozycja – kierownik SS-Sturmbannführer Albert Hartl 1939–1944
Referat B-1: sprawy żydowskie
Referat B-2: wyznania religijne
Referat B-3: handel i rzemiosło
Referat B-4: prasa/propaganda
Referat B-5: mniejszości narodowe
Referat B-6: przestępstwa graniczne
Gruppe „IV C” – kartoteka i areszty – kierownik SS-Sturmbannführer Fritz Rang 1941-1943
Referat C-1: kartoteka/akta personalne
Referat C-2: areszt prewencyjny
Referat C-3: sprawozdawczość
Referat C-4: gromadzenie informacji
Referat C-5: nadzór
Gruppe „IV D” – wielkoniemiecka strefa wpływów – kierownik SS-Standartenführer Erwin Wienman 1941-1944, SS-Standartenführer Fritz Rang 1944 – V 1945
Referat D-1: Protektorat Czech i Moraw
Referat D-2: Generalne Gubernatorstwo
Referat D-3: obcokrajowcy wrogich państw
Referat D-4: kraje okupowane Europy Zachodniej
Referat D-5: kraje okupowane na Wschodzie
Gruppe „IV E” – kontrwywiad – kierownicy SS-Standartenführer Werner Best 1936 – 27 IX 1939, SS-Standartenführer Walter Schellenberg 27 XI 1939 – 21 VI 1941, SS-Oberführer Walter Huppenkothen VII 1941 – IV 1944, SS-Standartenführer Helmut Knochen I/IV 1945, SS-Sturmbannführer Horst Kopkow IV 1945.
Referat E-1: sprawy ogólne kontrwywiadu
Referat E-2: administracja i zaopatrzenie/następnie: kontrwywiad gospodarczo-przemysłowy
Referat E-3: kontrwywiad Zachód
Referat E-4: kontrwywiad Północ
Referat E-5: kontrwywiad Wschód – kier. Walter Kubitzki/Sonderkommando VES zwalczanie wywiadu i łączności ZWZ/AK
Referat E-6: kontrwywiad Południe
Gruppe „IV F” – służba graniczna, cudzoziemcy, paszporty.
W późniejszym czasie jeszcze powstały Gruppe „IV-N” – początkowo jako służba łączności Gestapo, potem jako tzw. służba informacyjna (kartoteka całej agentury i kontrola efektywności agenturalnego zdobywania informacji), oraz Gruppe „IV S” – zwalczanie ruchów partyzanckich.
We wrześniu 1939 roku Gestapo została włączona do nowo utworzonego scentralizowanego organu bezpieczeństwa RSHA jako Urząd IV (Amt IV) i pozostała w jego ramach aż do rozwiązania w 1945 roku. Po wybuchu wojny utworzono równolegle Departament IV/B. W okresie późniejszym dotychczasowe jednostki skomasowano w jeden Wydział IV/A, a Departament IV/B przekształcono w Wydział IV/B.
Gestapo 1944
Zależnie od wymogów wojny struktura organizacyjna Gestapo ulegała dalszym zmianom. Na początku 1944 roku przedstawiała się następująco:
Amt IV RSHA [Gestapo] (badanie i zwalczanie nieprzyjaciela) – szef SS-Gruppenführer und General der Polizei Heinrich Müller
IV A – Fachreferaten referaty specjalistyczne
IV A1: zwalczanie opozycji;
Ia – komunizm, marksizm i podobnego charakteru organizacje, wroga propaganda, działania partyzanckie w Niemczech, niemieccy jeńcy w obozach radzieckich
Ib – ruchy reakcyjne [działania opozycyjne, monarchizm, pacyfizm, defetyzm itp.
IV A2: sabotaż
2a – wykrywanie i zwalczanie aktów sabotażu, zabójstwa polityczne, terroryzm
2b – agenci-spadochroniarze, wykrywanie tajnych radiostacji.
IV A3: kontrwywiad
3a – zwalczanie obcego szpiegostwa politycznego i ujawniania tajemnicy państwowej
3b – zwalczanie szpiegostwa gospodarczego, śledzenie sytuacji w Szwajcarii, nielegalny handel walutą.
3c – obserwacja wydarzeń na i za granicami kraju, działania kontrwywiadowcze, nielegalne poruszanie się środkami transportu.
IV A4: opozycja ideologiczna
4a – katolicy, protestanci, organizacje religijne sekty, masoni.
4b – Żydzi, emigranci, pozbawianie obywatelstwa niemieckiego i inne.
IV A5: sprawy specjalne
5a – ochrona kierownictwa partii i rządu, zadania specjalne i inne
5b – sprawy partii i prasy
IV A6: służba rejestracyjna i poszukiwania:
6a – rejestry osób poszukiwanych, kartoteka fotograficzna, informacja
6b – areszty zapobiegawcze
6c – robotnicy cudzoziemcy i jeńcy wojenni (obozy koncentracyjne i obozy pracy)
IV B: Länderreferaten – referaty terytorialne kontrwywiadu
IV B1: terytoria zachodnie
1a – Francja, Belgia
1b – Holandia, Anglia, USA, Kanada
1c – kraje skandynawskie
IV B2: terytoria wschodnie
2a – tereny wschodnie i Związek Radziecki
2b – Polska
2c – Protektorat Czech i Moraw, Słowacja
IV B3: terytoria Europy Południowo-Zachodniej, Afryka i Ameryka Południowa
3a – kraje bałkańskie, Turcja, Bliski Wschód
3b – Szwajcaria Włochy, Hiszpania, Portugalia, Afryka, Ameryka Południowa
IV B4: paszporty i dowody osobiste
4a – paszporty
4b – dokumenty tożsamości, rejestracja i kontrola obcokrajowców
4c – wydawanie wiz
IV B/A: [Arbeit] – praca dostarczanie siły roboczej
IV B/G: [Grenzpolizei] – Policja Graniczna oraz wchodzący w skład referatu: Zollgrenzschutz – Urząd Celny – inspekcja graniczna, ochrona i rewizje.
Stopnie służbowe
Ze źródeł specjalistycznych (m.in. www.powstanie-warszawskie-1944.pl) wynika, że funkcjonariusze Gestapo używali podwójnych stopni – obok stopnia służbowego SS był także stopień policyjny.
W Gestapo obowiązywały następujące rangi służbowe i odpowiednie stopnie SS, m.in.:
Kriminalassistent (SS-Oberscharführer)
Kriminaloberassistent (SS-Hauptscharführer)
Kriminalsekretär i Kriminalobersekretär (SS-Untersturmführer)
Kriminalinspekteur i Kriminalkommissar (SS-Obersturmführer)
Kriminaldirektor (SS-Hauptsturmführer)
Regierungs und Kriminalrat (SS-Sturmbannführer)
Oberregierungsrat und Kriminalrat (SS-Obersturmbannführer)
Regierungs und Kriminaldirektor (SS-Standartenführer)
Według innych źródeł struktura podwójnych stopni wyglądała następująco:
Kriminalassistent (SS-Rottenführer)
Kriminaloberassistent (SS-Oberscharführer)
Kriminalsekretär –
Kriminalobersekretär (SS-Untersturmführer)
Kriminalinspektor (SS-Obersturmführer)
Kriminalkommissar (SS-Hauptsturmführer)
Kriminaldirektor (SS-Sturmbannführer)
Regierungs- und Kriminalrat –
Oberregierungs- und Kriminalrat (SS-Obersturmbannführer)
Regierungs- und Kriminaldirektor (SS-Standartenführer)
Umundurowanie
Gestapo używała stopni Sipo, aby zasugerować ludności cywilnej przynależność do policji. Czarne mundury były używane przez całą wojnę jako mundury galowe. Na co dzień funkcjonariusze Gestapo używali szarych mundurów SS oraz mundurów policyjnych SS z wykładanym kołnierzem, koszulą i czarnym krawatem.
Wszyscy funkcjonariusze Gestapo nosili na lewym rękawie romby z inicjałami SD, gdyż to właśnie SD sprawowała kierowniczą rolę w całej RSHA, a szefami pionów Gestapo zawsze byli oficerowie SD. Gestapo było w praktyce jedynie egzekutywą w rękach SD i wykonywała wszystkie jej wytyczne. Choć cele obu pionów w wielu dziedzinach się pokrywały (bądź dublowały), to jednak siłą sprawczą całego aparatu RSHA była właśnie SD.
Zobacz też
Ernst Kaltenbrunner
Totenkopf
OVRA
Tokubetsu Kōtō Keisatsu
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Norman Polmar, Thomas B. Allen: Księga Szpiegów. Encyklopedia, przekł. Halina Białkowska [et al.], Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 2000. .
Edward Crankshaw, Gestapo, przeł. Jerzy Dewitz, przedmowa Franciszek Ryszka, Warszawa, Książka i Wiedza, 1997. .
Jan Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa, Książka Wiedza, 2007. .
Linki zewnętrzne
Kolekcja świadectw dotyczących działalności Gestapo w okupowanej Polsce w bazie „Zapisy Terroru”
Sicherheitspolizei
Policja polityczna |
1794 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazda | Gwiazda | Gwiazda – kuliste ciało niebieskie, stanowiące skupisko powiązanej grawitacyjnie materii. Przynajmniej przez część swojego istnienia emituje w sposób stabilny promieniowanie elektromagnetyczne (w szczególności światło widzialne). Gwiazdy powstają głównie z wodoru i helu, lecz w trakcie życia przybywa w nich atomów cięższych pierwiastków (tzw. metali).
Gwiazda powstaje wskutek zapadania grawitacyjnego chmury materii złożonej głównie z wodoru. Gdy jądro gwiazdy osiągnie dostatecznie dużą temperaturę i gęstość, rozpoczyna się reakcja fuzji jądrowej stopniowo zamieniająca wodór w hel. Wytworzona w tym procesie energia jest przenoszona ku powierzchni poprzez promieniowanie oraz drogą konwekcji. Ciśnienie wewnętrzne zapobiega dalszemu zapadaniu się pod wpływem grawitacji. Gdy wodór w jądrze ulegnie wyczerpaniu, dalszy rozwój gwiazdy zależy od jej masy – może zakończyć się np. w stadium białego karła bądź czarnej dziury. Część materii zostanie zwrócona w przestrzeń, gdzie utworzy kolejne pokolenie gwiazd o większej zawartości ciężkich pierwiastków.
Informacje o gwiazdach uzyskuje się głównie poprzez analizę docierającego z nich promieniowania elektromagnetycznego. Ich głównymi parametrami są temperatura powierzchni oraz jasność absolutna. Wykres klasyfikujący gwiazdy na podstawie tych dwóch wielkości nosi nazwę diagramu Hertzsprunga-Russella (H-R). Podobne obiekty znajdują się na nim blisko siebie. Na jego podstawie można ustalić masę, wiek, skład chemiczny oraz inne cechy gwiazd. Masa gwiazdy stanowi główną determinantę przebiegu jej ewolucji oraz sposobu, w jaki zakończy swe życie. Innymi czynnikami są zawartość pierwiastków cięższych od helu oraz bliskość innych ciał o dużej masie (szczególnie takich, które mogą zasilać gwiazdę materią). Inne parametry, takie jak średnica, prędkość obrotu wokół własnej osi, sposób poruszania się oraz temperatura, wynikają z dotychczasowej ewolucji.
Z wyjątkiem Słońca oraz (przez krótki czas) niektórych supernowych gwiazdy można obserwować z powierzchni Ziemi jedynie na nocnym niebie, gdyż nie przyćmiewa ich wówczas rozproszone w atmosferze światło słoneczne. Najlepiej widocznym na sferze niebieskiej gwiazdom od dawna nadawano nazwy i łączono je w gwiazdozbiory. Astronomowie pogrupowali gwiazdy oraz inne ciała niebieskie w katalogi astronomiczne, które zapewniają ujednolicone nazewnictwo.
Wiele gwiazd, choć nie większość, jest związanych grawitacyjnie z innymi, tworząc układy podwójne lub wielokrotne, w których owe ciała niebieskie poruszają się wokół siebie. W ciasnych układach podwójnych, gdzie oba składniki krążą w małej odległości, ich wzajemne oddziaływanie może istotnie wpływać na przebieg ich ewolucji. Gwiazdy nie są jednorodnie rozłożone we Wszechświecie, większość z nich wchodzi w skład struktur utrzymywanych dzięki sile grawitacji, takich jak gromady czy galaktyki.
Rozgwieżdżone niebo inspirowało prace wielu poetów, pisarzy, filozofów oraz muzyków. Niejednokrotnie bezpośrednio angażowali się oni w prowadzenie badań astronomicznych.
Obserwacja nocnego nieba
Najbliższą i najlepiej widoczną z Ziemi gwiazdą jest Słońce. Znajduje się ono w centrum Układu Słonecznego, w średniej odległości 150 milionów kilometrów od Ziemi. Jego bliskość sprawia, że na półkuli, którą akurat oświetla, występuje znaczne rozproszenie światła na cząsteczkach powietrza. Z tego powodu inne gwiazdy zostają przyćmione i nie są widoczne.
Termin „gwiazda” w potocznym znaczeniu używany jest w odniesieniu do punktowych źródeł światła widocznych na ciemnym niebie. Migoczą one z uwagi na wpływ ziemskiej atmosfery. Obserwowane gołym okiem i bez przyrządów pomiarowych, wydają się być nieruchome względem innych. W astronomii określenie „gwiazda” jest używane tylko w stosunku do ciał niebieskich świecących własnym światłem.
Gwiazdy wykazują wysoki stopień zróżnicowania pod względem jasności obserwowanej. Za ten stan rzeczy odpowiada duża różnorodność zarówno wśród dzielących je odległości od Ziemi, jak i wśród ich wielkości absolutnych. Wielka gwiazda może być dziesiątki tysięcy razy jaśniejsza od mało masywnej – przykładowo jedna z najbliższych Ziemi gwiazd, Alfa Centauri, jest dopiero trzecią najjaśniejszą gwiazdą na niebie, najjaśniejszą zaś jest leżący ponad dwa razy dalej Syriusz. Drugą najjaśniejszą gwiazdą nieba jest Kanopus, żółty nadolbrzym 70 razy bardziej odległy od Ziemi niż alfa Centauri, ale razy od niej jaśniejszy.
Gołym okiem można, przy sprzyjających warunkach pogodowych, dostrzec około 3–4 tysiące gwiazd. Ich liczba zależy od czasu i miejsca obserwacji – regiony nieba o największym zagęszczeniu gwiazd położone są w okolicach Drogi Mlecznej. Niebo na półkuli północnej jest bardziej rozgwieżdżone zimą, niż latem, mimo że to w lecie znajduje się na nim centrum Drogi Mlecznej. Najwięcej gwiazd widać z półkuli południowej, szczególnie latem. Kierując wzrok w stronę centrum Galaktyki, można zobaczyć mniej gwiazd, niż spoglądając w przeciwnym kierunku. Istnieją trzy podstawowe przyczyny tej pozornej sprzeczności. Po pierwsze, naprzeciwko centrum Galaktyki znajduje się Pas Goulda – zbiór setek młodych, jasnych gwiazd. Drugim czynnikiem jest położenie Układu Słonecznego na wewnętrznym brzegu Ramienia Oriona. Tworzące je obiekty leżą stosunkowo blisko Ziemi, więc spora ich część może łatwo zostać zauważona w kierunku przeciwnym do centrum Galaktyki. Dla odmiany ramię położone bliżej centrum (Ramię Strzelca) dzieli od Ziemi kilka tysięcy lat świetlnych. Trzeci czynnik to obecność na północnym niebie (na którym znajduje się centrum Drogi Mlecznej) licznych pobliskich ciemnych mgławic, kryjących duże regiony gwiazdotwórcze obejmującego Ziemię ramienia spiralnego, takie jak kompleksy mgławic w Cefeuszu czy Łabędziu.
Instrumenty obserwacyjne
Współcześnie do obserwacji gwiazd używa się teleskopów, umieszczonych zarówno na powierzchni Ziemi, jak i w przestrzeni kosmicznej, wyposażonych w urządzenia do analizy zebranego promieniowania w postaci spektroskopów, fotometrów, polarymetrów. Wyniki obserwacji są trwale rejestrowane. Początkowo do ich zapisu służyły płyty fotograficzne, natomiast obecnie stosuje się elektroniczne nośniki cyfrowe, a w roli przetworników – najczęściej cyfrowe matryce CCD.
Zakłócenia powodowane przez atmosferę ziemską eliminuje się przez zastosowanie układów optyki adaptatywnej, pozwalającą w przypadku największych teleskopów, takich jak Large Binocular Telescope czy Very Large Telescope, osiągać zdolność rozdzielczą większą niż ma Teleskop Hubble’a. Całkowita nieprzezroczystość atmosfery dla dalekiego ultrafioletu, promieniowania rentgenowskiego i gamma powoduje, że teleskopy prowadzące badania w tych zakresach są umieszczane poza Ziemią.
Gwiazdozbiory
Kilkaset widocznych na niebie gwiazd wyróżnia się blaskiem. Układają się one w charakterystyczne konfiguracje, określane mianem gwiazdozbiorów lub konstelacji. Gwiazdy tworzące konstelacje najczęściej nie są ze sobą w żaden sposób powiązane. Mimo pozornej bliskości, wynikającej z położenia na sferze niebieskiej, z reguły znajdują się one w bardzo różnych odległościach od Ziemi i od siebie nawzajem.
Gwiazdozbiory zaczęto wyróżniać około 3000 lat p.n.e., obecne były w większości cywilizacji, choć w różnych kulturach znacząco różniły się od siebie.
Niegdyś granice konstelacji nie były wytyczone jednoznacznie. Dopiero w 1930 Eugène Delporte w imieniu Międzynarodowej Unii Astronomicznej opublikował listę 88 gwiazdozbiorów, która obowiązuje współcześnie. Układy gwiazd nieumieszczone w katalogu nazywa się asteryzmami.
Historia obserwacji
Ludzie obserwowali gwiazdy już w początkach swojego istnienia. Działania te stanowiły pierwszą znaną człowiekowi formę astronomii. Prowadzenie badań astronomicznych motywowały względy zarówno poznawcze, jak i religijne, a także chęć zastosowania ich rezultatów do przewidywania wydarzeń. Wczesna astronomia była nierozerwalnie powiązana z astrologią, która stanowiła źródło zarówno wiedzy, jak i władzy. Dopiero upowszechnienie metody naukowej doprowadziło do rozdzielenia tych dwóch dyscyplin.
Gwiazdy odgrywały dużą rolę w rozwoju cywilizacji na całym świecie. Stanowiły istotny element wierzeń religijnych. Wielu starożytnych astronomów sądziło, że zostały one na trwałe umieszczone na sferze niebieskiej i że są niezmienne. Wyobrażali oni sobie, że rzucające się w oczy układy gwiazd tworzą figury utożsamiane z elementami natury lub lokalnej mitologii. Gwiazdozbiorów używano do określania pozycji Słońca oraz śledzenia ruchów planet. Dwanaście spośród trzynastu gwiazdozbiorów, które przecina płaszczyzna ekliptyki, stało się podstawą astrologii.
Pojawianie się charakterystycznych gwiazd (np. Syriusza) stanowiło podstawę kalendarzy. Powszechnie stosowany prawie na całym świecie kalendarz gregoriański to kalendarz słoneczny, którego konstrukcja opiera się na czasie trwania obiegu Ziemi wokół Słońca.
Czasy prehistoryczne
Od zarania dziejów człowiek poszukiwał związków pomiędzy doświadczanymi przez siebie wydarzeniami a zjawiskami kosmicznymi. Doprowadziło to do utworzenia pierwszych konstelacji, które zaspokajały serię potrzeb zarówno praktycznych, jak i religijnych.
Dostępne dane na temat religii paleolitu świadczą o obecności w ówczesnych systemach wierzeń niektórych gwiazdozbiorów, takich jak na przykład dzisiejsza Wielka Niedźwiedzica. Niedawno przeprowadzone badania ujawniają, że już w górnym paleolicie (około 16 tysięcy lat temu) istniał system złożony z dwudziestu pięciu konstelacji podzielonych na trzy grupy, reprezentujące kolejno niebo, ziemię oraz podziemne zaświaty – uniwersalne dla wszystkich kultur wymiary spojrzenia na świat.
Znaczenie konstelacji wzrosło w neolicie, kiedy człowiek zmienił tryb życia ze zbieracko-łowieckiego na osiadły i zajął się uprawą roli. Podział nieba na gwiazdozbiory ułatwiał zapamiętywanie położenia gwiazd związanych z wynikającymi z kalendarza porami wykonywania poszczególnych prac polowych, takich jak siew czy orka. Gwiazdozbiorom nadawano wtedy nazwy nawiązujące do różnych aspektów życia rolniczego i pasterskiego, niekoniecznie antropomorficzne.
Na pierwszą wiedzę astronomiczną człowieka prehistorycznego składało się przewidywanie ruchów Słońca, Księżyca oraz planet na tle wzajemnie nieruchomych gwiazd. Za przykłady zastosowań tej „protoastronomii” mogą posłużyć megalityczne monumenty, takie jak Stonehenge, demonstrujące nie tylko więź człowieka z niebiosami, lecz także jego zdolność prowadzenia dokładnych obserwacji i umiejętności praktyczne, między innymi zdolność wyznaczania terminów przesileń.
Starożytność i średniowiecze
Dalsze ulepszenia do systemu konstelacji wprowadzili w drugim tysiącleciu p.n.e. starożytni Babilończycy z Mezopotamii. Wprowadzili oni współcześnie obowiązujące nazwy znaków zodiaku (prawie wszystkie z nich mają sumeryjskie korzenie). Stworzyli również kalendarz księżycowy oparty na wydarzeniach astronomicznych wyznaczających okresy trwania pór roku. Ich dziełem są także najdawniejsze znane katalogi gwiazd, powstałe pod koniec drugiego tysiąclecia p.n.e., w okresie dominacji Kasytów (ok. 1531–1155 p.n.e.). Na podstawie jednego z takich katalogów, odnalezionego w pobliżu Babilonu, stwierdzono, że pozycje ówcześnie używanych gwiazdozbiorów nie odbiegały znacząco od współczesnych. Cywilizacje Mezopotamii bardzo interesowały się astrologią, którą uważały za równoprawną z astronomią dziedzinę wiedzy.
Rozległą znajomością astronomii wykazywali się również starożytni Egipcjanie: ich dziełem jest najstarsza dokładnie datowana mapa nieba, pochodząca z roku 1534 p.n.e., odnaleziona w grobowcu w pobliżu Luksoru. W dyscyplinie tej biegłość osiągnęli również Fenicjanie, lud żeglarzy, korzystający z jej dobrodziejstw w nawigacji. Przy wyznaczaniu kierunków świata i ustalaniu położenia posługiwali się oni między innymi Małą Niedźwiedzicą, w której skład wchodzi Alfa Ursae Minoris, współczesna Gwiazda Polarna, już 1500 lat p.n.e. położona bardzo blisko północnego bieguna niebieskiego.
Współczesna astronomia wiele zawdzięcza starożytnym Grekom i Rzymianom. Pierwszy katalog gwiazd w starożytnej Grecji sporządził około 300 p.n.e., z pomocą Timocharisa, astronom Aristillos. Za pierwszego obserwatora gwiazdy nowej uznaje się Hipparchosa z Nikei – zaobserwowany przez niego w II wieku p.n.e. wybuch w konstelacji Skorpiona wzbudził w nim powątpiewanie w niezmienność nieba. Dzięki uważnym obserwacjom poczynionym podczas tworzenia własnego katalogu gwiazd zauważył on, że pozycje gwiazdozbiorów zmieniły się w stosunku do tych zapisanych przez autorów wcześniejszych prac, na których się opierał, takich jak Eudoksos z Knidos (V – IV wiek p.n.e.). Odkrył on tym samym zjawisko precesji planetarnej – powolnej, lecz ciągłej zmiany orientacji Ziemi w stosunku do sfery niebieskiej. Atlas nieba Hipparchosa zawierał 1020 gwiazd i posłużył Klaudiuszowi Ptolemeuszowi za podstawę jego katalogu gwiazd umieszczonego w Wielkiej rozprawie astronomicznej. W tym samym dziele Ptolemeusz opisał także 48 z 88 używanych w dzisiejszych czasach gwiazdozbiorów, co dowodzi, że były one powszechnie znane już w drugim wieku naszej ery.
Za czasów Greków konstelacje utraciły swój naturalistyczny charakter i nabrały znaczenia czysto mitologicznego. Mity i legendy greckie związane są z większością gwiazdozbiorów, a także z planetami, które Grecy uważali za szczególny rodzaj gwiazd, wyróżniający się ruchem względem gwiazd stałych (planeta – gr. πλανήτης (planētēs) – wędrowiec). Reprezentowały one panteon najważniejszych bóstw, w szczególności olimpijskich – imiona ich rzymskich odpowiedników noszą Merkury (grecki Hermes), Wenus (gr. Artemida), Mars (gr. Ares) i Jowisz (gr. Zeus). Do grona planet Grecy zaliczali także Księżyc oraz Słońce, nie znali za to Urana (balansującego na granicy widzialności przy doskonałych warunkach obserwacyjnych, jego ruchu orbitalnego nigdy nie dostrzegli) oraz Neptuna (zupełnie niewidocznego gołym okiem). Z uwagi na niedużą jasność i olbrzymi dzielący od nich dystans pierwszą z nich odkryto dopiero w 1781, drugą zaś w 1846, a nazwy pochodzące z grecko-rzymskiego kręgu kulturowego nadali im ich nowożytni odkrywcy.
W średniowieczu w astronomii europejskiej zapanowała stagnacja, gdyż astronomowie chrześcijańscy przez długi czas bezkrytycznie akceptowali zgodną z zapisami biblijnymi arystotelejsko-ptolemejską kosmologię, rezygnując nawet z obserwacji. W tamtych czasach istotnie wyróżnili się za to astronomowie świata islamu, między innymi ze względu na to, że w praktykach tej religii bardzo ważne były rachuba czasu oraz wyznaczanie kierunku Mekki w dowolnym miejscu na Ziemi. Ponownie odkryli oni Almagest Ptolemeusza i żywili do tego dzieła ogromny szacunek. Nadali też wielu gwiazdom używane po dziś dzień arabskie nazwy, a także udoskonalili liczne przyrządy służące do ustalania ich pozycji, między innymi astrolabium czy kwadrant. Utworzyli oni także pierwsze duże obserwatoria, głównie na potrzeby opracowania katalogów astronomicznych zwanych Zij. Wśród tych prac znajduje się między innymi Księga gwiazd stałych autorstwa perskiego astronoma Abda Al-Rahmana Al Sufiego, odkrywcy licznych gwiazd, gromad (w tym Omicron Velorum i Collinder 399) oraz galaktyk (między innymi galaktyki Andromedy). W XI wieku perski uczony-polihistor Abu Rajhan Muhammad al-Biruni opisał Drogę Mleczną jako zbiór fragmentów nieba posiadających własności rozmglonych gwiazd, podał także pozycje różnych gwiazd podczas zaćmienia Księżyca w 1019. W XII wieku z kolei andaluzyjski astronom Ibn Bajjah wysnuł teorię, że Droga Mleczna składa się z wielu gwiazd, które nieomal stykają się za sobą i wyglądają na jednolitą jaśniejącą płaszczyznę z uwagi na zjawisko załamania emitowanego przez nie światła na materii znajdującej się pomiędzy Ziemią a Księżycem. Za dowód posłużyły mu obserwacje poczynione podczas koniunkcji Jowisza i Marsa w 500 AH (1106/1107).
Astronomowie chińscy, podobnie jak Hipparchos przed nimi, byli świadomi, że sfera niebieska podlega zmianom i że mogą na niej pojawić się gwiazdy dotychczas niewidoczne. To właśnie im udało się zaobserwować najwięcej „nowych gwiazd”. W 185 dostrzegli oni i po raz pierwszy w historii ludzkości opisali supernową, znaną współcześnie jako SN 185. Najjaśniejszym (pod względem obserwowanej jasności) tego typu zjawiskiem widocznym z Ziemi zarejestrowanym przez człowieka była supernowa SN 1006, której eksplozja nastąpiła w 1006. Wzmianki na jej temat poczynili egipski astronom Ali ibn Ridwan oraz kilkunastu badaczy chińskich. Muzułmańscy oraz chińscy astronomowie obserwowali także supernową SN 1054 w konstelacji Byka. Jej światło, wyemitowane około 3000 lat p.n.e., dotarło do Ziemi 4 lipca 1054. Pozostała po niej słynna Mgławica Kraba, skatalogowana kilka wieków później przez Francuza Charlesa Messiera jako Messier 1 – M1.
Czasy nowożytne
Również według wczesnych europejskich astronomów czasów nowożytnych, takich jak Tycho Brahe oraz jego uczeń Johannes Kepler, identyfikowane na niebie „nowe gwiazdy” przeczyły idei niezmienności niebios. Obaj dostrzegli na nocnym niebie gwiazdy dotychczas niewidoczne. Brahe jako pierwszy nazwał je „gwiazdami nowymi”, myśląc, że są to obiekty nowo powstające. W rzeczywistości badali oni supernowe, potężne eksplozje wieńczące żywoty wielkich gwiazd (Brahe obserwował SN 1572, Kepler zaś SN 1604).
W 1584 Giordano Bruno w swym dziele De l’infinito universo e mondi (O nieskończonym Wszechświecie i światach) zasugerował, że gwiazdy mogą być w istocie innymi Słońcami, wokół których też krążą planety, także takie podobne do Ziemi. Nie była to idea nowa, podobne koncepcje wysuwali już starożytni greccy filozofowie Demokryt i Epikur oraz średniowieczni kosmologowie muzułmańscy, na przykład Fakhr al-Din al-Razi. Myśl tę początkowo napiętnowano jako herezję, lecz w kolejnych wiekach zyskała ona duże poparcie wśród astronomów i urosła do rangi obowiązującej teorii.
Do czasu wynalezienia teleskopu w 1608 badania astronomiczne prowadzono wyłącznie gołym okiem. Przypisywany Hansowi Lippersheyowi, Zachariasowi Janssenowi oraz Jacobowi Metiusowi wynalazek, udoskonalony przez Galileusza, zrewolucjonizował obserwację gwiazd i innych ciał niebieskich.
Aby wyjaśnić, dlaczego gwiazdy nie wywierają grawitacyjnego wpływu na Układ Słoneczny, Isaac Newton postulował, że początkowo były one rozłożone w przestrzeni równomiernie oraz pozostają w niemal całkowitym bezruchu. W modelu tym Wszechświat nie znajdował się w idealnej równowadze i, aby nie zapadł się pod wpływem siły ciążenia, niezbędne były okresowe interwencje Opatrzności. Pomysł ów mógł podsunąć mu teolog Richard Bentley.
Włoski astronom Geminiano Montanari w 1667 jako pierwszy opisał obserwowane przez siebie zmiany jasności gwiazdy Algol (β Persei). W 1718 w Anglii Edmond Halley opublikował pierwsze w historii wyniki pomiaru ruchu własnego niektórych najbliższych gwiazd, wykazując istotne przesunięcie Arktura i Syriusza. Udowodnił tym samym, że gwiazdy zmieniały położenie od czasów starożytnych astronomów Hipparchosa i Ptolemeusza.
Pierwszym naukowcem, który próbował doświadczalnie określić rozkład gwiazd w przestrzeni, był William Herschel. W latach 80. XVIII wieku wykonał serię 600 pomiarów, zliczając gwiazdy w różnych kierunkach. Okazało się, że liczba dostrzeganych gwiazd systematycznie rośnie w miarę zbliżania się do części nieba zawierającej jądro Drogi Mlecznej. Jego syn, John Herschel, powtórzył eksperyment ojca na półkuli południowej i dopatrzył się analogicznej reguły wzrostu zagęszczenia gwiazd w tym samym kierunku. Na podstawie swoich badań Herschel senior opracował schemat Galaktyki, błędnie przy tym zakładając, że Słońce znajduje się w pobliżu jej centrum. Do osiągnięć Williama Herschela należy także odkrycie, że niektóre gwiazdy nie poruszają się samotnie w kosmosie, lecz tworzą układy podwójne.
XIX wiek
Pierwszy bezpośredni pomiar odległości gwiazdy od Ziemi (61 Cygni, oddalonej o 11,4 roku świetlnego) wykonał w 1838 przy pomocy paralaksy Friedrich Bessel. Otrzymany przez niego po 18 miesiącach obserwacji rezultat – 10,4 roku świetlnego – był zbliżony do współczesnego. Późniejsze badania z użyciem tej metody wykazały znaczne rozproszenie gwiazd w przestrzeni kosmicznej.
Joseph von Fraunhofer i Angelo Secchi, pionierzy spektroskopii astronomicznej, na drodze porównań spektrów gwiazd takich jak Syriusz ze Słońcem zidentyfikowali różnice w ilości i grubościach linii spektralnych powstających w rezultacie pochłaniania przez atmosferę ciała niebieskiego specyficznych częstotliwości promieniowania elektromagnetycznego. W 1865 Secchi rozpoczął klasyfikowanie gwiazd na podstawie ich typu widmowego, jednakże nowoczesne kryteria tego podziału opracowała dopiero Annie Jump Cannon w pierwszej dekadzie XX wieku.
W XIX wieku coraz większego znaczenia nabierały obserwacje gwiazd podwójnych. W 1827 Felix Savary, przy użyciu obserwacji wykonanych za pomocą teleskopu, jako pierwszy opisał orbity układu podwójnego. Obiektem jego obserwacji był pierwszy znany układ podwójny, odkryty przez Williama Herschela w 1780 system ξ Ursae Majoris. W 1834 Friedrich Bessel na podstawie stwierdzonych przez siebie zmian ruchu własnego Syriusza wysunął hipotezę o istnieniu niewidocznej towarzyszącej mu gwiazdy, którą w 1862 zidentyfikowano jako białego karła Syriusza B. Dokładne dane na temat wielu układów podwójnych zebrane przez naukowców pokroju Wilhelma Struvego i Sherburne’a Wesleya Burnhama pozwoliły obliczać masy gwiazd na podstawie ich elementów orbitalnych. W 1889 Edward Pickering, badając występujące cyklicznie co 104 dni rozszczepienia linii spektralnych Mizara (ζ Ursae Majoris), odkrył pierwszą gwiazdę spektroskopowo podwójną.
W połowie XIX w. Gustav Kirchhoff opublikował prawo promieniowania cieplnego. Wynikało z niego, że Słońce promieniuje potężną ilość energii. Od tego czasu szukano źródła energii promieniowania słonecznego, a tym samym innych gwiazd. Rozważane koncepcje, jak reakcje chemiczne czy upadek asteroid na Słońce, nie były w stanie wyjaśnić tak dużej energii. Uznanie zyskała dopiero teoria Kelvina-Helmholtza uzyskiwania energii przez zapadanie grawitacyjne. Pomimo dawania zbyt małej ilości energii, by wyjaśnić funkcjonowanie, teoria ta przetrwała jako dominująca aż do początku XX w. Energia zapadania grawitacyjnego jest źródłem ciepła gwiazdy, zanim rozpoczną się w niej przemiany jądrowe, oraz podczas procesów zapadania.
XX wiek
W XX wieku nastąpił znaczący rozwój astronomii, a niezwykle wartościowym narzędziem pomocnym w obserwacji gwiazd stała się fotografia. Karl Schwarzschild odkrył, że kolor gwiazdy, wskazujący na jej temperaturę efektywną, można ustalić na podstawie porównania jej widocznej wielkości gwiazdowej z wielkością zobrazowaną na zdjęciu. Istotny wzrost dokładności pomiarów wielkości gwiazdowych w różnych zakresach fal elektromagnetycznych przyniosło wynalezienie fotometru fotoelektrycznego. W 1921 Albert Abraham Michelson, używając znajdującego się w Mount Wilson Observatory teleskopu Hookera, jako pierwszy zastosował interferometrię do pomiaru średnicy gwiazdy.
W pierwszych dekadach XX wieku powstały także fizyczne modele zjawisk zachodzących w gwiazdach oraz procesu ich ewolucji. Do wzrostu dynamiki prowadzonych badań przyczyniło się opracowanie w 1913 przez Ejnara Hertzsprunga oraz niezależnie od niego Henry’ego Norrisa Russella diagramu Hertzsprunga-Russella. Postępy w rozwoju fizyki kwantowej pozwoliły na zrozumienie zjawiska powstawania spektrum, dzięki czemu możliwym stało się ustalanie składu chemicznego atmosfer gwiazd.
Najbardziej wyczerpujące katalogi gwiazd stworzono dla widocznej części Drogi Mlecznej, a postęp technologiczny pozwolił astronomom na obserwację pojedynczych gwiazd również w innych galaktykach należących do Grupy Lokalnej. Udało się także zaobserwować pewną liczbę pojedynczych gwiazd, w większości zmiennych cefeid, w położonej 100 milionów lat świetlnych od Ziemi, należącej do Gromady Panny galaktyce M100. W Supergromadzie Lokalnej można dostrzec gromady gwiazd, poza nią nie zaobserwowano ani pojedynczych gwiazd (z wyjątkiem supernowych), ani gromad, oprócz ledwo widocznej supergromady składającej się z setek tysięcy gwiazd, znajdującej się w odległości miliarda lat świetlnych – dziesięciokrotnie dalej niż najodleglejsza dotychczas zaobserwowana gromada.
Za początek współczesnej nauki o budowie i zachodzących w gwiazdach procesach uznaje się postawioną w 1920 roku przez Eddingtona hipotezę, że źródłem energii gwiazd jest fuzja jądrowa. W tym czasie pojawia się też wiele prac związanych ze zjawiskami fizycznymi zachodzącymi w gwiazdach. Dokładniejszy przebieg procesu fuzji przedstawili w 1929 roku Atkinson i Houtermans, po tym jak Gamow zaproponował zjawisko tunelowe.
Opisanie w latach 40. XX w. pierwotnej nukleosyntezy oraz rozwój wiedzy o reakcjach nuklearnych dały podstawy do zapoczątkowania od lat 50. XX w. szybkiego rozwoju teorii dotyczących tworzenia pierwiastków w gwiazdach. W połowie lat 50. wprowadzono pojęcie metaliczności gwiazdy. Rozwój komputerów umożliwił przeprowadzanie dokładniejszych symulacji ewolucji gwiazd. Prace nad nukleosyntezą i ewolucją gwiazd trwały jeszcze w latach 90. XX wieku.
Weryfikowanie modeli umożliwiło doskonalenie metod obserwacji, w tym umieszczanie przyrządów badawczych poza atmosferą, pozwalające na obserwowanie gwiazd w szerszym paśmie częstotliwości promieniowania elektromagnetycznego.
Ukoronowaniem rozwoju technik obserwacji było umieszczenie teleskopów na orbicie (na przykład Kosmiczny Teleskop Hubble’a).
Pod koniec XX wieku nasiliły się poszukiwania planet krążących wokół gwiazd innych niż Słońce. Współodkrywcą pierwszych takich obiektów był polski astronom, Aleksander Wolszczan. Stopniowo rozwijały się techniki poszukiwania tych planet. W czerwcu 2019 roku znanych było ponad 4000 egzoplanet.
Nazewnictwo
Większość gwiazd identyfikuje się za pomocą numeru katalogowego, jedynie niewielka ich liczba, z reguły te najjaśniejsze, ma nazwy w pełnym znaczeniu tego słowa, najczęściej wywodzące się z łaciny lub języka arabskiego. Znaczna część tych nazw ma korzenie mityczne, obrazuje pozycję gwiazdy w konstelacji (na przykład arabska nazwa gwiazdy α Cygni – Deneb – oznacza ogon, co odzwierciedla jej pozycję w „ogonie” gwiazdozbioru Łabędzia) bądź też dotyczy czasu lub miejsca, w którym pojawia się ona na niebie w ciągu roku – na przykład Syriusza, którego nazwa pochodzi od greckiego słowa σείριος (séirios) oznaczającego „skwarny”, „ognisty”, starożytni Grecy kojarzyli z okresem największych letnich upałów, od 24 lipca do 26 sierpnia, kiedy to gwiazdę tę widać na niebie tuż przed wschodem Słońca, gdyż jest to okres pomiędzy jej heliakalnym wschodem a zachodem.
W początkach XVII wieku do nazywania gwiazd zaczęto używać konstelacji, w których obrębie się znajdują. W 1603 niemiecki astronom Johann Bayer opracował serię map nieba (zebraną w atlasie Uranometria), w której oznaczał każdą dostrzeżoną przez siebie gwiazdę w danym gwiazdozbiorze przy użyciu greckiej litery (α oznaczała z reguły gwiazdę najjaśniejszą), po której następował dopełniacz łacińskiej nazwy konstelacji. System ten, nazywany oznaczeniem Bayera, z powodu niewielkiej liczby liter alfabetu greckiego, okazał się niewystarczający dla konstelacji zawierających wiele gwiazd. Aby przezwyciężyć ten problem, po wyczerpaniu liter greckich Bayer zaczął stosować litery alfabetu łacińskiego, najpierw małe, a następnie wielkie.
W 1712 po raz pierwszy opublikowano dzieło brytyjskiego astronoma Johna Flamsteeda Historia coelestis Britannica, na którego potrzeby opracował katalog gwiazd, w którym posłużył się nowym systemem numeracji, opierającym się na rektascensji tych ciał niebieskich. Metodę tę nazwano oznaczeniem Flamsteeda lub numeracją Flamsteeda. Była ona bardzo podobna do oznaczenia Bayera, ale zamiast greckich liter używała liczb, a numer 1 nie oznaczał gwiazdy najjaśniejszej, lecz tę o najmniejszej rektascensji w danej konstelacji (jest to współrzędna astronomiczna stanowiąca odpowiednik długości geograficznej wyznaczanej na Ziemi). Z uwagi na precesję osi Ziemi oryginalne oznaczenia Flamsteeda w niektórych wypadkach straciły aktualność.
W XIX wieku zdecydowano, że do oznaczania nielicznych znanych wówczas gwiazd zmiennych stosowany będzie odrębny system oznaczeń. Gwiazdom przydzielano kolejne litery alfabetu łacińskiego, poczynając od R, a nie A, aby nie popaść w konflikt z oznaczeniem Bayera, po literze następował dopełniacz nazwy konstelacji. Autorem tej nomenklatury był niemiecki astronom Friedrich Wilhelm Argelander. Nie spodziewał się on, że gwiazdy zmienne występują we Wszechświecie tak powszechnie, że pozostałe w alfabecie dziewięć liter okaże się dalece niewystarczające. Po wyczerpaniu liter alfabetu następne gwiazdy zmienne otrzymywały oznaczenia składające się z dwóch liter, zaczynając od RR (przykładowe gwiazdy nazwane w tej konwencji to S Doradus czy RR Lyrae). Gwiazd zmiennych odkryto tak wiele, że w niektórych konstelacjach zaistniała konieczność użycia nowego systemu nazewnictwa, w którym po literze V (od słowa variable) następuje numer identyfikacyjny (335 albo większy, gdyż oznaczeń literowych jest 334) oraz łaciński dopełniacz konstelacji (np. V838 Monocerotis).
Wraz z postępem w astronomii, który poskutkował wdrażaniem coraz bardziej zaawansowanych instrumentów obserwacyjnych, stworzono nowe katalogi gwiazd, obejmujące na przykład te znajdujące się poza Drogą Mleczną, na ich potrzeby powstało wiele innych systemów nazewnictwa.
Zgodnie z prawem kosmicznym jedyną uznawaną przez międzynarodową społeczność naukową organizacją posiadającą kompetencje do nazywania gwiazd oraz innych ciał niebieskich jest Międzynarodowa Unia Astronomiczna. Szereg prywatnych instytucji oferuje możliwość zakupu nazwy gwiazdy, jednak MUA stanowczo odcina się od tego typu praktyk, a nadane odpłatnie nazwy nie są brane przez nią pod uwagę.
Jednostki miar
Wartości wielkości opisujących gwiazdy wyraża się w jednostkach układu SI, stosuje się też odniesienie do Słońca, niektóre z nich zostały zdefiniowane przez IAU:
{|
|masy Słońca:
|
|-
|jasności Słońca:
|
|-
|promienia Słońca:
|
|}
Ewolucja
Termin „ewolucja gwiazd” odnosi się do zmian, które zachodzą w gwieździe podczas jej istnienia. Bywają one bardzo wyraźne i mogą dotyczyć wielu jej parametrów, w szczególności jasności i temperatury. Z uwagi na bardzo długi czas trwania procesu ewolucji gwiazd (rzędu milionów lub miliardów lat) człowiek nie może obserwować całego jego przebiegu w jednej gwieździe, w związku z czym wiedzę o nim czerpie się z badań wielu gwiazd znajdujących się na różnych etapach rozwoju i tworzy modele fizyczne odzwierciedlające wyniki obserwacji. Każda gwiazda ewoluuje w sposób zależny przede wszystkim od jej masy początkowej – im gwiazda masywniejsza, tym jej cykl życia krótszy. W układach podwójnych kontaktowych na proces ewolucji wpływa także przepływ materii pomiędzy towarzyszącymi sobie gwiazdami.
Powstanie
Gwiazdy powstają w obłokach molekularnych. Proces powstawania gwiazdy inicjuje pojawienie się w obłoku molekularnym niestabilności grawitacyjnej, spowodowanej często zderzeniem galaktyk (w wyniku którego może powstać galaktyka gwiazdotwórcza) lub falą uderzeniową pochodzącą z eksplozji supernowej. Gdy region obłoku osiągnie gęstość spełniającą warunki niestabilności Jeansa, zaczyna się proces jego zapadania grawitacyjnego.
W miarę kontrakcji obłoku skupiska zagęszczonego pyłu i gazu stopniowo formują struktury zwane globulami Boka. Wraz z postępującym zasilaniem globuli materią akreującą na pierwotną kondensację centralną i idącym za tym wzrostem jej gęstości energia grawitacji zamienia się w ciepło, powodując wzrost temperatury ośrodka. Gdy taka ciemna mgławica ponownie osiągnie stan zbliżony do równowagi hydrostatycznej, w jej centrum formuje się protogwiazda, często otoczona przez dysk protoplanetarny, odpowiedzialny za dalszy przyrost jej masy oraz powstanie okrążających ją niekiedy planet. Czas potrzebny na zajście tego procesu wynosi maksymalnie 10 milionów lat.
Dalszy przebieg wypadków zależy od masy, którą protogwiazda zdołała zgromadzić. Jeżeli jest to mniej niż 0,08 M☉ nie dochodzi w niej do zapłonu reakcji jądrowych, nie staje się gwiazdą, a brązowym karłem. Większe protogwiazdy przechodzą przez stadium przejściowe przed ciągiem głównym, w którym otacza je dysk protoplanetarny, ulegający akrecji i rozproszeniu, a źródłem energii protogwiazdy jest zapadanie grawitacyjne. Dla gwiazd o masie przekraczającej 8 M☉ stadium przed ciągiem głównym nie daje się obserwować, gdyż ewoluują one bardzo szybko i wyłaniają się z chmury otaczającej je materii już jako gwiazdy ciągu głównego. Przebieg tej fazy rozwoju dużych gwiazd nie został do tej pory jednoznacznie wyjaśniony.
We wczesnym stadium swojego istnienia gwiazdy o masie nieprzekraczającej 2 M☉ klasyfikowane są jako typ T Tauri lub FU Orionis, te o większej (2–8 M☉) zaś jako typ Herbig Ae/Be. Nowo narodzone, wciąż zapadające się gwiazdy emitują wzdłuż swoich osi obrotu gazowe dżety, które mogą redukować ich moment pędu oraz tworzyć niewielkie mgławicopodobne obszary aktywne – obiekty Herbiga-Haro. Dżety, przy współudziale promieniowania sąsiednich wielkich gwiazd, mogą przyczyniać się do rozproszenia obłoku, w którym gwiazda powstała.
Ciąg główny
W 70–90% swego istnienia gwiazda łączy wodór w hel na drodze zachodzących w jądrze reakcji termonuklearnych. Gwiazdy takie układają się na diagramie Hertzsprunga-Russella w ciąg główny i zaliczane są do karłów.
Efektem syntezy helu w jądrze jest dostarczanie gwieździe dużej ilości energii, którą gwiazda wypromieniowuje w przestrzeń kosmiczną. Jednocześnie zmniejsza się liczba cząstek, dlatego, by utrzymać ciśnienie, następuje napływ nowych cząstek do jądra gwiazdy. Wzrasta masa jądra, co zwiększa przyspieszenie grawitacyjne, zwiększając ciśnienie i temperaturę, w konsekwencji rośnie szybkość fuzji w gwieździe. Wzrost wydzielania energii wywołuje zwiększenie jasności gwiazdy, która odbywa się głównie poprzez zwiększenie rozmiarów gwiazdy. Szacuje się, że Słońce, odkąd weszło na ciąg główny 4,6 miliarda lat temu, przybrało na jasności około 40%.
Odpływ materii z gwiazdy będącej w ciągu głównym, wywołany wiatrem gwiazdowym, zależy od masy gwiazdy i jest pomijalny dla gwiazd o niezbyt dużej masie. Przykładowo Słońce przez cały czas przebywania w ciągu głównym utraci w wyniku wiatru gwiazdowego 0,01% swojej masy. Wielkie gwiazdy tracą przez wiatr gwiazdowy więcej masy. Przykładowo gwiazda o masie początkowej powyżej 50 M☉ może podczas przebywania na ciągu głównym utracić w ten sposób ponad połowę swojej masy.
Czas, jaki gwiazda spędzi na ciągu głównym, zależy w przeważającym stopniu od ilości paliwa, jakim dysponuje, oraz tempa przebiegu procesu jego zużycia, które także zależy od masy gwiazdy. Szacuje się, że w wypadku Słońca ten etap życia trwa 10 miliardów lat. Masywniejsze gwiazdy zużywają swoje paliwo szybciej, z tego powodu żyją znacznie krócej; małe z kolei, zwane czerwonymi karłami, zużywają je bardzo powoli i mogą trwać dziesiątki, a nawet setki miliardów lat. Według obowiązujących teorii wszystkie gwiazdy o masach początkowych mniejszych od 0,8 M☉ niezależnie od tego, kiedy powstały, nie wyszły jeszcze z ciągu głównego (albo jeszcze nań nie weszły).
Oprócz masy początkowej na ewolucję gwiazdy wpływ ma także ilość wchodzących w jej skład pierwiastków cięższych od helu, która oddziałuje na to, w jakim czasie gwiazda zużyje swoje paliwo, wpływa na jej pole magnetyczne oraz determinuje siłę wiatru gwiazdowego.
Pobyt gwiazdy na ciągu głównym dobiega końca wraz z wyczerpaniem wodoru w jądrze, zamienionego w hel. Dalszy przebieg ewolucji gwiazdy zależy od jej masy.
Ewolucja po ciągu głównym
Gwiazdy o masie początkowej większej niż 0,4 M☉, kończąc przebywanie na ciągu głównym, zbudowane są z jądra helowego oraz otoczki z materii, z której powstała gwiazda. W opisie dotychczasowego stanu gwiazdy dobrym przybliżeniem było przyjęcie, że ciśnienie wewnętrzne wytwarzane jest przez cząsteczki plazmy zgodnie z równaniem gazu doskonałego. Po opuszczeniu przez gwiazdę ciągu głównego gęstość i temperatura w jądrze gwiazdy tak rosną, że trzeba uwzględnić ograniczenie w zwiększaniu gęstości w wyniku degeneracji elektronów oraz ciśnienie promieniowania. Aby opisać ewolucję po sekwencji głównej, przydatne jest dokonanie podziału gwiazd w oparciu o masę na gwiazdy o bardzo małej, małej, średniej i dużej masie.
Gwiazdy o bardzo małej masie
W najmniejszych gwiazdach (0,08–0,4 M☉) przetwarzanie wodoru w hel jest powolne. Temperatura nawet w jądrze nie wystarcza, by wytworzona energia (choć mała) była przenoszona tylko przez promieniowanie. W całej gwieździe zachodzi konwekcja, przenosząc wodór z zewnętrznych obszarów do jądra. Z tego względu gwiazda nie nabywa budowy warstwowej – wodór z całej jej objętości może zostać spalony w jądrze. Zależność ilości wytwarzanego ciepła od masy gwiazdy sprawia, że od tego parametru zależy jej dalsza ewolucja. W jądrze najmniejszych gwiazd temperatura i gęstość ledwo wystarczają na przebieg fuzji wodoru w hel – taka gwiazda pozostaje w ciągu głównym. Nieco większe zwiększają stopniowo temperaturę powierzchniową i na krótko zyskują barwę niebieską, po czym stopniowo kurczą się, aż staną się białymi karłami. Najmasywniejsze mogą wejść w stadium olbrzyma, zwiększając jasność bez zwiększania temperatury powierzchni oraz osiągając rozmiary i temperaturę podobną do Słońca. Czas życia tych gwiazd jest dłuższy niż obecny wiek Wszechświata, toteż żadna z gwiazd nie osiągnęła jeszcze tego stadium ewolucji.
Gwiazdy o małej masie
W gwiazdach o masie 0,8 M☉ do około 2 M☉, po sekwencji głównej, elektrony w helowym jądrze są częściowo zdegenerowane, fuzja wodoru w hel zachodzi w cienkiej warstwie wokół jądra. Intensywność wydzielania energii rośnie, wzrasta jasność gwiazdy. Jądro helowe rozrasta się, dochodzi w nim do całkowitej degeneracji elektronów, ograniczającej zapadanie się jądra. Zewnętrznie gwiazda przechodzi przez fazę podolbrzyma i rozrasta się do czerwonego olbrzyma. Na tym etapie jasność, promień i inne parametry gwiazdy nie zależą od masy gwiazdy, ale od masy helowego rdzenia. Gdy helowy rdzeń osiągnie masę około 0,45 M☉ i temperaturę 100 mln K następuje gwałtowna fuzja helu w węgiel określana jako błysk helowy. Energia generowana przez reakcję 3α powoduje wzrost energii plazmy, czyli jej temperatury, elektrony przestają być zdegenerowane, dlatego ekspansja jądra jest znikoma. Duża energia wytworzona w centrum gwiazdy sprawia, że staje się ono konwektywne, zatem energia uwalniana w błysku helowym jest transportowana do krawędzi rdzenia, gdzie jest pochłaniana przez ekspansję otaczających niezdegenerowanych warstw. Energia błysku nie dociera do powierzchni gwiazdy. Zmniejsza się szybkość spalania wodoru w powłoce, co skutkuje zmniejszeniem jasności gwiazdy i wzrostem jej temperatury powierzchniowej, gwiazda przechodzi do tzw. ramienia poziomego. Po powrocie do stanu równowagi gwiazda spala hel w powłoce wokół jądra oraz wodór w cienkiej zewnętrznej powłoce, jej jasność rośnie i wraca na gałąź olbrzymów, jest określana jako gwiazda AGB. Spalanie helu i wodoru w cienkich warstwach jest niestabilne, niektóre gwiazdy tego typu drgają, zmieniając cyklicznie jasność, są one zaliczane do Cefeid. Gwiazda na tym etapie traci w dużym tempie zewnętrzne powłoki. Po wypaleniu helu i rozwianiu wodoru z atmosfery zwiększa się temperatura powierzchni gwiazdy i przechodzi ona do ostatnich etapów swego życia.
Szacuje się, że Słońce za około 5 miliardów lat osiągnie ten właśnie etap rozwoju, w którego trakcie po kolejnych 2–3 miliardach lat powiększy się, sięgając orbity Ziemi.
Gwiazdy o średniej masie
W większych gwiazdach, o masie do około 8 M☉ po wyczerpaniu wodoru w jądrze ustaje w nim fuzja wodoru w hel, ale zachodzi w powłoce wokół jądra. Przeciętna gwiazda w tej grupie o masie 5 M⊙ ma jądro helowe o masie 0,4 M⊙, nie wystarcza to do zapłonu helu. Gwiazda przechodzi szybkie zmiany, temperatura jądra jest wystarczająca, by nie doszło do degeneracji elektronów, jądro kurczy się, fuzja w powłoce dostarcza coraz więcej mocy, zewnętrzne warstwy rozszerzają się, co przenosi gwiazdę do gałęzi olbrzymów. Gdy helowe jądro osiągnie odpowiednią masę, rozpoczyna się synteza helu w węgiel, a węgla w tlen. Zapłon nie jest gwałtowny, jak dla gwiazd o zdegenerowanym jądrze, ale zmiany w strukturze gwiazdy są podobne, gwiazda zapada się, a jej temperatura powierzchniowa rośnie, na pewien czas gwiazda przechodzi do gałęzi błękitnych olbrzymów. Gdy hel w jądrze zostanie zużyty, synteza jest kontynuowana w powłoce wokół węglowo-tlenowego centrum. Ewolucja gwiazdy przebiega dalej analogicznie jak dla gwiazd o mniejszej masie, do fazy czerwonego olbrzyma.
Duże gwiazdy
Wielkie gwiazdy (o masie przynajmniej 8 M☉) podczas fazy przekształcania helu w węgiel rozszerzają się, tworząc czerwone nadolbrzymy. Po wyczerpaniu helu w jądrze mogą one przeprowadzać tam fuzję cięższych pierwiastków.
Aby do tego doszło, jądro stopniowo kurczy się, a rosnące w nim temperatura oraz ciśnienie powodują w końcu „zapłon” węgla. Analogiczny proces zachodzi następnie dla neonu, tlenu oraz krzemu. Pod koniec życia gwiazdy reakcje termojądrowe mogą zachodzić w serii tworzących jej wnętrze powłok przypominających łupiny cebuli. Każda powłoka spala wtedy inny pierwiastek, w najbardziej zewnętrznej jest to wodór, w następnej hel i tak dalej. Wyższe warstwy są chronione przed zapadnięciem się przez ciepło i promieniowanie pochodzące z warstw niższych, w których reakcje zachodzą, w miarę zbliżania się do jądra, coraz intensywniej.
Gdy w czerwonym nadolbrzymie nastąpi spowolnienie reakcji jądrowych, może wejść w fazę nazywaną błękitnym nadolbrzymem. Przed osiągnięciem tego stadium gwiazda przechodzi przejściowy etap żółtego nadolbrzyma, charakteryzujący się pośrednimi rozmiarami oraz temperaturą.
Końcowy etap życia takiej gwiazdy nadchodzi z chwilą, gdy zaczyna ona produkować radioaktywny izotop niklu , rozpadający się szybko do kobaltu i ostatecznie do trwałego izotopu żelaza . Ponieważ jądro atomowe żelaza ma jedną z najwyższych energii wiązania, proces jego fuzji nie uwalniałby energii, lecz ją zużywał. Stąd w zaawansowanych wiekiem wielkich gwiazdach postępuje proces akumulacji w centrum nieaktywnego żelaza, zdolnego przeciwstawić się zapadaniu dzięki ciśnieniu zdegenerowanych elektronów.
Największe gwiazdy (większe niż 30 M☉) po przejściu niestabilnej fazy jasnej błękitnej gwiazdy zmiennej przeobrażają się w gwiazdy Wolfa-Rayeta, których zewnętrzne warstwy atmosfery rozdziera potężny wiatr gwiazdowy, powodujący znaczny ubytek masy.
Śmierć gwiazdy
Gdy gwiazda wyczerpie zapas paliwa, ciśnienie wywierane przez jej jądro przestaje wystarczać do podtrzymania jej zewnętrznych warstw. W efekcie jądro zapada się pod własnym ciężarem z olbrzymią (rzędu km/s, czyli 0,23c) prędkością, a zewnętrzne warstwy gwiazdy wyrzucane są w przestrzeń w mniej lub bardziej gwałtowny sposób. Po jądrze pozostaje obiekt o wielkiej gęstości zbudowany z materii zdegenerowanej, jego typ zależy od początkowej masy gwiazdy.
Jeżeli zawierała się ona pomiędzy 0,08–8 M☉ po śmierci gwiazdy pozostanie po niej biały karzeł, obiekt o stosunkowo niewielkim rozmiarze (zbliżonym do Ziemi) i masie mniejszej lub równej granicy Chandrasekhara (1,44 M☉). Biały karzeł ma początkowo bardzo wysoką temperaturę powierzchni, która z czasem obniża się na skutek jego oddziaływania z otoczeniem, docelowo stygnie on zupełnie i przeobraża się w czarnego karła. Jak do tej pory nie zaobserwowano żadnych czarnych karłów, ponieważ, jak przypuszczają astronomowie, czas potrzebny na ich powstanie jest dużo dłuższy od obecnego wieku Wszechświata.
Gwiazda o masie początkowej z przedziału 0,08–0,4 M☉ staje się białym karłem stopniowo, bez żadnych przejściowych gwałtownych etapów. Jeżeli jednak jest cięższa od 0,4 M☉ (lecz lżejsza od 8 M☉), zanim przeobrazi się w białego karła, traci zewnętrzne powłoki, dające początek mgławicy planetarnej.
W gwiazdach o masie przekraczającej 8 M☉ zachodzące w nich reakcje termonuklearne pozwalają jądru na osiągnięcie masy przekraczającej granicę Chandrasekhara. Gdy po przekroczeniu tej granicy w gwieździe ustaną reakcje jądrowe, jądro nie jest w stanie utrzymać własnego ciężaru i gwałtownie się zapada. Dzieje się tak dlatego, że w obecnych w nim atomach elektrony zostają wepchnięte w protony, tworząc neutrony oraz neutrina na drodze gwałtownej reakcji wychwytu elektronów (zwanej także odwrotnym rozpadem beta). Powstała podczas nagłego zapadnięcia się jądra fala uderzeniowa powoduje rozsadzenie pozostałej materii gwiazdy przez potężną eksplozję – supernową. Supernowe są tak jasne, że mogą na krótko przewyższyć blaskiem całą swą macierzystą galaktykę. Gdy w przeszłości obserwowano gołym okiem tego rodzaju wydarzenia zachodzące w Drodze Mlecznej, uważano je za „nowe gwiazdy”, gdyż pojawiały się tam, gdzie do tej pory niczego nie dawało się dostrzec.
Olbrzymia energia wyzwalana w takiej eksplozji pozwala na fuzję dotychczasowych produktów gwiezdnej nukleosyntezy w jeszcze cięższe pierwiastki, proces ten zwany jest nukleosyntezą w supernowych. Wyrzucona w przestrzeń materia składowa gwiazdy stanowi tak zwaną pozostałość po supernowej (przybiera ona formę mgławicy podobnej na przykład do Mgławicy Kraba), jądro zaś przeobraża się w gwiazdę neutronową (która czasem przybiera postać pulsaru, bersteru rentgenowskiego bądź magnetara).
Gdy gwiazda jest tak wielka, że jądro przekracza 3,8 M☉ (granicę Tolmana-Oppenheimera-Volkoffa), nie istnieje żadna siła zdolna przeciwstawić się kolapsowi grawitacyjnemu i jądro zapada się do objętości o promieniu mniejszym niż jego promień Schwarzschilda, tworząc czarną dziurę. W wypadku większych gwiazd (cechujących się masą powyżej 50 M☉) proces ten może przebiegać bez wybuchu supernowej, gdyż impet zapadania się jądra jest tak ogromny, że fala uderzeniowa nie powstaje.
W gwieździe neutronowej materia istnieje w stanie plazmy neutronowej, a w jej jądrze być może występuje także materia dziwna. Stan materii wewnątrz czarnej dziury pozostaje jak na razie nieznany.
Największe gwiazdy, o masach większych niż 140 M☉ mogą kończyć życie jeszcze przed wyczerpaniem paliwa na skutek eksplozji typu pair-instability, w wyniku których po gwieździe nie pozostaje żaden trwały obiekt, a cała jej materia jest rozrzucana w przestrzeni.
Przepływ materii wywoływany supernowymi oraz wiatrem gwiazdowym wielkich gwiazd odgrywa znaczącą rolę w kształtowaniu przestrzeni międzygwiazdowej. W skład odrzuconej przez umierającą gwiazdę materii wchodzą między innymi ciężkie pierwiastki, które mogą ponownie wejść w skład nowo formowanych gwiazd, przy ich udziale powstają również planety skaliste.
Rozmieszczenie
Gwiazdy stanowią jedną z podstawowych form występowania materii we Wszechświecie. Nie są w nim rozmieszczone równomiernie, lecz z reguły tworzą, wraz z obłokami międzygalaktycznego pyłu i gazu, wielkie skupiska – galaktyki. Szacuje się, że w obserwowalnym Wszechświecie galaktyk jest więcej niż 100 miliardów (1011), a typowa zawiera setki miliardów gwiazd. Na podstawie tych oszacowań astronomowie ocenili liczbę gwiazd w obserwowalnym Wszechświecie na przynajmniej 70 tryliardów (7×1022), jednak według opublikowanych w 2010 badań ich całkowita liczba może być nawet czterokrotnie większa i wynosić 300 tryliardów (3×1023).
W powszechnym wyobrażeniu dominuje pogląd, jakoby gwiazdy istniały jedynie w galaktykach, jednak odkryto je także w przestrzeni międzygalaktycznej. Zaobserwowano także szereg gwiazd znajdujących się co prawda w Drodze Mlecznej, lecz poruszających się z dostatecznie dużą prędkością, aby ją opuścić. Są to tak zwane gwiazdy hiperprędkościowe.
Oprócz pojedynczych gwiazd napotkać można także układy wieloskładnikowe, zawierające dwie lub więcej powiązanych grawitacyjnie, wzajemnie okrążających się gwiazd. Najpowszechniej występują układy podwójne, zdarzają się jednak także systemy trój- i więcej składnikowe. Z uwagi na prawa stabilności orbit mają one z reguły strukturę hierarchiczną, w której układy podwójne okrążają się wzajemnie w różnych konfiguracjach. Większe skupiska, nazywane gromadami, mogą przybierać formę zarówno luźnych, zawierających kilka asocjacji gwiazdowych, jak i potężnych gromad kulistych, skupiających ich setki tysięcy lub nawet dziesiątki milionów, jak na przykład gromada omega Centauri.
Przez długi czas sądzono, że większość gwiazd jest grawitacyjnie powiązana w różne układy z innymi. Jest to twierdzenie prawdziwe dla wielkich gwiazd klas O oraz B, w wypadku których nawet 80% systemów jest wielokrotnych. Im jednak gwiazdy mniejsze, tym frakcja ta maleje, zaledwie 25% czerwonych karłów ma towarzyszy. Jako że stanowią one 85% gwiazd w Drodze Mlecznej, to większość z nich najprawdopodobniej porusza się w przestrzeni samotnie.
Najbliższą Ziemi, z wyłączeniem Słońca, gwiazdą jest Proxima Centauri, znajdująca się 4,2 roku świetlnego (39,9 biliona kilometrów) od Ziemi. Pomimo bliskości nie da się jej dostrzec gołym okiem. Jej światło potrzebuje 4,2 roku, aby dotrzeć do Ziemi, podróż do niej z prędkością orbitującego promu kosmicznego (8 km/s) trwałaby 150 000 lat. Tego rzędu dystanse są typowe wewnątrz dysku galaktycznego, a także w sąsiedztwie Układu Słonecznego. W pobliżu centrów galaktyk i w gromadach kulistych gwiazdy mogą znajdować się znacznie bliżej siebie, w obrębie galaktycznego halo zaś znacznie dalej.
Z uwagi na duże odległości pomiędzy gwiazdami poza jądrem galaktyki kolizje pomiędzy nimi uważa się za rzadkie zjawisko. W zagęszczonych regionach, takich jak jądra galaktyk lub gromad kulistych, do kolizji może dochodzić częściej. W wyniku takich zderzeń mogą powstawać tak zwani błękitni maruderzy. Są to gwiazdy o wyższej temperaturze powierzchni od innych gwiazd ciągu głównego o tej samej jasności znajdujących się w gromadzie.
Charakterystyki
Populacje
Wyróżnia się trzy populacje gwiazd: najmłodsze należą do pierwszej, starsze do drugiej, a hipotetycznie wyróżniane najstarsze do trzeciej. Żadnego z obserwowanych obiektów nie zaklasyfikowano do III populacji – gwiazdy tej populacji żyły bardzo krótko, a ich światło jest tak słabe (z powodu ogromnej odległości od Ziemi), że nawet największe teleskopy nie mogą go zarejestrować.
Skład chemiczny
Gwiazdy współcześnie formujące się w Drodze Mlecznej składają się w około 71% z wodoru i w 27% z helu, pozostały ułamek stanowi niewielka domieszka cięższych pierwiastków, takich jak tlen czy węgiel. Zawartość pierwiastków cięższych od helu (metali w rozumieniu astronomicznym) w gwieździe względem ich zawartości w Słońcu nazywa się metalicznością; ustala się zwykle zawartość jedynie żelaza. O zawartości cięższych pierwiastków w gwieździe wnioskuje się na podstawie zawartości żelaza w jej atmosferze, gdyż jest ono powszechnie występującym pierwiastkiem, a jego linie spektralne stosunkowo łatwo wyodrębnić. Wyniki pomiarów składu chemicznego gwiazd można wykorzystać przy określaniu ich wieku, gdyż obłoki molekularne, w których powstają, są ciągle wzbogacane w cięższe pierwiastki przez materię odrzucaną przez umierające gwiazdy, na przykład podczas eksplozji supernowych. Gwiazdy II populacji składają się z około 75% wodoru, 25% helu oraz bardzo małego (<0,1%) odsetka metali. W gwiazdach I populacji udział metali rośnie do około 2–3%, a frakcje wodoru i helu wynoszą odpowiednio 70–75% i 24–27%; większa metaliczność młodszych gwiazd wynika z innego składu obłoków molekularnych, z których się uformowały – obłoki z czasem wzbogaca coraz więcej metali pochodzących z gwiazd, które kończąc swe życie uwalniają je w przestrzeń kosmiczną. Metaliczność gwiazdy wpływa na czas jej pobytu na ciągu głównym, intensywność pola magnetycznego oraz siłę wiatru gwiazdowego. Frakcja cięższych pierwiastków w gwieździe może również wskazywać prawdopodobieństwo posiadania przez nią systemu planetarnego.
Gwiazda o najmniejszej zmierzonej zawartości żelaza, karzeł HE1327-2326, zawiera jedynie 1/200 000 zawartości pierwiastka w Słońcu, natomiast bogate w żelazo μ Leonis oraz 14 Herculis (ma system planetarny – okrąża ją planeta 14 Herculis b) zgromadziły odpowiednio dwukrotnie oraz trzykrotnie tyle żelaza co Słońce. Istnieją także gwiazdy o wysokiej zawartości w ich spektrach szczególnych pierwiastków, najczęściej chromu oraz metali ziem rzadkich.
Masa
Praktycznie wszystkie cechy gwiazdy, takie jak na przykład jasność czy wielkość, a także przebieg jej ewolucji, długość życia i sposób jego zakończenia zależą od jej masy początkowej.
Masę gwiazdy można zmierzyć bezpośrednio w układach podwójnych, korzystając z praw Keplera i mechaniki newtonowskiej. Do jej ustalenia da się również zastosować techniki wykorzystujące zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego.
Masy gwiazd zawierają się w przybliżeniu w przedziale od 1,5913 × 1029 do 3,9782 × 1032 kg, co w jednostkach masy Słońca oznacza zakres od 0,08 do 200 M☉.
AB Doradus C, towarzysz AB Doradus A, z masą zaledwie 93 razy większą od Jowisza, jest najmniejszą znaną gwiazdą, w której zachodzą reakcje jądrowe. Dla gwiazd o metaliczności zbliżonej do Słońca teoretyczne minimum masy pozwalające na prowadzenie fuzji szacuje się na 75 mas Jowisza. Niedawne badania najsłabszych gwiazd wykazały, że gdy metaliczność jest bardzo mała, minimalna masa wynosi około 8,3% masy Słońca lub 87 mas Jowisza. Mniejsze obiekty, zwane brązowymi karłami, znajdują się w słabo obecnie zdefiniowanej strefie pomiędzy gwiazdami a gazowymi olbrzymami – są zbyt małe, aby zachodziły w nich reakcje jądrowe, jednak wciąż o wiele większe od największych znanych planet.
Jedną z najbardziej masywnych gwiazd jest Eta Carinae, hiperolbrzym o masie około 100-150 razy większej od Słońca, czas jego dotychczasowego życia jest bardzo krótki, wynosi co najwyżej kilka milionów lat. Wyniki badań Gromady Arches sugerują, że maksymalna masa gwiazdy może na obecnym etapie ewolucji Wszechświata wynosić co najwyżej około 150 M☉ Powody istnienia tego ograniczenia nie zostały jak dotąd w pełni wyjaśnione, naukowcy uważają, że pewną rolę odgrywa w nim metaliczność gwiazdy oraz, w większym stopniu, jasność Eddingtona, definiująca maksymalną ilość energii, jaką gwiazda może wypromieniować przez atmosferę bez wyrzucania jej materii składowej w przestrzeń. Poprawność tego modelu podały jednak w wątpliwość pomiary masy gwiazdy R136a1, znajdującej się w gromadzie R136 w Wielkim Obłoku Magellana, oceniono ją na 265 M☉.
Przypuszcza się, że gwiazdy III populacji mogły mieć masy sięgające nawet 300 M☉, z powodu odmiennego składu chemicznego – nie zawierały pierwiastków cięższych od litu.
Rozmiary
Gwiazdy znacząco różnią się rozmiarami. Ich średnice wahają się od około 20-40 kilometrów w wypadku gwiazd neutronowych do ponad 650 średnic Słońca (0,9 miliarda kilometrów, prawie 6,7 j.a.) w przypadku nadolbrzymów pokroju Betelgezy w gwiazdozbiorze Oriona. Betelgeza ma jednak gęstość dużo mniejszą od Słońca, wynosi ona średnio 1,576 × 10−5 kg/m³, co odpowiada gęstości atmosfery Ziemi na wysokości około 90 km, średnia gęstość Słońca zaś to 1,409 × 10³ kg/m³. Gwiazdą o największej znanej średnicy jest VY Canis Majoris, której średnica jest 2000 razy większa od średnicy Słońca. Gdyby umieścić ją w centrum Układu Słonecznego, jej atmosfera rozciągałaby się aż po orbitę Saturna.
Olbrzymia odległość od Ziemi sprawia, że wszystkie widoczne na niebie gwiazdy oprócz Słońca postrzegane są jako migoczące z powodu wpływu ziemskiej atmosfery świetliste punkty. Słońce znajduje się dostatecznie blisko, aby widzieć je jako dysk i aby zapewniało światło dzienne. Gwiazdą o największym po Słońcu rozmiarze kątowym jest R Doradus, rozmiar ten wynosi zaledwie 0,057 sekundy kątowej. Wielkość gwiazdy można też obliczyć, znając jej temperaturę efektywną i jasność absolutną. Wprawdzie jest to metoda mniej dokładna, ale możliwa do zastosowania dla wielu gwiazd.
Tarcze większości gwiazd mają zbyt małe rozmiary kątowe, aby za pomocą współczesnych naziemnych teleskopów optycznych obserwować szczegóły ich powierzchni (takie jak na przykład plamy). By uzyskać obrazy takich obiektów, konieczne jest zastosowanie teleskopów interferometrycznych. Inna technika pomiaru rozmiarów kątowych gwiazdy wykorzystuje okultację – można je ustalić dzięki pomiarom spadku jasności gwiazdy w miarę zakrywania jej przez Księżyc (bądź jej wzrostu podczas ponownego pojawiania się).
Wiek
Wiek większości gwiazd zawiera się w przedziale od jednego do 10 miliardów lat. Niektóre mogą być zbliżone wiekiem nawet do około 13,7 miliarda lat – szacowanego wieku Wszechświata, np. HD 140283.
Im większa masa gwiazdy, tym krótszy jej żywot, głównie dlatego, że duża masa implikuje wyższe ciśnienie w jej jądrze. Sprawia ono, że reakcje syntezy wodoru przebiegają w gwieździe bardziej gwałtownie, gdyż przy wysokich temperaturach hel powstaje z wodoru w cyklu węglowo-azotowo-tlenowym, a nie cyklu protonowym. Cykl węglowo-azotowo-tlenowy produkuje znacznie więcej energii, ponieważ jego reakcje składowe przebiegają dużo szybciej.
Największe gwiazdy istnieją średnio około miliona lat, te o minimalnej wymaganej masie (czerwone karły) zużywają swe paliwo bardzo powoli i mogą trwać dziesiątki miliardów lat.
Do bezpośredniego badania wieku gwiazdy można wykorzystać między innymi wiedzę o tempie jej rotacji, jako że maleje ono wraz z upływem czasu. Zależność tę udało się jak na razie wyznaczyć dla młodych gwiazd.
Kinematyka
Dane na temat ruchu gwiazdy względem Słońca mogą dostarczyć użytecznych informacji o jej pochodzeniu i wieku, a także o strukturze i ewolucji otaczającego ją obszaru galaktyki. Wektor ruchu gwiazdy tworzą jej składowa transwersalna, nazywana też ruchem własnym, oraz prędkość radialna oddalania się lub zbliżania do Słońca.
Ruch własny można analizować na podstawie pomiarów astrometrycznych, dających wynik w milisekundach kątowych na rok, które można następnie, znając paralaksę gwiazdy, zamienić na bardziej konwencjonalne jednostki prędkości. Gwiazdy o wyraźnie obserwowalnym ruchu własnym znajdują się najczęściej stosunkowo blisko Słońca, dlatego też wyznaczenie ich paralaksy jest względnie proste. Nawet dla najbliższych gwiazd prędkość ruchu własnego nie przekracza jednak co najwyżej kilku sekund kątowych na rok. Są to wartości tak małe, że przez stulecia dostępna dokładność urządzeń pomiarowych była zbyt mała, aby mógł je zmierzyć jeden astronom, nawet jeśli prowadził obserwacje przez całe życie.
Gwiazdą o największej wartości ruchu własnego (a co za tym idzie – najszybciej poruszającą się po niebie) jest Gwiazda Barnarda, czerwony karzeł położony w konstelacji Wężownika – na przebycie po niebie odcinka równego średnicy tarczy Księżyca potrzebuje niecałych 200 lat.
Prędkość radialną gwiazdy wyznacza się, mierząc przesunięcie jej linii spektralnych ku czerwieni, i podaje w kilometrach na sekundę.
Gdy znane są obie składowe ruchu, można obliczyć prędkość gwiazdy w przestrzeni w odniesieniu do Słońca lub galaktyki. Badając bliskie Ziemi gwiazdy, ustalono, że te należące do populacji I poruszają się co do zasady wolniej od starszych, należących do populacji II. Te ostatnie mają orbity eliptyczne nachylone względem płaszczyzny galaktyki. Analiza wektorów ruchu pobliskich gwiazd pozwoliła także na identyfikację asocjacji gwiazdowych. Są to najprawdopodobniej grupy gwiazd, które powstawały wspólnie w wielkich obłokach molekularnych. Gwiazdy je tworzące nie są powiązane grawitacyjnie w istotny sposób i rozpadają się po stosunkowo krótkim czasie.
Pole magnetyczne
Gwiazdy wykazują się bardzo zróżnicowaną aktywnością magnetyczną. Geometria ich pól magnetycznych może być zarówno prosta i regularna, przypominająca pole emitowane przez zwykły magnes trwały, jak i bardzo złożona, bogata w wiele różnorodnych struktur. Przykładowo pole magnetyczne Słońca ma dwa wymiary: główny, manifestujący swą obecność występowaniem korony słonecznej, oraz poboczny, związany z aktywnością powierzchniową Słońca, a konkretniej z plamami słonecznymi, w których rejonie magnetyczna aktywność powierzchniowa jest szczególnie silna.
Pola magnetyczne gwiazd można badać, obserwując rozszczepienie linii spektralnych, które występują na skutek efektu Zeemana, i polaryzację światła w poszczególnych liniach. Do uzyskiwania obrazów pól magnetycznych gwiazd używa się tomograficznej techniki obrazowania Zeemana-Dopplera.
Wśród gwiazd wykazujących aktywność magnetyczną wyróżnia się dwa ich podstawowe rodzaje. Pierwsze, „chłodne”, których temperatura powierzchni nie przekracza 6500 K, a masa 1,5 M☉, to gwiazdy aktywne magnetycznie, między innymi posiadające korony, emitujące wiatr gwiazdowy na skutek dyssypacji pola magnetycznego w górnych warstwach atmosfery oraz emitujące, dzięki anihilacji pola magnetycznego, rozbłyski. Manifestacją aktywności magnetycznej takich gwiazd jest również występowanie na ich powierzchni plam. Ich rozmiary oraz liczba zależą od aktywności gwiazdy, która to z kolei jest funkcją prędkości jej obrotu wokół własnej osi. Słońce, które potrzebuje na taki obrót około 25 dni, cechuje się aktywnością cykliczną (cykl słoneczny trwa 11 lat). Aktywność magnetyczna tego typu gwiazd jest indukowana przez mechanizm dynama.
Istnieją także aktywne magnetycznie „gorące” gwiazdy. W przeciwieństwie do „chłodnych”, które praktycznie bez wyjątku mają własności magnetyczne, jedynie niewielki odsetek (pomiędzy 5 a 10%) „gorących” (o masie większej niż 1,5 M☉) gwiazd ma pola magnetyczne. Cechują się one stosunkowo prostą budową i nie są efektem pracy dynama, lecz szczątkowymi polami magnetycznymi, mającymi początek w gazowym obłoku, z którego powstała gwiazda. Uległy one wzmocnieniu w wyniku zjawiska wmrożenia pola magnetycznego podczas zapadania macierzystego obłoku molekularnego.
Pole magnetyczne gwiazdy jest generowane w jej wnętrzu w obrębie regionów, w których zachodzi cyrkulacja konwektywna. Wywołany konwekcją ruch plazmy działa jak dynamo, inicjując powstanie pól magnetycznych rozciągających się w całej objętości gwiazdy. Moc tych pól zależy od masy i składu gwiazdy, intensywność ich aktywności powierzchniowej zaś od prędkości jej obrotu wokół własnej osi. Aktywność powierzchniowa jest przyczyną powstawania plam gwiezdnych – cechujących się niższymi od przeciętnych temperaturami obszarów występowania silnych pól magnetycznych. Z regionów aktywnych unoszą się w koronę łukowate pola – pętle magnetyczne, wyzwalające swą energię w postaci strumieni wysokoenergetycznych cząsteczek – rozbłysków gwiezdnych.
Z uwagi na wpływ pola magnetycznego młode, szybko obracające się gwiazdy przejawiają z reguły wysoki poziom aktywności powierzchniowej. Pole oddziałuje z wiatrem gwiazdowym, działając jak hamulec, obniżający tempo rotacji gwiazdy. Z tego powodu starsze gwiazdy, takie jak Słońce, obracają się dużo wolniej, niż te nowo uformowane, i wykazują mniejszy od nich poziom aktywności powierzchniowej. Aktywność powoli obracających się gwiazd ma tendencję do podlegania cyklicznym wahaniom i okresowo może zupełnie ustawać. Przykładowo podczas siedemdziesięcioletniego okresu nazywanego minimum Maundera na powierzchni Słońca pojawiały się jedynie bardzo nieliczne plamy.
Szczególnym rodzajem gwiazd aktywnych magnetycznie są magnetary, odmiana gwiazd neutronowych powstająca, gdy podczas wybuchu supernowej w zapadającym się jądrze gwiazdy, dzięki osiągnięciu odpowiedniej prędkości obrotu, temperatury oraz natężenia pola magnetycznego zadziała mechanizm dynama.
Obrót
Obrót gwiazdy wokół własnej osi jest konsekwencją obrotu materii tworzącej obłok molekularny przed jego zapadnięciem się. Zmniejszanie się obłoku a później gwiazdy powinno zwiększać prędkość obrotową gwiazdy, ale obserwuje się zmniejszanie się prędkości obrotowej gwiazdy wraz z upływem czasu. Zmniejszanie prędkości obrotowej musi zachodzić przez przenoszenie momentu pędu na inne ciała, rozważany mechanizm to oddziaływanie przez pole magnetyczne gwiazdy z dyskiem akrecyjnym oraz wiatrem słonecznym gwiazdy. Na prędkość obrotu gwiazdy wpływa także jej masa oraz to, czy znajduje się ona w układzie wielokrotnym. Ponieważ gwiazdy nie są ciałami sztywnymi, cechują się rotacją różnicową – prędkości ich obrotu zależą od rozpatrywanej szerokości astrograficznej.
Prędkość obrotu gwiazdy wokół własnej osi można oszacować za pomocą pomiarów spektroskopowych. Wynika to z występowania zjawiska poszerzenia linii widmowych, które występuje na skutek efektu Dopplera – jeśli oś obrotu jest odpowiednio skierowana do obserwatora, to punkty na jednej połowie tarczy gwiazdy oddalają się, a na drugiej przybliżają do obserwatora, stąd część emitowanego światła jest przesunięta ku czerwieni, a część ku fioletowi, przy czym wielkość przesunięcia zależy od prędkości rotacji. Wpływ na poszerzenie mają jednak również inne czynniki, takie jak turbulencje czy rozpraszanie na swobodnych elektronach. Dokładniejsze wyniki pozwala uzyskać obserwacja wahań jasności gwiazdy, która zmienia się, gdy na powierzchni gwiazdy są obszary aktywne, takich jak plamy gwiezdne. Zaletą tej techniki jest również uniezależnienie pomiarów od nachylenia osi obrotu gwiazdy względem obserwatora i możliwość pomiarów prędkości obiektów wirujących zbyt wolno, aby był możliwy pomiar metodą obserwacji poszerzenia widma. Prędkość obrotu gwiazdy można również wyznaczyć metodami interferometrycznymi.
Młode gwiazdy mogą rotować bardzo szybko, osiągając prędkość równikową większą niż 100 km/s. Na przykład Achernar, gwiazda typu widmowego B, ma prędkość obrotu równikowego przewyższającą 225 km/s, przez co jej średnica równikowa jest o ponad 50% większa od odległości pomiędzy biegunami. Prędkość ta jest niewiele mniejsza od krytycznej, wynoszącej 300 km/s, przy której gwiazda rozpadłaby się. Dla odmiany Słońce wykonuje jeden obrót na 25–35 dni, z prędkością na równiku wynoszącą 1,993 km/s.
Gwiazdy zdegenerowane w wyniku znacznego zmniejszenia promienia uzyskują dużą prędkość obrotową, jednak obserwowane prędkości są znacznie mniejsze, niż wynikałoby to z zasady zachowania momentu pędu – w wyniku zmniejszenia rozmiarów wzrost prędkości obrotu powinien być większy. Znaczna część momentu pędu gwiazdy jest tracona wraz z odpływem masy poprzez emisję wiatru gwiazdowego. Mimo to prędkość obrotowa gwiazdy neutronowej może być ogromna, na przykład pulsar w Mgławicy Kraba wykonuje 30 obrotów na sekundę. Nawet jeżeli pulsar nie emituje wiatru gwiazdowego, to jego obrót zwalnia w wyniku emisji promieniowania.
Temperatura powierzchni
Duże gwiazdy ciągu głównego osiągają temperaturę powierzchniową rzędu 50 000 K, zaś mniejsze gwiazdy, takie jak Słońce – kilku tysięcy kelwinów. Czerwone olbrzymy mają względnie niską temperaturę powierzchniową, oscylującą w pobliżu 3600 K, jednak by wypromieniować wytwarzaną energię, mają duże pole powierzchni.
Temperaturę powierzchniową gwiazdy ciągu głównego określa się na podstawie jej promieniowania, wykorzystując kilka technik. Najprostsza metoda szacowania temperatury polega na porównaniu intensywności promieniowania w dwóch wybranych pasmach określanych jako wskaźniki barwy gwiazdy. Zwykle temperaturę gwiazdy podaje się podaje się jako temperaturę efektywną, czyli temperaturę ciała doskonale czarnego emitującego energię o rozkładzie widmowym najbardziej odpowiadającym temu z gwiazdy. Tak wyznaczona temperatura gwiazdy nie jest rzeczywistą temperaturą powierzchni gwiazdy, ponieważ promieniowanie emitowane przez gwiazdę pochodzi z warstwy gwiazdy, w której temperatura spada wraz z oddalaniem się od środka gwiazdy, na powierzchni gwiazdy występują obszary o różnej temperaturze, dodatkowo warstwy ponad fotosferą pochłaniają promieniowanie, deformując widmo promieniowania. Temperatura w jądrze gwiazdy wynosi od kilkunastu milionów do nawet miliardów kelwinów.
Najdokładniejsza technika określania temperatury gwiazdy opiera się na porównaniu intensywności różnych linii absorpcyjnych, wywołanych różnym stanem wzbudzenia lub różnym stopniem jonizacji atomów wchodzących w skład atmosfery gwiazdy.
Temperatury powierzchniowej gwiazdy używa się, wraz z jej absolutną wielkością oraz właściwościami absorpcyjnymi, do jej klasyfikowania.
Promieniowanie
Energia wytwarzana przez gwiazdy jest efektem fuzji jądrowej, w niewielkiej części pochodzi z zapadania grawitacyjnego. Ciało niebieskie, zapadając się, uwalnia energię grawitacyjną. Już w XIX w. Kelvin z Helmholtzem oszacowali, że energia grawitacyjna zapadania się obłoku o masie Słońca wystarczyłaby Słońcu na świecenie przez 30 milionów lat.
Gwiazda wysyła tę energię w przestrzeń kosmiczną w postaci promieniowania elektromagnetycznego oraz promieniowania korpuskularnego. Na promieniowanie korpuskularne składa się wiatr gwiazdowy, będący strumieniem naładowanych elektrycznie cząstek, takich jak wolne protony, jądra atomów helu i elektrony, emitowanych z zewnętrznych powłok gwiazdy, oraz pochodzący bezpośrednio z jądra strumień neutrin. Dla gwiazd w ciągu głównym i o masie porównywalnej z masą Słońca energia unoszona przez neutrina (jasność neutrin) jest mniejsza niż jasność fotonowa o 5–6 rzędów wielkości. W przypadku gwiazd II populacji, o masie Mlecznej Drogi i białych karłów jasność neutrin nie przekracza 1% jasności fotonów, z wyjątkiem bardzo zaawansowanych stadiów ewolucji gigantów (np. podczas błysku helowego), gdy jasność neutrin jest porównywalna z jasnością fotonów, a nawet może ją przekroczyć.
Energia z reakcji fuzji uwalniana przez energię kinetyczną produktów reakcji oraz fotony promieniowania gamma w wyniku ich oddziaływania z materią rozprasza się, osiągając stan równowagi termodynamicznej. W trakcie podążania ku zewnętrznym warstwom gwiazdy temperatura promieniowania obniża się, w efekcie gwiazda promieniuje głównie światło widzialne i promieniowanie podczerwone.
Kolor gwiazdy określa intensywność emisji fal światła widzialnego o różnej barwie, a ta zależy od temperatury jej zewnętrznych powłok, głównie fotosfery. Gwiazdy zachowują się w przybliżeniu jak ciała doskonale czarne, co oznacza, że poza światłem widzialnym emitują one także promieniowanie niewidoczne dla ludzkiego oka – począwszy od fal radiowych i podczerwieni, a skończywszy na ultrafiolecie. Gorętsze gwiazdy promieniują również w zakresie fal rentgenowskich oraz gamma.
Badając spektrum gwiazdy, astronomowie mogą ustalić jej temperaturę powierzchniową, przyspieszenie grawitacyjne na jej powierzchni, metaliczność oraz prędkość obrotu wokół własnej osi. Jeżeli zmierzy się odległość od gwiazdy, na przykład w oparciu o paralaksę, na jej podstawie daje się wnioskować także o jasności absolutnej. Dysponując tymi danymi, szacuje się wymienione wyżej charakterystyki w oparciu o modele fizyczne. Znajomość tylu parametrów gwiazdy umożliwia astronomom określenie jej przybliżonego wieku.
W widmie gwiazd występują linie absorpcyjne oraz, rzadziej, emisyjne. Każda z nich odpowiada obecności określonego pierwiastka lub związku chemicznego w atmosferze gwiazdy. Ponadto, linie emisyjne wskazują na obecność inwersji temperatury w zewnętrznych warstwach atmosfery gwiazdy.
Jasność
W astronomii jasność jest równa energii promieniowania elektromagnetycznego, które gwiazda emituje w jednostce czasu, zależy ona od promienia gwiazdy oraz jej temperatury powierzchniowej. Przy przyjęciu, że gwiazda jest ciałem doskonale czarnym, jej jasność (L) jest zależna od promienia (R) i temperatury efektywnej (Teff) zgodnie ze wzorem:
gdzie:
– pole powierzchni gwiazdy (przybliżane za pomocą kuli),
– stała Stefana-Boltzmanna.
Wiele gwiazd nie emituje promieniowania równomiernie na całej powierzchni. Na przykład szybko rotująca Wega emituje w okolicach biegunów więcej energii niż w pobliżu równika.
Obszary powierzchni gwiazdy o niższej od przeciętnej temperaturze i jasności znane są jako plamy gwiezdne. Na powierzchni małych gwiazd (karły), takich jak Słońce, plam jest stosunkowo niewiele, na większych gwiazdach (olbrzymy) zaś bardzo dużo i są one większe oraz bardziej wyraziste, w ich wypadku mocniej również dają o sobie znać efekty pociemnienia brzegowego – spadku jasności gwiazdy w kierunku krawędzi jej dysku. Zaliczane do czerwonych karłów gwiazdy rozbłyskowe, na przykład UV Ceti, również mogą cechować się dużą liczbą plam.
Wielkość gwiazdowa
Wielkość gwiazdową wyraża się za pomocą obserwowanej wielkości gwiazdowej i absolutnej wielkości gwiazdowej. Wielkość obserwowana jest jasnością gwiazdy dla obserwatora widzącego ją z Ziemi, z pominięciem wpływu ziemskiej atmosfery. Wielkość absolutna gwiazdy wyraża wielkość obserwowaną, jaką by ona miała, gdyby znajdowała się w odległości 10 parseków (32,6 lat świetlnych) od Ziemi.
Zarówno obserwowana, jak i absolutna wielkość są skalami logarytmicznymi.
Największą wielkość absolutną (według danych z 2006) ma gwiazda LBV 1806–20, dla której wynosi ona -14,2m. Gwiazda ta jest przynajmniej pięć milionów razy jaśniejsza od Słońca. Najtrudniej dostrzegalne obecnie znane gwiazdy odnaleziono w gromadzie NGC 6397. Najsłabiej świecące czerwone karły z tej gromady mają jasność 26m, udało się także zaobserwować białego karła o jasności 28m.
W odniesieniu do obu powyższych wielkości wyróżnia się wielkość bolometryczną oraz wielkość barwną. Wielkość bolometryczna dotyczy ilości energii wysyłanej przez gwiazdę w pełnym zakresie widma, jasność barwna zaś – w określonym jego przedziale (na przykład światła widzialnego).
Klasyfikacja
Przedstawiony poniżej dwuwymiarowy system klasyfikacji gwiazd na podstawie ich typu widmowego i klasy jasności nazywa się klasyfikacją Morgana-Keenana-Kellmana. Podczas swojego życia gwiazdy zmieniają zarówno temperaturę powierzchniową, jak i jasność absolutną, wobec czego nie przynależą na stałe do jednej kategorii.
Typ widmowy
Stosowany obecnie system klasyfikacji gwiazd ma korzenie w latach 60. XIX wieku, kiedy to włoski astronom Angelo Secchi jako pierwszy rozpoczął grupowanie gwiazd, uwzględniając strukturę ich widma. W początkach XX wieku gwiazdy grupowano w klasy oznaczane literami od A do Q na podstawie natężenia w ich widmach linii spektralnych charakterystycznych dla wodoru. Nie wiedziano wówczas, że jednym z głównych czynników determinujących intensywność tych linii jest temperatura – linie wodoru osiągają szczyt wyrazistości nieco powyżej 9000 K. Gdy klasyfikację przeorganizowano według temperatury, znacząco przybliżyła się ona do współczesnej.
Obecnie używana skala, nazywana klasyfikacją harwardzką, opiera się głównie na temperaturze powierzchniowej gwiazd, którą szacuje się na podstawie prawa Wiena określającego związek między temperaturą a maksimum w spektrum promieniowania. Temperatura ta jest głównym czynnikiem determinującym kolory gwiazd oraz inne właściwości ich spektrów, na podstawie których można podzielić je na klasy. Podstawowe typy widmowe oznacza się przy użyciu wielkich liter, od O (gwiazdy najgorętsze, najjaśniejsze i największe spośród należących do ciągu głównego, występują najrzadziej) do M (na tyle chłodne, aby w atmosferze powstawały cząsteczki, temperatura ledwo wystarczająca do reakcji fuzji, najczęściej występujące), wyróżnia się kolejno typy O, B, A, F, G, K i M (zwykle zapamiętywane przez astrofizyków za pomocą mnemotechnicznego zdania „Oh, be a fine girl/guy, kiss me”). Szereg rzadko występujących typów widmowych ma własne oznaczenia, najczęściej spotykane to L i T, oznaczające najchłodniejsze i najlżejsze gwiazdy oraz brązowe karły. Ważne są także C, R i N, używane dla gwiazd węglowych oraz W dla gwiazd Wolfa-Rayeta.
Każdy typ ma dziesięć podklas, oznaczanych cyframi od 0 do 9, o coraz niższej temperaturze. System ten nie jest idealnie wyskalowany i ma zapas dla najwyższych temperatur: klasy O0 i O1 mogą w ogóle nie występować.
Klasa jasności
Gwiazdy o tym samym typie widmowym (tej samej temperaturze efektywnej) mogą wyraźnie różnić się widmem. Ze względu na ten fakt koniecznym okazało się wprowadzenie drugiego – obok typu widmowego – parametru klasyfikacji – klasy jasności, będącej w istocie miarą jasności absolutnej gwiazdy. Na tej podstawie wyróżnia się między innymi typy 0 (hiperolbrzymy), III (olbrzymy) czy V (karły ciągu głównego). Większość gwiazd należy do ciągu głównego, w skład którego wchodzą obiekty zwykłe, przekształcające wodór. Słońce to położony na ciągu głównym żółty karzeł typu G2V o przeciętnej temperaturze i niewyróżniającym się rozmiarze.
Napotkać można także dodatkowe oznaczenia w formie małej litery, wskazujące na nietypowe właściwości spektrum gwiazdy. Na przykład „e” świadczy o obecności linii emisyjnych, „m” – o ponadprzeciętnej zawartości metali, a „var” może oznaczać zmienność typu widmowego.
Białe karły umieszczono w osobnej klasie, rozpoczynającej się literą D (niekiedy oznaczanej jako VII). Jest ona podzielona na podklasy DA, DB, DC, DO, DZ i DQ, w zależności od linii obecnych w spektrum. Po tym oznaczeniu umieszcza się wartość liczbową charakteryzującą temperaturę.
Gwiazdy zmienne
Niektóre gwiazdy wykazują okresowe bądź nieprzewidywalne zmiany jasności wywoływane przez czynniki wewnętrzne bądź zewnętrzne. Wśród gwiazd zmiennych z uwagi na oddziaływanie czynników wewnętrznych wyróżnić można dwie podstawowe grupy:
Pulsujące gwiazdy zmienne. Promień oraz jasność takich gwiazd zmienia się w czasie na skutek okresowego naprzemiennego rozszerzania się i zapadania, który to cykl może trwać, w zależności od wielkości gwiazdy, od kilku minut do wielu lat. W klasie tej znajdują się cefeidy i im podobne, używane jako świece standardowe do pomiaru odległości międzygalaktycznych, oraz gwiazdy zmienne długookresowe, takie jak gwiazdy zmienne typu Mira Ceti.
Gwiazdy wybuchowe to gwiazdy przechodzące proces całkowitej zmiany swoich właściwości bądź też gwałtownie kończące żywot. Do grupy tej klasyfikuje się nowe oraz supernowe.
W układzie kataklizmicznym, składającym się z krążących blisko siebie białego karła oraz gwiazdy ciągu głównego, może dochodzić do różnego rodzaju eksplozji, takich jak nowa klasyczna czy nowa powrotna – biały karzeł okresowo doświadcza wybuchów o umiarkowanej sile. Dochodzi do nich, gdy w dostatecznie szybkim tempie odciągnie on od towarzyszącej gwiazdy wystarczającą ilość materii, aby na jego powierzchni doszło do eksplozji termojądrowej. Jeżeli w wyniku tak przebiegającej akrecji dojdzie do przekroczenia przez całą gwiazdę masy krytycznej, dochodzi do zapłonu niestabilnej reakcji fuzji, która kończy istnienie białego karła wybuchem supernowej typu Ia.
W tym momencie biały karzeł rozpoczyna zapadanie się do gwiazdy neutronowej, a energia kolapsu grawitacyjnego w połączeniu z wielką gęstością materii zdegenerowanej powoduje zapłon gwałtownej reakcji fuzji atomów węgla i tlenu. Proces ten ma charakter dodatniego sprzężenia zwrotnego, zależnego od temperatury biorącej w nim udział plazmy. Gwałtowne wyzwolenie energii doprowadza do emisji potężnej fali uderzeniowej, która przyspiesza produkty fuzji do prędkości umożliwiającej ucieczkę z gwiazdy, która w efekcie rozpada się.
Wszystkie supernowe typu Ia mają bardzo zbliżoną jasność, co pozwala astronomom na użycie ich w charakterze świec standardowych do mierzenia odległości między galaktykami. Mechanizm powstawania nowej jest dość zbliżony, jednakże do eksplozji dochodzi, zanim karzeł przekroczy granicę Chandrasekhara. W wyniku reakcji fuzji powstaje dostatecznie dużo energii, aby jasność gwiazdy znacząco wzrosła, jednak nie ulega ona zniszczeniu, więc zjawisko to może występować wielokrotnie dla tej samej gwiazdy.
Gwiazdy mogą też zmieniać swą jasność z uwagi na wpływ czynników zewnętrznych, takich jak wzajemne przesłanianie się gwiazd w układach zaćmieniowych lub rotacja w wypadku gwiazd świecących niesferycznie – mają one plamy o znaczącej powierzchni i ich jasność zależy w dużej mierze od strony, z której się je obserwuje. Dobrym przykładem układu zaćmieniowego jest Algol, który regularnie co 2,87 dnia zmienia obserwowaną wielkość gwiazdową od 2,1m do 3,4m.
Obiekty towarzyszące
Gwiazdom mogą towarzyszyć, oprócz innych gwiazd, także różne inne okrążające je ciała, takie jak brązowe karły oraz obiekty składające się na układy planetarne: planety i ich księżyce, asteroidy, komety czy drobiny pyłu kosmicznego. Pierwszy pozasłoneczny system planetarny odkryto w 1992 wokół pulsara PSR 1257+12, od tego czasu potwierdzono istnienie ponad 4000 egzoplanet.
Budowa
Gwiazdy mają kształt zbliżony do kulistego, ponieważ siła grawitacji dąży do tego, aby materia osiągnęła najmniejszy możliwy potencjał grawitacyjny, czyli znalazła się jak najbliżej środka masy. Na kształt gwiazdy wpływają także jej obrót, wywołujący spłaszczenie biegunowe, oraz obecność w pobliżu innych ciał o znacznej masie, powodująca zniekształcenie pływowe.
Model matematyczny wnętrza gwiazdy oparty jest na założeniach stabilności i równowagi hydrostatycznej, uwzględniających procesy wytwarzania energii we wnętrzu gwiazdy oraz jej przepływu z wewnętrznych do zewnętrznych warstw gwiazdy.
Wnętrze stabilnej gwiazdy znajduje się w stanie równowagi hydrostatycznej; w każdym jej miejscu na mały element objętości gwiazdy działa skierowana do wewnątrz siła grawitacji równoważona skierowaną na zewnątrz siłą wywołaną różnicą ciśnień na jego dolną i górną powierzchnię (gradient ciśnienia). Ciśnienie w materii gwiazdy wynika z własności materii budującej gwiazdę oraz od temperatury. Wnętrze gwiazd jest plazmą składającą się z jonów oraz z elektronów, oraz będących z nimi w równowadze termicznej fotonów. Ciśnienie promieniowania fotonów jest proporcjonalne do czwartej potęgi temperatury. Dla gwiazd w ciągu głównym o masie zbliżonej do 1 M☉, dobrym przybliżeniem jest uznanie, że plazma gwiazdy jest gazem doskonałym, dla gwiazd o masie 10 M☉, ciśnienie promieniowania odgrywa ważną rolę, a dla gwiazd o masie większej niż 100 M☉, dominuje ciśnienie promieniowania. W centrum gwiazd o dużej gęstości wpływ na ciśnienie mają efekty kwantowe w postaci degeneracji elektronów, które dla danej temperatury nie mogą zająć objętości mniejszej od granicznej.
Temperatura jądra gwiazdy ciągu głównego lub olbrzyma wynosi co najmniej 107 K, pod koniec życia w jądrach wielkich gwiazd temperatury sięgają nawet miliardów kelwinów. Powstałe temperatura oraz ciśnienie wywierane na jądro gwiazdy ciągu głównego są wystarczające, aby zachodziły w nim reakcje fuzji jądrowej wodoru, w wyniku tego procesu powstaje energia zdolna uchronić gwiazdę przed zapadnięciem się pod własnym ciężarem.
Gwiazda będąca w ciągu głównym jest w równowadze dzięki mechanizmowi zwanemu termostatem ciśnieniowym. W jądrze gwiazdy panuje ciśnienie zależne od nacisku warstw zewnętrznych gwiazdy, jest ono utrzymywane przez ciśnienie termiczne. Gdy temperatura w centrum nieco spadnie, zewnętrzny nacisk skurczy trochę gaz, zmniejszy się odległość między cząstkami. Wprawdzie prawdopodobieństwo zajścia fuzji w zderzeniu zmaleje z powodu spadku temperatury, ale wzrośnie liczba zderzeń między cząstkami, w konsekwencji wzrośnie szybkość reakcji jądrowych, przywracając poprzedni stan gęstości.
W wyniku reakcji łączenia się jąder atomowych w jądrze gwiazdy oprócz cięższych cząstek powstaje także energia w postaci fotonów promieniowania gamma oraz neutrin. Fotony oddziałują z otaczającą je plazmą, zwiększając temperaturę jądra. Gwiazdy ciągu głównego zmieniają wodór w hel, zwiększając udział tego pierwiastka w masie jądra. W końcu hel zaczyna przeważać i produkcja energii w centrum gwiazdy ustaje. W gwieździe o masie co najmniej 0,4 masy Słońca reakcje fuzji zachodzą w stopniowo rozszerzającej się powłoce otaczającej jądro. Łączenie się jąder wodoru zmniejsza liczbę jonów, co sprawia, że materia jądra kurczy się, ale zagęszczanie się materii w helowym jądrze zostaje ograniczone, gdy elektrony ulegają zdegenerowaniu.
We wnętrzach gwiazd można wyróżnić dwa rodzaje warstw, różniące się mechanizmem transportu energii. W strefie promienistej promieniowanie cieplne ma wydajność wystarczającą do przeniesienia wytworzonej energii. W regionie takim plazma nie ulega mieszaniu konwekcyjnemu. Jeśli jednak promieniowanie nie jest w stanie przenieść energii z powodu małej przeźroczystości ośrodka lub niskiej temperatury, gradient temperatury jest większy od adiabatycznego, energia przemieszcza się nie tylko przez promieniowanie, ale też przez makroskopowe ruchy materii, obszar taki określa się jako strefa konwektywna. W masywnych gwiazdach ilość wytwarzanej energii jest tak duża, że w jądrze i jego pobliżu znajduje się strefa konwektywna a w zewnętrznych warstwach – promienista. W mniejszych gwiazdach wytwarzane jest znacznie mniej energii, wewnątrz energia jest przenoszona tylko przez promieniowanie, a w powłokach zewnętrznych – także przez konwekcję. W czerwonych karłach o masie mniejszej od 0,4 masy Słońca cała gwiazda jest konwektywna, co roznosi wytworzony helu po całej gwieździe. Granice stref konwektywnych zmieniają się w czasie wraz z postępującą ewolucją gwiazd i idącą za nią zmianą budowy wnętrza.
Przewodnictwo cieplne, które w typowych gwiazdach jest zaniedbywalnie małe, jest jedynym sposobem przenoszenia energii w białych karłach. To powoduje, że temperatura tych gwiazd zmienia się bardzo wolno, mimo ustania reakcji jądrowych w ich wnętrzu.
Część gwiazdy widoczną dla obserwatora nazywa się fotosferą. Jest to warstwa, w której plazma tworząca gwiazdę staje się przezroczysta dla fotonów światła widzialnego. Od tego miejsca energia powstająca w jądrze rozchodzi się swobodnie w przestrzeni. Wewnątrz fotosfery występują plamy gwiezdne, obszary o niższych od przeciętnych temperaturach, powstające w efekcie aktywności magnetycznej gwiazdy.
Ponad fotosferą znajdują się kolejne warstwy atmosfery gwiazdy. W gwieździe ciągu głównego, takiej jak Słońce, najniższą warstwą atmosfery jest cienka, jasnoczerwona warstwa chromosfery. To w niej występują spikule oraz biorą swój początek rozbłyski. Warstwę tę otacza warstwa przejściowa, w obrębie której temperatura rośnie gwałtownie na odcinku zaledwie 100 km. Ponad nią znajduje się korona, składająca się z rozgrzanej do ekstremalnych (ponad milion kelwinów) temperatur plazmy, która może rozciągać się na kilkanaście milionów kilometrów. Istnienie korony wydaje się być zależne od obecności obszarów konwektywnych w zewnętrznych warstwach gwiazdy oraz jej aktywności magnetycznej. Pomimo bardzo wysokiej temperatury korona prawie nie emituje światła, w normalnych warunkach można ją obserwować jedynie podczas zaćmienia. Kwestia osiągania przez nią tak wysokich temperatur jest przedmiotem badań naukowców. Prawdopodobnym wyjaśnieniem są fale Alfvéna.
Z korony wypływa strumień cząsteczek plazmy wiatru gwiazdowego, rozchodzący się aż do napotkania ośrodka międzygwiazdowego. Dla Słońca strefa wpływu jego wiatru gwiazdowego rozciąga się wewnątrz regionu o kształcie bąbla zwanego heliosferą.
Cykle reakcji gwiezdnej nukleosyntezy
Wewnątrz jąder gwiazd zachodzą różne reakcje fuzji jądrowej, zależne od masy i składu gwiazdy. Procesy te noszą nazwę gwiezdnej nukleosyntezy. Masa produktów takich reakcji jest mniejsza niż masa ich substratów. Utracona w toku reakcji masa jest uwalniana jako energia elektromagnetyczna zgodnie z zasadą równoważności masy i energii wyrażaną wzorem E = mc².
W gwiazdach ciągu głównego dominującym źródłem energii są reakcje syntezy wodoru, w których cztery jądra wodoru (każde tworzy jeden proton) łączą się w jądro helu (zbudowane z dwóch protonów i dwóch neutronów). Proces syntezy wodoru jest bardzo czuły na wahania temperatury w jądrze gwiazdy, więc stosunkowo nieduży jej wzrost skutkuje znacznym przyspieszeniem tempa przebiegu reakcji fuzji. W rezultacie temperatury jąder gwiazd ciągu głównego zawierają się w przedziale od 4 milionów K dla małych gwiazd klasy M do 40 milionów K dla wielkich gwiazd klasy O.
W Słońcu, którego jądro osiąga temperaturę 10 milionów K, wodór zamieniany jest w hel głównie poprzez reakcje cyklu protonowego, z których najpowszechniej występuje:
41H → 22H + 2e+ + 2νe (4,0 MeV + 1,0 MeV),
21H + 22H → 23He + 2γ (5,5 MeV),
23He → 4He + 21H (12,9 MeV).
Sumarycznie efekt powyższych reakcji można zapisać jako:
41H → 4He + 2e+ + 2γ + 2νe (26,7 MeV),
gdzie: e+ – pozyton, γ – foton promieniowania gamma, νe – neutrino, a H i He – izotopy wodoru i helu. Energia uwolniona w tej reakcji wynosi 26,7 milionów elektronowoltów.
W bardziej masywnych gwiazdach hel powstaje w większości poprzez reakcje, w których rolę katalizatora pełni węgiel – reakcje cyklu węglowo-azotowo-tlenowego. Są to procesy dużo bardziej wydajne od cyklu protonowego, mogą zachodzić w temperaturach powyżej 40 milionów K. Na podstawową gałąź reakcji cyklu węglowo-azotowo-tlenowego składają się następujące przemiany:
12C + 1H → 13N + γ + 1,95 MeV,
13N → 13C + e+ + νe + 1,37 MeV,
13C + 1H → 14N + γ + 7,54 MeV,
14N + 1H → 15O + γ + 7,35 MeV,
15O → 15N + e+ + νe + 1,86 MeV,
15N + 1H → 12C + 4He + 4,96 MeV,
przy czym jądro węgla-12 użyte w pierwszej reakcji jest odtwarzane w ostatniej.
W dojrzałych gwiazdach o temperaturze jądra rzędu 100 milionów K i masie pomiędzy 0,5 a 10 mas Słońca hel może być zamieniany w węgiel na drodze potrójnego procesu α, w którym produktem przejściowym jest beryl:
4He + 4He + 92 keV → 8*Be,
4He + 8*Be + 67 keV → 12*C,
12*C → 12C + γ + 7,4 MeV.
Uogólnione równanie reakcji ma postać:
34He → 12C + γ + 7,2 MeV.
W wielkich gwiazdach, na drodze procesów syntezy neonu oraz tlenu, mogą być syntetyzowane także cięższe pierwiastki. Końcowym etapem ciągu reakcji gwiezdnej nukleosyntezy jest proces fuzji krzemu, którego ostatecznym produktem jest stabilny izotop żelaza-56. Fuzja cięższych jąder nie jest już reakcją egzotermiczną, energia może być wyzwolona w gwieździe jedynie w wyniku zapadania grawitacyjnego.
Poniższy przykład pokazuje czas potrzebny gwieździe o masie 20 M☉ do zużycia całego paliwa. Jako gwiazda ciągu głównego klasy O miałaby ona promień 8 R☉ oraz jasność 62 tysiące razy większą od Słońca.
W kulturze
Symbolika
Gwiazdy mają rozliczne znaczenia symboliczne i metaforyczne. Utożsamiano je między innymi z nieskończonością, stałością, natchnieniem, wolnością, wysokim i ambitnym celem oraz rewolucją. Widnieją na flagach wielu państw, choćby Stanów Zjednoczonych, Chin czy Izraela (Gwiazda Dawida), wykorzystywane są też jako symbole ideologiczne. Motywy związane z gwiazdami pojawiają się również w przysłowiach (np. per aspera ad astra – przez ciernie do gwiazd) i utworach literackich, w tym w Biblii.
W astrologii gwiazdy widoczne na niebie w chwili narodzin determinować mają los człowieka. Wiążą się tym powiedzenia „urodzić się pod złą albo dobrą gwiazdą” i „spod ciemnej gwiazdy”. Według wierzeń ludowych każdy człowiek ma na niebie swoją gwiazdę, która pojawia się przy jego urodzeniu i gaśnie w chwili śmierci.
Starożytni Egipcjanie wierzyli, że gwiazdy są wioślarzami okrętu boga słońca – Ra.
Spadające gwiazdy uważano w Sparcie za ostrzeżenie mówiące, że król zgrzeszył i powinien abdykować, a w Rzymie – za zwiastun burzy dany przez Jowisza lub za zapowiedź narodzin dziecka albo innego ważnego wydarzenia. Chrześcijanie odczytywali je jako znak, że dusza opuściła czyściec. Muzułmanie natomiast widzieli w nich kamienie, którymi rzucali aniołowie, by odpędzić dżinny od nieba.
Pentagram, czyli gwiazda pięcioramienna, symbolizował w starożytnym Egipcie boga Horusa, a dla pitagorejczyków był symbolem prawdy oraz doskonałości. Obecnie w kulturze masowej utożsamiany jest z satanizmem i czarną magią. Czerwona gwiazda jest również symbolem idei socjalizmu i komunizmu.
Gwiazdą nazywa się także człowieka sławnego, wybitnego w jakieś dziedzinie, w szczególności aktora bądź sportowca.
Literatura, filozofia i muzyka
Wielu filozofów, poetów, malarzy, a także muzyków szukało natchnienia w rozgwieżdżonym niebie, a niektórzy z nich interesowali się astronomią.
Wiele odniesień do gwiazd znajduje się w dziełach pisarzy starożytnej Grecji i Rzymu. Według astronoma Kennetha Glyna Jonesa pierwszą znaną wzmianką o Plejadach, gromadzie otwartej w gwiazdozbiorze Byka, jest fragment z Hezjoda, datowany na XI wiek p.n.e. Homer wspomina o nich także w Odysei, w Biblii zaś pojawiają się trzykrotnie. Wielu intelektualistów tego okresu tworzyło prace o tematyce astronomicznej. Wśród nich wymienić można na przykład Aratosa z Soloj, autora poematu heksametrycznego Phaenomena – O znakach niebieskich, Cycerona (porusza ten temat w VI tomie De re publica), Marka Maniliusza (twórcę poematu dydaktycznego Astronomica), Senekę Młodszego, który opracował encyklopedię Naturales quaestiones (Zagadnienia przyrodnicze), czy też Ptolemeusza, autorstwa którego Almagest to najlepiej zachowany starożytny katalog gwiazd.
W średniowieczu astronomia stanowiła, obok arytmetyki, geometrii i muzyki, część quadrivium. W Boskiej komedii Dante Alighieri zawarł kilka aspektów wiedzy swojej epoki, w szczególności astronomicznej, wszystkie trzy części dzieła kończą się zaś słowem „gwiazdy”. Dante przyjmuje szeroko obecny w kosmologii średniowiecznej pogląd, że sfera gwiazd stałych jest ósmą z dziewięciu warstw nieba i stanowi źródło wielości w Kosmosie, w którym rozdziela się pochodzące od Boga światło.
Inni pisarze, tacy jak Giacomo Leopardi, także poruszali w swoich dziełach tematy dotyczące aspektów astronomicznych. Poeta umieścił w swoich wierszach liczne odniesienia do astronomii, m.in. w Canto notturno di un pastore errante dell’Asia i Le ricordanze, a w młodości napisał traktat zatytułowany Storia dell’astronomia (Historia astronomii).
Muzyka epoki romantyzmu, jak inne dziedziny sztuki tej epoki, opierała się na wydarzeniach i zjawiskach wyzwalających w ludziach wzniosłe uczucia. Rozgwieżdżone niebo zainspirowało powstanie nokturnów, z których za najważniejsze uważa się te skomponowane przez Fryderyka Chopina (napisał ich 21). Kolejnych odniesień astronomicznych doszukać można się w kompozycjach fortepianowych i VI symfonii Ludwiga van Beethovena. Nokturny nie odeszły w zapomnienie wraz z końcem romantyzmu, lecz rozwijały się dalej w epoce neoromantyzmu – przykładami są VII Symfonia Gustava Mahlera (znana jako Pieśń nocy) oraz kompozycje Richarda Straussa, w szczególności Symfonia alpejska.
Choć Leonardo da Vinci nie prowadził badań astronomicznych, w swoich koncepcjach naukowych stosował pojęcia dotyczące natury Wszechświata, porównując je z innymi, bardziej „humanistycznymi” twierdzeniami odnoszącymi się do natury ludzkiej. Inni artyści, tacy jak Albrecht Dürer, Étienne L. Trouvelot, Giacomo Balla czy Maurits C. Escher, angażowali się w studia astronomiczne, aby w swojej twórczości nawiązać do różnych teorii naukowych. Z kolei Salvador Dalí w swych dziełach umieszczał nawiązania do odkryć dwudziestowiecznej fizyki teoretycznej, w szczególności teorii względności Alberta Einsteina. Inni, tacy jak Giotto di Bondone, Vincent van Gogh czy Joan Miró, po prostu ulegali urokowi nocnego nieba i pragnęli je przedstawić na płótnie bądź innym materiale, w którym tworzyli.
Kultura masowa
Od niepamiętnych czasów gwiazdy zajmowały istotne miejsce w folklorze. Mimo że wiedza przeciętnego człowieka o niebiosach była dość ograniczona i przemieszana z mitami i legendami, posiadała pewien stopień złożoności i utrzymywała ciągłość z wiedzą astronomiczną pochodzącą z czasów prehistorycznych.
Zimą łatwo zaobserwować „Trzech Mędrców” – Alnilama, Alnitaka i Mintakę – trzy gwiazdy tworzące Pas Oriona. Równie dobrze znane były asteryzmy Małego oraz Wielkiego Wozu. W niektórych miejscach Drogę Mleczną nazywano „Drogą św. Jakuba”, gdyż w przybliżeniu wskazywała kierunek katedry w Santiago de Compostela. Rozpoznawalne były też Plejady, przez długi czas stanowiące samodzielną konstelację, nazywane także „Siedmioma Siostrami” od Plejad – nimf z mitologii greckiej. W wierzeniach hinduistycznych kojarzono je z kolei z sześcioma opiekunkami boga Karttikeja.
Pojawianie się komet, również uważanych za gwiazdy, uznawano za zły omen budzący strach i niepokój. W tradycji chrześcijańskiej kometa występuje jednak także w pozytywnym kontekście – Gwiazda Betlejemska, uważana tradycyjnie za kometę – miała doprowadzić mędrców do Betlejem, miejsca narodzin Jezusa. Również meteory, popularnie zwane spadającymi gwiazdami, odegrały specjalną rolę w kulturze popularnej – uznawano je za dobry znak, zwłaszcza Perseidy, które można obserwować między innymi w noc św. Wawrzyńca.
Współcześnie, szczególnie w krajach uprzemysłowionych i rozwijających się, bliski kontakt człowieka z niebem został zerwany, ponieważ znacząco wzrósł stopień zanieczyszczenia świetlnego. Pomimo że niektóre władze lokalne podejmują kroki mające je zredukować (jak tworzenie parków ciemnego nieba), obecnie bardzo trudno obserwować gwiazdy w ośrodkach miejskich, jedynym sposobem na wykonanie dobrych obserwacji jest udanie się na tereny słabo zamieszkane.
W fantastyce naukowej
Od chwili swych narodzin w początkach XX wieku literatura science fiction wzbudza wśród ludzi zainteresowanie gwiazdami. Poruszane przez nią zagadnienia obejmują między innymi kontakt z innymi cywilizacjami, eksplorację i kolonizację kosmosu oraz podróże międzygwiezdne w poszukiwaniu nadających się do zamieszkania planet pozasłonecznych. Autorzy często opisują technologie pozwalające na podróże międzygwiezdne z prędkością nadświetlną. Zwykle także osadzają akcję swych dzieł poza Układem Słonecznym. Tendencja ta nasiliła się znacząco, gdy eksploracja Układu Słonecznego wykazała, że nie jest on zamieszkany przez inne niż ludzie inteligentne formy życia.
Jedną z najpopularniejszych serii science fiction jest Star Trek. Prezentuje on wizję przyszłości, w której ludzkość osiągnęła poziom technologiczny pozwalający na podróże międzygwiezdne i nawiązywanie kontaktów z obcymi cywilizacjami naszej galaktyki. Z niektórymi z tych cywilizacji Ziemianie współtworzą quasi-państwową organizację – Zjednoczoną Federację Planet.
Mimo że część gwiazd, w pobliżu których toczy się akcja opowieści fantastycznonaukowych, stanowi jedynie owoc wyobraźni ich autorów, pewien odsetek twórców decyduje się używać nazw faktycznie istniejących i dobrze znanych astronomom gwiazd, często tych łatwo dostrzegalnych na nocnym niebie lub najbliższych Układowi Słonecznemu. Duża część tych gwiazd nie byłaby jednak w stanie zapewnić warunków do rozwoju złożonych form życia. Jasne gwiazdy, takie jak Syriusz czy Wega, mają mniej niż miliard lat – zdaniem astrobiologów jest to za krótki okres, aby mogły powstać inteligentne istoty żywe.
Gwiazdy rzeczywiście sprzyjające procesowi ewolucji życia, takie jak czerwone karły, świecą zbyt słabo, by dało się je dostrzec gołym okiem, wskutek czego większość z nich nie ma atrakcyjnych nazw, które mogłyby przyciągnąć uwagę pisarzy science fiction.
Zobacz też
gwiazdy położone najbliżej Ziemi
lista najjaśniejszych gwiazd według jasności absolutnej
lista najjaśniejszych gwiazd według jasności wizualnej
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Karolina Głowacka i Barbara Bienias, Gwiazdy – historia ludzkiej fascynacji i pojmowania ich natury, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 21 kwietnia 2022 [dostęp 2023-09-20]. |
1796 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazdozbi%C3%B3r%20G%C3%B3ry%20Sto%C5%82owej | Gwiazdozbiór Góry Stołowej | Góra Stołowa (łac. Mensa, dop. Mensae, skrót Men, inna spotykana nazwa Stół) – gwiazdozbiór nieba południowego, oznaczony przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego, Nicolasa Louisa de Lacaille w roku 1751 dla upamiętnienia Góry Stołowej, jednej z najbardziej spektakularnych gór na Ziemi, na Przylądku Dobrej Nadziei, na której w latach 1750-1752 prowadził swoje obserwacje. Jest to jedyny gwiazdozbiór, któremu nadał nazwę niezwiązaną z naukowym bądź artystycznym narzędziem i jedyny układ gwiazd na niebie nazwany na cześć obiektu ziemskiego. Jego pierwotna nazwa, Mons Mensae, w XIX wieku została skrócona do Mensa. Zawiera 1/3 Wielkiego Obłoku Magellana. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 15. W Polsce niewidoczny. Góra Stołowa to najsłabszy spośród wszystkich 88 gwiazdozbiorów. Jest to 75 co do wielkości gwiazdozbiór na niebie. Jego najjaśniejsza gwiazda to Alfa Mensae, piątej wielkości gwiazdowej. Najciekawszym obiektem konstelacji jest fragment Wielkiego Obłoku Magellana wystający z sąsiedniej Złotej Ryby.
Pochodzenie nazwy
Ciemne gwiazdy Góry Stołowej leżą zbyt daleko na południe, by mogli je zobaczyć starożytni europejscy astronomowie, dlatego też ani jedna z gwiazd nie jest powiązana z żadnym mitem. Nawet w Uranometrii Bayera ta część nieba jest pusta. Mons Mensae, to jeden z dwóch gwiazdozbiorów, których nazwy kojarzą się z elementami krajobrazu.
Gwiazdy Góry Stołowej
Najjaśniejsze gwiazdy widoczne są tylko jako blade plamki piątej wielkości, niezbędne są więc dobre warunki, by je zobaczyć. Cztery główne gwiazdy, Alfa, Gamma, Eta i Beta tworzą trapez za Wielkim Obłokiem Magellana. Alfa Men jest najbledszą na niebie gwiazdą Alfa.
Alfa (α) Men piątej wielkości jest jedną z najbliższych gwiazd podobnych do Słońca - znajduje się w odległości zaledwie 33,1 lat świetlnych od Słońca. Stanowi 90% masy Słońca, a jej jasność równa jest 80% jasności naszej gwiazdy. Dzisiaj jest tylko ciemnym pyłkiem, ale 250 tysięcy lat temu był najbliżej Słońca w swojej historii, w odległości zaledwie 11 lat świetlnych, i wtedy była gwiazdą niemal drugiej wielkości. Jest karłem typu widmowego G5. W odległości 3,5″ łuku towarzyszy mu czerwony karzeł.
Pi Mensae (π Men), która jest odległa o około 59 lat świetlnych od nas, to kolejna gwiazda typu G, bardzo podobna do Słońca. Widać ją jako punkcik szóstej wielkości. Astronomowie odkryli towarzyszącą jej planetę, gazowego olbrzyma o masie ponad 10 razy większej od masy Jowisza.
γ Men, jasność 5,18m, typ widmowy K4 III, odległość 101 lat świetlnych.
TZ Men, jasność max. 6,19m, min. 6,87m, gwiazda zmienna zaćmieniowa typu β Per, okres zmian 8,569 doby.
W Mensae o maksymalnej jasności zaledwie 13,8m i należy do klasy gwiazd R Coronae Borealis. Te obiekty nazywa się popularnie nowymi odwróconymi, gdyż co jakiś czas ich atmosfera robi się ciemniejsza, wzbogacona w pył. Jej jasność spada wówczas nawet do 18,3m.
Interesujące obiekty
Góra Stołowa leży daleko od płaszczyzny Drogi Mlecznej, więc nie ma w niej gromad gwiazd czy mgławic z naszej Galaktyki. Wszystkie obiekty w tej okolicy są zbyt małe lub zbyt blade, a najczęściej i zbyt małe, i zbyt blade jako interesujące obiekty do obserwacji przez amatorskie teleskopy. Południowe krańce Wielkiego Obłoku Magellana wiszą nad północnym skrajem Góry Stołowej w podobny sposób, w jaki mgła i chmury tworzą tzw. obrus nad ziemską Górą Stołową. Kiedy w dobrych warunkach ogląda się południowy skraj obłoku przez teleskop, można zobaczyć wiele bladych gwiazd, węzłów i mglistych pasemek, które składają się na naszego najbliższego pozagalaktycznego sąsiada.
W obszarze Góry Stołowej znajdują się gromady gwiazdowe. Najjaśniejsze z nich to:
NGC 1711
NGC 2019
NGC 2134
NGC 2065
NGC 2010
NGC 2058
NGC 1987 oraz NGC 2121.
Jedną z najciekawszych jest NGC 1987 (12m). Jest to bogata w gwiazdy gromada otwarta, odkryta przez Johana Herschela w 1834 roku. Znajduje się na wschód od β Men. Jej wiek szacowany jest na około 1,1 miliarda lat.
Zobacz też
lista gwiazd w gwiazdozbiorze Góry Stołowej
lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
Przypisy |
1798 | https://pl.wikipedia.org/wiki/George%20Washington | George Washington | George Washington (forma spolszczona: Jerzy Waszyngton) (ur. w , zm. 14 grudnia 1799 w Mount Vernon) – amerykański generał, polityk, mąż stanu, wódz naczelny Armii Kontynentalnej (1775–1784), deputowany do Kongresu Kontynentalnego, pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych (1789–1797), mason. Uważany jest za ojca narodu amerykańskiego.
Lata młodości i edukacja
George Washington urodził się 22 lutego 1732 r. w Pope’s Creek w brytyjskiej kolonii Wirginia, jako pierwszy z sześciorga dzieci Augustine’a Washingtona i jego drugiej żony Mary Ball Washington. George miał dwie siostry oraz trzech braci (Charlesa, Johna i Samuela), a także dwóch przyrodnich braci (Lawrence’a i Augustine’a) oraz przyrodnią siostrę z poprzedniego związku ojca. Jego pradziadek, John Washington z Purleigh w Esseksie (w Anglii), przybył do Wirginii w 1657 r. Matka, Marry Ball Washington, miała przodków angielskich, niemieckich i holenderskich. Washington najprawdopodobniej nie uczęszczał do szkoły, a pobierał nauki w domu. Jego nauczycielem, mentorem i opiekunem (zwłaszcza od śmierci ojca) był przyrodni brat przyszłego prezydenta, Lawrence, który uczył go geografii, arytmetyki i geometrii. Poza tym przyszły prezydent był samoukiem.
W 1751 wybrali się w – trwającą pięć tygodni – podróż na wyspę Barbados, gdzie Lawrence miał nadzieję wyzdrowieć z gruźlicy. Na Barbados George zachorował na ospę i dopiero gdy wyzdrowiał, powrócił do rodzinnej Wirginii. Była to jedyna zagraniczna podróż przyszłego prezydenta poza granice Stanów Zjednoczonych.
Brak dyplomu nie przeszkodził pięciu największym amerykańskim uczelniom nadać mu tytuł honorowego doktora prawa: Uniwersytet Harvarda (1776), Uniwersytet Yale (1781), Uniwersytet Pensylwanii (1783), Washington College (1789), Uniwersytet Browna (1790).
Kariera wojskowa
Początki
Po śmierci brata wstąpił do milicji kolonialnej w stopniu majora. Już w 1754 awansował do stopnia podpułkownika i wziął udział w wojnie z Francuzami. Został wówczas skierowany na misję do Ohio, gdzie miał ubezpieczać tworzony tam fort. W czasie podróży fort został przejęty przez Francuzów, a męcząca droga powrotna spowodowała, że pod koniec roku Washington chciał wycofać się z czynnej służby. Kilka miesięcy później został adiutantem generała Edwarda Braddocka, a niedługo potem awansował na pułkownika i dowódcę milicji w Wirginii. Po kilku latach jednak wycofał się ze służby na okres 16 lat, prowadząc przez ten czas życie plantatora w Mount Vernon.
Wojna o niepodległość
W początkach konfliktu z Anglią Washington wcale nie chciał walczyć o niepodległość, gdyż sam uważał się za Anglika, a zwolenników zerwania stosunków z Wielką Brytanią określał mianem ekstremistów. W aktywne życie polityczne kolonii włączył się dopiero w 1774 roku, kiedy sprzeciwił się tak zwanej ustawie stemplowej, poparł ruch oporu zorganizowany w Massachusetts i sprzeciwił się rozwiązaniu House of Burgesses. W tym samym roku został także delegatem na I Kongres Kontynentalny, jednak nie zabierał na nim głosu. Rok później, jako delegat, wziął udział w II Kongresie Kontynentalnym, gdzie 15 czerwca 1775 roku został mianowany Naczelnym Dowódcą Armii Kontynentalnej, jako kandydat kompromisowy, zgłoszony przez Johna Adamsa. Formalnie dowództwo objął 3 lipca i już na samym początku często zaznaczał, że gubernatorzy kolonii powinni bardziej troszczyć się o przyszłe państwo, zamiast o interesy lokalne.
Rok później, krótko po sygnowaniu Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych, mający znaczną przewagę liczebną Anglicy, pod dowództwem braci Williama i Richarda Howe’ów, zaatakowali Nowy Jork. Jesienią 1776 roku, w wyniku działań wojennych Korony, Washington musiał cofać swoje wojska z Long Island na Manhattan i dalej przez New Jersey aż do Pensylwanii. W Boże Narodzenie zaatakował jednak Anglików z Trenton i odniósł zwycięstwo, co korzystnie wpłynęło na morale żołnierzy. Kolejne zwycięstwa pod Princeton i Saratogą (do którego walnie przyczynił się Tadeusz Kościuszko), dały wojskom Armii Kontynentalnej przewagę. Po porażce pod Filadelfią 11 września 1777 Washington wycofał się do Valley Forge. W czasie zimy armia przeżywała jeden ze swoich największych kryzysów – głównie z powodu braku jedzenia czy ubrań, jednak największym problemem były masowe dezercje. W czerwcu 1778 Washington odniósł zwycięstwo podczas bitwy pod Monmouth, która była ostatnim większym starciem z Brytyjczykami w północnej części kolonii. Po przyłączeniu się do kolonistów Francuzów, Armia Kontynentalna wyruszyła do Wirginii. Wojna zakończyła się 18 października 1781 pod Yorktown. Dowódca wojsk brytyjskich Charles Cornwallis poddał się, widząc przygniatającą przewagę wojsk amerykańskich i francuskich.
W 1782 w Stanach Zjednoczonych wybuchały bunty przeciw podatkom, polityce gospodarczej władz, a żołnierze domagali się wypłat zaległego żołdu. Zwolennicy silnej władzy wykonawczej proponowali, aby George Washington koronował się na króla Stanów Zjednoczonych. Przyszły prezydent zdecydowanie sprzeciwiał się temu pomysłowi, uważając go za „odrażający”. W rocznicę bitwy pod Lexington 19 kwietnia 1783 generał zakończył działania militarne przeciwko Anglii i wkroczył do Nowego Jorku. Kilka miesięcy później, 23 grudnia, w Annapolis złożył dowództwo Armii Kontynentalnej.
Kariera polityczna
Jeszcze przed zdaniem służby wojskowej, w czerwcu 1783 roku, Washington wystosował „List okólny do gubernatorów wszystkich stanów”, w którym podkreślał federalny charakter nowej republiki i wyrażał swoje rozczarowanie względem osób przedkładających interesy lokalne ponad dobro nowego państwa.
W maju 1787 w Filadelfii w celu opracowania tekstu konstytucji zebrała się Konwencja Konstytucyjna, na której był jednym z delegatów Wirginii. Został jednomyślnie obrany przewodniczącym konwencji, na której zachowywał neutralność i wygłosił tylko jedno przemówienie – opowiedział się w nim za szerszymi prerogatywami prezydenta, a także poruszył kwestię sposobu wyboru członków Izby Reprezentantów. Kiedy 21 czerwca 1788 stan New Hampshire ratyfikował Konstytucję, stało się jasne, że wejdzie ona w życie.
Prezydentura
W wyborach prezydenckich w 1789 roku, które odbyły się 4 lutego, po wejściu w życie Konstytucji, Kolegium Elektorskie jednogłośnie wybrało Washingtona na pierwszego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Zaprzysiężenie odbyło się 30 kwietnia w Nowym Jorku, ówczesnej stolicy Stanów Zjednoczonych, w Federal Hall, a odebrał je Robert R. Livingston, kanclerz stanu Nowy Jork. Wiceprezydentem w administracji Washingtona został federalista John Adams, który w głosowaniu elektorów uzyskał 34 głosy.
Ponieważ prezydent chciał zachować jedność w sprawach ważnych dla młodego państwa, do swojego rządu zaprosił i federalistów (z którymi sympatyzował), i antyfederalistów (z którymi się spierał). Sekretarzem stanu został lider demokratycznych republikanów i zarazem zwolennik Francji, Thomas Jefferson, a sekretarzem skarbu – lider federalistów i zwolennik Anglii, Alexander Hamilton. Podczas pełnienia urzędu Washington skupiał się głównie na utrzymaniu jedności kraju, dlatego nie angażował się w sprawy ustawodawcze. Jako zwolennik trójpodziału władzy (według Monteskiusza), Washington korzystał z przysługujących mu prerogatyw. Jednym z pierwszych problemów, przed którymi stanęła nowa republika, była zła sytuacja finansowa, której rozwiązanie prezydent powierzył Hamiltonowi. Dzięki kompromisowi zawartemu z Jeffersonem i Madisonem, Washington i Hamilton wprowadzili program reform, który uwzględniał między innymi przejęcie długów stanowych przez rząd federalny, utworzenie banku centralnego i wprowadzenie systemu dziesiętnego w obiegu monetarnym.
Podczas wyborów w 1792 roku Washington ponownie został jednogłośnie wybrany na prezydenta. Przysięgę złożył 4 marca 1793 w Federal Hall w Filadelfii, a odebrał ją sędzia Sądu Najwyższego William Cushing. Dzień 4 marca był do 1933 datą inauguracji amerykańskich prezydentów.
Tuż przed ponownym objęciem przez Washingtona funkcji prezydenta Francja wypowiedziała wojnę Anglii, co postawiło Amerykanów w trudnym położeniu, ponieważ państwo było zbyt słabe, by angażować się w nowy konflikt. Washington ogłosił wówczas neutralność Stanów Zjednoczonych, co nie spodobało się zarówno federalistom (anglofilom), jak i republikanom (frankofilom). Jednym z pierwszych problemów wewnętrznych, jakie napotkał prezydent, rozpoczynając drugą kadencję, był tzw. „Whiskey Rebellion”. W lipcu 1794 roku producenci whisky z zachodniej Pensylwanii protestowali przeciwko nałożeniu na nich wysokich podatków przez Kongres. Prezydent powołał wówczas 13-tysięczną armię milicji, mającą stłumić zamieszki. Osobiście stanął na czele wojska, co pozwoliło (dzięki poważaniu, jakim cieszył się w społeczeństwie) zakończyć protest bez oddawania strzałów.
Jeszcze w 1793 roku do USA przybył cieszący się popularnością wśród opinii publicznej poseł francuski Edmond-Charles Genêt. W wyniku jego działań (zatrzymał statek amerykański i skonfiskował jego ładunek) rozpoczął się konflikt na linii Biały Dom – dyplomacja francuska. Prasa federalistyczna atakowała Genêta i nakłaniała prezydenta do odwołania go. Ostatecznie Washington zmuszony był wydalić posła Genêta, co ochłodziło kontakty Stanów Zjednoczonych z Francją. Równocześnie amerykańskie okręty przechwytywała flota brytyjska, co zmuszało prezydenta do podjęcia działań przeciwko Anglii. W tym celu wysłał do Anglii prezesa Sądu Najwyższego, Johna Jaya, który miał wynegocjować traktat amerykańsko-brytyjski. Został on podpisany w listopadzie 1794, lecz jego treść ujawniono dopiero pół roku później. 8 lipca 1795 odbyła się specjalna sesja Senatu, na której traktat został ratyfikowany, stosunkiem głosów 20:10. Pomimo utajnienia traktatu, jego treść wyciekła do prasy i wywołała oburzenie w społeczeństwie amerykańskim – głównie ze względu na artykuł XII, mówiący o zakazie eksportu produktów tropikalnych, produkowanych na południu USA. Pomimo licznych petycji i listów, prezydent ratyfikował traktat, 24 lutego 1796 ogłosił jego wejście w życie, a 1 marca przedłożył go Kongresowi. Ponieważ Washington nie otrzymał żadnych środków na realizację traktatu, musiał zwrócić się do Izby Reprezentantów, która sprawuje opiekę nad budżetem. Mający w niej większość republikanie konsekwentnie blokowali układ, odmawiając przekazania środków, co powodowało większe napięcie opinii publicznej. Głosowanie nad wnioskiem zakończyło się wynikiem 49:49, jednak środki zostały ostatecznie przyznane, dzięki głosowi spikera Fredericka Muhlenberga. Sytuacja wywołana przez traktat Jaya walnie wpłynęła na politykę i ocenę Washingtona – odwołał on dwóch swoich czołowych członków rządu i stwierdził, że nie będzie współrządził z osobami, które nie podzielają jego poglądów. Ponadto, podpisanie traktatu mocno osłabiło stosunki USA z Francją, która ostro atakowała gabinet Washingtona, a w zbliżających się wyborach prezydenckich udzieliła silnego poparcia profrancuskiemu kandydatowi republikanów – Thomasowi Jeffersonowi.
Ciągłe ataki na prezydenta sprawiły, że ogłosił on w swoim przemówieniu pożegnalnym z 17 września 1796, że nie będzie ubiegał się o trzecią kadencję, czym wyznaczył niepisaną tradycję dwukadencyjności. Należy przypomnieć, że Konstytucja nie ograniczała maksymalnej liczby kadencji prezydenta. Dopiero wybór na prezydenta Franklina Delano Roosevelta w 1940 na trzecią, a w 1944 na czwartą kadencję, spowodowało, że uchwaleniem 22. poprawki w 1947 uregulowano prawnie tę kwestię. Washington z urzędu ustąpił 3 marca 1797 – po 7 latach i 308 dniach – gdy dotychczasowy wiceprezydent John Adams został zaprzysiężony na 2. prezydenta USA.
Dokonania
Głównym osiągnięciem prezydenta było wzmocnienie władzy federalnej młodego państwa poprzez włączenie Karty praw do konstytucji w 1791, a także rozwój handlu i stabilizacja gospodarki. Washington zabezpieczył też kraj przed zaangażowaniem się w kolejne konflikty zbrojne, zarówno wewnętrzne (zabezpieczenie granic przed atakami Indian), jak i zewnętrzne (neutralność w wojnie francusko-brytyjskiej i zatrzymanie ekspansji Hiszpanów na południowym zachodzie USA).
18 września 1793 wmurował kamień węgielny pod budowę Kapitolu, siedziby federalnej władzy ustawodawczej na terenie Federal City (później Washington D.C.), wyodrębnionego miasta, terytorialnie niezależnego od żadnego stanu i będącego pod jurysdykcją władzy federalnej.
Nominacje do Sądu Najwyższego
George Washington nominował dziesięciu sędziów Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych (w tym aż trzech prezesów Sądu):
James Wilson (5 października 1789)
John Jay (19 października 1789) – 1. prezes
William Cushing (2 lutego 1790)
John Blair (2 lutego 1790)
John Rutledge (15 lutego 1790)
James Iredell (12 maja 1790)
Thomas Johnson (6 kwietnia 1792)
William Paterson (11 marca 1793)
John Rutledge (12 sierpnia 1795) – 2. prezes
Samuel Chase (4 lutego 1796)
Oliver Ellsworth (8 marca 1796) – 3. prezes
Życie po prezydenturze
Po zakończeniu prezydentury George Washington powrócił do swojej posiadłości Mount Vernon. Doraźnie doradzał swojemu następcy, Johnowi Adamsowi, który 11 lipca 1798 mianował, za zgodą Senatu, Washingtona tymczasowym naczelnym dowódcą armii amerykańskiej na wypadek wojny z Francją. Nominację tę przyjął dwa dni później.
Śmierć i pogrzeb
14 grudnia 1799 ciężko zachorował: miał problemy z oddychaniem (według opinii różnych biografów cierpiał na zapalenie tchawicy, zapalenie płuc lub gruźlicę). Osobisty lekarz James Craik bezskutecznie próbował go ratować zabiegami puszczania krwi. Washington zmarł tuż przed 23:00 w swojej posiadłości w Mount Vernon w stanie Wirginia.
Został pochowany 18 grudnia w swoim rodzinnym mieście. Kameralny pogrzeb odbył się przy udziale najbliższej rodziny i sąsiadów oraz honorowej eskorty, złożonej z kilku okolicznych żołnierzy.
Życie prywatne i poglądy
George Washington poślubił najbogatszą wdowę w Wirginii, Marthę Dandridge Custis, 6 stycznia 1759 roku. Przyszła pierwsza dama miała dwoje dzieci z wcześniejszego małżeństwa: syna Johna i córkę Marthę. Z George’em nie miała dzieci. Wśród biografów istnieją domniemania, że nie było to małżeństwo z miłości, między innymi dlatego, że Washington był zakochany w żonie swojego sąsiada – Sally Fairfax.
Washingtonowie mieszkali w Mount Vernon, gdzie prowadzili plantację tytoniu. George był zwolennikiem niewolnictwa i przestrzegał reguł ówczesnej epoki. Jego częściowo abolicjonistyczne poglądy wykreowały się dopiero w latach 70. XVIII wieku. Mimo że pierwszy prezydent nigdy nie należał do żadnego stronnictwa ani partii politycznej, jawnie sympatyzował z federalistami i opowiadał się za silnym rządem centralnym.
Przynależał do Kościoła episkopalnego, choć nie uchodził za człowieka pobożnego – nie uczestniczył w nabożeństwach i nie przyjmował komunii. Wśród części biografów panuje przekonanie, że mógł być ateistą.
Zobacz też
Apoteoza Waszyngtona
George Washington Masonic National Memorial
USS George Washington – lotniskowiec
Lista pomników narodowych Stanów Zjednoczonych
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Autodydakci
Prezydenci Stanów Zjednoczonych
Generałowie Armii Kontynentalnej
Sygnatariusze Konstytucji Stanów Zjednoczonych
Amerykańscy wolnomularze
Generalissimusowie
Kandydaci na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych w 1788 i 1789
Kandydaci na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych w 1792
Kandydaci na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych w 1796
Odznaczeni Złotym Medalem Kongresu
Urodzeni w 1732
Zmarli w 1799
Ludzie upamiętnieni nazwami miejscowości
Osoby przedstawione na amerykańskich banknotach
Osoby przedstawione na monetach |
1799 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geologia | Geologia | Geologia (z gr. γῆ gē – „ziemia” oraz λόγος lógos – „słowo”, „nauka”) – jedna z nauk o Ziemi, zajmuje się budową, własnościami i historią Ziemi oraz procesami zachodzącymi w jej wnętrzu i na jej powierzchni, dzięki którym ulega ona przeobrażeniom. W szerszym znaczeniu geologia dotyczy również innych planet skalistych.
Historia geologii
Pierwsze próby wyjaśnienia procesów przyrodniczych podejmowali już filozofowie starożytni. Heraklit z Efezu za przyczynę wszechrzeczy uważał ogień. W pismach Herodota znajduje się informacje ściśle geologiczne. Arystoteles sądził, że lądy były wielokrotnie zalewane przez morze. Eratostenes z Cyreny w dziele Geographica stworzył podwaliny nauk geograficznych. Niektórzy uczeni starożytni trafnie wyjaśniali pewne fakty geologiczne: np. grecki filozof Ksenofanes z Kolofonu (VI-V w. p.n.e.) wykazał organiczny charakter skamieniałości, a grecki geograf Strabon (I w. p.n.e. - I w. n.e.) stwierdził, że lądy muszą powoli wznosić się i opadać, skoro np. osady morskie z muszlami znajdują się w górach.
Pliniusz Starszy w I w. n.e. napisał 37 ksiąg Historii naturalnej, która przez wiele wieków była głównym źródłem wiedzy w zakresie nauk o Ziemi (zwłaszcza mineralogii).
Wieki średnie były okresem zastoju w europejskich naukach przyrodniczych. Dopiero rozwój górnictwa przyniósł wiele nowych obserwacji z dziedziny geologii.
W XVII i XVIII w. wzrosło zainteresowanie wnętrzem naszej planety. Hipotezy dotyczące powstania i budowy Ziemi znajdujemy w dziełach Kartezjusza, Athanasiusa Kirchera czy Georges'a-Louisa Buffona.
W tym czasie Abraham Gottlob Werner – niemiecki mineralog i geolog – wykładał w Akademii we Friebergu geologię pod nazwą geognozji.
Przełom XVIII i XIX wieku był okresem ostrych starć pomiędzy zwolennikami dwóch kierunków w geologii: neptunizmu i plutonizmu.
Na przełom XVIII i XIX wieku przypada również aktywność Stanisława Staszica, którego dzieło O ziemiorodztwie Karpatow i innych gor i rownin Polski, wydane w 1815 r., było pierwszym w języku polskim, obszernym opisem budowy geologicznej Polski i krajów ościennych.
W XIX wieku uwagę geologów przyciągały problemy posłużenia się szczątkami organicznymi zawartymi w skałach (skamieniałości) przy ustalaniu wieku skał. William Smith wprowadził pojęcie skamieniałości przewodniej i stworzył zasady stratygrafii. Badania skamieniałości pozwoliły Georges’owi Cuvierowi, twórcy paleontologii, sformułować teorię katastrof (w końcu XX wieku teoria ta odżyła pod nazwą neokatastrofizm). Przeciwnikiem teorii Cuviera był Charles Lyell, który rozwinął hipotezę Jamesa Huttona znaną pod nazwą uniformitarianizmu.
Rozwój nowoczesnej geologii datuje się od połowy XX wieku. Eduard Suess, zajmujący się głównie tektoniką, stworzył syntezę wiedzy geologicznej przełomu XIX i XX wieku. Léonce Élie de Beaumont stworzył teorię kontrakcji, zgodnie z którą procesy górotwórcze zachodzące na Ziemi miałyby być związane z jej kurczeniem się. James Dwight Dana był twórcą systematyki minerałów, a także wprowadził do geologii termin geosynklina. Olbrzymie znaczenie miały prace Alfreda Wegenera, którego poglądy leżą u podstaw współczesnej teorii tektoniki płyt litosfery, najpełniej tłumaczącej niemal wszystkie zjawiska rządzące ewolucją skorupy ziemskiej.
Podział
W miarę postępu badań wyodrębniły się liczne działy geologii, które dzisiaj są w znacznym stopniu naukami samodzielnymi. Najważniejszymi z nauk geologicznych są: geologia podstawowa i geologia stosowana. Naukami pomocniczymi w geologii są kartografia geologiczna oraz paleontologia, zwłaszcza w zagadnieniach dotyczących biostratygrafii. Dziedziną pokrewną jest geofizyka.
Geologia podstawowa
geologia dynamiczna
geologia historyczna
geologia regionalna
geologia strukturalna
sedymentologia
stratygrafia
geochemia
mineralogia
petrografia
Geologia stosowana
Geologia stosowana wykorzystuje wyniki geologii podstawowej do celów praktycznych. Wyodrębniana jest np.:
geologia złóż
geologia inżynierska
geologia środowiskowa
hydrogeologia
geologia gospodarcza
Praca w zawodzie geologa
Główne zasady geologii
Zasada aktualizmu (uniformitarianizmu) zakłada, że procesy geologiczne (fizyczne, chemiczne) zawsze działały wedle tych samych praw.
Zasada superpozycji (ang. the principle of superposition) to jedna z głównych zasad stratygrafii, stosowana do wyznaczania wieku względnego warstw skał osadowych (nie stosuje się do skał intruzywnych), która zakłada, że w serii niezaburzonych warstw, najstarsze znajdują się na spodzie sekwencji i są przykryte przez coraz młodsze warstwy.
Zasada następstwa gatunkowego lub następstwa organizmów (ang. law of faunal succession) to zasada stosowana w stratygrafii, która stwierdza, że grupy skamieniałości zwierząt i roślin pojawiają się w zapisie stratygraficznym w określonej kolejności.
Zasada pierwotnie poziomego zalegania (ang. principle of original horizontality) to jedna z podstawowych zasad stratygrafii, która wskazuje, że ponieważ cząsteczki opadają z zawiesiny pod wpływem grawitacji, warstwowanie pierwotnie jest poziome a jeżeli stromo zapada, musiało ulec tektonicznej deformacji.
Zasada obocznej ciągłości (ang. principle of lateral continuity) to jedna z zasad stosowanych w stratygrafii, która głosi, że „materiał budujący wszelkie warstwy rozciąga się na powierzchni ziemi, chyba że jakaś inna masa je ogranicza”.
Zobacz też
tabela stratygraficzna
geofizyka – geochemia – geomorfologia – Paleoklimatologia
geoinformatyka
geotechnika
górnictwo
mineralogia – petrografia
oceanografia
paleontologia
tektonika – stratygrafia
geologia Marsa
Przypisy
Linki zewnętrzne
Państwowy Instytut Geologiczny
Instytut Nauk Geologicznych Polskiej Akademii Nauk
Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska
Pazynych V. Traces of water vortices are a new geomorphological object https://www.academia.edu/32049178/Traces_of_water_vortices_are_a_new_geomorphological_object |
1800 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Granica%20pa%C5%84stwowa | Granica państwowa | Granica państwowa – powierzchnia pionowa przechodząca przez linię graniczną oddzielająca terytorium, podziemie i obszar powietrzny jednego państwa od innych państw lub obszarów niczyich. Do określania granic często używa się charakterystycznych elementów geograficznych, jak na przykład rzeki, łańcuchy górskie lub wybrzeża morskie. Oznaczana jest specjalnymi znakami. Stopień rozwinięcia granicy państwa określa współczynnik rozwinięcia granicy.
Analiza
Rodzaje granic ze względu na ich genezę:
antecedentne – wyznaczone przed ukształtowaniem osadnictwa i krajobrazu kulturowego na danym obszarze, np. granica między USA a Kanadą,
subsekwentne – powstały w trakcie lub po zagospodarowaniu danego obszaru, np. większość granic w Europie,
narzucone – nałożone w sposób sztuczny na istniejącą sieć osadniczą i krajobraz kulturowy, np. większość granic kolonialnych w Afryce, które utrzymały się do dziś, granice między RFN i NRD.
Kryteria wyznaczania granic:
historyczne – terytorium powinno należeć do danego państwa, jeżeli kiedyś już do niego należało; problemem są częste zmiany granic oraz kwestia, który moment historyczny należy uznać za najważniejszy,
etniczne – terytorium, na którym dominuje pewna narodowość powinno należeć do państwa, w którym naród ten dominuje (państwo narodowe); problemem jest przemieszanie narodowości w strefach pogranicza.
Granica może oddzielać również: regiony, województwa, miasta itp.
Linia graniczna
Miejsce przecięcia granicy państwowej z powierzchnią ziemi zwane jest linią graniczną. W terenie przebieg linii granicznej wyznaczają znaki graniczne. Jeśli umowy nie stanowią inaczej, linia graniczna przebiega w następujący sposób:
Na odcinkach lądowych i większych zbiornikach wodnych po linii prostej pomiędzy dwoma sąsiednimi znakami, także w przypadku przecięcia granicą cieków i zbiorników wodnych z jednego brzegu na drugi.
Środkiem suchych rowów granicznych i dróg granicznych. W tym przypadku znaki graniczne umieszczane są na przemian po obu stronach granicy.
Na rzekach, potokach itp. wzdłuż linii środkowej koryta. Jest to tzw. „granica ruchoma”, która dostosowuje się do naturalnych i sztucznych zmian położenia koryta, chyba że zmiana jest znaczna lub umawiające się strony stanowią inaczej. Linia środkowa to linia jednakowo oddalona od obu brzegów. W przypadku, gdy ciek graniczny się rozgałęzia, linia graniczna podąża ramieniem o większym przepływie.
12 mil morskich od brzegu morskiego przy najniższym stanie morza. Ewentualnie, przy silnie rozwiniętej linii brzegowej, 12 mil morskich od najdalej wysuniętych w morze punktów. Ta granica wyznacza morze terytorialne tego państwa.
Zobacz też
Korekty granic Polski od 1945 roku
Granice międzypaństwowe według długości
Pas drogi granicznej
Pas graniczny
Linia graniczna
Demarkacja
Delimitacja
Znak graniczny
Linia demarkacyjna
Bariera graniczna
Pogranicze
Strefa nadgraniczna
Zielona granica
Przejście graniczne
Linki zewnętrzne
Czasy oczekiwań na polskich przejściach granicznych oraz obrazy z kamer
Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej ()
Terytorium w prawie międzynarodowym
Granica państwowa |
1801 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grudzie%C5%84 | Grudzień | Nazwa miesiąca (według Brücknera) pochodzi od słowa gruda (podobnie ukraiński грудень / hrudeń, litewski gruodis). Inna dawniej używana nazwa to prosień lub prosiniec (por. współczesna nazwa miesiąca w języku czeskim prosinec i chorwackim prosinac). Łacińska nazwa December (‘dziesiąty miesiąc’; zobacz: kalendarz rzymski) została zapożyczona przez większość języków europejskich.
Pod koniec miesiąca następuje na półkuli północnej przesilenie zimowe, a na południowej przesilenie letnie. Meteorologicznie jest to w Polsce miesiąc zimowy.
Zobacz też
dekret grudniowy, grudzień 1970
przysłowia o grudniu
Przypisy |
1802 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galen | Galen | Galen, właściwie Claudius Galenus (gr. Κλαύδιος Γαληνός, ur. 129/ok. 130 n.e. w Pergamonie, zm. ok. 200/ok. 216 n.e.) – rzymski lekarz greckiego pochodzenia, anatom, filozof, utalentowany badacz i pisarz, jeden z najznakomitszych starożytnych lekarzy, wywarł olbrzymi wpływ na rozwój nauk medycznych w średniowieczu i odrodzeniu.
Życie i działalność
Urodził się w Pergamonie, a ponieważ w mieście działała szkoła medyczna, której główną rolą była piecza nad gladiatorami, tam właśnie Galen stawiał pierwsze kroki w dziedzinie chirurgii i anatomii. Później podjął studia medyczne i filozoficzne w Pergamonie, a następnie w Smyrnie, Koryncie, Palestynie i Aleksandrii. Po powrocie do Pergamonu w roku 158 został głównym lekarzem gladiatorów. W 161 roku zamieszkał w Rzymie i leczył filozofa Eudemusa (swojego byłego nauczyciela), dzięki któremu poznał wiele ważnych osób. Później został lekarzem na dworze Marka Aureliusza i zajmował się leczeniem także Lucjusza Werusa i Kommodusa. Związany z dworem cesarskim do końca życia, zmarł prawdopodobnie w Rzymie.
Osiągnięcia naukowe
Opisał 7 nerwów czaszkowych, zastawki serca oraz różnice między tętnicami i żyłami; między innymi wykazał, że tętnicami płynie krew, a nie powietrze, jak sądzono dotychczas. Opisy jego są jasne i przekonujące – zachwycał się nimi Huxley. W pracach swoich zebrał Galen wiedzę anatomiczną poprzedników, do której dołączył obserwacje własne. Opierał się na sekcji zwierząt, w tym makaków. Opisał dodatni wpływ ćwiczeń fizycznych na rozwój ciała. Usystematyzował wady postawy i jako pierwszy wprowadził terminy: scoliosis, kyphosis, lordosis. Twierdził, że zdrowie wymaga równowagi między czterema składnikami organizmu: śluzem, czarną żółcią, żółtą żółcią oraz krwią. Wprowadził termin temperatury obojętnej, dla której Galen przyjął 0 stopni (wg Galena zależała ona od szerokości geograficznej). Na podstawie obserwacji wpływu różnych środków na ludzki organizm wprowadził on cztery stopnie zimna.
Dokonał podziału substancji na maści, kremy, papki i płyny oraz wprowadził kosmetykę do świata medycyny.
Jego idee, nawiązujące do tez Hipokratesa, wywarły wpływ na nauki medyczne w ciągu kilkunastu kolejnych stuleci. Jego sposoby opracowywania lekarstw (leki galenowe) obowiązywały w zachodniej Europie przez 1500 lat po jego śmierci.
Błędy w teoriach Galena
Mimo tak znaczących osiągnięć Galen nie ustrzegł się błędów. Opierał się jedynie na sekcjach zwierząt (najczęściej małp), w których popełnił wiele błędów, nawet w sprawach, które już wcześniej znano z sekcji zwłok człowieka. Jego wiedza ogólna i autorytet były w tamtych czasach tak duże, że nawet takie błędy zostały wówczas uznane za „poprawki” i w dużej mierze zaciążyły one na nauce okresu średniowiecza. Między innymi powtarzano za nim, że krew rodzi się z pokarmów w wątrobie, żółć powstaje w śledzionie, natomiast powietrze przechodzi do serca bezpośrednio z płuc.
Dopiero 14 wieków później Andreas Vesalius w swym dziele Budowa ludzkiego ciała (De humani corporis fabrica) stwierdził, że Galen nie wykonał żadnych sekcji ludzkich zwłok.
Zobacz też
cztery temperamenty Galena
Żyła wielka mózgu
Przypisy
Bibliografia
Zaręba B., O budowie i czynnościach ciała ludzkiego, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1970.
Linki zewnętrzne
Galen – dzieła w bibliotece Polona
Opera omnia w wydaniu Kühna
Galen (AD 129–c.210) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].
Lekarze starożytnego Rzymu
Badacze migreny
Ludzie upamiętnieni nazwami medycznymi
Pergamończycy
Urodzeni w 130
Zmarli w II wieku |
1803 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gustaw%20I%20Waza | Gustaw I Waza | Gustaw I Waza (ur. 12 maja 1496, zm. 29 września 1560 w Sztokholmie) – król Szwecji od 6 czerwca 1523, założyciel dynastii Wazów, ojciec królów Eryka XIV, Jana III Wazy i Karola IX Wazy. Zerwał unię kalmarską i wprowadził monarchię dziedziczną rozpoczynając tym samym budowę silnego państwa narodowego. Ogłosił przyjęcie przez Szwecję luteranizmu i przeprowadził reformę Kościoła. Powołał stałą armię narodową. Wprowadził Szwecję w epokę nowożytną. Za jego panowania ukształtowały się instytucje państwowe (rada królewska Riksråd, sejm stanowy Riksdag), a Szwecja stała się potęgą bałtycką i państwem liczącym się w Europie.
6 czerwca, rocznica wyboru Gustawa I na króla (1523) jest w Szwecji świętem narodowym i dniem wolnym od pracy.
Życiorys
Gustaw Waza był szwedzkim możnym. W wyniku rozprawy z opozycją dokonanej w listopadzie 1520 przez króla Chrystiana II Oldenburga, ojciec Gustawa Wazy został skazany na śmierć (Krwawa łaźnia sztokholmska). W początkach 1521 stanął na czele powstania przeciw Duńczykom, którego głównymi siłami byli chłopi i górnicy z regionu Dalarna. Jeszcze w tym samym roku powstańcy odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Västerås, a Gustaw Waza został wybrany na regenta Szwecji. 6 czerwca 1523 zgromadzenie stanów zwołane w Strängnäs ogłosiło Gustawa Wazę królem – ostatecznie zerwano unię kalmarską z Danią i Norwegią. W Danii bunt tamtejszej szlachty obalił Chrystiana II, a nowy król duński Fryderyk I uznał tytuł Gustawa.
W 1527 Gustaw I Waza, który zawdzięczał tron ruchowi ludowemu, zwołał do Västerås zjazd przedstawicieli wszystkich stanów, duchowieństwa, szlachty, mieszczaństwa, jak również wolnych chłopów. Ukształtował się w ten sposób specyficzny skład nowożytnego sejmu szwedzkiego. Ogłosił przyjęcie przez Szwecję luteranizmu i przeprowadził sekularyzację większości dóbr ziemskich Kościoła. Przejęcie licznych majątków znacznie wzmocniło pozycję Korony. W 1529 reformę religijną potwierdził synod szwedzkich dostojników kościelnych w Örebro. Głową Kościoła narodowego stał się król, który mianował swojego intendenta do spraw kościelnych.
W 1544 Gustaw I na sejmie w Västerås przeprowadził uchwałę o wprowadzeniu dziedziczności tronu i powołał stałą armię narodową w oparciu o dawną instytucję pospolitego ruszenia.
Gustaw Waza dbał także o rozwój ekonomiczny królestwa. Zawarł umowę handlową i sojusz polityczny z Francją (1542), popierał rozwój szwedzkiego górnictwa. W 1533 anulował przywileje kupców hanzeatyckich, co wywołało wojnę z Lubeką (1534–1535). Szwedzi zwyciężyli w sojuszu z Duńczykami i kupcy lubeccy musieli zrezygnować z przysługujących im monopoli.
Rodzina
Był trzykrotnie żonaty. 24 września 1531 poślubił Katarzynę, córkę Magnusa I, księcia saskiego na Lauenburgu. Owdowiał 23 września 1535. Po raz drugi ożenił się 1 października 1536 z Małgorzatą Leijonhufvud. Druga żona Gustawa I zmarła 26 sierpnia 1551. Po raz trzeci ożenił się 22 sierpnia 1552. Trzecią żoną Gustawa została Katarzyna Stenbock.
Z pierwszą żoną miał jednego syna:
Eryka (1533-1577), następcę Gustawa na szwedzkim tronie.
Druga żona urodziła mu 10 dzieci:
Jan (1537–1592), książę Finlandii, król Szwecji
Katarzyna (1539–1610), żona Edzarda II, księcia wschodniofryzyjskiego
Cecylia (1540–1627), żona Krzysztofa II, margrabiego badeńskiego
Magnus (1542–1595), książę Östergötlandu
Karol (1544),
Anna Maria (1545–1610), żona Jerzego Jana I, palatyna Veldenz,
Sten (1546–1547),
Zofia (1547–1611), żona Magnusa II, księcia saskiego na Lauenburgu
Elżbieta (1549–1598), żona księcia Krzysztofa meklemburskiego
Karol (1550–1611), książę Södermanlandu, król Szwecji.
Trzecie małżeństwo Gustawa było bezdzietne.
Przypisy
Bibliografia
.
Konwertyci na protestantyzm
Władcy Szwecji
Wazowie
Zmarli w 1560
Urodzeni w 1496
Władcy Finlandii |
1804 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Guru | Guru | Guru (dewanagari गुरु) – przywódca wspólnoty w religiach dharmicznych, przewodnik duchowy i nauczyciel, szanowany, a czasem nawet czczony jako wcielenie bóstwa; również: charyzmatyczny lider sekty, wysoki autorytet w pewnym środowisku.
Hinduizm
Źródłosłów
Pojęcie oryginalnie wywodzące się z sanskrytu, dosłownie „ciężki”, „ważny”, „czcigodny”, „przewodnik”, „ten który prowadzi z ciemności do światła”. Traktat Gurugita opisuje cechy, rolę oraz właściwą relację pomiędzy uczniami a guru.
Objaśnia się, że sylaba gu oznacza ciemność, natomiast sylaba ru oznacza światło. Stąd wynika takie znaczenie tego tytułu, że prawdziwy guru rozprasza niewiedzę adepta i obdarza go światłem.
Gurujoga
Konieczność rozwijania związku z guru jako przewodnikiem duchowym, trwającego nawet po jego śmierci, podkreśla zarówno joga jak i tantra oraz wszystkie pozostałe nurty hinduistyczne. Rozwijanie właściwego związku z żyjącym mistrzem-przewodnikiem nazywane jest praktyką gurujogi. Gurugita jak i inne traktaty wymieniają osiem rodzajów guru o coraz wyższych umiejętnościach i coraz bardziej boskiej randze. Stopnie guruttwa pokrywają się z opisywanymi ośmioma stopniami duchowej realizacji, oświecenia czy wyzwolenia.
Dzięki praktyce takiej jogi, uczeń otrzymuje błogosławieństwa od guru, umożliwiające głębsze urzeczywistnienia.
Związek między guru a jego inicjowanym uczniem daje owoce w postaci przeobrażenia wewnętrznego ucznia.
Cechy guru
Konieczność nauki od guru pokazuje zarówno traktat Hathajoga-Pradipika jak i Śiwapurana czy Joga-Kundali-Upaniszada.Traktat Śiwasanhita (3.13 i następne) powiada: „Bez wątpienia guru jest naszym ojcem, guru jest naszą matką, guru jest przejawionym Bogiem (Dewą – bóstwem, aniołem, Bogiem). Dzięki łasce guru (prasadam) osiągamy wszystko to, co dla nas pomyślane”.
Traktat AdwajaTarakopaniszada (14 i następne) powiada: „Guru – prawdziwy nauczyciel doskonale zna Wedy, czci Wisznu, wolny jest od zazdrości, jest czysty, opanował jogę, koncentruje się na niej i ma jej naturę”.
Traktat Saurapurana (68.11) podaje zgubne karmiczne skutki porzucenia guru, od którego przyjęło się inicjacje (święcenia): „Tego, kto opuszcza swego nauczyciela, spotka rychła śmierć, a tego, kto przerywa recytację mantry otrzymanej od guru, dotknie ubóstwo (nędza)”.
Kwalifikacje guru
Guru porównywany jest często ze sternikiem łodzi, wysławiany i wielbiony na równi z bogami, do których prowadzi ludzi, ale można też znaleźć ostrzeżenia przed oszustami, którzy nie posiadają oświeconej realizacji. Swami Muktanada Paramahansa na pytanie "Dlaczego istnieją fałszywi guru?" daje następująca odpowiedź:
Buddyzm
Guru, mistrz zenu, rōshi czy lama może być przydatny w rozwoju duchowym, jednak bezkrytyczne traktowanie jego słów i związane z tym uzależnienie od niego, to jedna z wielkich przeszkód na drodze do oświecenia. Nawet sam Budda twierdził, że każde jego słowo należy „sprawdzać, tak jak złotnik sprawdza jakość kruszcu”.
Należy podkreślić, że w kulturze buddyzmu wadżrajany nie istnieje możliwość tak zwanego rozwoju duchowego, oświecenia czy wyzwolenia bez przewodnictwa guru – mistrza życia duchowego, wewnętrznego. Wszelkie samotne wysiłki bez prowadzenia przez guru uważa się za chybione, prowadzące do złych stanów ducha lub pomieszania zmysłów.
W znaczeniu potocznym
W znaczeniu potocznym mianem „guru” określa się założyciela i charyzmatycznego lidera sekty, który niejednokrotnie stosując techniki psychomanipulacji podporządkowuje sobie członków sekty, wymagając od nich bezwzględnego posłuszeństwa. Przez członków sekty bywa obdarzany szacunkiem i nabożną czcią. Wiąże się to z wiarą w inność przywódcy w stosunku do zwyczajnych śmiertelników oraz w jego dar posiadania nadnaturalnych, nadprzyrodzonych zdolności i właściwości niedostępnych innym ludziom. W ten sposób grupa wyznawców zapewnia liderowi sekty entuzjastyczne potwierdzenie jego idei i potężne wzmocnienie poczucia jego własnej wartości.
Angielski psychiatra Anthony Storr w swojej książce Kolosy na glinianych nogach. Studium guru (Feet of Clay; Saints, Sinners, and Madmen: A Study of Gurus) zauważa, że osoby wchodzące w rolę guru twierdzą, iż doświadczyły szczególnego wglądu duchowego, objawienia. Swoim przeżyciom nadają charakter uniwersalny i uważają, że inni ludzie powinni podzielać ich wizję, mają skłonność do odrzucania jakiejkolwiek krytyki, wykazują tendencje do elitaryzmu, antydemokratyczności. Są z reguły nieprzewidywalni, uważają, że nie krępują ich żadne zasady, tradycja i nie są odpowiedzialni przed żadnym innym człowiekiem. Osoby takie uważają, że przysługują im specjalne prawa i przywileje, wykorzystują swoich wyznawców. Wymyślają dla siebie tajemnicze biografie, które mają uzasadnić ich rzekomą mądrość. Tworzą i głoszą dziwaczne koncepcje kosmologiczne i eschatologiczne, zgodnie z którymi tylko ich wyznawcy zostaną zbawieni, a pozostałych ludzi czeka nieuchronne potępienie.
Według Storra wielu guru w dzieciństwie było samotnych i odosobnionych, stąd u nich skłonności do introwersji i narcyzmu. Bardziej cenią sobie to, co dzieje się w ich umysłach, niż równoprawne kontakty międzyludzkie. Ich systemy religijne, filozoficzne i kosmogoniczne rozwijały się w odosobnieniu. Gdyby głoszone przez nich idee na wczesnym etapie rozwoju zostały poddane dyskusji i krytycznej ocenie, mogłyby nie przetrwać.
Storr sugeruje, że istnieją psychologiczne podobieństwa pomiędzy szalonymi „mesjaszami”, takimi jak Jim Jones czy David Koresh, a szanowanymi przywódcami religijnymi, np. Jezusem, próbuje spojrzeć na Jezusa jako na jednego spośród wielu guru. Śledzi typowe wzorce – często obejmujące choroby psychotyczne – które kształtują rozwój guru, podważając również zdrowie psychiczne Jezusa. Jednocześnie zauważa, że na Wschodzie guru i mistrzowie są szerzej akceptowani. Często przyjmuje się tam, że osoba pragnąca osiągnąć oświecenie potrzebuje przewodnika duchowego, który będzie ją prowadził. Kultury buddyjskie i hinduistyczne lepiej radzą sobie z właściwym doborem guru, gdyż taka funkcja jest tam głębiej i trwalej zakorzeniona, a istnienie guru wydaje się naturalne i oczywiste.
Znaczenia pozareligijne
W znaczeniu potocznym – wysoki autorytet w pewnym środowisku czy w pewnej dziedzinie (mistrz, nauczyciel).
W środowisku informatycznym „guru” określa osobę najlepiej w okolicy znającą dany temat. Okolica niekoniecznie odnosi się do fizycznej bliskości. Określeniem tym bywa też nazywany główny administrator sieci w dużych instytucjach, posiadający wszystkie możliwe uprawnienia.
Zawieszenie się systemu AmigaOS zostało przez jego autorów nazwane Guru Meditation (i taki też napis pojawia się w systemowym komunikacie).
Zobacz też
cadyk
darśan
kierownictwo duchowe
nowe ruchy religijne
panowanie charyzmatyczne
przywódca charyzmatyczny
sadguru
sampradaja
sifu
Przypisy
Bibliografia
Buddyjskie funkcje i tytuły
Hinduistyczne funkcje i tytuły
Święci hinduscy
Joga
Socjologia religii
Żargon informatyczny
Edukacja w hinduizmie |
1805 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwasz | Gwasz | Gwasz (, , z – czerpanie wody) – farba wodna z domieszką kredy lub bieli (od XIX wieku ołowiowej lub cynkowej), nadającej jej właściwości kryjące, oraz gumy arabskiej będącej spoiwem.
Mianem tym określa się także technikę malowania gwaszami, a także same obrazy nimi namalowane.
Technika malowania gwaszem znana była w Europie od średniowiecza w iluminacjach manuskryptów, stosowana głównie w XVII i XVIII wieku w malarstwie miniatur portretowych, jest ona popularna do dzisiaj.
Gwaszem malowano głównie na papierze barwnym i białym, na pergaminie i kości słoniowej.
Technika gwaszu różni się od akwareli głównie tym, że obrazy malowane gwaszem mają „pełne” kolory, a nie prześwitujące jak w akwareli. Gwasz po wyschnięciu jaśnieje dając efekt podobny do obrazu malowanego pastelami.
Malowanie takimi farbami jest najczęściej stosowane do wykonywania szkiców dla obrazów olejnych oraz do wykonywania ilustracji do książek, choć są też malarze wyspecjalizowani w gwaszu, stosujący z powodzeniem tę technikę do malowania „pełnoprawnych” obrazów. Gwasz zmieszany z akwarelami służy także do wprowadzania poprawek na obrazach namalowanych akwarelami.
Zobacz też
malarstwo miniaturowe
przegląd zagadnień z zakresu sztuk pięknych
Przypisy
Techniki malarskie
Materiały i przybory malarskie |
1806 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gustaw%20II%20Adolf | Gustaw II Adolf | Gustaw II Adolf, Lew Północy (ur. 9 grudnia 1594 w Sztokholmie, zm. 16 listopada 1632 pod Lützen) – król Szwecji w latach 1611–1632, dowódca, strateg, reformator armii i polityk. Po objęciu przez niego rządów kraj stał się mocarstwem i poszerzył swoje terytorium. Poprowadzona osobiście przez niego szwedzka interwencja w wojnę trzydziestoletnią uratowała niemiecki protestantyzm.
Życiorys
Rodzina i pochodzenie
Pochodził z dynastii Wazów i urodził się 9 grudnia 1594 w Sztokholmie jako syn Karola Sudermańskiego i jego drugiej żony Krystyny Holsztyńskiej. W momencie jego narodzin nic nie wskazywało, że zostanie w przyszłości królem Szwecji, gdyż prawowitym królem był Zygmunt I (III) Waza – jego kuzyn. Był on także królem Rzeczypospolitej, łącząc ją tym samym w unii personalnej ze Szwecją. Kiedy latem 1594 r. Zygmunt musiał wrócić do Polski, przekazał pełnomocnictwa do rządzenia Szwecją Karolowi Sudermańskiemu oraz grupie namiestników. Już w poprzednich latach stosunki między Zygmuntem a Karolem nie były pozytywne. Pojawienie się pierwszego syna Karola – Gustawa Adolfa, w późniejszych latach miało ważne znaczenie, kiedy książę Södermanlandu będzie walczył nie tylko o wzmocnienie władzy swojej w Szwecji, ale też potomstwa.
25 listopada 1620 w Sztokholmie ożenił się z Marią Eleonorą Hohenzollern. Para miała jedną córkę – Krystynę (1626–1689), która była królową Szwecji w latach 1632–1654.
Dzieciństwo i młodość
Gustaw Adolf bardzo wcześnie wykazał duże zdolności językowe. Od wczesnego dzieciństwa rozmawiał w dwóch językach, którymi posługiwali się jego rodzice, czyli po niemiecku i szwedzku. Bardzo dobrze mówił także po łacinie, włosku, francusku i holendersku. Potrafił się także porozumiewać, gorzej lub lepiej, w języku greckim, hiszpańskim, angielskim, rosyjskim i polskim, a od swoich żołnierzy nauczył się także szkockiego. Czytał liczne dzieła filozoficzne, szczególnie książki myśliciela Hugo Grotiusa. W dzieciństwie już jako sześcioletni chłopiec uczestniczył w wyprawie wojennej, mając 10 lat uczestniczył w naradach politycznych, a po ukończeniu 12 lat przyjmował hołdy ze strony przyszłych poddanych i przyjmował ambasadorów. 1607 roku otrzymał nadanie Wielkiego Księstwa Finlandii i księstwa Estlandii (Estonii) podczas riksdagu koronacyjnego, a 3 lata później w 1610 roku dodatkowo został obdarzony przez ojca księstwem Västmandlandii. Kiedy Karol IX był chory, Gustaw przemawiał w jego zastępstwie do stanów zgromadzonych na riksdagu w Örebro. Mając 15 lat odmówiono mu powierzenia dowództwa, jednak ponad rok później wymógł spełnienie swojego życzenia w momencie wybuchu wojny z Danią. Przed śmiercią swojego ojca zaznajomił się z większością zagadnień, które miały stanąć przed nim w chwili objęcia tronu, odwiedził również wiele prowincji państwa, którym miał w przyszłości rządzić.
Pierwsza miłość
W pierwszych latach swojego panowania Gustaw przeżył wielką miłość do władnej poddanki. Zakochał się w Ebbie Brahe, przedstawicielce rodu arystokratycznej rodziny Szwedzkiej i córce Magnusa, który był hrabią na Visingsborgu, wielkim ochmistrzem (drotsem) Królestwa Szwecji. Dziewczyna pojawiła się na dworze Sztokholmskim w 1611 roku i miała wówczas 15 lat. Uważano ją za kobietę bardzo atrakcyjną. Zachował się jej portret w zbiorach zamku w Skokloster, który pokazywał młodą kobietę z ładną twarzą, dużymi oczami i z lekko zadartym noskiem. Nie brakowało jej również świeżości i naturalnego wdzięku, a jej głównym atutem była młodość. Nie ulega wątpliwości, iż hrabianka Ebba od początku wpadła w oko Gustawowi.
W 1613 roku król Szwecji zaczął potajemnie pisać listy miłosne do dziewczyny. Większa część tej miłosnej przygody rozgrywała się w ukradkiem przekazywanych listach i bilecikach, mimo iż zakochany Gustaw miał wiele różnych okazji, by widywać swoją wybrankę. Król od samego początku pragnął ją widzieć u swojego boku na tronie Szwecji i jasne było, że żywił do niej od początku poważny zamiary. Ebba natychmiast poinformowała swojego ojca, kiedy Gustaw oświadczył się jej. Magnus Brahe byłby z pewnością zadowolony z królewskiego mariażu córki, ale obawiał się reakcji matki króla – Krystyny. Skłonił więc Gustawa Adolfa do poważnej rozmowy z królową wdową. Krystyna od początku obserwowała rozwój sytuacji na swoim dworze i była tym wszystkim zaniepokojona. Obawiała się jednak, że bezpośrednia odmowa może spowodować, iż Gustaw jeszcze bardziej utwierdzi się w przekonaniu o chęci poślubienia hrabianki Brahe. Dlatego posłużyła się zręcznym wybiegiem, informując syna, iż według horoskopu, który kazała ustalić po jego urodzeniu, wynika, że nie powinien się żenić przed ukończeniem dwudziestego piątego roku życia. Chcąc nie chcąc Gustaw Adolf musiał na razie zadowolić się tak ogólnikową, niezobowiązującą i niewystarczalną odpowiedzią. Ujawnienie zamiarów królewskich poważnie wystraszyło młodą kobietę. Obawiała się ona szykan i awantur ze strony królowej Krystyny. Prosiła więc Gustawa Adolfa, aby zapomniał o niej i zostawił ją w spokoju dla jej i jego dobra, jednak on nie chciał nawet o tym słyszeć. Wkrótce i na nieszczęście okazało się jednak, że obawy Ebby były w pełni uzasadnione.
Latem 1613 roku Krystyna urządziła hrabiance Brahe kilka poważnych awantur, gdzie podczas jednej z nich doszło nawet do rękoczynów, o których Gustaw Adolf dowiedział natychmiast i wysłał Ebbę do domu jej ojca. Wiedział jednak, że sam niczego więcej u matki nie zdziała i nie uda mu się jej przekonać do pogodzenia się z Ebbą. Zwrócił się więc z prośbą o pośrednictwo do Henryka Juliusza, księcia von Lauenburg, Niemca w służbie szwedzkiej. Krystyna przyjęła księcia Lauenburskiego należycie, jednak powtórzyła mu jednak te same argumenty, które słyszał Gustaw. Nieoczekiwanie królowa zgłosiła gotowość do pojednania się z Ebbą, pod warunkiem, iż hrabianka zgodzi się poczekać na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy małżeńskiej przez kilka następnych lat, Gustaw Adolf był szczęśliwy słysząc tę wiadomość.
Sądził, że przybliżył się znacznie do tego co chciał osiągnąć, czyli ślub z hrabianką Brahe. Prosił tym samym, aby Ebba nie niszczyła tego, co udało mu się osiągnąć i aby starała się pogodzić z Krystyną. Pod wpływem nalegań Gustaw, Ebba zdecydowała się wrócić ponownie na dwór Sztokholmski. Wkrótce jednak Gustaw musiał wyjechać, aby walczyć w armii na froncie rosyjskim. Przez cały okres swojej nieobecności w Sztokholmie pisał do hrabianki czułe liściki. Bardzo prawdopodobne, że myślał już wówczas poważnie o oficjalnych zaręczynach z córką Magnusa Brahe. Tymczasem jednak o rękę Ebby prosił hrabia Klas Sture. Stary drots, hrabia na Visingsborgu nie wiedział, jak zachować się w tej nowej dla niego sytuacji. Nie chciał zrażać do siebie Sturego, ale z drugiej strony obawiał się reakcji Gustawa, gdyby odmówił mu ręki córki. Ostatecznie Sture domyślił się co jest powodem niepewności ochmistrza i swoją rezygnacją wybawił hrabiego.
Tymczasem w lutym 1614 roku pojawili się na dworze Sztokholmskim posłowie palatynatu reńskiego, którzy przywieźli propozycję zaciśnięcia związków Szwecji z Unią Protestancką oraz propozycję poślubienia przez Gustawa Adolfa córki Maurycego, landgrafa Hesji-Kassel. Kiedy Gustaw absolutnie nie chciał podejmować rozmów na temat tego ewentualnego małżeństwa, Krystyna była zadowolona z tej propozycji i z zadowoleniem ja przyjęła. Ebba stopniowo zaczęła więc sobie uświadamiać, że czekanie na zgodę królowej na jej małżeństwo z Gustawem jest bezcelowe. Napisała więc do ukochanego, że nie przystoi jej stać przy jego boku; że wielce dziękuję za okazaną łaskę, ale że żyje w ciągłej obawie przed pytaniami, które się jej zadaje. Zakończyła jednak swój list pięknym stwierdzeniem: „Jednak codziennie mam w pamięci Waszą Królewską Mość”. Wkrótce potem Ebba usunęła się z dworu.
Początki rządów
Mając 17 lat, wstąpił po śmierci ojca na tron szwedzki. Zatwierdził wtedy wszystkie prawa i przywileje posiadane przez stany, jednocześnie wyrażając zgodę na ograniczenie na ich rzecz władzy monarszej w kwestiach dotyczących stanowienia prawa, polityki zagranicznej i fiskalnej. Zrezygnował z jednoczesnego prowadzenia wojny z trzema państwami: Danią, Rosją i Polską. Dzięki ustępstwom terytorialnym i zobowiązaniu się do wypłaty odszkodowań wojennych zapewnił sobie spokój na granicy z Danią, z którą zawarł traktat pokojowy w Knäred 21 stycznia 1613.
Wojna z Rosją
Rok później uderzył na państwo moskiewskie i w 1615 oblegał Psków, a następnie doprowadził do korzystnego dla Szwecji układu pokojowego w Stołbowie (27 stycznia 1617). Według jego postanowień Szwedzi wycofali się z Nowogrodu Wielkiego i Starej Russy, ale zatrzymali Ingrię i Karelię z miastami: Iwanogród, Koporie, Nöteborg (Orieszek) i Kexholm (Prioziorsk).
Działalność reformatorska
Po zabezpieczeniu panowania szwedzkiego nad całą Zatoką Fińską podjął wielkie dzieło reform, budując zręby nowoczesnego państwa. Uporządkował administrację centralną, wymiar sprawiedliwości, skarbowość oraz przeprowadził modernizację wojska, co doprowadziło do wyższości armii szwedzkiej nad innymi w czasie trwania wojny trzydziestoletniej. Osiągnął wysoki odsetek militaryzacji ludności – aż 1,7%, co pozwalało na zwerbowanie armii nawet 40-tysięcznej. Wiązało się to z wprowadzeniem powszechnego poboru do wojska. Nieco później zreformował szkolnictwo, zakładając nowe gimnazja i odnawiając Uniwersytet w Uppsali w 1624. Ufundował także wyższą uczelnię w Dorpacie (1632).
Wojna z Rzecząpospolitą
Od 1617 toczył wojnę o dominium Maris Baltici z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Wykorzystując zaangażowanie głównych sił wroga w konflikt z Turcją, opanował w 1621 większą część Inflant z Rygą. 31 lipca 1622 podpisał rozejm w Mitawie, zatrzymując w swym ręku zdobyte wcześniej ziemie. Trzy lata później wznowił działania wojenne, zajmując Dorpat w Inflantach, skrawek Litwy z Birżami oraz większą część Kurlandii z Mitawą. Ośmielony tymi sukcesami, przerzucił swoje wojska w 1626 do Prus Książęcych, opanowawszy Piławę, Elbląg, Malbork i przejściowo Puck. Podczas bitwy pod Lubiszewem-Tczewem 18 sierpnia 1627 został postrzelony groźnie w szyję i ramię, co spowodowało przyspieszony powrót króla do Szwecji i przerwanie kampanii. Ostatecznie zwycięstwo polskie pod Trzcianą (1629) zahamowało jego ekspansję na Pomorzu. 26 września 1629 zawarł rozejm w Altmarku (Starym Targu). Zatrzymał w swym ręku większość portów pruskich i dużą część Inflant oraz zapewnił sobie wpływy z ceł pruskich.
Działania wojenne w Niemczech i śmierć
Zakończenie działań wojennych z Rzecząpospolitą umożliwiło Gustawowi II Adolfowi podjęcie działań wojennych w Niemczech. Mając na celu opanowanie południowych wybrzeży Bałtyku, przystąpił w 1629 do wojny trzydziestoletniej przeciw Habsburgom. Po opanowaniu księstwa pomorskiego w 1630 wkroczył w głąb Niemiec. Wspomagany przez niemieckich książąt protestanckich, stoczył szereg bitew z wojskami cesarskimi, w których odniósł szereg spektakularnych zwycięstw, m.in. pod Breitenfeld. Zginął w bitwie pod Lützen (otrzymał postrzał w plecy).
Jego dewizą były łacińskie sentencje: Gloria Altissimo Suorum Refugio (Chwała Bogu, ucieczce swych wiernych) i Cum Deo et victribus armis (dzięki Bogu i zwycięskiemu orężu) oraz niemiecka Gott mit uns (Bóg z nami).
Jego ciało zostało przewiezione z Niemiec do Szwecji, gdzie został pochowany w kościele Riddarholmen w Sztokholmie.
Propaganda królewska
Inwazja szwedzka w Niemczech została przedstawiona jako wojna sprawiedliwa, a sam Gustaw Adolf jako wybawca uciemiężonych niemieckich protestantów. Za pomocą pamfletów, karykatur, satyr i wierszy przy użyciu symboliki biblijnej wykreowano mit Lwa północy – aluzji do Lwa Judy przybywającego wspomagać sprawiedliwych. Wykorzystano także przepowiednie jednego z autorów proroctw, żyjącego w czasach Nostradamusa, że pojawi się lew z północy, który pobije orła (cesarza). Taki przekaz trafiał szczególnie do niemieckich elit protestanckich, które nienawidziły katolickiego cesarza. Wallenstein komentował wyniki pracy propagandzistów: „Niemcy oczekują króla Szwecji jak Żydzi swego mesjasza”.
Kolejna „legenda”, którą zawdzięczamy szwedzkiej propagandzie było wydarzenie, do którego doszło podczas wysiadania na ląd floty szwedzkiej. Wtedy to Gustaw Adolf poślizgnął się i upadł, raniąc lekko kolano. Propaganda nadała temu zupełnie inny zwrot wydarzeń. Król Szwecji miał wysiąść, paść na kolana i prosić Boga o błogosławieństwo dla jego słusznej sprawy. Natychmiast Gustaw opublikował obwieszczenie dla świata, że to interwencja Ferdynanda II w Rzeczypospolitej zmusiła go do stanięcia przeciwko cesarzowi (okupowane protestanckie Pomorze zachodnie nie podlegało Koronie).
Reformy armii
Oprócz wprowadzonych reform dotyczących poboru wojskowego, Gustaw prawie całkowicie zreformował swoją armię. Początkowo taktyka szwedzka opierała się na tzw. karakolu (stworzony przez Maurycego Orańskiego, Stadhoudera Niderlandów), w której kawaleria nie była już siłą tak ważną na polu bitwy. Król Szwecji uważał, iż jest to marnowanie potencjału kawalerii i z tego powodu, jedną z wielu reform przeprowadzonych w armii było wykorzystanie jazdy jako głównego i ostatecznego uderzenia. Podstawową jednostką kawalerii była kompania, albo też szwadron, który składał się z 125 jeźdźców oraz dodatkowych zwierząt jucznych. Gustaw II Adolf konsekwentnie dążył do ulepszenie swojej jazdy, podniesienia standardów jej uzbrojenia i wyposażenia. Zadbał o ich wyszkolenie i kazał swoim żołnierzom całkowicie odrzucić taktyki zapożyczonej z Niderlandów, a w zamian za to przyjąć polski sposób walki. Walka kawalerii polegać miała od teraz na szarży płytko uszykowanych oddziałów.
W 1629 r. po raz pierwszy w dziejach Szwecji został utworzony regiment artylerii, składający się z 6 kompanii. Dowództwo nad nimi objął Lennart Tortensson, który uważany był za najlepszego generała artylerii w dziejach wojny trzydziestoletniej. Gustaw II i tak jednak został największym reformatorem również artylerii. Dążył do zwiększenia jej ruchliwości na polu bitwy, co doprowadziło do zmniejszenia wagi armat używanych przez armię szwedzką. Już w 1630 r. ujednolicono ich kaliber, zostawiając jedynie 24-, 12- oraz 3- funtowe armaty. Król popierał tworzenie nowych, jak najlżejszych armat, dzięki czemu Malkier Wurmbrandt wyprodukował wreszcie 3-funtowe działo, znane jako „skórzana armata Gustawa Adolfa”. Działa lekkie po 1630 roku ustąpiły nowym, słynnym regimentom działowym, w której to armaty zbudowane z metalu, dalej nie odstawały wagowo od tej „skórzanej”. Dzięki temu jedna armata mogła być bardzo szybko przemieszczana za pomocą jednego konia lub 2–3 żołnierzy. Podobno donośność tych armat sięgała aż 300 metrów. Strzelano z nich zazwyczaj kartaczami lub granatami. Bez wątpienia reforma artylerii przyczyniła się do późniejszych sukcesów Gustawa w Niemczech. Wykorzystanie tak ruchliwej artylerii na polu bitwy dało rezultat niespodziewany, bowiem siła ognia szwedzkiej armii wrosła w sposób natychmiastowy.
Reformacji uległa również piechota. Gustaw pragnął, aby mundury jego żołnierzy zostały ujednolicone, jednak prawdopodobnie nigdy za jego rządów nie udało się tego dokonać w pełni. Nadał on nawet rozporządzenie, aby jego ludzie mieli mundury uszyte z dobrych materiałów, aby nie wyglądali oni jak przypadkowa grupa chłopów. W 1622 r. wydał również rozkaz, aby przynajmniej każda kampania miała równe mundury. Nie zostało to spełnione od razu, jednak np. regimentowi Västergötland udało się zapewnić swoim żołnierzom czerwono-złote mundury. Planowana była nawet masowa produkcja mundurów. Drugą kwestią reformacji armii było szkolenie. Nowa taktyka, nowe jednostki sprawiły, że żołnierze musieli być samodzielni i znakomicie współdziałać ze sobą na polu bitwy w większych, jak i mniejszych oddziałach. Nigdy nie zaniedbywano szkolenia żołnierzy szwedzkich. Podstawowe szkolenie wynosiło 2 tygodnie. Szczególnie ćwiczono rozpoznawanie sygnałów bębnów i znajomość swojego miejsca w szyku. Choć pierwotnie szkolenie trwało rzeczywiście 2 tygodnie, Gustaw przekazywał na ćwiczenia każdą wolną chwilę i nie pozwalał stać w miejscu swojej armii. Podczas takich ćwiczeń żołnierze mieli realizować zadania, które pojawić się mogą w nadchodzących bitwach. Dużą rolę odegrali generałowie i inni dowódcy, którzy dzięki swojej elastyczności potrafili dostosować się do prawie każdej sytuacji na polu konfliktu.
Genealogia
Zobacz też
Bratnia Pomoc im. Gustawa Adolfa
Święto Bratniej Pomocy im. Gustawa Adolfa
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Zbigniew Wójcik, Historia powszechna XVI-XVII wiek.
Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. Macieja Serwańskiego i Janusza Dobosza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
Erik Petersson, Karol IX. Król bezlitosny. Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2015.
Richard Brzezinski: Armia Gustawa Adolfa (1) Piechota. Wydawnictwo Napoleon V, 2019.
Linki zewnętrzne
Piotr Semka, Stary Szwed wciąż żyje, „Rzeczpospolita”, PlusMinus A28–A29, 17–18 listopada 2007
Gustaw II Adolf – dokumenty w bibliotece Polona
Władcy Szwecji
Wazowie
Kandydaci do polskiego tronu elekcyjnego
Wojna trzydziestoletnia
Uczestnicy wojny polsko-szwedzkiej 1626–1629 (strona szwedzka)
Odznaczeni Orderem Podwiązki
Władcy Finlandii
Ludzie urodzeni w Sztokholmie
Pochówki w Szwecji
Urodzeni w 1594
Zmarli w 1632 |
1807 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gustaw%20IV%20Adolf | Gustaw IV Adolf | Gustaw IV Adolf (ur. 1 listopada 1778 w Sztokholmie, zm. 7 lutego 1837 w Sankt Gallen) – król Szwecji i wielki książę Finlandii w latach 1792–1809, syn Gustawa III i Zofii Magdaleny Oldenburg, uczestnik koalicji antynapoleońskiej. W 1809 roku utracił Finlandię na rzecz Rosji, został obalony i wygnany z kraju.
Życiorys
16 marca 1792 roku ojciec Gustawa Adolfa – Gustaw III został zamordowany. W chwili śmierci ojca Gustaw Adolf miał 13 lat, czyli jako osoba niepełnoletnia nie mógł sprawować rządów. Władzę w jego imieniu miał sprawować regent, którym zgodnie z wolą Gustawa III został jego młodszy brat książę Karol (późniejszy król Karol XIII).
Rządy regencji
Regent – książę Karol bardzo mało uwagi poświęcał sprawom państwa, pozostawiając je swoim zaufanym doradcom, wśród których na pierwsze miejsce wysunął się hrabia Gustaw Adolf Reuterholm, będący w okresie regencji osobą praktycznie dzierżącą pełnię władzy. Osiągnąwszy ją starał się ograniczyć wpływy osób związanych z dworem zmarłego króla Gustawa III. Zdając sobie sprawę z niewielkiego poparcia społecznego, Reuterholm podejmował wszelkie działania zmierzające do uniemożliwiania działania opozycji. W 1792 roku przywrócono cenzurę, zniesioną na krótko w tym samym roku. Rozpoczęto też prześladowania ludzi nauki, czego wyrazem było w 1795 roku rozwiązanie Akademii Szwedzkiej.
W polityce zagranicznej Reuterholm oraz nowy kanclerz Fredric Sparre starali się, mimo konserwatywnych poglądów, utrzymywać poprawne stosunki z rewolucyjną Francją. W maju 1793 roku podpisano umowę między Szwecją a rządem Dantona, przewidującą znaczną pomoc finansową dla Szwecji, co zresztą naraziło Szwecję na pogorszenie stosunków z Anglią i Rosją. Traktat ten nie wszedł w życie z powodu przewrotu politycznego we Francji, ale samo jego podpisanie doprowadziło do izolacji Szwecji na arenie międzynarodowej. Po upadku rządów Robespierre’a znów doszło do zbliżenia szwedzko-francuskiego, jednak wstrzymanie przez Dyrektoriat subwencji dla Szwecji skłoniło Reuterholma do szukania zbliżenia z Rosją. Cesarzowa Katarzyna II zgodziła się udzielić Szwecji pomocy finansowej w zamian za uznanie przez ten kraj jej nabytków terytorialnych (w tym rozbiorów Polski). Szwedzi przystali na to. W październiku 1795 roku podpisano traktat w Drottningholm, który miał być ratyfikowany po dojściu króla do pełnoletniości. 1 listopada Gustaw IV Adolf przejął praktyczne rządy w kraju, kończąc okres regencji oraz rządów Reuterholma.
Polityka wewnętrzna Gustawa IV Adolfa
Gustaw IV Adolf nie odziedziczył talentów politycznych ojca. Sprawom państwowym poświęcał mało uwagi, pozostawiając je urzędnikom. Był konserwatystą i obrońcą starego porządku.
Głównym problemem wewnętrznym pod koniec XVIII wieku były finanse państwa. Gustaw Adolf i jego doradcy kontynuowali politykę oszczędności zapoczątkowaną jeszcze przez Reuterholma. Jednak nieurodzaj w roku 1798 i 1799, a także skutki blokady handlowej przekreśliły ich wysiłki. Złą sytuację pogłębiała inflacja. Aby położyć jej kres, król i doradcy zdecydowali się na przeprowadzenie reformy walutowej. Jej projekt został przedstawiony na zwołanym w 1800 roku posiedzeniu Riksdagu. Realizacja napotykała początkowo na przeszkody wskutek braku rezerw kruszcowych. Dopiero w 1802 roku rozpoczęto wymianę pieniędzy. Rezultaty początkowo były korzystne dla gospodarki, jednak w 1808 roku reforma została zahamowana wskutek działań wojennych, w które wplątała się Szwecja.
W początkowym okresie rządów Gustawa IV masy mieszczańskie i chłopskie na ogół popierały króla, do czego przyczyniała się m.in. pomyślna koniunktura gospodarcza oraz szereg korzystnych reform. Opozycja ograniczała się do niewielkich radykalnych grup szlacheckich lub kół intelektualnych mających znikome poparcie społeczne. Jej głównym ośrodkiem był przede wszystkim Uniwersytet w Uppsali, zwany „twierdzą jakobinizmu”, gdzie powstała opozycyjna grupa zwana Juntan. Jednak król panicznie obawiał się wybuchu rewolucji na wzór francuski, dlatego okres jego rządów to czas represji i cenzury. W 1803 roku zakazano sprowadzania książek z Danii i Francji, teatry znalazły się pod nadzorem państwowym, a każdy przejaw śmielszej myśli był zwalczany.
Polityka zagraniczna Gustawa IV Adolfa
Przełom XVIII i XIX wieku to w Europie okres wojen napoleońskich.
Gustaw IV Adolf w swojej polityce zagranicznej wykazywał chwiejność i brak jasno wytyczonego celu. Jego małżeństwo z księżniczką badeńską Fryderyką Dorotą Wilhelminą wiązało króla silnie ze sprawami ziem niemieckich i polityką europejską. Małżeństwo spowodowało pogorszenie stosunków z Rosją, co nie szło jednak w parze z poprawą stosunków z wrogiem Rosji – Francją, gdyż król jako konserwatysta był przeciwnikiem Dyrektoriatu. Nieprzyjazne stosunki panowały też w relacjach z Anglią. W 1799 roku Szwecja odmówiła przystąpienia do II koalicji antyfrancuskiej. Jednakże Gustaw Adolf nie uznał cesarskiego tytułu Napoleona, uważając go za uzurpatora, co zaogniło również stosunki szwedzko-francuskie. W 1805 roku Szwecja dołączyła do III koalicji antyfrancuskiej po uzyskaniu obietnicy wsparcia finansowego od Rosji i Anglii.
Wojnę armia szwedzka rozpoczęła w 31 października 1805 roku, a działania wojenne toczyła na Pomorzu. Nie odniosła tam jednak sukcesów, na dodatek koalicja zaczęła chwiać się wskutek efektownych zwycięstw Napoleona (m.in. pod Austerlitz). W 1807 roku Szwedzi po utracie Stralsundu musieli podpisać zawieszenie broni. W tym samym roku rosyjski car Aleksander I spotkał się w Tylży z Napoleonem, aby podpisać traktat pokojowy. W rokowaniach cesarzy interesy małych państw, takich jak Szwecja, nie były brane pod uwagę. Cesarze uzgodnili, że jeśli Anglia nie zawrze pokoju z Francją, to wówczas Szwecja, Dania i Portugalia wypowiedzą jej wojnę, a w razie odmowy będą uznane za kraje nieprzyjacielskie. Gustaw IV Adolf nie rozumiejąc powagi sytuacji (albo też przeceniając możliwości swojego kraju) demonstracyjnie wypowiedział zawieszenie broni z Francją. Spowodowało to nową ofensywę armii francuskiej i utratę reszty Pomorza oraz Rugii. Na dodatek zachowanie szwedzkiego króla dało Aleksandrowi I pretekst do najazdu: 21 lutego 1808 roku wojska rosyjskie wtargnęły do, należącej wówczas do Szwecji, Finlandii. 14 marca tegoż roku działania przeciwko Szwecji rozpoczęła także armia Danii wspierana przez francuski korpus marszałka Bernadotte, a nieco później wojnę przeciw Szwecji rozpoczęły również Prusy. Licząca około 60 tysięcy żołnierzy armia szwedzka była bezsilna wobec przeważającej koalicji wrogów. Próba powołania wojsk obrony terytorialnej nie przyniosła spodziewanych rezultatów. Szczególnie katastrofalna sytuacja panowała na froncie fińskim, gdzie licząca 80 tysięcy ludzi armia rosyjska niepowstrzymanie parła na zachód. Próba kontrofensywy wojsk szwedzkich w czerwcu 1808 roku zakończyła się klęską. 19 listopada 1808 roku Szwedzi podpisali układ pokojowy w Olkijoki przyznający Rosji całą Finlandię.
Upadek Gustawa IV Adolfa
Klęski wojenne i utrata Finlandii spowodowały spadek popularności króla. W kołach wojskowych i parlamentarnych dojrzewały pomysły zamachu na życie króla, choć nigdy nie zrealizowane. W styczniu 1809 roku pułkownik Georg Adlersparre w wydanej proklamacji zapowiedział marsz na stolicę i zwołanie zgromadzenia stanów (Riksdagu). 7 marca zajął Karlstad i stamtąd na czele liczącego 3 tysiące ludzi oddziału ruszył na stołeczny Sztokholm. Król początkowo zlekceważył niebezpieczeństwo, dopiero 12 marca zdecydował się opuścić stolicę i udać się do wiernych sobie oddziałów na południu. Nie zdążył, gdyż następnego dnia został aresztowany w zamku, a dzień później zwołano Riksdag. 29 marca został zmuszony do abdykacji, zaś po paru miesiącach opuścił kraj.
Rodzina
W 1797 poślubił Fryderykę Dorotę Wilhelminę z Badenii (1781–1826), z którą miał 5 dzieci:
księcia Gustawa, po 1809 znanego jako Gustaf Gustafsson Vasa (1799–1877)
księżniczkę Zofię Wilhelminę (1801–1865), poślubiła wielkiego księcia Leopolda I Badeńskiego
księcia Karola Gustawa, wielkiego księcia Finlandii (1802–1805)
księżniczkę Amalię Marię Charlottę (1805–1853)
księżniczkę Cecilię (1807–1844), poślubiła Augusta, wielkiego księcia Oldenburg.
Bibliografia
Kersten A., Historia Szwecji, wyd. Ossolineum, Wrocław 1973.
Sandberg T., Gustav III:s spioner: historien om när Sverige skulle slå tillbaka franska revolutionen, Skandbook Falun Lund, 2006.
Lagerqvist, Lars O., Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002.
Kersten A., Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973.
Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
Kawalerowie Zakonu Świętego Łazarza
Odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie)
Oldenburgowie
Urodzeni w 1778
Ludzie urodzeni w Sztokholmie
Władcy Szwecji
Zmarli w 1837
Władcy, którzy abdykowali
Władcy Finlandii |
1808 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gustaw%20III | Gustaw III | Gustaw III (ur. 24 stycznia 1746 w Sztokholmie, zm. 29 marca 1792 tamże) – król Szwecji z dynastii Holstein-Gottorp od 1771 roku; zwolennik absolutyzmu oświeconego, zmarł w wyniku obrażeń odniesionych w czasie zbrojnego zamachu.
Życiorys
Dzieciństwo i młodość
Urodził się w 1746 roku w Sztokholmie jako najstarszy syn Adolfa Fryderyka i Ludwiki Ulryki Hohenzollern. Jego młodszym bratem był Karol XIII. Odebrał bardzo staranne wykształcenie, a jednym z jego wychowawców był polityk, hrabia Carl Gustaf Tessin.
Zapatrzony we francuski model ustrojowy, Gustaw dążył do absolutyzmu oświeconego. Jeszcze przed objęciem rządów, w 1768 roku, wraz z grupą polityków należących do partii kapeluszy opracował projekt nowej konstytucji, która miała poszerzyć uprawnienia króla.
Początki rządów
Po śmierci ojca w 1771 roku został nowym władcą Szwecji. Swoje rządy rozpoczął od krytyki parlamentaryzmu, zwracając uwagę na powszechną anarchię, korupcję, ingerencję obcych mocarstw w życie polityczne kraju.
19 sierpnia 1772 roku przeprowadził przy pomocy szlacheckiego korpusu oficerskiego zamach stanu, wymuszając na sejmie zgodę na przyjęcie nowej ustawy wprowadzającej ustrój zbliżony do absolutyzmu. Jednocześnie zlikwidował profrancuskie stronnictwo kapeluszy i prorosyjskie stronnictwo czapek, czym ograniczył znaczenie Riksdagu.
Polityka wewnętrzna
Gustaw III należał do zwolenników fizjokratyzmu, czyli wolnego rynku opartego na produkcji rolniczej. Dążył do zniesienia przywilejów i monopoli. Ustanowił wolny handel zbożem w Finlandii w 1775 roku, a następnie w całym królestwie (1780). Przeprowadził reformę walutową w latach 1776–1777, a także kodyfikację prawa cywilnego (1775-1787). Zmodernizował wymiar sprawiedliwości, znosząc tortury, procesy o czary i sądy nadzwyczajne. Zniósł również karę śmierci za niektóre przestępstwa i poprawił sytuację prawną nieślubnych dzieci. W 1774 roku znowelizował prawo o wolności druku, zawężając zakres swobód. Mimo dużego oporu kleru przeforsował w 1779 roku deklarację o wolności religii, którą w 1781 i 1782 roku rozszerzył, przyznając wolność religijną cudzoziemcom i Żydom. Rozbudował także flotę i armię.
Działalność kulturalna
Gustaw III należał do wielkich miłośników teatru. Był protektorem sztuk pięknych, literatury i nauki. W 1786 roku założył Akademię Szwedzką. Korespondował z Diderotem i Wolterem, pisał dramaty historyczne. Opublikował anonimowo traktat O niebezpieczeństwie wagi politycznej albo wykład przyczyn, które zepsuły równoważność na północy, od wstąpienia na tron rosyjski Katarzyny II, który przełożony na język polski w 1790 roku, odegrał pewną rolę w propagandzie politycznej stronnictwa reform Sejmu Wielkiego w Rzeczypospolitej.
Polityka zagraniczna
W 1788 roku Gustaw rozpoczął wojnę przeciwko Rosji bez wcześniejszego wypowiedzenia. Konflikt toczył się ze zmiennym szczęściem, żadna strona nie mogła osiągnąć trwałej przewagi. W pierwszej fazie wojny sprzymierzeńcem Rosjan była Dania, która jednak w 1789 r. zawarła ze Szwecją pokój. 9 lipca 1790 r. król szwedzki odniósł istotne zwycięstwo nad Rosjanami w bitwie morskiej pod Ruotsinsalmi (Svenskund), w kilka dni po innej bitwie, w której Szwedzi ponieśli duże straty. Zawarty 14 sierpnia tego samego roku traktat pokojowy w Värälä kończył tę wojnę na zasadzie status quo ante bellum, czyli bez zmian terytorialnych. Katarzyna II wyrzekła się ingerowania w wewnętrzne sprawy Szwecji oraz uznała szwedzką konstytucję z 1772 roku.
Gdy wybuchła rewolucja francuska, Gustaw współtworzył koalicję konserwatywnych władców przeciw niej. Nie wykluczał nawet desantu na ziemi francuskiej.
Śmierć
Dalsze reformy władcy zwiększały jeszcze bardziej pozycję króla, nadawały szereg praw chłopom, a osłabiały rolę Riksdagu i szlachty. Posunięcia te spotkały się z silnym oporem opozycji arystokratycznej, która zawiązała spisek przeciwko Gustawowi III. Zamach na jego życie został przeprowadzony przez oficerów w operze sztokholmskiej 16 marca 1792 roku podczas maskarady. Zamachowcem na balu był kapitan Jacob Johan Anckarström. Raniony strzałem w plecy, król zmarł dwa tygodnie później. Został pochowany w kościele Riddarholmen.
Potomstwo
W 1766 roku Gustaw III pojął za żonę Zofię Magdalenę, córkę króla Danii i Norwegii Fryderyka V z dynastii Oldenburgów. Małżeństwo to nie należało do udanych na skutek różnic w charakterach obojga małżonków. Jednak para doczekała się dwóch synów:
Gustawa IV Adolfa (1778-1837), króla Szwecji
Karola Gustawa (1782-1783), księcia Smalandii
Odznaczenia
3. Wielki Mistrz Orderu Serafinów (odznaczony w 1748)
3. Wielki Mistrz Orderu Gwiazdy Polarnej
3. Wielki Mistrz Orderu Miecza
1. Wielki Mistrz Orderu Wazów (fundator w 1772)
Order Orła Czarnego (1746, Prusy)
Order Świętego Andrzeja (1774, Rosja)
Order Świętego Aleksandra (1774, Rosja)
Order Słonia (1766, Dania)
Zobacz też
Bal maskowy (opera)
Gustafs skål
Epoka gustawiańska
Przypisy
Bibliografia
Sandberg T., Gustav III:s spioner: historien om när Sverige skulle slå tillbaka franska revolutionen, Skandbook Falun Lund, 2006.
Lagerqvist, Lars O., Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002.
Kersten A., Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973.
Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
Linki zewnętrzne
Gustaw III – dzieła w bibliotece Polona
Odznaczeni Orderem Królewskim Serafinów
Odznaczeni Orderem Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Odznaczeni Orderem Miecza
Odznaczeni Orderem Wazów
Odznaczeni Orderem Orła Czarnego
Odznaczeni Orderem Świętego Andrzeja (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Słonia
Oldenburgowie
Władcy Finlandii
Władcy Szwecji
Szwedzcy mecenasi sztuki
Ludzie urodzeni w Sztokholmie
Pochówki w Szwecji
Zamordowani monarchowie
Urodzeni w 1746
Zmarli w 1792 |
1809 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwadalkiwir | Gwadalkiwir | Gwadalkiwir (wym. [], lub Baetes, , z arabskiego الوادي الكبير Wadi al-Kabir – „wielka rzeka”) – rzeka, główny ciek wodny południowej Hiszpanii. Jej źródło znajduje się w Górach Betyckich, w prowincji Jaén. Płynie na zachód, przez zabagniony Las Marismas i uchodzi do Zatoki Kadyksu w Sanlúcar de Barrameda. Jest żeglowna od Kordoby.
Gwadalkiwir, wraz z Ebro, Tagiem i Gwadianą, jest jedną z najdłuższych rzek Hiszpanii. Jej środowisko naturalne jest bardzo bogate w różnorodne gatunki fauny i flory, a jej zdolność do nawadniania, szczególnie na rozległej i żyznej równinie, wspiera rolnictwo Andaluzji.
Miejscowości, przez które przepływa
Prowincja Jaén
Santo Tomé, Mogon, Mengíbar, Villanueva de la Reina, Andújar, Puente del Obispo, Baeza, Marmolejo,
Prowincja Kordowa
Villa del Río, Montoro, El Carpio, Kordowa, Posadas, Palma del Río
Prowincja Sewilla
Peñaflor, Lora del Río, Alcolea del Río, Villaverde del Río, Brenes, Alcalá del Río, La Rinconada, La Algaba, Camas, Sevilla (w tym Triana), San Juan de Aznalfarache, Gelves, Coria del Río, La Puebla del Río, Lebrija, Espartinas, Villanueva del Ariscal
Prowincja Kadyks
Sanlúcar de Barrameda, Trebujena.
Przypisy
Rzeki w Hiszpanii
Andaluzja
Zlewisko Zatoki Kadyksu |
1810 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwadiana | Gwadiana | Gwadiana (, wym. []; , wym. []; ; , wādī-yāna) – rzeka w Hiszpanii i Portugalii, główna rzeka południowej Estremadury. Powierzchnia dorzecza wynosi 67 733 km², z tego 11 620 km² (17,1%) znajduje się na terenie Portugalii. Obszar dorzecza zamieszkuje około 1,7 mln osób, przy średniej gęstości zaludnienia 28 os./km².
Za czasów rzymskich stanowiła oś prowincji Hispania Baetica, której główne miasto Mérida (Emerita Augusta), leżące nad rzeką, było jednym z ważniejszych miast ówczesnej Hiszpanii. Rzekę wymienia Pliniusz w swoim dziele Naturalis historia (Historia naturalna).
Źródła rzeki znajdują się w prowincji La Mancha na płaskowyżu Campo de Montiel, gdzie znajduje się łańcuszek kilku małych jezior zwanych Lagunas de Ruidera. Po pokonaniu 818 km, z czego 578 km w Hiszpanii, 140 km w Portugalii, 100 km jako rzeka graniczna, uchodzi do Zatoki Kadyksu pomiędzy miastami Vila Real de Santo António w Portugalii a Ayamonte w Hiszpanii. W swoim górnym biegu po wypłynięciu z jezior, rzeka znika pod ziemią, aby wypłynąć po około 35 km na powierzchnię w miejscu zwanym Ojos del Guadiana, odcinek ten zwany jest Guadiana Alto. Kilka kilometrów od miejsca wypłynięcia na powierzchnię rzeka przyjmuje prawy dopływ Záncara, od tego miejsca rzeka nosi nazwę Guadiana Bajo. W swym środkowym biegu Gwadiana płynie ze wschodu na zachód początkowo wąską i głęboką doliną pomiędzy Górami Toledańskimi na północy a Sierra Morena na południu. Po wypłynięciu na nizinny obszar Estremadury rzeka zaczyna płynąć szeroką, słabo zarysowaną, silnie zirygowaną doliną. Koło Badajoz rzeka zmienia swój kierunek na południowy, opuszcza terytorium Hiszpanii i przez kilkadziesiąt kilometrów staje się rzeką graniczną, po pokonaniu odcinka portugalskiego ponownie staje się rzeką graniczną i uchodzi do Zatoki Kadyksu (Ocean Atlantycki).
Podobnie jak inne rzeki Półwyspu Pirenejskiego Gwadiana ma bardzo nierówne stany wód. Wartość średniego rocznego przepływu – około 70 m³/s – nie oddaje skali przepływów w różnych porach roku, a wartości te wahają się od 0 (rzeka czasami wysycha) do 8000 m³/s. Wody rzeki stanowią główne bogactwo rolnictwa Estremadury. Na rzece znajduje się około 1830 tam służących nawadnianiu oraz kilka elektrowni wodnych o łącznej mocy 248 MW.
Główne prawe dopływy to: Bullaque, Ruecas, Gevora, Dejebe i Cobres. Główne lewe dopływy to: Azuer, Zujar, Arroyo, Jabalon, Matachel i Ardila. Jest żeglowna od miasta Mértola.
Zobacz też
rzeki Europy
Rzeki w Hiszpanii
Rzeki w Portugalii
Rzeki graniczne |
1811 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwajakowiec%20lekarski | Gwajakowiec lekarski | Gwajakowiec lekarski (Guaiacum officinale L.), zwany także gwajakowym drzewem lub gwajakiem właściwym – gatunek niewielkiego drzewa z rodziny parolistowatych (Zygophyllaceae). Jest rośliną wolno rosnącą w suchych, równinnych lasach. Występuje w Ameryce Środkowej. Gatunek od wieków jest eksploatowany, dlatego obecne zasoby są mocno ograniczone. Gatunek uznawany za zagrożony, chroniony konwencją CITES.
Występowanie
Zasięg naturalny obejmuje obecnie Małe Antyle, Portoryko i Kolumbię. Gatunek wymarł na wyspach Antigua i Barbuda.
Morfologia
Pokrój Drzewo o wysokości do 12 m.
Liście Pierzaste, składające się z 4 jajowatych listków.
Kwiaty Wyrastają po 8-10 na szczytach gałązek. Mają głęboko i nierównodzielny 5-krotny kielich, 5-płatkową, dość dużą, błękitną koronę w której 1 płatek jest inny od pozostałych, oraz i słupek i 10 pręcików.
Owoc Skórzasta i nieco mięsista, czerwonożółta torebka z czarnymi nasionami.
Zastosowanie
Drewno ciężkie, twarde i przyjemnie pachnące. Wytwarza się z niego części maszyn, używane jest też w budownictwie okrętowym.
Roślina nazywana też bywa in. palo santo czyli święte drzewo, a jej drewno wykorzystuje się także na drzewce włóczni, trzonki narzędzi oraz tradycyjne naczynia do parzenia yerba mate (matero). Te ostatnie wykonuje się również z drzewa Bursera graveolens, które (podobnie jak kolejny gatunek Bulnesia sarmientoi) też nazywane jest po hiszpańsku palo santo.
Przypisy
Bibliografia
Parolistowate
Rośliny lecznicze
Taksony opisane przez Karola Linneusza |
1814 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Graf%20pe%C5%82ny | Graf pełny | Graf pełny – graf prosty, nieskierowany, w którym dla każdej pary węzłów istnieje krawędź je łącząca.
Graf pełny o wierzchołkach oznacza się przez . Niektóre źródła podają, że litera pochodzi od niemieckiego słowa komplett, lecz niemiecki termin vollständiger Graph, oznaczający graf pełny, nie zawiera nawet tej litery. Inne źródła stwierdzają, że tę notację przyjęto w uznaniu zasług Kazimierza Kuratowskiego dla teorii grafów.
Własności grafów pełnych
Pełny graf o wierzchołkach posiada (lub ) krawędzi ( boków i przekątnych wielokąta).
Pełny graf stopnia jest grafem regularnym stopnia
Wszystkie grafy pełne są swoimi klikami.
Żaden z grafów pełnych stopnia co najmniej nie jest planarny (wynika z twierdzenia Kuratowskiego).
Przykłady
Poniżej przedstawione zostały pełne grafy o liczbie wierzchołków od do
Przypisy
pełny |
1815 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Graf | Graf | graf (matematyka)
graf (tytuł szlachecki)
Graf Zeppelin
graf – inaczej litera (zobacz też grafem)
Osoby o nazwisku Graf:
Emanuel Graf (1800–1856) – lubelski ziemianin
Friedrich Hartmann Graf (1727–1795) – niemiecki kompozytor i flecista
Herbert Graf (1903–1973) – znany pacjent Freuda
Hermann Graf (1912–1988) – niemiecki pilot
Steffi Graf (ur. 1969) – tenisistka
Ulrich Graf (1878–1950) – członek SS i osobisty ochroniarz Adolfa Hitlera
Urs Graf – szwajcarski artysta renesansowy: rysownik, malarz, złotnik i witrażysta
Miejscowości w USA:
Graf – miasto w stanie Iowa, w hrabstwie Dubuque
Graf (ang. Graf Township) – gmina w stanie Dakota Północna, w hrabstwie Kidder
Zobacz też
Graff |
1816 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gzikowate | Gzikowate | Gzikowate, gziki (Gasterophilinae) – podrodzina owadów z rzędu muchówek, czasami wyodrębniana jako rodzina Gasterophilidae.
Larwy pasożytują w przewodzie pokarmowym koni. Występują w około 30 gatunkach. Powodują poważne schorzenia, kończące się czasem śmiercią zwierzęcia.
Gzowate |
1817 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gzy | Gzy | Gzy (Oestridae) – rodzina dużych muchówek
Gzy – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Gzy
Gzy – gmina
Gzy – gromada |
1818 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwizjusze | Gwizjusze | Gwizjusze (fr. de Guise) – francuski ród książęcy pochodzący z Lotaryngii. Boczna linia dynastii z Vaudémont.
Protoplastą rodu był Klaudiusz de Guise, syn księcia lotaryńskiego – René II, i jego żona – Antonina de Bourbon-Vendôme.
W okresie wojen religijnych we Francji w XVI wieku Gwizjusze stanęli na czele stronnictwa katolików walczących przeciw hugenotom i Burbonom. Henryk I de Guise był jednym z inicjatorów nocy św. Bartłomieja, przywódcą Ligi Katolickiej. W 1588 roku obwołany został królem przez lud Paryża.
Maria de Guise została królową Szkocji.
Książęta de Guise
Klaudiusz, książę Guise (1496–1528–1550)
Franciszek, książę Guise (1519–1550–1563)
Henryk I, książę Guise (1550–1563–1588)
Karol, książę Guise (1571–1588–1640), także książę Joyeuse
Henryk II, książę Guise (1614–1640–1664)
Ludwik Józef, książę Guise (1650–1664–1671)
Franciszek Józef, książę Guise (1670–1671–1675) – zmarł bezpotomnie
Maria, księżna Guise (1615–1675–1688)
Wydarzenia historyczne z udziałem Gwizjuszy
Tumult w Amboise (1560)
Masakra w Wassy (1562)
Noc św. Bartłomieja (1572)
Linki zewnętrzne
Genealogy Index
! |
1819 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg%20Friedrich%20H%C3%A4ndel | Georg Friedrich Händel | Georg Friedrich Händel (ang. George Frideric Handel lub George Frederick Handel; pol. Jerzy Fryderyk Händel [wym. Hendel], ur. 23 lutego 1685 w Halle, zm. 14 kwietnia 1759 w Londynie) – niemiecki kompozytor późnego baroku, który dokonał syntezy barokowych osiągnięć muzycznych, zwłaszcza niemieckich, włoskich i angielskich. W 1727 roku stał się poddanym Wielkiej Brytanii. Jest narodowym kompozytorem tego kraju. Komponował liczne gatunki muzyki baroku, między innymi opery i oratoria. Händel zaliczany jest do najwybitniejszych twórców muzyki późnego baroku.
Życiorys
Dzieciństwo i młodość
Händel urodził się w 1685 roku w niemieckim mieście Halle w rodzinie bez tradycji muzycznych. Jego ojciec, Georg Händel, był cyrulikiem na miejscowym dworze w Weissenfels. W wieku sześćdziesięciu lat – po śmierci pierwszej żony – ożenił się ponownie ze znacznie młodszą kobietą, która urodziła czwórkę dzieci, w tym Georga Friedricha Händla. Talent muzyczny ich syna objawił się wcześnie. John Mainwaring, autor pierwszej biografii kompozytora, wydanej kilka lat po śmierci Händla, pisał o chłopcu grającym potajemnie na klawikordzie na strychu domu w Halle. Mało prawdopodobne, by rzeczywiście działo się to bez zgody ojca. Wiadomo, że Georg senior lekceważył muzykę i sztukę kompozytorską jako sposób zarabiania pieniędzy, lecz przypadkowy popis syna w grze na organach zrobił wielkie wrażenie na lokalnym władcy. Nalegał on, by ojciec pozwolił synowi na edukację muzyczną. Ojciec przystał na to pod warunkiem, że młodzieniec będzie również studiował prawo. Händel rzeczywiście zaczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle od 1702 roku, jednak po pewnym czasie zrezygnował. Również w 1702 roku został mianowany organistą kościoła katedralnego w Halle. Gry na organach uczył Händla od 1696 roku Friedrich Wilhelm Zachau, utalentowany muzyk i kompozytor. W 1701 roku młody Händel poznał Georga Philippa Telemanna, z którym utrzymywał przyjazne kontakty przez wiele lat. Dzięki niemu Händel poznał operę, Telemann bowiem był poważnie zaangażowany w rozwój tej dziedziny sztuki w Lipsku. W 1704 roku przyszły kompozytor postanowił zrezygnować z kariery organisty i opuścił rodzinne Halle, by udać się do Hamburga.
Hamburg i opera
XVII-wieczny Hamburg był wówczas centrum sztuki operowej w Niemczech. W 1678 roku powstała tu pierwsza w tym kraju instytucja opery publicznej, Oper am Gänsemarkt, gdzie Händel został zatrudniony jako skrzypek i klawesynista, a wkrótce rozpoczął pisanie oper. Źródłem inspiracji do napisania jego hamburskich dzieł była muzyka Reinharda Keisera – słynnego niemieckiego kompozytora i dyrektora hamburskiej opery. W 1704 doszło do pojedynku między Händlem a jego kolegą, kompozytorem i śpiewakiem, Johannem Matthesonem. Podczas przedstawienia opery Matthesona, Cleopatry, Händel zastępował Matthesona przy klawesynie, gdy ten ostatni śpiewał jako solista, ale po zejściu Matthesona ze sceny nie odstąpił mu miejsca klawesynisty. Wzburzony Mattheson natarł na Händla z wyciągniętą szpadą, a ten zasłonił się partyturą Cleopatry. Według innej wersji (podanej przez samego Matthesona) kompozytorzy stoczyli pojedynek pod wpływem podekscytowanych kłótnią słuchaczy, a Händla miał uratować mosiężny guzik jego surduta. Już tego samego wieczoru obaj muzycy byli pogodzeni i spożywali wspólną wieczerzę w jednej z hamburskich oberż. W 1705 roku Händel wystawił w Hamburgu swoją pierwszą operę, Almirę. Słuchacze docenili tę kompozycję – została powtórzona dwadzieścia razy. W tym samym roku odbyła się premiera kolejnej opery Händla Nero, tym razem bez sukcesu, przede wszystkim ze względu na wady libretta.
Pobyt we Włoszech
W 1706 roku Händel wyjechał z Hamburga i udał się do Włoch. Podczas czteroletniego pobytu w Italii poznał słynnych włoskich kompozytorów – Arcangela Corellego, Domenica Scarlattiego i jego ojca Alessandra. Händel urodził się w tym samym roku, co Domenico Scarlatti i Johann Sebastian Bach. We Florencji wystawił z sukcesem swoją pierwszą włoską operę Rodrigo (1707). Popularność zdobyła także późniejsza opera Agrippina z 1710 roku, którą wystawiano aż dwadzieścia siedem razy z rzędu. Wcześniej, w 1707 roku, Händel skomponował dzieło oparte na psalmie Dixit Dominus. Do dziś pozostaje ono dowodem na to, jak szybko kompozytor osiągnął dojrzałość artystyczną. Händel w czasie pobytu we Włoszech napisał także kilka innych kompozycji sakralnych, między innymi Nisi Dominus, Salve Regina. Te religijne kompozycje ukazują, jak skutecznie młody Händel przyswoił sobie specyfikę i osiągnięcia włoskiej muzyki religijnej. W czasie czteroletniego pobytu w Italii Händel skomponował liczne kantaty świeckie, w tym na głos solowy i basso continuo. Traktował je jako okazję do nauki i przyswojenia sobie włoskich arii. Istotne są też skomponowane wtedy dwa oratoria – pierwsze to świeckie oratorium Il Trionfo del Tempo e del Disinganno (Triumf Czasu i Rozczarowania) (1707), napisane do tekstu kardynała Benedetta Pamphiliego, natomiast drugie (La Resurrezione) z 1708 roku porusza tematykę religijną. Oratoria te mają podobną budowę, zbliżoną do konstrukcji oper Händla, z dominacją partii solowych. Händel w swojej włoskiej twórczości nawiązywał bowiem do opery neapolitańskiej, reprezentowanej między innymi przez Alessandra Scarlattiego. W późniejszych, angielskich oratoriach Händla chór spełnia zdecydowanie większą rolę.
Hanower i początki działalności w Anglii
Po powrocie z Italii Händel został w 1710 roku muzykiem na dworze Jerzego Ludwika, elektora Hanoweru (późniejszego króla Jerzego I Hanowerskiego). Elektor zatrudnił go na dogodnych warunkach – Händel mógł na życzenie wyjechać z Hanoweru na długi okres w dowolne miejsce. Kompozytor już po kilku miesiącach skorzystał z tego uprawnienia i w 1711 roku wyjechał do Anglii, gdzie z powodzeniem zaprezentował operę Rinaldo (1711); wystawiana była przez piętnaście wieczorów. Pod koniec sezonu Händel powrócił do Hanoweru, ale po kilku miesiącach ponownie poprosił elektora o zgodę na wyjazd do Anglii. Zachęcony angielskim sukcesem Rinalda Händel w 1712 roku postanowił przeprowadzić się tam na stałe, co wiązało się z niedotrzymaniem obietnicy danej Jerzemu Ludwikowi. Kompozytor musiał się liczyć z tym, że elektor Hanoweru, zgodnie z ustaleniami Act of Settlement, może po śmierci królowej Anny zostać królem Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy spragnieni byli świeckiej muzyki, ponieważ od śmierci Henry’ego Purcella nie było w tym kraju dobrych kompozytorów operowych. Händel nie był jedynym muzykiem, który uświadomił sobie istnienie zapotrzebowania na opery. Zdawał sobie z niego sprawę także Giovanni Battista Bononcini; obaj byli głównymi kompozytorami Royal Academy of Music i z czasem zaczęli ze sobą rywalizować. W tym okresie Händel, poza pisaniem oper, skomponował kilka dzieł, które nawiązywały do angielskich tradycji muzycznych, w tym Odę na urodziny królowej Anny na początku 1713 roku oraz Utrecht Te Deum z okazji podpisania Traktatu Utrechckiego, wykonane 7 lipca 1713 roku w katedrze św. Pawła.
Do czasu założenia Royal Academy of Music Händel przebywał (od 1717 roku) w nowo wybudowanym pałacu Cannons na dworze księcia Chandos jako kompozytor-rezydent. Stanowisko dyrektora muzycznego pełnił tam już od dłuższego czasu Johann Pepusch. W tym czasie Händel skomponował cykl 11 hymnów Chandos Anthems oraz Chandos Te Deum. Hymny te wyrażają händlowskie skłonności eklektyczne – do jego stylu przyczyniła się muzyka niemiecka, włoska i angielska (z tej ostatniej zwłaszcza kompozycje Purcella). W Cannons kompozytor napisał również dwie maski – utrzymaną w pastoralnym stylu Acis and Galatea oraz Esther, o tematyce religijnej. W późniejszym okresie Händel przekształcił drugą maskę w oratorium (1732). Ponadto w 1717 roku Händel wystawił na barce na Tamizie Water Music dla króla Jerzego I Hanowerskiego.
Okres komponowania oper
W 1719 roku angielska arystokracja z poparciem króla Jerzego I założyła Royal Academy of Music, towarzystwo muzyczne, w którym Händel został „mistrzem orkiestry z pensją”. Po kilku latach Akademia ta zbankrutowała (1728), jednak lata dwudzieste były okresem największych triumfów oper Händla. W 1724 roku powstały dwie opery kompozytora, które odniosły wówczas duży sukces: Juliusz Cezar w Egipcie i Tamerlano. W 1725 roku Händel napisał operę Rodelinda z charakterystyczną arią: Vivi tiranno. W lutym 1727 roku król Jerzy I złożył podpis pod aktem naturalizacji Händla. W tym samym roku Händel skomponował z okazji koronacji króla Jerzego II Hanowerskiego cztery Coronation Anthems. Jeden z nich – Zadok the Priest – jest wykonywany podczas każdej kolejnej uroczystości koronacyjnej monarchów brytyjskich.
W 1728 roku brytyjscy twórcy próbowali reanimować angielską sztukę operową przez wystawienie Opery żebraczej do libretta Anglika Johna Gaya, jednak z muzyką kompozytora niemieckiego Johanna Pepuscha. To nietypowe dzieło, wystawiane wielokrotnie i będące między innymi reakcją na opery Händla i Porpory, zniechęciło część publiczności do oper włoskich. W 1733 roku pojawił się na polu kompozytorskim konkurent Händla w osobie Nicola Porpory. Prowadził on towarzystwo muzyczne Opera of the Nobility. Porpora stanowił dla Händla zagrożenie nie tylko z racji swego talentu kompozytorskiego i dysponowania w zespole wielkimi śpiewakami (Farinelli, Senesino), lecz także z powodu poparcia udzielonego mu przez księcia Walii Fryderyka Ludwika oraz opozycyjnych wobec króla arystokratów i polityków. Kwestie polityczne bowiem również wpływały na wybór opery przez publiczność. Pierwszą operą, którą Porpora wystawił w Londynie, była Arianna in Nasso (1733), później napisał Polifema (1735). Händel, starając się przyciągnąć słuchaczy, skomponował między innymi operę Alcina o tematyce czarodziejskiej (1735), a potem operę Serse (1738) ze znaną arią Ombra mai fu. Ta ostatnia nie odniosła jednak sukcesu. W 1734 roku Händel zerwał kontrakt z Johnem Heideggerem – dyrektorem teatru King’s Theatre przy Haymarket, w którym dotychczas kompozytor wystawiał swoje opery – i przeniósł się do nowo wybudowanego Theatre Royal w Covent Garden. Po kilku latach jednak odnowił współpracę z Heideggerem. W 1737 roku Opera of the Nobility zbankrutowała, a Porpora opuścił Londyn.
W kwietniu 1737 roku zdrowie kompozytora znacząco się pogorszyło. Ówczesne gazety pisały o paraliżu prawej ręki Händla (London Evening Post, 14 maja), który uniemożliwiał mu przez kilka miesięcy wykonywanie własnych kompozycji. We wrześniu Händel pojechał na terapię do Akwizgranu; okazała się ona skuteczna, i już w listopadzie powrócił do Londynu. Wcześniej, bo w marcu 1737 roku, odbyła się premiera przerobionej i poszerzonej wersji włoskiego oratorium Händla (Tryumf Czasu i Rozczarowania) pod nowym tytułem Il Trionfo del Tempo e della Verita (Triumf Czasu i Prawdy). W tym okresie Londyn odwiedził Francesco Geminiani, z którym Händel już w 1715 roku – podczas poprzedniej wizyty Włocha – zawarł przyjaźń. Geminiani wydał w Londynie swoje Concerti Grossi, co zainspirowało Händla do wydania w 1739 roku własnych Concerti Grossi op. 6. Przy Brook Street 25 (obecnie jest tam muzeum Händla i Hendrixa), gdzie mieszkał on od 1724 roku do końca życia, jego sąsiadem był Maurice Greene – kompozytor angielski, mniej znany od Händla, co nie przeszkadzało im utrzymywać stosunków dobrosąsiedzkich. Greene pisał muzykę, której – jak miał stwierdzić Händel – „brakowało powietrza”. Tuż obok przy Brook Street 23, w 1969 roku zamieszkał Jimi Hendrix, któremu również urządzono tu muzeum.
Do 1741 roku, do momentu premiery ostatniej w dorobku artysty opery, Händel skomponował kilka oratoriów; stanowiły one zapowiedź tego okresu w działalności kompozytora, w którym komponował przede wszystkim oratoria. W 1736 roku odbyła się premiera ody Händla Alexander’s Feast, wykonywanej później wielokrotnie. Również istotne były wykonania kolejny choratoriów (po Esther, Deborze, Athalii) – Saula oraz Izraela w Egipcie w 1739 roku. Oratorium Izrael w Egipcie londyńska publiczność przyjęła z dystansem. W kompozycji przeważają partie chóralne, partie solowe są nieliczne. Już nigdy później Händel w oratorium nie zredukował tak radykalnie roli solistów na rzecz chóru.
Okres komponowania oratoriów
Georg Friedrich Händel zauważył, że Anglicy pragną słuchać dzieł wokalnych śpiewanych po angielsku. Dlatego już w 1732 roku wystawił w Londynie swoje pierwsze angielskie oratorium Esther, które skomponował w czasie pobytu w Cannons, a później znacząco przekształcił, dodając między innymi hymn koronacyjny Zadok the Priest. W 1733 roku w Oksfordzie wystawił trzecie (po Esther i Deborze) angielskie oratorium, Athalia. W następnych latach również komponował oratoria (np. Saula), a od lat czterdziestych całkowicie zaniechał komponowania oper na rzecz oratoriów. Jego ostatnią operą była Deidamia, wystawiona w 1741 roku; wystawiona była tylko trzy razy. Händel porzucił pisanie oper ze względu na spadek popularności opery włoskiej. Kompozytor zauważył bowiem, że oratoria w języku angielskim są bardziej cenione przez londyńską publiczność niż włoska opera seria. Najsławniejszym z jego oratoriów jest Mesjasz, najpierw wystawiony w Irlandii w 1742 roku, a następnie w 1743 roku w Londynie. Najbardziej znanym fragmentem kompozycji jest chór Hallelujah, a według tradycyjnego przekazu król Jerzy II wstał z miejsca podczas jego wykonywania. Pomimo zalet artystycznych Mesjasz został przyjęty przez londyńską publiczność chłodniej niż w Dublinie. Pozostałe Händlowskie oratoria przedstawiają również wysoki poziom artystyczny, zarówno w ariach, jak i w partiach chóralnych. W 1743 roku w Londynie odbyła się premiera kolejnego oratorium Händla, Samson, które odniosło duży sukces ze względu na wyrazistą warstwę muzyczną i dramatyczną akcję. Zarówno entuzjastyczne przyjęcie jego dzieł w Irlandii, jak i powodzenie Samsona w Anglii zachęciło kompozytora do dalszego pisania oratoriów. Również w 1743 roku Händel skomponował podniosłe Dettingen Te Deum z okazji zwycięstwa angielskiej armii pod Dettingen.
Oratoria Mesjasz i Izrael w Egipcie spotkały się z krytyką ówczesnych środowisk protestanckich, które sprzeciwiały się wystawianiu w teatrze dzieł zawierających słowa Pisma Świętego. Muzykę innych oratoriów, jak na przykład Saula (1739), Samsona (1743), Judy Machabeusza (1747), Salomona (1749), Jeftego (1752) kompozytor pisał do tekstów poetyckich opartych na Biblii. Niektóre oratoria Händla poruszają tematykę mitologiczną – Semele (1744), Herkules (1745).
Najsławniejszym librecistą Händla był Charles Jennens, który napisał między innymi libretto do Mesjasza.
Charakterystycznym elementem wykonań oratoriów Händla były jego koncerty instrumentalne, grane w przerwach między aktami (np. koncerty organowe). W 1749 roku Händel skomponował Muzykę dla Królewskich Ogni Sztucznych z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie.
W ostatnich latach życia Händel wydał dwa oratoria – Jefte (1752) oraz The Triumph of Time and Truth (Triumfu Czasu i Prawdy; 1757). O ile muzyka pierwszego dzieła była nowa i stanowiła podsumowanie muzycznego dorobku Händla, to Triumf Czasu i Prawdy jest jedynie rozszerzoną wersją młodzieńczego oratorium, jednak już z tekstem angielskim. Dla miłośników muzyki Händla znaczące jest, że oratorium o właśnie takim tytule jest jego ostatnią kompozycją. W 1751 roku, gdy Händel komponował oratorium Jefte, jego wzrok znacząco się pogorszył, przez co musiał przerwać pracę nad kompozycją. Wyjechał wówczas do wód w Bath i Cheltenham, jednak leczenie nie przyniosło rezultatu. Z trudem ukończył to oratorium. Pomimo utraty wzroku w lewym oku i pogarszającego się stanu prawego oka, kompozytorowi udało się zaprezentować prawykonanie nowego oratorium w 1752 roku. Pod koniec tego roku, po dalszym pogorszeniu wzroku, Händel postanowił poddać się operacji. Wykonał ją chirurg księcia Walii, William Bromfield. Na pewien czas kompozytor odzyskał wzrok, ale już w styczniu całkowicie go stracił. Pod koniec życia Händel jeszcze raz podjął próbę wyleczenia wzroku; poprosił o wykonanie zabiegu sławnego wędrownego okulistę, Johna Taylora, który operował również Bacha. Podobnie jak w przypadku Bacha, wzrok Händla się nie polepszył. Zmarł 14 kwietnia 1759 roku w Wielką Sobotę. Został pochowany 20 kwietnia w Opactwie Westminsterskim. Na jego pogrzebie było około 3000 osób.
Händel był sławny za życia w całej Europie i sława ta przetrwała do czasów obecnych. Uznawany jest, wraz H. Purcellem, za brytyjskiego kompozytora narodowego. Jako człowiek Händel cechował się poczuciem humoru. Nigdy się nie ożenił. Znany był ze swojego zamiłowania do jedzenia i wina, a także z działalności charytatywnej.
Twórczość
Muzyka Händla
Händel jest uważany za jednego z największych kompozytorów epoki barokowej. W jego kompozycjach pojawia się większość ówczesnych gatunków muzycznych, w tym opery (w stylu włoskiego gatunku opera seria) i oratoria. W utworach Händla rola polifonii została zredukowana na rzecz faktury łączącej polifonię z homofonią. W jego dziełach można jednak spotkać także kunsztowne wykorzystanie głosów, np. w poczwórnej fudze z Alexander’s Feast. Melodyka dzieł Händla charakteryzuje się wyrazistością. Wpłynęły na nią muzyczne style krajów, w których przebywał. Ponadto na kompozycje Händla w silny sposób oddziałała muzyka taneczna. Na podkreślenie zasługuje również wykorzystywanie orkiestry w dziełach chóralnych Händla oraz instrumentacja jego kompozycji. W operze Juliusz Cezar w Egipcie oraz w oratorium Alexander Balus – w związku z dalekowschodnią tematyką – kompozytor wprowadził harfy i mandoliny. W oratorium Saul włączył do zespołu instrumentalnego rzadko używany wówczas carillon, który szczególnie słychać w momencie „tańca kobiet izraelskich”.
Händel znany jest przede wszystkim ze swoich licznych oratoriów. Rozwinął nowy, barokowy gatunek muzyczny, jakim było właśnie oratorium. Późniejsi twórcy oratoriów, jak np. Joseph Haydn, nawiązywali do twórczości Händla. Przyczynił się także do rozwoju angielskiej muzyki sakralnej, zwłaszcza anthemu (hymn). Napisał on dwa cykle anthemów (Chandos Anthems i Coronation Anthems). W swoich hymnach Händel, choć nawiązywał do wcześniejszych dzieł angielskich twórców, to jednak rozwinął tradycyjne anthem kantatowe. W znanych dziełach Water Music (1717) i Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych (1749) Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych, co stanowiło rzadkość dla barokowej muzyki instrumentalnej. Było to związane z wykonaniem wspomnianych dzieł na wolnym powietrzu. Również dokonania Händla z zakresu oper są istotne. W jego niektórych operach bowiem, jak np. w Orlando, nastąpił wzrost składnika dramatycznego, co poprzedzało reformę operową Glucka. Ponadto część arii operowych Händla, np. z opery Agrippina, została skomponowana w stylu monofonicznym, z silnym wyakcentowaniem jednej linii melodycznej, co stanowiło zapowiedź nowego stylu muzycznego galant.
Jedną ze specyficznych cech muzyki händlowskiej są częste zapożyczenia, zarówno z kompozycji własnych, jak i cudzych. Większość zapożyczeń Händla pochodzi z jego własnych dzieł. W ówczesnych czasach praktyka zapożyczeń była powszechnie stosowana przez kompozytorów. Własne kompozycje Händel nierzadko wykorzystywał ponownie lub przekształcał, na przykład jeden z koncertów z cyklu Concerti a due cori jest instrumentalną kompilacją jego wcześniejszych dzieł (np. Ody na urodziny królowej Anny, Mesjasza). Jednak bardziej kontrowersyjne wydają się liczne zapożyczenia z utworów innych kompozytorów (np. Carissimiego, Telemanna, Stradelli, Keisera, Muffata, Uria). Na przykład w Dettingen Te Deum Händel wykorzystał Te Deum Uria, które mógł kupić podczas pobytu w Italii, w The Occasional Oratorio Händel dosłownie zacytował ustęp z Musique de Table Telemanna. Jednak nie wszystkie zapożyczenia Händla z cudzych utworów były dosłowne – często przerabiał on i udoskonalał zapożyczony materiał muzyczny. Fragmenty dzieł innych kompozytorów, jakie Händel wykorzystywał, nie zaburzały stylu jego kompozycji, ponieważ korzystał tylko z tych utworów, które postrzegał jako bliskie własnej muzyce.
Bardzo często dokonuje się porównania muzyki Händla i Bacha, ponieważ kompozytorzy ci należeli do twórców późnobarokowych, a także urodzili się w tym samym roku (1685). Kompozytorzy jednak nigdy się nie spotkali. Pomimo to niemiecki muzykolog Paul Barz napisał sztukę teatralną Kolacja na cztery ręce, która przedstawia wymyślone przez autora spotkanie dwóch muzyków w 1747 roku w Hotelu Turyńskim. Manfred Bukofzer, znany badacz muzyki barokowej, dokonał porównania muzyki Bacha i Händla. Zaznaczył, że styl obu kompozytorów jest odmienny, zarówno w stosowanej technice kompozytorskiej, jak i w melodyce. Händel w swoich utworach zredukował rolę polifonii, natomiast u Bacha polifonia ma o wiele większe znaczenie. Bukofzer stwierdził: Händel traktuje kontrapunkt jedynie jako środek do uzyskania określonego wyrazu dramatycznego, o czym świadczą nagłe zmiany faktury w jego utworach chóralnych, Bach natomiast uważa kontrapunkt za cel sam w sobie, co oznacza konieczność konsekwentnego stosowania tej techniki. Ponadto melodyka Händla jest zupełnie różna od melodyki Bacha – u Händla jest ona bardziej „prosta”, natomiast melodyka Bacha bardziej „złożona”. Bukofzer, podsumowując swoje porównanie, zauważył: Odznaczająca się swobodnym układem głosów polifonia Händla oraz ściśle linearna, instrumentalna polifonia Bacha stanowią dwa bieguny w muzyce późnego baroku.
Muzykę Händla znali Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart i Ludwig van Beethoven. Haydn był obecny w Anglii w 1791 roku, gdzie słyszał wykonania podniosłych dzieł Händla. Według relacji Williama Shielda, który wówczas mu towarzyszył, Haydn był pod wielkim wrażeniem kompozycji Händla. Mozart, choć przerabiał partytury kompozycji händlowskich, uznawał go jednak za wybitnego twórcę: Händel wie lepiej niż ktokolwiek z nas, co wywoła efekt. Kiedy chce, uderza niczym grom. Beethoven także wyrażał uznanie dla muzyki Händla. W 1823 roku powiedział Edwardowi Schulzowi, że Händel jest największym kompozytorem, jaki kiedykolwiek żył. Odkryłbym głowę i uklęknął przy jego grobie!. Ponadto w 1724 roku do Londynu przyjechał kompozytor szwedzki Johan Helmich Roman, który wykorzystał sposobność rozmowy z Händlem i słuchania jego muzyki. Styl händlowski wpłynął na Drottingsholmsmusiken (1744) Romana. W 1745 roku Händla odwiedził Christoph Willibald Gluck, znany ze swoich planów wczesnoklasycystycznej reformy, które później urzeczywistnił. Händel był dla niego uprzejmy i udzielił mu rad, o jakie ten prosił, ale prywatnie w rozmowie ze swą wielbicielką Susanne Cibber stwierdził, że Gluck nie wie więcej o kontrapunkcie niż mój kucharz, Waltz, który zarazem był śpiewakiem współpracującym z Händlem.
Händel w kulturze popularnej
Postać kompozytora zaznaczyła się w kulturze popularnej; między innymi w roku 2007 nakręcono film Georg Friedrich Händel – Das Geheimnis eines Genies. Do kultury masowej przenikają także jego utwory lub ich fragmenty, choć odbiorcy nie muszą mieć świadomości ich autorstwa. Najbardziej znanym przykładem jest dokonana w roku 1992 przez Tony’ego Brittena adaptacja muzyki z kantaty koronacyjnej Händla Zadok the Priest, która stała się oficjalnym hymnem rozgrywek Ligi Mistrzów UEFA. Również w znanych filmach historycznych – Szaleństwie króla Jerzego bądź Młodej Wiktorii jest częściowo wykorzystywany Zadok the Priest. Ponadto niektóre utwory kompozytora, zwłaszcza chór Hallelujah z Mesjasza bądź ustępy z Muzyki dla Królewskich Ogni Sztucznych, są wykorzystywane przez twórców kultury popularnej, dzięki czemu twórczość Händla znana jest szerokiemu odbiorcy.
Posłuchaj
Przypisy
Bibliografia
Romain Rolland: Haendel, Paris 1910; tłum. polskie Kraków PWM, 1971
Stephen Pettitt: Haendel, PWN oraz Oficyna Wydawnicza Atena, Warszawa-Poznań 1995, Wydanie z CD
Ludwik Erhardt: hasło o kompozytorze w Encyklopedii Muzycznej PWM, Kraków 1993
Donald Burrows: Handel, Oxford, 1994
Donald Burrows: Handel and the English Chapel Royal, Oxford, 2005
Jonathan Keates: Handel. The Man&His Music, Pimlico, London, 2009
Manfred Bukofzer: Muzyka w epoce baroku, PWN, Warszawa, 1970
Danuta Szlagowska: Muzyka baroku Akademia Muzyczna w Gdańsku, Gdańsk, 1998
Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska: Historia Muzyki, cz.I, PWM, Kraków, 1989
Danuta Gwizdalanka: Historia muzyki, cz. I, cz. II, PWM, Kraków, 2006
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona Muzeum Händla w Londynie
Strona o Händlu w języku angielskim
Strona o Händlu w języku włoskim
Artykuł o Händlu w serwisie „Bach Cantatas”
Nuty Georga Friedricha Händela w bibliotece Polona
Niemieccy kompozytorzy baroku
Niemieccy organiści
Brytyjscy kompozytorzy baroku
Niemieccy kompozytorzy operowi
Osoby wspominane w luterańskim kalendarzu liturgicznym
Brytyjscy kompozytorzy operowi
Brytyjczycy pochodzenia niemieckiego
Ludzie urodzeni w Halle (Saale)
Urodzeni w 1685
Zmarli w 1759
Pochowani w Opactwie Westminsterskim |
1820 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grzbiet%20Hawajski | Grzbiet Hawajski | Grzbiet Hawajski () – podmorski grzbiet oceaniczny z łańcuchem wysp wulkanicznych na Oceanie Spokojnym, w którego skład wchodzi Archipelag Hawajski.
Archipelag Hawajski znajduje w młodszej części grzbietu (wiek ok. 45 mln lat)). Ciągnie się od wyspy Hawaiʻi do wysp Midway (stan Hawaje USA i Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie). Starsza część grzbietu (od Midway do Aleutów) to podwodny łańcuch Grzbietu Hawajskiego i Grzbiet Cesarski.
Grzbiet wciąż powstaje w wyniku przesuwania się płyty oceanicznej ponad aktywną plamą gorąca, co powoduje że Archipelag Hawajski jest jednym z najbardziej aktywnych regionów wulkanicznych. Załamanie pomiędzy Grzbietem Hawajskim i Cesarskim (Góry Cesarskie) wskazuje zmianę kierunku ruchu płyty pacyficznej.
Powstawanie łańcucha wulkanicznych wysp hawajskich
Najbardziej popularną hipotezę, dotyczącą geologicznej historii grzbietu hawajskiego, sformułował John Tuzo Wilson, kanadyjski geofizyk, pionier badań w dziedzinie tektoniki płyt, profesor University of Toronto. Zgodnie z tą hipotezą wyspy łańcucha powstawały kolejno nad praktycznie nieruchomą plamą gorąca. Nowy aktywny wulkan stopniowo tracił aktywność wskutek jego przesuwania się na płycie dna oceanu – oddalania się poza zasięg oddziaływania pióropusza płaszcza.
Oddalająca się od plamy wyspa z wygasłym wulkanem ulega procesom wietrzenia i erozji, a następnie pogrąża się w oceanie. Łańcuch kolejno zatapianych w ten sposób wysp wulkanicznych utworzył grzbiet. Grzbiet podwodny o wieku ponad 45–50 mln lat (Grzbiet Cesarski, Emperor seamount chain) kieruje się na północ, co sugeruje, że wcześniej płyta przemieszczała się w tym kierunku.
Według nowszych badań (początek XXI w.) hipoteza dotycząca niezmiennego położenia plamy gorąca nie jest poprawna. Część geofizyków wyjaśnia załamanie się linii grzbietu hawajskiego ok. 50 mln lat temu nie zmianą kierunku ruchu płyty oceanicznej lecz zmianą położenia plamy, jednak nowsze pomiary wieku podwodnych wulkanów skłaniają do odrzucenia tej hipotezy.
Współczesne wyspy łańcucha
Obecnie nad plamą gorąca znajdują się czynne wulkany, Mauna Loa i Kīlauea. Oddalają się od strefy ryftu zgodnie ze współczesnym kierunkiem i prędkością rozrastania się dna Oceany Spokojnego. Wiek jednej z najstarszych wysp tej gałęzi archipelagu, która jeszcze nie uległa zatopieniu (wyspa Kauaʻi), jest szacowany na ok. 5 mln lat. W przyszłości, gdy odsunie się na zachód wyspa Hawaiʻi, jej miejsce nad plamą zajmie Lōʻihi – obecnie wulkan podwodny.
Uwagi
Przypisy
Geografia Hawajów
Ocean Spokojny
Grzbiety podmorskie |
1821 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georges-Eug%C3%A8ne%20Haussmann | Georges-Eugène Haussmann | Georges-Eugène Haussmann (ur. 27 marca 1809 w Paryżu, zm. 11 stycznia 1891 tamże) – francuski urbanista, twórca planu urbanistycznej przebudowy Paryża (1852–1856).
Napoleon III Bonaparte chciał przekształcić Paryż, mający jeszcze plan urbanistyczny typowy dla miast średniowiecznych, w nowoczesną metropolię. Nie obyło się to bez znacznego uszczerbku dla średniowiecznych i nowszych zabytków, ponieważ dokonano, jak się ocenia, zmian w ok. 60% paryskich budynków. Baron Haussmann jako prefekt departamentu Sekwany (1853–1870) podjął się tego zadania. W latach 1852–1870 przy nakładzie olbrzymich środków finansowych, wyburzył i przebudował w Paryżu kilka dzielnic, realizując szerokie aleje, parki (Lasek Buloński), place gwiaździste (Place de l’Étoile) oraz dwa szeregi biegnących okrężnie bulwarów. Miasto wzbogaciło się wtedy o ponad 95 km nowych ulic, tysiące nowych budowli, gmach wielkiej opery, fortyfikacje.
Poszczególne rozwiązania architektoniczne wprowadzone przez barona Haussmanna były przede wszystkim odzwierciedleniem jego koncepcji, między innymi oparcia układów ulic na liniach prostych, lecz również zadań utylitarnych lub militarnych. Mając w pamięci rozruchy powstańcze z lat 30. XIX w., 1832, 1834 oraz 1839 chciano też ułatwić przeprowadzanie operacji wojskowego ich tłumienia.
W 1857 Haussmann został senatorem, a w 1867 – członkiem francuskiej Akademii Sztuk Pięknych. Został udekorowany Krzyżem Wielkim Legii Honorowej w 1862. W późniejszym wieku zajął się pisaniem wspomnień – Mémoires (3 tomy, wydane 1890–1893).
Zmarł w Paryżu; pochowany na cmentarzu Père-Lachaise. Jego imię uczczono nazywając jedną z ulic Boulevard Haussmann.
Przypisy
Francuscy politycy
Francuscy urbaniści
Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej
Odznaczeni Orderem Lwa i Słońca
Odznaczeni Orderem Guadalupe
Ludzie związani z Nérac
Ludzie urodzeni w Paryżu
Urodzeni w 1809
Zmarli w 1891 |
1822 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gerhart%20Hauptmann | Gerhart Hauptmann | Gerhart Johann Robert Hauptmann (ur. 15 listopada 1862 w Bad Salzbrunn/Szczawno-Zdrój, zm. 6 czerwca 1946 w Jagniątkowie) – niemiecki dramaturg i powieściopisarz, laureat literackiej Nagrody Nobla w 1912, przedstawiciel nurtu naturalistycznego w teatrze.
Życiorys
Ojciec Hauptmanna był zarządcą hotelu „Zur Preussischen Krone” („Pod pruską koroną”, obecnie: „Korona Piastowska”) w Bad Salzbrunn (obecnie Szczawno-Zdrój), dzięki czemu syn już w latach młodości miał okazję poznać najróżniejsze typy ludzkie, które później pojawiały się w jego naturalistycznej twórczości. Jego brat Carl Hauptmann także był znanym niemieckim pisarzem. Po krótkich, przerwanych studiach w zakresie rzeźbiarstwa, Hauptmann zwrócił się ku literaturze. W latach młodości odbył liczne podróże, m.in. do Hiszpanii, Szwajcarii i Włoch. W 1885 poślubił Marię Thienemann, córkę zamożnego kupca i osiadł w Berlinie. Małżeństwo to ustabilizowało jego sytuację finansową, pozwalając na swobodną pracę literacką. W 1891 wraz z żoną przeniósł się do Schreiberhau (obecnie Szklarska Poręba), ich małżeństwo jednak rozpadło się, a w 1904 Hauptmann ożenił się ponownie. Od 1901 mieszkał na zmianę w Agnetendorf (obecnie Jagniątków, dzielnica Jeleniej Góry; w dawnym domu Hauptmanna znajduje się Muzeum Miejskie), Berlinie oraz na wyspie Hiddensee we wsi Kloster, gdzie został pochowany. W latach późniejszych często przebywał także we Włoszech.
Po I wojnie światowej Hauptmann dał się poznać jako zwolennik nowego ustroju republikańskiego, jednak po dojściu do władzy nazistów w 1933 nie zdobył się na słowa krytyki i wycofał się z życia publicznego.
Jego nazwisko figurowało na Gottbegnadeten-Liste (Lista obdarzonych łaską Bożą w III Rzeszy) wśród Niezastąpionych.
Śmierć i transport do Niemiec
Po II wojnie światowej do czasu rozstrzygnięcia konferencji w Poczdamie nie było dokładnie wiadomo, jaki będzie status terytorialny Dolnego Śląska. Zarówno administracja radziecka, jak i polska odnosiły się do noblisty życzliwie, a on sam, wobec decyzji o przyłączeniu Dolnego Śląska do Polski, otrzymał zapewnienie o zorganizowaniu mu specjalnego pociągu, którym będzie mógł wyjechać wraz ze swoim dobytkiem i otoczeniem do Drezna lub Berlina.
Śmierć pisarza 6 czerwca 1946 w jego domu w Jagniątkowie nie przekreśliła wcześniejszych ustaleń, a jego żona Margareta nie zgodziła się na pochówek w przydomowym parku. Jednak specjalny pociąg do Niemiec „Hauptmann Transport” zorganizowany został dopiero 19 lipca. Do eskorty pociągu specjalnego z „towarzyszami intelektualistami niemieckimi” do Berlina z trumną pisarza, jego dobytkiem oraz rodziną 17 lipca oddelegowany został wraz z piątką swoich żołnierzy 23-letni podporucznik 10. Sudeckiej Dywizji Piechoty, Henryk Bany. Żołnierze ci wcześniej brali udział w zabezpieczaniu dobytku Hauptmanna i przewożeniu go na dworzec kolejowy w Jeleniej Górze. Pomimo przepustki na wyjazd do Berlina wystawionej przez wicestarostę jeleniogórskiego, Franciszka Rześniowieckiego, polscy żołnierze zostali zmienieni przez czerwonoarmistów na stacji granicznej w Tuplicach, gdzie ppor. Bany w dowód wdzięczności za pomoc otrzymał od żony pisarza, Margarety Hauptmann, zaświadczenie o sprawnym przebiegu akcji i rękopis Hauptmanna z okolicznościową dedykacją. Konwój od Polaków przejął radziecki kapitan Swierżynskij. W Chociebużu część składu skierowano do Drezna, natomiast ciało noblisty dotarło do Berlina, gdzie wobec zdecydowanego sprzeciwu żony, dotyczącego utworzenia muzeum i mauzoleum pisarza w podmiejskim Müggelheim, zdecydowano się na pochówek na bałtyckiej wyspie Hiddensee 28 lipca 1946.
Twórczość
W swej twórczości często przedstawiał środowiska nizin, biedę, wyzysk i niesprawiedliwość społeczną. Obnażał ponadto upadek moralny mieszczańskiej klasy średniej. Był mistrzem charakteryzacji za pomocą subtelnych środków. W późniejszej twórczości poszukiwał nowego stylu, wynikiem czego była eklektyczna mieszanka środków naturalistycznych z motywami baśniowymi, np. w dramacie Zatopiony dzwon (1896). Na podstawie utworów Hauptmanna powstało wiele filmów fabularnych – pierwszy już w 1913 (Atlantyda).
Pierwotnie Hauptmann chciał się poświęcić rzeźbiarstwu, studiował nauki przyrodnicze. Pierwszy jego poemat epicki Promethidenlos (1885) nie wywarł wrażenia. Pisarz stał się znany dopiero dzięki dramatowi społecznemu Vor Sonnenaufgang (1889), którego inscenizacja w Berlinie rozpętała ogromną burzę. Pod wpływem Ibsena napisał dramaty rodzinne: Das Friedensfest (1890, tłum. Adolf Strzelecki 1904) i Einsame Menschen (1891, tł. Ign. Suesser 1892). Najgłośniejszym i najważniejszym dziełem Hauptmanna jest sztuka Die Weber (Tkacze) z 1892, opisująca powstanie tkaczy śląskich w 1844 (pierwsza redakcja w niemieckim dialekcie śląskim [De Waber], druga – w niemczyźnie literackiej, tłum. Wiktor Tusza 1898), pełen wstrząsającej siły dramat o nędzy tkaczy. Następnie Hauptmann wydał dramaty: Kollege Crampton (1892, tłum. Ludomił German 1900), Der Biberpelz (1893), Hanneles Himmelfahrt (1894, tłum. Maria Konopnicka 1899), Florian Geyer (1895) oraz Die versunkene Glocke (1896, tłum. Jan Kasprowicz 1899). Z późniejszych dramatów naturalistycznych do najlepszych należą: Fuhrmann Henschel (1898, tłum. G. Kempner 1900), Michael Kramer (1900), Rose Berndt (1903. tłum. Jan Kasprowicz [po 1903]), Die Ratten (1911). Ze sztuk romantycznych należy wymienić: Der arme Heinrich (1902, tłum. Jan Kasprowicz 1908), Und Pippa tanzt (1906, tłum. Artur Schroeder [po 1906]), Kaiser Karls Geisel (1908), Indipohdi (1921), Veland (1925). Pod koniec życia, w czasie wojny napisał antytolitarny dramat Magnus Garbe (1942), rozgrywający się w czasach działania inkwizycji.
Hauptmann pisał również prozę – opowiadania: Der Apostel (1892), Bahnwärter Thiel (tłum. polskie 1899), Der Ketzer von Soana (1918), jego najlepszy utwór prozą (tłum. Leopold Staff [po 1927]) oraz powieści: Der Narr in Christo Emanuel Quint (1910, tłum. B. Merwin 1925), Atlantis (1912), Phantom (1922), Die Insel der grossen Mutter (1924, tłum. Stanisław Wasylewski [po 1930]), Wanda (1930). Według jego jednoaktowej sztuki ekspresjonistycznej Schwarze Maske (1928, prapremiera w wiedeńskim Burgtheater) Krzysztof Penderecki napisał operę Czarna maska (prapremiera 15 sierpnia 1986 na festiwalu w Salzburgu).
Wydał ponadto epos Till Eulenspiegel (1927), powieść autobiograficzną Buch der Leidenschaft (1929) oraz parafrazę szekspirowskiego Hamleta (1928).
Wybór przekładów dzieł na język polski
1892 Samotni (Einsame Menschen)
1898 Tkacze (Die Weber)
1899 Dróżnik Thiel (Bahnwärter Thiel), Dzwon zatopiony (Die versunkene Glocke), Hanusia (Hanneles Himmelfahrt)
1900 Kolega Crompton (Kollege Crampton), Woźnica Henszel (Fuhrmann Henschel)
[po 1903] Róża Bernd (Rose Berndt)
1904 Święto pokoju (Das Friedensfest)
[po 1906] A Pippa tańczy! (Und Pippa tanzt) (tekst)
1908 Biedny Henryk (Der arme Heinrich)
1910 Grecka wiosna (Griechischer Frühling)
[po 1911] Szczury (Die Ratten) – przekład teatralny, rękopiśmienny, nieopublikowany (Teatr Miejski we Lwowie)
1925 Głupiec (Der Narr in Christo Emanuel Quint)
1926 Fantom (Phantom)
[po 1927] Atlantis (Atlantis), Kacerz z Soany (Der Ketzer von Soana)
[po 1930] Wanda (Der Dämon; = Wanda), Wyspa Wielkiej Matki (Die Insel der großen Mutter)
1955 Tkacze (Die Weber) – nowy przekład Wilhelma Szewczyka
1962 Księga namiętności (Buch der Leidenschaft)
1964 Szaleniec Boży, Emanuel Quint (Der Narr in Christo Emanuel Quint; wyd. 1 pt. Głupiec)
1993 Karnawał (Fashing)
Nagrody i wyróżnienia
1896 Nagroda literacka im. Franza Grillparzera za Hanneles Himmelfahrt
1899 Nagroda literacka im. Franza Grillparzera za Fuhrmann Henschel
1905 Nagroda literacka im. Franza Grillparzera za Der arme Heinrich
1911 Order Maksymiliana
1912 Nagroda Nobla (literatura)
1924 Członkostwo honorowe w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu
1924 Order Pour le Mérite (klasa pokojowa)
Po uzyskaniu Nagrody Nobla otrzymał honorowe obywatelstwo miast: Szczawno-Zdrój, Jelenia Góra (1912) i Wrocław (1922).
Przypisy
Bibliografia
Mateusz J. Hartwich, Czyj jest Gerhart Hauptmann? Przyczynek do dziejów niemiecko-polsko-niemieckich zmagań z dziedzictwem karkonoskiego noblisty, w: „Rocznik Jeleniogórski”, XL, 2008.
Pisarze niemieckojęzyczni XX wieku. Leksykon encyklopedyczny PWN pod red, Marka Zybury. Warszawa – Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996. ISBN 83-01-11995-0 (autor biogramu: Wojciech Kunicki).
Janusz Skowroński, Hauptmann-Transport – pociąg pod specjalnym nadzorem, w: „Odkrywca”, nr 5(148) maj 2011
Janusz Skowroński, „Zapomniane tajemnice Karkonoszy", (2013) Agencja Wydawnicza CB
Linki zewnętrzne
Publikacje Gerharta Hauptmanna w bibliotece Polona
Prozaicy niemieckojęzyczni
Niemieccy dramaturdzy XIX wieku
Niemieccy dramaturdzy XX wieku
Niemieccy prozaicy XIX wieku
Niemieccy prozaicy XX wieku
Nobliści – literatura
Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite
Odznaczeni Orderem Maksymiliana
Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Oksfordzkiego
Laureaci Nagrody Goethego
Członkowie PEN Clubu
Naturaliści (pisarze)
Pisarze związani z Jelenią Górą
Pisarze związani ze Szklarską Porębą
Urodzeni w 1862
Zmarli w 1946
Dramaturdzy niemieckojęzyczni
Gottbegnadeten-Liste
Ludzie urodzeni w Szczawnie-Zdroju
Honorowi obywatele Jeleniej Góry
Honorowi obywatele Wrocławia (przed 1945) |
1823 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gongoryzm | Gongoryzm | Gongoryzm (kultyzm) – kierunek w barokowej poezji hiszpańskiej XVII wieku. Odmiana konceptyzmu. Jego cechą charakterystyczną była zawiła konstrukcja i wyszukany, kwiecisty styl. Nazwa gongoryzm pochodzi od nazwiska poety Luisa de Góngora y Argote.
Pokrewne style w literaturze barokowej innych krajów europejskich to marinizm we Włoszech (od nazwiska poety Giambattista Marino) oraz eufuizm w Anglii (od poematu Euphues Johna Lyly’ego).
Przypisy
Literatura hiszpańska
Literatura baroku
Prądy literackie |
1824 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Goniony | Goniony | Goniony – żywy, polski taniec ludowy, powszechny przede wszystkim w XVII–XVIII wieku.
Taniec ten wspominany jest m.in. przez Jana Kochanowskiego w utworze Pieśń świętojańska o Sobótce:
Tam już pieśni rozmaite,
Tam będą gadki pokryte,
Tam trefne plęsy z ukłony,
Tam i cenar, i goniony.
Polskie tańce ludowe |
1825 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grodno | Grodno | Grodno (biał. Гродна Hrodna, lub też: Гародня, Горадня; ros. Гродно, Grodno; lit. Gardinas; jid. גראָדנע, Grodne) – miasto obwodowe w zachodniej części Białorusi, nad Niemnem, w pobliżu granicy z Polską, siedziba administracyjna obwodu grodzieńskiego; 356 900 mieszkańców (2020); ośrodek przemysłowy; port lotniczy, węzeł kolejowy i drogowy, przystań rzeczna; uniwersytet (od 1978); siedziba Związku Polaków na Białorusi i polskiego konsulatu generalnego.
Miejsce obrad sejmików ziemskich powiatu grodzieńskiego od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku i sejmików powiatu oszmiańskiego w 1659 roku.
Historia
Średniowiecze
Grodno – wzmiankowane po raz pierwszy w 1128, w ruskiej kronice Powieść minionych lat jako miejsce, którym władał książę Wsiewłod. Stanowiło kulturowe, handlowe i przemysłowe centrum Czarnej Rusi, leżące na ważnym szlaku handlowym biegnącym na Mazowsze. W XII wieku zostało opanowane przez Litwinów, natomiast w poł. XIII wieku przez księcia halicko-włodzimierskiego Daniela Romanowicza.
W latach 1240–1280 rozgorzały walki o tereny, na których leżał gród, pomiędzy Litwinami i książętami ruskimi. W 1270 r. Grodno opanował litewski książę Trojden. Rządzili w nim też Erdzwiłł, Witenes, a także nietrwale Daniel Romanowicz i jego syn. W 1283 r. rozpoczęły się najazdy krzyżackie, które nękały Grodzieńszczyznę aż do bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku. W sierpniu 1358 roku w Grodnie zawarty został układ graniczny między litewskim księciem Kiejstutem i księciem mazowieckim Siemowitem III.
W 1376 r. Grodno weszło ponownie w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na mocy unii w Krewie zawartej 10 lat później wraz z Wielkim Księstwem Litewskim formalnie włączone do Królestwa Polskiego. W tym czasie istniał w Grodnie drewniany gród z kamiennym stołpem, który atakowany był w czasie wojny Witolda z Jagiełłą w 1382, 1389 i 1390 r., a przez Zakon krzyżacki w latach 1284, 1295, 1306, 1311, 1312, 1328, 1363, 1373, 1375, 1377 i 1392. Krzyżacy pod dowództwem Konrada Wallenroda zdobyli go w końcu w 1393 r. W tym samym roku Grodno zostało siedzibą księcia Witolda, na którego rozkaz w 1398 r. wybudowano murowany gotycki zamek. Dwa lata później Grodno otrzymało niepełne prawo magdeburskie, zostając jednym z głównych miast księstwa. W grudniu 1400 roku Polacy i Litwini negocjowali w Grodnie warunki unii wileńsko-radomskiej. Kolejny najazd Krzyżaków na Grodno nastąpił w 1401 roku z powodu poparcia przez Witolda antykrzyżackiego powstania na Żmudzi.
Panowanie Jagiellonów
W 1413 r. miasto zostało włączone do województwa trockiego jako miasto powiatowe I Rzeczypospolitej. Kazimierz Jagiellończyk jako wielki książę litewski rozszerzył w 1444 prawa miejskie Grodna, nadając miastu herb w postaci jelenia św. Huberta z krzyżem pomiędzy rogami. W tym czasie radą miejską kierowało na zmianę dwóch burmistrzów: prawosławny i katolicki. Jak większość miast na kresach było miastem wielokulturowym, gdzie współżyli obok siebie Polacy, Litwini, Białorusini, Rosjanie i Żydzi. Miasto uzyskało też prawo organizowania trzech tygodniowych jarmarków w dniach 3 maja, 13 lipca i 30 listopada. Na zamku w Grodnie Kazimierz Jagiellończyk zgodził się przyjąć koronę polską od rycerstwa małopolskiego. Tam też zmarł w 1492. Na zamku mieszkał i zmarł w 1483 syn króla Kazimierza – św. Kazimierz.
Miastu zasłużył się także król Aleksander Jagiellończyk, który nakazał budowę pierwszego stałego mostu przez Niemen oraz ustanowił pierwsze fundacje klasztorne bernardynów i augustianów. W czasach zarządzania dobrami królewskimi przez królową Bonę Sforzę przeprowadzono wiele reform organizacji miasta oraz nadano nowe przywileje handlowe. Na Horodnicy powstała rezydencja królowej. Pomiar miasta z 1558 wykazał w mieście 35 ulic i place z 700 domami.
W Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Na mocy unii lubelskiej w 1569 r. Grodno znalazło się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Było miastem królewskim Wielkiego Księstwa Litewskiego, położonym w powiecie grodzieńskim w województwie trockim.
Panowanie króla Stefana Batorego było określane jako „złote lata” miasta. Król lubił Grodno i mieszkał na zamku wiele lat. Przyjmował w mieście poselstwa, zwoływał w nim radę senatu, przedsięwziął starania by założyć w mieście kolegium jezuickie. Za jego panowania zamek ok. 1580 r. przebudowano w stylu renesansowym pod kierownictwem architekta Scoto z Parmy. Grodno stało się kwaterą główną króla w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1577–1582. Zmarł na zamku w Grodnie 12 grudnia w 1586 roku, w czasie przygotowań się do kolejnej wojny z Moskwą, podczas których polował w Puszczy Molawickiej w Kundzinie, gdzie w nagłej chorobie został opatrzony ostatnimi sakramentami przed przewiezieniem do pobliskiego miasta nad Niemnem.
W 1602 r. rozpoczęto budowę kościoła i klasztoru bernardynów, który w 1618 wyświęcił biskup Eustachy Wołłowicz. Klasztor w następnych wiekach był siedzibą sejmików powiatowych szlachty grodzieńskiej. W 1621 do miasta przybywają jezuici. W 1635 starosta upicki Eustachy Kurcz ufundował kościół franciszkanów. Około 1642 ukończono budowę kościoła i klasztoru brygidek. Po unii brzeskiej w mieście założono też klasztory dominikanów i karmelitów.
Rozwój miasta przerwała wojna polsko-rosyjska 1654–1667 podczas której w 1655 Grodno zajęły i zniszczyły wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Chowańskiego. Na wydany w lutym 1659 roku przez hetmana Pawła Sapiehę rozkaz, Grodno odbił pułkownik królewski Idzi Bremer.
W 1667 r. konsekrowano pierwszy niewielki kościół jezuitów (w pobliżu dzisiejszej katedry), a rok później kościół św. Krzyża należący do karmelitów. Po zniszczeniach wojennych kanclerz wielki litewski Krzysztof Pac odbudował zamek na siedzibę Sejmu i Senatu, ponieważ Sejm w 1673 uchwalił, że co trzeci sejm walny Rzeczypospolitej od 1678 będzie odbywał się w Grodnie (poza sejmami konwokacyjnym, elekcyjnym i koronacyjnym) – były to tzw. sejmy grodzieńskie. Miasto tym samym zyskało nieoficjalnie status trzeciej stolicy Rzeczypospolitej. Spowodowało to powstanie w mieście i okolicach wielu pałaców i dworów szlacheckich. Powstają wtedy m.in. pałace Radziwiłłów, Sapiehów, Puchalskich, Ogińskich. W 1700 roku ukończono także budowę przy rynku kościoła Jezuitów (obecnej katedry).
W 1705 r. w mieście na Radzie grodzieńskiej spotkali się król August II Mocny i władca Rosji Piotr I Wielki. W 1706 w Grodnie bito szóstaki z wizerunkiem króla Augusta II, mimo jego abdykacji. Podczas III wojny północnej, w 1708 r. Grodno zniszczyli Szwedzi pod dowództwem Karola XII i od tego momentu stary zamek już nie odzyskał świetności. Były to także czasy ogromnych rabunków i kontrybucji dokonanych przez wojska rosyjskie. Spokojniejsze czasy nastały po konfederacji tarnogrodzkiej w 1715 i „sejmie niemym” w 1717 r. W 1718 r. król August II Mocny do Grodna zwołał po przerwie sejm, który obradował w budynkach za Pałacem Sapiehów (Batorówką). Następne sejmy w Grodnie odbyły się w latach 1726, 1729, 1730. W 1736 ukończono budowę murowanego, trójnawowego kościoła karmelitów. W czasach panowania króla Augusta III Sasa, na obrady parlamentu zaczęto budować nowy pałac królewski (Dolny Zamek), jednak sejmy zwołano tylko w 1744 i 1752 r. W tym czasie w mieście działało 14 cechów rzemieślniczych.
Już w roku wyboru na tron króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, do miasta przeniesiono Trybunał Skarbowy. W 1753 miasto strawił pożar. W latach 1765–1780 nastał w mieście czas zwany „Holandią kwitnącą” za sprawą działań, które wdrożył podskarbi wielki litewski Antoni Tyzenhaus otwierając w mieście 18 manufaktur, fabryk i zakładów. Podskarbi wybudował też nowy pałac w dzielnicy Horodnica. W 1773 zamieniono kolegium jezuitów w szkołę wydziałową Komisji Edukacji Narodowej. W 1775 utworzona została Królewska Szkoła Lekarska, przy której w tym samym roku założono Królewski Ogród Botaniczny, pierwszy polski ogród botaniczny. W tym też czasie utworzono pierwszy w mieście teatr. W 1776 zaczęto wydawać „Gazetę Grodzieńską” i „Rocznik Gospodarski”. Rozwój miasta przerwały odebranie stanowiska Tyzenhausowi w 1780 i wielki pożar śródmieścia z ratuszem i farą w 1782 roku.
W roku 1784 miasto po raz pierwszy odwiedził z zespołem teatralnym Wojciech Bogusławski. W dniu 6 lipca 1792 miasto zajął Piotr Dołgoruki na czele wojsk rosyjskich. Rok później na Dolnym Zamku, w który wymierzyły działa wojska rosyjskie, odbył się niesławny sejm grodzieński, który zatwierdził II rozbiór Polski. Od maja 1794 urzędowała na zamku Grodzieńska Komisja Porządkowa, a później Centralna Deputacja Wielkiego Księstwa Litewskiego Rzeczypospolitej. 30 września 1794 do Grodna przybył Tadeusz Kościuszko na czele wojsk powstańczych, jednak po upadku insurekcji kościuszkowskiej miasto ponownie opanowali Rosjanie. W dniu 25 listopada 1795 na Zamku abdykował król Polski, który opuścił miasto w 1797. Pod koniec XVIII w. w Grodnie było 9 kościołów i klasztorów rzymskokatolickich i dwie cerkwie unickie z klasztorami (bazylianów i bazylianek).
W zaborze rosyjskim
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Grodno znalazło się w zaborze rosyjskim.
Grodno w 1801 r. stało się siedzibą nowej rosyjskiej guberni grodzieńskiej (wcześniej wchodziło w skład guberni słonimskiej i litewskiej). W 1812 r. miasto zostało na krótko zajęte przez francuskie i polskie wojska Hieronima Bonaparte (od 2 czerwca do 8 grudnia). Kongres wiedeński wytyczył granice rosyjskiego Królestwa Polskiego (Kongresowego) ok. 3 km od miasta. Po powstaniu listopadowym w 1830 r. w mieście rozpoczęła się fala rusyfikacji, kasowano klasztory, zlikwidowano też w 1839 r. unię kościelną. Gubernatorem został Michał Murawiew zwany „Wieszatielem”.
Przez cały okres zaborów pozostawało ważnym ośrodkiem ruchu narodowowyzwoleńczego – mieszkańcy ziemi grodzieńskiej licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym. W tym czasie ruchem powstańczym w mieście kierowali Celestyn Ciechanowski, Apollo Hofmeister i Stanisław Sylwestrowicz. Erazm Zabłocki (1831–1884) był w czasie powstania styczniowego naczelnikiem cywilnym do czerwca 1863 r., a następnie komisarzem woj. grodzieńskiego. Po upadku powstania, w zamku umieszczono więzienie dla schwytanych jego uczestników. Miasto w tym czasie liczyło około 20 tys. mieszkańców. Zaczęła się też kolejna fala rusyfikacji, m.in. wyburzano kościoły np. dominikanów, a gotycką farę przebudowano na cerkiew. W 1866 r. Rosjanie wydali zakaz mówienia po polsku w życiu publicznym, dlatego spotykano się potajemnie w domach mieszczańskich by organizować spotkania teatralne, muzyczne i literackie. Ogólny upadek miasta zahamowało w 1861 przeprowadzenie linii kolei Warszawsko-Petersburskiej. W 1870 r. poświęcono cerkiew św. Aleksandra Newskiego. W 1885 roku wiele zabytków zostało bezpowrotnie zniszczonych w wyniku pożaru. W latach 1894–1910 w mieście mieszkała Eliza Orzeszkowa, aktywnie powstrzymująca rusyfikację.
W 1905 r. Rosjanie wybudowali cerkiew Opieki Matki Bożej. Dzięki inicjatywie mieszkańców w 1907 r. zainstalowano pierwsze telefony. W 1909 r. powstał most żelazny przez Niemen, a w 1912 r. miasto zelektryfikowano.
I wojna światowa
W okresie I wojny światowej miasto było okupowane przez Niemców, którzy wkroczyli do miasta 3 września 1915 roku, grabiąc przy okazji bibliotekę dominikańską. Pod koniec I wojny światowej niemieckie władze okupacyjne prowadziły w Grodnie politykę maksymalnego osłabiania wpływów polskich. Miasto zostało oddzielone od Królestwa Kongresowego pierścieniową linią demarkacyjną, która utrudniała kontakt miejscowych Polaków z władzami w Warszawie. Niemcy tolerowali w mieście tworzące się organizacje białoruskie i litewskie, jednocześnie zwalczając polskie. W związku z ofensywą wojsk bolszewickich od grudnia 1918 do wiosny 1919 roku do Grodna przeniosły się z Mińska instytucje Białoruskiej Republiki Ludowej, w czasie gdy próby tworzenia administracji polskiej były blokowane przez niemieckich okupantów.
W granicach odrodzonej Polski
15 kwietnia, a następnie 27 kwietnia 1919 r., w Grodnie pojawiły się pierwsze polskie oddziały. Miasto zostało opuszczone ostatecznie przez wojska niemieckie w dniu 29 kwietnia. 3 maja 1919 roku odbyła się w mieście defilada polskich i białoruskich oddziałów, do której przygrywała białoruska orkiestra wojskowa. 3 czerwca 1919 roku do Grodna przyjechał Józef Piłsudski, który przyjął na zamku płk. Eugeniusza Hajdukiewicza, pełniącego tymczasowo obowiązki dowódcy 1 Białoruskiego pułku piechoty.
W 1920 r. Grodno dwukrotnie stało się areną działań zbrojnych, jako ważny węzeł komunikacyjny na froncie polsko-bolszewickim. W dniach 18–23 lipca 1920 r. toczyły się w obronie Grodna walki oddziałów polskich dowodzonych przez gen. Stefana Mokrzeckiego i gen. Lucjana Żeligowskiego z nacierającym 3 Korpusem Kawalerii bolszewickiej, dowodzonym przez Gaja Chana i częścią 4 Armii bolszewickiej. Utrata miasta zagrażała trwałości polskiej obrony na Niemnie i odsłaniała bolszewikom najkrótszą drogę znad Niemna na Warszawę. 22 lipca na południe od Grodna oddziały polskie wyparły nieprzyjaciela z Korobczyc, Kamionki i Olszynki. Walki trwały ze zmiennym sukcesem. O ich rezultacie przesądził sukces 15 Armii bolszewickiej, która przełamała front polski nad Świsłoczą i ruszyła częścią sił na Indurę. Spowodowało to, że wojska polskie rozpoczęły odwrót nad Narew i Bug, jednak Bitwa o Grodno w lipcu 1920 r. na tydzień zatrzymała marsz 3 Korpusu Gaja na zachód. Podczas odwrotu wojsk polskich z Grodna doszło do pogromów ludności żydowskiej (późniejsza interpelacja poselska sejmowego koła żydowskiego wspominała tortury, mordy, gwałty i grabieże dokonywane przez żołnierzy i oficerów). Okupacja bolszewicka trwała 10 tygodni.
Po Bitwie Warszawskiej rozpoczęto we wrześniu 1920 roku przygotowania do operacji zaczepnej nad Niemnem, w trakcie których zdobycie Grodna powierzono 2 Armii Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Edwarda Rydza-Śmigłego. Rydz-Śmigły wyznaczył do tego zadania 21 Dywizję Górską gen. Andrzeja Galicy i 22 Dywizję Ochotniczą płk. Adama Koca, wsparte grupą artylerii ciężkiej gen. Ledóchowskiego. Razem 11600 żołnierzy i 107 dział[5]. Jednostki te 20 września uderzyły z lasów augustowskich na 5 i 6 Dywizję Strzelców, co zaskoczyło Rosjan, w związku z czym wycofali się w stronę fortów Grodna, pod które w pościgu za nimi podeszła 22 Dywizja Ochotnicza, a 21 Dywizja Górska opanowała Kuźnicę. Dnia 21 września przeciwnatarcie przeprowadziły 5 Dywizja na Kuźnicę i 6 Dywizja na Nowy Dwór, które zostały powstrzymane przez Polaków. Do zaciętych walk doszło pod Odelskiem, gdzie kontratakujący uderzali w prawe skrzydło dywizji gen. Galicy[5]. Sowieci zaangażowani w walki pod Grodnem z 21 i 22 dywizją oraz 3 DP Leg. pod Brzostowicą Wielką nie rozpoznali przygotowań do ataku Grupy Manewrowej na północy[5]. 23 września obie strony przeszły do uderzeń. 21 DGór. walczyła o opanowanie przepraw na Niemnie pod Konatowem na południe od Grodna, a 22 DOchot. po uchwyceniu przepraw pod Ballą Solną, okrążała Grodno od północy[5]. Działający na lewym skrzydle 205 pułk piechoty (dowódca mjr Bernard Mond) z dwoma dywizjonami artylerii w nocy 22/23 września uchwycił uszkodzony przez Litwinów most pod Hożą i rozpoczął przeprawę. Po południu wiadomość o przeprawie Monda dotarła do sztabu 2 Armii, gdzie oczekiwano rezultatów walk pod Grodnem, od których Piłsudski uzależniał atak Grupy Manewrowej na tyły Rosjan[5]. Gen Rydz-Śmigły o 16.30 wydał rozkaz, który 2 Brygadę Jazdy skierował na Grodno z zadaniem połączenia się z 205 pp. Wieczorem 24 września pod Nowym Dworem poddał się Polakom sowiecki 49 pułk. W dniu 25 września 21 DGór. zmusiła do odwrotu sowiecką 5 DS, a 1 pułk strzelców podhalańskich opanował umocnienia między fortami 5 i 6 twierdzy Grodno. Grupa Monda zdobyła forty 13 i 13 a. Z kolei 22 DOchot. opanowała fort 4. Rosjanie bez walki opuścili forty 1, 2 i 3. W nocy 25/26 września 22 Dywizja Ochotnicza wkroczyła do Grodna[5].
W 1921 r., na mocy Traktatu ryskiego, Grodno oficjalnie weszło w skład II Rzeczypospolitej. Administracyjna i gospodarcza rola miasta uległa wówczas degradacji na korzyść sąsiedniego Białegostoku (tam przeniesiono m.in. siedzibę województwa). W kwietniu 1923 roku ukończono odbudowę mostu kolejowego przez Niemen.
Przedwojenne Grodno było siedzibą władz powiatowych. Liczyło prawie 60 tysięcy mieszkańców, wśród których przeważali Polacy (60%) i Żydzi (37%), przy nieznacznym udziale procentowym Litwinów i Białorusinów (3%). Dochodziło do napięć na tle narodowościowym. W czerwcu 1935 roku podczas zabawy tanecznej doszło do zabójstwa marynarza, którego pogrzeb przerodził się w zamieszki antyżydowskie. Władze sanacyjne zakazały prasie pisania o zajściach, a gazety które złamały zakaz zostały skonfiskowane.
W 1929 r. społeczność żydowska miała na terenie miasta trzy synagogi oraz szpital. Funkcjonował Związek Rzemieślników Żydów. W 1930 roku uruchomiono autobusową komunikację miejską.
W okresie międzywojennym powstały Kresowa Fabryka Rowerów i Motocykli „Niemen”, Zakłady Graficzne, Fabryka Wyrobów Introligatorskich, browary Margolisa, Słuckiego, Dojlidy. Zbudowano na Zaniemeniu nowy budynek dla Fabryki Tytoniu. Jako ważny ośrodek kultury polskiej na Kresach, Grodno szczyciło się szeregiem szkół i bibliotek. Miasto miało dwa stałe teatry oraz Muzeum Przyrodnicze i Muzeum Historyczne na zamku, które założył Józef Jodkowski. W mieście działało harcerstwo. Powstał także ogród zoologiczny. W latach 1922–1927 w Grodnie mieszkała i tworzyła Zofia Nałkowska. W 1929 odsłonięto pomnik Elizy Orzeszkowej, a w 1930 zbudowano nowy most przez Niemen. W 1938 zburzono cerkiew św. Aleksandra Newskiego.
Agresja i okupacja sowiecka
20 września 1939 do Grodna wtargnęły kolumny czołgów Armii Czerwonej, próbując zdobyć miasto z marszu, rozpoczęła się obrona Grodna. Polscy żołnierze wspomagani przez cywilnych ochotników na których czele stał Stanisław Skarżyński, kawaler Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1921 r., osadnik wojskowy na Grodzieńszczyźnie, który zniszczył pierwszy czołg sowiecki w Grodnie, a po wkroczeniu wojsk radzieckich został rozstrzelany przez NKWD, a także, m.in. harcerzy grodzieńskich, walczyli z przeważającymi siłami wroga (Obrona Grodna) aż do wieczora 21 września. Po upadku miasta, Sowieci dokonali bez sądu egzekucji około 300 obrońców, w tym szkolnej młodzieży (na Psiej Górce rozstrzelano m.in. 20 uczniów broniących Domu Strzelca). Od 22 września na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Grodno pozostawało pod okupacją sowiecką, włączone do sowieckiej Białorusi jako siedziba rejonu w obwodzie białostockim.
Okupacja niemiecka
Po ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR, funkcjonariusze NKWD zamordowali 22 czerwca 1941 roku w więzieniu w Grodnie kilkadziesiąt osób więzionych w karcerach. W wyniku niemieckiego bombardowania bardzo poważnie zostały zniszczone rejony miasta pomiędzy rynkiem i rzeką. Niemcy zajęli zrujnowane miasto wieczorem 23 czerwca dywizjami 8. Korpusu z 9. Armii. Do 1944 roku miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką. Niemcy wymordowali Żydów, umieszczając ich wcześniej w dwóch gettach (getto w Grodnie).
Po wojnie
Na mocy postanowień konferencji jałtańskiej, władze sowieckie zobowiązały się do zwrotu Polsce terytoriów na zachód od linii Curzona. Linia w pobliżu Grodna przebiegała po rzece Niemen, pozostawiając po stronie polskiej lewobrzeżną część miasta. W rzeczywistości jednak granicę na tym odcinku wytyczono średnio o 15–22 km na zachód od linii Curzona, w związku z czym całe Grodno znalazło się na terytorium Białoruskiej SRR. W lipcu 1944 roku mieszkańcy miasta utworzyli komitet, który kierował listy od mieszkańców do różnych instytucji polskich z prośbą o pozostawienie Grodna w składzie Polski. Apele jednak pozostały bezskuteczne. Miasto stało się w lipcu 1944 ponownie częścią ZSRR i pozostało nią aż do jego rozwiązania w 1991. W latach 1946–1950 obie części miasta połączone były mostem pontonowym, który zastąpił odbudowany w 1950 roku most drogowy. W 1961 władze komunistyczne kazały wysadzić najstarszy kościół miasta, tzw. Farę Witoldową. W latach 60. XX wieku zburzono też barokowy kościół i klasztor Bernardynek. W 1974 uruchomiono komunikację trolejbusową. Obecnie miasto znajduje się w składzie Republiki Białorusi.
W Grodnie działał pełnomocnik okręgowy dla terenu przedwojennego powiatu, który rejestrował kandydatów do wyjazdu – 98 985 osób do 15 września 1945, których wyjechało 23,3%. Na przełomie 1945/1946 rejestrację wznowiono, zarejestrowano 143 300 osób, z których wyjechało 20,4%. Polacy wyjechali m.in. do powiatu oleckiego na Mazurach.
Flaga
Flaga miasta Grodna została ustanowiona 17 lipca 2006 ukazem prezydenta Białorusi nr 455.
Demografia
Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku miasto zamieszkiwały 34 694 osoby, wśród których 12.053 było wyznania rzymskokatolickiego, 3.649 prawosławnego, 230 ewangelickiego, 18.697 mojżeszowego, 19 innego chrześcijańskiego i 38 innego. Jednocześnie 17.303 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 1.488 białoruską, 15.056 żydowską, a 756 inną. Było tu 2.875 budynków mieszkalnych.
W 2009 roku populacja Grodna wynosiła 327 540 osób. Miasto jest zamieszkane przede wszystkim przez Białorusinów, Polaków i Rosjan.
Turystyka
Zabytki
istniejące
Cerkiew Świętych Borysa i Gleba, tzw. Kołoża z I poł. XII wieku
Stary Zamek z końca XIV w., kilkakrotnie przebudowywany
Nowy Zamek z poł. XVIII w.
Kościół pojezuicki św. Franciszka Ksawerego – katedra
Kościół pobernardyński Znalezienia Krzyża Świętego
Kościół Zwiastowania NMP i klasztor Brygidek
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów
Batorówka w Grodnie z poł. XVI w.
Apteka jezuicka z 1709 roku
Cerkiew i klasztor bazylianek z XVIII w.
Pałac Chreptowiczów z końca XVIII w.
Zespół zabudowań wzniesionych przez Antoniego Tyzenhauza w dzielnicy Horodnica:
Pałac Stanisławówka w Grodnie z 2 poł. XVIII w.
Dwór Administratora z XVIII w., późniejszy Pałac Walickiego
Krzywa oficyna z XVIII w.
Dom Majstra z XVIII w.
Teatr z 1772 r., obecnie Teatr Lalek
Kościół ewangelicko-augsburski św. Jana
Sobór Opieki Matki Bożej
Dom Elizy Orzeszkowej
Dwór Poniemuń zbudowany jako pałacyk myśliwski w XVIII w. dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, w 1 poł. XIX wieku należał do Romana Lachnickiego, dwór jest zlokalizowany w południowo-wschodniej części miasta
Pałac Sapiehów z XVII w., ob. browar
Pałac Czetweryńskich z 2 poł. XVIII w., pierwotnie Akademia Medyczna WKL, ob. teren wojskowy, ul. Orzeszkowej 20
Synagoga chóralna w Grodnie z 1905 r.
Synagoga Chajej Odom z 1875
Synagoga Orach Chaim lub Benachim z 1856
Cmentarz Farny w Grodnie
Cmentarz Garnizonowy przy ul. Biełusza z kwaterą żołnierzy Wojska Polskiego z lat 1919–1920 r.
Cmentarz Franciszkański ze znajdującą się po lewej stronie alei głównej mogiłą żołnierzy Wojska Polskiego z lipca 1920 r.
nieistniejące
Fara Witoldowa – gotycka świątynia z XIV w., zburzona w 1961 r.
Kościół NMP Różańcowej i klasztor Dominikanów w Grodnie z 1632 r.
Klasztor Augustianów w Grodnie gotycki, z XV w.
Klasztor Bonifratrów w Grodnie z XVIII w.
Kościół i klasztor Bernardynek w Grodnie z XVII w.
Kościół Podwyższenia Krzyża i klasztor Karmelitów w Grodnie z 1630 r.
Klasztor unicki Bazylianów w Grodnie
Pałac Radziwiłłów z XVIII w.
Pałac Tyzenhausa na Horodnicy z XVIII w.
Pałac Massalskich
Pałac Sanguszków
Pałac Ogińskich
Ratusz w Grodnie z XVIII w. zburzony w 1947 r.
Synagoga w Grodnie, drewniana z XVIII w., spalona podczas II wojny światowej
Pałac Augustówek z XVIII wieku projektu Giuseppe Sacco zlokalizowany w południowo-zachodniej części miasta i spalony przez Rosjan w 1915 r. Z jego otoczenia zachowały się klasycystyczna kaplica śś. Piotra i Pawła z 1821 roku oraz karczma z 1794 roku przebudowana po 1921 roku na dwór Maurycego O’Brien de Laçy. W czerwcu 1939 roku spędzał w tym dworze wakacje Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy).
Ruch bezwizowy
23 sierpnia 2016 r. zostało przez prezydenta Białorusi Aleksandra Łukaszenkę podpisane rozporządzenie, które umożliwiło podróż do Grodna oraz rejonu grodzieńskiego bez posiadania wizy do końca 2017 roku. Od turystów wymagało się jednak wykupienia wycieczki w jednym ze wskazanych białoruskich biur podróży. Granicę należy wówczas przekroczyć tylko w przejściach granicznych na terenie rejonu grodzieńskiego w Polsce (Kuźnica) lub na Litwie (Raigardas). Maksymalny czas pobytu bez wizy to 5 dni. 26 grudnia 2017 prezydent Białorusi przedłużył prawo na bezwizowy wjazd do Grodna. Została włączona możliwość podróży do Grodna bez wizy pociągiem lub samolotem a termin pobytu zwiększony do 10 dni.
Oświata i nauka
W Grodnie działają aktualnie trzy uniwersytety:
Uniwersytet im. Janki Kupały
Uniwersytet Medyczny
Uniwersytet Rolniczy
Muzea
Prywatne Muzeum Historii Grodna, ul. Lermontowa 25 (Bazyliańska 25)
Grodzieńskie Państwowe Muzeum Historyczno-Archeologiczne, Zamkowa 20 (Stary Zamek)
Muzeum Elizy Orzeszkowej w Grodnie
Apteka jezuicka w Grodnie (Muzeum Farmacji)
Muzeum Historii Religii, Zamkowa 16 (Pałac Chreptowiczów w Grodnie)
Muzeum Zofii Nałkowskiej przy Katedrze Filologii Polskiej Uniwersytetu w Grodnie
Sport
Przed wojną w mieście działało kilka polskich klubów piłkarskich, m.in. wojskowe WKS Grodno (ośmiokrotny mistrz Białostockiego OZPN), Cresovia Grodno (mistrz Białostockiego OZPN) oraz żydowskie Makkabi Grodno, Kraft Grodno i Jutrzenka Grodno. Obecnie w Grodnie oglądać można m.in. piłkarzy Niomana Grodno, występujących w białoruskiej ekstraklasie i hokeistów HK Nioman Grodno.
Religia
Kościoły i związki wyznaniowe
Grodno jest siedzibą władz zwierzchnich i jednostek administracyjnych Kościołów Prawosławnego i Katolickiego: eparchii grodzieńskiej i wołkowyskiej i diecezji grodzieńskiej. Z tego względu w mieście znajdują się sobór i katedra. W Grodnie są 24 cerkwie prawosławne oraz 11 kościołów katolickich. W Grodnie znajdują się także: zbór Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, synagoga oraz parafia Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-białoruskiego.
Grodno jako garnizon wojskowy
W okresie II Rzeczypospolitej miasto było dużym garnizonem wojskowym. Stacjonowały w nim między innymi: Dowództwo Okręgu Korpusu nr III, dowództwo 29 Dywizji Piechoty i Brygady KOP.
Osoby związane z Grodnem
Miasta partnerskie
Limoges, Francja
Minden, Niemcy
Belgrad, Serbia
Nyírbátor, Węgry
Moskwa, Rosja
Chimki, Rosja
Szczołkowo, Rosja
Peterborough, Kanada
Królewiec, Rosja
Skarżysko-Kamienna, Polska
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona miasta
O Teatrach grodzieńskich 1784-1864, „Znad Wilii”, nr 4 (60) z 2014 r., s. 143-145 (pol.).
Zabytki Grodna na stronie Radzima.org
Historia Żydów w Grodnie na portalu Wirtualny Sztetl
Oficjalna strona obwodu grodzieńskiego
Architektura Grodna
Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
Miasta w obwodzie grodzieńskim
Rejon grodzieński
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo trockie)
Miejsca obrad polskich sejmów
Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej |
1828 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gabriel%20Narutowicz | Gabriel Narutowicz | Gabriel Narutowicz (ur. w Telszach, zm. 16 grudnia 1922 w Warszawie) – polski inżynier hydrotechnik, elektryk, wolnomularz, profesor Politechniki w Zurychu, minister robót publicznych, minister spraw zagranicznych, pierwszy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Został zastrzelony przez zamachowca w czasie wizyty w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.
Życiorys
Pochodził ze Żmudzi, z tamtejszej szlachty herbu własnego. Ojciec, Jan Narutowicz – pełnił urząd sędziego powiatowego ziemskiego, był właścicielem wsi Brewiki na Żmudzi. Jako postępowy ziemianin jeszcze przed ogłoszeniem (22 stycznia 1863) manifestu powstańczego Rządu Narodowego zapowiadającego uwłaszczenie chłopów zniósł w swoich dobrach ziemskich pańszczyznę. Za udział w powstaniu styczniowym został skazany na rok więzienia. Wcześnie osierocił Gabriela, zmarł rok po jego urodzeniu. Matką Gabriela Narutowicza była Wiktoria ze Szczepkowskich, trzecia żona Jana Narutowicza. To ona przejęła ciężar wychowania synów po śmierci męża. Jako kobieta wykształcona i zafascynowana filozofią oświecenia wywarła duży wpływ na poglądy młodego Gabriela. W 1873 postanowiła przenieść się do Lipawy, aby uchronić swych synów przed nauką w szkole rosyjskiej, gdzie po upadku powstania styczniowego nasiliła się fala rusyfikacji. Brat – Stanisław, obywatel Republiki Litewskiej, był członkiem tymczasowego litewskiego parlamentu – Taryby i jego podpis widnieje na Deklaracji Niepodległości Litwy ogłoszonej przez Tarybę 16 lutego 1918 roku.
Ukończył gimnazjum w Lipawie na Łotwie, następnie podjął studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu w Petersburgu, ale z powodu choroby został zmuszony do ich przerwania. Dużą część życia spędził w Szwajcarii, gdzie w latach 1887–1891 studiował na Politechnice w Zurychu.
W czasie studiów pomagał Polakom, ściganym przez carat; związany był też z emigracyjną partią „Proletariat”. Uniemożliwiło mu to powrót do kraju, gdyż władze rosyjskie wydały nakaz jego aresztowania. Przyjął obywatelstwo szwajcarskie (1895), a po ukończeniu studiów pierwszą posadę otrzymał w biurze budowy kolei żelaznej w Sankt Gallen.
Był inżynierem i konstruktorem. W 1895 objął stanowisko szefa sekcji regulacji Renu, następnie był zatrudniony w biurze technicznym Kürsteinera. Jego prace zostały nagrodzone na Wystawie Międzynarodowej w Paryżu (1896), zyskał też sławę jako pionier elektryfikacji Szwajcarii. Kierował budową wielu hydroelektrowni w Europie Zachodniej, m.in. w Kubel (w pobliżu Sankt Gallen), Andelsbuch (w Bregenzerwald), Refrain (na rzece Doubs we Francji), Monthey (w kantonie Valais), w Montjovet (na rzece Dora Baltea we Włoszech), Buitreres (na rzece Rio Guadiaro w Hiszpanii), Etzelwerk (w Einsiedeln), a jego największym dziełem była elektrownia na rzece Aare w Mühlebergu pod Bernem o mocy 48 MW (obecnie 40 MW).
W 1907 został profesorem w katedrze budownictwa wodnego na Politechnice w Zurychu. W latach 1913–1919 pełnił tam funkcję dziekana. Zatrudniony w biurze inżynierskim Narutowicza był inż. Kazimierz Ślączka, jego późniejszy doradca ds. przemysłu naftowego. Był również członkiem szwajcarskiej komisji gospodarki wodnej. W 1915 został przewodniczącym międzynarodowej komisji regulacji Renu.
W czasie I wojny światowej brał udział w pracach Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, należał do stowarzyszenia La Pologne et la Guerre w Lozannie i stopniowo zbliżył się do koncepcji realizowanych przez Józefa Piłsudskiego. We wrześniu 1919 roku, na zaproszenie polskiego rządu, przybył do kraju, gdzie aktywnie zaangażował się w odbudowę odrodzonego po rozbiorach państwa polskiego.
23 czerwca 1920 objął tekę ministra robót publicznych w rządzie Władysława Grabskiego i pozostał na tym stanowisku do 26 czerwca 1922 roku, pełniąc tę funkcję także w pierwszym rządzie Wincentego Witosa, a także w pierwszym i drugim rządzie Antoniego Ponikowskiego. Jako minister robót publicznych wykorzystywał swoje bogate doświadczenia z pracy w Szwajcarii, m.in. badał bieg Wisły na odcinku od Warszawy do Modlina i podejmował prace w sprawie jej regulacji oraz nadzorował prace nad budową hydroelektrowni w Porąbce na Sole.
28 czerwca 1922 r. został ministrem spraw zagranicznych w rządzie Artura Śliwińskiego i funkcję tę pełnił również w późniejszym rządzie Juliana Ignacego Nowaka. W dniach 14–16 września brał udział w oficjalnej wizycie naczelnika państwa w siedzibie królewskiej Sinaia w Rumunii, w trakcie której otrzymał Wielką Wstęgę Orderu Gwiazdy. W październiku, jako minister spraw zagranicznych, reprezentował Polskę na konferencji w Tallinnie. Przyczynił się do wzmocnienia sojuszu z Rumunią, zawartego 3 marca 1921 roku.
W wyborach w 1922 poparł Unię Narodowo-Państwową, związaną z Józefem Piłsudskim. Sam też kandydował z listy Państwowego Zjednoczenia na Kresach, jednak nie uzyskał mandatu poselskiego.
W Warszawie w latach 1920–1922 mieszkał w jednym z budynków na terenie Łazienek Królewskich (nazwanym później domem Narutowicza), skąd w grudniu 1922 przeprowadził się do nowo wybudowanej własnej willi przy ul. Parkowej 23.
Po przegranych wyborach parlamentarnych Gabriel Narutowicz dalej pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych w rządzie Juliana Nowaka. Wysunięcie w grudniu jego kandydatury na prezydenta było dla niego dużym zaskoczeniem. Kandydowanie odradzał mu m.in. Józef Piłsudski. Początkowo zamierzał odmówić, jednak ostatecznie przyjął propozycję złożoną mu przez działaczy PSL „Wyzwolenie”.
Pierwsza tura głosowania nie przyniosła rozstrzygnięcia. W kolejnej turze odpadł socjalistyczny kandydat Ignacy Daszyński, ale również następne nie przyniosły rozwiązania. Jako kolejni odpadali: kandydat połączonych klubów mniejszości narodowych: Jan Baudouin de Courtenay i wreszcie Stanisław Wojciechowski (obstawiany jako pewny konkurent endeckiego kandydata). W ostatniej turze, która musiała przynieść rozstrzygnięcie, głosowano zatem nad dwiema kandydaturami: Maurycego hr. Zamoyskiego i Gabriela Narutowicza.
Kandydatura Maurycego hr. Zamoyskiego była trudna do poparcia przez posłów „Piasta”, politycznie zbliżonych do endecji, gdyż był on największym posiadaczem ziemskim, a oba stronnictwa chłopskie („Piast” i „Wyzwolenie”) były zwolennikami radykalnej reformy rolnej.
O wyborze Gabriela Narutowicza przesądziły głosy lewicy, mniejszości narodowych oraz PSL „Piast”, które wbrew oczekiwaniom w ostatniej turze głosowania poparło Narutowicza, zamiast Zamoyskiego. W ostatniej turze głosowania posłowie endeccy usiłowali sprowokować awanturę, aby zerwać posiedzenie; występowali także z groźbami pod adresem posłów mniejszości narodowych, zwłaszcza Żydów. W wyniku rozstrzygającego głosowania Gabriel Narutowicz otrzymał 289 głosów, a hr. Zamoyski – 227 (29 głosów było nieważnych). Tym samym Narutowicz został pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej.
Zwycięstwo Narutowicza było bardzo dużym zaskoczeniem dla prawicy. Zaraz po wyborze Narutowicza warszawska młodzież związana z Narodową Demokracją zorganizowała demonstrację, w której pod hasłami „Precz z Narutowiczem”, „Precz z wybrańcem Żydów” nawoływała do oprotestowania wyborów. Napastliwą kampanię prasową przeciwko prezydentowi elektowi rozpętały endeckie gazety: „Gazeta Warszawska” oraz „Gazeta Poranna 2 Grosze”, zarzucając mu przynależność do masonerii, ateizm oraz zdobycie urzędu dzięki głosom mniejszości narodowych. Demonstrantów poparł sympatyzujący z endecją generał Józef Haller, którego prawica podczas manifestacji witała okrzykami „Niech żyje Haller, prezydent Polski”; podczas demonstracji wznoszono również okrzyki na cześć Benita Mussoliniego, przywódcy zamachu stanu we Włoszech z tego samego roku.
Urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabriel Narutowicz pełnił przez pięć dni.
Jego zaprzysiężenie odbyło się 11 grudnia 1922. W dniu zaprzysiężenia demonstranci wyruszyli w rejon ulicy Wiejskiej, usiłując nie dopuścić do kompleksu sejmowego parlamenatrzystów, którzy opowiedzieli się za Narutowiczem. Na placu Trzech Krzyży doszło do starć pomiędzy przeciwnikami i zwolennikami Narutowicza (robotnikami z PPS i nacjonalistyczną młodzieżą), w wyniku których rannych zostało kilkanaście osób.
Wbrew protokołowi premier Julian Nowak odmówił towarzyszenia Narutowiczowi w jego powozie w drodze na zaprzysiężenie prezydenta elekta do Sejmu, zastąpił go szef protokołu Stefan Przezdziecki. Wzdłuż trasy przejazdu powozu Narutowicza w asyście dwóch plutonów kawalerii z Łazienek do Sejmu zgromadzili się przeciwnicy jego wyboru, rzucający w prezydenta elekta śnieżkami i gałęziami, witając go wrogimi okrzykami, gwizdami i przekleństwami. Powozowi udało się przedostać przez barykadę wzniesioną z ławek parkowych na rogu Al. Ujazdowskich i ul. Pięknej. W tym czasie jeden z demonstrantów usiłował zadać Narutowiczowi cios kijem z umocowaną żelazną gałką. Policja nie interweniowała. W Zgromadzeniu Narodowym, które odebrało od niego przysięgę, wzięli udział tylko jego zwolennicy.
Sytuacja, w której kreowano go na główną postać lewicy, nie odpowiadała Narutowiczowi. Kandydatem PSL „Wyzwolenie” został raczej przez przypadek. Nie spodziewał się też wyboru na prezydenta (w pierwszej turze głosowania uzyskał jedynie 62 głosy; Zamoyski – 222). Gabriel Narutowicz próbował odciąć się od ataków prawicy.
Z tytułu objęcia urzędu Prezydenta RP został kawalerem Orderu Orła Białego i przewodniczącym jego Kapituły, a także kawalerem Wielkiej Wstęgi Orderu Odrodzenia Polski i przewodniczącym jego Kapituły.
W pierwszych dniach po zaprzysiężeniu spotkał się z przedstawicielami chadecji i kardynałem Aleksandrem Kakowskim. Liczył się z niemożliwością powołania w Sejmie rządu większościowego, dlatego podjął próby stworzenia rządu pozaparlamentarnego. Jego ukłonem w stronę prawicy było też zaproponowanie teki ministra spraw zagranicznych swojemu kontrkandydatowi Maurycemu Zamoyskiemu.
14 grudnia przybył uroczyście do Belwederu, gdzie odbył się akt przekazania mu władzy przez Naczelnika Państwa J. Piłsudskiego. Piłsudski oczekiwał prezydenta w swoim gabinecie wraz z premierem Julianem Nowakiem, marszałkiem Sejmu Maciejem Ratajem, marszałkiem Senatu Wojciechem Trąmpczyńskim, kilkoma ministrami, kilkoma członkami Adiutantury Generalnej i Gabinetu Cywilnego. Naczelnik wygłosił następujące oświadczenie (pisownia oryginalna):
„Naczelnik Państwa przywitał Prezydenta Rzeczypospolitej, zaznaczając, że przyjmuje go w szarej kurtce legionowej, w której przed czterema laty wszedł do Belwederu i w której pragnie go opuścić. Następnie Naczelnik Państwa oświadczył, że oprócz protokołu urzędowego, wymaganego przez ustawę, żądać będzie sporządzenia protokołu dodatkowego, zawierającego stwierdzenie jego kasy osobistej, stanu kasy i rachunkowości funduszów dyspozycyjnych i inwentarz ruchomości, stanowiących własność skarbu państwa.”
Po podpisaniu protokołu o przejęciu władzy i odebraniu przez prezydenta defilady oddziałów wojskowych na dziedzińcu belwederskim, J. Piłsudski zaprosił go na śniadanie, podczas którego wygłosił toast (zamieszczony w Monitorze Polskim z 15 grudnia 1922 r.):
„Panie Prezydencie Rzeczypospolitej!Czuję się niezwykle szczęśliwym, że pierwszy w Polsce mam wysoki zaszczyt podejmowania w moim jeszcze domu i w otoczeniu mojej rodziny pierwszego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej.Panie Prezydencie, jako jedyny oficer polski służby czynnej, który dotąd nigdy przed nikim nie stawał na baczność, staję oto na baczność przed Polską, którą Ty reprezentujesz, wznosząc toast: Pierwszy Prezydent Rzeczypospolitej niech żyje!.”
Narutowicz, mimo ustania protestów 12 grudnia 1922 roku, wciąż otrzymywał listy z pogróżkami. Eskalacja agresji wymierzonej przeciwko prezydentowi sięgnęła zenitu 16 grudnia, kiedy podczas wizyty w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych Narutowicz został zastrzelony przez powiązanego z endecją malarza Eligiusza Niewiadomskiego. Śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej wywołała wzburzenie, a „Kurier Polski” pisał, iż „płomień do pochodni [Niewiadomskiego] wyszedł z tej atmosfery nienawiści i gwałtu, którą wytworzyły złe duchy Polski w dniach ostatnich”.
Uroczystość pogrzebowa Narutowicza odbyła się 19 grudnia 1922 roku. Niewiadomskiemu wytoczono proces o zamach na godność prezydenta Polski, zakończony wydaniem nań wyroku śmierci. Wyrok wykonany został 31 stycznia 1923 roku.
Rodzina
W 1901 ożenił się z Ewą Krzyżanowską (zm. 20.02.1920). Mieli dwoje dzieci: Annę (zm. 1987) i Stanisława, urzędnika MSZ (zm. 1951).
W kulturze
Julian Tuwim napisał wiersz pt. Pogrzeb prezydenta Narutowicza („Krzyż mieliście na piersi, a brauning w kieszeni”).
Zabójstwo Narutowicza zostało przedstawione w polskim filmie fabularnym Śmierć prezydenta z 1977 w reżyserii Jerzego Kawalerowicza oraz w Marszałku Piłsudskim, który reżyserował Andrzej Trzos-Rastawiecki. Role Narutowicza zagrali Zdzisław Mrożewski (w Śmierci...) i Wojciech Duryasz (w Marszałku...).
Krakowski zespół Hańba napisał piosenkę opowiadającą o zabójstwie Prezydenta Narutowicza pt. Narutowicz.
Upamiętnienie
W czerwcu 1923 w westybulu Sejmu RP została odsłonięta tablica upamiętniająca Gabriela Narutowicza.
11 listopada 1938 Poczta Polska wprowadziła do obiegu blok nr 7 dla upamiętnienia 20. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. Jeden ze znaczków o wartości 25 gr. (numer katalogowy 324) przedstawia wizerunek Prezydenta RP Gabriela Narutowicza.
11 listopada 1988 Poczta Polska wprowadziła do obiegu serię 8 znaczków oraz blok nr 93 dla upamiętnienia 70. rocznicy odzyskania niepodległości Polski. Znaczek o wartości 200 zł (numer katalogowy 3028 i A3028 z bloku) przedstawia wizerunek Prezydenta RP Gabriela Narutowicza.
W Krakowie, na terenie Prądnika Białego znajduje się ulica Gabriela Narutowicza, jego imieniem nazwano też Szpital Miejski Specjalistyczny.
W Warszawie, w dzielnicy Ochota, znajduje się plac i pomnik Gabriela Narutowicza.
W gmachu Sejmu R.P. znajduje się tablica upamiętniająca Gabriela Narutowicza, odsłonięta w 100 rocznicę zabójstwa.
11 grudnia 2022 do obiegu wszedł znaczek pocztowy z wizerunkiem Gabriela Narutowicza na podstawie rysunku Adama Grabowskiego.
Wywód genealogiczny
Inne informacje
W 2022 roku miasto stołeczne Warszawa przekazało maskę pośmiertną Gabriela Narutowicza, wykonaną przez przedsiębiorstwo Braci Łopieńskich, Towarzystwu Zachęty Sztuk Pięknych.
Przypisy
Bibliografia
Andrzej Ajnenkiel, Gabriel Narutowicz w: Prezydenci Polski, 1991, .
Franciszek Bernaś, Ofiary fanatyzmu, 1987
Paweł Brykczyński, Gotowi na przemoc. Mord, antysemityzm i demokracja w międzywojennej Polsce. Warszawa: Krytyka Polityczna, 2017.
pełny tekst
Antoni Giza, Gabriel Narutowicz w: Ministrowie Polski Niepodległej 1918–1945, 2001, .
Dariusz Matelski, Losy insygniów władzy Drugiej Rzeczypospolitej (11 grudnia 1922 – 22 grudnia 1990), [w:] Wojskowość – bezpieczeństwo wychowanie. Księga jubileuszowa profesora Lecha Wyszczelskiego w 70. rocznicę urodzin, t. II, Red. Małgorzata Wiśniewska, Siedlce 2012, s. 59–78, il.
Marek Ruszczyc, Gabriel Narutowicz. Strzały w „Zachęcie”, 1987, .
Patryk Pleskot, Niewiadomski. Zabić Prezydenta. Warszawa 2012 (seria: Biografie przeklęte).
Linki zewnętrzne
Endecja a zabójstwo Prezydenta Gabriela Narutowicza
Tomasz Nocznicki, Przemówienie w sprawie zabójstwa prezydenta Narutowicza
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921
Ustawa z 27 lipca 1922: Regulamin Zgromadzenia Narodowego dla wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej
Gabriel Narutowicz. Koniec snu o liberalnej demokracji w międzywojennej Polsce
Materiały dotyczące Gabriela Narutowicza w bibliotece Polona
Film pt. Gabriel Narutowicz z cyklu Wielcy Polacy – nieznani wynalazcy
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Prezydenci Polski
Absolwenci gimnazjum w Lipawie
Absolwenci Politechniki Federalnej w Zurychu
Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Petersburskiego
Członkowie Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce
Kandydaci na urząd prezydenta II Rzeczypospolitej
Ministrowie robót publicznych II Rzeczypospolitej
Ministrowie spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej
Polscy inżynierowie
Polscy wynalazcy
Wykładowcy Politechniki Federalnej w Zurychu
Ofiary zabójstw w II Rzeczypospolitej
Polscy wolnomularze (II Rzeczpospolita)
Politycy PSL „Wyzwolenie”
Członkowie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Członkowie Kapituły Orderu Orła Białego (II Rzeczpospolita)
Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii
Odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita)
Odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
Pochowani w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie
Ludzie urodzeni w Telszach
Urodzeni w 1865
Zmarli w 1922 |
1829 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geologia%20historyczna | Geologia historyczna | Geologia historyczna – dział geologii obejmujący naukę o rozwoju Ziemi (a zwłaszcza skorupy ziemskiej) i świata organicznego w przeszłości geologicznej. Zajmuje się też rekonstrukcją środowiska geograficznego różnych obszarów Ziemi w różnych momentach przeszłości (paleogeografia), a także ich klimatu (paleoklimatologia) i ekologii (paleoekologia).
Metody geologii historycznej
Metody geologii historycznej służą do określania:
wieku względnego skał i procesów geologicznych:
litologiczne (patrz litologia),
paleontologiczne (patrz paleontologia),
diatroficzne,
geofizyczne,
archeologiczne (patrz archeologia),
wieku bezwzględnego skał i procesów geologicznych:
izotopowe,
radiogeniczne,
magnetometryczne (patrz magnetometria),
chemiczne i biologiczne,
syderalne (patrz warwochronologia i dendrochronologia),
sedymentologiczne (patrz sedymentologia).
Zobacz też
tabela stratygraficzna
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne |
1830 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Germinal | Germinal | Germinal – miesiąc we francuskim kalendarzu rewolucyjnym
Germinal – powieść Émile’a Zoli
Germinal – film z 1913 roku
Germinal – film z 1963 roku
Germinal – film z 1993 roku |
1831 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20ludno%C5%9Bci | Geografia ludności | Geografia ludności – nauka badająca wzajemne zależności pomiędzy człowiekiem a środowiskiem geograficznym.
Do głównych pól badawczych geografii ludności należy:
Rozmieszczenie ludności na świecie, jej przyczyny i skutki.
Gęstość zaludnienia i koncentracja ludności.
Ruch naturalny (urodzenia, małżeństwa, rozwody, zgony), jego zmienność w czasie i przestrzeni oraz skutki jego zróżnicowanego tempa.
ruch wędrówkowy (migracyjny), jego przyczyny, cechy charakterystyczne i skutki.
Ruch rzeczywisty (naturalny, wędrówkowy).
Struktury ludności (do gł. należą: rasowa, etniczna, językowa, społeczno-zawodowa, płci, wieku).
Demografia
Geografia społeczno-ekonomiczna |
1833 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gajusz%20Juliusz%20Cezar | Gajusz Juliusz Cezar | Gajusz Juliusz Cezar, (ur. 12 lipca 100 p.n.e. lub 13 lipca 102 p.n.e. (koncepcja Mommsena i Diona) w Rzymie, zm. 15 marca 44 p.n.e. tamże) – rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. Jeden z członków stronnictwa popularów, spowinowacony z Cynną i Mariuszem. Po ich śmierci piastował kolejno urzędy kwestora, edyla, pretora, konsula, imperatora oraz dyktatora. Sławę zdobył dzięki namiestnictwu w Galii. Dzięki pomocy swych żołnierzy udało mu się pokonać opozycję, skupioną wokół senatu i Pompejusza – tzw. optymatów, aby następnie, po wieloletnich walkach, przejąć pełnię władzy w Rzymie. Zamordowany w idy marcowe przez senatorów pod przywództwem Brutusa oraz Gajusza Kasjusza. W testamencie adoptował syna swojej siostrzenicy Gajusza Oktawiusza, późniejszego Oktawiana Augusta, wyznaczając go na swego spadkobiercę.
Młodość
Cezar był synem Gajusza Juliusza Cezara Starszego, po którym odziedziczył imiona, i Aurelii Kotty. Ród Juliuszów, jak sam utrzymywał, wywodził swe pochodzenie od mitycznego Eneasza i bogini Wenus.
Cezar był bratankiem Julii, żony Gajusza Mariusza, przywódcy stronnictwa popularów w Rzymie. Stronnictwo to, forsujące projekty zmian w państwie, znajdowało się w niekorzystnym położeniu, gdyż od roku 82 p.n.e. pełnił w Rzymie dyktaturę Lucjusz Korneliusz Sulla, przywódca konserwatywnego stronnictwa optymatów.
Walka pomiędzy tymi stronnictwami dotykała także Cezara. W wieku szesnastu lat, w roku 84 p.n.e., uzyskał dzięki Mariuszowi pierwszy urząd polityczno-religijny – tytuł kapłana boga Jowisza (flamen Dialis). Jednak już w 82 roku p.n.e. stracił go, gdyż odmówił spełnienia rozkazu Sulli, który narzucił mu rozwód z Kornelią Cynillą. Była ona córką Lucjusza Korneliusza Cynny, drugiego po Gajuszu Mariuszu przywódcy popularów. Cezar stracił też posag Kornelii, ale Sulla zagwarantował mu nietykalność.
Cezar nie dowierzał jednak Sulli, który wcześniej łamał przyrzeczenia, i uciekł w Góry Sabińskie. Tam ukrywał się wśród bagien i lasów. Niedogodności tych kryjówek wywołały u niego poważną chorobę. Gdy przewożono go na noszach w inne miejsce, został pojmany przez wojska Sulli. Duży okup wypłacony żołnierzom pozwolił Cezarowi uratować życie i wolność. Jego znajomi w Rzymie, krewni Aurelii, przede wszystkim jej starszy brat, lubiany przez Sullę Aureliusz Kotta, a nawet dziewice Westalki, wstawiali się za Cezarem, aby umożliwić mu bezpieczny powrót do Rzymu. Udało im się to, mimo iż Sulla ostrzegł, że młodzieniec, za którym się wstawiają, przysporzy stronnictwu optymatów wielu trosk („strzeżcie się: w tym Cezarze drzemie wielu Mariuszów”). Cezar jednak nie miał zamiaru wracać do Rzymu – wiedział, że w tak niedogodnym położeniu politycznym, w jakim się znalazł, jego kariera polityczna była skazana na klęskę. Wiedział także, że jako polityk będzie musiał się wcześniej wykazać służbą w armii i walką.
Udał się do północno-zachodniej Azji Mniejszej, gdzie wspomagał Marka Minucjusza Termusa w oblężeniu miasta Mitylena na wyspie Lesbos, gdzie powierzono mu misję sprowadzenia okrętów od króla Bitynii Nikomedesa IV. Misję tę wykonał, zabawił jednak na dworze na tyle długo, że powstała plotka o romansie z królem. Epizod w Bitynii dawał pretekst do satyrycznych komentarzy przeciwnikom Cezara, lecz nie wpłynął znacząco na jego karierę polityczną. Po zakończeniu misji Cezar powrócił do Bitynii pod pretekstem prowadzenia spraw sądowych „jakiegoś wyzwoleńca”. Pogłoski o domniemanym związku Cezara z Nikomedesem stały się silniejsze, gdy przed śmiercią ten zapisał w testamencie swoje królestwo Rzymowi.
W samej kampanii wojennej Cezar wykazał się męstwem na zdobywaniu miasta, za co został nagrodzony tzw. corona civica, która było przyznawana tym, którzy ocalili w bitwie obywateli rzymskich. Odznaczenie to wiązało się z wieloma zaszczytami i przywilejami – m.in. senatorowie musieli wstawać, kiedy odznaczona osoba wchodziła do senatu.
Po zakończonej misji wojskowej nie powrócił do Rzymu, w którym wciąż panował Sulla. Przeniósł się do floty Publiusza Serwiliusza Izauryjskiego w Cylicji, gdzie jako oficer prowadził kampanię przeciwko licznym piratom, którzy mieli swe siedziby w górskich rejonach tej krainy.
W 79 roku p.n.e. Sulla zrezygnował z dyktatury i w rok później zmarł. Jego śmierć rozpoczęła nowy okres walki o władzę. Cezar zdawał sobie sprawę, co potem potwierdziła klęska Marka Lepidusa próbującego objąć władzę, że jest jeszcze za wcześnie na przejęcie władzy od optymatów. Byli oni wciąż dominującym stronnictwem politycznym, skupiającym w swoim gronie większość liczących się przywódców.
Cezar postanowił najpierw zdobyć popularność. Podobnie jak wcześniej uczynił to, walcząc i dowodząc, teraz chciał udowodnić, że jest bardzo dobrym mówcą i administratorem oraz znawcą prawa. W tym celu pozwał w roku 77 p.n.e. do sądu Gnejusza Dolabellę, byłego konsula, o nadużycia i wyłudzenia popełnione w czasie sprawowania władzy w prowincji Macedonia. Osoba ta była wybrana nieprzypadkowo – jako stronnik zmarłego Sulli był on politycznym przeciwnikiem Cezara, ponadto wspierała go ludność prowincji, jednak Dolabella, głównie dzięki układom, sprawę wygrał.
W roku 75 p.n.e., podczas podróży na Rodos w celu podjęcia studiów u Apolloniosa Molona, Cezar został porwany przez piratów. Przebywał wraz ze swoją załogą wśród rabusiów, jednocześnie wysyłając swoje sługi do Grecji w celu zebrania okupu. Znana anegdota, podawana już przez Swetoniusza, mówi, że porwany przez piratów stanowczo protestował przeciw okupowi 20 talentów srebra, jako zbyt niskiemu (zaproponował 50). Jawnie przy tym groził piratom, co odbierano raczej jako żart. Jednak po uwolnieniu za okupem Cezar zebrał wrogo nastawionych wobec piratów Greków i zemścił się, powracając do obozowiska swych niedawnych ciemiężycieli i wszystkich ich zabijając.
Początek dojrzałej kariery politycznej Cezara
W 74 roku p.n.e. król Pontu Mitrydates VI Eupator zaatakował Bitynię. W tym czasie w zaatakowanych prowincjach wojska rzymskie były bardzo nieliczne i rozproszone. Cezar podjął wtedy spontaniczną decyzję wyprawy w rejony walki, aby zebrać wojsko i uderzyć na armię przeciwnika. Pomimo braku doświadczenia oraz odpowiednich funkcji dowódczych, udało mu się zebrać wszystkie rozproszone oddziały rzymskie, a nawet ochotników i uderzyć niespodziewanie na armię wroga, która wycofała się, oddalając zagrożenie dla państwa rzymskiego.
Podczas pobytu na wschodzie otrzymał wiadomość o śmierci swojego wuja Aureliusza Kotty, piastującego urząd w kolegium pontyfików. Był to urząd kapłański sprawujący pieczę nad sprawami religijnymi, przez co można było pośrednio mieć wpływ na politykę. Poinformowano go, że to właśnie on ma zastąpić swojego krewnego. Rok 73 p.n.e. jest uważany za początek dojrzałej kariery politycznej Cezara.
Około roku 68 p.n.e. został kwestorem prowincji Hiszpania Dalsza. Mógł dzięki temu zasiadać w senacie. Stanowisko kwestora nie satysfakcjonowało Cezara, gdyż dzięki niemu popularny był tylko w swej prowincji. Planował nawet zbrojne wystąpienie przeciwko Rzymowi, jednak wobec niewielkich sił militarnych szybko porzucił ten plan. Ożenił się wkrótce z Pompeją, wnuczką samego Sulli. W owym czasie kochanek miał wiele, ale bliżej wiązał się tylko z tymi, które mogłyby mu pomóc zarówno w karierze politycznej, jak też w udzielaniu informacji; Pompeja była właśnie taką osobą.
Po ślubie z nią został mianowany kuratorem drogi Via Appia, prowadzącej z Rzymu do Brundyzjum. Był to urząd pozornie drugorzędny, ale w istocie dość wpływowy. Stanowisko to Cezar wykorzystał do zaskarbienia sobie wdzięczności i szacunku podróżujących poprzez dobre administrowanie tą drogą. Wydał ogromną sumę pieniędzy na dobre sprawowanie powierzonej mu funkcji, czym uzależnił się od Krassusa, od którego często pożyczał duże sumy pieniędzy.
W 65 roku p.n.e. Cezar został edylem kurulnym. Jego głównym zadaniem było od tej pory czuwanie nad porządkiem i budownictwem w Rzymie; przede wszystkim jednak nad organizacją igrzysk. Wykazał się przy tym rozrzutnością, wystawiając dużą liczbę gladiatorów do pokazowych walk.
W roku 63 p.n.e. został wybrany na stanowisko Pontifeksa Maximusa, czyli najwyższego kapłana, po zmarłym Kwintusie Metellusie Piusie. Pontifex maximus sprawował zwierzchnictwo nad całością życia religijnego w Rzymie, ale także – i co bardziej interesowało Cezara – miał poważne wpływy polityczne, polegające głównie na prawie do ustalania listy rodów senatorskich. Pokonał w walce o ten urząd bardzo wpływowych urzędników – Izaurykusa i Katulusa, który, jak twierdził Plutarch, bojąc się, że przegra, próbował przekupić Cezara znaczną sumą pieniędzy, oczywiście bezskutecznie. Prawdą jest jednak, że w owym czasie przekupstwa były powszechne. Sam Cezar wydatkował wielką kwotę, aby wkupić się w przychylność ludu i wpływowych osób.
Dość ważnym, choć niejednoznacznie odbieranym, wątkiem w jego karierze politycznej był tzw. spisek Katyliny. Lucjusz Sergiusz Katylina został oskarżony o zbrodnie w czasie pełnienia funkcji namiestnika Afryki, ale nikt nie potrafił udowodnić mu winy. Jednak proces ten uniemożliwiał mu objęcie urzędu konsula, do którego każdy rzymski polityk dążył. Podjął więc w roku 63 p.n.e. nieudany – jak się później okazało – spisek w celu przejęcia władzy w Rzymie. Cezar również był podejrzewany o udział w tym spisku. Swój udział w spisku miał mieć także Krassus, który fundował kolejne starania Katyliny o urząd konsula.
Uczestnicy spisku zostali w końcu schwytani i postawieni przed senatem. Sam Katylina zbiegł z Rzymu. W czasie procesu większość senatorów była za karą śmierci dla spiskowców. Cezar natomiast oświadczył, że karanie śmiercią bez sądu, zwłaszcza ludzi znanych, zasłużonych dla państwa i ze znamienitych rodów, byłoby niesprawiedliwe i niezgodne z rzymskimi zwyczajami. Stwierdził, że lepszym rozwiązaniem byłoby ich uwięzienie w różnych częściach imperium. I choć początkowo pomysł ten spodobał się niektórym senatorom, to jednak przemowa Katona i Katulusa doprowadziła do skazania spiskowców na śmierć. Cezar był świadomy, że jeżeli będzie wnosił o uniewinnienie pojmanych, będzie to oczywistym dowodem jego powiązania ze spiskiem; podobnie jego zgoda na karę śmierci mogłaby być odebrana jako próba sztucznego odcięcia się od nich, poprzez stracenie świadków jego ewentualnej współpracy.
W 61 roku p.n.e. po zakończeniu pretury Cezar jeszcze raz wyjechał do Hiszpanii Dalszej (Hispania Ulterior), tym razem jako namiestnik. Tam też podjął na własną rękę akcję zbrojną przeciwko dotąd niepodbitym plemionom górskim. Początkowo Cezar zajął większość wsi, jednak gdy uciekająca ludność schroniła się na pobliskiej wyspie, Cezar podjął dość niefortunną decyzję. Rozkazał zbudować tratwy, na których żołnierze mieli się przedostać na ową wyspę. Na skutek odpływu, który pochłonął większość oddziału, a także oporu, jaki stawiono reszcie na wyspie, z całej kampanii uratował się tylko jeden żołnierz, który wrócił wpław. Dopiero po tygodniu przybyły z Gades okręty, na których Rzymianie przedostali się na wyspę i wybili wygłodzonych uciekinierów. Następnie Cezar popłynął w kierunku miasta Brigancjum, które poddało się bez walki. Ogólnie kampania hiszpańska została przyjęta pozytywnie, imperium uzyskało dość duże terytoria, a Cezar został uznany za imperatora. Spisał się także jako administrator prowincji – starał się zarówno odprowadzić jak największe dochody z prowincji, ale także zakazał zajmowania przez wierzycieli więcej niż 2/3 majątku dłużnika.
Ogłoszenie Cezara imperatorem dało mu prawo do triumfu w Rzymie. Problem jednak polegał na tym, że chciał złożyć czym prędzej swoją kandydaturę na urząd konsula na rok 59 p.n.e., a jako dowódca armii musiał – zgodnie z tradycją – czekać pod bramami miasta na zezwolenie Senatu na wejście do miasta. Cezar chciał wykorzystać możliwość złożenia kandydatury zaocznie, jednak możliwość tę skutecznie zablokował Marek Porcjusz Katon. Mając do wyboru triumf albo tytuł konsula, Cezar zrezygnował z tego pierwszego.
Pierwszy triumwirat i jego konsekwencje dla Rzymu
Niedługo po powrocie, w roku 60 p.n.e., Cezar zawarł I triumwirat – tajne porozumienie z konsulami Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, dzięki czemu został wybrany konsulem na rok 59 p.n.e. Kwestia pierwszego triumwiratu jest przez współczesnych historyków różnorako interpretowana, jednak najczęściej przyjmuje się, że dominującą pozycję w tym spisku politycznym miał Pompejusz, posiadający duże zaplecze polityczne, oraz Krassus z równie dużym zapleczem finansowym, podczas gdy Cezar, z racji swojej popularności wśród ludu i wojska, był tylko wykonawcą ich decyzji.
Cezar natychmiast podjął jedną z najważniejszych reform – reformę agrarną. Podstawową zmianą był zakaz przeprowadzania przymusowego wykupu ziemi bez zgody właściciela. Umożliwiono także nadziały ziemi, w pierwszej kolejności obiecanej zasłużonym weteranom Pompejusza. Te najważniejsze punkty reformy musiały być zaakceptowane przez senat. Przeciwnicy Cezara, z Katonem na czele, nie chcieli do tego dopuścić. Katon, znany ze swych długich przemówień w senacie, próbował „przegadać” projekt, wykorzystując zasadę, że senatorowi nie można było przerwać. Cezar podjął wtedy dosyć nieprzemyślaną i porywczą decyzję – uwięził Katona. Spotkało się to z protestem wielu senatorów, wśród których Katon cieszył się dużą popularnością. Stwierdzili oni, że „woleliby być z Katonem w lochu niż z Cezarem tutaj”. Cezar stracił na swojej popularności politycznej – w oczach ludu nie był już uważany za sprawiedliwego, a jemu samemu nie udało się przedstawić przeciwników politycznych jako nieprzejednanych i szkodzących ogółowi. Bibulus, przerażony determinacją Cezara, do końca sprawowania urzędu nie pokazał się w Senacie, ograniczając się do oficjalnego obwieszczania, że nadal „bada znaki zesłane przez bogów” (co wbrew jego zamierzeniom dodało mu tylko komiczności, nie zaś poważania).
Cezar zdołał ostatecznie przeforsować reformę z pomocą dwóch pozostałych triumwirów. Nastąpiło kolejne głosowanie nad ustawą, ale znów jeden z optymatów – tym razem Bibulus – próbował przeszkodzić głosowaniu, sugerując, że znaki na niebie na to nie pozwalają, lecz został potraktowany na posiedzeniu senatu kubłem nieczystości. Pozostałych jego kompanów zwalczono siłą i w ostateczności ustawę przyjęto. Na nic się zdały późniejsze protesty – nikt z senatorów nie odważył się sprzeciwić trzem wielkim przywódcom.
Kolejnym wątpliwym ze względu na wzrost popularności Cezara był wybór na trybuna ludowego Klodiusza. Wsławił się on zwłaszcza kazirodczym związkiem z siostrą oraz profanacjami religijnymi, ale Cezarowi był potrzebny, żeby pozbyć się z Rzymu Cycerona, czego Klodiusz rzeczywiście dokonał. Uchwalił jako trybun ludowy ustawę skazującą na wygnanie każdego, kto dopuści się zabójstwa bez wyroku sądowego. Oczywiście ustawa ta uderzała w Cycerona, który wydał na śmierć spiskowców Katyliny. Cyceron został wypędzony, a jego majątek zagrabiony przez Klodiusza. Cezar pozbył się swego kolejnego długoletniego przeciwnika.
Na tle tych istotnych wydarzeń rozgrywały się prywatne, choć niemniej istotne, sprawy Cezara. Pompejuszowi, który wcześniej miał mieć romans z ukochaną Cezara, zaoferował swoją córkę Julię, mimo że była już zaręczona z Serwiliuszem Cepionem. Mariaż ten umocnił polityczne więzy Pompejusza z Cezarem, choć jego motywem było prawdopodobnie także silne uczucie Pompejusza do Julii. Sam Cezar ożenił się z Kalpurnią, córką Pizona, któremu zagwarantował stanowisko konsula.
W Rzymie było już wiadomo, że rządzi trójka polityków, którym nikt nie ośmieli się sprzeciwić. Senat świecił pustkami, ale Cezarowi nie przeszkadzało to w uchwalaniu kolejnych ustaw. Jedną z nich było przyznanie mu na pięć lat namiestnictwa w Galii Przedalpejskiej i Ilirii z granicą na rzece Rubikon oraz Galii Narbońskiej. Zwłaszcza ta ostatnia kusiła Cezara możliwościami prowadzenia tak potrzebnych mu kampanii wojennych i zdobycia pieniędzy.
Namiestnictwo Cezara w Galii
Cezar wybrał się do Genewy w marcu 58 roku p.n.e., żeby tam zorganizować akcję zbrojną przeciwko Helwetom. Nie zagrażali oni w sposób bezpośredni państwu rzymskiemu, jednak stanowili dobry pretekst dla Juliusza do zdobycia łupów i sławy. Cezar rozbił doszczętnie 300-tysięczne plemię, a ocalałych wziął w niewolę.
Kolejnym plemieniem, które miało zagrażać bezpieczeństwu Republiki Rzymskiej, było germańskie plemię Swebów, dowodzone przez wojowniczego Ariowista. Powodem do wojny miał być konflikt z plemieniem Eduów, sprzymierzonym z Rzymem. Cezar dowodził osobiście siłami znacznie przeważającymi technicznie i liczebnie wroga. Po kilku dniach walk u stóp Wogezów Germanie rzucili się do ucieczki. Dzięki swemu zwycięstwu powstrzymał on na długie lata ekspansję Germanów na Galię.
Jesienią 58 roku p.n.e. Cezar dał odpocząć swojej armii i rozlokował ją na dość rozległych terytoriach; sam udał się do swojej prowincji nad Padem. Jednak już w 54 r.p.n.e. podjął kolejną zwycięską wyprawę, tym razem przeciwko Belgom, następnie przeciwko Nerwiom, których także pokonał. Zwycięstwa te wywołały powszechny zachwyt i radość w Rzymie, ogłoszono nawet piętnastodniowe święta.
Zjazd triumwirów w Lukce
W 56 roku p.n.e. w mieście Lukka odbył się zjazd triumwirów oraz wielu innych wpływowych osobistości. Cezar wezwał do siebie swoich dawnych politycznych współpracowników w obawie o przetrwanie sojuszu – w Rzymie dochodziło do waśni pomiędzy Krassusem a Pompejuszem, który to w obawie o swoją pozycję zaczął współpracować z optymatami, zezwalając nawet na powrót Cycerona do Rzymu. Sytuacja ta była dla Cezara o tyle niebezpieczna, że jego przeciwnicy polityczni wnosili postulaty usunięcia ustaw Cezara i odwołania go z Galii. Krassus, Pompejusz i Cezar uzgodnili między sobą podział wpływów w Republice – dwaj pierwsi otrzymali konsulat, Cezar zaś przedłużenie dowództwa w Galii na pięć lat oraz znaczną kwotę pieniędzy. Cezar zapewnił sobie w ten sposób przychylność triumwirów, a także swoje dawne prowincje – czyli pole do popisów wojskowo-politycznych oraz administracyjnych.
Bunty w Galii
Przedłużenie namiestnictw Cezara w Galii wywołały niepokoje w Bretanii, zamieszkiwanej wówczas przez Wenetów. Zaczęli oni podejrzewać, że w najbliższym czasie Cezar zaplanuje inwazje na ich ziemie. Utworzyli dość dużą koalicję plemion germańskich, które zaczęły zagrażać bezpieczeństwu Republiki.
Uwięzienie posłów Cezara przez Wenetów dało mu bezpośredni pretekst do wszczęcia wojny. Wydał rozkaz zbudowania floty, której dowództwo powierzył Decymusowi Brutusowi, sam zaś objął dowództwo nad siłami lądowymi. Decydujące walki odbyły się jednak na morzu. Po odniesieniu zwycięstwa zemścił się brutalnie za uwięzienie posłów – kazał wymordować całą starszyznę wenecką, zaatakował także sojuszników Wenetów, żeby odstraszyć w ten sposób pozostałe plemiona przed takim postępowaniem.
Podobny los spotkał w latach 54–53 p.n.e. Brytów, którzy także, choć nie bez trudności, zostali rozgromieni. Kampania ta nie przyniosła jednak wielu zysków – Brytowie nie byli bogatym plemieniem, a straty, jakie Cezar poniósł w wyniku walk, przerosły łupy. Jedynym sukcesem Cezara był fakt, że jemu jako pierwszemu udało się przeprawić rzymskie oddziały przez kanał La Manche oraz na długi czas skutecznie zniechęcić ich do ingerowania w sprawy polityczne na kontynencie.
Po powrocie do Galii doszła do niego wiadomość o śmierci jego córki, żony Pompejusza, Julii, co zerwało ostatecznie przyjacielskie stosunki między nimi. Plutarch nazwał ten związek więzią powinowactwa, która Rzeczpospolitą, trawioną chorobami wewnętrznymi, utrzymywała przynajmniej w pokoju i zgodzie. W tym czasie w Galii, na skutek klęski nieurodzaju i znacznego rozproszenia sił rzymskich, wybuchł bunt plemion galijskich. Cezar był daleko, ale zdołał zebrać 7-tysięczną armię i wyruszył na odsiecz. W międzyczasie barbarzyńcy rozbili w Atuatuka armię liczącą 6000 żołnierzy. Cezar kazał wszystkich przywódców powstania wymordować, a tereny zajmowane dotychczas przez owe plemiona złupić.
Bunt Wercyngetoryksa
Sytuacja w państwie rzymskim oraz osłabienie pozycji politycznej Cezara doprowadziły w roku 53 p.n.e. do buntu w Galii. Powstaniem kierował Wercyngetoryks. Według Plutarcha, Cezar postanowił wtedy zebrać całą dostępną armię i wbrew zasadom sztuki wojennej od razu wyruszyć przeciw liczniejszemu nieprzyjacielowi.
Energiczność działań oraz element zaskoczenia spowodował, że Cezar odniósł sukces. Po drodze rozgromił rozproszone i nieprzygotowane do walki oddziały Galów, doznając jednak porażki w bitwie pod Gergowią. Następnie oblegał doskonale bronioną twierdzę w Alezji i zdobył ją w 52 roku p.n.e., biorąc do niewoli ukrywającego się w niej Wercyngetoryksa. Po raz pierwszy armia rzymska wybudowała tak gigantycznych rozmiarów umocnienia. Jeden pas umocnień miał nie pozwolić Wercyngetoryksowi wydostać się z Alezji, a drugi chronić armię Cezara przed galijskimi posiłkami, które wkrótce nadciągnęły w sile 250 000 ludzi. Galom nie udało się przerwać oblężenia, a oblegani w Alezji poddali się z powodu głodu. Cezar odniósł wielkie zwycięstwo. Według współczesnych badań Cezar okupił swój sukces wielkimi stratami w ludziach.
Samo pokonanie Wercyngetoryksa nie zakończyło powstania. Już na początku 51 roku p.n.e. musiał walczyć z Biturgigami. Cezar jednak, podobnie jak członków sojuszu galijskiego, nie potraktował ich surowo, żądając jedynie okupu i nielicznych niewolników. Ostatni konflikt, zdobycie miasta Uksellodunum, zakończył jednak bardzo brutalnie, odcinając wszystkim buntownikom ręce, chcąc przez to utrwalić potęgę Rzymu, ale także dać do zrozumienia Galom, jak wysoka jest cena nielojalności.
Ogólnie kampania przeciwko Galom zakończyła się sukcesem, jednak ogrom zniszczeń i ludobójstwa w wykonaniu Cezara był przerażający – milion zabitych, kolejny milion w niewoli – co na tamte czasy było liczbą kolosalną – zniszczone prowincje, miasta i wsie. Sławę i poważanie, jaką zdobył dzięki tej kampanii, doskonale wykorzystał do swoich przyszłych politycznych planów. Umocnił także swoją pozycję jako wódz – żołnierze byli mu wiernie oddani, gotowi spełnić każde jego życzenie. W trakcie tej kampanii Cezar wprowadził do armii wiele innowacji. Ulepszył sztukę oblężniczą, m.in. przez psychologiczne zastosowanie niektórych urządzeń oblężniczych, które Cezar uważał za mało przydatne z czysto taktycznego punktu widzenia, ale przydatne do wywoływania popłochu w szeregach wroga. Utworzył jazdę rezerwową i podwoił jej żołd.
Rozpad pierwszego triumwiratu
Latem 53 roku p.n.e. Cezar dowiedział się o śmierci Krassusa pod Carrhae. Triumwirat przestał już definitywnie istnieć. Cezarowi nie udało się odnowić związków rodzinnych z Pompejuszem, który poślubił wdowę po Krassusie. W samym Rzymie panowała wtedy anarchia, więc senat przyznał Pompejuszowi pojedynczy urząd konsularny, co wcześniej nie miało miejsca. Cezar wykorzystał tę sytuację, wysuwając żądanie wobec swego sprzymierzeńca stworzenia możliwości kandydowania zaocznie na urząd konsula.
Droga Cezara do jedynowładztwa
Z początkiem roku 50 p.n.e. wygasł urząd namiestnictwa Cezara w jego dotychczasowych prowincjach. Z obawy o swoją pozycję polityczną i możliwość degradacji do rangi zwykłego obywatela rzymskiego chciał objąć urząd konsula, ale na przeszkodzie stanęły ustawy przygotowane przez samego Pompejusza. Pierwsza z nich wprowadzała obowiązkowy okres pięciu lat przerwy pomiędzy urzędem sprawowanym w Rzymie a urzędem namiestnika. Druga nakazywała obowiązek stawienia się w Rzymie w przypadku chęci złożenia swej kandydatury na urząd konsula. Sytuację zaostrzał fakt, że przeciwnicy polityczni w Rzymie próbowali już znaleźć następcę na urząd Cezara w Galii, a Pompejusz zażądał od swego dawnego sojusznika zwrotu dwóch legionów, które senat przekazał Cezarowi na czas walk z Galami.
Cezar musiał zrobić coś, aby nie utracić wszystkiego co dotąd osiągnął. Skorzystał z wielkiego majątku, jaki zdobył w czasie swojego namiestnictwa do przekupienia stronników politycznych Pompejusza, znajdujących się w trudnej sytuacji majątkowej. Pompejusz obwołał się jednak obrońcą Republiki i senatu, i zdobył przychylność większości rodów senatorskich, które obawiały się potęgi Cezara. Samym Galom pod koniec swego namiestnictwa zmniejszył wymiar daniny i nie ingerował w ich wewnętrzne sprawy, czym zapewnił sobie ich przychylność w przyszłości. Oddanym żołnierzom wypłacił duże sumy za walkę w Galii.
W Rzymie nie brakowało mu przeciwników – senat odwołał Cezara z namiestnictwa, pozbawił go także możliwości ubiegania się o urząd konsula zaocznie. Wysłanników Cezara przysłanych do Rzymu Senat rozkazał odesłać bez wysłuchania, co mieli do powiedzenia. Fakt ten wykorzystał Cezar, żeby przekonać swoich żołnierzy do akceptacji dokonania przewrotu wojskowego w Rzymie. Przekraczając granicę Italii na rzece Rubikon, wypowiedział słynne słowa alea iacta est – „kości zostały rzucone”. Pokonanie tej granicy na czele wojska było już jawnym przeciwstawieniem się legalnej władzy Senatu, od którego nie było już odwrotu. Rozpoczęła się trwająca kilka lat wojna domowa (bellum civile). Pierwszym posunięciem Cezara było zajęcie Ariminum. W Rzymie zapanowała panika – wszyscy pamiętali rzezie za czasów Gajusza Mariusza i panowało przekonanie, że teraz też tak będzie. Sam Cezar nie napotykał oporu na swojej drodze – bez trudu zdobył miasto Korfinium, a broniącego go Domicjusza Ahenobarbusa puścił wolno, dając mu nawet wojskową kasę. Cezar oficjalnie głosił, że w imieniu ludu rzymskiego broni Republiki i urzędu trybunów ludowych przed zmową rodów senatorskich. Zupełnie zaskoczony obrotem spraw Pompejusz wraz z popierającymi go senatorami opuścił Italię, a Cezar wkroczył do Rzymu. Natychmiast otworzył skarbiec i uzyskał pieniądze potrzebne na dalszą kampanię wojenną. Udał się do Hiszpanii, aby rozprawić się ze stronnikami Pompejusza, którzy mogli zagrażać jego dalszym działaniom na Wschodzie.
Na drodze Cezara stanęło miasto Massalia, które nie chciało opowiedzieć się po jego stronie. Początkowo brał udział w oblężeniu, jednak po pewnym czasie ruszył na czele niewielkiego oddziału do Hiszpanii. Pokonał tam, nie bez trudów, armię Afraniusza i Petrejusza, pokonanych jednak nie ukarał – kazał tylko rozwiązać ich armię. W sierpniu i wrześniu 49 roku p.n.e. Cezar zajął bez walki Hiszpanię Dalszą oraz zdobytą w drodze powrotnej do Rzymu Massalię.
Po powrocie do Rzymu, w grudniu 49 roku p.n.e. został obwołany przez zastraszony i zdekompletowany senat dyktatorem. Pozwolił na powrót do ojczyzny osobom wygnanym jeszcze za czasów Sulli, uwolnił ludzi z długów, przywrócił prawa do urzędów. Funkcję dyktatora sprawował tylko 11 dni, zapewniając sobie wybór na konsula w następnym roku.
W ślad za Pompejuszem
Cezar wiedząc, że nie ma przewagi na morzu, postanowił zaskoczyć przebywającego w Grecji, od czasu przejęcia przez niego władzy w Rzymie, Pompejusza. Zebrał szybko siedem legionów i bez specjalnie dużej eskorty okrętów wojennych przeprawił się na tereny dzisiejszej Albanii. Od stycznia do lipca 48 roku p.n.e. trwały podchody i prowokacje ze strony Cezara, który znajdował się w gorszym położeniu, będąc odciętym od wszelkiego zaopatrzenia. Po przybyciu długo oczekiwanych posiłków dowodzonych przez Marka Antoniusza Cezar postanowił spróbować pobić Pompejusza. Doszło do bitwy pod Dyrrachium, w której armia Pompejusza pobiła armię Cezara, jego samego narażając na wielkie niebezpieczeństwo. Tylko błąd Pompejusza uratował Cezara przed ostateczną katastrofą. Wszystkich pojmanych jeńców Labienus, stronnik Pompejusza, stracił. Wstrząsnęło to mocno opinią o stronnictwie Pompejusza (Cezar zachowywał się w tym okresie bardzo rycersko w stosunku do pokonanych nieprzyjaciół), zwłaszcza że niejednokrotnie zdarzało się, iż na polu bitwy przeciw sobie stawali bliscy krewni. Wobec ogromnych strat i trudności zaopatrzeniowych Cezar postanowił wycofać się na wschód, w kierunku nadchodzącej armii Kwintusa Metellusa Scypiona, mającej wzmocnić siły Pompejusza, który rozbił obóz nad rzeką Enipeus koło Farsalos.
Tam też 9 sierpnia 48 roku p.n.e. doszło do decydującej bitwy. Przeciwko 22 000 żołnierzy Cezara w 80 kohortach stanęło 45 000 ludzi Pompejusza (110 kohort). Cezar dzięki swej taktyce, szczęściu i błędom Pompejusza zdołał jednak pokonać przeważające siły wroga i zdobyć obóz Pompejusza. Po bitwie Cezar wszystkim jeńcom, którzy zobowiązali się do niestawania przeciw niemu ponownie, darował wolność, a wyższym oficerom także prawo zachowania majątku. Cezar w ten sposób chciał uniknąć porównywania do mordów Sulli czy też niezbyt godnych chwały poczynań Gajusza Mariusza. Stosował też całkiem świadomie bardzo skuteczną taktykę „kto nie jest przeciw mnie, jest ze mną”, podczas gdy druga strona stosowała zasadę „kto nie jest ze mną, jest przeciw mnie”. Od osób puszczanych wolno żądał tylko przyrzeczenia nieprzyłączania się do Pompejusza i jednocześnie hojnie obdarowywał wszystkich, którzy zdecydowali się zmienić front. Strategia ta spowodowała, że większość senatorów przeniosła się w końcu do obozu Cezara i Pompejusz nie mógł już głosić, że jest obrońcą Republiki i Senatu.
Pompejusz zbiegł do Egiptu, gdzie został podstępnie zamordowany z rozkazu 14-letniego króla Ptolemeusza XIII, który obawiał się o jego wpływ na politykę egipską i konflikt z Rzymem (inna rzecz, że król był sterowany przez grono swoich najbliższych doradców). Gdy Cezar wylądował w Aleksandrii, dostał głowę zabitego Pompejusza. Legenda mówi, że widząc pokonanego wroga, Cezar nie okazał radości – a wręcz przeciwnie, zapłakał i na czole Pompejusza złożył pocałunek. W Egipcie toczyła się wtedy wojna domowa pomiędzy dziedzicami tronu, nieletnim Ptolemeuszem XIII i jego starszą siostrą Kleopatrą wygnaną z Aleksandrii. Cezar sprzymierzył się z Kleopatrą, która została jego kochanką i urodziła mu jego jedynego biologicznego syna – Ptolemeusza Cezariona. Było to dość niebezpieczne, bowiem przez dłuższy czas Cezar pozostawał jedynie „gościem” w pałacach w Aleksandrii, otoczonym przez podburzany tłum. Przy pomocy Cezara Kleopatra uzyskała niepodzielnie egipską koronę po krótkiej wojnie aleksandryjskiej, zakończonej w roku 47 p.n.e.
Walka o umocnienie władzy
W drodze powrotnej do Rzymu, w 47 roku p.n.e., Cezar pokonał w bitwie pod Zelą buntującego się króla Pontu w Azji Mniejszej, Farnakesa II, a po zwycięstwie, kończąc wyprawę wojenną, przesłał do Senatu meldunek ze słowami: veni, vidi, vici („przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem”). List z takimi właśnie słowami dostarczono senatorowi Amincjuszowi.
Następnie rozprawił się z resztkami pompejańczyków w Afryce pod wodzą Katona i Scypiona w bitwie pod Tapsus 6 kwietnia 46 p.n.e.
Reformy i jedynowładztwo Cezara
Po zwycięstwie nad Pompejuszem Cezar mógł wreszcie sobie pozwolić na poczwórny triumf w samym Rzymie latem 46 roku p.n.e. Była to ogromna uroczystość opiewająca jego zwycięstwa w Galii, Egipcie, Poncie i Afryce. Odbyły się kilkudniowe igrzyska, zabawy i turnieje, sam Cezar, żeby zyskać przychylność ludu, hojnie obdarzał wszystkich łupami wojennymi.
Korzystając z tego, że nikt nie mógł już skutecznie zagrozić jego władzy, przeprowadził liczne reformy mające podnieść państwo z anarchii i wieloletnich wojen. Obejmowały one również prowincje rzymskie, przyczyniając się do integracji Imperium. Zapoczątkował m.in. romanizację prowincji zewnętrznych poprzez wielkie akcje przesiedleńcze z terenów Italii weteranów wojen i plebsu rzymskiego, głównie do Galii, Azji Mniejszej i Afryki. W roku 46 p.n.e., jako pontifex maximus, przeprowadził przy pomocy aleksandryjskiego astronoma Sosygenesa reformę kalendarza, tworząc kalendarz juliański.
Za jego panowania powstały w Rzymie po raz pierwszy: świątynia marmurowa, łuk triumfalny i budowle kopułowe. Dokończono reformę rolną, zakazano piastowania urzędu namiestnika prowincji dłużej niż dwa lata, rozwiązano stowarzyszenia, które mogły się przyczyniać do spisków. Cezar w praktyce stał się jedynowładcą Rzymu. Senat stał się instytucją fasadową. Jego skład został powiększony do liczby 900 senatorów, poprzez edykt Cezara podnoszący kilkaset rodów ekwickich do statusu nobilitas. Dzięki temu w Senacie zdecydowaną i stałą przewagę uzyskali zwolennicy Cezara, choć stare rody senatorskie nadal próbowały mu się przeciwstawiać. W odróżnieniu od Sulli Cezar nie mordował ani nie skazywał na banicję swoich przeciwników, głosząc zasadę clementia (łagodność rządów). Nie mścił się na swych dawnych przeciwnikach politycznych, cofając nawet konfiskaty majątków.
Mimo to został szybko znienawidzony przez starą arystokrację za okazywanie niemal całkowitej pogardy dla starych instytucji republikańskich. Choć formalnie starał się zachowywać pozory legalności swojej władzy, jego faktyczne decyzje prowadziły do niemal zupełnego rozkładu dawnego systemu rządów. Przykładem takiego podejścia było nadawanie sobie i związanym z sobą ludziom najważniejszych stanowisk w państwie. W roku 49 p.n.e. przyjął dyktaturę, którą złożył po wyborze na konsula, w roku 48 p.n.e. ponownie „dał się wybrać” na dyktatora, a w 47 p.n.e., gdy powrócił do Rzymu, a jego władza dyktatorska formalnie ustała, zezwolił na wybór konsulów w normalnym trybie. W roku 46 p.n.e. zerwał jednak zupełnie z tą fikcją, każąc się mianować jedynym konsulem i to od razu na 5 lat. W 45 roku p.n.e. konsulat Cezara został przedłużony do 10 lat.
Po załatwieniu spraw w Rzymie Cezar rozgromił ostatecznie stronników nieżyjącego już Pompejusza. W listopadzie 46 roku p.n.e. Cezar, już jako konsul, wyruszył do Hiszpanii, żeby ostatecznie rozprawić się ze swymi przeciwnikami – synami Pompejusza – Sekstusem Pompejuszem i Gnejuszem Pompejuszem. Do walki doszło 17 marca 45 roku p.n.e. pod Mundą, w której armia Cezara zwyciężyła pomimo przewagi wroga. Na placu boju legli jeden z synów Pompejusza, Gnejusz oraz Labienus, wódz wojsk Pompejusza.
Po bitwie pod Mundą nikt już nie był w stanie zagrozić jedynowładztwu Cezara. 14 lutego 44 p.n.e. Senat obwołał Cezara dyktatorem wieczystym (dictator in perpetuum) najwyższym kapłanem, imperatorem i „ojcem ojczyzny”. Podczas igrzysk Antoniusz próbował wręczyć mu koronę, ale ten jej nie przyjął widząc dezaprobatę licznie zebranego tłumu, ponadto Cezar nadal starał się zachowywać pozory republikańskiej legalności.
Zabójstwo Cezara
Na czele opozycji wobec Cezara stanął Gajusz Kasjusz Longinus i Marek Juniusz Brutus. Longinus był związany wcześniej z obozem Pompejusza, po klęsce pod Farsalos poddał się Cezarowi, jednak nadal głośno wyrażał wobec niego swoją niechęć. Odmiennie Brutus – był przyjacielem dyktatora, ale z upływem czasu zaczął go nienawidzić, choć właśnie, z łaski Cezara, został pretorem.
Cezara ostrzegano przed możliwością zamachu na jego życie. Jednak on zawsze podchodził do tego z dystansem, twierdząc, że żyłby cały czas w obawie, gdyby ciągle otaczała go straż przyboczna. Był przy tym pewny, że nikt nie odważy się na dokonanie zamachu, gdyż wywoła to kolejną wojnę domową. Na domiar planował wyprawę na Wschód, która miała się rozpocząć 18 marca 44 roku p.n.e. 15 marca 44 roku p.n.e., w dniu idów marcowych, Cezar omal nie pokrzyżował planów skrytobójców. Żona błagała go, aby pozostał w domu, bowiem tej nocy męczyły ją krwawe koszmary. Cezar niechętnie, ale chciał się przychylić do jej próśb, jednak wizytujący jego dom wysłannicy zamachowców przekonali go do wyjścia na obrady senatu.
Przybywszy do portyku teatru Pompejusza, sali przeznaczonej na zebrania senatu, Cezar zajął miejsce w swym krześle kurulnym. Wówczas podszedł doń Tiliusz Cymber, prosząc o łaskę dla wygnanego brata, a za nim zaczęli podchodzić inni spiskowcy. Cezar rozdrażniony tą natarczywością, próbował wstać, ale wtedy Cymber ściągnął mu togę, co miało być umówionym znakiem ataku dla wszystkich.
Pierwszy cios zadał Publiusz Serwiliusz Kaska, jednak uderzenie było za słabe. Cezar odpłacił się mu ugodzeniem rylca w ramię, jednak wtedy posypały się na niego (wedle tradycji) 23 ciosy zadane sztyletami. Ostatni cios, zadany ręką Brutusa, którego Cezar uważał za przyjaciela, okazał się śmiertelny po którym padł, zakryty własną togą, u stóp posągu Pompejusza, swego dawnego stronnika i wroga.
Skrytobójcy, którzy nie mieli żadnych planów, rozbiegli się. Zaskoczony i zdezorientowany lud pobudziła wzruszająca i porywająca pogrzebowa mowa Marka Antoniusza i obróciła Rzym przeciwko zamachowcom. Wydano nakaz ścigania ich. W ciągu kilku lat wszyscy z nich ponieśli śmierć, w bitwie lub z własnej ręki. Żaden z wykonawców zamachu nie zmarł z przyczyn naturalnych. Longinus i Brutus popełnili samobójstwo w roku 42 p.n.e.
Cezar nie zdążył więc wypełnić planów podboju Daków i Partów. W swym testamencie Cezar ustanowił swoim spadkobiercą Gajusza Oktawiusza, późniejszego cesarza Oktawiana Augusta, wnuka swej siostry, Julii.
Żony, kochanki i dzieci Cezara
Żony
Kornelia – pierwsza żona, matka dziecka Cezara – Julii, czwartej żony Pompejusza, córka konsula Cynny ze stronnictwa popularów. Małżeństwo to było wynikiem porozumienia rodów kierujących stronnictwem popularów, w zamierzeniu mając stać się ostoją ich porozumienia. Odmowa Cezara wobec nakazu rozwodu wydanego przez ówczesnego dyktatora Sullę ze stronnictwa optymatów doprowadziła do pozbawienia Cezara posagu Kornelii i funkcji flamen Dialis oraz konieczności ucieczki Cezara w Góry Sabińskie. Zmarła w roku 69 p.n.e.
Pompeja – druga żona w latach 67–62 p.n.e., wnuczka Sulli. Małżeństwo zawarte zostało głównie z pobudek politycznych; rozwód nastąpił z powodu afery w domu Cezara (Afery z misteriami Dobrej Bogini), związanej z domniemanym kochankiem Pompei – Klodiuszem.
Kalpurnia – trzecia żona.
Kochanki
Serwillia – kochanka, według niektórych źródeł jej syn – Marek Juniusz Brutus miał być synem Cezara
Kleopatra VII – kochanka, urodziła Cezarowi syna – Cezariona
Nikomedes IV – niepotwierdzony (lecz powszechnie znany ze wzmianki u Swetoniusza, jeszcze za czasów Cezara, na zasadzie „tajemnicy Poliszynela”) związek homoseksualny.
Dzieci Cezara
Julia – z Kornelią Cynnillą
Cezarion (zamordowany potem przez Oktawiana) – z Kleopatrą
Oktawian August – adoptowany przez Cezara.
Drzewo genealogiczne rodziny cesarskiej
Dorobek literacki
Corpus Caesarianum
Oprócz mów, poezji i dramatów niezachowanych do naszych czasów, Cezar napisał dwie sławne monografie historyczne, które wchodzą do tzw. Corpus Caesarianum (wyd. w j. polskim: Corpus Caesarianum, tłum. i oprac. E. Konik, W. Nowosielska, Wrocław 2006):
O wojnie galijskiej (Commentarii rerum gestarum belli Gallici albo inaczej De bello Gallico). Cezar napisał siedem ksiąg tego dzieła, ma ono jednak ich osiem. Autorem ósmej jest Aulus Hircjusz.
O wojnie domowej (Commentarii rerum gestarum belli civilis) – ta monografia nie jest dokończona, pracę nad nią przerwała Cezarowi śmierć (wcześniejsze wydanie w j. polskim: Cezar, O wojnie domowej, tłum. J. Parandowski, Warszawa 1951).
Dyskusyjne jest autorstwo Cezara w stosunku do dawniej przypisywanych mu pozostałych dzieł, składających się na tamten zbiór:
O wojnie aleksandryjskiej (De Bello Alexandrino) – opisujące wojnę aleksandryjską,
O wojnie afrykańskiej (De Bello Africo) – opisujące kampanię w północnej Afryce,
O wojnie hiszpańskiej (De Bello Hispaniensis) – opisujące walki w Hiszpanii.
Dzieła zaginione
Był także autorem pisma z dziedziny gramatyki De analogia, dedykowanego Cyceronowi, oraz pamfletów przeciwko Katonowi zatytułowanych Anticatones. Te dwie pozycje nie zachowały się do naszych czasów.
Urzędy sprawowane przez Cezara i jego tytuły honorowe
84–82 p.n.e. – flamen Dialis
81 p.n.e. – corona civica
73 p.n.e. – kolegium pontyfików
68 p.n.e. – kwestor Hiszpanii Dalszej
66 p.n.e. – kurator Via Appia
65 p.n.e. – edyl kurulny
63 p.n.e. – pontifex maximus
62 p.n.e. – pretor
61 p.n.e. – namiestnik Hiszpanii Dalszej
59 p.n.e. – konsul
58 p.n.e. – namiestnik Galii
49 p.n.e. – dyktator
48 p.n.e. – konsul
46 p.n.e. – dyktator na 10 lat, konsul
45 p.n.e. – „konsul bez kolegi”
44 p.n.e. – konsul, pater patriae (ojciec ojczyzny), dyktator dożywotni, odmowa przyjęcia tytułu króla
42 p.n.e. – uchwałą senatu i ludu zaliczony w poczet bogów jako „Divus Iulius” – Boski Juliusz
Juliusz Cezar w filmie
Najbardziej znanym odtwórcą roli Juliusza Cezara w kinematografii jest Rex Harrison, który wystąpił w filmie Kleopatra (1963) w reżyserii Josepha L. Mankiewicza. Aktor ten zdobył nominację do Oscara.
Zobacz też
drzewo genealogiczne Juliuszów Cezarów
szyfr Cezara
Forum Cezara
Juliusz Cezar – sztuka Szekspira
Juliusz Cezar – opera Händla
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Pisma Cezara, tzw. Corpus Caesarianum na The Latin Library
Gajusz Juliusz Cezar – dzieła w bibliotece Polona
Autorzy pamiętników i dzienników
Dynastia julijsko-klaudyjska
Konsulowie Republiki Rzymskiej
Ludzie urodzeni w Rzymie
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Rzymscy namiestnicy Galii
Rzymscy namiestnicy Hiszpanii
Wodzowie rzymscy
Zmarli w 44 p.n.e.
Byłe Artykuły na Medal |
1834 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwinea%20R%C3%B3wnikowa | Gwinea Równikowa | Gwinea Równikowa (; ; ); oficjalna nazwa państwa to Republika Gwinei Równikowej (; ; ) – państwo położone w centralnej Afryce. Jest to jedno z najmniejszych państw tego kontynentu oraz jedyne, gdzie językiem urzędowym jest hiszpański. W czasach kolonialnych występowało pod nazwą Gwinea Hiszpańska. Graniczy od północy z Kamerunem oraz od południa i wschodu z Gabonem. Wybrzeża państwa oblewają wody Zatoki Gwinejskiej będącej częścią Oceanu Atlantyckiego. Wody terytorialne od zachodu dzieli z Wyspami Świętego Tomasza i Książęcą oddalonymi od niej o ok. 230 km. Terytorium Gwinei Równikowej składa się z dwóch części: kontynentalnej i wyspiarskiej. Kontynentalna część państwa, zwana Rio Muni lub Mbini, leży na półkuli południowej, a należąca doń wyspa Annobón na północnej.
Od tysięcy lat teren obecnego państwa zamieszkiwali tubylcy. Kontynentalną część państwa zamieszkiwali Fangowie, zaś na wyspie Bioko osiadł lud Bubi. Pod koniec XV w. nastąpiła ekspansja kolonialna. Terytorium Gwinei Równikowej odkryli Portugalczycy i oni początkowo nim władali. Po wejściu w życie postanowień traktatu z El Pardo stał się on kolonią hiszpańską. Pod koniec XIX w. rosła liczba buntów lokalnej ludności, ale i też Hiszpanie silniej zaciskali swoje więzy kolonialne z Gwineą Hiszpańską. Zakładali plantacje kakaowca i kawy. Gwinea Równikowa uzyskała niepodległość w 1968 r., na której pierwszą dekadę przypadł totalitarny terror Francisco Macíasa Nguemy, a kolejne pół wieku dyktatura jego dawnego współpracownika i krewnego - Teodoro Obianga Nguemy Mbasogo.
Gwinea Równikowa to państwo rozwijające się. Dochody czerpie głównie z rolnictwa, wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego oraz przemysłu drzewnego. Jako kraj wielokulturowy posiada trzy języki urzędowe oraz wiele plemiennych w codziennym użyciu.
Etymologia nazwy
Obecną nazwę, Gwinea Równikowa, nadano po odzyskaniu niepodległości w 1963 r. Przyjęto ją ze względu na położenie kraju nad Zatoką Gwinejską (przebiega przez nią równik) oraz niewielkie oddalenie od równika.
Symbole państwowe
Narodowe symbole Gwinei Równikowej są zaczerpnięte z bogatej przyrody i historii państwa.
Herb i flaga
Herb Gwinei Równikowej ma kształt tarczy. Na jej białym polu widnieje puchowiec pięciopręcikowy, pod którym król Bonkoro w 1843 r. podpisał traktat z Hiszpanią. Pod tarczą umiejscowiona jest wstęga z dewizą „Jedność, pokój, sprawiedliwość” (hiszp. Unidad, paz, justicia). Z kolei nad nią znajduje się sześć gwiazdek symbolizujących poszczególne części kraju: część kontynentalną i wyspy: Bioko, Annobón, Elobey Grande, Elobey Chico i Corisco. Czterokolorowa flaga jest w proporcjach 3:2. W centrum umieszczony jest herb. Barwy jej (biały, niebieski, zielony, czerwony) odwołują się do historii i uwarunkowań geograficznych kraju. Obowiązuje ona od 1979 r.
Hymn
Słowa pieśni Caminemos pisando la senda napisał Atanasio Ndongo Miyone. Muzykę skomponował Hiszpan Ramiro Sánchez López. W nagrodę dostał 25 000 peso. Hymn ma nastrój patriotyczny i wyraża antykolonialną postawę. Został przyjęty w dniu odzyskania niepodległości, 12 października 1968 r.
Geografia
Położenie
Gwinea Równikowa to niewielkie państwo położone w równikowej części Afryki. Jego powierzchnia wynosi 28 051 km², co daje mu 141. miejsce na świecie Sąsiaduje z Gabonem i Kamerunem. Od zachodu oblewają go wody Zatoki Gwinejskiej (część Oceanu Atlantyckiego). Terytorium wodne Gwinei Równikowej graniczy z wodami Wysp Świętego Tomasza i Książęcej. Łączna długość granic wynosi 539 km (350 km z Gabonem, 189 km z Kamerunem). Podzielona jest ona na dwie części: dużą (2017 km²), wulkaniczną wyspę Bioko (za czasów kolonialnych Fernando Poo) i kontynentalną Mbini (pod rządami Hiszpanów Rio Muni). Kontynentalna część Gwinei Równikowej – Mbini o powierzchni 26 017 km²– leży w zachodniej części centralnej Afryki, wciśnięta między Kamerun i Gabon. Do Gwinei Równikowej należy też niewielka (17,5 km²) wulkaniczna wyspa w Zatoce Gwinejskiej – Annobón, położona ok. 600 km na południowy zachód od Bioko. Do tego dochodzą pomniejsze przybrzeżne wyspy, m.in. Corisco (15 km²), Elobey Grande (2,27 km²), Elobey Chico (0,19 km²) i Mbañe (0,30 km²).
Ukształtowanie powierzchni
W Gwinei Równikowej wyróżnić można dwa obszary: nizinny ciągnący się wzdłuż brzegów i wyżynno-górzysty zajmujący pozostałą, zdecydowanie większą część państwa.
Linia brzegowa Mbini, podobnie jak należących do Gwinei Równikowej wysp, jest słabo rozwinięta. Dalej na wschód teren Rió Muni staje się pofałdowany i przechodzi w wyżyny i góry. Wzniesienia są niskie i mają przeważnie 500–800 m n.p.m., a najwyższym szczytem jest Monte Mitra (1200 m n.p.m.). Zbocza wzniesień porasta bujna roślinność wilgotnych lasów deszczowych.
Wszystkie wyspy Gwinei Równikowej są pochodzenia wulkanicznego. Największa z nich Bioko (2017 km²) znajduje się na północ od lądu, 40 km od wybrzeży Kamerunu w Zatoce Bonny (Biafra) stanowiącej część Zatoki Gwinejskiej. Teren wyspy jest górzysty i mocno zalesiony. Bioko cechuje się także stromym i skalistym wybrzeżem, gdzie można znaleźć sporo ukrytych, kamienistych plaż. Największy szczyt wyspy i Gwinei Równikowej Pico Basilé (w czasach kolonialnych Santa Isabel) jest tak naprawdę podwodnym wulkanem mającym 3011 m n.p.m. Gwinea Równikowa położona jest na tarczy krystalicznej w obrębie Płyty afrykańskiej. Skały zbudowane są głównie z granitu pochodzącego z prekambru. Tylko nizinne wybrzeża są zbudowane ze skał osadowych.
Wody
Za sprawą położenia Gwinei Równikowej w obszarze klimatu równikowego, wybitnie wilgotnego występuje tu dużo rzek. Są one jednak krótkie, a do najdłuższych w kraju należą: Río Benito (338 km) i Río Utamboni. Wszystkie rzeki należą do zlewiska Oceanu Atlantyckiego. Ponadto na górskich progach skalnych występują wodospady.
Wyspy
Klimat
Obszar Gwinei Równikowej znajduje się pod wpływem klimatu równikowego wybitnie wilgotnego. Klimat ten cechuje występowanie dwóch pór deszczowych w ciągu całego roku (luty–czerwiec oraz wrzesień–grudzień). Średnia temperatura maksymalna notowana w stolicy kraju (Malabo) waha się od 31,0 °C (1993) do 33,4 °C (1998). Średnia temperatura minimalna waha się od 13,4 °C (1991) do 21,7 °C (2003). Roczna suma opadów wynosi od 1459 mm (1994) do 2700 mm (2002), co znajduje odzwierciedlenie w liczbie dni z opadami deszczu – od 121 do 249. Największe opady występują na wyspie Bioko, podczas gdy w części kontynentalnej opady są niższe. Wilgotność względna minimalna wynosi od 71,8 do 74,7%, natomiast maksymalna sięga od 97,2 do 99,7%. Bliskość oceanu sprawia, że wahania temperatur w ciągu roku są niewielkie. Średnie miesięczne temperatury powietrza wynoszą ok. 26 °C. Średnie roczne ciśnienie atmosferyczne waha się w granicach od 1005,2 do 1009,3 hPa.
Flora
W szacie roślinnej Gwinei Równikowej dominuje typowa dla strefy klimatu równikowego wybitnie wilgotnego formacja roślinna, czyli wiecznie zielone lasy tropikalne, popularnie zwane dżunglą. Występuje tu ok. 2741 gatunków roślin (według innego źródła: 3250). Liczne są endemity np. Myrica arborea z rodziny woskownicowatych (Myricaceae). Tutejsze lasy, które zajmują 58,2% powierzchni kraju, pozostają wciąż niedokładnie przebadane (pod tym względem lepiej prezentują się lasy Kamerunu czy Gabonu) i w związku z tym wiele gatunków czeka na odkrycie. W sierpniu 2015 r. naukowcy odkryli nowy gatunek, Grossera angustifolia z rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Do bardziej znanych roślin należy mahoń, okume oraz wiele gatunków palm. Rozprzestrzenił się tu bardzo bananowiec, który został sprowadzony przez Europejczyków. Oprócz wilgotnych lasów deszczowych na obszarze Gwinei Równikowej, szczególnie na terenie podmokłych wybrzeży, rosną lasy namorzynowe.
Fauna
Gwinea Równikowa może poszczycić się także bogatą fauną. Świat zwierząt reprezentują 194 gatunki ssaków, 418 gatunków ptaków oraz 91 gatunków gadów. Tropikalne puszcze Gwinei Równikowej są rajem dla małp. Występują tu goryle, szympansy, ale także rzadko występujące mandryle i gerezy czarne. Ponadto tutejsze lasy zamieszkują słonie leśne, lamparty, antylopy (np. sitatunga) oraz krokodyle. W Gwinei Równikowej występuje również największy płaz bezogonowy świata – żaba goliat. Podobnie jak flora, tak i fauna nie została jeszcze dobrze przebadana.
Ochrona przyrody
Bogactwo przyrodnicze Gwinei Równikowej zagrożone jest przez rabunkową gospodarkę leśną oraz kłusownictwo. W odpowiedzi na ten problem powołano w 2000 r. trzynaście parków narodowych na czele z największym obszarem chronionym Gwinei Równikowej Parkiem Narodowym Monte Alén. Prowadzone są też akcje edukacyjne w celu zwiększenia świadomości społeczeństwa na temat bogactwa przyrodniczego kraju i jego zagrożenia. Dodatkowo każda firma w Gwinei Równikowej musi dowieść, że jej działalność nie będzie szkodzić naturze. Władze kraju ograniczyły eksport drewna oraz starają się chronić lasy przed kłusownikami. Gwinea Równikowa weszła także w skład międzynarodowych organizacji mających na celu ochronę przyrody:Komisji Ochrony Ekosystemów Leśnych Afryki Centralnej (COMOIFAC), UNEP (ang. United Nations Environment Programme) i CMS (ang. Convention on Migratory Species od Wild Animals).
Historia
Czasy przedkolonialne
Jest to najsłabiej poznana partia dziejów Gwinei Równikowej. Pierwszymi mieszkańcami kontynentalnej części Gwinei Równikowej byli prawdopodobnie Pigmeje, których izolowane osady można znaleźć w północnej części regionu Mbini. Osiedli oni tu ok. V w. W XVII-XIX wieku na dzisiejsze obszary Río Muni przybyli przedstawiciele ludów Bantu – lud Fang, zaś na wyspę Bioko migrowali przedstawiciele ludu Bubi, zamieszkującego Kamerun i Mbini. Wyspę Corisco zamieszkiwały ludy Benga. Mieszkańcy Annobón pochodzący z Angoli zostali sprowadzeni przez Portugalczyków.
Czasy kolonialne
Pierwszym Europejczykiem, który tu przybył w 1471 r., był portugalski odkrywca wyspy Bioko Fernão do Pó, który dotarł tu w poszukiwaniu morskiej drogi do Indii. Nadał on wyspie nazwę Flor Formosa, co oznacza po portugalsku „piękny kwiat”. Szybko jednak przyjęła się nazwa od imienia jej odkrywcy, później zhispanizowana na Fernando Poo. 1 stycznia 1472 r. Portugalczycy odkryli kolejną wyspę nazywając ją Anno Bom (port. Dobry Rok). Wyspy te zostały zasiedlone przez Portugalczyków już w 1474. Zachowali kontrolę nad wyspami i wybrzeżem Gwinei aż do 1778, kiedy to na mocy traktatu z El Pardo scedowali prawo do tego obszaru Hiszpanii w zamian za terytoria w Ameryce Południowej. Obecne terytorium Gwinei Równikowej weszło w skład Wicekrólestwa La Platy W latach 1827–1843 Brytyjczycy utworzyli na wyspie Bioko bazę wypadową do zwalczania handlu niewolnikami w Zatoce Gwinejskiej. Kontynentalna część dzisiejszej Gwinei Równikowej, zwana przez Hiszpanów Rio Muni lub Hiszpańska Gwinea Kontynentalna (hiszp. Guinea Continental Española), stała się hiszpańskim protektoratem w 1885, a kolonią – w 1900. Ponadto na początku XX wieku wydzielone były dwie kolonie wyspiarskie Elobey, Annobón y Corisco oraz Fernando Póo. W 1909 zostały one połączone jako Hiszpańskie Terytoria Zatoki Gwinejskiej (Territorios Españoles del Golfo de Guinea), choć częściej używana była nazwa Gwinea Hiszpańska. Od 1935 używano podziału na część wyspiarską (Fernando Póo ze stolicą w Santa Isabel i kontynentalną (Guinea Continental ze stolicą w Bata). Podział ten był widoczny choćby podczas hiszpańskiej wojny domowej, kiedy to dzisiejsze Bioko popierało rebelię, a Río Muni pozostało wierne republice. 1 kwietnia 1960 dwa dystrykty zmieniły swój oficjalny status kolonii na prowincje zamorskie Fernando Póo i Río Muni. W 1963 zostały ponownie połączone, by utworzyć zamorski region autonomiczny Gwinei Równikowej. 11 sierpnia 1968 r. przeprowadzono referendum dotyczące konstytucji, a we wrześniu powołano prezydenta, którym został popieramy przez wycofujących się Hiszpanów Francisco Macías Nguema. Ostatecznie Gwinea Równikowa uzyskała niepodległość 12 października 1968. 6 listopada 1968 roku na podstawie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 260 Gwinea Równikowa została członkiem ONZ.
Niepodległa Gwinea Równikowa
Dyktatura Francisco Macíasa (1968–1979)
Pierwszy prezydent Gwinei Równikowej Francisco Macías Nguema służył wcześniej w kolonialnej administracji. Wywodził się z populistycznego ugrupowania MONALIGE, a w początkowym okresie rządów popierał idee wolnego i liberalnego społeczeństwa. Władzę sprawowała koalicja czterech partii politycznych reprezentujących interesy poszczególnych grup etnicznych. Już po upływie niecałego roku prezydent zaostrzył kurs, zlikwidował wszystkie działające w kraju partie polityczne i zaczął budować dyktaturę totalitarną. Na skutek szowinistycznej polityki rządu w marcu 1969 roku z Gwinei Równikowej wyjechało 7000 Hiszpanów. Wielu z nich stanowiło siłę wysoko wykwalifikowanych i wykształconych pracowników, których brak doprowadził do załamania się gospodarki. W 1970 roku doszło do sporu między Gwineą a Gabonem o wyspę Mbagne. Oba państwa rościły do niej pretensje, gdyż leżała w rejonie obfitującym w zasoby gazu ziemnego i ropy naftowej. W 1970 prezydent Bongo wysłał wojsko w celu okupacji wyspy. W 1972 państwa zobowiązały się rozwiązać spór polubownie, czego jednak nie udało się wypracować. W 1971 roku doszło do nieudanego zamachu stanu. W 1972 roku Macías Nguema ogłosił się dożywotnim prezydentem, a swoje rządy z czasem oparł na klanie Esangui i fanatycznym szczepie Fan, który ogłosił go mianem „Wielkiego Czarownika”. Służby przeprowadziły czystkę opozycji wewnątrzrządowej, a następnie dokonały serii morderstw domniemanych przeciwników Macíasa, a także osób zwyczajnie mu nieodpowiadających. Nieustanne łamanie praw człowieka przez wojsko i inne służby sprawiło, że za jego rządów z kraju wyjechało około 125 tysięcy mieszkańców. Prezydent budował kult jednostki, który starał się wdrożyć o katolicyzm, a duchownych niepopierających go poddał surowym represjom. Do kryzysu gospodarczego doprowadził pogarszający się stan zdrowia psychicznego prezydenta, który zaczął wydawać coraz bardziej abstrakcyjne rozporządzenia, które rujnowały gospodarkę kraju. Katastrofalna w skutkach okazała się szczególnie decyzja o likwidacji Banku Centralnego. W obliczu kryzysu, 3 sierpnia 1979, prezydent został obalony, a następnie stracony przez swojego siostrzeńca, przywódcę wojskowego puczu Teodoro Obiang Nguema Mbasogo.
Dyktatura Teodoro Obianga (od 1979)
Po puczu, Nguema Mbasogo został nowym prezydentem kraju. W początkowej fazie jego rządów doszło do kilku nieudanych puczów. Do pierwszej próby zamachu doszło w kwietniu 1981, a następnie w maju i w listopadzie 1983. Mimo niepewnej sytuacji, rząd Hiszpanii jako pierwszy uznał nowe władze oraz zaoferował pomoc finansową i techniczną. Rząd uznało też Maroko, któremu pozwolono na stacjonowanie wojsk na terenie Gwinei od roku 1979 do 1994. Już na początku lat 80. XX w. Obiang podjął próbę ograniczenia wpływów hiszpańskich i ściślejszego powiązania kraju z francuskojęzyczną strefą gospodarczą. W grudniu 1983 Gwinea Równikowa została członkiem Unii Celnej i Gospodarczej Afryki Środkowej. W sierpniu dołączyła do Banku Państw Afryki Środkowej, a w styczniu 1985 weszła do strefy walutowej franka, zastępując dotychczasową walutę ekwele frankiem CFA. Wzrastający poziom francuskich wpływów w gospodarce miał odzwierciedlenie w regularnym uczestnictwie prezydenta Obianga w Szczytach Francusko-Afrykańskich i rozszerzeniu programu nauczania języka francuskiego w szkołach. W lutym 1998 język francuski został drugim oficjalnym językiem w Gwinei Równikowej.
Obiang ogłosił przywrócenie rządów prawa i zerwanie z represyjnymi działaniami swego poprzednika, jednak utrzymał zakaz działalności partii politycznych i sprawował władzę poprzez Najwyższą Radę Wojskową, która zdominowana była przez członków jego własnego klanu Esangui. Z powodu rosnącej presji ze strony opozycyjnych grup na uchodźstwie i potrzeby zagwarantowania międzynarodowej pomocy finansowej, zmuszony był uczynić pewne polityczne ustępstwa. Jednym z jego posunięć było ułaskawienie dawnych więźniów politycznych W grudniu 1981 w skład Najwyższej Rady Wojskowej weszli pierwsi cywile. W 1982 opracowano projekt nowej konstytucji. W referendum z 15 sierpnia 1982 poparło ją 95,38% obywateli. Konstytucja gwarantowała ochronę praw człowieka i ograniczoną formę społecznej reprezentacji w organach władzy. Jednocześnie, razem z przyjęciem konstytucji, obywatele opowiedzieli się za objęciem przez Obianga stanowiska prezydenta na okres 7-letniej kadencji. W sierpniu 1983 odbyły się wybory parlamentarne, w których 41 deputowanych, wyznaczonych przez prezydenta, zostało wybranych do Izby Reprezentantów. Pomimo pozorów demokratyzacji prezydent tak jak jego poprzednik wprowadził kult własnej jednostki. W sierpniu 1987 Obiang Nguema ogłosił utworzenie prawicowej Partii Demokratycznej Gwinei Równikowej, jako jedynej legalnie działającej w kraju. W wyborach w lipcu 1988 jej przedstawiciele zdobyli 99,2% głosy poparcia i wszystkie mandaty w parlamencie. W wyborach prezydenckich z 25 czerwca 1989 (pierwszych od czasu niepodległości) Obiang, jako jedyny kandydat, z wynikiem 99,96% głosów poparcia, zapewnił sobie reelekcję na stanowisku prezydenta na kolejną kadencję. W przeciwieństwie do innych przywódców afrykańskich, Nguema na początku lat 90. odmówił przeprowadzenia demokratyzacji co poskutkowało starciami między służbami bezpieczeństwa a opozycją. Represjonowanie opozycji i łamanie praw obywatelskich doprowadziło do kryzysu w relacjach z Hiszpanią która do tej pory oprócz Francji pozostawała głównym sojusznikiem kraju. Problemem Gwinei Równikowej był również spór z Nigerią – państwa spierały się o podział bogatych w surowce mineralne wód. W 1988 Nigeria zagroziła nawet inwazją na wyspę Bioko z powodu rzekomego umieszczania na niej stacji satelitarnej. Sprawę zakończyło dopiero spotkanie przywódców dwóch państw w 1990. W 1994 państwa zgodziły się na powołanie międzynarodowej komisji w celu demarkacji granic morskich w Zatoce Gwinejskiej. W styczniu 1998 uzbrojeni napastnicy przeprowadzili ataki na cele wojskowe na wyspie Bioko. O zamach zostali oskarżeni członkowie separatystycznego ruchu MAIB. Ruch separatystyczny tworzyli głównie członkowie ludu Bubis.
Pod koniec lat 90. XX w. prezydent podjął próbę poprawy stosunków z UE. W styczniu 1998 UE ogłosiła jednakże, że nie podejmie współpracy z Gwineą Równikową do chwili znaczącego postępu kraju w przestrzeganiu praw człowieka. Relacje z UE zostały zamrożone, a w obliczu złych stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, Gwinea Równikowa zmuszona została do szukania sojuszników spoza kręgu Zachodu a szczególnie z ChRL i Koreą Północną, Kubą i Meksykiem. Sytuacja zmieniła się po zamachach z 11 września 2001. W 2001 roku UE uruchomiła 5-letni program rozwojowy dla Gwinei Równikowej w wysokości 11 mln USD a USA stopniowo stały się największym inwestorem w Gwinei Równikowej, dokonując inwestycji głównie w sektorze naftowym. USA zapewniły oprócz tego pomoc w zakresie szkolenia i zaopatrzenia gwinejskiego wojska w celu podejmowania przez nie skutecznych operacji antyterrorystycznych i współuczestniczenia w operacjach stabilizacyjnych razem z wojskiem amerykańskim. W marcu 2002 ponad 140 członków grup opozycyjnych zostało aresztowanych pod zarzutem planowania zamachu stanu przeciw władzy prezydenta. W marcu 2003 na nowo odżył spór z Gabonem po tym jak prezydent Gabonu Omar Bongo wysłał na wyspę oddziały paramilitarne.
Na początku marca 2004 prezydent Obiang ogłosił wykrycie spisku mającego na celu przeprowadzenie w kraju zamachu stanu przeciwko jego władzy. Spiskowcy mieli zmierzać do przejęcia bogatych zasobów ropy naftowej i ustanowienia nowych władz. W Gwinei Równikowej zatrzymanych zostało 15 osób oskarżonych o udział w zamachu. O przygotowanie zamachu został oskarżony znany najemnik Simon Mann. 7 marca 2004 władze Zimbabwe zatrzymały Manna na lotnisku w Harare, razem z grupą 64 innych osób, na pokładzie samolotu wypełnionego po brzegi bronią. W lutym 2008 odbyła się jego ekstradycja do Gwinei Równikowej. Rząd Gwinei Równikowej utrzymywał, że w zamach zaangażowane były służby USA, Wielkiej Brytanii i Hiszpanii. Jednym z inspiratorów miał być również syn byłej premier brytyjskiej, Mark Thatcher. Sam Simon Mann w swoich zeznaniach potwierdził częściowo te przypuszczenia i ujawnił, że jego mocodawcy planowali uczynić Severo Moto Nsá, premiera rządu Gwinei Równikowej na uchodźstwie, nowym prezydentem Gwinei Równikowej. W okresie czwartej prezydentury Obianga doszło do kilku incydentów o charakterze zbrojnym lub zamieszek. W grudniu 2007 w Bacie i Malabo doszło do starć na tle etnicznym, po tym jak administracja oskarżyła obywateli Kamerunu o dokonanie napadu na bank. Obywatele tego państwa, w obawie przed przemocą, szukali schronienia w placówkach dyplomatycznych swojego kraju. 17 lutego 2009 władze oskarżyły nigeryjskich bojowników z Ruchu na Rzecz Wyzwolenia Delty Nigru o ostrzelanie pałacu prezydenckiego. Ruch zaprzeczył jednak jakiemukolwiek udziałowi w incydencie. W 2011 r. ogłoszono planowane na 2020 r. przeniesienie stolicy z Malabo do Oyala (w trakcie budowy).
Polityka
Ustrój polityczny
Nominalnie na mocy konstytucji z 1991 r. Gwinea Równikowa jest demokratyczną republiką konstytucyjną. Głową państwa, jak i szefem rządu jest prezydent. Jest też republiką prezydencką. W rzeczywistości prezydent Obianga sprawuje rządy dyktatorskie, podczas których dochodzi do łamania konstytucji i praw człowieka.
Konstytucja
Obecny tekst konstytucji (hiszp. Ley Fundamental de Guinea Ecuatorial) pochodzi z 1991 r. Jest to czwarta konstytucja Gwinei Równikowej (pierwsza została uchwalona w 1968 r.). Zastąpiła ona konstytucję z 1982 r., którą napisano przy pomocy ONZ. Konstytucję wprowadzono w życie po referendum, które odbyło się bez udziału zagranicznych obserwatorów. Za jej przyjęciem było 98,36% obywateli. Od tego momentu przeszła trzy duże reformy. W 1995 r. zmieniono w części lub całkowicie aż 24 artykuły. Następnie, w 1998 r., dokonano zmiany w art. 4. Zapis ten dotyczył wprowadzenia francuskiego jako trzeciego języka urzędowego. Tym samym jednostką monetarną Gwinei Równikowej mógł się stać frank CFA. Ostatnią reformą była ta z 2011 r. Na mocy ostatniej reformy wprowadzono nowe instytucje państwowe (np. Senat, wiceprezydenta) oraz poszerzono władzę prezydenta. Określono również czas sprawowania jednej kadencji przez prezydenta i ich maksymalną liczbę (dwie kadencje trwające siedem lat każda). Konstytucja określa prawne ramy państwa. Spisano ją w języku hiszpańskim. Składa się z preambuły i 134 artykułów. Wprowadza ona trójpodział władzy na wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. Największe uprawnienia ma prezydent. Wraz z kolejnymi reformami zwiększona zostaje jego władza ograniczając tym samym rolę premiera. Ponadto w konstytucji (art. 5) zapisano podstawowe prawa każdego obywatela Gwinei Równikowej. Jednak nie są one przestrzegane.
Parlament
Parlament Gwinei Równikowej, od wprowadzenia w życie ostatniej poprawki do konstytucji w 2012 r., jest dwuizbowy (wcześniej jednoizbowy ze Zgromadzeniem Narodowym liczącym 80 członków). Izbę niższą stanowi Izba Reprezentantów Ludowych (hiszp. Camara de Representantes del Pueblo). Na mocy wspomnianej wcześniej reformy wprowadzono instytucję Senatu (hiszp. Senado) jako izby wyższej parlamentu. Do Izby Reprezentantów Ludowych wybieranych 100 deputowanych na pięcioletnią kadencję. Senat liczy 70 członków. Pierwsze wybory do Senatu odbyły się w 2013 r. Obywatele wybierali 55 senatorów, bowiem 15 członków wskazuje prezydent.
Władza wykonawcza
Według prawa Gwinei Równikowej zadania władzy wykonawczej sprawuje rząd z powoływanym przez prezydenta premierem. Premier pełni funkcję marginalną. Bowiem niemal cała władza wykonawcza skupiona jest w rękach prezydenta. Obecnie funkcję tę pełni Teodoro Obiang Nguema Mbasogo. Urząd sprawuje od 1979 r. i tym samym jest najdłużej rządzącym dyktatorem Afryki. Niektóre uprawnienia prezydenta:
desygnacja premiera
ustalanie składu rządu
powoływanie 15 członków Senatu
wskazywanie zarządców prowincji
mianowanie i odwoływanie wszystkich osób pracujących w sądownictwie
rozwiązywanie Izby Reprezentantów Ludowych
rozpisywanie nowych, przedterminowych wyborów
ratyfikacja i renegocjacja traktatów międzynarodowych
zmiana prawa przy pomocy dekretów
ścisły nadzór nad siłami zbrojnymi jako najwyższy dowódca armii.
Partie polityczne
Główną i zarazem rządzącą partią jest Demokratyczna Partia Gwinei Równikowej (hiszp. Partido Democrático de Guinea Ecuatorial), w skrócie PDGE. Wcześniej, rządzącą partią była Zjednoczona Narodowa Partia Robotnicza (hiszp. Partido Único Nacional de los Trabajadores, PUNT). W 1991 r. zalegalizowano w kraju inne partie, oprócz rządzącej od czasów powstania w 1987 r. PDGE. Partia ta założona została przez aktualnego prezydenta Teodoro Obianga i w każdych wyborach do Parlamentu Gwinei Równikowej zdobywa przytłaczającą większość głosów. W rezultacie nie ma tu poważnych ruchów opozycyjnych (wiele liderów i członków wyemigrowała), a większość zarejestrowanych partii politycznych należy do koalicji PDGE. Większe partie opozycyjne to Konwencja Liberalno-Demokratyczna, Partia Postępu (zdelegalizowana w 1997 r.) oraz Konwencja Socjaldemokratyczna i Ludowa (CPDS). Obecnie największe znaczenie ma CPDS, która zdoła wprowadzić niewielką liczbę deputowanych do parlamentu.
System prawny
System sądowniczy oparty został na hiszpańskim prawie cywilnym oraz tradycyjnych rozwiązaniach zamieszkujących tu ludów rozwiązaniach w tej dziedzinie. Sądy kontrolowane są przez prezydenta, który powołuje i odwołuje pracowników sądownictwa. Najwyższą instancję stanowi Sąd Najwyższy Gwinei Równikowej. Na niższym szczeblu stoją sądy apelacyjne oraz prowincjonalne sądy pierwszej instancji. Istnieją także sądy wojskowe. Drobne sprawy cywilne i kryminalne orzekają sądy tradycyjne, gdzie sędziami jest starszyzna plemienna. Kwestie związane z konstytucją i wyborami rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny liczący pięciu członków. System prawny będący połączeniem hiszpańskiego prawa cywilnego z czasów gen. Franco, prawa wojskowego oraz plemiennego działa źle. Często oskarżonemu nie jest przyznawany adwokat i nie może się on odwołać wyroku. Problemem jest także korupcja.
Prawa człowieka
Poważnym problemem związanym Gwineą Równikową jest nieprzestrzeganie przez ten kraj praw człowieka. Według organizacji Freedom House Gwinea Równikowa jest jednym z najgorzej przestrzegającym prawa obywatelskie i polityczne krajem świata. Stanowisko to potwierdzają także raporty wiodących organizacji walczących na rzecz praw człowieka, jak Human Rights Watch czy Amnesty International. Obecnie oskarżenia stawiane są rządzącemu nieprzerwanie od 1979 r. dyktatorowi Teodoro Obiangowi. Jego rządy naznaczone są mniejszym reżimem i terrorem w porównaniu z czasami byłego lidera państwa Francisco Macíasa. Jednak Teodoro Obiang nie wystrzegł się kultu własnej osoby i przypisywania zaszczytnych tytułów. Ulubionym jego przydomkiem jest Szef (hiszp. Jefe). Używa także: Lord Wielkiej Wyspy Bioko, Annobon i Río Muni, Wielki Generał Alifanfarón. Gwinea Równikowa pochwalić się może dużymi złożami ropy naftowej i gazu ziemnego to pieniądze z wydobycia surowców wzbogacają kieszenie prezydenckiej rodziny zamiast służyć społeczeństwu, które żyje w biedzie. W zagranicznych mediach pojawiają się doniesienia o domniemanym kanibalizmie prezydenta. Polityka Obianga charakteryzuje się tendencją do autorytaryzmu – zwalczana jest opozycja, a wybory są fałszowane. Objawia się to choćby w restrykcyjnym prawie wyborczym, bowiem o urząd prezydenta ubiegać się nie może osoba posiadająca dwa obywatelstwa i zamieszkująca od 10 lat poza granicami kraju. Zapis ten wyklucza wielu działaczy opozycyjnych przebywających na emigracji. Ponadto wybory pełne są nadużyć. W kraju obserwowana jest dyskryminacja walczącej o niezależność wyspy Bioko ludności Bubi (Teodoro Obiang należy do Fangów). Władza ograniczyła też wolność prasy, słowa i zgromadzeń. Najwięcej zarzutów dotyczy łamania praw człowieka osób przebywających w więzieniach. Liczne są przypadki stawiania niesłusznych zarzutów, a oskarżeni podczas niedbale prowadzonych procesów nie mogą się bronić. W więzieniach wobec aresztowanych stosuje się tortury. Ponadto w państwowej władzy na każdym szczeblu szerzy się korupcja. Gwinea Równikowa to także miejsce, gdzie kobiety i dzieci zmusza się do nielegalnej pracy i prostytucji. Pochodzą oni z sąsiednich krajów, ale też i Azji.
Stosunki międzynarodowe
Gwinea Równikowa najlepsze stosunki utrzymuje z byłą metropolią, Hiszpanią. Stosunki dyplomatyczne pomiędzy oboma krajami nie były dotąd zerwane, a lekkiemu ochłodzeniu uległy w ostatnich latach rządów Macíasa oraz po nieudanym zamachu stanu w 2004 r. Hiszpania jest również najważniejszym partnerem kraju w dziedzinie gospodarki, nauki, techniki i handlu. Do państw, z którymi Gwineę Równikową łączą ciepłe relacje należą: Chiny wspomagające ten afrykański kraj finansowo, Francja będąca partnerem w obszarze finansów i wojskowości, Stany Zjednoczone, Korea Południowa, Kuba, Nigeria i Maroko. USA mają znaczny udział w sektorze naftowym państwa oraz pomagają państwu na polu wojskowym. Także Maroko jest znacznym wsparciem w dziedzinie obronności. Kuba to partner głównie w obszarze naukowym.
Gwinea Równikowa posiada placówki dyplomatyczne w ponad 30 krajach świata. Rośnie też znaczenie kraju ze względu na dochody z wydobycia ropy naftowej, a Gwinea Równikowa dąży do miana lokalnej potęgi.
Pomiędzy Gwineą Równikową a sąsiednimi państwami pojawiły się w ostatnich latach konflikty. Pierwszy spór, z Gabonem, dotyczył wyspy Mbane oraz ustalenia granicy w bogatej w ropę Zatoce Corisco. Kamerun, Nigeria i Gwinea Równikowa mają nie rozstrzygnięty spór o ujście rzeki Ntem i granice w Zatoce Gwinejskiej. Ponadto w 2008 r. służby Gwinei Równikowej zabiły kameruńskiego rybaka, co doprowadziło do zamknięcia granicy między krajami. Dotychczas Kamerun był ważnym partnerem tego kraju. Gwinea Równikowa eksportowała tam ropę, a w przeciwnym kierunku żywność.
Do międzynarodowych organizacji, do których przystąpiła Gwinea Równikowa należą:
Organizacja Narodów Zjednoczonych
Światowa Organizacja Zdrowia
Światowa Organizacja Handlu
Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego
Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury
Ruch Państw Niezaangażowanych
Międzynarodowy Fundusz Walutowy
Grupa 77
Unia Afrykańska
Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Środkowej
Komisja Gospodarcza Narodów Zjednoczonych ds. Afryki
Afrykański Bank Rozwoju.
Siły zbrojne
Siły zbrojne Gwinei Równikowej składają się z wojsk lądowych, marynarki wojennej, sił powietrznych oraz żandarmerii. Głównym dowódcą jest prezydent Teodoro Obiang. Kontrolą sił zbrojnych zajmuje się też Ministerstwo Obrony Narodowej Gwinei Równikowej. Armia liczy ok. 2500 osób. Najliczniejszą formacją są wojska lądowe, w których służy 1400 żołnierzy. Jest więc niewielka oraz słabo wyposażona i wyszkolona. Dysponuje kilkoma radzieckimi pojazdami opancerzonymi. łodziami patrolowymi, 1 fregatą oraz 7 samolotami i helikopterami. Stan techniczny armii jest zły, bowiem większość wojskowego sprzętu oparta jest na technologii radzieckiej, rosyjskiej i ukraińskiej. Wydatki na armię maleją. W 2006 r. wydano na ten cel 9% rocznego budżetu, podczas gdy w 2012 r. poświęcono 1% rocznego budżetu. Podobnie przedstawia się stan wyszkolenia. Wyższe pozycje w armii obsadza się według koligacji rodzinnych (7 z 9 generałów są członkami rodziny prezydenta). Stan wyszkolenia jest kiepski, a pośród żołnierzy brak dyscypliny. Nawet prezydent Obiang nie ufa armii i w skład własnej ochrony włączył Marokańczyków. Aby zmienić ten stan rzeczy zawarto umowy z Brazylią i USA na dostarczenie nowoczesnego sprzętu wojskowego. Ponadto żołnierze biorą udział w ćwiczeniach z armią Stanów Zjednoczonych. Powołano też do życia żandarmerię, której szkolenia podjęli się Francuzi.
Podział administracyjny
Gwinea Równikowa podzielona została na 7 prowincji, na których czele stoi zarządca mianowany przez prezydenta. Prowincje dzielą się na 30 dystryktów, a te na 244 gmin.
Etnografia
Ludność rdzenna, która stanowi ok. 99% populacji, to głównie ludy Bantu. Spośród nich zamieszkujący głównie kontynentalną część kraju (Mbini) Fangowie stanowią ok. 80% ludności, zaś kolejne 15% to lud Bubi, zamieszkujący wyspę Bioko (obecnie, z powodu migracji z kontynentu, Bubi stali się na tej wyspie mniejszością). Na pozostałą część populacji składa się kilka małych grup etnicznych, m.in. Fernandinos (na Bioko), Bisios i Ndowes (w regionie kontynentalnym) i Annobończycy (na wyspie Annobón, jedynym terytorium kraju na południowej półkuli). Na napływowe mniejszości narodowe składają się Europejczycy (przeważnie pochodzenia hiszpańskiego), a także sprowadzeni do pracy na plantacjach kakao i kawy Azjaci i Afrykanie. Afrykanie pochodzą z Liberii, Angoli i Mozambiku, a Azjaci to głównie Chińczycy. Istnieją również inne niewielkie mniejszości wywodzące się z Europy: brytyjska, francuska i niemiecka.
Po uzyskaniu niepodległości tysiące Gwinejczyków wyjechało do Hiszpanii. Około 100 tys. Gwinejczyków wyjechało do Kamerunu, Gabonu i Nigerii z powodu dyktatury Francisca Macíasa Nguemy. Duża liczba Gwinejczyków żyje w Brazylii, krajach hispanoamerykańskich, Stanach Zjednoczonych czy we Francji.
Imiona i nazwiska
Gwinejczycy mają dwa imiona, hiszpańskie i afrykańskie. Kiedy je zapisują, imię hiszpańskie jest pierwsze, a następnie afrykańskie, po czym zapisywane są nazwiska ojca i matki.
Gospodarka
Przed uzyskaniem niepodległości gospodarka kraju oparta była na rolnictwie i zarabiała głównie na produkcji i eksporcie kakao oraz kawy. Po latach brutalnych rządów prezydenta Maciasa rolnictwo znalazło się w kryzysie. Obecny rząd próbuje poprawić jego stan i przywrócić poziom produkcji strategicznych towarów (kakao, kawa) z czasów kolonialnych. Od czasu odkrycia ogromnych złóż ropy naftowej w 1996 i początek jej eksploatacji przyczyniły się do potężnego wzrostu wpływów budżetowych i to właśnie przemysł wydobywczy tego surowca odgrywa obecnie największą rolę w gospodarce Gwinei Równikowej. Przemysł generuje bowiem 88% zysku państwa. W 2004 roku Gwinea Równikowa była trzecim co do wielkości producentem ropy naftowej w Afryce subsaharyjskiej.
Od momentu uzyskania niepodległości Gwinea Równikowa ma najwyższy wskaźnik PKB wśród państw afrykańskich. W 2014 r. produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wyniósł 17 500 USD. Jednak większość mieszkańców kraju żyje w biedzie, a bogaci się tylko wąska elita ludzi powiązanych z władzą. Prąd dostępny jest z przerwami w większych miastach, brakuje też zdatnej do picia wody. Za sprawą bogatych złóż ropy ekonomiści wróżyli Gwinei Równikowej znaczny wzrost gospodarki. Po latach systematycznego wzrostu w 2013 r. jej gospodarka skurczyła się 1,5%. Poważnym problemem jest także wysoka i postępująca inflacja (6% w 2014 r., natomiast 3,2% w 2013 r.) oraz wysoki poziom bezrobocia (22% w 2013 r.). Wobec wysokiej wartości PKB Gwinei Równikowej nie są udzielane środki z programów pomocowych Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego, które mogłyby poprawić sytuację w kraju. Mimo łamania praw człowieka przez krajowe władze i korupcji Gwinea Równikowa nadal jest atrakcyjnym krajem do inwestycji. Działają tu międzynarodowe firmy zajmujące się wydobywaniem ropy naftowej i gazu ziemnego oraz przemysłem drzewnym. Główni partnerzy to m.in. Stany Zjednoczone, Japonia, Chiny, Hiszpania czy Francja. Gospodarka Gwinei Równikowej charakteryzuje się dodatnim saldem, gdzie przychody z eksportu towarów takich jak ropa naftowa czy drewno przekraczają wydatki przeznaczone na import. Gwinea Równikowa importuje głównie maszyny wykorzystywane przy wydobyciu ropy, sprzęt budowlany oraz samochody.
Finanse
Do 1958 r. w Gwinei Równikowej posługiwano się własną walutą, bikwele. Po tym roku przyjęto nową walutę. Przystąpiono bowiem do strefy franka CFA. W tym celu wprowadzono język francuski jako drugi język urzędowy państwa. Funkcję nadzorczą prowadzi Bank Państw Afryki Środkowej. W Gwinei Równikowej jest słabo rozwinięta sieć banków komercyjnych.
Rolnictwo
Gwinea Równikowa posiada żyzne i dobrej jakości gleby oraz cechuje się sprzyjającymi warunkami klimatycznymi dla rozwoju rolnictwa (ciepło, duże opady deszczu) to rolnictwo odgrywa jednak niewielką rolę, choć większość społeczeństwa zatrudniona jest w sektorze rolniczym. W kraju dominują niewielkie gospodarstwa rolne nastawione na zaspokajanie własnych potrzeb. Najbardziej znaczącymi towarami wytwarzanymi przez rolnictwo jest kakao i kawa. Ich produkcja największa była w latach 60. XX w., których część przypadła na lata kolonialne. Podobnie jak całe rolnictwo, tak i ich produkcja załamała się w latach 70. XX w. Związane to było z surowymi i brutalnymi rządami pierwszego dyktatora kraju, Francisco Maciasa. Obecnie produkcja tych towarów oraz całe rolnictwo wychodzi z kryzysu notując wzrost. W większych ilościach uprawia się też ryż, ziemniaki, maniok, bawełna, banany oraz olej palmowy. Ważną gałęzią rolnictwa jest również leśnictwo. Dużą część powierzchni państwa pokrywają lasy równikowe bogate w cenne gatunki drzew np. mahoń, okume, akoga. Po latach zapaści rozwija się też rybołówstwo. Połowy prowadzone są głównie w okolicach wyspy Annobón i łowi się okonie, tuńczyki, makrele, dorsze, szczupaki, rekiny, raki i żółwie morskie.
Przemysł
Największą rolę w gospodarce Gwinei Równikowej odgrywa przemysł, głównie rafineryjny. Związane jest to z występowaniem bogatych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego u wybrzeży tego państwa. Największe pola naftowe znajdują się w wodach szelfowych wyspy Bioko (są to Zafiro i Alba). Wydobycie prowadzą zagraniczne firmy naftowe takie jak ExxonMobil, Ocean Energy. Przedsiębiorstwa z rodzimym kapitałem to GEPetrol, które wydobywa ropę naftową oraz Sonagas, EG LNG eksploatujące gaz ziemny. W 2014 r. wydobyto średnio 248 000 baryłek ropy dziennie. Wydobycie było znacznie niższe od tego w rekordowym 2004 r., kiedy to wyniosło 393 000 baryłek dziennie. Średnia wydobycia ropy naftowej na przestrzeni 20 lat (1994-2014) wyniosła 213 500 baryłek dziennie. Mimo dużego wydobycia tego surowca zysk osiągają zagraniczne koncerny paliwowe, a zaledwie 20% zysku trafia do budżetu Gwinei Równikowej. Ponadto w kraju znajdują się słabo eksploatowane lub w ogóle nie wydobywane bogate rudy miedzi, złota, tytanu, cynku, ołowiu, tantalu, manganu i uranu. Znajdują się tu też zasobne pokłady boksytów, fosforytów, piasku i żwiru. Podobnie jak złoża metali są one słabo eksploatowane. Na krajowym rynku działają małe przedsiębiorstwa produkujące cement oraz żywność.
Transport
Infrastruktura kraju jest słabo rozwinięta. W Gwinei Równikowej nie działa obecnie transport kolejowy.
Sieć dróg jest słabo rozwinięta. Znajduje się tu 2880 km dróg. W przeszłości większość nie była pokryta asfaltem. Zmieniło się to dopiero w trakcie rządów prezydenta Teodoro Obianga i obecnie ⅔ dróg jest wyasfaltowanych. W kraju znajduje się zaledwie jedna dwupasmowa droga szybkiego ruchu łącząca Bata, międzynarodowe lotnisko Mongomeyen i miasto Mongomo na granicy z Gabonem. Największym portem morskim jest Bata. Rząd Gwinei Równikowej chce odgrywać większą rolę w regionie Zatoki Gwinejskiej i w tym celu rozbudowanie port w Luba. Większe porty znajdują się ponadto w stolicy kraju, Malabo oraz Mbini.
Coraz większą rolę zaczyna odgrywać transport powietrzny. W kraju znajduje się 6 lotnisk. Największe z nich to Port lotniczy Malabo położone w Punta Europa nieopodal Malabo. Obsługuje ono połączenia z Hiszpanią, Francją, Niemcami, Szwajcarią, Holandią, Kamerunem, Gabonem, Etiopią, Nigerią, Beninem. Drugim międzynarodowym lotniskiem jest to w Mongomeyen. Głównym portem lotniczym kontynentalnej części kraju jest lotnisko w Bata. Mniejsze lotniska znajdują się w Mongomo i na Annobón. W 2004 r. tylko trzy lotniska miały utwardzony pas startowy. Na rozwój transportu lotniczego może wpłynąć całkowity zakaz lotów nad terytorium Europy nałożony krajowym przewoźnikom przez Komisję Europejską.
Turystyka
Po latach terroru politycznego i izolacji kraju sektor turystyki jest słabo rozwinięty, choć powoli się rozwija (powstają wspaniałe luksusowe hotele). Najwięcej hoteli znajduje się w Malabo i Bata. Wartymi zwiedzenia są dwa największe miasta: Malabo z pięknie wkomponowanym w wybrzeże kolonialnym centrum miasta oraz Bata. Turystów przyciąga również dzika, niezbadana przyroda. Występują tu liczne, rzadkie gatunki zwierząt i roślin. Wiele z nich zagrożonych jest wyginięciem. Jest to idealne miejsce na plażowanie, odkrywanie miejscowych kultur, piesze wędrówki czy wspinaczki. Do odwiedzenia Gwinei Równikowej powinien zachęcać fakt, że jest to kraj o małej stopie przestępczości. Rzadko zdarzają się tu niewielkie kradzieże. Należy pamiętać, że jest to państwo o surowym prawie np. przewidziano wysokie kary za posiadanie narkotyków. Jednak odstraszać mogą procedury jakie trzeba załatwić przed podróżą. Aby wjechać na terytorium Gwinei Równikowej należy mieć ważny paszport oraz uzyskać wizę (w Europie można to zrobić w ambasadach tego państwa w Hiszpanii lub Francji, a w Afryce u przedstawicieli w Gabonie, Nigerii lub Kamerunie). Przed wyjazdem należy zadbać też o odpowiednie szczepienia przeciw żółtej febrze, żółtaczce, wściekliźnie, durowi brzusznemu oraz zabezpieczyć się przed malarią.
Demografia
Liczba ludności wynosi 740 743 (stan na lipiec 2015 r.). Liczba ludności stale rośnie za sprawą wysokiego przyrostu naturalnego. Pod względem liczby ludności jest to 167 kraj na świecie. Pod tym względem ustępuje Bhutanowi, a wyprzedza Czarnogórę. Wskaźnik przyrostu ludności odnotował spadek jedynie w czasach brutalnych i krwawych rządów Francisco Maciasa (wynosiła tylko ok. 110 000). Wtedy to duża część obywateli udała się na emigrację.
Gęstość zaludnienia wynosi 18 osób na km². Najsłabiej zaludnionym rejonem jest interior regionu Mbini (nie biorąc pod uwagę bezludnych wysp). Przeważają tam lasy równikowe, małe wioski oraz opuszczone plantacje jeszcze z czasów kolonialnych. Największą gęstość zaludnienia mają największe miasta kraju: Malabo i Bata oraz wyspa Bioko, na której znajduje się wiele „czynnych” plantacji. Gęstość zaludnienia Gwinei Równikowej jest słabsza niż innych państw Afryki. Większość ludności żyje na wsi (55% mieszkańców).
Gwinea Równikowa to kraj zróżnicowany pod względem etnicznym. Ludność rdzenna, która stanowi ok. 99% populacji, to głównie ludy Bantu. Spośród nich zamieszkujący głównie kontynentalną część kraju (Mbini) Fangowie stanowią ok. 80% ludności, zaś kolejne 15% to lud Bubi, zamieszkujący wyspę Bioko (obecnie, z powodu migracji z kontynentu, Bubi stali się na tej wyspie mniejszością). Osoby z plemienia Fang posiadają kontrolę nad polityką starając się marginalizować Bubi. To i ogromna dysproporcja pomiędzy ludami sprawiają, że pojawiają się separatystyczne tendencje Bubi na rodzimej Bioko. Bubi to też ciekawe plemię, choćby dlatego, że jako jedni z nielicznych ludów Afryki przyjęli dziedziczenie majątku w linii matczynej. Na pozostałą część populacji składa się kilka małych grup etnicznych. Są to np. Fernandinos zamieszkujący obecnie Bioko i będący potomkami niewolników wyzwolonych przez Brytyjczyków w XIX w., którzy przybyli na wyspę z regionu kontynentalnego. Ludy mieszkające na wybrzeżu Mbini są potocznie nazywani „pleyeros” i do tej grupy należą: Ndowes, Bujebas, Balengues, Bengas. Bardzo małymi ludami są tzw. „crioulos”, którzy mają mieszane portugalsko- afrykańskie korzenie) i Annobończycy zamieszkujący wyspę Annobón, jedynym terytorium kraju na południowej półkuli. Na napływowe mniejszości narodowe składają się Europejczycy (przeważnie pochodzenia hiszpańskiego), a także sprowadzeni do pracy na plantacjach kakao i kawy Azjaci i Afrykanie. Afrykanie pochodzą z Liberii, Angoli i Mozambiku, a Azjaci to głównie Chińczycy. Istnieją również inne niewielkie mniejszości wywodzące się z Europy: hiszpańska, brytyjska, francuska i niemiecka, której liczba wynosi ok. 1000.
Po uzyskaniu niepodległości tysiące Gwinejczyków wyjechało do Hiszpanii. Ten trend utrzymuje się również w dzisiejszych czasach, a powodem tego stanu rzeczy jest ubóstwo. Około 100 tys. Gwinejczyków wyjechało do Kamerunu, Gabonu i Nigerii z powodu dyktatury Francisca Macíasa Nguemy. Duża liczba Gwinejczyków żyje w Brazylii, Ameryki Środkowej, Stanach Zjednoczonych czy we Francji.
Ludność Gwinei Równikowej
Struktura wiekowa:
Dzieci – 1 do 14 lat – 40,47%
Młodzież i dorośli w wieku produkcyjnym – 15 do 64 lat – 55,53%
Dorośli w wieku poprodukcyjnym – ponad 65 lat – 4,01%
Przyrost naturalny: 2,51% (23 pozycja na świecie)
Wskaźnik urodzin: 33,31 urodzin/ 1000 osób
Wskaźnik śmiertelności: 8,91 zgonów/ 1000 osób
Wskaźnik migracji: 0 migracji/ 1000 osób
Struktura płci:
przy urodzeniu – 1,03 mężczyzn/ kobiet
poniżej 15 lat – 1,03 mężczyzn/ kobiet
15 do 64 lat – 2,106 mężczyzn/ kobiet
powyżej 64 lat – 0,72 mężczyzn/ kobiet
w całej populacji – 0,99 mężczyzn/ kobiet
Śmiertelność noworodków: 69,17 zgonów/ 1000 żywych urodzeń (14 pozycja na świecie)
Średnia długość życia:
w całej populacji – 63.85 lata
mężczyźni – 62,76 lata
kobiety – 64,97 lata
Wskaźnik urodzin: 4,57 dzieci/ kobietę
Zatrudnienie dzieci: 35 382 (28%)
Miasta
Na tle innych miast w Gwinei Równikowej wyróżniają się dwie tamtejsze „metropolie”: Bata oraz Malabo. Bata jest to największe miasto kraju położone w części kontynentalnej liczące 230 282 mieszkańców (dane z 2001 r.). Na drugim miejscu, biorąc pod uwagę liczbę ludności, znajduje się położona na wyspie Bioko stolica państwa Malabo. Według spisu ludności 2001 r. zamieszkuje ją 211 276 mieszkańców. Do miast liczących powyżej 200 tys. mieszkańców ma dołączyć Oyala, która ma też zostać nową stolicą Gwinei Równikowej w 2020 r. W Gwinei Równikowej znajduje się tylko 22 miasta powyżej 10 tys. mieszkańców (dane z 2001 r.).
Religia
W kraju panuje wolność dotycząca wyznawania religii, która też jest zagwarantowana przez prawo. W szkołach prowadzone są także lekcje religii. Przeważająca większość mieszkańców Gwinei Równikowej to chrześcijanie, a większość z nich należy do Kościoła katolickiego. Kościół katolicki znajdował się w kryzysie za czasów prezydenta Francisco Macíasa, kiedy to dyktator nadał sobie tytuł „Wielkiego Czarownika” i zdelegalizował kościół w 1978 r. Ten stan rzeczy nie trwał długo, a Kościół mógł już legalnie działać po dojściu do władzy Teodoro Obianga w 1979 r. Silna jest też pozycja kleru, lecz księża zauważający problem łamania praw człowieka są wtrącani do więzienia. Zaledwie kilka procent stanowią protestanci. Są to głównie baptyści i episkopalianie. Około 2% społeczeństwa to poganie oddający obiektom przyrodniczym uważanym za święte np. drzewom, strumykom. Mimo ochrzczenia część chrześcijan nadal praktykuje pogańskie rytuały pełne muzyki i tańców, a lud Fang nadal praktykuje poligamię. Ludzie wierzą także w dobre i złe duchy, a ochronę zapewniają im amulety. Rosnącą grupą religijną są muzułmanie, głównie sunnici, za sprawą imigrantów z Afryki Zachodniej i Bliskiego Wschodu.
Struktura religijna kraju w 2020 roku według The ARDA:
katolicyzm – 71,3%,
niestowarzyszeni chrześcijanie – 12,3%,
protestantyzm i niezależne Kościoły – 4,7% (wg Operation World gł.: Kościoły zielonoświątkowe, ewangelikalne, Kościół Nowoapostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego i świadkowie Jehowy – ok. 0,5%),
brak religii – 5,5%,
islam – 4,1%,
tradycyjne religie plemienne – 1,75%,
bahaizm – 0,39%.
Święta
Świętami państwowymi w Gwinei Równikowej są także Wielki Piątek oraz Poniedziałek Wielkanocny.
Zdrowie
Gwinea Równikowa leży na terenie zagrożonym malarią. Choć od 2010 r. liczba potwierdzonych przypadków spada to liczba zgonów na tę chorobę zaczęła nieznacznie maleć od 2012 r. W związku z malejącą liczbą zachorowań rząd zmniejszył także wydatki na prewencję nowych zakażeń. Duża część społeczeństwa cierpi na choroby pasożytnicze, infekcje górnych dróg oddechowych, gruźlicę, grypę, tyfus, choroby serca. Szerzą się zakaźne choroby tropikalne spowodowane choćby np. brakiem czystej, bieżącej wody. Dużym problemem były komplikacje poporodowe, niedożywienie oraz HIV (AIDS wywołane wirusem HIV jest największą przyczyną zgonów). Wirusem HIV było zarażonych w 2014 r. 6,16% ludności (31 600 mieszkańców).
Opieka zdrowotna w Gwinei Równikowej stoi na słabym poziomie. Przychody z ropy naftowej mogłyby być wykorzystane na poprawę sytuacji w służbie zdrowia, ale są marnotrawione. W 2004 r. było 25 lekarzy, 40 pielęgniarek, 2 położne, 1 dentysta i farmaceuta na 100 tys. mieszkańców. W kraju działa niewiele szkół medycznych, więc przyszły personel aby uczyć się zawodu wyjeżdża za granicę. Najczęściej ludzie ci nie wracają do ojczyzny, ponieważ pensje lekarzy w innych krajach są wyższe od tych w Gwinei Równikowej. Do głównych celów ochrony zdrowia należą: lepszy system szczepień i profilaktyki, walka przeciw chorobom tropikalnym, skuteczniejsze diagnozowanie i leczenie HIV/ AIDS, zwiększenie opieki nad kobietami w ciąży. Do głównych wyzwań należy także powiększenie opieki szpitalnej i farmaceutycznej. System służby zdrowia Gwinei Równikowej składa się z czterech poziomów. Pierwszy z nich to punkty zdrowotne w każdej wsi powyżej 600 osób. Na wyższym szczeblu znajdują się przychodnie z wykwalifikowaną pielęgniarką na poziomie średnio zaawansowanym, następnie szpitale na poziomie dystryktów. Najwyższy stopień zajmują dwa szpitale krajowe. Największy udział mają ośrodki publiczne, zaś 20% zajmują ośrodki prywatne.
Oświata
Oświata znajduje się na słabym poziomie. Jednak poziom analfabetyzmu jest niski. 95,3% społeczeństwa potrafi czytać i pisać (wśród mężczyzn 97,4%, wśród kobiet 93%). Nakłady państwa w sferze oświaty są niskie i w 2009 r. sięgnęły ok. 2% wszystkich środków budżetowych. Szkoły są przeludnione. Stosunek uczniów do nauczycieli w szkołach podstawowych wyniósł w 2000 r. 43:1, a w szkołach średnich na jednego nauczyciela przypada 23 uczniów. Brakuje także materiałów do nauki, a nauczyciele są źle opłacani.
System oświaty w Gwinei Równikowej jest wzorowany na modelu francuskim. Dzieci w wieku 3- 6 lat mogą chodzić do przedszkola, lecz ten trzyletni stopień edukacji jest słabo dostępny dla ludności wiejskiej. Powszechnym obowiązkiem szkolnym są objęte dzieci w wieku od 6 do 11 lat. Na tym poziomie edukacja jest bezpłatna. Dzieci mają takie przedmioty jak język francuski, język hiszpański, matematyka, wiedza o społeczeństwie, przyroda, WF, muzyka, sztuka. nabywają też umiejętności praktycznych. Po pięcioletniej szkole podstawowej dzieci chcące kontynuować naukę uczęszczają do czteroletniej szkoły średniej pierwszego stopnia, a następnie trzyletniej szkoły średniej drugiego stopnia. Na tym etapie rozszerzany jest zakres przedmiotów ze szkoły podstawowej i dochodzą nowe takie jak historia, geografia, fizyka, chemia, technika, literatura. Po ukończeniu szkoły średniej i zdaniu egzaminu można zapisać się na studia na krajowym uniwersytecie („Universidad Nacional de Guinea Ecuatorial” w Malabo) lub wyjechać za granicę. Do grona szkół wyższych ma dołączyć powstający w Oyali uniwersytet.
Języki
Językami oficjalnymi Gwinei Równikowej są: hiszpański, francuski i portugalski.
Kraj ten jest jedynym państwem w Afryce, w którym językiem oficjalnym jest hiszpański za sprawą skolonizowania terenu dzisiejszego państwa przez Hiszpanów. Hiszpański jest też najczęściej używanym językiem oficjalnym i posługuje się nim 67,6% ludności. Zaledwie 32,4% przypada na pozostałe języki (dane z 1994 r.). Hiszpański służy jako język urzędowy, prasy. Używa się go do komunikacji pomiędzy grupami etnicznymi. Różni się on od języka, którym posługują się rodowici Hiszpanie tym, że „tú” (ty) zastępuje się „vosotros” (wy), czasami zaimki te używane są wymiennie z zaimkami grzecznościowymi „ustedes” i „usted”. Skracane są też niektóre słowa i końcówki „-ado: przekształcone zostało w „-ao”, „luego” (potem) w „logo”. Pojawiają się trudności z określeniem rodzaju rzeczownika i rodzajnikiem „el” i „la”. Inna jest intonacja i fonetyka. Odmienne są również niektóre aspekty gramatyczne. Francuski, jako drugi język oficjalny, został przyjęty w 1997 r. Dodanie tego języka do grona oficjalnych było konieczne aby przystąpić do Wspólnoty Gospodarczej i Walutowej Afryki Centralnej i używać franka CFA. Portugalski to najmłodszy język oficjalny, bowiem został przyjęty w 2011 r. wraz z oficjalnym wejściem państwa w struktury Wspólnoty Państw Portugalskojęzycznych. Jest on pozostałością po panowaniu Portugalczyków zanim tereny te zostały przekazane Hiszpanii. Po portugalsku mówi się głównie na Annobón i jest on podobny do tego używanego na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej. Ponadto używanych jest jeszcze 11 innych języków. Poszczególne ludy porozumiewają się w swoich narzeczach i tak Fangowie używają języka fang, lud Bubi zamieszkujący Bioko- bubi, mieszkańcy wyspy Annobón- annobonés, Fernandinos- pichininglis z mnóstwem naleciałości hiszpańskich, każda grupa z ludów „pleyeros” posługuje się własnym językiem (nazwy języków takie same jak nazwy grup). Językami miejscowymi mówi się na co dzień w domach i między członkami tego samego ludu. To bogactwo językowe i kulturowe znalazło odzwierciedlenie w zapisie imion i nazwisk, ponieważ Gwinejczycy mają dwa imiona, hiszpańskie i afrykańskie. Kiedy je zapisują, imię hiszpańskie jest pierwsze, a następnie afrykańskie, po czym zapisywane są nazwiska ojca i matki.
Kultura
Gwinea Równikowa to kraj wielokulturowy. Ciągle żywe są zwyczaje miejscowych ludów. Wpływ na kulturę tego kraju wywarł długi okres kolonialny, głównie hiszpański. Także izolacja geograficzna miała wpływ na zróżnicowanie etniczne i kulturowe. Widoczna jest różnica między częścią kontynentalną, która ma w sobie więcej „folkloru” Gwinei Równikowej, a wyspą Bioko, gdzie bardziej widoczne są naleciałości kolonialne. Rozwija się również muzyka i sztuka nowoczesna.
Muzyka
Muzyka to ważny element kultury Gwinei Równikowej. Żywa i popularna jest tradycyjna muzyka plemienna. Wykonywana jest przy akompaniamencie instrumentów, a tekst czy tańce wykonywane w takt muzyki mają swoje korzenie w rdzennych wierzeniach tutejszych ludów. Instrumenty, takie jak: ksylofon, bębny, zanza czy cytry są wykonane z drewna lub bambusa i pokrywane skórą zwierząt. Ich powierzchnia dekorowana jest motywami zwierzęcymi oraz wzorami geometrycznymi. dekoracje Wśród Fangów popularny jest mwet, instrument strunowy podobny do harfy robiony z bambusa. Do tradycyjnych tańców należą: „belélé” i „ibanga” będący tańcem plemiennym Fang, gdzie ciała kobiet i mężczyzn wykonujących go pokryte są białym pudrem. Popularna jest również muzyka nowoczesna. Do chętnie granych jej gatunków należą reggae i rock and roll.
Sztuka
Tradycyjna sztuka plemienna opiera się przede wszystkim na wyrobie masek. Przedstawiają one głównie zwierzęta oraz ludzkie twarze. Ich kształt jest zniekształcony. Twarz ma kształt sercowaty, a np. nos jest wydłużony. Oczy, nos i usta zaznaczane są czarną farbą na białym tle. Maski często pokryte są kaolinem. Podczas obrzędów doczepiane są czasem zwierzęce rogi. Maski wykorzystuje się w trakcie obrzędów takich jak: dorastanie mężczyzny, ślub czy pogrzeb.
Gwinea Równikowa doczekała się również wspaniałego rzeźbiarza, Don Leandro Mbomio Nsue. Jego prace znalazły uznanie na całym świecie, a szczególnie w Hiszpanii. Dzięki kreatywności i wizjonerstwu nazywany jest „czarnym Picasso”, z którym się przyjaźnił.
Miejscem, gdzie sztuka nowoczesna miesza się z tradycjami afrykańskimi jest Muzeum Sztuki Nowoczesnej Gwinei Równikowej będące jednym z największych muzeów w Gwinei Równikowej.
Literatura
Literatura Gwinei Równikowej dzieli się na trzy główne okresy. Okres kolonialny przyniósł dzieła opisujące pojawienie się Europejczyków w Afryce, przemiany dokonujące się w społeczeństwie w tym okresie oraz poczucie własnej tożsamości związaną z walką o niepodległość. Drugi okres to czas pisarzy emigrujących z kraju pod wpływem rządów Macíasa. Najnowszy okres rozpoczął się w latach 80. XX w., gdzie poruszane są różne motywy i tematy. Twórcy chętnie odwołują się do zagranicznych autorów np. Cervantesa, Octavio Paza i Pablo Nerudy oraz przekazywanych ustnie rodzimych legend i mitów. Do najbardziej znanych pisarzy pochodzących z Gwinei Równikowej należą: María Nsué Angüe i Donato Ndongo-Bidyogo. María Nsué Angüe jest pierwszą pisarką w historii tego kraju oraz twórczynią pierwszej powieści w niepodległej Gwinei Równikowej. W swojej twórczości porusza role kobiety w tradycji plemiennej, co można także odszukać w jej najpopularniejszej powieści Ekomo. Donato Ndongo- Bidyogo odwołuje się w swych dziełach do historii. W „Las tinieblas de tu memoria negra” akcje powieści osadza w czasach kolonialnych. Trudny temat emigracji z ojczyzny podejmuje w książce „El Metro”. Zajmuje się także historią literatury Gwinei Równikowej. Do pozostałych znanych twórców należą: Juan Balboa Boneke, Juan Tomás Ávila Laurel i Francisco Zamora Loboch. Gwinea Równikowa została sportretowana w książce hiszpańskiej autorki Luz Gabas, Palmy na śniegu, a także w filmie z 2015 r. pod tym samym tytułem w reżyserii . Zarówno książka, jak też film odwołują się ona do czasów kolonialnych i trudnych relacji między tubylcami a kolonizatorami.
Kuchnia
Biznes restauratorski nie jest popularny w Gwinei Równikowej. Większość restauracji znajduje się w największych miastach kraju, czyli w Malabo i Bacie. Tam popularna jest kuchnia włoska czy chińska. Tradycyjna kuchnia jest oparta głównie na regionalnych potrawach ludów Bantu. Także widoczne są wpływy hiszpańskie. Specjalnościami tamtejszej kuchni są: kurczak podawany z masłem z orzeszków ziemnych i ryżem, grillowane mięso lub ryba z pokruszonymi nasionami dyni zawijanymi w liściach, bilola, czyli ślimaki oraz zupa paprykowa z mięsem lub rybą. Popularnym dodatkiem do potraw są bataty i jam. Chętnie wykorzystywane są banany i kokosy. Jeśli chodzi o napoje to pije się głównie osang, czyli rodzaj afrykańskiej herbaty i kawę. Z napoi alkoholowych popularny jest napój na bazie trzciny cukrowej (malamba) i wino palmowe.
Sport
Najpopularniejszym sportem Gwinei Równikowej jest piłka nożna. Kraj ten organizował wiele imprez związanych z tym sportem. Były to: Puchar Narodów Afryki 2012 we współpracy z Gabonem, Puchar Narodów Afryki 2015 zorganizowany samodzielnie oraz Żeńskie Mistrzostwa Afryki w piłce nożnej, W tej ostatniej imprezie drużyna piłkarek została mistrzem kontynentu oraz uczestniczyła w Mistrzostwach Świata w Piłce Nożnej Kobiet 2011. Rozwija się także pływanie. Do znanych sportowców należy Éric Moussambani zwany „Erikiem Węgorzem”. Był to jedyny reprezentant Gwinei Równikowej w pływaniu na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2000 w Sydney, gdzie pokonał 100 metrów stylem dowolnym w czasie 1.52.72 – dwukrotnie wolniejszym od najszybszych rywali, gorszym także od rekordu świata Iana Thorpe’a na 200 metrów. Paula Barila Bolopa, która brała udział w Igrzyskach Olimpijskich w Sydney osiągnęła najwolniejszy czasu w historii igrzysk tego dystansu 50 m dla kobiet. W Igrzyskach Olimpijskich startują również lekkoatleci – biegacze.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona oficjalna Republiki Gwinei Równikowej
Strona rządowa Gwinei Równikowej
Strona o kulturze Gwinei Równikowej
Equatorial Guinea country profile
Członkowie Organizacji Narodów Zjednoczonych
Państwa w Afryce |
1835 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gabriela%20Mistral | Gabriela Mistral | Gabriela Mistral, właściwie Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga (ur. 7 kwietnia 1889 w Vicuña, zm. 10 stycznia 1957 w Hempstead w stanie Nowy Jork) – chilijska poetka, dyplomatka i działaczka oświatowa. Laureatka literackiej Nagrody Nobla za rok 1945.
Życiorys
Lucila Godoy Alcayaga urodziła się 7 kwietnia 1889 w małym miasteczku Vicuña, w chilijskich Andach. Wśród jej przodków były osoby pochodzenia hiszpańskiego, baskijskiego oraz indiańskiego. Wychowywała się w małej andyjskiej wiosce Montegrande, gdzie uczęszczała do szkoły podstawowej prowadzonej przez jej starszą siostrę, Emelinę Molinę. Jej ojciec Juan Gerónimo Godoy Villanueva był nauczycielem, pisał wiersze, grał na gitarze i śpiewał córce. Opuścił rodzinę gdy Lucila miała 3 lata i rzadko ich odwiedzał. Jego kreatywność rozbudziła u Mistral do poezji, podobnie jak babka, która zachęcała ją do zapamiętywania wersetów biblijnych. W wieku piętnastu lat zaczęła utrzymywać siebie i matkę, krawcową Petronilę Alcayagę Rojas, pracując jako pomoc nauczycielska w nadmorskim mieście Compañia Baja, niedaleko La Serena.
W 1904 roku Mistral opublikował kilka wczesnych wierszy, takich jak Sny (Ensoñaciones), List intymny (Carta Íntima) i Nad morzem (Junto al Mar) w lokalnej gazecie El Coquimbo: Diario Radical i La Voz de Elqui, używając różnych pseudonimów i odmian swojego nazwiska. W 1906 opublikowała artykuł zatytułowany Edukacja kobiet (La instrucción de la mujer), w którym poruszyła problem ograniczeń, jakie dotykały edukacji kobiet.
W 1906 Mistral poznała Romelio Ureta, swoją pierwszą miłość, który popełnił samobójstwo w 1909 po tym, jak ujawniono dokonane przez niego defraudacje. Wkrótce potem drugi mężczyzna, który wywarł wpływ na jej życie emocjonalne, poślubił inną kobietę. Wydarzenia te znalazły odzwierciedlenie w jej wierszach. Pięć lat później wydała tomik wierszy miłosnych Sonetos de la muerte upamiętniających zmarłego. Za sprawą tych utworów zdobyła dużą popularność w Ameryce Łacińskiej.
Pseudonim Gabriela Mistral zaczęła używać od czerwca 1908 w większości swoich prac. Pseudonim literacki utworzyła z dwóch nazwisk, włoskiego poety i pisarza Gabriele D'Annunzio i francuskiego poety tworzącego w języku prowansalskim Frédérica Mistrala.
W 1908 była nauczycielką w mieście La Cantera. W 1910 przeniosła się do Santiago, gdzie uzyskała certyfikat nauczycielski. Pracowała w różnych szkołach w całym kraju, m.in. w miastach Traiguén, Punta Arenas, Antofagasta i Temuco. W 1913 miała miejsce jej pierwsza publikacja poza Chile. Wysłała opowiadanie i kilka wierszy do pisma literackiego „Elegancias” w Paryżu, który umieścił je w jednym z numerów pisma. Zwróciło to uwagę przyszłego prezydenta Chile, który mianował ją dyrektorką liceum dla dziewcząt Liceo de Niñas w Punta Arenas. W okresie napisała trzy wiersze zatytułowane Paisajes de la Patagonia (Patagońskie krajobrazy), które odzwierciedlały jej przeżycia i uczucia związane z oddaleniem od rodziny i reszty świata. Zorganizowała wiele ważnych inicjatyw, w tym wieczorne zajęcia dla pracowników, którzy nie mogli chodzić do szkoły oraz zajęcia dla ubogich.
W 1921 Mistral została dyrektorem nowej, prestiżowej szkoły w stolicy Chile, Santiago. Pisała i publikowała wiersze, artykuły i wiele innych materiałów edukacyjnych. Zainteresowała się także pismami religijnymi i duchowymi poprzez kontakty z Chilijskim Towarzystwem Teozoficznym. Rok później wydała swoją pierwszą książkę zatytułowaną Desolación. Po publikacji zaczęła podróżować i wykładać poza Chile. Lata 1922-1934 spędziła przeważnie za granicą. W czerwcu 1922 wyjechała do Meksyku na zaproszenie meksykańskiego ministra edukacji i poety José Vasconcelosa, aby współpracować w przeprowadzeniu reformy systemu edukacji po rewolucji meksykańskiej. Następnie wyjechała do USA i Europy. W 1925 Mistral została sekretarzem sekcji latynoamerykańskiej Ligi Narodów w Paryżu. Była konsulem chilijskim w Neapolu, Madrycie i Lizbonie.
Nadal podróżowała i prowadziła zajęcia na różnych uczelniach, była profesorem wizytującym w Barnard College, Columbia University w Nowym Jorku oraz w Vassar College w Poughkeepsie. 1933 objęła kierownictwo konsulatu w Madrycie. W tym samym roku adoptowała swojego siostrzeńca, Juana Miguela. Reprezentowała Chile i Meksyk w Brazylii, Hiszpanii, Portugalii, USA i we Włoszech.
W czasie II wojny światowej przebywała w Brazylii, gdzie poznała Lottę i Stefana Zweigów, z którymi szybko nawiązała przyjacielskie stosunki. W 1942 Zweig popełnił samobójstwo, a rok później odebrał sobie życie adoptowany syn poetki. W 1943 Mistral została wybrana na członka honorowego Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. W 1945 otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury, jako pierwszy laureat w tej dziedzinie pochodzący z Ameryki Łacińskiej.
W ostatnich latach życia choroba nowotworowa zmusiła ją do wycofania się z życia publicznego. W 1954 wróciła do Chile, gdzie została entuzjastycznie przyjęta. W ostatnich latach swojego życia Mistral mieszkała w Nowym Jorku. Zmarła na raka trzustki 10 stycznia 1957 w wieku 67 lat w swoim domu w Hempstead. 21 stycznia 1957 został ogłoszony w Chile dniem żałoby narodowej.
Upamiętnienie
W 1979 została ustanowiona Międzyamerykańska Nagroda im. Gabrieli Mistral w dziedzinie kultury. Wśród odznaczonych znaleźli się peruwiański poeta Antonio Cisneros i brytyjski piosenkarz rockowy Sting. Rząd chilijski ustanowił również na jej cześć nagrodę, Order Zasługi Gabrieli Mistral, która jest przyznawana pisarzom, artystom i naukowcom. W 2007 prezydent Chile, Michelle Bachelet, ogłosiła finansowanie nowojorskiej Fundacji Gabriela Mistral w celu kontynuowania spuścizny poetki poprzez finansowanie programów pomocy biednym dzieciom i osobom starszym. W 2009 chilijska prezydent Michelle Bachelet zmieniła nazwę dawnej siedziby rządu Pinocheta na Centro Cultural Gabriela Mistral. Jej wizerunek został umieszczony na banknocie o wartości 5000 peso.
Pomniki Mistral znajdują się w wielu miejscowościach w Chile. W Santiago znajduje się mural Homenaje a Gabriela Mistral autorstwa chilijskiego artysty Fernando Dazy.
Nagrody i wyróżnienia
22 grudnia 1914 r. Gabriela Mistral otrzymała pierwszą nagrodę w konkursie literackim Juegos Florales w stolicy Chile, Santiago, za poemat Los Sonetos de la muerte.
W 1945 r. otrzymała Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, za: „poezję liryczną, która zainspirowana potężnymi emocjami uczyniła z jej nazwiska symbol idealistycznych aspiracji całego świata latynoamerykańskiego”.
Dzieła
Sonety śmierci (Sonetos de la muerte, 1911)
Niepocieszenie (Desolación, 1922)
Czułość (Ternura, 1924)
Karczowanie (Tala, 1938)
Tłocznia (Lagar, 1954)
Niewydane w języku polskim
Lecturas para Mujeres (1923)
Nubes Blancas y Breve Descripción de Chile (1934)
Antología: Selección de Gabriela Mistral (1941)
Los sonetos de la muerte y otros poemas elegíacos (1952)
Recados (1957)
Poesías completas (1958)
Poema de Chile (1967)
Lagar II (1992)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Chilijscy poeci
Nobliści – literatura
Urodzeni w 1889
Zmarli w 1957
Chilijscy wolnomularze |
1836 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Graffiti | Graffiti | Graffiti – nazwa zbiorcza, różniącej się tematem i przeznaczeniem, twórczości artystycznej, bazującej na umieszczaniu np. obrazów, podpisów, rysunków w przestrzeni publicznej lub prywatnej za pomocą różnych technik, najczęściej malowania sprayem lub pędzlem i sprayem przez szablon. Zazwyczaj tworzone jest anonimowo i bez odpowiednich zezwoleń lub – rzadziej – za zgodą albo na zamówienie właściciela pomalowanego obiektu, jak np. graffiti „Łobez – plan miasta” wykonany przez miejscowych twórców.
Graffiti, szczególnie nielegalnie umieszczane w przestrzeni publicznej, przez jednych traktowane jest jako akt wandalizmu, przez innych – jako forma sztuki.
Technika
Graffiti dzieli się na malowanie „z ręki”, a więc za pomocą samych farb, oraz na malowanie polegające na przykładaniu do ściany wcześniej wykonanych, najczęściej stosunkowo niewielkich, szablonów i pokrywaniu wolnych obszarów farbą. Słowo graffiti w węższym znaczeniu oznacza wyłącznie grafikę wykonywaną tą drugą techniką. Taki rodzaj graffiti szczególnie często wykorzystywany jest w celu manifestacji politycznej, rzadziej w celach komercyjnych. Szybkość powielania powoduje, że graffiti szablonowe jest niemal wyłącznie domeną artystów „nielegalnych”.
Graffiti uliczne wykonywane jest też czasem za pomocą innych technik – np. pędzla i wodnej farby akrylowej, naśladuje się tutaj jednak zawsze efekty uzyskiwane za pomocą klasycznej metody z farbami w sprayu.
Do malowania graffiti najczęściej używa się sprayu (farba w aerozolu w puszkach), a do tagów – markerów.
Istnieją też specjalne techniki wykonywania graffiti np. na powierzchniach drewnianych – przy pomocy specjalnych farb i środków chemicznych. Graffiti na drewnie nazywane jest „deskalem”.
Formy graffiti
Istnieje wiele odmiennych rodzajów i technik wykonywania graffiti, których jasne rozgraniczenie nie zawsze jest możliwe. Szczególnie trudne jest odróżnienie graffiti od street artu – ich techniki często się przenikają.
Style-Writing, tagowanie
Style-Writing (także writing lub tagowanie) jest obecnie najczęściej spotykaną i najbardziej rozpoznawalną formą graffiti, często utożsamianą z całym zagadnieniem.
Przez writing rozumie się pismo (litery i znaki) jako główny element obrazu kompozycyjnego służący twórcy do przedstawienia swojego artystycznego wyrazu. Może to służyć rozprzestrzenianiu imion (najczęściej pseudonimów) i zdobycie przez to popularności.
Przy tagowaniu, writerzy najczęściej posługują się własnym alfabetem, przez co tagowane wyrazy lub symbole mogą być trudne (niekiedy niemożliwe) do odczytania przez osoby trzecie.
Chociaż estetyka stoi tutaj na drugim planie, duże znaczenie ma również wypracowanie indywidualnego, rozpoznawalnego stylu.
Scratching (wydrapywanie)
Scratching polega na wydrapywaniu tagów na szklanych lub plastikowych powierzchniach przy użyciu kamieni, noży lub papieru ściernego. Ta technika zapewnia dłuższą żywotność obrazu niż łatwiejszy do usunięcia writing.
Obie powyższe formy budzą kontrowersje i przez społeczeństwo są odbierane najczęściej jako czysty wandalizm; warstwa artystyczna nie jest dostrzegana.
Graffiti polityczne
Graffiti polityczne służy najczęściej anonimowej prezentacji poglądów twórcy, skierowane zwykle przeciwko organowi władzy. Tematy dotyczą rozmaitych ideologii, religii, rasizmu, antysemityzmu lub np. dyskryminacji mniejszości. Jest ono również wyrazem niechęci społeczeństwa do polityków lub rozmaitych służb np. policji (zwłaszcza w państwach totalitarnych).
Najczęściej spotykaną formą graffiti politycznego są symbole lub slogany, umieszczane w widocznych miejscach, w celu zdobycia maksymalnej liczby odbiorców
Graffiti przestrzenne
Malowanie elementów przestrzennych (nie płaskich) przestrzeni publicznej lub prywatnej. Używane jest najczęściej aby upodobnić obiekt malowany do innego rzeczywistego lub fikcyjnego przedmiotu.
Historia
Zwyczaj pisania po murach celem przekazania określonych treści miał swoje początki już w czasach starożytnych. Antyczne źródła informują, że po bitwie pod Cheroneją na budynkach Aten pojawiły się liczne napisy ośmieszające Filipa II i Macedończyków. W Rzymie nagminnie pojawiały się też napisy ośmieszające lub krytykujące niektórych polityków, a nawet cezarów (m.in. Nerona). Napisy te nie zawsze jednak odnosiły się do polityki, często anonimowi autorzy wyrażali w nich uwielbienie dla niektórych sportowców, heter lub innych osób.
Początki graffiti w dzisiejszym tego słowa znaczeniu sięgają przełomu lat 60. i 70. XX wieku, kiedy to popularne stały się tzw. tagi – wykonane flamastrem lub farbą stylizowane zapisy imion/pseudonimów młodych ludzi, którzy w ten sposób znakowali teren. Nieco wcześniej, bo już na początku lat 50., graffiti posługiwali się członkowie awangardowego ugrupowania Lettrist International (m.in. Isidore Isou), a następnie sytuacjoniści (Guy Debord, Raoul Vaneigem, Ivan Chtcheglov). Ich wkład w upowszechnianie graffiti miał znaczący wpływ na paryski Maj '68 (m.in. słynne hasła: „Nigdy nie pracuj!”, „Władza w ręce wyobraźni”, „Plaża na ulicach”). Upowszechnienie farb w sprayu sprawiło, że napisy stały się większe, bardziej kolorowe i łatwiejsze do zauważenia. To właśnie tego typu formy stanowią graffiti w ścisłym znaczeniu.
Trudno jednoznacznie określić kiedy na ziemiach polskich pojawiały się pierwsze napisy na murach. Wiadomo, że w latach dwudziestych XIX wieku na ulicach Warszawy nieznani sprawcy umieszczali napisy w których ośmieszali okupujących kraj Rosjan, a przede wszystkim carskiego brata wielkiego księcia Konstantego. W przededniu wybuchu powstania listopadowego na drzwiach Belwederu, siedziby wielkiego księcia pojawiła się złośliwa informacja, że pałac jest na sprzedaż. W czasie powstania listopadowego mury Warszawy pokryte były patriotycznymi napisami zachęcającymi Warszawiaków do walki i wytrwania. Podobne napisy pojawiały się w Warszawie i wielu innych polskich miastach w okresie kolejnych powstań narodowych oraz rewolucji 1905 roku, jak również w okresie I wojny światowej i późniejszych walk o granice odrodzonej Polski. W czasie II wojny światowej młodzi ludzie działający w konspiracji malowali na murach hasła ośmieszające okupanta. Nowy okres rozwoju graffiti to początek lat 80., a dokładniej czas stanu wojennego, kiedy to pojawiały się na ulicach wielu miast prace wykonywane za pomocą szablonów lub po prostu pędzla. Ta forma aktywności twórczej i politycznej przybrała na sile pod koniec lat 80. także za sprawą Pomarańczowej Alternatywy i wielu innych mniejszych grup lokalnych w Polsce. W tym czasie pojawiły się pierwsze „fanziny” przedstawiające prace z całego kraju i były to „Nie daj się złapać” z Poznania, „Maluj Mury” z Poznania, „Graffiti” z Warszawy i „Spray” z Piły, które przyczyniły się bardzo do popularyzowania graffiti. Okres ten dobrze przedstawia album wydany w 1991 roku „Polskie mury. Graffiti – sztuka czy wandalizm”. Tak zwana nowa fala graffiti nastąpiła w latach 1992–1994, gdy grupa osób stosujących wcześniej technikę szablonową zaczęło malować ręcznie już tylko za pomocą farb w sprayu. Pozwoliło na to pojawienie się w sprzedaży pierwszych farb w aerozolu. Rozwój kontaktów, techniki i wymiany umiejętności możliwy był za sprawą Festiwali Graffiti, które odbyły się w 1994 roku w Lidzbarku Warmińskim i w 1995 roku w Bartoszycach, a także dzięki pojawieniu się nowego numeru „fanzina” „Maluj Mury” i „Brain Damage”. Dalszy rozkwit graffiti to jego popularyzowanie w takich gazetach młodzieżowych jak „X” czy „Ślizg”.
Graffiti ma dzisiaj także niezaprzeczalne znaczenie polityczne. Oprócz wspomnianej wyżej dwuznaczności łączącej się z legalnością tworzenia, nie można nie doceniać wpływu graffiti na ruch antyglobalistyczny, kiedy to w czasie kontrszczytów ulice miast pokrywają się politycznymi hasłami.
Ostatnio jednak graffiti nie jest tylko wyrazem buntu, a grafficiarze umieszczają swoje dzieła na budynkach prywatnych przedsiębiorstw czy punktów usługowych, tworząc w ten sposób specyficzną dla tych jednostek reklamę zewnętrzną.
Jako przejaw wandalizmu
Graffiti pojawiające się na ścianach budynków często jest przejawem wandalizmu, z którym właściciele posesji starają się walczyć. Według danych z 2011 roku, w skali kraju wskaźnik zagrożenia niechcianym graffiti wynosił 182,2 aktów zniszczenia na 100 tys. mieszkańców. Właściciele zniszczonego mienia nie zawsze zgłaszają się na policję, ponieważ udaje się złapać zaledwie 30% sprawców (według danych MSWiA na 2011 rok). Przedsiębiorstwa szukające sposobów walki z plagą niechcianych graffiti spowodowały pojawienie się ubezpieczeń od zniszczeń przez graffiti; inne sposoby to ochrona lub pokrycie ścian powłokami ułatwiającymi zmywanie napisów.
Regulacje prawne w Polsce
Za uprawianie graffiti można zostać pociągniętym do odpowiedzialności karnej. Wykonanie szpecącego graffiti kwalifikuje się jako wykroczenie lub jako przestępstwo w zależności od wartości wyrządzonej szkody. Gdy nie przekracza ona 500 złotych, mamy do czynienia z wykroczeniem. Sprawa podlega wówczas straży gminnej (miejskiej) i tam można ją zgłosić. Jeżeli wartość wynosi więcej niż 500 złotych, można zwrócić się do Policji, bowiem w grę wchodzi wówczas przestępstwo.
W Polsce mają zastosowanie przepisy art. 288 k.k. (zniszczenie mienia) lub art. 124 k.w. (zniszczenie rzeczy) w wypadkach najpoważniejszych naruszeń powiązanych z uszkodzeniem. Zwykłe bazgroły powinny zaś być ścigane z art. 63a k.w. (umieszczenie rysunku lub napisu bez zezwolenia) z orzeczeniem obowiązku naprawienia szkody.
Zobacz też
sztuka uliczna
fenomen Józefa Tkaczuka
vlepka
sgraffito
mural
Banksy
Przypisy |
1837 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GNAT | GNAT | GNAT (GNU Ada Translator) – kompilator języka programowania Ada oparty na GCC.
GNAT jest rozwijany przez firmę AdaCore i dostępny na licencji GPL.
Ponieważ jest on oparty na GCC, jest dostępny na wszystkie platformy, na których działa GCC, czyli więcej niż jakikolwiek inny kompilator Ady.
Aktualnie w obiegu znajduje się kilka wersji kompilatora:
GNAT 3.15p – stare wydanie oparte na GCC 2.8.1, biblioteka standardowa na licencji GMGPL
GCC 3.4 – wersje stabilne portu GNATa na nowe GCC, biblioteka standardowa na licencji GMGPL
GCC 4.x – wersje rozwojowe portu GNATa na nowe GCC, biblioteka standardowa na licencji GMGPL, eksperymentalna obsługa standardu Ada 2005
GNAT-GPL 2005 – najnowsze wydanie Ada Core Technologies składające się z pełnego środowiska programistycznego wraz z użytecznymi bibliotekami, obsługuje standard Ada 2005; jednak biblioteka standardowa została wypuszczona na licencji GPL, więc to wydanie nie pozwala na rozprowadzanie aplikacji wynikowych na innych licencjach
GNAT Pro – wydanie komercyjne, które można zakupić u Ada Core Technologies
Linki zewnętrzne
GNU
Kompilatory |
1838 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GNU%20Visual%20Debugger | GNU Visual Debugger | GNU Visual Debugger (GVD) – wizualny debugger. Jest jednym z nielicznych wolno dostępnych programów napisanych w Adzie.
Korzysta z biblioteki graficznej GTK+ za pośrednictwem otoczki () GtkAda. Jest dostępny na wiele systemów z rodziny Unix (m.in. Linux, Solaris, Tru64, HP-UX, IRIX, AIX) oraz na Windowsa NT.
GVD jest tylko front-endem, ma możliwości używania wielu back-endów jednocześnie, może np. debugować kilka programów leżących na różnych hostach naraz. Aktualnie obsługuje programy napisane w językach Ada, C oraz C++.
Obsługuje kilka back-endów, m.in. GDB oraz natywne debuggery różnych systemów z rodziny Unix.
Dane techniczne:
pakiet Debiana – gvd
najnowsza stabilna wersja (na maj 2002) – 1.2.5
Linki zewnętrzne
Narzędzia do analizy programów |
1840 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Genetyka | Genetyka | Genetyka (od starogreckiego: γένεσις genesis – „pochodzenie”) – nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, które są oparte na informacji zawartej w podstawowych jednostkach dziedziczności – genach.
Zarys historii
Pierwsze próby wyjaśnienia przyczyn dziedziczenia opierały się na teorii zapatrzenia dziś uznawanej za błędną. Inne koncepcje wiązały dziedziczenie z krwią.
Wiedza, iż istoty żywe dziedziczą cechy po swoich rodzicach była stosowana od czasów prehistorycznych w celu poprawy wielkości plonów oraz uzyskiwania lepszych odmian zwierząt poprzez hodowlę selektywną. Nowoczesna genetyka stara się zrozumieć proces dziedziczenia, a za jej prekursora uważa się niemiecko-czeskiego zakonnika i naukowca Grzegorza Mendla, który w 1866 roku po raz pierwszy opisał podstawowe prawa dziedziczenia cech. W swoich dokumentach „Versuche über Pflanzenhybriden” („Eksperymenty krzyżowania roślin”) zaprezentowanych w 1865 roku Stowarzyszeniu Badań Natury (Naturforscher Verein) w Brnie, Mendel naszkicował modele dziedziczenia pewnych cech w oparciu o groch zwyczajny i opisał je matematycznie.
W czasach Mendla podstawową teorią dziedziczenia była teoria mieszanego dziedziczenia. Polega ona na tym, że jednostki dziedziczą różny kompleks cech po swoich rodzicach. Prace Mendla obaliły tę teorię pokazując, że cechy są raczej kombinacją różnych genów niż stałym ich kompleksem. Inna teoria, która ówcześnie była dość popularna, mówiła o dziedziczeniu przyswojonych cech, tj. jednostki dziedziczą cechy wzmocnione przez ich rodziców. Teoria ta (zazwyczaj kojarzona z Jean-Baptiste de Lamarck) jest obecnie uważana za nieprawdziwą – doświadczenia jednostek nie mają wpływu na geny, które dziedziczą ich dzieci. Inne teorie to pangeneza Charlesa Darwina (która mówi o obu – nabytych i dziedziczonych cechach) i jej ponowne ujęcie pangenezy Francisa Galtona.
Rezultaty prac Mendla nie były rozumiane do czasu jego śmierci, kiedy to inni naukowcy pracujący nad podobnymi zagadnieniami ponownie odkryli jego badania. William Bateson orędownik pracy Mendla wymyślił w 1905 roku słowo „genetyka”. Spopularyzował on użycie tego słowa, aby opisać badanie dziedziczenia w inauguracyjnej odezwie na Trzecią Międzynarodową Konferencję Krzyżowania Roślin w Londynie (The Third International conference on Plant Hybrydization in London) w 1906 roku.
Po ponownym odkryciu prac Mendla naukowcy starali się określić, które molekuły w komórkach były odpowiedzialne za dziedziczenie. W 1910 roku Thomas Hunt Morgan, bazując na obserwacjach udowodnił, że geny mają związek z chromosomami. W 1913 roku jego student Alfred Sturtevant użył fenomenu genetycznego łączenia, aby pokazać, że geny są rozmieszczone liniowo na chromosomach.
Genetyka molekularna
Pomimo iż było jasne, że geny egzystują w chromosomach, a chromosomy składają się z białek (zasadowych histonów, które tworzą strukturę oktanową) i DNA, uczeni nie wiedzieli, które elementy są odpowiedzialne za dziedziczenie. W 1928 roku Frederick Griffith odkrył fenomen transformacji, a mianowicie, iż martwa bakteria mogła przenieść materiał genetyczny, aby „przetransformować” inną wciąż żyjącą bakterię. 16 lat później w 1944 roku Oswald Theodore Avery, Colin McLeod i Maclyn McCarty zidentyfikował molekułę odpowiedzialną za transformację – DNA. Eksperyment przeprowadzony w 1952 roku przez Hershey–Chase także pokazał, że DNA jest materiałem genetycznym wirusów, które zarażają bakterie, dostarczając dalszych dowodów, że DNA jest molekułą odpowiedzialną za dziedziczenie.
James D. Watson i Francis Crick określili strukturę DNA w 1953 roku przy użyciu pracy krystalografii promieniami X Rosalindy Franklin, która wskazywała, że DNA ma strukturę spiralną (w formie korkociagu). Ich model podwójnej spirali ma dwa włókna DNA. Ta struktura pokazywała, że informacja genetyczna istnieje w sekwencji nukleotydów na każdym włóknie DNA i sugerowała łatwą metodę dla duplikacji: jeśli włókna są oddzielone nowe włókna mogą być zrekonstruowane na podstawie sekwencji starych włókien.
Pomimo iż struktura DNA wskazywała na to, jak funkcjonuje dziedziczenie, w dalszym ciągu nie wiadomo było jak DNA wpływa na zachowanie komórek. W kolejnych latach naukowcy próbowali zrozumieć, jak DNA kontroluje proces produkcji białek. Odkryto, że komórki używają DNA jako szablonu do tworzenia nici RNA (molekuły z nukleoidami, bardzo podobnej do DNA) w procesie zwanym transkrypcją. Sekwencja nukleotydowa nici RNA jest używana w celu tworzenia sekwencji aminokwasów w białku w procesie translacji. Przekład między nukleotydami a sekwencjami aminokwasów w białku jest znany jako kod genetyczny.
W 1977 roku Frederick Sanger opracował metodę sekwencjonowania DNA (Metoda Sangera). Ta technologia pozwala naukowcom czytać sekwencje nukleotydową cząsteczki DNA. W 1983 roku Kary Banks Mullis odkrył reakcję łańcuchową polimerazy (PCR), dostarczając łatwy sposób powielania specyficznego fragmentu DNA. W oparciu o te metody, dzięki wspólnemu wysiłkowi w ramach projektu Human Genome Project i jednoczesnych wysiłków Celera Genomics w 2003 roku zakończono sekwencjonowanie ludzkiego genomu.
Molekularna podstawa dziedziczenia
Molekularną podstawą genów jest kwas deoksyrybonukleinowy (DNA). DNA jest zbudowane z łańcucha nukleotydów, które dzielą się na cztery rodzaje: adenina (A), cytozyna (C), guanina (G), tymina (T). Informacja genetyczna znajduje się w sekwencji tych nukleotydów i geny egzystują jako odcinki sekwencji wzdłuż pierścienia DNA. Wirusy są jedynym wyjątkiem tej zasady – czasem wirusy wykorzystują uproszczoną w budowie cząsteczkę RNA zamiast DNA jako ich materiał genetyczny. Według jednej z klasycznych zasad genetyki molekularnej informacja genetyczna powinna płynąć w jednym kierunku: od DNA do RNA (transkrypcja). Zasadę tę łamie enzym występujący w genomie retrowirusów (np. HIV) – odwrotna transkryptaza, która pozwala tworzyć nowe kopie RNA na matrycy istniejącego RNA oraz przepisywanie materiału genetycznego wirusa w postaci RNA na DNA gospodarza (czyli odwrotny kierunek transkrypcji).
Zazwyczaj DNA występuje jako cząsteczka o podwójnym włóknie skręcona w kształt podwójnej spirali. Każdy nukleotyd w DNA specjalnie pasuje do drugiego nukleotydu po drugiej stronie: A pasują do T, a C pasują do G. Tak więc w formie z dwoma włóknami każde włókno zawiera wszystkie niezbędne informacje. Taka struktura DNA jest fizyczną bazą dziedziczności: replika DNA kopiuje informację genetyczną poprzez rozszczepienie włókien i użycie każdego włókna jako szablon do syntezy nowego włókna.
Geny są umieszczone wzdłuż długich łańcuchów sekwencji DNA zwanymi chromosomami. U bakterii każda komórka ma pojedynczy okrężny chromosom, podczas gdy DNA organizmów eukariotycznych (zarówno roślin, jak i zwierząt) jest umieszczone w wielu podłużnych chromosomach. Takie nici DNA są często bardzo długie. Dla przykładu najdłuższy ludzki chromosom ma długość ok. 247 milionów par zasad. DNA chromosomu jest połączone z proteinami strukturalnymi, które organizują, ściskają i kontrolują dostęp do DNA tworząc materiał zwany chromatyną. U eukariotów zazwyczaj tworzy on nukleosomy, powtarzając jednostki DNA pozwijane dookoła jądra protein histonowych. Pełny zestaw materiału genetycznego organizmu (zazwyczaj związane sekwencje DNA wszystkich chromosomów) jest nazywany genomem.
Podczas gdy organizmy haploidalne mają tylko jedną kopię każdego chromosomu, większość zwierząt i wiele roślin są diploidalne i zawierają dwa chromosomy i zatem dwie kopie każdego genu. Dwa allele dla genu znajdują się w identycznym miejscu jak chromatyda siostrzana, każda allela dziedziczona po oddzielnym rodzicu.
Wyjątek pojawia się w sześciu chromosomach. U wielu zwierząt rozwinęły się wyspecjalizowane chromosomy, które odgrywają rolę w określeniu płci organizmu. U ludzi i innych ssaków chromosom Y ma bardzo mało genów i inicjuje rozwój męskich cech seksualnych, podczas gdy chromosom X jest podobny do innych chromosomów i posiada wiele genów niezwiązanych z determinacją płci. Żeńskie mają dwie kopie chromosomów X, męskie mają jedno Y i tylko jeden chromosom X – ta różnica w liczbie kopii chromosomu X prowadzi do nienaturalnej formy dziedzicznych zaburzeń sprzężonych z płcią.
Rozmnażanie
Gdy komórki dzielą się ich całkowity genom jest kopiowany i każda komórka–córka dziedziczy jedną kopię. Ten proces nazywany mitozą jest najprostszą formą reprodukcji i jest podstawą rozmnażania bezpłciowego. Rozmnażanie bezpłciowe może także zdarzać się w organizmach wielokomórkowych produkujących potomstwo, które dziedziczy ich genomy po jednym rodzicu. Potomstwo, które ma identyczny materiał genetyczny jak rodzice nazywane jest klonem.
Organizmy eukariotyczne często rozmnażają się płciowo, aby wytwarzać potomstwo, które zawiera mieszankę materiału genetycznego od dwóch rodziców. Proces rozmnażania płciowego przeplata się między formami, które zawierają pojedyncze kopie genomu (haploidy) i podwójne kopie (diploidy). Komórki haploidalne łączą i mieszają materiał genetyczny, aby stworzyć komórkę diploidalną z parą chromosomów. Organizmy diploidalne z haploidów poprzez podział bez powielania ich DNA, w celu tworzenia komórek–córek, które losowo dziedziczą jedną z pary chromosomów. Większość zwierząt i wiele roślin są diploidalne przez większość życia z formą haploidalną zredukowaną do pojedynczych gamet komórkowych.
Jednakże nie używają one haploidalnych/diploidalnych metod rozmnażania płciowego. Bakteria ma wiele metod przyswajania nowej informacji genetycznej. Pewne bakterie mogą przechodzić koniugację, transfer małego okrężnego fragmentu DNA do innej bakterii. Bakteria może także zająć surowe fragmenty DNA znalezione w środowisku i zintegrować je do ich genomu. Ten fenomen nazywany jest transformacją. Procesy te wynikają z horyzontalnego transferu genów, transmitujących fragmenty materiału genetycznego między organizmami, które w przeciwnym wypadku byłyby niespokrewnione.
Rekombinacja i sprzężenie
Diploidalna natura chromosomów pozwala genom innych chromosomów na dobór niezależny podczas rozmnażania płciowego rekombinując nową kombinację genów. Geny tego samego chromosomu teoretycznie nigdy nie będą rekombinowane. Podczas krzyżowania się, chromosomy wymieniają odcinki DNA efektywnie mieszając allele genowe między chromosomami. Proces krzyżowania chromosomów następuje podczas mejozy – serii podziału, w wyniku której powstają komórki haploidalne.
Prawdopodobieństwo krzyżowania się chromosomów następującego między dwoma punktami genów odnosi się do odległości między dwoma punktami. Dla dowolnie długiego dystansu prawdopodobieństwo krzyżowania się jest wystarczająco wysokie, aby dziedziczenie genów nie korelowało ze sobą – allele dwóch genów dążą, aby być dziedziczone wspólnie. Liczbę krzyżowań między seriami genów można ustalić na podst. linearnej mapy krzyżowań, która ogólnie opisuje układ genów wzdłuż chromosomów.
Ekspresja genetyczna
Kod genetyczny
Ogólnie geny wyrażają swój funkcjonalny rezultat poprzez produkcję białek, które są kompleksowymi molekułami odpowiedzialnymi za większość funkcji w komórkach. Białka są łańcuchami aminokwasów i sekwencja DNA gen (poprzez pośrednika RNA) jest używana do produkcji sekwencji specyficznych białek. Proces ten zaczyna się wraz z produkcją molekuł RNA z sekwencją dobraną do sekwencji genów DNA i nazywany jest transkrypcją.
Molekuła przekaźnika RNA jest następnie używana do produkcji odpowiedniej sekwencji aminokwasu poprzez proces nazywany translacją. Każda grupa trzech nukleoidów w sekwencji nazywana kodon, jest zgodna z jednym z dwudziestu możliwych aminokwasów w proteinie – ta zgodność jest nazywana kodem genetycznym. Potok informacji jest pośredni: informacja jest przenoszona z sekwencji nukleotydu do sekwencji aminokwasu protein, ale nigdy nie z powrotem od protein do sekwencji DNA – fenomen Fancis Crick nazywany Dogmatem Biologii Molekularnej (Central Dogma of Molecular Biology).
Specyficzna sekwencja aminokwasu skutkuje unikatową strukturą trójwymiarową i odnosi się ona do ich funkcji. Niektóre są molekułami o prostej strukturze, tak jak włókna uformowane przez kolagen. Białka mogą łączyć się z innymi proteinami i prostymi molekułami, czasem także działając jak enzymy ułatwiając reakcje chemiczne z powiązanymi molekułami (bez zmiany struktury protein samych w sobie).
Pojedynczy nukleoid różni się w zakresie DNA i może wywołać pojedynczą zmianę w sekwencji aminowej protein. Ponieważ struktury protein są rezultatem sekwencji aminowej, pewne zmiany mogą dramatycznie zmienić właściwość proteiny przez destabilizację struktury lub zmianę powierzchni protein w sposób, który zmienia jej interakcję z innymi proteinami i molekułami. Dla przykładu anemia sierpowata jest ludzką chorobą genetyczną, która powstaje w wyniku pojedynczej podstawowej różnicy w obrębie regionu kodowania dla sekcji β-globiny hemoglobiny wywołanej zmianą pojedynczego aminokwasu, który zmienia właściwość fizyczną hemoglobiny.
Niektóre geny są transkrybowane do RNA, ale nie ulegają translacji do produktów białkowych – są niekodowane cząsteczki RNA. W niektórych przypadkach produkty te składają się do struktur, które dotyczą krytycznych funkcji komórek (rybosomowe RNA i transportujące RNA). RNA może także regularnie łączyć się z niewielkimi cząsteczkami RNA zwanymi mikro RNA.
Podział
Podział genetyki rozpatrywany jest na poziomie badanej złożoności:
genetyka molekularna bada dziedziczenie na poziomie cząsteczkowym – DNA, RNA, transkrypcja itd.;
genetyka klasyczna – na poziomie osobników – jak różne geny i interakcje między nimi oddziałują na fenotyp;
genetyka populacyjna – na poziomie populacji;
genetyka ekologiczna zajmuje się współoddziaływaniem dziedziczenia w ekosystemach i następczą częstotliwością alleli;
genomika analizuje sekwencje genomów.
Antropogenetyka genetyka w odniesieniu do człowieka w skali populacji, narodów, grup etnicznych rodziny czy nawet ułomka kości. Na styku paleoantropologi i antropogenetyki znajduje się dziedzina badań aDNA zgłębiana w celu poznania więzów krwi – genetycznej przeszłości człowieka.
Historia
Kroki milowe w rozwoju genetyki:
1859 – Karol Darwin publikuje O powstawaniu gatunków.
1865 – Grzegorz Mendel upowszechnia Badania nad mieszańcami roślin.
1900 – ponowne odkrycie zasad dziedziczenia, niezależnie, przez Corrensa, Tschermaka i de Vriesa.
1903 – Hugo de Vries odkrywa mutacje.
1903 – odkrycie, że za proces dziedziczenia odpowiedzialne są chromosomy, niezależnie przez: Waltera Suttona i Theodora Boveri.
1905 – Nettie Stevens opisuje rolę chromosomów płci X i Y
1910 – odkrycie, że chromosomy składają się z genów.
1913 – pierwsza mapa genowa ukazuje geny ułożone liniowo na chromosomie – Alfred H. Sturtevant i Thomas Morgan.
1927 – zmiany fizyczne w obrębie chromosomów zostają skorelowane z mutacjami – Thomas Morgan.
1928 – Frederick Griffith odkrywa transformację.
1931 – Crossing-over jest przyczyną rekombinacji.
1944 – Oswald Theodore Avery, Colin McLeod i Maclyn McCarty otrzymują wynik sugerujący, że to DNA, a nie białka, jest nośnikiem dziedziczności w eksperymencie Griffitha.
1944 – Erwin Schrödinger, na podstawie czysto teoretycznych rozważań, proponuje molekularny mechanizm dziedziczności, tzw. kryształ aperiodyczny. W przyszłości zostało potwierdzone, że DNA ma właściwości przewidziane przez Schrödingera.
1950 – zasada Chargaffa: ilość adenin w DNA równa się ilości tymin, ilość guanin równa się ilości cytozyn. Odkrycie to miało fundamentalne znaczenie dla oznaczenia struktury DNA.
1952 – Martha Chase i Alfred Hershey potwierdzają, że DNA jest nośnikiem dziedziczności.
1953 – James Watson i Francis Crick, bazując na danych dyfrakcji promieni X otrzymanych przez Rosalind Franklin i zasadzie Chargaffa rozwiązują strukturę przestrzenną DNA. Model ten w naturalny sposób implikuje molekularny mechanizm dziedziczności.
1961 – odkrycie zasad kodu genetycznego przez Holleya, Khoranę i Nirenberga.
1977 – opracowanie metody sekwencjonowania DNA przez zespoły badawcze Waltera Gilberta i Fredericka Sangera.
1986 – Walter Gilbert i James Watson proponują ideę zsekwencjonowania genomu człowieka. Gilbert, argumentując, że technologia sekwencjonowania DNA rozwija się z prawem Moore’a, przewiduje, że genom zostanie zsekwencjonowany około roku 2000.
1997 – sekwencjonowanie pierwszego genomu.
2000 18 maja – „Nature” publikuje artykuł zawierający dokładne dane na temat budowy chromosomu 21 u człowieka.
2001 – powstają pierwsze szkice sekwencji ludzkiego genomu w wyniku rozpoczęcia prac Human Genome Project.
2003 – międzynarodowe konsorcjum naukowców ogłosiło oficjalne zakończenie prac nad poznaniem genomu ludzkiego.
Zobacz też
dziedziczenie (biologia)
mozaika genetyczna
memetyka
inżynieria genetyczna
Francis Crick
pochodzenie dziecka
Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN
łysenkizm
archeogenetyka
Przypisy
Linki zewnętrzne |
1841 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GNU%20Multiple%20Precision%20Arithmetic%20Library | GNU Multiple Precision Arithmetic Library | GNU Multiple Precision Arithmetic Library (lub GMP) – biblioteka programistyczna udostępniająca liczby całkowite ze znakiem, wymierne i zmiennoprzecinkowe o dowolnej precyzji. Nie ma limitu na precyzję z wyjątkiem dostępnej ilości wolnej pamięci operacyjnej na komputerze z tą biblioteką. GMP ma bogaty zestaw funkcji o schematycznych nazwach (by łatwiej je zapamiętać). Podstawowym interfejsem dla biblioteki jest język C, ale są dostępne interfejsy także w innych językach, np. C++, Ocaml, Perl i Python.
Głównym zastosowaniem dla GMP są aplikacje kryptograficzne, naukowe, pakiety bezpieczeństwa internetowego i wiele systemów komputerowej algebry, takich jak Mathematica.
GMP ma ambicje być najszybszą biblioteką tego typu dla wszystkich wielkości operandów. Czynnikami umożliwiającymi to zamierzenie są:
Używanie pełnych słów jako podstawowy typ arytmetyczny,
Używanie różnych algorytmów dla różnych wielkości operandów (najszybsze algorytmy dla naprawdę dużych liczb rzadko są najszybsze dla małych liczb),
Wysoce zoptymalizowany kod asemblerowy dla najbardziej krytycznych zagnieżdżonych pętli, który jest specjalnie napisany pod konkretny CPU.
GMP został wydany pierwszy raz w roku 1991. Jest ciągle rozwijany i utrzymywany w tempie około jednego wydania na rok.
GMP jest częścią projektu GNU, aczkolwiek nie jest utrzymywany pod adresem gnu.org. Jest wydawany na licencji LGPL.
Zobacz też
MPSolve
Przypisy
Linki zewnętrzne
strona projektu
Biblioteki programistyczne
GNU
Wolne oprogramowanie napisane w C |
1842 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GMP | GMP | guanozyno-5′-monofosforan – organiczny związek chemiczny, jeden z nukleotydów
górne martwe położenie (tłoka w silniku)
good manufacturing practice – dobra praktyka produkcyjna
Gerkan, Marg und Partner – niemieckie biuro architektoniczne
Glenn Martin Passenger – jedna z wersji bombowca Martin MB-1
GMP – GNU Multiple Precision Arithmetic Library |
1844 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gra%20fabularna | Gra fabularna | Gra fabularna (inaczej RPG, z ang. role-playing game, nieraz zwana grą wyobraźni, potocznie erpegiem lub rolplejem) – gra towarzyska oparta na narracji, w której gracze (od jednego do kilku) wcielają się w role fikcyjnych postaci. Cała rozgrywka toczy się zazwyczaj w fikcyjnym świecie, istniejącym tylko w wyobraźni grających. Jej celem na ogół jest rozegranie gry według zaplanowanego scenariusza i osiągnięcie umownie określonych lub indywidualnych celów, przy zachowaniu wybranego zestawu reguł, zwanego mechaniką gry. Oprócz tradycyjnych gier fabularnych, tzw. „pen and paper”, istnieją też ich elektroniczne odpowiedniki – komputerowe gry fabularne.
Wstęp
Klasyczną grę fabularną można porównać do teatru improwizacji, w którym osoba prowadząca (zwana mistrzem gry) odgrywa rolę autora scenariusza, reżysera, narratora i zazwyczaj aktora ról postaci drugoplanowych. Natomiast gracze, czyli osoby biorące udział w grze, są aktorami pierwszoplanowymi, nieznającymi wszakże scenariusza i zmuszonymi improwizować oraz reagować na sytuacje, jakie stawia przed nimi mistrz gry. Jeżeli graczy jest wielu, mogą dobierać się w drużyny. Natomiast jeżeli w rozgrywce bierze udział wyłącznie jeden gracz, mistrz gry organizuje tzw. solówkę.
Cała rozgrywka toczy się w ramach spotkań – sesji – odbywających się w odpowiednich pomieszczeniach. Rozgrywka jest konstruowana prawie wyłącznie w oparciu o słowne opisy, czasem wspomagane muzyką lub taktyczną planszą. Mistrz gry opisuje graczom ich otoczenie i akcje wykonywane przez bohaterów niezależnych, gracze natomiast opisują czynności wykonywane przez ich postaci. Do zadań mistrza gry należy również decyzja, które akcje podejmowane przez graczy osiągną zamierzone efekty, a które nie. Stopień dozwolonej identyfikacji między graczami a odgrywanymi przez nich postaciami – wypowiadanie się w pierwszej osobie, wykorzystanie rekwizytów, kontakt fizyczny z pozostałymi graczami – jest kwestią umowną i zależy wyłącznie od stopnia immersji (zanurzenia) graczy w opisywany świat gry.
Pierwszą komercyjnie dostępną grą fabularną na świecie była pierwsza edycja Dungeons & Dragons. Opublikowana w 1974 roku przez firmę TSR zarządzaną przez prekursorów serii: Gary'ego Gygaxa, Dany'ego Arnesona i Dona Kaye'a. Aktualnie grę wydaje Wizards of the Coast, przedsiębiorstwo zależne od Hasbro. Wywodzi się ona z miniaturowych gier figurkowych, jako wariant gry Chainmail zawierającej zbliżony system rozgrywki. Publikacja D&D jest szeroko uznawana za początek nowoczesnych gier RPG i, co więcej, całego przemysłu role-playing.
System
System jest jednym z podstawowych pojęć w terminologii RPG. Zazwyczaj rozumie się go jako połączenie opisu świata z mechaniką gry, zawarte w jednym lub więcej podręcznikach. Opisuje miejsce, w jakim rozgrywa się akcja gry. Opis taki może sięgać od geografii, poprzez historię, socjologię, religię czy biologię, po obowiązujące w danym świecie prawa fizyki (nierzadko uwzględniające przekroczenie typowego ich pojęcia poprzez wprowadzenie magii lub zaawansowanego mistycyzmu). Skrupulatny opis świata pozwala na toczenie w nim różnorodnych typów rozgrywek, dlatego mistrzowie gry nierzadko decydują się na rozszerzanie podręcznikowych systemów w celu rozegrania konkretnych, złożonych scenariuszy. Jeżeli takich modyfikacji jest większa liczba, uzyskują miano systemów autorskich. Z drugiej strony, niektóre gry ograniczają opis świata do minimum, w ten sposób zachęcając graczy do wspólnego tworzenia świata.
Konwencje
Światy, w jakich toczą się akcje gier fabularnych można podzielić według konwencji, w których są utrzymane – podobnie jak dzieli się dzieła literackie. Istnieją systemy w konwencjach fantasy, science fiction, cyberpunk, horror, a także wzorowane (mniej lub bardziej dokładnie) na realiach historycznych wybranej epoki oraz na współczesności. Można też podzielić je według podejścia do odwzorowywania rzeczywistości, na przykład na systemy realistyczne i heroiczne.
Podręczniki i scenariusze
Reguły rządzące poszczególnymi systemami zwyczajowo zawarte są w podręcznikach, z których treścią (możliwie najdokładniej) powinni się zapoznawać zarówno gracze – przygotowując rolę, które będą odgrywać – jak również mistrz gry przygotowujący sesje. Na podstawie podręczników mistrz gry opracowuje scenariusz, który definiuje miejsce i czas akcji gry, jej cel, bohaterów oraz użyte rekwizyty. Bardziej rozbudowane scenariusze mogą doczekać się wydania w formie dodatków do podręcznika gry, stanowiących rozszerzenie zasad, opisów i tematyki gry fabularnej.
Realizacja gry
Realizacja gry następuje wtedy, gdy mistrz gry rozdaje graczom karty ról postaci. Następnie dokonuje krótkiego wprowadzenia objaśniającego sytuację scenariuszową, funkcje poszczególnych graczy oraz wyznaczony cel gry. Potem rozpoczyna się właściwa akcja gry, którą koordynuje mistrz gry. Gdy scenariusz się kończy, następuje podsumowanie historii i jej zakończenie.
Mechanika
Nieodłącznym niemal elementem systemów są opisy mechaniki rozgrywki. Stanowią je zazwyczaj określone zestawy wzorów matematycznych lub słownych określeń, pozwalających określić wpływ poszczególnych czynników na efekt danej akcji. Przykładowo, na powodzenie próby otwarcia przez postać zamka wytrychem wpłynąć mogą: zręczność palców, typ wytrycha czy stopień skomplikowania mechanizmu, a czasem nawet tak abstrakcyjne współczynniki jak szczęście postaci, czy znaczenie otwarcia tegoż zamku dla tworzonej historii. Do opisu poszczególnych czynników stosowane są ustalone zestawy parametrów mierzalnych, jak np. masa czy rozmiar przedmiotów, lub przybliżanych, takich jak stopień niewygody pancerza lub gęstość mgły. Współczynniki przybliżane zazwyczaj określa się wartością punktową (np. w skali od 0 do 10), procentową, słownie (według umownej skali, np. od „fatalnie” poprzez „średnio” do „doskonale”) lub opisowo.
Przykładem zestawu umownie określonych parametrów jest stosowany często mechanizm kwantyzacji cech bohaterów, regulujący zasady ich opisu, co służy rozstrzyganiu odgrywanych i opisywanych akcji. Zazwyczaj odpowiednimi współczynnikami opisane są fizyczne i psychiczne cechy danego bohatera (takie jak: siła, inteligencja, zręczność) oraz umiejętności, określające jak bardzo postać się na czymś zna lub jakie posiada na danym polu doświadczenie (np. targowanie się czy walka mieczem dwuręcznym). W trakcie rozgrywki poszczególne cechy postaci mogą się zmieniać, gdy postać zdobywa nowe zdolności lub ulega obrażeniom. Gracze zazwyczaj spisują informacje o swoich postaciach na specjalnie przygotowanych tzw. kartach postaci, co pozwala na kontynuowanie jedną postacią rozgrywki przez kolejne sesje, odpowiadające kolejnym przygodom, oraz na jej rozwój pomiędzy kolejnymi przygodami.
Narracja
Narracja w grach fabularnych oznacza teatralny sposób opisu sytuacji z pierwszej osoby. Zarówno gracze, jak i prowadzący grę odgrywają swoją postać, wysławiając się za nią bezpośrednio. Często obok narracji stosuje się także precyzyjny, nastrojowy opis miejsca akcji, przeważnie tworzony przez prowadzącego grę. Narracja jest jednym ze sposobów wymiany informacji na temat tego, co się dzieje w świecie gry.
Kości
Często podczas rozgrywki używane są różne rodzaje kości do gry, które pomagają w bezstronnym określaniu wyników poszczególnych akcji podejmowanych przez bohaterów graczy. Wynik rzutu uwzględniany jest jako kolejny czynnik w równaniach mechaniki systemu. Kostki używane w grach fabularnych mają często nietypową liczbę ścianek – poza 6-ściennymi używa się też 4-, 8-, 10-, 12- i 20-ściennych. Istnieją też kości o większej liczbie ścianek: 30- i 100-ścienne. Większość kostek to wielościany foremne. Istnieją gry wykorzystujące np. karty, rzuty monetami.
Gra może również opierać się wyłącznie o ogólny opis świata, z pominięciem elementu losowości. W takim przypadku o efektach podejmowanych przez graczy akcji decyduje na własną rękę mistrz gry, co wprawdzie pozwala na rozegranie ciekawszych i bardziej satysfakcjonujących scenariuszy (bez ryzyka np. śmierci kluczowego bohatera w połowie gry), ale zarazem czyni mistrza gry jedynym reżyserem scenariusza, pozbawiając graczy łutu szczęścia. Zwolennicy eliminacji kości z RPG uważają z kolei, że zarówno narracja (rozgrywka oparta w większym stopniu na opowieści), jak i klasyczne RPG koniec końców i tak sprowadzają się do decyzji mistrza gry (który nawet w przypadku wykorzystania kości decyduje o stopniu trudności zadań, sile potworów, czy wreszcie konkretnych rezultatach danych działań).
Zobacz też
Live Action Role-Playing
Play by forum
Dungeons & Dragons
Przypisy |
1845 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Generalne%20Gubernatorstwo | Generalne Gubernatorstwo | Generalne Gubernatorstwo (kolokwialnie Generalna Gubernia, niem. Generalgouvernement, w skrócie GG; od 26 października 1939 do 31 lipca 1940 niem. Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete, pol. Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych ziem polskich) – jednostka administracyjno-terytorialna utworzona przez III Rzeszę na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939 z mocą obowiązującą od 26 października 1939, obejmująca część okupowanego wojskowo przez Niemcy terytorium II Rzeczypospolitej, która nie została anektowana bezpośrednio przez III Rzeszę. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i wcieleniu 1 sierpnia 1941 dekretem Hitlera tzw. Dystryktu Galicja do Generalnego Gubernatorstwa jego obszar rozpościerał się od Czerwina na północy do Hryniawy na południu, od Częstochowy na zachodzie do Okopów Świętej Trójcy na wschodzie.
Na terenie Generalnego Gubernatorstwa nie powstały nigdy żadne polskie struktury władzy kolaborującej z Niemcami, co stanowiło wyjątek wśród krajów europejskich okupowanych przez III Rzeszę. Generalne Gubernatorstwo zarządzane było przez Niemców, którzy stanowili kadrę administracyjną, policyjną i wojskową (z wyjątkiem nielicznych formacji, w których pracowali Polacy, jak np. tzw. granatowa policja). Władzę centralną w Generalnym Gubernatorstwie sprawował rząd Generalnego Gubernatorstwa i Generalny Gubernator, którym przez cały okres okupacji był Hans Frank, rezydujący w Krakowie.
Część nazwy „dla okupowanych ziem polskich” została usunięta tajnym rozporządzeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka z 31 lipca 1940 r. wydanym w oparciu o tajny dekret Hitlera z 8 lipca 1940. OKW w dyrektywie z 15 kwietnia 1940 r. rozważając, czy istnieje jeszcze państwo polskie z którym Niemcy znajdują się w stanie wojny utrzymywało jakoby: Wojna zakończyła się wraz ze zmiażdżeniem Państwa Polskiego, sam Führer dał temu wyraz w październiku 1939 r., likwidując wojskową administrację i zastępując ją cywilną. Sprawy Generalnej Guberni są sprawami wewnętrznoniemieckimi.
Proklamacja Generalnego Gubernatorstwa przez Rzeszę była sprzeczna z prawem międzynarodowym (konwencja haska IV z 1907 r. o prawach i zwyczajach wojny lądowej, art. 42 i następne) i w konsekwencji nielegalna. Dlatego też Generalne Gubernatorstwo nie było podmiotem prawa międzynarodowego ani publicznego. Wszystkie akty władz Generalnego Gubernatorstwa, stanowiących jedynie władzę okupacyjną, de iure były bezskuteczne w międzynarodowych stosunkach prawnych (pozbawione skutku od chwili wydania aktu prawnego).
Geneza
Pomysł utworzenia Generalnego Gubernatorstwa ma swoje korzenie w idei Mitteleuropy. Podczas I wojny światowej wykorzystały ją rządzące elity polityczne Niemiec, wytyczając cele wojenne oraz plany nowego porządku europejskiego po ewentualnym zwycięstwie państw centralnych. Mitteleuropę miały tworzyć marionetkowe państwa (w tym Królestwo Polskie) pod polityczną, gospodarczą i wojskową kontrolą Rzeszy. Region miał być wykorzystywanym gospodarczo zapleczem imperium niemieckiego, a jego zasoby miały służyć udanej rywalizacji z Anglią na arenie światowej w celu uzyskania pozycji wiodącego mocarstwa. Organizacja gospodarcza opierałaby się na dominacji Niemiec, które narzuciłyby szereg korzystnych dla siebie umów gospodarczych z podległymi im satelickimi państwami jak Ukraina i Polska. Liczono również na to, iż nastroje klasy pracującej w Niemczech mogą być uspokojone przy pomocy aneksji terytorialnych, osadnictwa oraz lepszej kondycji gospodarczej Niemiec. Populacja na podporządkowanych terenach stopniowo byłaby germanizowana, także poprzez czystki etniczne ludności rodzimej i równoległe osadnictwo niemieckie. Niemiecki plan Mitteleuropy podczas I wojny światowej przewidywał aneksję znacznej części terytorium Polski i wypędzenie z tych ziem Polaków i Żydów zastępowanych stopniowo kolonistami niemieckimi. Sama Polska miała być stopniowo germanizowana, także poprzez zmniejszenie populacji polskiej na skutek klęsk głodu. Na miesiąc przed wybuchem II wojny światowej, w dniu 4 sierpnia 1939 roku, mapę pt. „Przyszła mapa Europy” z graficznym przedstawieniem Mitteleuropy z I wojny światowej opublikowała polska gazeta Ilustrowany Kuryer Codzienny. Mapa autorstwa Alberta Rymanna przedstawiała Niemcy (niem. Deutsches Kaiserreich) z przyległym do nich satelickim małym państwem Królestwem Polskim (niem. Koenigreich Polen) z małym dopiskiem deutscher Bundesstaat, czyli „państwo związkowe Rzeszy Niemieckiej”.
Identyczną koncepcję utworzenia satelickiego małego państwa polskiego Niemcy zawarli również w planach II wojny światowej. Koncepcja została zrealizowana w kształcie Generalnego Gubernatorstwa i była ona realizacją drugowojennych celów polityki niemieckiej w Europie Wschodniej, określonych m.in. w Generalnym Planie Wschodnim oraz założeniach polityki okupacyjnej III Rzeszy na terytorium Polski. Realizowano je poprzez fizyczną eliminację większości polskiej inteligencji oraz tzw. warstw przywódczych w akcji Intelligenzaktion, germanizację, przesiedlenia i eksterminację ludności (w celu przygotowania tego obszaru do kolonizacji germańskiej) oraz maksymalną eksploatację gospodarczą na potrzeby wojenne III Rzeszy. W okresie do 1944 okupacyjne władze niemieckie traktowały Generalne Gubernatorstwo praktycznie jak kolonię, która dostarczała niewolniczej i nisko kwalifikowanej siły roboczej, surowców naturalnych dla przemysłu oraz żywności. W latach 1939–1940 (do czasu, gdy z nazwy Generalnego Gubernatorstwa usunięto dopisek „dla okupowanych ziem polskich”, sugerujący pewien stan tymczasowości) planowano także utworzenie z terenów GG marionetkowego polskiego „państwa szczątkowego” (niem. Reststaat) – całkowicie uzależnionego politycznie, gospodarczo i militarnie od III Rzeszy. Koncepcja ta jednak została porzucona wobec kilku istotnych czynników. Niemcy, mimo iż niektóre postacie ówczesnego życia politycznego w Polsce wyrażały gotowość do pewnych negocjacji, ostatecznie nie mogli znaleźć polskiego odpowiednika Hachy lub Quislinga i elit chętnych do kolaboracji. Jedynym polskim politykiem, który był skłonny zaakceptować niemieckie warunki współpracy, był Władysław Studnicki, stanowiący de facto jednoosobowe stronnictwo proniemieckie. Decydującym czynnikiem uniemożliwiającym utworzenie „polskiego państwa szczątkowego” była negacja tych planów przez ZSRR (pozostający wówczas w sojuszu z III Rzeszą), negujący pomysł zachowania Polski w jakimkolwiek kształcie. Do utworzenia ewentualnego rządu kolaboracyjnego „opierającego się na uciskanych dotąd przez polskie rządy chłopach” służyć miały prowadzone przez Niemców kilkakrotne rozmowy z liderem ludowców Wincentym Witosem, który zdecydowanie odrzucił propozycję współpracy.
Siedzibą władz okupacyjnych Generalnego Gubernatorstwa na mocy rozporządzenia Hansa Franka z dnia 26 października został Kraków. Językiem urzędowym w Generalnym Gubernatorstwie był język niemiecki, zaś język polski miał charakter języka pomocniczego. Akty normatywne były ogłaszane zarówno w języku niemieckim, jak i w języku polskim (dwie szpalty drukowane równolegle obok siebie w dzienniku rozporządzeń), ale charakter tekstu autentycznego miał wyłącznie tekst niemiecki. Po przyłączeniu Dystryktu Galicja, wprowadzono na tym obszarze dodatkowo język ukraiński jako pomocniczy, przy czym został on usytuowany przed językiem polskim. Pociągnęło to za sobą dodatkowe, ukraińskie wydanie dziennika rozporządzeń. W Krakowie, mieście wówczas dwustutysięcznym, stacjonowały siły okupacyjne w liczbie 50 tys. uzbrojonych Niemców oraz ukraińskich policjantów. Na terenie miasta istniały wydzielone niemieckie dzielnice, w tym zbudowana od podstaw zamieszkała przez urzędników Generalnego Gubernatorstwa i oficerów (rejon ul. Królewskiej – wówczas Reichstrasse). Statystycznie co piąta osoba przechodząca krakowską ulicą była Niemcem. Stolicę Polski, Warszawę, zamierzano zniszczyć i sprowadzić do roli prowincjonalnego ośrodka tranzytowego (założenia te określono w tzw. planie Pabsta), zlikwidowano polskie szkolnictwo wyższe i średnie, pozamykano muzea, teatry, większość bibliotek, planowo wywożono i niszczono dobra kulturalne, zagarnięto większość majątku należącego do Polaków i Żydów, skonfiskowano m.in. większość kluczowych zakładów przemysłowych i majątki ziemskie, zamierzano wywłaszczyć chłopów z gospodarstw o powierzchni od 2–10 hektarów, intensywnie eksploatowano rolnictwo systemem przymusowych kontyngentów. Pozostawiono niektóre elementy struktury państwa polskiego: Polską Policję podległą niemieckiej Policji Porządkowej, walutę (polski złoty), silnie zredukowane szkolnictwo, samorząd gmin wiejskich i miejskich (wójtowie, burmistrzowie), ograniczone sądownictwo, aparat skarbowy, zezwolono na działanie Polskiego Czerwonego Krzyża oraz Spółdzielni Spożywców „Społem”.
Generalne Gubernatorstwo było strukturą podporządkowaną całkowicie Rzeszy Wielkoniemieckiej, nieuznawaną na arenie międzynarodowej, o pewnych cechach parapaństwa, kontrolowaną i zdominowaną przez czynniki policyjne (posiadające uprawnienia władzy sądowniczej, wykonawczej oraz w ograniczonym zakresie prawodawczej). Jednak status GG nie był wyraźnie sprecyzowany, a charakter prawny i administracyjny był specyficzny. Nie był to obszar cechujący się suwerennością ani nie wchodził w skład terytorialny III Rzeszy. Zamieszkała w nim ludność nie posiadała obywatelstwa Gubernatorstwa ani obywatelstwa Rzeszy. Obowiązywał polski porządek prawny określony przed wrześniem 1939, z wyjątkiem określonych spraw odmiennie uregulowanych przez władze niemieckie. Sam Hans Frank określił status prawny Generalnego Gubernatorstwa jako Nebenland des Großdeutschen Reiches („kraj przyboczny Rzeszy Wielkoniemieckiej”).
Generalny Gubernator, będący najwyższym organem władzy, nie posiadał jednak jej pełni na podległym sobie terenie – władzę prawodawczą, sprawowaną za pomocą wydawanych rozporządzeń (będących głównym źródłem prawa w GG), dzielił z Radą Ministrów do spraw Obrony Rzeszy oraz pełnomocnikiem do spraw Planu Czteroletniego. Organy te miały równorzędne uprawnienia do wydawania rozporządzeń co Generalny Gubernator. Władzę wykonawczą dzielił głównie z wyższym dowódcą SS i Policji (niem. der Höhere SS- und Polizeiführer), który choć formalnie podlegał Generalnemu Gubernatorowi, to praktycznie mianowany był przez Heinricha Himmlera i wypełniał bezpośrednio jego polecenia. Z tego powodu wyższy dowódca SS i Policji otrzymał decyzją Generalnego Gubernatora prawo wydawania aktów prawnych na terenie całego GG.
Generalne Gubernatorstwo, chociaż uzależnione całkowicie od Rzeszy Wielkoniemieckiej, posiadało pewne cechy odrębności w sferze administracji, gospodarki i finansów – oddzielone było granicami celną i dewizową, posiadało własną walutę, działał nowo utworzony Bank Emisyjny w Polsce, który w Krakowie drukował nominalnie polskie pieniądze, tzw. młynarki. Generalne Gubernatorstwo posiadało również własny rząd, który był organem doradczym i wykonawczym Generalnego Gubernatora. Na czele rządu stał sekretarz stanu, którym w początkowym okresie okupacji był Arthur Seyss-Inquart, a następnie od maja 1940 r. Josef Bühler. Utrzymywanie takiego specyficznego ustroju prawnego na terenie Gubernatorstwa nie jest do końca wyjaśnione.
Najwyższy Trybunał Narodowy, badając w latach 1946–1948 zbrodnie nazistowskie podczas okupacji niemieckiej Polski, uznał rząd Generalnego Gubernatorstwa za organizację przestępczą.
Sądownictwo
W październiku 1939 władze niemieckie ogłosiły, że obok istniejącego sądownictwa polskiego będą działały również sądy niemieckie. Na początku roku 1940 wznowiono działalność sądów polskich w GG oraz dokonano w nich wymiany kadrowej. Od początku utrzymano odpowiedni poziom orzecznictwa, przy braku poważniejszych ingerencji władz okupacyjnych, które dysponowały instrumentami prawnymi umożliwiającymi kontrolę prawomocnych orzeczeń sądów polskich. Sędziowie polscy zachowali swój dotychczasowy strój urzędowy, usunięto jednak łańcuchy, na których znajdowało się godło Polski. W zakresie właściwego orzecznictwa funkcjonowały sądy grodzkie, okręgowe i apelacyjne, rozpatrujące sprawy nienależące do kompetencji sądownictwa niemieckiego.
Ważniejsze miasta w Generalnym Gubernatorstwie były siedzibami powszechnych sądów niemieckich pierwszej i drugiej instancji, którym podlegali Reichsdeutsche, Volksdeutsche i osoby prowadzące działalność przeciwko Rzeszy, jej obywatelom i władzom Gubernatorstwa w tym zakresie funkcjonowały również sądy powszechne, sądy specjalne i policyjne sądy doraźne. W przypadkach kolizji postanowień stosowano prawo niemieckie.
Niemieckie sądownictwo na terenie Generalnego Gubernatorstwa włączyło się w realizację dyskryminacyjnych założeń polityki narodowościowej. Stosowano szeroko terror sądowy, wydawanym zbrodniczym decyzjom nadawano pozory praworządności za pomocą stworzonego, wbrew prawu międzynarodowemu, tzw. sądownictwa specjalnego (niem. Sondergerichte). Pod koniec 1941 sytuacja pogorszyła się po wprowadzeniu specjalnego prawa karnego dla Polaków i Żydów. Ten akt prawny przez samych twórców został określony jako drakoński, gdyż bardzo szeroko formułuje stany faktyczne i wszędzie dopuszcza karę śmierci, umożliwiał dowolne wymierzanie kary śmierci niezależnie od wieku „sprawcy”.
Zakres stosowania kary śmierci był stopniowo rozszerzany wydawanymi rozporządzeniami i dekretami, stanowiąc istotny składnik polityki terroru i represji – kara śmierci groziła m.in. za:
czyny uznane za skierowane przeciwko władzom niemieckim lub osobom narodowości niemieckiej oraz wszelkie przejawy oporu wobec niemieckich władz okupacyjnych, rozporządzenie Hansa Franka z dnia 31 października 1939 (o zwalczaniu czynów gwałtu w Generalnym Gubernatorstwie), kara śmierci stosowana w 5 spośród 9 artykułów
zarażenie Niemca chorobą weneryczną, rozporządzenie z dnia 20 lutego 1940 (o zwalczaniu chorób wenerycznych w GG)
niezarejestrowanie się przez oficerów Wojska Polskiego, rozporządzenie z dnia 31 lipca 1940
za żądanie lub przyjmowanie cen wyższych od maksymalnych przez osoby sprzedające towary na rynku oraz za ukrywanie przedmiotów codziennego użytku, rozporządzenie z dnia 21 stycznia 1940 (o zwalczaniu nadmiernych cen)
za niedostarczenie kontyngentów przez rolników, rozporządzenie z dnia 11 lipca 1942 (o ochronie zbiorów)
za ukrywanie Żydów, kara śmierci obowiązywała od 1942 i przeprowadzana była często bez wyroku sądu doraźnego, tzw. egzekucją na miejscu zdarzenia (niem. an Ort und Stelle)
uchylanie się młodzieży od Służby Budowlanej (niem. Baudienst), rozporządzenie z dnia 24 lipca 1943
za wykroczenia przeciwko ustawom i rozporządzeniom niemieckich władz okupacyjnych, rozporządzenie Hansa Franka z dnia 2 października 1943 (o zamachu na Niemieckie Dzieło Odbudowy). Był to jeden z najbardziej surowych aktów prawnych, który usankcjonował całkowicie zasadę odpowiedzialności zbiorowej, dekret ten stwierdzał m.in.: Osoby narodowości nieniemieckiej, które w zamiarze hamowania lub przeszkadzania Niemieckiemu Dziełu Odbudowy, wykraczają przeciw ustawom, rozporządzeniom i zarządzeniom władz, należy karać śmiercią
Podział administracyjny
Generalne Gubernatorstwo podzielono na cztery (później pięć) jednostki administracyjne (dystrykty, niem. Distrikt):
Krakowski
Lubelski
Radomski
Warszawski
Galicyjski (od 1 sierpnia 1941)
Dystrykty dzieliły się na powiaty (niem. Kreis). Zlikwidowano polską administrację, pozostawiając tylko polską policję jako jednostkę pomocniczą przy policji niemieckiej oraz sądy rozpatrujące drobne sprawy karne dot. Polaków oraz sprawy cywilne między Polakami. Jednak sądy niemieckie mogły przejąć do swojej właściwości każdą sprawę. Jedyne jednostki samorządowe pozostawione w Generalnym Gubernatorstwie to gminy i sołectwa. Niemcy dopuścili działanie straży pożarnej, PCK, a od roku 1940 Rady Głównej Opiekuńczej.
1 stycznia 1941 weszło w życie rozporządzenie o zmianach obszarów gmin i związków gmin na terenie GG. Rozporządzenie zezwoliło na zmiany granic gmin ze względu na interes publiczny, rozwiązywanie gmin, tworzenie nowych, łączenie gmin lub przyłączanie gmin do gmin już istniejących. Decyzja zmian granic przy gminach przynależnych do powiatu przysługiwała Szefowi Okręgu (ogłoszone w Amtsblatt des Chefs des Distrikts im Generalgouvernement für die Besetzten Polnischen Gebiete), przy związkach gmin i przy miastach wydzielonych Kierownikowi Wydziału Spraw Wewnętrznych przy Urzędzie GG o ile przy tym nie uległy zmianie granice okręgu; w przeciwnym wypadku Generalnemu Gubernatorowi.
Demografia
Z uwagi na migracje wojenne nie uwzględniane w żadnych statystykach, przymusowe przesiedlenia stosowane przez władze niemieckie na polskich terytoriach okupowanych oraz politykę systematycznej eksterminacji różnych grup ludnościowych precyzyjne określenie struktury demograficznej na terenie Generalnego Gubernatorstwa jest problematyczne.
W dniach od 18 do 28 kwietnia 1940 władze sowieckie wypuściły legalnie do GG 60 tysięcy ludzi, z czego w Przemyślu 25 tysięcy, a we Włodzimierzu Wołyńskim 15 tysięcy.
Według oficjalnych danych niemieckich Generalne Gubernatorstwo obejmowało do czerwca 1941 obszar 94,1 tys. km², który zamieszkiwało 12,1 mln ludności, w tym następujące grupy ludności (według danych z grudnia 1940):
Polacy – 10 mln (w 1939 liczba Polaków w GG wynosiła 11,38 mln)
Żydzi – 1,35 mln (wymienia się także liczbę 1,5 mln w 1940)
Ukraińcy – 500 tys.
inne grupy – 300 tys., m.in. Volksdeutsche (do 1939 obywatele polscy narodowości niemieckiej) – 90 tys., Górale (do 1939 obywatele polscy przez Niemców zaliczani do tzw. Goralenvolku) – 80 tys., oraz Rusini
Po ataku III Rzeszy na ZSRR tereny okupowanych wojskowo przez Armię Czerwoną od agresji na Polskę 17.09.1939 i anektowanych przez ZSRR województw: stanisławowskiego, tarnopolskiego oraz części województwa lwowskiego pod nazwą dystryktu galicyjskiego weszły w skład Generalnego Gubernatorstwa na mocy dekretu Hitlera z 1 sierpnia 1941. Wówczas obszar GG wynosił 145,2 tys. km², zamieszkiwany przez 16,6–16,8 mln mieszkańców w tym:
Polacy – 11 200 tys. (10 mln w GG w 1940 oraz ok. 1,1–1,2 mln w okupowanych przez ZSRR terytoriach dawnej Galicji Wschodniej – po wywiezieniu przez władze sowieckie nie mniej niż 200 000 Polaków w głąb ZSRR z tego obszaru w latach okupacji 1939–1941).
Żydzi – 1900 tys. (1,35 mln w GG w 1940 oraz ok. 0,55 mln w Galicji Wschodniej) Oficjalne dane niemieckie różnią się od deklaracji Generalnego Gubernatora Hansa Franka, który na posiedzeniu rządu GG w dniu 16 grudnia 1941 stwierdził, iż liczebność Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa wynosi 2,5 mln.
Ukraińcy i Rusini – 3700 tys. (530 000 Ukraińców w GG w 1940 oraz ok. 3,2 mln) w Galicji Wschodniej (okupowanej przez ZSRR w latach 1939–1941).
Do 1943 na terenie Generalnego Gubernatorstwa osiedlono dodatkowo ok. 330 tys. kolonistów niemieckich. Liczba Żydów w 1943, systematycznie zwożonych na teren GG z krajów okupowanych Europy i z pozostałych okupowanych ziem polskich (wcześniej w 1942 na terenie Generalnego Gubernatorstwa wymordowano ok. 2 mln Żydów w ramach Akcji Reinhardt), wynosiła 1,5 mln osób.
W czasie okupacji niemieckiej o wpis na Volkslistę ubiegało się ok. 1 800 000 obywateli polskich, przeważnie z terenów Rzeczypospolitej anektowanych przez III Rzeszę. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i władze Polskiego Państwa Podziemnego akceptowały przyjmowanie Volkslisty na ziemiach anektowanych (przede wszystkim na Śląsku i Pomorzu) jako środka mającego uchronić ludność polską na tych terenach od przymusowego wysiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa i innych represji policyjnych okupanta.
Władze Generalnego Gubernatorstwa
Naczelną władzę sprawował generalny gubernator (niem. Generalgouverneur), mający swą siedzibę w Krakowie. Warszawa została zredukowana do roli siedziby władz dystryktu warszawskiego. Generalny Gubernator sprawował władzę przy pomocy Urzędu Generalnego Gubernatora (niem. Amt des Generalgouverneurs), przemianowanego 9 grudnia 1940 r. na rząd Generalnego Gubernatorstwa (Regierung des Generalgouvernements). Główny urząd Generalnego Gubernatorstwa mieścił się od 1940 roku w budynkach Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
Stanowisko generalnego gubernatora przez cały czas istnienia pełnił Hans Frank. Jego zastępcą i sekretarzem stanu w rządzie Generalnego Gubernatorstwa był początkowo Arthur Seyss-Inquart, a od maja 1940 r. Josef Bühler.
Aparat policyjny i bezpieczeństwa
Rozbudowany aparat policyjny i bezpieczeństwa był głównym wykonawcą niemieckiej polityki okupacyjnej. Policja i żandarmeria przeprowadzały łapanki na roboty przymusowe do Rzeszy, ściągały obowiązkowe kontyngenty żywnościowe, stosując przy tym różnorakie represje, wykonywały egzekucje, przeprowadzały także pomniejsze akcje wymierzone w ruch oporu na terenie GG.
Miejscowości pozbawione praw miejskich
Na terenie Generalnego Gubernatorstwa wiele miejscowości utraciło prawa miejskie (oprócz ukraińskiej części dystryktu Galicja).
Dubienka (1588; lubelskie)
Janów Podlaski (1465–1870 i od 1915; lubelskie)
Uście Gorlickie (1512; małopolskie)
Domaradz (XV wiek; podkarpackie)
Grodzisko-Miasteczko (1740; podkarpackie)
Jawornik Polski (1472, od 2024 znów miasto; podkarpackie)
Kalwaria Pacławska (XVII wiek; podkarpackie)
Krasiczyn (XVII wiek; podkarpackie)
Krzywcza (1398; podkarpackie)
Oleszyce (1576; od 1989 znów miasto; podkarpackie)
Tyrawa Wołoska (XVIII wiek; podkarpackie)
Ustrzyki Dolne (1727; od 1952 znów miasto; po II wojnie światowej miasto znalazło się w ZSRR, gdzie zostało pozbawione praw miejskich. W 1951 powróciło do Polski na podstawie umowy o zamianie granic, pozostając miastem (oficjalnie od 1952). W Polsce owa doraźna utrata praw miejskich nie jest uwzględniana; podkarpackie)
Wiele miast w innych województwach zostało pozbawione praw miejskich z powodu dużych zniszczeń.
Kolaboracja
W Polsce nie doszło do utworzenia kolaboracyjnych struktur władzy (rządu, struktur wojskowych ani polskich jednostek Waffen-SS), co stanowiło wyjątek wśród państw europejskich okupowanych przez III Rzeszę. Niemcy nigdy nie zaproponowali konkretnej oferty utworzenia rządu kolaboracyjnego, nie było też gotowości ze strony polskich elit do współdziałania.
Niektórzy działacze lub mniej znaczące organizacje były zaangażowane w kolaborację ideologiczną, m.in. Feliks Burdecki, Jan Emil Skiwski, Narodowa Organizacja Radykalna, Goralenvolk, Ukraiński Komitet Centralny.
Największą skalę kolaboracja z niemieckim okupantem przybrała wśród przedwojennych obywateli polskich zrzeszonych w różnych organizacjach mniejszości niemieckiej zaliczonych przez nazistów do volksdeutschów. Rekrutowali się oni głównie spośród członków jawnie narodowosocjalistycznych organizacji działających w przedwojennej Polsce, jak Partia Młodoniemiecka w Polsce (niem. Jungdeutsche Partei in Polen skrót JDP) działałająca na terenie całej Polski; Zjednoczenie Niemieckie (niem. Deutsche Vereinigung, DtV) działające na (Pomorzu Gdańskim); Deutscher Volksbund (Śląsk) i Deutscher Volksverband (Łódzkie). W sumie zrzeszały one 25% mniejszości niemieckiej mieszkającej na terenie II RP. Z organizacji tych Niemcy utworzyli w okupowanej Polsce początkowo Volksdeutscher Selbstschutz przekształcony w 1940 roku w Sonderdienst.
Po wprowadzeniu władz wyłącznie niemieckich zaadaptowano niektóre instytucje państwa polskiego do aparatu bezpieczeństwa i administracji (lub stworzono w tym celu nowe struktury) – np. polską policję zwaną „granatową”, która była jednak całkowicie podporządkowana Niemcom.
Od sierpnia 1942 tworzono także jednostki policji pomocniczej (głównie na Wschodzie) określane mianem „Schutzmannschaften” (oddziały ochrony), złożone z miejscowej ludności polskiej (Batalion Policyjny nr 202 i Batalion Policyjny nr 107) i ukraińskiej (zob. Ukraińskie bataliony Schutzmannschaft). Utworzono również Ukraińską Policję Pomocniczą oraz żydowską Jüdischer Ordnungsdienst.
3 maja 1940 gubernator Frank oświadczył, że Ukraińcy mogą zatrzymać cerkiew, kulturę, język, organizacje samopomocowe, ale muszą okazać lojalność. Mogą być przyjmowani do policji państwowej lub gminnej. Natomiast odrzucił zdecydowanie dążenia do stworzenia państwa ukraińskiego.
Występowały również przypadki kolaboracji na płaszczyźnie wojskowej: Brygada Świętokrzyska NSZ pod dowództwem Antoniego Szackiego (jedyna polska jednostka, która zanotowała powszechnie znany i potwierdzony fakt kolaboracji z III Rzeszą podczas II wojny światowej), Legion Ukraiński pod dowództwem Romana Suszki, bataliony: „Nachtigall” i „Roland” pod nominalnym dowództwem Romana Szuchewycza i Jewhena Pobihuszczego oraz ukraińska 14 Dywizja Grenadierów Waffen SS. Fiaskiem skończyły się natomiast próby stworzenia Goralischer Waffen SS Legion oraz polskich sił zbrojnych.
Jednym z głównych zadań specjalnych oddziałów Einsatzgruppen była eksterminacja Żydów. Starano się przy tym, aby do zabijania Żydów przyłączała się miejscowa ludność ukraińska, litewska, polska lub białoruska.
Niebezpiecznym przykładem współpracy z okupantem stało się donosicielstwo, które spowodowało iż ok. 33% aresztowań dokonanych przez niemiecki aparat bezpieczeństwa spowodowanych było dostarczaniem tego typu informacji. Według szacunków jednego z autorów wykonanych w 1964, w całym dystrykcie krakowskim w kartotekach niemieckich ujętych było ponad 5000 donosicieli. Z czasem większość dekonspiracji oddziałów polskiego podziemia (określanych jako tzw. „wsypy”) spowodowanych było donosami – przeciwdziałano temu niezwłocznym likwidowaniem konfidentów, do czerwca 1944 zlikwidowano w ten sposób prawie 2000 osób zajmujących się donosicielstwem.
Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy z satysfakcją donosił w 1943 r., że od września „trwa planowa akcja ugrupowań narodowopolskich przeciw bandom komunistycznym”, a policja bezpieczeństwa „wielokrotnie była adresatem różnych propozycji tychże ugrupowań”, określających swe cele jako „wyniszczenie elementów komunistycznych, żydowskich i kryminalnych”. RSHA cytował w swych raportach również konkretne przypadki antykomunistycznych akcji.
Za kolaborację powszechnie uznawano kontakty towarzyskie z okupantem czy stosunki seksualne (w tym prostytucję) uprawiane z Niemcami.
Konfidentom Gestapo udało się przeniknąć do organizacji Miecz i Pług, starali się również przenikać do AK (patrz Nadwywiad). Ruch oporu likwidował także tzw. szmalcowników, czyli osoby wymuszające okup na ukrywających się Żydach i udzielających im pomocy Polakach lub donoszące na nich Niemcom za pieniądze. Pracownicy polscy, którzy zaangażowali się we współpracę w niemieckim aparacie propagandowym (np. w polskojęzycznej prasie niemieckiej lub współpracując w realizacji niemieckich filmów propagandowych i spektakli, np. aktor Bogusław Samborski, Halina Rapacka), w większości motywowani byli czynnikami ekonomicznymi. Niektórych z nich eliminowano za udowodnioną współpracę z Niemcami, w 1941 r. wykonano w ten sposób wyrok śmierci na konfidencie Gestapo, aktorze Igo Symie. W październiku 1942 r. Delegat Rządu na Kraj napiętnował osoby pomagające Niemcom w wyniszczaniu narodu polskiego jako zdrajców, wzywając ich do opamiętania się i ostrzegając przed konsekwencjami ich działalności (włącznie z karą śmierci).
Współpraca gospodarcza z okupantem z czasem przybierała coraz większe rozmiary, jednak następowało to często za zgodą organizacji konspiracyjnych i przeważnie nie nosiła ona znamion kolaboracji (jako reakcja np. na powszechne zbiednienie społeczeństwa i tragiczną sytuację zaopatrzeniową). Umożliwiający zdobycie niedostępnych na rynku artykułów tzw. „czarny rynek” opierał się w większości na skorumpowanym niemieckim aparacie okupacyjnym, a organizowanie fikcyjnego (tzw. „lipnego”) zatrudnienia we współpracujących gospodarczo z Niemcami polskich przedsiębiorstwach dawało możliwość uzyskania legalnych dokumentów. Margines otaczany społeczną dezaprobatą stanowiło korzystanie z wywłaszczonego majątku żydowskiego i współpraca w tym celu z komisarzami niemieckimi (niem. Treuhander). Z czasem relacje gospodarcze wykorzystywano do doraźnej walki z okupantem – za zachowania patriotyczne zaczęły uchodzić kradzieże w miejscach pracy (traktowane jako sabotaż), przemyt oraz każde fałszerstwo czy kradzież dokonane na szkodę okupanta.
Poczta w Generalnym Gubernatorstwie
W październiku 1939 r. generalny gubernator powołał Niemiecką Pocztę Wschód (Deutsche Post Osten), która przejęła cały majątek i wszelkie prawa przedwojennego przedsiębiorstwa państwowego Polska Poczta, Telegraf i Telefon. Kierownictwo miało siedzibę w Krakowie. Jak podaje Tomasz Chronowski: W placówkach Deutsche Post Osten obowiązywało prawo pocztowo-telegraficzne III Rzeszy. Sieć placówek poczty niemieckiej tworzyły:
urzędy pocztowe I klasy samodzielne, obsługiwane przez niemiecki personel;
urzędy pocztowe II klasy z personelem niemieckim;
biura pocztowe, które zatrudniały także Polaków;
agencje pocztowe obsługiwane przez Polaków; pośrednictwa pocztowe z polskim personelem.
„W grudniu 1939 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa funkcjonowało 1961 placówek Deutsche Post Osten, w których było zatrudnionych 3400 Niemców, 14000 Polaków i 300 Volksdeutschów. Władze niemieckie wydały rozporządzenie wzywające pracowników Poczty Polskiej do natychmiastowego podjęcia pracy w placówkach Niemieckiej Poczty Wschód. Za niewykonanie tego zarządzenia groziło im aresztowanie i deportacja na przymusowe roboty do Rzeszy.”
„Przesyłanie listów ludności cywilnej za pośrednictwem poczty niemieckiej wznowiono dopiero w połowie listopada 1939 r. Korespondencja listowa podlegała cenzurze. Surowa cenzura dotyczyła nie tylko korespondencji z jeńcami wojennymi, ale także wysiedlonymi, więzionymi i wywiezionymi na roboty przymusowe do Rzeszy. Polakom skonfiskowano odbiorniki radiowe, aby w ten sposób uniemożliwić antyniemieckim rozgłośniom radiowym oddziaływanie na ludność polską. Posiadanie odbiornika radiowego i słuchanie audycji radiowych groziło śmiercią lub obozem koncentracyjnym.”
Od października 1943 Generalne Gubernatorstwo zostało włączone do ogólnoniemieckiego systemu kodów pocztowych z oznaczeniem 7a.
Znaczki pocztowe
Niemiecka Poczta Wschód wydawała własne znaczki:
w grudniu 1939 wprowadzono do obiegu znaczki niemieckie z wizerunkiem Hindenburga opatrzone nadrukiem polskiego nominału z napisem „Deutsche Post Osten”,
na wiosnę 1940 polskie znaczki przedwojenne z nadrukiem „Generalgouvernement”,
następnie w 1940 ukazały się znaczki z dopłatą na Niemiecki Czerwony Krzyż, oraz osobna seria z dopłatą na Niemiecką Pomoc Zimową (Winterhilfswerk WHW),
do jesieni 1944 ukazało się około 125 pozycji opracowanych między innymi przez prof. Wilhelma Dachauera,
ostatni znaczek z 1944 (gdy Armia Czerwona stała już nad Wisłą), wydano z okazji 5. rocznicy utworzenia Generalnego Gubernatorstwa.
Kolej
Oświata i kultura
Okupacyjne władze niemieckie Generalnego Gubernatorstwa podejmowały działania mające na celu uniemożliwienie rozwoju kulturalnego ludności polskiej w szerokim zakresie, główne wytyczne w tym zakresie zawierał program polityki narodowościowej autorstwa dr. E. Wetzla i dr. G. Hechta opracowany przez Urząd do spraw Rasowo-Politycznych NSDAP z 25 listopada 1939, oparty na wytycznych Adolfa Hitlera przedstawionych na konferencji w niemieckim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w dniu 23 listopada 1939. Dokument stwierdzał m.in.:
„Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i dlatego powinny być w ogóle zamknięte. Należy zezwolić jedynie na szkoły podstawowe, które powinny nauczać jedynie najbardziej prymitywnych rzeczy: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak geografia, historia, historia literatury oraz gimnastyka, musi być zakazana”.
W listopadzie przystąpiono do praktycznej realizacji tego programu, niemieckie władze Generalnego Gubernatorstwa zarządziły zamknięcie szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych. Hans Frank wydał polecenie pozostawienia Polakom tylko takich możliwości edukacyjnych, które ukazałyby im beznadziejność ich położenia jako narodu. Kierownika polskiego Ministerstwa Oświaty, K. Szelągowskiego wraz z kilkoma wyższymi urzędnikami tego ministerstwa wywieziono do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Następnie zlikwidowano szkoły wyższe i średnie. Decyzją generalnego gubernatora Franka z 18 czerwca 1940 wznowiono działalność części szkół podstawowych i zawodowych z programem nauczania do poziomu niemieckiego wyszkolenia technicznego. Wprowadzono dla wszystkich obowiązek nauki w szkołach zawodowych przez 2–3 lata, dopiero później można było ubiegać się o przyjęcie do szkoły fachowej. W końcu 1940 znajdowało się w sieci okrojonego szkolnictwa podstawowego jedynie 30% liczby szkół i 28% liczby uczniów w stosunku do okresu przed okupacją niemiecką, głównie z powodu zubożenia społeczeństwa spowodowanym trudnościami gospodarczymi, brakiem środków komunikacji, zamykaniem szkół w okresach zimowych z powodu braku energii, wydalaniem polskich nauczycieli ze szkolnictwa oraz zajmowaniem części szkół przez wojsko niemieckie.
Dodatkowe drastyczne rozwiązania w sferze edukacji zaproponował Heinrich Himmler w dokumencie z dnia 15 maja 1940, w którym proponuje aby na terenie Polski pozostały jedynie czteroklasowe szkoły powszechne, uczono by w nich liczenia do 500, pisania nazwiska i wpajano by zasadę, iż nakazem bożym ludności polskiej jest posłuszeństwo wobec Niemców, uczciwość, pilność i grzeczność. Nie byłoby konieczne, aby ludność polska potrafiła czytać.
Odrębną politykę oświatową władze Rzeszy prowadziły wobec ludności ukraińskiej Generalnego Gubernatorstwa (która znajdowała się w pozycji uprzywilejowanej w stosunku do Polaków). Po roku 1941 utworzonych zostało m.in. 12 nowych szkół gimnazjalnych w dystrykcie galicyjskim (do 17 września w okresie II RP na terenach tych były tylko 4 gimnazja ukraińskie) oraz stworzono możliwość kontynuowania nauki na poziomie szkół wyższych w całej III Rzeszy (zob. Bohdan Osadczuk). Ukraińcy uzyskali również możliwość tworzenia własnych narodowych kuratoriów oświaty dla szkół.
System finansowy
Jak stwierdził Andrzej Gójski:
Reichsbank był przeciwny wprowadzaniu waluty niemieckiej w Generalnej Guberni ze względu na niepożądany wzrost obrotu pieniężnego. Wobec tego do organizowania obrotu pieniężnego powołano Kredytowe Kasy Rzeszy Niemieckiej (Reichskreditkassen, RKK).
Pierwszą siedzibą RKK była Łódź, gdzie już we wrześniu 1939 członkiem zarządu został przeniesiony z Gdańska prezes tamtejszego banku Carl-Anton Schaefer. Po przeniesieniu władz Generalnej Guberni do Krakowa organizowano dalsze Kasy w większych miastach Gubernatorstwa. Wszystkie te Kasy zostały rozwiązane w maju 1940 roku. Emitowały one asygnaty nominowane w reichsmarkach. Asygnaty zostały podniesione do rangi prawnego środka płatniczego na terenach zajętych przez wojska niemieckie; zastosowano kurs wymiany 1 RM = 2 zł.
W niemieckiej polityce gospodarczej wobec tego terenu brakowało miejsca na działalność polskich instytucji kredytowych. Okupant nastawiony był przede wszystkim na osiągnięcie doraźnych korzyści, głównie w wyniku rabunku. W bankowości służyły temu między innymi tzw. Devisenschutzkommando, które miały za zadanie „zabezpieczenie” wszelkich wartości dewizowych przechowywanych w polskich bankach. Zgodnie z ideologią nazistowską pierwszą falę represji skierowano przeciwko ludności żydowskiej. Przede wszystkim starano się usunąć z gospodarki osoby, które w myśl ustaw norymberskich formalnie nieobowiązujących jeszcze na terenie GG uznawano za żydów. Jeszcze przed wprowadzeniem jakichkolwiek przepisów rozpoczęto odbieranie mienia ludziom pochodzenia żydowskiego.
W Generalnym Gubernatorstwie zachowano dotychczasową walutę – złoty. Urzędowy kurs ustanowiono na poziomie 2 zł = 1 reichsmark, uprzywilejowując w ten sposób markę niemiecką. Po przyłączeniu do GG dystryktu Galicja przyjęto kurs wymiany 1 zł = 5 rubli. W następnych latach powiększała się dysproporcja na niekorzyść złotego, na czarnym rynku płacono za reichsmarkę kolejno 4 złote (1941–1942) i 3 złote (1943), aby w 1944 powrócić do kursu 1,8 złotego za markę. Banknoty Banku Polskiego podlegały wymianie w stosunku 1:1 na nowe banknoty okupacyjne emitowane przez Bank Emisyjny w Polsce, założony przez Niemców w Krakowie.
Niemiecka polityka bankowa w GG
W zmiennych kolejach wojny polityka bankowa przyjmowała różne formy. Andrzej Gójski wyróżnia następujące etapy:
Początkowo od września do listopada 1939 roku okupant podejmował próby likwidacji polskich instytucji kredytowych. W pierwszej kolejności zlikwidowano i obrabowano żydowskie spółdzielnie kredytowe oraz domy bankowe. W większych bankach zwalniano pracowników (przede wszystkim pochodzenia żydowskiego), ograniczano płace i zawieszano lub ograniczano wypłaty. Jednocześnie na polskim rynku bankowym pojawiły się filie banków niemieckich, a Dresdner Bank odzyskał utracone, na mocy przedwojennej decyzji polskiego Ministerstwa Skarbu, wpływy w Banku Komercjalnym.
Od listopada 1939 do kwietnia 1940 r. wprowadzano nowe elementy systemu bankowego, który, podobnie jak przemysł i rolnictwo, miał wspierać gospodarkę Niemiec. Dnia 15 grudnia 1939 utworzono Bank Emisyjny w Polsce. Obok PCK, była to jedyna instytucja w GG, której oficjalna nazwa zawierała nazwę Polski. W połowie grudnia powołano Urząd Nadzoru Bankowego (UNB), jednak instytucje te zaczęły działać dopiero po kilku miesiącach. Utworzono nowy Związek Banków (Verband der Finanzinstitute) w Generalnym Gubernatorstwie.
Uruchomiono Bank Gospodarstwa Krajowego, Państwowy Bank Rolny tudzież Bank Akceptacyjny. Instytucje, które nie otrzymały zezwolenia na prowadzenie działalności, faktycznie znalazły się w stanie likwidacji, jak na przykład Pocztowa Kasa Oszczędności. Szerokie kręgi ludności straciły przedwojenne wkłady w PKO.
Nadal istniał przedwojenny Bank Polski. Powodem były nadzieje Niemców na odzyskanie złota tego banku wywiezionego na tereny zamorskie Francji.
W połowie grudnia 1939, wobec zamknięcia giełdy, rozwinął się nieoficjalny handel polskimi papierami wartościowymi metodą z ręki do ręki. Dopiero w końcu stycznia 1940 niemieckie władze okupacyjne wydały zezwolenie na prowadzenie przez banki biur komisowej sprzedaży i kupna papierów wartościowych.
Na początku 1940 roku pojawiły się na terenie GG duże ilości przedwojennych banknotów złotych, które zostały wycofane z obiegu na terenach przyłączonych do Rzeszy oraz na terenach zajętych przez Związek Sowiecki. Aby zapobiec inflacji, niemieckie władze okupacyjne w GG nakazały banknoty 100- i 500-złotowe zdeponować w banku, jednak od 1 lutego 1940 wprowadzono do obiegu ponownie banknoty 100-złotowe opatrzone nadrukiem Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete. Naturalnie nie wszyscy oddali te banknoty władzom niemieckim, toteż wkrótce pojawiły się stuzłotówki z nadrukiem wykonywanym poza obiegiem bankowym.
Od kwietnia 1940 do maja 1942 r. nastąpiła względna stabilizacja w bankowości GG. Nadal głównym celem polityki bankowej było wspieranie niemieckiej gospodarki wojennej. W kwietniu 1940 uruchomiono formalnie powołany jeszcze w 1939 roku Bank Emisyjny w Polsce oraz Urząd Nadzoru Bankowego (UNB). Kierownikiem UNB został Fritz Paersch, który jednocześnie był konsultantem Banku Emisyjnego, a faktycznie był przedstawicielem Banku Rzeszy (Reichsbank) w GG.
W 1942 roku po obrabowaniu i wymordowaniu Żydów w ramach Generalnego Planu Wschodniego Niemcy podjęli próby przejęcia polskiej bankowości w GG przez instytucje niemieckie. Projekty te pozostały w sferze koncepcji, ostatecznie zbliżanie się w lipcu 1944 Armii Czerwonej do Wisły uniemożliwiło ich realizację.
Pod koniec 1943 pojawiły się oznaki nadciągającej klęski okupanta.
W sierpniu 1944 w związku z wybuchem powstania warszawskiego zerwana została łączność pomiędzy centralami większości banków a ich oddziałami terenowymi.
Banknoty Generalnego Gubernatorstwa
Banknoty były wprowadzane w Generalnym Gubernatorstwie w kilku fazach.
Jako pierwsze pojawiły się asygnaty Kas Kredytowych Rzeszy Niemieckiej – w obiegu od 2 października 1939 r., do 8 kwietnia 1940 r.
Po powołaniu przez Hansa Franka 15 grudnia 1939 r. Banku Emisyjnego w Polsce nałożono na mieszkańców obowiązek złożenia do depozytu banknotów Banku Polskiego o nominałach 100 i 500 złotych, które z dniem 31 stycznia 1940 r. przestały być prawnym środkiem płatniczym na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Następnego dnia, tj. 1 lutego 1940 r., za pomocą Zarządu Głównego Kas Kredytowych Rzeszy, ponownie wprowadzono 100-złotowe banknoty Banku Polskiego (tylko emisji 1932 i 1934) opatrzone dodatkowym, nadrukowanym, czerwonym napisem: „GENERAL GOUVERNEMENT FÜR DIE BESETZEN POLNISCHEN GEBIETE” (pol. Generalne Gubernatorstwo dla polskich obszarów okupowanych).
Od 8 kwietnia 1940 r. do obiegu wprowadzano banknoty Banku Emisyjnego w Polsce o nominałach od 1 do 500 złotych – emisji 1 marca 1940 r. Pozostające w obiegu banknoty II Rzeczypospolitej, o nominałach od 1 do 50 złotych oraz 100-złotówki z nadrukami wycofano najpóźniej do 20 maja 1940 r.
Niektóre z nominałów Generalnego Gubernatorstwa wyemitowano również z datą 1 sierpnia 1941 r.
Banknoty Banku Emisyjnego w Polsce były prawnym środkiem płatniczym do 10 stycznia 1945 r.
Monety Generalnego Gubernatorstwa
Po wprowadzeniu złotego Banku Emisyjnego w Polsce w obiegu pozostawiono wszystkie niesrebrne monety II Rzeczypospolitej. Były to nominały 1, 2, 5 groszy bite w brązie lub mosiądzu oraz niklowe 10, 20, 50 groszy, 1 złoty. Jeszcze na początku 1940 r. wprowadzono wybite w II Rzeczypospolitej jako rezerwa na wypadek wojny stalowe, z powłoką niklową albo bez, 50 groszy z umieszczoną datą roczną 1938. W kolejnych latach zaczęto bić i sukcesywnie wprowadzać do obiegu monety groszowe w cynku. Stało się to koniecznością ze względu na traktowanie brązowego i niklowego przedwojennego bilonu jako źródła metali kolorowych. Do bicia monet w cynku wykorzystywano wzory oparte na odpowiednich emisjach sprzed wybuchu wojny, umieszczając na nich nieaktualną nazwę państwa „RZECZPOSPOLITA POLSKA” oraz daty roczne 1923 albo 1939.
Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie
Od początku okupacji niemieckiej w Generalnym Gubernatorstwie podjęto działania przeciwko Żydom, obejmowały one całkowite wysiedlenie z terenów włączonych do Rzeszy (m.in. Kraju Warty) do GG, konfiskaty mienia i eksploatację siły roboczej, zamknięcie w gettach i obozach pracy i w końcu wymordowanie w obozach zagłady. Działania te były oparte na stosownych ramach prawnych. Ich celem były z jednej strony stygmatyzacja i upokorzenie Żydów, pozbawienie ich woli oporu i zmuszenie do posłuszeństwa (temu celowi służyły również ściśle nieusankcjonowane prawnie zachowania żołnierzy i administracji niemieckiej, mające charakter fizycznego prześladowania), natomiast z drugiej przygotowanie do eksploatacji ekonomicznej i przymusowych prac na rzec okupanta, a w dalszej perspektywie do eksterminacji.
Już 9 września 1939 wprowadzono obowiązek specjalnego oznaczania warsztatów rzemieślniczych i sklepów żydowskich. Dla Żydów istniały ograniczenia dotyczące ilości gotówki, którą mogli legalnie posiadać. Ich konta bankowe zostały zablokowane.
26 października 1939 zakazano uboju rytualnego zwierząt. Żydowskim piekarniom zabroniono wypieku białego pieczywa. W połowie października 1939 r. wprowadzono kartki na żywność, z tym jednak, że ludność żydowska otrzymywała o połowę mniejsze przydziały kartkowe niż ludność polska.
23 listopada 1939 zniesiono ulgi podatkowe przysługujące gminom żydowskim przed wojną, co uderzyło w zakłady opiekuńcze i placówki służby zdrowia, które były utrzymywane w głównej mierze ze środków gminnych. Żydom odebrano także z dniem 9 grudnia 1939 prawo do zapomóg dla emerytów.
Od 1 grudnia 1939 żydowscy mieszkańcy miasta, którzy przekroczyli 10. rok życia, mieli obowiązek noszenia opasek z gwiazdą Dawida. Od 1 stycznia 1940 zakazano Żydom zmieniania miejsca zamieszkania i opuszczania terenu gminy, w której dotąd mieszkali.
24 lipca 1940 ukazało się rozporządzenie definiujące „Żyda”. Utworzenie pierwszych gett dla ludności żydowskiej w Generalnym Gubernatorstwie nastąpiło na mocy decyzji Hansa Franka z 13 października 1940. Stworzono w nich ludobójcze warunki bytowania, śmiertelności sprzyjały szczególnie brak żywności (ok. 400 kalorii dziennie) i leków (co powodowało dużą liczbę ofiar, np. epidemii tyfusu i czerwonki).
Władze Generalnego Gubernatorstwa sprecyzowały swoje plany odnośnie do ludności żydowskiej na posiedzeniu rządu w dniu 16 grudnia 1941, stanowiły one podstawę do zbliżającej się konferencji w Wannsee, na której zaakceptowano realizację zadań Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy w sprawie tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej (niem. Endlösung), dotyczącej zamiarów całkowitego unicestwienia Żydów jako narodu.
Praktyczną realizacją planu zagłady Żydów zajęły się SS i policja, ustawowo kompetentnymi do wydawania wszelkich decyzji w tej sprawie były niemieckie władze administracyjne. Na wiosnę 1942 rozpoczęto w GG pod kryptonimem Akcja Reinhard (niem. Aktion Reinhardt) wywózki do obozów zagłady w Bełżcu, Sobiborze, Majdanku i Treblince, gdzie następnie wymordowano 1280 tys. Żydów z 4 dystryktów Generalnego Gubernatorstwa, 530 tys. Żydów z dystryktu Galicja (włączony do GG 1 sierpnia 1941), 130 tys. Żydów z rejonu białostockiego których przewieziono do Treblinki oraz wiele mniejszych grup z obszaru GG. Łącznie w czasie Akcji Reinhardt na terenie Generalnego Gubernatorstwa wymordowano ok. 2 mln ludności żydowskiej.
Przez cały okres okupacji śmierć poniosło prawie 3 mln obywateli polskich narodowości żydowskiej, czyli niemal prawie 90% populacji przedwojennej polskich Żydów. Dodając do tego 2,5–3 mln Polaków, którzy zginęli w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945, przyjmuje się, że Polska straciła ok. 6 mln przedwojennych obywateli. Oprócz tego w różnych okresach Żydów wywożono i eksterminowano także poza granicami Generalnego Gubernatorstwa w obozie zagłady Auschwitz-Birkenau, gdzie ginęli nie tylko polscy Żydzi, lecz także Żydzi z Europy Zachodniej i Południowej, Polacy, Romowie, Rosjanie.
Polityka terroru i represji
Od początku istnienia Generalnego Gubernatorstwa niemieckie władze okupacyjne w celu najpełniejszego opanowania i wykorzystania podbitych ziem Polski oraz realizacji zbrodniczych założeń nazistowskiej polityki rasowej stosowały politykę wszechogarniającego terroru realizowanego za pomocą aparatu policyjno-represyjnego, wojskowego, administracyjnego i gospodarczego. Reżim III Rzeszy dążył do wytworzenia nowej kategorii poddanych, czyli tzw. podludzi w postaci posłusznych niewykształconych niewolników.
Teren Generalnego Gubernatorstwa objął surowy reżim policyjny, a miejscową ludność już od początku okupacji osadzano w różnych obozach, wysiedlano, wywożono do prac przymusowych do Niemiec, dokonując zatrzymań ludzi w obławach ulicznych zwanych łapankami. Niszczono polską inteligencję, atakowano kościoły (zwłaszcza Kościół katolicki, a także Kościół Ewangelicko-Augsburski, biskup Juliusz Bursche), zakazano narodowej działalności kulturalnej, zlikwidowano szkolnictwo wyższe, celowo stworzono niezwykle ciężkie warunki materialne i aprowizacyjne ludności miejskiej (m.in. głodowe racje żywnościowe i system kartek żywnościowych) sprzyjające wysokiej śmiertelności.
W celu rozbicia spójności narodowej ludność polska pochodzenia niemieckiego została wciągnięta na tak zwane volkslisty, a mniejszości etniczne nastawiano antagonistycznie do państwa polskiego, np. powołując do życia tzw. „naród” góralski – Goralenvolk.
Grabież dzieł sztuki i dóbr kultury narodowej
Od chwili zajęcia przez wojska niemieckie głównych miast na terenie Generalnego Gubernatorstwa trwała systematyczna grabież dóbr kultury narodowej, podczas której nie dbano o ustalenia IV konwencji haskiej (1907) zakazującej takich praktyk. Można wyodrębnić trzy zasadnicze okresy nasilenia grabieży, 1939 do 1940, grabież mienia Żydów polskich podczas likwidacji głównych gett w okresie 1942–1943 oraz okres wycofywania się pobitych wojsk niemieckich z Polski w latach 1944–1945.
Ocenę i procedurę rabunku zabytków kultury polskich z muzeów, bibliotek, zamków, dworów i mieszkań prywatnych prowadziły instytucje SS-Ahnenerbe (w ramach Einsatzgruppen), Haupttreuhandstelle Ost (HTO) oraz ekipy rzeczoznawców, niemieckich historyków sztuki, ekspertów i kustoszy z SS-Kommando Paulsen (pod kierownictwem profesora prehistorii Petera Paulsena). Działania tych organizacji koordynowali minister Rzeszy Arthur Seyss-Inquart oraz Otto Wächter (w zastępstwie Seyss-Inquarta).
Wszelkie najważniejsze ustalenia i rozkazy rozpoczęły się od ustnego polecenia Hermanna Göringa, który chciał uporządkować początkowo chaotyczny proceder grabieży. Na ich mocy utworzono sieć centralnych magazynów: w Warszawie (Muzeum Narodowe w Warszawie i Muzeum Wilanowskie) oraz Krakowie (Biblioteka Jagiellońska). Proceder rabunku usankcjonował Hans Frank rozporządzeniem „o zajęciu przedmiotów sztuki” z dnia 16 grudnia 1939, ustanawiając dziewięcioosobowy sztab pod kierownictwem specjalnego pełnomocnika do „zabezpieczenia” dzieł sztuki i dóbr kultury w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Hauptsturmführera dr. Kajetana Mühlmanna (mianowany przez Göringa i realizujący bezpośrednio jego wcześniejsze wytyczne).
Polskie zbiory dzieł sztuki i zabytki wywożono do Rzeszy, w ciągu pierwszych 6 miesięcy okupacji niemieckiej ograbiono Generalne Gubernatorstwo z dzieł sztuki niemalże całkowicie, Hans Frank w końcu 1942 raportował o „zabezpieczeniu” 90% polskich zbiorów sztuki i kolekcji. Ołtarz Wita Stwosza z Krakowa wywieziono do Norymbergi, najcenniejsze eksponaty, w tym obrazy autorstwa Rafaela, Rembrandta i Leonardo da Vinci z Muzeum Narodowego, zbiory wojskowe z Muzeum Wojska oraz warszawskiej Zachęty wywieziono do Rzeszy w ostatnim kwartale 1939, wstawiano także wybrane eksponaty do siedzib nazistowskich dygnitarzy. Przedmioty zabytkowe z Zamku Królewskiego w Warszawie znalazły się w Muzeum Drezdeńskim. Adolf Hitler otrzymał w prezencie polską kolekcję 30 rysunków Albrechta Dürera z kolekcji Lubomirskich i Czartoryskich, zagrabionych ze Lwowa.
Zbiory wywożono do Linzu, Wrocławia, zamku Streiersberg (większość kolekcji Lanckorońskich), Bad Aussee, do Neuhaus w Bawarii wywieziono dzieła malarskie m.in. słynną Damę z łasiczką Leonarda da Vinci i Pejzaż Rembrandta (przedmioty te wywiózł ze sobą Hans Frank, uciekając w styczniu 1945 z GG do Rzeszy). Grabież dotyczyła także bibliotek i archiwów, m.in. zbiory tzw. Gabinetu Rycin wywieziono z Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego w 1939, a także 4 tys. zabytkowych rękopisów. Zbiory bibliotek judaistycznej i sejmowej w Warszawie trafiły w listopadzie 1939 do RSHA w Berlinie. Z Biblioteki Zamoyskich wywieziono unikatowy, najstarszy dokument słowiański Codex Suprasliensis. Nieliczne dzieła ocalały, m.in. arrasy wawelskie wywiezione w 1939 r. za granicę, a obraz Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem ewakuowano z warszawskiej Zachęty do Lublina we wrześniu 1939 r. (gdzie znajdował się w ukryciu do 1945).
Ostateczny raport (autorstwa dr. Kajetana Mühlmanna) zawierający 80 stron i fotografie zagrabionych polskich dzieł sztuki wraz z dokumentacją, przedstawiono Göringowi w połowie 1943 r. W 1946 r. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał proceder grabieży dóbr kulturalnych, majątku i niszczenie skarbów kultury narodowej za jedną ze zbrodni niemieckich w okupowanej w latach 1939–1945 Polsce.
Masowe egzekucje
Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej dzięki współpracy niemieckiej mniejszości narodowej oraz kontrwywiadu służby bezpieczeństwa SS tzw. Sicherheitsdienst i Gestapo w Berlinie powstała tzw. „Lista wrogów Rzeszy” – niem. Sonderfahndungsbuch Polen, na której umieszczono przedstawicieli polskiej inteligencji, księży, działaczy społecznych i politycznych, powstańców wielkopolskich i śląskich. Osoby te były wyznaczone do eliminacji i po aresztowaniu mordowane w masowych egzekucjach przez oddziały Einsatzgruppen oraz paramilitarne bojówki mniejszości niemieckiej Volksdeutscher Selbstschutz.
Odbywały się publicznie w miastach, poza nimi w miejscach odosobnionych, w sposób jawny lub potajemny, decyzją niemieckich władz administracyjnych i policyjnych. Egzekucji dokonywano za czyny „antyniemieckie” określone i zagrożone karą śmierci w rozporządzeniu Hansa Franka z dnia 31 października 1939 oraz inne stopniowo wydawane w latach okupacji niemieckiej, przewidujące również karę śmierci, w tym za ukrywanie Żydów od 1942 roku. Często stosowano, wbrew prawu międzynarodowemu, zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Kara śmierci stosowana była także za pomoc jeńcom wojennym, partyzantom i zbiegom z obozów niemieckich.
Dokonywano egzekucji także podczas operacji specjalnych zwanych „Akcjami Inteligencja” (niem. Intelligenzaktion) wymierzonych w polską elitę intelektualną (np. nauczyciele, uczeni, lekarze, działacze społeczni i polityczni). Największe z nich to Akcja AB przeprowadzona w 1940, w której śmierć poniosło 3,5 tys. osób, mord popełniony na 27 uczonych ze Lwowa (Mord profesorów lwowskich), aresztowanie 184 pracowników naukowych z Krakowa (Sonderaktion Krakau, Zweite Sonderaktion Krakau).
Miejscami największego nasilenia egzekucji masowych na terenie Generalnego Gubernatorstwa były:
Okolice Warszawy. Egzekucje mieszkańców stolicy Niemcy przeprowadzali początkowo w miejscach takich jak: ogrody sejmowe przy ul. Wiejskiej; Las Kabacki; Szwedzkie Góry na terenie Bemowa; Las Sękociński koło Magdalenki; Lasy Chojnowskie koło Stefanowa; Laski, Wydmy Łuże i Wólka Węglowa na obrzeżach Kampinosu; a przede wszystkim – osławione Palmiry. Od wiosny 1943 polskich więźniów politycznych masowo mordowano natomiast w ruinach getta warszawskiego. Ponadto między październikiem 1943 a lutym 1944 okupanci przeprowadzili w Warszawie szereg egzekucji ulicznych. Łączna liczba ofiar tzw. egzekucji pierścienia warszawskiego oceniana jest na 32 000.
Okolice Nowego Sącza (Cmentarz Żydowski przy ul. Tarnowskiej, ok. 25 tys. ofiar, Żydów i Polaków), Ciechanowa, Zakopanego, Lublina (Lasy krępieckie, ok. 30 tys. ofiar), Zamościa (Rotunda Zamojska), Lwowa, Stanisławowa, Równego, Radomia (tylko w pobliżu dwóch miejscowości radomskich, Firleja i Wincentowa, rozstrzelano w latach 1940–1945 ok. 12 000 ludzi, dalsze 18–23 tys. zamordowano w niemieckich Zakładach Metalowych HASAG (Hugo Schneider Aktiengesellschaft Metalwarenfabrik) w Skarżysku-Kamiennej), Krakowa (m.in. Zbrodnia w Bochni), Tarnowa (m.in. las Buczyna w Zbylitowskiej Górze, ok. 8 tys. ofiar).
Egzekucje publiczne jawne, dokonywane na oczach przymusowo spędzonej ludności.
Masowe mordy podczas tłumienia powstania warszawskiego, do których dochodziło przede wszystkim na warszawskiej Woli (Rzeź Woli, ok. 65 tys. ofiar), Ochocie (pacyfikacja Ochoty, ok. 10 tys. ofiar) oraz w Śródmieściu Południowym (Egzekucje w „dzielnicy policyjnej”, od 5 do 10 tys. ofiar). Na mniejszą skalę do zbiorowych egzekucji dochodziło ponadto w części północnego Śródmieścia (w rejonie pl. Teatralnego, Halach Mirowskich, na Powązkach), jak również na Starym Mieście, Mokotowie, Powiślu, Górnym Czerniakowie i Marymoncie.
Pacyfikacje wsi
Akcje pacyfikacyjne wymierzone w ludność wsi polskich na terenie Generalnego Gubernatorstwa były prowadzone przez oddziały Schutzstaffel, Wehrmacht oraz inne niemieckie formacje policyjne. Największe nasilenie pacyfikacji wsi miało miejsce podczas akcji wymierzonych w oddziały partyzanckie Henryka Dobrzańskiego „Hubala” (w kwietniu 1940 na Kielecczyźnie) oraz podczas pacyfikacji Zamojszczyzny (od jesieni 1942 do końca 1943). W większości wypadków we wsiach dokonywano egzekucji, aresztowań, wysiedleń oraz palono zabudowania i rabowano mienie.
Ogółem dotknęły one 350 wsi polskich, z których 75 zostało całkowicie zniszczonych. Większość z nich znajdowała się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w województwach lubelskim, kieleckim, białostockim, krakowskim i lwowskim. W czasie pacyfikacji niezwiązanych bezpośrednio z działaniami wojennymi dochodziło do masakr ludności cywilnej. Największe z nich miały miejsce we wsiach: Aleksandrów (446 zabitych), Borów (806), Huta Pieniacka (od 800 do 1200 osób), Skłoby (265 ofiar), Jamy (147), Kitów (164 ofiary), Lipniak-Majorat (448), Łążek (217), Michniów (203), Milejowiec (160), Różaniec (200), Smoligów (200), Sochy (około 180 ofiar), Szczecyn (368), Złoczew (200), Skałka Polska (93), Szarajówka (58).
Konfiskaty mienia
Generalne Gubernatorstwo miało od początku być całkowicie zależne od Rzeszy przy możliwie minimalnych nakładach i było traktowane jako „łup wojenny” na potrzeby gospodarki prowadzonej na rzecz kolejnych podbojów. Wszelkie mienie podlegające przejęciu przez okupanta, a więc mienie Państwa Polskiego np. istotne dla gospodarki zakłady przemysłowe przemysłu zbrojeniowego, mienie prywatne ludności polskiej, zabytki i dzieła sztuki, wszelkie mienie ruchome i nieruchome ludności żydowskiej było konfiskowane i zarządzane przez Urząd Powierniczy w Krakowie (niem. Treuhandstelle für das Generalgouvernement) utworzony dnia 15 listopada 1939. Cele polityki gospodarczej niemieckich władz okupacyjnych scharakteryzował Hans Frank w swoich Dziennikach, pisząc:
Dnia 15 września 1939 roku otrzymałem polecenie objęcia administracji zdobytych terenów wschodnich z rozkazem szczególnego wyeksploatowania tego terytorium jako obszaru wojennego i kraju zdobytego, uczynienia z niego, że tak powiem, kupy gruzów z punktu widzenia jego struktury gospodarczej, socjalnej, kulturalnej i politycznej
Jednocześnie działał niezależnie od niego Główny Urząd Powierniczy Wschód (niem. Haupttreuhandstelle Ost (HTO)), kierowany przez dr. Maxa Winklera powołany na mocy rozporządzenia Hermanna Göringa z dnia 1 listopada 1939, który zajmował się przede wszystkim konfiskatą polskiego mienia prywatnego i państwowego, samorządowego i należącego do organizacji społecznych, przenoszeniem praw własności zagrabionego majątku na obywateli niemieckich oraz zatwierdzaniem zarządców komisarycznych (niem. Treuhänder).
Wszelkie konfiskaty, przeprowadzane były na podstawie rozporządzeń z dnia 15 stycznia 1940 „O zabezpieczeniu majątku byłego państwa polskiego” (niem. VO über die Sicherstellung des Vermögens des ehemaligen polnischen Staates) oraz rozporządzenia z dnia 17 sierpnia 1940 „O traktowaniu majątku polskich obywateli” (niem. VO über die Behandlung von Vermögen der Angehörigen des ehemaligen polnischen Staates), które dotyczyło dodatkowo konfiskaty majątku Żydów, osób nieobecnych w miejscu zamieszkania lub uchodźców przybyłych na obszar byłego zaboru pruskiego po 1 października 1918 oraz osób dopuszczających się wrogich czynów przeciwko osobom narodowości niemieckiej, a także zajęcie majątku ze względu na „dobro publiczne”.
Prawa te umożliwiały Głównemu Urzędowi Powierniczemu Wschód, który musiał zaakceptować każdą tego typu decyzję podjętą przez odpowiednie czynniki niemieckie, dowolne zajmowanie majątku ruchomego i nieruchomego praktycznie każdego polskiego obywatela, przejmowanie przedsiębiorstw, majątków ziemskich, zabytków i dzieł sztuki.
W dniu 21 stycznia 1940 wydano najważniejsze zarządzenie dotyczące konfiskaty majątku prywatnego w Generalnym Gubernatorstwie, tzw. ordynację sekwestracyjną. Uprawniała ona w szerokim zakresie niemiecką administrację, SS i policję bądź Wehrmacht do zajęć własności należącej do Polaków i Żydów.
Administracja Generalnego Gubernatorstwa czerpała pokaźne zyski z monopoli „państwowych” na czele których od roku 1942 stał dr Hermann Senkowsky. Należące do Żydów zakłady produkcyjne, sklepy, warsztaty i gospodarstwa rolne zlikwidowano lub przekazano Niemcom. Na przełomie 1939 i 1940 cały tzw. przemysł kluczowy znalazł się pod zarządem niemieckim, w następnych latach przejmowany był za ułamek wartości od różnych organizacji powierniczych działających na terenie Generalnego Gubernatorstwa przez niemieckie koncerny i monopole (m.in. IG Farben, AEG, Siemens AG, Friedrich Krupp AG i wiele innych). Zakłady państwowe przemysłu zbrojeniowego w Starachowicach i Stalowej Woli, fabrykę Ursus, Pionki oraz fabryki samolotów w Rzeszowie i Mielcu zajął Wehrmacht.
Koncerny Hermann-Göring-Werke i Stahlwerke przejmowały zakłady polskiego przemysłu stalowego. Hutę Częstochowa, odlewnię stali Enro i Państwowe Zakłady Amunicji w Skarżysku-Kamiennej przejął koncern Hugo Schneider-Hasag z Lipska, a koncern Philips fabryki przemysłu radiotechnicznego: Philips, Kosmos, Grimm i Kaniewski. Praktycznie każda branża przemysłu i większość najatrakcyjniejszych zakładów przemysłowych przechodziło na własność przedsiębiorstw niemieckich, koncernów, prywatnych właścicieli bądź firm powierniczych reprezentujących III Rzeszę.
Kontyngenty
Jednym z elementów eksploatacji gospodarczej w Generalnym Gubernatorstwie był system przymusowych kontyngentów, czyli dostaw płodów rolnych (m.in. zboże, mięso i mleko), wprowadzony obowiązkowo dla gospodarstw rolnych chłopskich i ziemiańskich, mimo iż oficjalnie publikowane dane o produkcji żywności sprzed wojny wskazywały na brak samowystarczalności żywnościowej terenów, które weszły w skład GG.
Kontyngenty ściągane były siłą, za ich niedostarczenie w terminie stosowano surowe kary i różnorakie represje, włącznie z karą śmierci. Oprócz tego stosowano bicie, areszty i zsyłki do obozów, wysiedlenie z miejsca zamieszkania połączone z konfiskatą gospodarstw rolnych, palenie wsi i rozstrzeliwania. Od lata 1942 wprowadzono nawet stan wyjątkowy w okresie żniw, do których zatrudniono pochwyconych robotników z łapanek w majątkach ziemskich zarządzanych przez Niemców (niem. Liegenschaft). W akcji ściągania kontyngentów stosowano oddziały policyjne oraz niejednokrotnie siły wojskowe.
Narzucone normy kontyngentowe spowodowały złą sytuację aprowizacyjną ludności i niedożywienie, zwłaszcza w miastach (oficjalne niemieckie przydziały żywności nie zapewniały jej minimum egzystencji) – rabunek produktów rolnych przekraczał ich przedwojenny polski eksport, w latach 1940–1941 z Generalnego Gubernatorstwa wywieziono do Rzeszy 40 000 ton zboża, w 1942–1943 – 633 470 ton, a pomiędzy 1942–1943 – 571 000 ton. W okresie 1940 do 1944 r. podobnie kształtowały się narzucone kontyngentami ilości wywiezionego bydła (7510 ton w stosunku do 53 768 ton), cukru (4500 ton w stosunku do 27 546 ton), kartofli (121 000 ton i 387 741 ton na koniec 1944) oraz tłuszczów (800 ton i 1355 ton w 1944).
Obrót rynkowy artykułami żywnościowymi podlegał ścisłej kontroli – karano przemyt towarów rolno-spożywczych (nawet śmiercią). Zakazany był handel, zwłaszcza tłuszczami i mięsem. Restrykcje te i rabunkowa eksploatacja sektora rolniczego powodowały ciągłe niedożywienie dużych grup ludności i pozbawienie ich materialnych podstaw rozwoju biologicznego (średni przydział żywności wynosił 2600 kalorii dla Niemców, 700 dla Polaków i tylko 400 dla Żydów). Dodatkowo brak lekarstw, niejednokrotnie odzieży i opału w okresach zimowych przyczyniały się do powstawania chorób i ognisk głodu, zwłaszcza wśród ludności żydowskiej odizolowanej w gettach na terenie Generalnego Gubernatorstwa.
Praca przymusowa
Jednym z celów polityki prowadzonej w Generalnym Gubernatorstwie było wykorzystanie ludności polskiej w charakterze niewolniczej siły roboczej. 26 października 1939 r. w GG objęto nakazem pracy przymusowej wszystkich Polaków w wieku 18–60 lat, 12 grudnia 1939 r. przesunięto dolną granicę wieku do lat 14. Oficjalnie dla Polaków istniał tzw. obowiązek pracy, a dla Żydów tzw. przymus pracy, w praktyce jednak oba te pojęcia oznaczały zatrudnianie przymusowe.
Zatrudnianie ludności odbywało się za pośrednictwem sieci 21 Urzędów Pracy (niem. Arbeitsamt), 85 ekspozytur i 250 placówek, podlegających Oddziałowi Zatrudnienia Głównego Wydziału Pracy w rządzie Generalnego Gubernatorstwa. Placówki te w porozumieniu z niemiecką policją i SS organizowały system pracy przymusowej i eksploatacji darmowej siły roboczej. Skierowanie do pracy oznaczało nakaz do pracy przymusowej na warunkach określanych przez pracodawcę bez możliwości zmiany miejsca pracy. Sporządzano specjalne listy młodzieży, która była następnie kierowana do Służby Budowlanej (Baudienst) i obozów pracy. Przeprowadzano masowe łapanki, których celem było dostarczenie robotników do przymusowej pracy w niemieckiej gospodarce (rolnictwo, przemysł, transport itd.).
Warunki pracy przymusowych robotników wywiezionych do Rzeszy pozostawały surowe, np. polskim robotnikom rolnym w Badenii zakazano praktyk religijnych, korzystania ze środków komunikacji (kolej, autobusy oraz rowery), uczęszczania do restauracji, teatrów, kin oraz uczestniczenia w innych rozrywkach kulturalnych, opuszczania miejsca pracy bez specjalnego zezwolenia policyjnego, obowiązywał także zakaz zgromadzeń oraz godzina policyjna, zakaz zgłaszania zażaleń, kontaktów intymnych z kobietami, dopuszczano kary cielesne wobec robotników oraz przekazywanie ich organom bezpieczeństwa (np. Gestapo), wskutek donosów pracodawcy o „przestępstwach”, np. typu „zwolnienie tempa pracy” lub „niechęć do pracy”.
Przymusowa praca będąca przejawem wyzysku ekonomicznego (utrzymywano celowo niski poziom płac lub w ogóle nie wypłacano wynagrodzeń) stanowiła ogromne źródło dochodów dla niemieckich przedsiębiorstw, będąc jednocześnie elementem terroru, fizycznego wyniszczenia społeczeństwa i osłabiania woli oporu – umożliwiała to m.in. reglamentacja żywności, w 1941 Niemiec otrzymywał dziennie 2300 kalorii, Polak 700, a Żyd 400. Skutki niedoboru żywności rekompensowały w pewnym stopniu czarny rynek i działalność Rady Głównej Opiekuńczej.
Z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego wywieziono w latach 1939–1945 do Rzeszy 1,23 mln ludzi (z samego Generalnego Gubernatorstwa wywieziono 940 tys. według raportu Hansa Franka z 14 grudnia 1942 przedstawionego na posiedzeniu kierowników NSDAP), a ogółem z całej okupowanej Polski w tym okresie 3 mln ludzi. Polska stanowiła jedyny kraj w okupowanej Europie w którym zastosowano na taką skalę pracę przymusową (w szczytowym momencie wykorzystywania pracy przymusowej w III Rzeszy pracowało ogółem 7,1 mln robotników przymusowych i najemnych z całej Europy).
Dodatkowo zatrudniano setki tysięcy nieobjętych statystyką osób w niemieckich przedsiębiorstwach, oddziałach Organizacji Todta, obozach pracy, obozach koncentracyjnych, przy budowie fortyfikacji, rowów przeciwczołgowych, zasieków i innych umocnień w strefie przyfrontowej.
W latach 1943–1945 tysiące niemowląt i dzieci polskich robotnic zmarło w zakładach dla dzieci robotnic zagranicznych w III Rzeszy.
Ciężkie więzienia Gestapo
Pod koniec 1939 na terenie Generalnego Gubernatorstwa rozpoczęto tworzenie systemu więzień tajnej policji Gestapo, znajdowały się one m.in. w Kielcach, Ciechanowie, Radomiu, Nowym Sączu, Tarnowie, Warszawie (Aleja Szucha), Zamościu i Zakopanem.
Spośród 7 największych ciężkich więzień Gestapo, w których katowano, torturowano i mordowano Polaków, 5 mieściło się na terenie Generalnego Gubernatorstwa (pozostałe dwa znajdowały się w Poznaniu – Fort VII w Poznaniu i w Łodzi – Radogoszcz):
Pawiak (Warszawa)
Montelupich (Kraków)
Zamek Królewski w Lublinie (Lublin)
Firlej (Radom)
Rotunda Zamojska (Zamość)
Niemieckie obozy w GG
W systemie niemieckich obozów koncentracyjnych teren Generalnego Gubernatorstwa odgrywał istotną rolę, zwłaszcza w planach zagłady narodu żydowskiego. Największe obozy zagłady i obozy koncentracyjne na terenie GG znajdowały się w Treblince (ok. 750–900 tys. ofiar śmiertelnych), Majdanku (ok. 360 tys.), Sobiborze (ok. 250–300 tys.), Bełżcu (ok. 600 tys. ofiar), Warszawie (ok. 40–50 tys.). Żydzi z Polski i całej Europy stanowili większość ofiar śmiertelnych obozów, zwłaszcza w utworzonych specjalnie dla nich i częściowo dla Romów, obozach zagłady (niem. Vernichtungslager) w Treblince, Bełżcu i Sobiborze.
Kolejną najliczniejszą grupą eksterminowanych byli Polacy oraz obywatele krajów okupowanych przez III Rzeszę. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa mieściło się także wiele innych obozów. W większości były to tzw. obozy pracy (niem. Arbeitslager), obozy te dzieliły się na: karne obozy pracy (niem. Straflager), obozy pracy dla Żydów (niem. Judenlager), obozy pracy zwykłe (niem. Arbeitslager). Funkcjonowały także liczne obozy dla jeńców sowieckich oraz tzw. obozy dorywcze, organizowane na bieżąco w celu np. prac fortyfikacyjnych w strefie przyfrontowej.
Wysiedlenia ludności
Pierwsze przymusowe wysiedlenia ludności w Generalnym Gubernatorstwie miały miejsce w latach 1940–1941 w powiecie radomskim. Wysiedlono wtedy mieszkańców 160 okolicznych wsi, w celu utworzenia poligonu ćwiczebnego dla wojska i SS. W 1942 w identycznym celu wysiedlono mieszkańców następnych kilkudziesięciu wsi polskich w rejonie doliny sandomierskiej, pomiędzy Kolbuszową, Niskiem, Dębicą i Rozwadowem. W latach 1941–1942 wysiedlono w celach wojskowych ok. 171 tys. ludzi w Generalnym Gubernatorstwie.
Wysiedlenia objęły także rejon Lubelszczyzny, którą zamierzano przekształcić w „czysto niemiecki obszar kolonizacyjny” (m.in. z uwagi na obecność nielicznych potomków osadników niemieckich z XVIII wieku). W planach kolonizacji o kryptonimie Heim ins Reich oraz związanych z nią przesiedleniami Polaków, wyrażonych w koncepcjach zmiany struktury etnicznej i narodowościowej podbitych terytoriów zawartych w Generalnym Planie Wschodnim, szczególne zainteresowanie wzbudzał rejon Zamojszczyzny. W rejonie tym w latach 1942–1943 doszło do największych w Generalnym Gubernatorstwie przesiedleń ludności polskiej, które objęły ok. 110 tys. Polaków, w tym 30 tys. dzieci (Dzieci Zamojszczyzny), z których 4500 wywieziono do Niemiec w ramach programu germanizacyjnego rabunku dzieci.
Do wysiedleń w Generalnym Gubernatorstwie należy także zaliczyć 500–600 tys. ludności Warszawy zmuszonych do ewakuacji po klęsce powstania warszawskiego w 1944. Z tej liczby 70 000 mieszkańców Warszawy zostało wysłanych na przymusowe roboty do Rzeszy, a 60 tys. do obozów koncentracyjnych, reszta trafiła do placówek RGO. Ogółem wysiedlenia ludności w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945 objęły 280 tys. ludzi i 500 tys. z Warszawy. Na teren Generalnego Gubernatorstwa kierowano także Polaków wysiedlanych z ziem polskich włączonych do Rzeszy, np. 100 000 mieszkańców z Poznania, i ogółem 365–380 tys. (do końca 1942) z ziem zaanektowanych przez III Rzeszę, a także kilkadziesiąt tysięcy Żydów przesiedlonych przymusowo na teren GG. W czasie całej okupacji niemieckiej Polski przesiedlenia objęły ok. 2,5 miliona jej obywateli.
Sytuacja wspólnot religijnych
Kościół i duchowieństwo na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa zostały poddane różnorakim represjom. Niemcy widzieli w organizacji kościelnej zagrożenie, ponieważ stwierdzili, iż Kościół za pomocą elementów religijnych oraz odwołujących się do wartości patriotycznych, działa jako czynnik jednoczący społeczeństwo polskie. Represje wpisywały się w zwalczanie kultury, a duchowieństwo katolickie zostało potraktowane jako element przeznaczonej do eksterminacji tzw. polskiej warstwy kierowniczej (niem. polnische Führungsschicht), mającej istotny wpływ na kształtowanie nastrojów społecznych.
Były to główne przyczyny, dla których zamknięto wiele kościołów i seminariów, uniemożliwiono kształcenie księży oraz dokonywano masowych aresztowań. Germanizowano lub likwidowano instytucje i organizacje kościelne. Majątek kościelny i dzieła sztuki w większości uległy bezprawnej konfiskacie lub niszczeniu (m.in. na złom wywieziono część dzwonów kościelnych). Rozwiązano również stowarzyszenia i bractwa religijne, znacznie ograniczono duszpasterstwo, zniesiono szereg świąt kościelnych, zakazano w czasie mszy wykonywania pieśni o charakterze religijno-patriotycznym oraz polecono usunięcie z tekstów liturgicznych i modlitw zwrotów odnoszących się do tradycji narodowych.
Represje wobec Kościoła katolickiego na terenie Generalnego Gubernatorstwa były nieco mniej bezwzględne niż na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy – łącznie w latach 1939–1945 w GG zginęło ok. 500 księży diecezjalnych i zakonnych (w tym okresie zginęło łącznie 2750–2804 duchownych katolickich z całego kraju – w tym 1900 księży diecezjalnych i kleryków oraz 850 zakonników – m.in. zamordowany w Auschwitz-Birkenau Maksymilian Maria Kolbe). W czasie II wojny światowej na terenie okupowanej Polski represjom zostało poddanych 6367 duchownych katolickich. Wielu z nich zmarło w obozach koncentracyjnych – tylko w obozie Dachau na 2720 duchownych katolickich, 1780 było księży polskich. Spośród 1034 duchownych 37 narodowości, którzy zostali zamordowani w tym obozie, 799 było Polakami. W czerwcu 1941 po zajęciu dodatkowych obszarów na wschodzie i dołączeniu ich do Generalnego Gubernatorstwa, niemieckie władze okupacyjne prowadziły na tych terenach podobną politykę zwalczania religii i represji wobec Kościoła. 13 czerwca 1999 papież Jan Paweł II ogłosił listę 108 błogosławionych męczenników Kościoła, ofiar terroru okupanta niemieckiego z lat II wojny światowej.
Prześladowania objęły również kościół ewangelicki i polski kościół narodowy, Niemcy próbowali wykorzystać różnice narodowościowe oraz nieskutecznie pozyskać ewangelików do działań antypolskich (np. w przypadku Juliusza Bursche).
Gminy wyznania mojżeszowego spotkały najostrzejsze represje – zamknięto synagogi, szkoły rabinów i inne religijne instytucje, które w większości bezczeszczono. Lżono rabinów i drwiono z przedmiotów kultu religijnego. Niemcy urządzili w zabytkowych synagogach stajnie dla koni, a liczne zwoje Tory zostały przeznaczone do wykonania abażurów, butów i ozdób. Po stłumieniu powstania w getcie warszawskim, 16 maja 1943 wysadzono w powietrze Wielką Synagogę przy ul. Tłomackie w Warszawie. Jak wspomniał kat getta warszawskiego Jürgen Stroop, była to „niezapomniana alegoria triumfu nad żydostwem”.
Władze okupacyjne powstrzymywały się od stosowania represji względem Kościoła greckokatolickiego, zaś w Kościele prawosławnym faworyzowały czynnik ukraiński.
Propaganda niemiecka w GG
Po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa wszystkie polskie gazety zostały zlikwidowane. Zastąpiły je gazety niemieckie wydawane w językach polskim, niemieckim, ukraińskim oraz nieliczne adresowane do Żydów (w językach hebrajskim i polskim). Wydawano ok. 50 tytułów, w tym dzienniki, tygodniki i prasę dla określonych grup zawodowych. Gazety te, zwłaszcza o profilu politycznym i propagandowym, potocznie nazywano gadzinówkami lub szmatławcami. Cała prasa niemiecka (oraz inne publikatory) była bezpośrednio podporządkowana strukturom propagandowym III Rzeszy, kierowanym przez Ministerstwo Oświecenia Publicznego i Propagandy Rzeszy (niem. Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda, RMfVP) dr. J. Goebbelsa, zwanym oficjalnie Ministerstwem Propagandy (niem. Propagandaministerium, PROMI). PROMI dysponowała monopolem informacyjnym i wyłącznością na jej propagowanie, co przejawiało się w bieżącym instruowaniu dziennikarzy i redakcji gazet niemieckich, w zakresie doboru tematów i sposobu ich prezentowania.
PROMI utworzyło sieć przedstawicielstw w Generalnym Gubernatorstwie, tzw. Urzędów Propagandy (niem. Reichspropagandaamt, RPA), rozlokowanych w Poznaniu, Łodzi i Krakowie. Na bazie tych agend utworzono w październiku 1939 główny wydział propagandy przy Urzędzie Generalnego Gubernatora Hansa Franka (później przy tzw. rządzie GG) – Fachabteilung für Volksaufklärung und Propaganda (FAVuP), który podlegał PROMI. Od wiosny 1940 kierowany był przez urzędnika PROMI, Wilhelma Ohlenbuscha. Niemiecki system propagandowy miał strukturę hierarchiczną, FAVuP podlegały oddziały powiatowe (niem. Kreispropagandadienst), które podporządkowane były oddziałom w poszczególnych dystryktach, a następnie pionom propagandowym w administracji GG. Poza aparatem FAVuP pozostawał drugi pion propagandy w GG, Urząd Szefa Prasy GG (niem. Dienstelle der Pressechef der Regierung des Generalgouvernements). Majątek polskich przedsiębiorstw wydawniczych (ok. 2000 wydawnictw prasowych i 40 agencji informacyjnych, wydających w 1937 ok. 2692 różnych pism i gazet) skonfiskował niemiecki Koncern Wydawniczy Kraków-Warszawa (niem. Zeitungsverlag Krakau-Warschau GmbH) z siedzibą w Krakowie, podlegający tzw. rządowi GG.
Najistotniejszą częścią systemu prasowego w GG były dzienniki (ok. 10 tytułów spośród 50 wydawanych gazet, zwane również prasą gadzinową), pod względem nakładów i zasięgu największymi z nich były: Nowy Kurier Warszawski, Goniec Krakowski, Gazeta Lwowska, Kurier Częstochowski. Ponadto w Lublinie wydawano Nowy Głos Lubelski, w Radomiu – Dziennik Radomski, w Kielcach – Kurier Kielecki, a w Jędrzejowie – dziennik Nowy Czas. W Krakowie ukazywała się przez pewien czas Gazeta Żydowska. Wydawano również niskiego poziomu czasopisma, mające zastąpić przedwojenne tygodniki i miesięczniki kulturalne, m.in. Ilustrowany Kurier Polski, 7 dni, Co miesiąc powieść oraz prezentujący agresywne treści pornograficzne miesięcznik „Fala” – wywołujący w polskim społeczeństwie szczególną awersję. Wydawano także czasopisma techniczne, adresowane do konkretnych grup zawodowych, czasopisma w języku ukraińskim np. Wiadomości Krakowskie (ukr. Краківські Вісті). Oprócz prasy, instytucje niemieckiej propagandy kontrolowały radio (nie odgrywało ono istotnej roli, ponieważ pod koniec 1939 wydano tzw. ordynację radiową, nakazującą zdanie wszystkich odbiorników do 25 stycznia 1940 – od konfiskaty zwolniono Ukraińców i Górali), kina, jawne teatry i system megafonów bądź głośników ulicznych (niem. Lautsprecher) ulokowany w najważniejszych miastach. Megafony miały oprócz funkcji indoktrynacyjnej i informacyjnej (wiadomości zniekształcone przez nazistowską propagandę), przekazywać na bieżąco rozkazy, polecenia oraz listy ludzi, których likwidowano w egzekucjach publicznych (m.in. w celu zastraszenia społeczeństwa). Głośniki uliczne stały się stałym elementem panoramy polskich ulic, zostały one pogardliwie nazwane przez społeczeństwo „szczekaczkami” lub „kubłami”. Posługiwano się na bieżąco plakatami o różnej treści np. zawierające listy rozstrzelanych, ostrzegawcze itd.
W gazetach niemieckich wydawanych po polsku, pracowali głównie Volksdeutsche (wszyscy redaktorzy naczelni), w większości zaciekli naziści. Nieliczni dziennikarze polscy podjęli pracę w tzw. prasie gadzinowej (m.in. Alfred Szklarski), większość odmówiła współpracy, za co poniosła surowe konsekwencje – zginęło ok. 350 dziennikarzy, w tym 73 zamordowano, 77 zmarło w niemieckich więzieniach i obozach koncentracyjnych, 50 zmarło w gettach, a 12 zginęło w powstaniu warszawskim.
Głównym celem propagandy niemieckiej było wywołanie odpowiedniego klimatu psychologicznego w polskim społeczeństwie – wywoływanie przekonania o niezwyciężoności potęgi niemieckiej, poczucia zniechęcenia, szerzenie kompleksu niższości i poczucia winy narodu polskiego, celowa dezinformacja, stosowanie cenzury, przemilczenie (nie podawanie informacji o wydarzeniach istotnych dla Polski i narodu), podkreślanie rzekomego braku zdolności Polaków do rządzenia i samodzielnego bytu politycznego, szerzenie informacji o niższości gospodarczej tzw. „polnische Wirtschaft”, czy też rzekomej konieczności odwszawiania miast polskich itp.
Stale eksponowano wątki antysemickie, co miało uzasadnić grabież mienia należącego do Żydów na dużą skalę, likwidację gett i eksterminację narodu żydowskiego – posługiwano się takimi hasłami jak „Żydostwo – to plutokracja i międzynarodowa finansjera”, „Żydowska zaraza” czy – stosując prymitywną animalizację – „Żydzi-wszy-tyfus plamisty” itp.
Szczególny nacisk położono na „informowanie” społeczeństwa o celach ekspansji Niemiec w Europie, bezprawną agresję na niepodległe kraje i ich wyzysk ekonomiczny uzasadniano chęcią stworzenia „Nowego Porządku Europejskiego” (niem. Neuordnung Europas), co miało nastąpić na drodze „wytworzenia specjalnej solidarności europejskiej”. Niekorzystne stosunki gospodarcze, faworyzujące Niemcy, które odbywały się kosztem państw podbitych, próbowano przyćmić mitem iż „Rzeszy chodzi o zadowolenie całej Europy”. W nowej nazistowskiej wizji Europy, która miała być utworzona na podstawie bliżej niesprecyzowanego planu lub umowy – jak określił niemiecki minister Walther Funk mówiąc o „gospodarczym obliczu przyszłej Europy”, chodziło by o zasadę podporządkowania innych państw gospodarce Niemiec (która miałaby dominującą rolę w przemyśle), a inne kraje spełniałyby rolę zaplecza surowcowego i rolniczego. Adolf Hitler na łamach prasy gadzinowej, nazwał ten nowy porządek „socjalistyczną Europą przyszłości”, podkreślając iż nie ma w nim miejsca na prawa jednostki i państwa demokratyczne, jako niezgodne z duchem hitleryzmu. W Generalnym Gubernatorstwie, w związku z polityką eksterminacji stosowaną przez Niemcy, bezprawną grabież mienia państwowego i prywatnego oraz innymi elementami represyjnej polityki okupanta, utrzymywało się przekonanie, iż hitlerowski „nowy ład” oznacza dla Polski wyniszczenie Słowian i Żydów oraz sprowadzenie Polaków do roli co najwyżej siły roboczej.
Ruch oporu w Generalnym Gubernatorstwie
Walka zbrojna
Od początku okupacji niemieckiej w Polsce, w Generalnym Gubernatorstwie rozpoczęły działania wojskowe organizacje konspiracyjne, zajmujące się walką zbrojną, dywersją, sabotażem oraz działaniami propagandowymi. Najliczniejszymi z nich były: Armia Krajowa (ok. 380 tys. żołnierzy), Bataliony Chłopskie (ok. 130 tys.), NSZ (ok. 70 tys.) oraz Armia Ludowa (ok. 30 tys.), a także inne pomniejsze ugrupowania zbrojne. Działania polskiego podziemia stanowiły jeden z istotniejszych czynników hamowania terroru okupanta w Generalnym Gubernatorstwie, osłabiały potencjał zbrojeniowy III Rzeszy oraz wzmacniały wolę oporu społecznego.
Dodatkową formą walki z okupantem była tzw. walka cywilna (m.in. sabotaż bez użycia broni, bierny opór wobec okupanta, bojkot instytucji rozrywkowych, prasy niemieckiej, dezaprobata dla służalstwa, donosicielstwa i utrzymywania kontaktów z Niemcami itp.), zalecana przez Kierownictwo Walki Cywilnej, utworzone w marcu 1941 przy Delegaturze Rządu na Kraj. Kierownictwo Walki Cywilnej za pomocą własnego wydziału sądowego, wydawało również wyroki (w tym również wyroki śmierci), za zdradę lub współpracę z okupantem.
Większość operacji partyzanckich na terenie Generalnego Gubernatorstwa, prowadziła w okresie II wojny światowej Armia Krajowa i jej poprzednik Związek Walki Zbrojnej. Na ziemiach polskich formacje te przeprowadziły ogółem, w okresie od grudnia 1939 do lipca 1944, ponad 730 tys. akcji dywersyjnych i sabotażowych, podczas których wykolejono 700 transportów, a 400 podpalono, uszkodzono 19 tys. wagonów kolejowych, 7 tys. parowozów, 4 tys. samochodów, wysadzono 38 mostów, 100 cystern i zniszczono 4,5 tys. ton benzyny, spalono 100 magazynów wojskowych i uszkodzono 2800 maszyn przemysłowych itp.
Według danych niemieckiego Wehrmachtu, w okresie od lipca 1942 do lipca 1944 liczba akcji dywersyjnych w Generalnym Gubernatorstwie, przeprowadzonych przez wszystkie organizacje konspiracyjne działające na tym terenie osiągnęła 110 tys. akcji, w tym 1500 na transporty kolejowe i tyle samo na sieć łączności, zniszczono 135 mostów drogowych oraz przeprowadzono 4500 akcji wymierzonych w żołnierzy niemieckich i funkcjonariuszy służb policyjnych. W 1943 narastająca aktywność polskiego ruchu oporu spowodowała, iż Niemcy w połowie 1943 skoncentrowali w Generalnym Gubernatorstwie 600–800 tys. żołnierzy Wehrmachtu. Dodatkowo w walkę z ruchem oporu zaangażowane były siły policyjne i SS, które liczyły na wiosnę 1943 ok. 110 tys. ludzi, a w listopadzie 1943 130 tys. ludzi. W 1944 łącznie ponad 1 milion żołnierzy niemieckich było związanych permanentną walką z siłami polskiego podziemia.
Spośród wielu działań bojowych, wyróżniały się największe akcje zbrojne przeprowadzone na terenie Generalnego Gubernatorstwa: powstanie zamojskie, powstanie w getcie warszawskim, powstanie warszawskie oraz Akcja „Burza”.
Tajne nauczanie
Wobec zlikwidowania lub zamknięcia przez Niemców wszystkich szkół wyższych i średnich na terenie całego kraju, w tym w Generalnym Gubernatorstwie, powstał podziemny system nauczania. Jeszcze jesienią 1939 powołano Towarzystwo Oświaty Niepodległościowej (TON), w którego kierownictwie znaleźli się Zygmunt Nowicki, Teofil Wojeński, Wacław Tułodziecki, Kazimierz Maj i Wacław Schayer. Kilka miesięcy później, w 1940, powstał Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj, na czele którego stanął Czesław Wycech. System tajnego nauczania zyskał tym samym pełną akceptację rządu emigracyjnego oraz większości kadry nauczycielskiej i społeczeństwa. Tajne komplety z czasem stały się typowym składnikiem życia codziennego w Generalnym Gubernatorstwie. Lekcje tajnych kompletów odbywały się zwykle w mieszkaniach prywatnych uczniów lub nauczycieli. Dzieciom ze szkół powszechnych przekazywano wiedzę zakazaną przez okupanta, z zakresu historii, geografii oraz języka polskiego. Tajne komplety funkcjonowały pod przykryciem dozwolonych szkół zawodowych II stopnia (kursy krawiectwa, prostego rzemiosła, kursy handlowe), w których potajemnie przerabiano normalny program liceum ogólnokształcącego.
System konspiracyjnego szkolnictwa wyższego był zróżnicowany i obejmował 7 podziemnych uczelni, działając również pod pozorem kursów zawodowych – np. Prywatna Szkoła Zawodowa dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego w Warszawie, działała w rzeczywistości jako podziemny Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Zlikwidowana przez Niemców Politechnika Warszawska działała pod szyldem szkoły zawodowej Państwowej Szkoły Technicznej. Kadra przedwojennego Konserwatorium Muzycznego funkcjonowała w Państwowej Szkole Muzycznej. Również w podziemiu działały Wolna Wszechnica Polska, Szkoła Główna Handlowa, SGGW, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, wydziały Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Poznańskiego, który wyrzucony z Poznania działał w Warszawie jako podziemny Uniwersytet Ziem Zachodnich. Po 1941 do Warszawy przeniosły się również konspiracyjne Uniwersytet Stefana Batorego z Wilna i Uniwersytet Jana Kazimierza ze Lwowa. Aktorzy polscy kształcili się w Instytucie Sztuki Teatralnej.
Tylko na terenie Warszawy w latach 1939–1945 pracowało w tajnym nauczaniu 2000 nauczycieli i profesorów. W latach 1942–1943 ok. 19 tys. dzieci uczyło się na tajnych kompletach na poziomie szkoły powszechnej – w tym samym czasie ok. 24 tys. uczniów uczęszczało na tajne komplety licealne. Ogółem, w ciągu 5 lat okupacji niemieckiej zdało maturę ok. 6,5 tys. osób. Szkolnictwo wyższe objęło 9500 studentów (z czego 3000 stanowili słuchacze szkół zawodowych o poziomie akademickim). W latach 1939–1945, wprowadzony przez Departament Oświaty i Kultury tajny języka polskiego, historii i geografii objął ponad 1,5 miliona dzieci. Program nauczania na poziomie szkół średnich, objął w ciągu 5 lat okupacji niemieckiej ok. 50 tys. uczniów.
Wydawnictwa, prasa i propaganda
Wobec wprowadzonego przez władze niemieckie zakazu wszelkiej działalności wydawniczej, zamknięcia polskich bibliotek, czytelni, księgarń oraz niszczenia polskiego piśmiennictwa – powstał podziemny system ok. 200 drukarni i powielarni, z czego większość działała w Generalnym Gubernatorstwie (połowa z nich funkcjonowała w Warszawie, która była głównym ośrodkiem ruchu konspiracyjnego). W latach 1939–1945 wydano w nich 820 tytułów. Wobec zmonopolizowania obiegu informacji przez gazety niemieckie wydawane w języku polskim, zaczęły się ukazywać gazety i czasopisma podziemne. Ich rolą, oprócz przekazywania informacji ocenzurowanych lub przemilczanych przez propagandę niemiecką, było również podtrzymywanie rozwoju życia umysłowego społeczeństwa. W ciągu 5-letniego okresu okupacji wydano łącznie 1400 tytułów, z czego 17 ukazywało się regularnie przez 6 lat, a 90 przez 4 lata. Nakłady wybranych gazet konspiracyjnych sięgały kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy.
Centralnymi organami prasowymi polskiego podziemia były Biuletyn Informacyjny wydawany przez ZWZ-AK, oraz „Wiadomości Polskie”, „Insurekcja” i „Żołnierz Polski”. Delegatura Rządu na Kraj wydawała „Rzeczpospolitą Polską”, większość gazet konspiracyjnych reprezentowała określoną opcję polityczną – socjaliści z PPS-WRN wydawali gazety „WRN” i „Wolność”, Stronnictwo Pracy gazety „Naród” i „Reforma”, piłsudczycy: „Myśl Państwową i „Przegląd Polityczny”, Stronnictwo Ludowe: „Ku Zwycięstwu”, „Przebudowę” i „Polskę Ludową”, syndykaliści: „Sprawę”, endecja: „Walkę”, „Wielką Polskę” oraz „Pobudkę”, a Konfederacja Narodu „Nową Polskę” i „Sztukę i Naród”.
Działaniami propagandowymi wśród Niemców w Generalnym Gubernatorstwie zajmowało się Biuro Informacji i Propagandy (BiP), powołane w 1940 przy ZWZ-AK. Oprócz działalności wydawniczej, BiP powołało specjalną komórkę propagandowo-dywersyjną tzw. Akcję N (Samodzielny Podwydział N przy BiP). W ramach Akcji N, w okresie 1941–1944, prowadzona była walka psychologiczna z okupantem – głównie za pomocą konspiracyjnych pism i ulotek w języku niemieckim, sprawiających wrażenie iż są dziełem niemieckich grup antynazistowskich oraz szerzących defetyzm.
Akcja N dysponowała siecią agend na terenie całego kraju, zwłaszcza w Generalnym Gubernatorstwie, które dysponowały tajnymi drukarniami, maszynami powielającymi, kartotekami itp. W 1942 r. w działalność Akcji N zaangażowanych było 700–950 osób (redaktorów, tłumaczy, drukarzy, kurierów), w tym harcerze Szarych Szeregów. Miesięcznie rozprowadzano 20–30 tysięcy różnych druków (gazet, periodyków, ulotek itp.). Ogółem w ramach Akcji N, w latach 1942–1944, wydano ponad 1 milion egzemplarzy różnych wydawnictw i materiałów propagandowych.
Warunki życia codziennego w GG
Polityka okupacyjna władz niemieckich wpłynęła w istotnym stopniu na życie codzienne ludności, nastąpił ogólny regres gospodarki, wzrost bezrobocia (ukrywanego w obawie przed wywózką na roboty przymusowe do Niemiec), konfiskaty mienia prywatnego, zaniżanie przez Niemców stawek wynagrodzeń robotnikom Polakom, zamrożenie płac przy ciągle rosnących kosztach utrzymania, reglamentacja (kartkowy system racjonowania żywności) zapewniający pokrycie jedynie części potrzeb – czynniki te powodowały pauperyzację społeczeństwa (zwłaszcza inteligencji i robotników). Źródłem dochodów, zwłaszcza dla inteligencji, stała się wyprzedaż majątku (biżuteria, meble, ubrania itp.), powstał w związku z tym „czarny rynek” złota, kosztowności i walut.
Pod wpływem powszechności męczeństwa i śmierci, stałego zagrożenia bezpieczeństwa osobistego, ogłupiającej propagandy niemieckiej, konieczności zdobywania środków do przeżycia na drodze kradzieży i spekulacji (w efekcie grabieży majątku przez okupanta i zbiednienia społeczeństwa spowodowanego polityką gospodarczą administracji niemieckiej) – następowały zmiany postaw społecznych, zachowania jednostek, hierarchii wartości i norm etycznych. Sprzyjało to upowszechnieniu postaw cynicznych i cwaniackich, sprzyjając ludziom skłonnym wykorzystywać nieszczęście dużych grup społecznych dla własnych korzyści.
Aprowizacja
W ciągu pierwszych kilku miesięcy okupacji ceny żywności wzrosły trzykrotnie (w porównaniu do sierpnia 1939). Powszechna drożyzna spowodowała, iż luksusem stały się restauracje i inne lokale gastronomiczne. Zrezygnować z nich musieli również stali przedwojenni klienci (mimo iż liczba tego typu lokali systematycznie rosła). Codzienne posiłki większości ludności ograniczone zostały do 1–2 znacznie mniej pożywnych (w porównaniu do 3–4 w okresie sprzed okupacji). Braki na rynku żywnościowym rekompensowały w pewnym stopniu instytucje samopomocowe i charytatywne oraz „czarny rynek” żywności (m.in. zakazana w handlu od pewnego czasu mąka) i przysyłane z zagranicy paczki żywnościowe.
Głównym pożywieniem okupacyjnym stały się chleb (już od stycznia 1940 Niemcy wprowadzili zakaz jego wypieku z mąki pszennej), marmolada, kartofle i czarna kawa słodzona sacharyną zamiast trudno dostępnego cukru. Głównym posiłkiem dziennym stała się zupa z chlebem i talerzem kartofli, a szczytem możliwości stał się posiłek z kapusty, brukwi, dyni i cebuli duszonej na margarynie (zamiast niedostępnego masła). Sprzedaż żywności odbywała się nielegalnie, początkowo półlegalnie na ulicach, a następnie w podobny sposób poprzez wędrownych handlarzy.
Gazety niemieckie propagowały wówczas wykorzystanie na posiłki obierek z ziemniaków, mięsa końskiego oraz królików. W kuchniach zaczęły dominować towary zastępcze (niem. Ersatz), np. herbatę zastępowano skórkami owoców, kawę zbożową paloną mieszanką pszenicy i żołędzi, zamiast cukru używano sacharyny w tabletkach. Alkohol był trudno dostępny, zamiast niego wykorzystywano wytwarzany nielegalnie bimber. Wzrost plagi alkoholizmu, który nastąpił zwłaszcza w okresie 1943–1944, był konsekwencją społecznej frustracji, braku jakichkolwiek rozrywek i ograniczonych przydziałów żywnościowych.
Moda okupacyjna
Pauperyzacja społeczeństwa spowodowała niechęć do afiszowania się bogactwem, co spowodowało powstanie charakterystycznej okupacyjnej „mody” – z codziennego ubioru znikały stopniowo kapelusze, futra, damskie torebki oraz pończochy (wówczas osiągające bardzo wysokie ceny). Noszenie ich (w sytuacji zauważalnej na ulicach biedy), było odbierane jako oznaka złego smaku (zwłaszcza w Warszawie). Kapelusze wyparły chusty lub przepaski związane na czubku głowy w węzełek, a od początku 1940 w powszechnym użyciu znalazły się drewniaki, noszone bez względu na wiek i płeć. Monotonne drewniaki uatrakcyjniano różnymi dodatkami (wstążki, kokardy, metalowe sprzączki itp.). Braki na rynku tekstylnym spowodowały powstanie produkcji obuwia na podeszwie z korka lub sznurka – często szewcy przerabiali na obuwie zużyte kapelusze.
Wzrost cen ubrań nowych w okresie 1939–1943 był 50 lub 80-krotny, co spowodowało iż odzież używana stała się środkiem wymiany – zwłaszcza przy pozyskiwaniu żywności od wędrownych sprzedawców lub na wsi. Niedostępność odzieży wszelkiego typu spowodowała, iż na własną rękę masowo przerabiano przedwojenne ubrania – kobiety zaczęły nosić specjalnie dostosowane męskie marynarki i męskie płaszcze. Młodzi mężczyźni stworzyli swoisty konspiracyjny styl ubioru, przejawiający się noszeniem bryczesów oficerskich, wysokich butów (tzw. oficerek), samodziałowych marynarek lub kurtek wiatrówek. Wygląd taki zaczął z czasem przyciągać zainteresowanie niemieckich władz bezpieczeństwa, dlatego prawdziwi członkowie ruchu oporu starali się nie wyróżniać strojem od otoczenia.
Ograniczenie środków komunikacji miejskiej spowodowało w kwietniu 1940 r. pojawienie się na ulicach miast (zwłaszcza Warszawy), pojazdów nazwanych rikszami (nazywanych także „chińskimi”). Ich masową produkcję rozpoczęła warszawska firma Perkun. Pod koniec 1941 r. stały się popularnym ekwiwalentem transportu miejskiego, osiągając liczbę ok. 250 w mieście.
Epilog
Wobec systematycznych porażek niemieckich na froncie wschodnim, zapoczątkowanych po przegranej bitwie pod Stalingradem, już w styczniu 1944 rozpoczęły się przygotowania do ewakuacji niemieckich władz okupacyjnych ze wschodnich obszarów Generalnego Gubernatorstwa. Po nieoczekiwanie szybkim dotarciu Armii Czerwonej do Lwowa i Kowla w marcu 1944, ewakuacja Niemców była niejednokrotnie nacechowana paniką (np. wśród administracji niemieckiej Lublina). Na początku kwietnia rozpoczęła się ewakuacja magazynów wojskowych, w końcu czerwca 1944 ewakuacja zakładów przemysłowych z terenu Generalnego Gubernatorstwa (połączona z ich dewastacją i niszczeniem), ewakuacja więźniów z aresztów oraz pośpieszne zacieranie śladów zbrodni niemieckich.
25 lipca 1944 Armia Czerwona wyparła oddziały niemieckie z Lublina, 27 lipca z Białegostoku, 28 lipca z Przemyśla i Jarosławia. W obliczu ofensywy sowieckiej i zajęcia w sierpniu 1944 przez Armię Czerwoną praktycznie całej wschodniej części Generalnego Gubernatorstwa (na wschód od Wisły), Polaków na pozostałych terenach zapędzono do budowy umocnień fortyfikacyjnych w strefie przyfrontowej, a z Niemców organizowano oddziały Volkssturmu – wartość militarna tych oddziałów i umocnień okazała się jednak w czasie późniejszych walk nieistotna.
W styczniu 1945 rozpoczęła się sowiecka ofensywa zimowa, w jej wyniku Niemcy zostali wyparci całkowicie z terenów Generalnego Gubernatorstwa – 15 stycznia 1945 z Kielc, 16 stycznia z Radomia, 17 stycznia z Warszawy oraz 19 stycznia z Krakowa.
Hans Frank zbiegł z Krakowa w styczniu 1945, przed spodziewanym natarciem sowieckim. W popłochu nie zdołał wywieźć niemieckich akt urzędowych (m.in. planów zniszczenia Warszawy, zawartych w tzw. planie Pabsta), części zrabowanych dzieł sztuki oraz zapasów żywności – za przedwczesną ucieczkę bez rozkazu i jej konsekwencje został postawiony przez dowództwo niemieckiej 4 Armii Pancernej przed szefem kancelarii NSDAP Bormannem. Wkrótce po przybyciu do Niemiec został pochwycony przez Amerykanów.
Po nieudanej próbie samobójstwa Frank wyjawił swoją prawdziwą tożsamość, wskazując miejsce ukrycia zagrabionych w Polsce dzieł sztuki i swojego skrupulatnie prowadzonego dziennika, który posłużył jako jeden z głównych dowodów przeciwko niemu w procesach norymberskich. Hans Frank został skazany za zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze na karę śmierci przez powieszenie, wyrok został wykonany 16 października 1946.
Odnosząc się w trakcie procesów do zbrodni III Rzeszy, w tym własnych popełnionych w Generalnym Gubernatorstwie, Hans Frank powiedział: Tysiąc lat minie i nie zdejmie z Niemiec brzemienia tej winy.
Zobacz też
Zbrodnie niemieckie w Polsce (1939–1945)
Wysiedlenia Polaków podczas II wojny światowej
Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946
Zentralhandelsgesellschaft Ost
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Helena Kubica, Zagłada w KL Auschwitz Polaków wysiedlonych z Zamojszczyzny w latach 1942–1943, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau (Instytut Pamięci Narodowej), Warszawa 2004.
Wiesław Głębocki, Karol Mórawski, Kultura walcząca 1939–1945, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1986, .
Czesław Madajczyk, Zamojszczyzna. Sonderlaboratorium SS, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1977.
Witold Wojciech Mędykowski: Macht Arbeit Frei?: German Economic Policy and Forced Labor of Jews in the General Government, 1939-1943, Academic Studies Press, Brighton 2018, .
Stanisław Płoski, Lucjan Dobroszycki, Józef Garas, Marek Getter, Leon Herzog, Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1970.
Czesław Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.
Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski, Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1965.
Szymon Datner, Zbrodnie okupanta w czasie Powstania Warszawskiego w 1944 roku, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1962.
Czesław Madajczyk, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1961.
Roman Z. Hrabar, Hitlerowski rabunek dzieci polskich (1939–1945), Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1960.
Linki zewnętrzne
Historia i kolekcje związane z Generalnym Gubernatorstwem
Hitlerowski system okupacyjny
Polska podczas II wojny światowej
Uwagi o prawie łaski w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945)
Hierarchia aktów prawnych wprowadzonych przez okupanta niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945
Tworzenie okupacyjnego wymiaru sprawiedliwości w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1940
Organizacja administracji władz okupacyjnych na ziemiach polskich w latach 1939–1945
Dziennik Rozporządzeń Generalnego Gubernatora dla Okupowanych Polskich Obszarów 1939 – 40
Dziennik Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa 1940 – 43
Przewodnik turystyczny po Generalnym Gubernatorstwie (wyd. 1943)
Gospodarka Generalnego Gubernatorstwa
Hasła kanonu polskiej Wikipedii |
1846 | https://pl.wikipedia.org/wiki/George%20Berkeley%20%28filozof%29 | George Berkeley (filozof) | George Berkeley (IPA ; ur. 12 marca 1685 w Dysert Castle w hrabstwie Kilkenny, zm. 14 stycznia 1753 w Oksfordzie) – irlandzki filozof, myśliciel, misjonarz anglikański i biskup Cloyne.
Jego Alciphron, or the minute philosopher umieszczony został w index librorum prohibitorum.
Życiorys
Urodził się w zamożnej, arystokratycznej rodzinie.
W marcu 1700 roku piętnastoletni Berkeley rozpoczął studia w Trinity College w Dublinie, studiował tam języki klasyczne. Kontynuował karierę akademicką na tej uczelni, osiągając stanowisko starszego wykładowcy greki. Fascynował się współczesnymi mu prądami filozoficznymi, zwłaszcza empiryzmem. W tym spokojnym okresie swojego życia napisał też pierwszą część najważniejszego dzieła filozoficznego: Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge (Traktat o zasadach poznania ludzkiego), w którym zawarł podstawy swojego systemu filozoficznego zwanego idealizmem empirycznym, idealizmem subiektywnym albo immaterializmem. Traktat został wydany w 1710 roku, gdy Berkeley miał 25 lat.
Podstawowy wywód Berkeleya zawarty już na pierwszych stronach traktatu (po wstępie) opiera się na stwierdzeniu, że to, co daje się ująć bezpośrednio podczas obserwacji rzeczywistości, to doznania percepcyjne, np. jabłko w bezpośrednim doświadczeniu jawi się tylko jako układ doznań (kształt, kolor, smak, zapach). Natomiast domniemanie, że istnieje coś poza doznaniami, domniemanie, że np. jabłko jest czymś więcej niż jedynie układem doznań percepcyjnych, jest nieuprawnione i jest metafizycznym zmyślaniem.
W 1713 roku przyjął święcenia kapłańskie i pojechał na staż kapłański do Londynu. Po powrocie ze stażu kontynuował karierę akademicką w Trinity College w Dublinie, zostając dziekanem jednego z wydziałów i kończąc w tym czasie drugą część Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge.
W drugiej połowie życia zaangażował się w rozmaite prace misjonarskie, z których najważniejszą było ustanowienie dwóch uniwersytetów misjonarskich – na Rhode Island w Ameryce Północnej – oraz na wyspach Bermudach.
Później spędził kilka lat, podróżując po różnych krajach Europy i krążąc z wykładami na temat swojego systemu filozoficznego między Londynem, Oxfordem i Irlandią. W 1734 roku został powołany na stanowisko biskupa Cloyne, gdzie osiadł niemal do końca swoich dni. Na kilka tygodni przed śmiercią wyjechał do syna studiującego w Oxfordzie i tam zmarł.
Oprócz zagadnień filozoficznych, Berkeley zajmował się też podstawami matematyki, uściślając zasady rachunku różniczkowego, ekonomią oraz psychologią poznania wzrokowego.
Filozofia Berkeleya
Jakkolwiek wychowany w duchu religijnym Berkeley był też zafascynowany klarownym empiryzmem Johna Locke’a. Już jednak w latach młodzieńczych zauważył lukę w jego rozumowaniu, która później stała się podstawą własnej filozofii. Zdaniem Locke’a ludzie tworzą w swoich umysłach „idee proste”, czyli wyobrażenia rzeczy materialnych na podstawie bodźców emitowanych przez te rzeczy i rejestrowanych przez zmysły. Dzisiaj to brzmi być może banalnie, ale w czasach Locke’a był to pomysł rewolucyjny, gdyż sprowadzał idee do prostych zbiorów zapamiętanych wrażeń zmysłowych, a nie samoistnych bytów.
Berkeley zauważył jednak, że tak naprawdę dane są nam tylko dwie rzeczy – same bodźce i wygenerowane na ich podstawie idee. Do przedmiotów materialnych nie mamy jednak bezpośredniego dostępu – nie możemy ich sobie bezpośrednio „włożyć do głowy”, stąd tak naprawdę nie wiemy, czy istnieją rzeczywiście, czy tylko są naszymi wyobrażeniami. Gdyby ktoś dostarczał nam bodźców niezależnie od przedmiotów, nie moglibyśmy się przekonać, że jest inaczej.
Berkeley uznał, że sama idea bytu obiektywnego jest błędna, bo nie można stwierdzić istnienia czegokolwiek w sposób obiektywny. Stworzył więc pojęcie „bytu obserwowanego”, a ściślej mówiąc uznał, że coś istnieje dla nas wtedy i tylko wtedy, kiedy możemy to obserwować, natomiast gdy tego nie obserwujemy, nie możemy mieć pewności, czy to coś nadal istnieje. Jednym słowem: być oznacza być (przez kogoś) postrzeganym (esse = percipi).
Jeśli patrzymy na stół i dotykamy go, nasz umysł tworzy sobie ideę stołu, dając nam wrażenie obiektywnego istnienia tegoż. Jeśli jednak nie patrzymy na stół w danym momencie, to skąd możemy wiedzieć, czy on nadal istnieje? Mamy w pamięci ideę stołu, ale ona wcale nie musi odpowiadać rzeczywistemu stołowi, gdyż równie dobrze potrafimy tworzyć sobie idee rzeczy nieistniejących, których nigdy nie widzieliśmy. Zatem fakt pamiętania czegoś wcale nie dowodzi, że to faktycznie istnieje. Czy nie rozsądniej jest zatem uznać, że czegoś takiego jak byt obiektywny nie ma i jest „chwilowo” tylko to, co w danym momencie obserwujemy?
Można powiedzieć, że taka definicja bytu jest skrajną konsekwencją empiryzmu. Doprowadza ona jednak do paradoksalnego dla empiryka wniosku, że:
bezpośrednio dana jest nam tylko zawartość naszych własnych umysłów
Kontynuując ten tok rozumowania, dochodzimy do wniosku, że jedyną rzeczą, którą jesteśmy w stanie stale obserwować – a zatem jedyną rzeczą, która dla nas zawsze istnieje – jesteśmy my sami. W pewnym sensie Berkeley doszedł do tego samego wniosku co Kartezjusz, dla niego jednak nawet istnienie samego siebie było niczym innym niż tylko postrzeganiem siebie, a nie pewnością obiektywnego istnienia. Dlatego też Berkeley nie mógł w tak prosty sposób jak Kartezjusz wyciągać wniosków, co do istnienia świata i Boga na podstawie idei zawartych we własnym umyśle, gdyż przecież mogą one być tylko sztucznymi tworami, wygenerowanymi przez własny, nudzący się umysł, znajdujący się w rzeczywistości w absolutnej próżni.
Stała powtarzalność i „racjonalność” bodźców dowodem na istnienie Boga.
Berkeley dowiódł, że wychodząc od czystego empiryzmu – czyli starając się wywieść całą naszą wiedzę z dochodzących do nas bodźców – dochodzi się nieuchronnie do odrzucenia idei substancjalności – czyli obiektywnego istnienia świata materialnego. Jednak przy założeniu niesubstancjalności świata materialnego, zachodzi pytanie, jak to się dzieje, że dochodzące do nas bodźce mają racjonalną strukturę i są powtarzalne. Mówiąc prościej, czemu stół z wcześniejszego przykładu nie znika, tylko „wraca”, ilekroć zwrócimy na niego uwagę i tak samo dzieje się ze wszystkimi przedmiotami, z którymi mamy do czynienia?
Odpowiedzią Berkeleya było: dlatego, że ktoś przez stałą obserwację stale „podtrzymuje” istnienie racjonalnie skonstruowanego świata materialnego. Oczywiście ten „ktoś” musi to robić stale i jednocześnie mieć zdolność „widzenia wszystkiego naraz” – a zatem jest to nie kto inny, tylko Bóg. W ten sposób Berkeley „uratował” Boga w swoim systemie, a nawet nadał nowy, nieznany dotąd (w zachodniej filozofii) sens temu pojęciu. Wyprowadzając wskazany dowód na istnienie Boga, Berkeley zbliżał się do poglądów filozoficznych Malebranche’a:
U obu tych filozofów proces poznawania wymaga stałej interwencji Boga.
W systemie Berkeleya ostał się więc tylko umysł oraz Bóg, zaś świat materialny został pozbawiony substancjalności – a to wszystko zostało racjonalnie wyprowadzone z analizy bodźców zewnętrznych, dochodzących do umysłu. To właśnie powoduje, że system Berkeleya nazywa się idealizmem empirycznym.
Berkeley był drugim z „wielkiej trójki” oświeceniowych empiryków brytyjskich. Pierwszym był John Locke, a trzecim David Hume.
Nowa definicja pojęcia bytu Berkeleya oraz negatywna analiza idei substancjalności stała się jedną z podstaw filozofii Immanuela Kanta, G.F. Hegla oraz fenomenologii.
Badania nad filozofią Berkeleya w Polsce
Literatura poświęcona koncepcji filozoficznej biskupa z Cloyne jest wciąż bardzo uboga. Pierwszą polską obszerną monografią traktującą szczegółowo o filozofii Berkeleya została książka autorstwa Adama Grzelińskiego Człowiek i duch nieskończony. Immaterializm George’a Berkeleya (Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2010, 295 s.).
Krytyka
Krytykę filozofii George Berkeleya przedstawił Immanuel Kant w Krytyce czystego rozumu.
Prace
The Works of George Berkeley. Ed. by Alexander Campbell Fraser. In 4 Volumes. Oxford: Clarendon Press, 1901.
Vol. 1
Vol. 2
Vol. 3
Vol. 4
Dzieła tłumaczone na język polski
Rzecz o zasadach poznania ludzkiego, przeł. Feliks Jezierski, Warszawa 1890/2003.
– Traktat o zasadach.pdf Traktat o zasadach ludzkiego poznania, w którym poddano badaniu główne przyczyny błędów i trudności w różnych dziedzinach wiedzy oraz podstawy sceptycyzmu, ateizmu i niewiary, przeł. Janusz Salamon SJ (Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2005).
Trzy dialogi między Hylasem a Philonousem. Przeciw sceptykom i ateistom, przeł. Michał Filipczuk (Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2006).
Próba stworzenia nowej teorii widzenia i inne eseje filozoficzne, przeł. Adam Grzeliński i Translatorium filozoficzne Instytutu Filozofii UMK, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2011, .
Siris. Łańcuch filozoficznych refleksji i dociekań wraz z Dodatkami, przeł. Adam Grzeliński, Marta Szymańska-Lewoszewska, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2013, .
Pisma ekonomiczne i społeczne, przeł. Adam Grzeliński i Marta Szymańska-Lewoszewska, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2017, ISBN 978-83-231-3778-8.
Eseje z „The Guardian” oraz kazania, wprowadzenie i redakcja naukowa: Adam Grzeliński, Dariusz Kucharski, Marta Szymańska-Lewoszewska, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020, ISBN 978-83-231-4410-6.
Zobacz też
Berkeley Studies – czasopismo o Berkeleyu
solipsyzm
Berkeley (Kalifornia)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
George Berkeley – dzieła w bibliotece Polona
Daniel Krzewiński. Berkeley: idealizm w służbie teizmu – notka w Racjonaliście
– teksty w formacie HTML wykładowców UJ na stronie prywatnej Miłowita Kunińskiego
Anglojęzyczne
– Międzynarodowe Towarzystwo Berkeleya
Berkeley, George (1685–1753) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
Autorzy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych
Brytyjscy filozofowie XVIII wieku
Filozofowie nowożytni
Irlandzcy duchowni anglikańscy
Irlandzcy filozofowie XVIII wieku
Urodzeni w 1685
Zmarli w 1753
Absolwenci Kolegium Trójcy Świętej w Dublinie
Ludzie upamiętnieni nazwami miejscowości
Wykładowcy Trinity College w Dublinie |
1847 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Goldwasser | Goldwasser | Goldwasser (w tłumaczeniu z niemieckiego: złota woda), gdańska wódka, Danziger Goldwasser (złota woda gdańska) – mocny (minimum 38% alkoholu) likier ziołowo-korzenny wytwarzany w Gdańsku według pomysłu XVI-wiecznego uchodźcy religijnego (mennonity) z Lier, Ambrożego Vermoolena (lub Vermöllena), który wraz ze swoim majątkiem przywiózł z Niderlandów receptury nieznanych dotąd w Prusach likierów.
Według pierwotnej receptury był on oparty na mieszaninie dwudziestu ziół i przypraw orientalnych, między innymi rozmarynu, jałowca, goździków, cynamonu, lawendy, anyżu, kardamonu, kurkumy, kolendry, macierzanki. Charakterystyczną cechą tego trunku są drobne płatki 22- lub 23-karatowego złota, które są rozproszone w tym alkoholu. Wielbicielami trunku byli, między innymi, car Rosji Piotr I, król Francji Ludwik XIV i caryca Rosji Katarzyna Wielka. Napój został wspomniany w epopei Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, a Jerzy Samp w Bedekerze gdańskim przytoczył legendę, zgodnie z którą do powstania wódki przyczynili się gdańszczanie zapychający złotymi monetami fontannę Neptuna. Nagromadzony kruszec spowodował uszlachetnienie wody i jej przemianę w wódkę, a przetworzenia monet w płatki złota dokonał swoim trójzębem Neptun z fontanny.
W czasie walk o Gdańsk w 1945 budynek, w którym produkowano Goldwasser, został zniszczony, a jego właściciele wywieźli receptury do Niemiec.
W czasach PRL trunek wytwarzał Polmos w Starogardzie Gdańskim. Następnie produkcję przeniesiono do Poznania, gdzie w 2008 zmieniono tradycyjny wzór etykiety i kształt butelki. W czerwcu 2009 wstrzymano produkcję likieru w Polsce, zachowując jednak prawa do znaku towarowego. Obecnie likier wytwarzany jest wyłącznie w Niemczech, jako Danziger Goldwasser, lub na zamówienie gdańskiej restauracji „Goldwasser” przy Długim Pobrzeżu. Właścicielem oryginalnej receptury jest Graf von Hardenberg, właściciel fabryki likierów w Niemczech (Hardenberg Wilthen AG).
Znane są również likiery ziołowe z płatkami złota i zawierające w nazwie słowo „Goldwasser” produkowane przez inne firmy, na przykład:
Premier Goldwasser, wytwarzany na Węgrzech w latach 30. XX wieku przez firmę Zwack
, tradycyjny trunek ze Schwabach
Ambrosja Goldwasser, produkcji Komers International w Straszynie.
Zobacz też
Stobbes Machandel
browarnictwo w Gdańsku
Przypisy
Ziołowe likiery i wyroby spirytusowe
Historia Gdańska
Kuchnia polska |
1848 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika%203D | Grafika 3D | Grafika 3D, grafika trójwymiarowa – dziedzina grafiki komputerowej zajmująca się głównie wizualizacją trójwymiarową danych geometrycznych pozwalających na przedstawienie dowolnego obiektu lub powierzchni w technice trójwymiarowej.
Obiekt (model) 3D jest matematyczną reprezentacją dowolnego trójwymiarowego obiektu; model nie jest technicznie grafiką, dopóki nie zostanie wyświetlony. Model może być wyświetlany wizualnie jako dwuwymiarowy obraz w procesie zwanym renderowaniem 3D lub może być używany w niegraficznych symulacjach komputerowych i obliczeniach. Dzięki drukowaniu 3D modele są renderowane w rzeczywistą fizyczną reprezentację 3D, z pewnymi ograniczeniami, jak dokładnie model fizyczny może odpowiadać modelowi wirtualnemu.
Geometria
Geometria obiektów trójwymiarowych może być reprezentowana na kilka sposobów:
siatka wielokątów – obiekt jest budowany z płaskich wielokątów (najczęściej trójkątów lub czworokątów), które mają wspólne wierzchołki i krawędzie. W ten sposób można tworzyć proste bryły, albo – jeśli siatka jest dostatecznie gęsta – dobrze przybliżać skomplikowane obiekty.
woksele – obiekt jest budowany z elementarnych sześcianów (trójwymiarowych pikseli). Tego rodzaju reprezentacja jest rozpowszechniona szczególnie w diagnostyce medycznej, gdzie uzyskuje się szereg przekrojów (obrazów bitmapowych) ciała pacjenta i na ich podstawie tworzy trójwymiarowe modele.
opis matematyczny – obiekty są określone równaniami. Mogą to być kule, płaszczyzny oraz szczególnie użyteczne i powszechnie stosowane powierzchnie parametryczne (płaty powierzchni), na przykład płaty Béziera, Hermite'a, czy NURBS. Istnieją programy, które swoje funkcjonowanie opierają głównie o właśnie taki sposób modelowania; zaliczyć do nich można POV-Ray.
Dane trójwymiarowe mogą zostać pobrane ze świata rzeczywistego, między innymi za pomocą wspomnianych tomografów komputerowych, skanerów trójwymiarowych, ze zdjęć satelitarnych (topografia terenów) a także ze zdjęć stereoskopowych. W animacji komputerowej wykorzystywana jest również technika motion capture, która polega na nagrywaniu ruchu człowieka – czujniki położenia umieszczane są w kluczowych punktach ciała: na rękach, nogach, głowie, karku. Przeniesienie nagranych w ten sposób ruchów na sztuczne postacie nadaje ich ruchom naturalność, trudną do uzyskania klasycznymi metodami animacji.
Obiekty trójwymiarowe mogą również zostać stworzone przez człowieka w procesie modelowania.
Duże znaczenie mają też techniki komputerowe, które automatycznie modelują skomplikowane efekty (dym, ogień, śnieg, deszcz) i obiekty (chmury, góry, drzewa).
Przy generowaniu grafiki trójwymiarowej używa się m.in. macierzy oraz ich przekształceń. Dzięki macierzom można szybko wykonywać elementarne przekształcenia na wierzchołkach modeli trójwymiarowych, takie jak obrót, skalowanie oraz przesunięcie.
Wizualizacja
Ponieważ obecnie wszystkie urządzenia komputerowe wyświetlają dwuwymiarowe obrazy, dlatego z grafiką trójwymiarową związana jest bezpośrednio geometria wykreślna. Głównie w zastosowaniach inżynierskich (CAD) sceny trójwymiarowe przedstawione są w rzucie prostokątnym, natomiast w pozostałych w rzucie perspektywicznym.
Efekt wizualny rzutu perspektywicznego (skrót perspektywiczny) jest bardzo podobny do efektów obserwowanych w fotografii oraz w układzie wzrokowym człowieka. Przez analogię do aparatu fotograficznego (lub kamery), w grafice trójwymiarowej istnieje pojęcie wirtualnej kamery, która tworzy „zdjęcie” sceny istniejącej w pamięci komputera. Kamerę wirtualną charakteryzują następujące parametry: położenie, kierunek w jakim jest skierowana oraz ogniskowa – mają one swoje odbicie w matematycznym modelu kamery.
Obrazy trójwymiarowe są tworzone głównie w technice rastrowej, wektorowo przedstawia się co najwyżej obrysy, szkice itp.
Głównym problemem w obu przypadkach jest wyznaczanie powierzchni widocznych, a więc selekcja tych obiektów (lub ich części), które są widoczne w danym rzucie. Robi się to na przykład za pomocą bufora Z, sortowania względem głębokości, śledzenia promieni.
Ponadto przeważnie obserwujemy niewielki fragment sceny, a dodatkowo scena może składać się z wielkiej liczby obiektów (sięgającej nawet setek milionów), dlatego równie ważne jest określenie, które obiekty mogą być widoczne, aby przetwarzać tylko te dane, które naprawdę są potrzebne.
Realizm
Realizm obrazów generowanych przez komputer jest w większości zastosowań bardzo ważny. Aby go uzyskać modeluje się oświetlenie: definiuje światła, powierzchniom obiektów trójwymiarowych nadaje kolor i fakturę, określa cienie rzucane przez obiekty, odbicia zwierciadlane, załamanie, rozpraszanie światła itp.
Metody, które pozwalają na bardzo dokładne przedstawienie scen trójwymiarowych są również bardzo kosztowne obliczeniowo (np. śledzenie promieni, metoda energetyczna). Z kolei szybkie, przybliżone metody cieniowania obiektów, tworzenia cieni, odbić zwierciadlanych są z powodzeniem wykorzystywane w grach komputerowych. Bardzo popularną techniką uzyskiwania realizmu w scenie jest obliczanie oświetlenia na każdy piksel z osobna. Jest to operacja kosztowna obliczeniowo, jednak dzięki wspomaganiu sprzętowemu (pixel shader) możliwa do uzyskania animacji w czasie rzeczywistym.
W przypadku animacji ważne jest także aby ruch obiektów, był możliwie najbardziej zbliżony do zachowania przedmiotów w świecie rzeczywistym.
Sprzęt
Współczesne karty graficzne potrafią wyświetlać obiekty trójwymiarowe zbudowane z wielokątów, wykonując dużą część obliczeń związanych z generowaniem grafiki 3D:
przekształcenia geometryczne (takie jak obrót, skalowanie, rzutowanie perspektywiczne)
cieniowanie wielokątów
proste modele oświetlenia
teksturowanie wielokątów
mapy nierówności (mapowanie wypukłości, mapowanie normalnych)
Współczesne GPU pozwalają dzięki shaderom oprogramować praktycznie dowolne efekty, zarówno na poziomie wierzchołków (vertex shadery), jak i pojedynczych pikseli (pixel shadery).
Oprogramowanie
Do tworzenia grafiki 3D zostało stworzonych wiele programów na różne platformy sprzętowe i systemy operacyjne. Zwykle programy te dzieli się na modelery (tworzenie i obróbka scen trójwymiarowych) oraz renderery (generowanie trójwymiarowego obrazu lub animacji, wraz z nakładaniem tekstur, efektami świetlnymi itp.).
Drukowanie 3D
Drukowanie w trzech wymiarach jest możliwe do wykonania od roku 1984, a opatentowane zostało w 1986 r. Profesjonalne i specjalistyczne drukarki 3D (duże i drogie) stosowane były już w latach 90. – np. BMW zakupiło pierwszą drukarkę 3D drukującą z żywic światłoutwardzalnych w technologii SLA w 1990 roku, a rok później zaprezentowało pierwszą wydrukowaną część do swojego auta. Prototyp pierwszej domowej drukarki 3D powstał w 2006 roku, a kolejne modele drukarek były tworzone z myślą o łatwym i tanim eksploatowaniu tych urządzeń. Na obecną chwilę (2017 r.) obserwuje się dynamiczny wzrost liczby drukarek 3D do powszechnego użytku, samych urządzeń o różnych typach konstrukcji, przeróżnych metod druku (przyrostowa, spiekania laserowego itp.) i ogromnej liczby materiałów do wykonywania druku (wosk syntetyczny, żywice, proszki gipsowe, proszki metali, tworzywa sztuczne itp).
Przy pomocy drukarki 3D można wytworzyć:
gotowe produkty z tworzywa sztucznego;
rzeczy, do których produkcji można wykorzystać topliwe materiały;
części do innych przedmiotów;
prototypy urządzeń;
wszelkiego rodzaju formy.
Zobacz też
Grafika 2,5D
Przypisy |
1851 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galaktyka | Galaktyka | Galaktyka (z gr. γάλα, gála – mleko) – duży, grawitacyjnie związany układ gwiazd, pyłu i gazu międzygwiazdowego oraz niewidocznej ciemnej materii. Typowa galaktyka zawiera od 107 do 1012 gwiazd orbitujących wokół wspólnego środka masy.
Oprócz pojedynczych gwiazd, galaktyki zawierają dużą liczbę układów gwiazd oraz różnego rodzaju mgławice. Większość galaktyk ma rozmiary od kilku tysięcy do kilkuset tysięcy lat świetlnych. Odległości między galaktykami sięgają milionów lat świetlnych. Szacuje się, że w widzialnym Wszechświecie istnieje 350 miliardów dużych galaktyk oraz 3,5 biliona galaktyk karłowatych. Wszystkie te galaktyki tworzą 25 miliardów grup galaktyk zawartych w 10 milionach supergromad galaktyk.
Galaktyka, wewnątrz której znajduje się Układ Słoneczny, to Droga Mleczna. Najdalsza znana obecnie galaktyka (o potwierdzonej odległości) to HD1.
Największą znaną galaktyką jest IC 1101.
Aby wytłumaczyć obserwowane efekty (np. grawitacyjną spójność rozległych galaktyk o małej widocznej masie), przypuszcza się, że zasadniczą część masy galaktyk stanowi hipotetyczna ciemna materia, czyli cząstki lub obiekty emitujące zbyt mało promieniowania, by mogły być wykryte. Zgodnie z tym modelem, z obliczeń wynika, że ciemna materia stanowi ponad 90% masy galaktyk. Mimo to jej natura nie jest znana. Istnieją dowody na to, iż w centrum wielu lub nawet wszystkich galaktyk mogą istnieć supermasywne czarne dziury.
Masa i jasność galaktyki
Bezpośrednie wyznaczenie masy galaktyki jest możliwe w układach podwójnych galaktyk oraz z obserwacji ruchu gwiazd lub gromad kulistych, obiegających w dużych odległościach centrum galaktyki, o ile znana jest odległość do niej. Uproszczona analiza polega na założeniu, że cała masa galaktyki skoncentrowana jest w jej centrum. Wtedy przyspieszenie grawitacyjne w punkcie odległym od niego o wynosi gdzie jest prędkością, z jaką obiekty na odległości obiegają środek galaktyki, a jest newtonowską stałą grawitacji. Po przekształceniach otrzymujemy, iż masa galaktyki wynosi w przybliżeniu
Masy największych galaktyk eliptycznych wynoszą około 1014 mas Słońca, najmniejszych natomiast nie przekraczają 106 Masy galaktyk spiralnych zawierają się w przedziale od 108 do 1012 mas słonecznych. W przypadku galaktyk nieregularnych ich masy wynoszą od 108 do 1010
Inną ważną cechą galaktyk jest ich jasność. Największe galaktyki eliptyczne świecą jak 1011 Słońc, podczas gdy jasność galaktyk karłowatych wynosi około 105
Przestrzeń międzygalaktyczna
Przestrzeń międzygalaktyczna jest prawie absolutną próżnią o gęstości mniejszej niż jeden atom na metr sześcienny. Wypełnia ją ośrodek międzygalaktyczny, a być może także ciemna materia i ciemna energia.
Typy galaktyk
Galaktyki można podzielić na cztery główne typy:
spiralna
bez poprzeczki – typ S (od: spiral)
z poprzeczką – typ SB (od spiral barred)
soczewkowata – typ S0
eliptyczna – typ E (od: elliptical)
galaktyki wrzecionowate (istniały we wczesnym stadium ewolucji wszechświata)
nieregularna – typ Irr (od: Irregular)
Słowo „Galaktyka” – czyli pisane jako nazwa własna przez wielkie „G” – oznacza naszą galaktykę, czyli Drogę Mleczną. Nasza galaktyka jest dużą spiralną galaktyką o średnicy około 30 kpc (~100 000 lat świetlnych) i grubości 3000 lat świetlnych; z poprzeczką o średnicy około 29 000 lat świetlnych. Zawiera od 200 miliardów (2×1011) do 300 miliardów (3×1011) gwiazd, a jej masa jest rzędu 6×1011 mas Słońca.
W galaktykach spiralnych jej ramiona mają kształt spirali logarytmicznej, kształt ten wynika z zaburzenia jednorodnie rotującej masy gwiazd. Podobnie jak gwiazdy, ramiona spiralne również rotują, ale obracają się ze stałą prędkością kątową. Oznacza to, że gwiazdy wchodzą i wychodzą z ramion spiralnych. Ramiona spiralne można rozumieć jako obszary o zwiększonej gęstości – fale gęstości. Gwiazdy wchodząc w ramiona spiralne zwalniają, tworząc obszar o zwiększonej gęstości. Jest to podobne do „fali” zwalniających samochodów wzdłuż autostrady. Ramiona są widoczne, ponieważ większa gęstość ułatwia proces formowania się gwiazd i powstawania młodych jasnych gwiazd.
Większe struktury galaktyk
Tylko niewielki procent galaktyk istnieje jako obiekty niezwiązane, nazywane są one „galaktykami pola”. W większości galaktyki są związane grawitacyjnie z innymi galaktykami. Wokół dużych galaktyk często orbitują mniejsze galaktyki satelitarne. Struktury zawierające do 50 galaktyk nazywa się grupami galaktyk, a większe struktury zawierające wiele tysięcy galaktyk wewnątrz rozmiarów kilku megaparseków (106 pc) są nazywane gromadami galaktyk. Supergromady galaktyk są ogromnymi zbiorowiskami galaktyk zawierającymi dziesiątki tysięcy galaktyk. Powyżej tej skali odległości uważa się, że Wszechświat jest jednorodny.
Nasza galaktyka jest członkiem Grupy Lokalnej, w której dominuje razem z Galaktyką Andromedy. Grupa Lokalna zawiera ponad 50 galaktyk na obszarze około jednego megaparseka (106 pc). Grupa Lokalna jest jedynie niewielką częścią Supergromady Lokalnej znanej też jako Supergromada w Pannie. W centrum tej Supergromady znajduje się galaktyka M87.
Zderzenie się galaktyk
Zderzenie galaktyk to zjawisko astronomiczne, które zachodzi, gdy dwie lub więcej galaktyk nachodzi na siebie, zaburzając nawzajem swoje pola grawitacyjne. Proces taki trwa zwykle setki milionów lat i często prowadzi do połączenia się galaktyk w jedną. Zderzenie takie nie stanowi jednak totalnej katastrofy. Podczas kolizji galaktyk rzadko dochodzi do zderzeń gwiazd, ze względu na ogromne odległości, które je dzielą. Ponadto gdy galaktyki zachodzą na siebie, w wyniku łączenia się zawartych w nich obłoków gazu i pyłu powstają nowe gwiazdy.
Prawdopodobnie duże galaktyki eliptyczne znajdujące się w centrach niektórych gromad powstały na skutek zderzeń kilku mniejszych galaktyk, zwykle spiralnych.
Przykładem zderzenia galaktyk jest para galaktyk odkryta w 1785 roku przez Williama Herschela. Są to NGC 4038 i NGC 4039 w gwiazdozbiorze Kruka, tak zwane „Czułki” (ang. Antennae). Nazwa pochodzi od charakterystycznego kształtu tej pary galaktyk: ich jądra znajdują się bardzo blisko, a zdeformowane ramiona spiralne tworzą długie, zakrzywione pasma gwiazd odchodzące od nich w dwie strony, przypominające czułki owada. Podobną spektakularną parą zderzających się galaktyk są tzw. „Myszy” (NGC 4676).
Historia badań
W 1610 Galileusz użył teleskopu do obserwacji Drogi Mlecznej i odkrył, że składa się ona z ogromnej liczby słabych gwiazd. Immanuel Kant w traktacie z 1755 roku, opierając się na wcześniejszej pracy astronoma Thomasa Wrighta, właściwie przypuszczał, że galaktyka może być obracającym się ciałem zbudowanym z ogromnej ilości gwiazd związanych grawitacyjne. Powstały dysk gwiazd mógłby być widoczny na niebie jako pasmo gwiazd. Kant przypuszczał również, że obserwowalne mgławice mogą być oddzielnymi galaktykami.
Pod koniec XVIII wieku Charles Messier zgromadził katalog zawierający 109 najjaśniejszych mgławic, później William Herschel wydał katalog gromadzący 5000 mgławic. W roku 1845 William Parsons dzięki konstrukcji nowego teleskopu był zdolny rozróżnić mgławice eliptyczne od spiralnych.
Aż do lat 20. XX wieku, do prac Edwina Hubble’a, mgławice te nie były powszechnie uważane za odległe galaktyki. Hubble zidentyfikował pojedyncze gwiazdy zmienne (cefeidy), co pozwoliło mu na pomiar odległości do najbliższych galaktyk. W roku 1926 Hubble zaproponował klasyfikację galaktyk używaną do tej pory.
Pierwszej próby oceny kształtu Drogi Mlecznej i położenia Słońca w naszej galaktyce dokonał William Herschel w roku 1785 poprzez dokładne zliczenie liczby gwiazd w różnych obszarach nieba.
Używając ulepszonej metody Kapteyn w 1920 otrzymał obraz naszej galaktyki jako małej elipsoidalnej galaktyki (średnicy ~15 kiloparseków) ze Słońcem w centrum galaktyki.
Inna metoda stosowana przez Shapleya doprowadziła do radykalnie innego obrazu: płaskiego dysku o średnicy ~70 kiloparseków ze Słońcem daleko od centrum. Obie analizy danych nie uwzględniały absorpcji światła przez pył międzygwiezdny. Obecny obraz naszej galaktyki ukształtował się w latach 30. XX wieku.
W roku 1944 van de Hulst przewidział istnienie promieniowania mikrofalowego o długości 21 cm pochodzącego od międzygwiezdnego gazu wodorowego. Promieniowanie to zaobserwowano w 1951 roku.
To promieniowanie poprawiło obraz naszej galaktyki, ponieważ nie było absorbowane przez pył, a obserwacja przesunięcia długości fali w oparciu o zjawisko Dopplera pozwoliła ustalić prędkości gazu w Galaktyce. Te obserwacje potwierdziły rotację naszej galaktyki wokół jej centrum. Z chwilą udoskonalenia teleskopów radiowych obserwacje gazu wodorowego mogły być dokonane również dla innych galaktyk. W latach 70. XX wieku zdano sobie sprawę, że całkowita widoczna masa nie zgadza się z danymi z rotacji galaktyk, co doprowadziło do powstania idei ciemnej materii.
Zobacz też
gromady galaktyk
grupy galaktyk
halo galaktyczne
lista najbardziej odległych galaktyk
supergromady galaktyk
Przypisy
Linki zewnętrzne
Artykuł prof. Sołtana o galaktykach na „Wirtualnym Wszechświecie”
Galaxies and the Universe
Projekt Galaxy Zoo |
1852 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gromada%20galaktyk | Gromada galaktyk | Gromada galaktyk – skupisko od kilkudziesięciu do kilku tysięcy galaktyk tworzących układ związany grawitacyjnie. Mniejsze ugrupowania nazywane są grupami. Galaktyki w gromadzie galaktyk poruszają się po skomplikowanych torach wokół środka masy gromady, zazwyczaj znajdującego się w pobliżu największych galaktyk w gromadzie. Prędkości galaktyk w małych grupach galaktyk są rzędu 200 km/s, ale rosną do prędkości rzędu 800 km/s w dużych gromadach galaktyk.
Gromady galaktyk nie zawsze mają dobrze określone „centrum” (jak układ planetarny czy galaktyka). W gromadach galaktyk występuje też stosunkowo gęsty i gorący ośrodek międzygalaktyczny. Obserwacje rentgenowskie wykazały, że w dużych i jasnych gromadach galaktyk temperatura tego gazu osiąga wartości od 107 do 108 K. Promieniowanie rentgenowskie emitowane przez ten gaz ma charakter termicznego promieniowania hamowania. Masa gazu w gromadzie galaktyk jest porównywalna z masą zawartą w samych galaktykach, ale łączna masa galaktyk i gazu pomiędzy nimi nie wystarcza, aby grawitacyjnie związać gromadę. Niezbędna jest obecność ciemnej materii o masie kilkukrotnie przewyższającej masę galaktyk i gazu, aby zapewnić dostatecznie silne pole grawitacyjne, które uniemożliwia ucieczkę galaktyk i gorącego gazu z gromady. W szczególności, pod koniec sierpnia 2006 zespół astronomów ze Steward Observatory w Tucson przy University of Arizona potwierdził obserwacyjnie istnienie ciemnej materii w gromadzie galaktyk Pocisk.
Rozmiary
Gromady galaktyk mają rozmiary od jednego do dziesięciu milionów lat świetlnych i masy rzędu 1014 do 1015 mas Słońca. Powstały one z pierwotnych zaburzeń gęstości materii o wysokiej amplitudzie, zaś rozkład mas hierarchicznie formujących się gromad można opisać matematycznie używając formalizmu Pressa-Schechtera. Podczas grawitacyjnego kolapsu takiego zaburzenia, główną rolę w jego dynamice odgrywała ciemna materia obecna w gromadzie. Wypełniający gromadę gaz uległ wówczas podgrzaniu do wysokiej temperatury wskutek kompresji adiabatycznej oraz przejścia fal uderzeniowych powstających w przepływie naddźwiękowym. W związku z tym jasność rentgenowska stanowi dobry miernik potencjału grawitacyjnego danej gromady.
Obserwacje gromad
Odkrycie wielu gromad było możliwe dzięki obserwacjom przeprowadzonym przez satelity takie jak ROSAT, ASCA i BeppoSAX, zaś duża jasność gromad w zakresie rentgenowskim, rzędu 1043 do 1045 erg/s pozwala na ich detekcję nawet przy dużych odległościach kosmologicznych.
Gromady obserwuje się również w zakresie optycznym i w podczerwieni, obrazując galaktyki należące do gromady i wyznaczając ich przesunięcie ku czerwieni. Gromady odkrywa się ponadto badając zaburzenia w rozkładzie mikrofalowego promieniowania tła wskutek jego rozproszenia w gorącym gazie (efekt Suniajewa-Zeldowicza). Jest to metoda pozwalająca oszacować masę gromady, niezależna od przesunięcia ku czerwieni.
Świecący w zakresie rentgenowskim gaz w gromadzie galaktyk powinien szybko się chłodzić wskutek emisji promieniowania. Ponieważ gęstość w gromadzie rośnie w kierunku jej centrum, to tam produkuje się najwięcej promieniowania i gaz chłodzi się najszybciej. Spadek ciśnienia tego gazu powoduje z kolei napływ materii z zewnętrznych obszarów gromady (ang. 'cooling flow'). Taki mechanizm powinien teoretycznie spowodować wychłodzenie gromady w skali czasowej miliona lat. Obserwacje o wysokiej rozdzielczości, przeprowadzone przez teleskop XMM-Newton, nie wykazały jednak obecności linii emisyjnych, które powinny być charakterystyczne dla gazu o temperaturze poniżej 3 keV. Wśród proponowanych wyjaśnień, co może być źródłem dodatkowego grzania gazu w gromadach galaktyk, proponuje się przede wszystkim aktywne jądra galaktyk, promieniowanie kosmiczne, a także eksplozje supernowych.
Najbliższą nam gromadą galaktyk jest gromada w Pannie w gwiazdozbiorze Panny (inaczej zwana Virgo, od łacińskiej nazwy tego gwiazdozbioru). Odległa jest o około 48 milionów lat świetlnych.
Odległa gromada COSMOS-AzTEC3, odkryta dzięki obserwacjom kosmicznych teleskopów Spitzer, Chandra i Hubble, jest położona 12,6 miliardów lat świetlnych od Ziemi.
Odkryta przez należący do ESO Very Large Telescope w Chile gromada CL J1449+0856 ma przesunięcie ku czerwieni z = 2,07, co oznacza, że widzimy ją tak jak wyglądała 3 miliardy lat po Wielkim Wybuchu.
Oprócz gromad, galaktyki tworzą także jeszcze większe struktury, zwane supergromadami galaktyk.
Zobacz też
grupa galaktyk
Katalog gromad Abella
Przypisy |
1853 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gothic | Gothic | Gothic – anglosaska nazwa kroju bezszeryfowego, pojawiająca się w nazwach wielu fontów
Gothic – styl fontów japońskich
Gothic – pierwsza część serii gier komputerowych firmy Piranha Bytes
Gothic – seria gier autorstwa firmy Piranha Bytes
Gothic rock – inaczej rock gotycki
Gothic metal – rodzaj muzyki metalowej
Gothic – ósmy singel niemieckiego DJ-a i producenta – Tomcrafta, wydany w 1998
Zobacz też
Goci
gotyk
gotycyzm
pismo gotyckie
powieść gotycka
subkultura gotycka |
1854 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grawiton | Grawiton | Grawiton – hipotetyczna cząstka elementarna, która nie ma masy ani ładunku elektrycznego i przenosi oddziaływanie grawitacyjne.
Teoria grawitonu jest podstawą różnych kwantowych teorii grawitacji, będących wersją kwantowej teorii pola, ale nie modelu standardowego.
Własności
Grawiton jest bozonem. Ma spin równy 2, co oznacza, że jest opisywany tensorem drugiego rzędu (macierzą). Tensor drugiego rzędu ma w przestrzeni czterowymiarowej 16 składowych, jednak macierz grawitonu jest symetryczna, stąd pozostaje niezależnych 10 składowych. Gdyby grawiton był masowy, to jego macierz miałaby 5 stanów własnych. Jednak jest bezmasowy, stąd ma tylko dwa stany własne, analogiczne do stanów polaryzacyjnych światła. O ile jednak światło składa się z fotonów o spinie 1 i jego standardowe stany polaryzacyjne (pionowy i poziomy) przechodzą w siebie po obrocie o 90°, to polaryzację grawitonu wystarczy obrócić o 45°. Polaryzacje te oznacza się symbolami „” i „”.
Grawiton jest kwantem pola grawitacyjnego. W teorii względności pole to jest tożsame z tensorem metrycznym, można więc interpretować grawiton jako „zmarszczkę” czasoprzestrzeni. W Teorii grawitacji kwantowej grawiton jest bozonem cechowania, co oznacza, że oddziaływanie grawitacyjne polega na wymianie wirtualnych grawitonów. Grawitony mogą oddziaływać same ze sobą, stąd równania grawitacji są nieliniowe.
Grawiton jest identyczny ze swoją antycząstką (podobnie jak np. foton).
Zgodnie z teorią supersymetrii grawiton powinien mieć partnera o spinie Cząstka ta jest fermionem i nosi nazwę grawitino.
Ze standardowej teorii względności wynika, że grawiton ma masę 0. Istnieją jednak proste rozszerzenia tej teorii, gdzie obok grawitonów bezmasowych istnieją także masywne.
Ponieważ grawitacja jest bardzo słabym oddziaływaniem, prowadzi się eksperymenty mające rejestrować fale grawitacyjne, które można rozumieć jako superpozycję ogromnej ilości ‘pojedynczych’ cząstek.
Grawiton oznacza się symbolem G.
Obserwacja eksperymentalna
Nie istnieje żadne prawo fizyczne, z którego wynikałoby iż wykrycie grawitonu jest niemożliwe, jednak jest to niemożliwe w praktyce. Np. szacuje się, że detektor o masie Jowisza, umieszczony na niskiej orbicie gwiazdy neutronowej, działający ze 100% sprawnością byłby zdolny do wykrycia 1 grawitonu w ciągu 10 lat.
Kolejnym problemem jest ekranowanie od szumu tła. Podstawowe dwa źródła szumu, to promieniowanie kosmiczne oraz neutrina. Przekrój czynny dla interakcji neutrin z materią jest dwadzieścia rzędów wielkości większy niż przekrój czynny grawito-elektryczny. Osłona detektora w takim przypadku powinna być grubsza niż średnia droga swobodna dla neutrin, co dla materiałów o zwykłej gęstości oznacza grubość lat świetlnych. Taka osłona zapadłaby się w czarną dziurę.
Zjawiska z udziałem grawitonów
Grawitacja
Grawitacja jest najsłabszym ze znanych oddziaływań. Ładunek grawitacyjny (czyli masa) jest dodatni dla każdej znanej formy materii. Istnieją rozwiązania teorii względności (np. opisujące tunele czasoprzestrzenne), z których wynika masa ujemna, jednak nie jest pewne, czy są one fizycznie możliwe. Cząstki wirtualne mogą mieć masę ujemną, jednak nie są to cząstki fizyczne, a jedynie obiekty matematyczne. Ujemną masę mają cząstki wirtualne, które powodują odpychanie obiektów, dodatnią te, które powodują przyciąganie.
Grawitony mogą oddziaływać same ze sobą również za pomocą grawitonów. Grawitony „drugiego rzędu” również oddziałują ze sobą i tak w nieskończoność. Ten fakt powoduje, że równania ogólnej teorii względności są nieliniowe. Nie da się także obliczyć siły grawitacji przy pomocy rachunku zaburzeń, gdyż wymagałoby to np. istnienia makroskopowej funkcji falowej. Jest to przyczyną, dla której nie udało się dotąd stworzyć kwantowej teorii grawitacji.
Fale grawitacyjne
Fale grawitacyjne, których nośnikami byłyby bozony, mogłyby być interpretowane jako spójny stan (kondensat Bosego-Einsteina) grawitonów, tak jak fale elektromagnetyczne jako spójny stan fotonów. Projekty mające na celu doświadczalne odkrycie fal grawitacyjnych, takie jak LIGO i VIRGO, zostały rozpoczęte w XXI wieku.
Fala grawitacyjna, tak jak sama grawitacja, jest odkształceniem czasoprzestrzeni i w myśl współczesnych teorii nie istnieje żaden materiał ani proces, który mógłby ekranować zmiany potencjału grawitacyjnego źródła. Z tego powodu fale grawitacyjne są obiecującym obiektem badania początkowych etapów Wszechświata, podobnie jak mikrofalowe promieniowanie tła. Promieniowanie mikrofalowe niesie informację o Wszechświecie w wieku ok. 300 000 lat; wcześniej materia była zbyt gęsta i fale elektromagnetyczne ulegały rozproszeniu. Fale grawitacyjne nie mają tego ograniczenia i mogą nieść informację o wcześniejszych czasach.
Według jednej z hipotez każdy ruch przyspieszony dowolnego ciała powoduje emisję grawitonów. Efekt ten jednak nie jest zauważalny w typowych sytuacjach ze względu na zbyt małą energię emitowanego grawitonu. Istnienie fal grawitacyjnych można potwierdzić, dopiero gdy zaobserwuje się ruch w wystarczająco silnym potencjale grawitacyjnym, np. w przypadku dwóch blisko okrążających się gwiazd neutronowych. Obserwuje się wtedy zmniejszanie okresu obiegu ciał, powodowane emisją grawitonów. Zjawisko nie ma wyjaśnienia w fizyce klasycznej (część energii jest zabierana przez grawitony). Efekt taki zaobserwowano w latach 80. XX wieku w układzie podwójnym pulsarów PSR B1913+16, nazywanym „marzeniem Einsteina”.
Pomiary fal grawitacyjnych polegają na pomiarze zmian odległości punktów detektora. Przykładem jest eksperyment, w którym trzy laboratoria są umiejscowione w wierzchołkach prostokątnego trójkąta równoramiennego i oddalone o kilka kilometrów, żeby fala grawitacyjna spowodowała mierzalne odchylenie. Do pomiaru odległości między laboratoriami stosuje się wiązkę laserową. Zmiany odległości między laboratoriami mogą być interpretowane jako pomiar amplitudy fali grawitacyjnej, zaś różnice odległości byłyby rzędu ułamka nanometrów. Typowa fala grawitacyjna (pochodząca od pary krążących wokół siebie obiektów) spowoduje na Ziemi odkształcenie pływowe (skrócenie jednego boku trójkąta i wydłużenie drugiego). Taka fala jest najłatwiejsza do rejestracji, chociaż inne fale, zmniejszające lub powiększające całą Ziemię we wszystkich kierunkach, również są możliwe.
Grawiton a czarne dziury
Pełny opis interakcji czarnych dziur i grawitonów mogłaby dać teoria kwantowej grawitacji, której obecnie nie udało się stworzyć. We wrześniu 2015 roku naukowcy projektu LIGO wykryli, a w lutym 2016 ogłosili istnienie fal grawitacyjnych. Ich emisja miała miejsce podczas połączenia dwóch czarnych dziur. Najpopularniejsza teoria przewiduje istnienie mechanizmu podobnego do parowania czarnych dziur, w taki sposób, że pary wirtualnych grawitonów miałyby się pojawiać poza horyzontem zdarzeń, a następnie jeden z nich wpadałby do jednej dziury, a drugi do drugiej. Taki proces, w myśl teorii pól kwantowych, wystarcza do zaistnienia oddziaływania grawitacyjnego pomiędzy czarnymi dziurami.
Grawitony a prawo powszechnego ciążenia i mechanika kwantowa
Istnienie grawitonu można naiwnie przewidzieć, tłumacząc prawo powszechnego ciążenia jako efekt zderzeń hipotetycznych cząstek kwantowych o dodatniej energii, ale przekazujących w wyniku zderzenia dziwny ujemny pęd, tzn. cząstek o ujemnej masie bezwładnej, powodujących w zderzeniach nieelastycznych reakcje odwrotną niż normalnie, tzn. wywołujących ujemne ciśnienie (przyciąganie, a nie odpychanie). Siła grawitacji od dużej masy-źródła na masę próbną w odległości wyraża się wzorem
Ponieważ siła grawitacji maleje z położeniem jak sugeruje to absorpcje cząstek przez masę z całkowitego strumienia
przecinającego powierzchnię sfery Zapisując masę jako
gdzie to przekrój masy próbnej jej gęstość, a jej długość, czyli długość drogi swobodnej pochłanianego grawitonu, i zakładając, że masa grawitacyjna „paruje” bardzo wolno wykładniczo zgodnie ze wzorem Einsteina, emitując grawitony, tzn.
możemy zapisać wtedy prawo grawitacji jako absorpcje strumienia pędu:
gdzie zgodnie ze wzorem Einsteina
a jest na razie nieznanym współczynnikiem przekazu pędu.
Ponieważ grawitony mają być kwantami jak fotony, z drugiej strony mamy
gdzie jest liczbą emitowanych w czasie grawitonów.
Otrzymujemy
Porównując z powrotem z prawem powszechnego ciążenia, otrzymujemy
Zakładając ponadto
emisja grawitonów następuje z gigantyczną połową tzw. częstości Zitterbewegung znanej z równania Diraca i której działanie wyrównane jest znikomą wartością stałej sprzężenia wchodzącej do przekroju czynnego:
Na przykład częstość ta dla Ziemi o masie wynosi grawitonów na sekundę.
Znaczy to że wobec słabości grawitacji grawitony mają prawie zerową masę i energię. Oczywiście ponieważ masy grawitacyjne wydają się być stałe zarówno jak i są tu niemierzalnie małe. Jak widać zgodnie z tą teorią grawitacja pomiędzy ciałami stopniowo słabnie, jednak dzieje się to niemierzalnie wolno.
W szczególności, definiując całkowity przekrój czynny na wychwyt grawitonu jako takie że
otrzymujemy dla najcięższej cząstki elementarnej normalnej materii neutronu
jeśli tylko oszacujemy przez odwrotność wieku wszechświata, tzn. przekrój rzędu jego przekroju geometrycznego
Odwrotnie jeśli założymy natomiast że przekrój czynny na wychwyt grawitonu przez neutron (lub proton) jest równy jego „widzianej” powierzchni bocznej ze znanym promieniem neutronu tzn.
i
gdzie:
to prawdopodobieństwo nieelastycznego pochłonięcia grawitonu przez neutron (proton),
jest równe 1, tzn. grawiton zawsze zostaje pochłonięty przez neutron jeśli tylko w niego uderzy.
Otrzymujemy szacowanie na prędkość rozpadu grawitonowego masy:
tzn. około 1 na jedną tysięczną wieku wszechświata (około 1 na 10 milionów lat) i na energię (masę) grawitonu
gdzie:
to tzw. stała kosmologiczna (wartość teoretyczna).
Wzór ten wyraża masę relatywistyczną w ruchu z prędkością równą (masa spoczynkowa 0) lub mniejszą od i jest górną granicą szacowania masy spoczynkowej.
Jak widać związek ten jest w pewnym sensie symetryczny, jeśli zapisać go jako:
gdzie:
Jeśli z symetrii tego związku zinterpretujemy też jako promień geometryczny grawitonu i założymy, że grawiton jest w stanie spoczynku zbudowany z materii o podobnej gęstości jak proton czy neutron, uzyskamy szacowanie na masę spoczynkową:
Z odwrócenia wzoru Einsteina na masę relatywistyczną:
wynika, że grawitony o tak małej masie poruszają się z prędkością nierozróżnialnie bliską
Dotychczasowe doświadczenia szacują masę grawitonu na mniejszą niż .
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Michał Bejger, Czy grawiton da się wykryć?, miesięcznik „Delta”, październik 2017 [dostęp 2023-05-21].
Bozony
Hipotetyczne cząstki
Grawitacja kwantowa |
1855 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gluon | Gluon | Gluon (z , klej) – bezmasowa cząstka elementarna pośrednicząca w oddziaływaniach silnych (bozon pośredniczący), polegających na wymianie gluonów między kwarkami lub między innymi gluonami. Gluon przenosi ładunek kolorowy i nie ma ładunku elektrycznego (jest obojętny elektrycznie). Gluony są kwantami pola Yanga-Millsa. Teorią opisującą oddziaływania gluonów i kwarków jest chromodynamika kwantowa.
Wymieniane między kwarkami gluony tworzą pole sił kolorowych. Gluony mają własny ładunek kolorowy, dlatego oprócz przenoszenia oddziaływań pomiędzy kwarkami potrafią oddziaływać same z sobą, co prowadzi na przykład do powstania pętli gluonowych w diagramach Feynmana. Gluony występują w ośmiu stanach kwantowych odpowiadającym różnym kolorom; jednym ze sposobów na ich zapisanie jest:
(gluon czerwono-antyzielony)
(gluon zielono-antyniebieski)
(gluon niebiesko-antyczerwony)
(gluon zielono-antyczerwony)
(gluon niebiesko-antyzielony)
(gluon czerwono-antyniebieski)
Gluony jako nośniki oddziaływania silnego, mają ładunki podwójne: jeden kolor i jeden antykolor, jednakże każdy gluon przenosi tylko jeden ładunek kolorowy: albo jeden kolor, albo jeden antykolor. Przykładowo istnieje gluon czerwono-antyniebieski (gluon czerwony/antyniebieski), który przenosi kolor czerwony. Gdy kwark emituje lub pochłania gluon, wtedy kolor kwarka ulega zmianie. Przypuśćmy na przykład, że kwark czerwony zamienia się w kwark niebieski i wysyła gluon czerwono-antyniebieski. Taki gluon jest pochłaniany przez inny kwark niebieski. W wyniku absorpcji gluonu czerwono-antyniebieskiego niebieski kwark zamienia się w kwark czerwony.
Zobacz też
kula gluonowa
plazma kwarkowo-gluonowa
uwięzienie koloru
chromodynamika kwantowa
Przypisy
Bozony
Chromodynamika kwantowa |
1856 | https://pl.wikipedia.org/wiki/O%C5%9Bwietlenie%20globalne | Oświetlenie globalne | Oświetlenie globalne () – model oświetlenia w grafice trójwymiarowej, w którym każdy obiekt na scenie 3D oświetlany jest zarówno przez światło emitowane bezpośrednio ze źródła światła, jak również przez światło odbite od innych obiektów na scenie (w przeciwieństwie do oświetlenia lokalnego, gdzie obiekty oświetlane są wyłącznie bezpośrednio przez źródło światła). Taki model oświetlenia wymaga zastosowania algorytmów, które są znacznie bardziej skomplikowane niż algorytmy oświetlenia lokalnego, jednak pozwalają uzyskać znacznie większy stopień realizmu.
Przykładowe algorytmy (techniki renderingu) realizujące oświetlenie globalne to: mapy fotonowe, path tracing, radiosity, Metropolis Light Transport.
Zobacz też
światło wolumetryczne
ray tracing
ray casting
ambient occlusion
oświetlenie
Grafika komputerowa |
1857 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Genealogia | Genealogia | Genealogia (z gr. γενεά, genos – „ród” oraz λόγος, logos – „słowo”, „wiedza”) – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi na bazie zachodzącego między nimi pokrewieństwa i powinowactwa. W szczególności przedmiotem zainteresowania genealogii są wybrane rodziny i rody, ich pochodzenie, historia oraz wzajemne relacje rodzinne i losy poszczególnych członków rodziny.
Badania genealogiczne prowadzi się na podstawie swoistych źródeł, w tym zwłaszcza metryk. Po ustaleniu niezbędnych faktów genealogicznych sporządza się tablice genealogiczne ukazujące relacje między członkami rodziny (np. drzewo genealogiczne). Efekt badań może przyjąć również postać innych publikacji papierowych (np. książka, skrypt, artykuł), a współcześnie także elektronicznych (np. w programie genealogicznym, na stronie internetowej). Publikacje takie często są utożsamiane z genealogią (genealogia danej rodziny).
Prowadzeniem badań genealogicznych zajmuje się genealog. Może to być genealog zawodowy, traktujący genealogię jako profesję, lub genealog amator, zajmujący się genealogią rodzinną jako hobby. W Polsce genealogia stanowi jedynie element nauczania na studiach wyższych na kierunku – historia.
Historia
W przeszłości przedmiotem zainteresowań były głównie dynastie panujące i rody szlacheckie, ale współcześnie podejmuje się badania rodzin pochodzących ze wszystkich stanów społecznych. Genealodzy w szczególności zajmują się rodziną własną, jak również rodzinami związanymi z jakimś obszarem (np. pochodzącymi z danej miejscowości) lub zdarzeniem (np. uczestnicy doniosłego zdarzenia, imigranci).
Od II poł. XX w. na świecie, w tym w Polsce od końca lat 90., obserwuje się intensywny wzrost zainteresowania własną, indywidualną genealogią rodzinną i poszukiwaniem przodków, co przejawia się zwłaszcza w powstawaniu towarzystw genealogicznych (w tym Polskiego Towarzystwa Genealogicznego w 2006), w zjazdach rodzinnych czy w tworzeniu rodzinnych witryn internetowych.
Więzi rodzinne
Podstawą genealogii jest istnienie różnie nazywanych więzi rodzinnych (w różnych wyrażeniach: więzy, więzi, węzły, relacje, stosunki, związki – krwi, rodzinne, genealogiczne). Stosunki genealogiczne pomiędzy osobami co do zasady mają charakter biologiczny (genetyczny, naturalny, faktyczny). Na tej podstawie powszechnie przyjmuje się, że źródłem więzów krwi jest filiacja rozumiana jako pochodzenie zstępnych dzieci od pary wstępnych rodziców. Rodzinę tworzą również osoby związane poprzez koicję, tj. związek (małżeński lub nieślubny) kobiety i mężczyzny celem posiadania potomstwa.
Prawnym odpowiednikiem genealogicznej filiacji i koicji są odpowiednio pokrewieństwo zachodzące między osobami posiadającymi co najmniej jednego wspólnego przodka oraz powinowactwo zachodzące między krewnymi jednego małżonka a drugim małżonkiem. Pokrewieństwo i powinowactwo oblicza się w stopniach i liniach.
Rodzina jako przedmiot genealogii
Przedmiotem zainteresowania genealogii jest rodzina, którą w zależności od cząstkowej definicji może być:
rodzina mała (monogamiczna, jednopokoleniowa), złożona z pary rodziców wychowujących wspólne dzieci oraz tych dzieci,
rodzina wielopokoleniowa, uzupełniona o innych krewnych żyjących we wspólnym gospodarstwie domowym (tj. dziadków, wnuki),
rodzina wielka, złożona z ogółu jej członków związanych pokrewieństwem lub szerzej także powinowactwem.
Granice badań genealogicznych
Zdarza się, że w rodzinie pojawiają się osoby, z którymi pozostałe nie są związane pokrewieństwem. Nie ma wątpliwości, że w zakresie zainteresowania genealogii pozostają osoby powinowate, wchodzące do szeroko rozumianej rodziny poprzez akt małżeństwa z jednym z członków "prawdziwej" rodziny. W szerszych ujęciach dotyczy to także szeregu skoligaconych ze sobą osób i rodzin, dla których ciąg kolejnych koicji wyłącza dalsze relacje spod pojęcia powinowactwa i klasycznego ujęcia rodziny (np. rodzeństwo bratowej męża osoby X nie należy do tradycyjnie rozumianej rodziny tej osoby). Do koligacji takich należy również pojęcie tzw. rodzeństwa przybranego. W badaniach historycznych dalekie koligacje nie stanowią przeszkody ku zajmowaniu się powiązaniami o charakterze rodzinnym, wręcz przeciwnie, zwłaszcza w dynastiach rodów panujących, są przedmiotem żywego zainteresowania.
Prawdziwe wątpliwości co do zakresu genealogii pojawiają się w przypadku:
oddzielenia pokrewieństwa prawnego od biologicznego pochodzenia osób (zobacz pokrewieństwo prawne a faktyczne),
wychowywania dziecka przez osoby inne niż rodzice faktyczni, a nawet prawni (i traktowania ich przez dziecko jako jedynych właściwych – często przy niewiedzy samego dziecka, lecz wiedzy pozostałych członków rodziny),
dzieci przybranych (zobacz zakres wykorzystywanych faktów genealogicznych).
Rozstrzygnięcie tych wątpliwości musi pozostawać indywidualną decyzją genealoga, choć podlegać może ocenie osób (nie)znajdujących się na szeroko rozumianym drzewie genealogicznym.
Metody badania
Praca genealoga polega na odszukiwaniu w materiałach źródłowych potrzebnych informacji, ich konfrontacji i weryfikacji. Odnajdywanie kolejnych źródeł, faktów, a więc osób i rodzin, następuje według jednej z przyjętych metod badań:
metoda retrogresywna – szukanie bądź rekonstrukcja nieznanych faktów wcześniejszych na podstawie znanych faktów późniejszych (szukanie przodków),
metoda prospektywna – szukanie faktów późniejszych, które miałyby się pokryć ze znanymi faktami z czyjejś przeszłości (szukanie potomków znanego protoplasty).
Nową metodą badań genealogicznych jest genetyka genealogiczna oparta na badaniach DNA. Jest to nowa metoda, ale z pewnością pozwala wykluczyć filiacje lub wskazać ich duże prawdopodobieństwo i ewentualnie może pomóc odnaleźć tych nieznanych krewnych, którzy również poddali się takim badaniom oraz upublicznili swoje wyniki.
Zobacz też
towarzystwo genealogiczne
drzewo genealogiczne
genealogia wojskowa
Kauhou
Bibliografia
Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1959, (Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, seria: Nauki pomocnicze historii, pod red. Tadeusza Manteuffla)
Rafał T. Prinke, Poradnik genealogia amatora, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1992,
Władysław Semkowicz, Encyklopedia nauk pomocniczych historii, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 1999, – zob. s. 188-194.
Linki zewnętrzne
Ogólnopolskie forum genealogów amatorów
Genealodzy.PL – portal Polskiego Towarzystwa Genealogicznego
Poradnik genealogiczny GenPol
Ryszard Jurzak – Genealogia dynastyczna
Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich
Portal Genealogia Polska
Grupa projektpodlasie – źródła genealogi Podlasia i Mazowsza |
1863 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20kultury | Geografia kultury | Geografia kultury – dział geografii społeczno-ekonomicznej zajmujący się związkami pomiędzy kulturą a przestrzenią.
Można wyróżnić poddziały geografii kultury:
geografia religii
geografia języka (geolingwistyka)
przekaz wzorców i wartości kulturowych
Geografia społeczno-ekonomiczna |
1864 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20religii | Geografia religii | Geografia religii – jedna z młodszych dyscyplin geografii wyodrębniona w ramach geografii kultury i geografii człowieka, zajmuje się badaniem relacji pomiędzy przestrzenią geograficzną a religią.
Przedmiot badań
Geografia religii ma charakter interdyscyplinarny, powiązana jest ściśle z innymi dyscyplinami geografii oraz z nauki pokrewnymi do których zalicza się: religioznawstwo, historię, socjologię, etnologię itd.
Problematyka badawcza obejmuje następujące zagadnienia:
środowisko geograficzne a religia,
przestrzeń sakralna i krajobraz sakralny,
ekspansja religii w różnych skalach geograficznych,
migracje religijne, pielgrzymki, turystyka religijna,
wpływ religii na typy osadnicze,
wpływ religii na gospodarkę,
religia a ochrona środowiska,
kartografia i regionalizacja religijna.
Historia badań
Badania zagraniczne
Terminu geografia religii jako pierwszy użył w 1642 roku angielski uczony Thomas Browne w dziele Religio Medici. Rozwój badań przypadł najpierw na XIX wiek, kiedy geografia zaczęła szerzej interesować się różnymi aspektami działalności człowieka. Bardzo ważne dla ukształtowania nowej dyscypliny okazały się prace niemieckich badaczy, zwłaszcza Carla Rittera i Friedricha Ratzela.
Po II wojnie światowej podjęto starania aby zdefiniować i określić rolę zjawisk religijnych w przestrzeni geograficznej. W 1976 roku utworzono przy Międzynarodowej Unii Geograficznej specjalną grupę zajmującą się systemami wierzeń. W 1985 roku rozpoczęto w Bochum wydawanie specjalistycznego periodyku Geographia Religionum. Współczesne badania nad geografią religii prowadzone są w Polsce, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Francji, Kanadzie, Słowacji, Japonii oraz Indiach.
Badania w Polsce
Problematykę religijną w swoich pracach poruszali Jan Długosz i Maciej Miechowita, natomiast pierwsze badania dotyczące geografii religii podjął w XIX wieku Wincenty Pol, który prowadził w Katedrze Geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim wykłady dotyczące geografii Ziemi Świętej. W 1836 roku Wincenty Pol wydał dzieło Geografia Ziemi Świętej w dwóch księgach.
Współcześnie, badania z zakresu geografii religii prowadzone są w Zakładzie Geografii Religii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zakład Geografii Religii utworzony został w 1994 roku przez Antoniego Jackowskiego. Od 1995 roku Zakład wydaje periodyk naukowy Peregrinus Cracoviensis.
Bibliografia
Jackowski A., 2006, Encyklopedia szkolna. Geografia, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków, .
Linki zewnętrzne |
1865 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gabriel%20Garc%C3%ADa%20M%C3%A1rquez | Gabriel García Márquez | Gabriel José de la Concordia García Márquez (ur. 6 marca 1927 w Aracataca, zm. 17 kwietnia 2014 w Meksyku) – kolumbijski powieściopisarz, dziennikarz i działacz społeczny, jeden z najwybitniejszych twórców tzw. realizmu magicznego, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1982) za „powieści i opowiadania, w których fantazja i realizm łączą się w złożony świat poezji, odzwierciedlającej życie i konflikty całego kontynentu”.
Życiorys
Początki i terminowanie
García Márquez rozpoczął karierę jako dziennikarz w prasie lokalnej w gazetach „El Heraldo” z miasta Barranquilla oraz „El Universal” wydawanej w Cartagenie. Później przeniósł się do Bogoty, gdzie rozpoczął pracę jako reporter w kolumbijskim dzienniku „El Espectador”; pracował m.in. w charakterze korespondenta zagranicznego piszącego z Rzymu, Paryża, Barcelony, Caracas oraz Nowego Jorku.
Pisarz
Jego pierwsze większe dzieło, powieść Szarańcza powstała w 1955. García Márquez zdobył popularność cyklem reportaży, pt. Opowieść rozbitka (hiszp. Relato de un náufrago), publikowanych w 1955 na łamach pisma „El Espectador”. Powieść została wydana w formie książkowej w 1970.
Najbardziej znaną powieścią Garcíi Márqueza jest Sto lat samotności (Cien años de soledad) z 1967. Utwór ten przedstawiając sagę rodu Buendía z zagubionej gdzieś na południowoamerykańskich bezdrożach wioski Macondo, jest jednocześnie swoistą syntezą dziejów całego kontynentu. Powieść okrzyknięto „najważniejszym dziełem literatury hiszpańskojęzycznej od czasów Don Kichota. Należy ona stylistycznie do nurtu „realizmu magicznego”.
W 1982 García Márquez został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. W uzasadnieniu napisano, iż nagrodę otrzymał za „powieści i opowiadania, w których fantazja i realizm łączą się w złożony świat poezji, odzwierciedlającej życie i konflikty całego kontynentu”. W tym samym roku Márquez zasiadał również w jury konkursu głównego na 35. MFF w Cannes (1982).
Pogarszający się stan zdrowia, a przede wszystkim wykryta u pisarza w 1999 choroba nowotworowa (peruwiański dziennik „La República” informował nawet mylnie o śmierci pisarza w 2000) skłoniła Márqueza do rozpoczęcia spisywania własnych wspomnień. W 2002 García Márquez opublikował książkę Żyć, żeby opowiadać o tym (Vivir para contarla), będącą pierwszą częścią autobiograficznego cyklu zamierzonego na trzy tomy.
W 2004 ukazała się ostatnia powieść pisarza, Rzecz o mych smutnych dziwkach (Memoria de mis putas tristes).
Gabriel García Márquez znany jest ze swej przyjaźni z kubańskim rewolucjonistą i dyktatorem Fidelem Castro. Wcześniej, przede wszystkim w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, sympatyzował z grupami rewolucjonistów działającymi w różnych krajach Ameryki Łacińskiej. Członkowie rządu kolumbijskiego zarzucali pisarzowi aktywne wspieranie organizacji takich jak FARC i ELN, jednak nie znaleziono dowodów potwierdzających takie działania Garcíi Márqueza. Pisarz wielokrotnie wypowiadał się krytycznie na temat polityki władz kolumbijskich, a kilkakrotnie uczestniczył jako mediator w rozmowach prowadzonych pomiędzy legalnymi władzami Kolumbii i skrajnymi grupami opozycyjnymi.
Rodrigo García, syn Garcíi Márqueza, jest znanym reżyserem telewizyjnym i filmowym.
W 2012 na łamach „The Guardian”, brat pisarza, Jaime García, wyznał, że ponad 80-letni Gabriel Márquez (przypuszczalnie wskutek terapii antyrakowej) cierpi na początki demencji i prawdopodobnie oznacza to koniec jego kariery pisarskiej.
Śmierć
Zmarł 17 kwietnia 2014 r. w Meksyku. Oficjalne pożegnanie Márqueza odbyło się w mieście Meksyk, na placu przed Pałacem Sztuk Pięknych.
22 maja 2016 urna z jego prochami została złożona na dziedzińcu dawnego klasztoru La Merced w Cartagenie, w mieście, w którym Márquez rozpoczął swoją literacką karierę i - jak powiedział jego przyjaciel, Juan Gossain - gdzie „zawsze chciał być”.
Dzieła
1947 – Trzecia rezygnacja (La tercera resignación) – opowiadanie, w Polsce ukazało się w zbiorze pt. Dialog lustra w 1976
1955 – Szarańcza (La hojarasca) – powieść, pol. wyd. 1977
1961 – Nie ma kto pisać do pułkownika (El coronel no tiene quien le escriba) – powieść, pol. wyd. 1978
1962 – W tym mieście nie ma złodziei (Los funerales de la Mamá Grande) – tom opowiadań, pol. wyd. 1971
1962 – Zła godzina (La mala hora) – powieść, pol. wyd. 1970
1967 – Sto lat samotności (Cien años de soledad) – powieść, pol. wyd. 1974 i 1994
1970 – Opowieść rozbitka (Relato de un náufrago) – wydanie książkowe reportażu z 1955, pol. wyd. 1980
1972 – Niewiarygodna i smutna historia niewinnej Erendiry i jej niegodziwej babki (La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada) – tom opowiadań, pol. wyd. 1974
1974 – Dialog lustra (Ojos de perro azul) – tom opowiadań, pol. wyd. 1976
1975 – Jesień patriarchy (El otoño del patriarca) – powieść, pol. wyd. 1980
1981 – Kronika zapowiedzianej śmierci (Crónica de una muerte anunciada) – powieść, pol. wyd. 1987
1985 – Miłość w czasach zarazy (El amor en los tiempos del cólera) – powieść, pol. wyd. 1994
1986 – Na fałszywych papierach w Chile (La aventura de Miguel Littin clandestino en Chile) – powieść, pol. wyd. 2002
1989 – Generał w labiryncie (El general en su laberinto) – powieść, pol. wyd. 1993
1992 – Dwanaście opowiadań tułaczych (Doce cuentos peregrinos) – tom opowiadań, pol. wyd. 1995
1994 – O miłości i innych demonach (Del amor y otros demonios) – powieść, pol. wyd. 1996
1996 – Raport z pewnego porwania (Noticia de un secuestro) – powieść, pol. wyd. 1997
2002 – Życie jest opowieścią (Vivir para contarla) – autobiografia, pol. wyd. 2004
2004 – Rzecz o mych smutnych dziwkach (Memoria de mis putas tristes) – powieść, pol. wyd. 2005
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona o twórczości Márqueza
Strona poświęcona literaturze iberoamerykańskiej
Oficjalna strona (wersja archiwalna)
Kolumbijscy dziennikarze
Kolumbijscy pisarze
Nobliści – literatura
Kawalerowie Legii Honorowej
Laureaci Nagrody Premio Rómulo Gallegos
Odznaczeni Orderem Honoru (Federacja Rosyjska)
Odznaczeni Orderem Orła Azteckiego
Odznaczeni Orderem Zasługi Naukowej i Kulturalnej Gabrieli Mistral
Pisarze hiszpańskojęzyczni
Prozaicy XX wieku
Prozaicy XXI wieku
Urodzeni w 1927
Zmarli w 2014 |
1866 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GNU%20gettext | GNU gettext | gettext – pakiet oprogramowania, stworzony w ramach projektu GNU, służący do internacjonalizacji programów komputerowych na uniksopodobnych systemach operacyjnych. Najpopularniejsza implementacja gettext jest rozwijana przez Projekt GNU w ramach wolnego oprogramowania.
Historia
gettext został stworzony w Sun Microsystems na początku lat 90. XX w. Wersja stworzona przez Projekt GNU została wydana w 1995 roku.
Zastosowanie
Kod programu
W większości języków programowania, aby dany ciąg został przetłumaczony, należy go otoczyć funkcją gettext, która w celu skrócenia inwokacji i liczby potrzebnych do wpisania znaków, jest aliasowana do _, więc w kodzie C zamiast:
printf(gettext("My name is %s.\n"), my_name);
uzyskamy
printf(_("My name is %s.\n"), my_name);
Komentarze umieszczone zaraz po /// umieszczone tuż przed tłumaczeniem są potem dostępne jako wskazówki dla tłumaczy.
gettext używa podanego ciągu znaków (tradycyjnie w języku angielskim) jako odnośnika do znalezienia alternatywnego tłumaczenia i zwraca oryginalny ciąg, jeśli takiego tłumaczenia nie znajdzie. Jest to alternatywa dla działań takich funkcji jak POSIX-owa catgets, GetString z AmigaOS, czy LoadString w Microsoft Windows, gdzie używany jest identyfikator ciągu, często będący liczbą naturalną.
Program xgettext służy do ekstrakcji tłumaczeń z kodu źródłowego i tworzenia z nich plików .pot, których zawartość jest szablonem dla tłumacza.
Przykład
Przykładowy kod do tłumaczenia:
/// TRANSLATORS: Please leave %s as it is, because it is needed by the program.
/// Thank you for contributing to this project.
printf(_("My name is %s.\n"), my_name);
Po uruchomieniu xgettext:
xgettext --add-comments=/ file.c
Wynikowy plik szablonowy .pot będzie wyglądał mniej więcej tak:
#. TRANSLATORS: Please leave %s as it is, because it is needed by the program.
#. Thank you for contributing to this project.
#: src/name.c:36
msgid "My name is %s.\n"
msgstr ""
Tłumaczenie
Tłumacz tworzy plik .po (zawierający tłumaczenie) z szablonu używając programu msginit, gdzie uzupełnia tłumaczenia. Przykładowo dla języka polskiego będzie to:
msginit --locale=pl --input=name.pot
Tworzenie plików z tłumaczeniem
Pliki z tłumaczeniem - .po lub .pot (pusty szablon) mogą zostać stworzone ręcznie lub przez narzędzie xgettext dostarczane z pakietem. Opis programu otrzymamy pisząc:
$ xgettext --help
Jeśli korzystamy w swym projekcie z programów autoconf/automake, to stworzenie pliku .pot wykonamy przez wydanie polecenia:
cd po/
make <nazwa_projektu>.pot
Program ten utworzy plik pl.po, który tłumacz edytuje ręcznie lub przy użyciu narzędzi takich jak Poedit, Emacs lub Vim, które posiadają tryb edycji plików tłumaczeń gettext. Przetłumaczony wpis może wyglądać tak:
#. TRANSLATORS: Please leave %s as it is, because it is needed by the program.
#. Thank you for contributing to this project.
#: src/name.c:36
msgid "My name is %s.\n"
msgstr "Mam na imię %s.\n"
W finałowym stadium pliki .po zamieniane są na binarny format .mo przy użyciu programu msgfmt. Tak przygotowane pliki są gotowe do dystrybucji w paczce.
Liczby mnogie wyrazów
W przypadku słów, które zmieniają się w zależności od liczebności np. 1 tydzień, 2 tygodnie, można użyć składni liczb mnogich.
Aby uzyskać tłumaczenia z liczebnikami należy:
1. Dodać odpowiednie wyrażenie w nagłówku pliku .po, dla języka polskiego może wyglądać tak:
"Plural-Forms: nplurals=3; plural=(n==1 ? 0 : n%10>=2 && n%10<=4 && (n%100<10 || n%100>=20) ? 1 : 2);\n"
2. Należy dodać tłumaczenie „liczebnikowe”:
msgid "week"
msgid_plural "weeks"
msgstr[0] "tydzień"
msgstr[1] "tygodnie"
msgstr[2] "tygodni"
3. Teraz możemy użyć funkcji ngettext, do której należy podać liczbę pojedynczą, liczbę mnogą oraz licznik, na przykład dla języka PHP:
echo "minęły 4 " . ngettext("week", "weeks", 4);
// minęły 4 tygodnie
Działanie
W większości uniksowych systemów operacyjnych, po ustawieniu zmiennej środowiskowej LC_MESSAGES, użytkownik uzyska tłumaczenie jakiegoś programu pod warunkiem, że istnieje plik .mo dla jego lokalizacji.
Implementacje
Oprócz standardowej biblioteki dla języka C istnieją również bindingi dla języków programowania takich jak:
C++
Objective-C
Pascal/Object Pascal
sh – jako program gettext (również dla bash, zsh i innych powłok)
Python
GNU CLISP
GNU Smalltalk
Java
GNU AWK
Haskell
wxWidgets - poprzez użycie klasy wxLocale
Tcl
Perl
PHP
Pike
Ruby
R
Zobacz też
Poedit
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona projektu
GNU
Biblioteki programistyczne |
1867 | https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C5%82agolica | Głagolica | Głagolica (scs. glagolъ ⰃⰎⰀⰃⰑⰎⰟ „słowo, litera”) – najstarsze znane pismo słowiańskie, którego stworzenie przypisuje się misjonarzowi-apostołowi Konstantemu zwanemu Cyrylem, który wraz z bratem Metodym zapisał w IX wieku za jego pomocą język słowiański używany w okolicach Salonik; głagolica była pierwotnym alfabetem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, który miał być językiem liturgicznym Słowian, a w swojej późniejszej fazie rozwojowej, jako język cerkiewnosłowiański, na wiele wieków pozostał językiem literackim warstw wykształconych w kręgu wyznania prawosławnego.
Pochodzenie
Pierwotnie (do końca lat 60. XX w.) przeważał pogląd, iż głagolica powstała na bazie greckiej minuskuły z VIII–IX wieku. Obecnie – choć nie neguje się pewnego wpływu tego źródła, jak również doszukuje się proweniencji w piśmie fenickim – większość historyków skłania się ku tezie, że głagolica jest dziełem Cyryla, pismem, które zostało dostosowane do fonetyki słowiańskiego dialektu sołuńskiego (z okolic Salonik) z drugiej połowy IX wieku. Bezspornym jest, że bracia Cyryl i Metody, wykorzystując głagolicę, przełożyli z greki na język słowiański Ewangelię, czym zapoczątkowali intensywny rozwój piśmiennictwa słowiańskiego.
Istnieje również pogląd, według którego bazą do powstania głagolicy mogło być hipotetyczne pierwotne pismo słowiańskie. Podstawą do tego typu wniosków są zarówno najstarsze opisy Słowian, w tym Thietmara, który opisując w swojej kronice słowiańską świątynię w Radogoszczy napisał: „Jej ściany zewnętrzne zdobią różne wizerunki bogów i bogiń. Jak można zauważyć, patrząc z bliska, w przedziwny rzeźbione sposób, wewnątrz zaś stoją bogowie zrobieni ludzką ręką w straszliwych hełmach i pancerzach, każdy z wyrytym u spodu imieniem”. Istnieje też pośredni dowód etymologiczny związany z tym, że litery nazywano bukwami, gdyż występowały w postaci rytów na bukowych deseczkach.
W skład pierwotnej głagolicy, alfabetu, którego część znaków prawdopodobnie oparto na ówczesnych graficznych systemach bizantyjskich, wchodziło około 40 symetrycznie stylizowanych liter, w tym znaki, które w innych systemach pisma nie występowały, a które uwiarygadniają tezę o tym, że za podstawę Cyryl brał już istniejące pismo Słowian.
Głagolica była pismem fonetycznym i składała się ostatecznie z 38 liter. Najprawdopodobniej do 863 roku głagolica ostatecznie się ukształtowała i uzyskała postać, z którą najczęściej spotykają się badacze. Głagolica w okresie późniejszym stopniowo była zastępowana cyrylicą. Znane są przykłady tekstów na pergaminie pierwotnie spisanych głagolicą, później przepisanych cyrylicą.
Do XI wieku jednym z ważniejszych ośrodków piśmiennictwa głagolickiego była Sazawa. Po założeniu w 1347 roku klasztoru Emaus w Pradze, centrum piśmiennictwa słowiańskiego stała się Praga. Sprowadzeni do klasztoru chorwaccy pisarze, głagolasze, rozpowszechnili pismo i aż do roku 1419, do czasu, aż wypędzili ich husyci, klasztor był religijnym i kulturalnym centrum Słowiańszczyzny. W Chorwacji głagolica stosowana jest po dzień dzisiejszy. Jej odmiana, głagolica kanciasta, używana jest na wyspie Krk i Przymorzu Chorwackim, a powszechnie ponoć do dziś korzysta się z liturgicznych ksiąg głagolskich. Głagolicą posługują się dziś w uroczystej liturgii cerkiewnosłowiańskiej Serbowie i Chorwaci. Szacuje się, że istnieje ponad 25 tysięcy zachowanych dokumentów i ksiąg w głagolicy. Taka ilość zaświadcza o ogromnym rozwoju ówczesnej Słowiańszczyzny. W latach 868–869 Cyryl i Metody spotkali się w Rzymie z papieżem Hadrianem II. Nakłonili oni papieża, aby ten uznał język słowiański – obok łaciny, greki i hebrajskiego – za język liturgiczny. Sytuacja taka trwała do czasu, kiedy to papież Stefan V (VI) zakazał używania języka słowiańskiego w liturgii i nakazał przywrócić obrządek łaciński. Przywracanie łaciny w kościele zakończyło się ostatecznie na przełomie XII i XIII wieku.
Klasztory chorwacko-głagolskie istniały również w Polsce. W 1380 książę śląski ufundował taki w Oleśnicy, a 10 lat później kolejny w Krakowie na Kleparzu ufundowała królowa Jadwiga. Liturgia z użyciem głagolicy była w nim odprawiana przez prawie 100 lat. Ostatecznie nieużywane już rękopisy w 1584 strawił pożar.
Kościoły prawosławne używają cyrylicy, która stopniowo wypierała z szerszego użycia głagolicę począwszy od końca X wieku.
Głagolica prawdopodobnie posłużyła za wzór Maciejowi Drzewickiemu przy tworzeniu pierwszego polskiego szyfru używanego do kodowania korespondencji na dworze Zygmunta Starego.
Rodzaje głagolicy
Wyróżnia się następujące rodzaje głagolicy:
głagolica bułgarska (okrągła; zob. rycinę z prawej) o owalnych obrysach liter (stosowaną do ok. XII w.);
głagolica chorwacka (kanciasta) z literami kanciastymi, która rozwinęła się szczególnie w XIV w i do tej pory jest wykorzystywana m.in. w liturgii katolickiej w Dalmacji;
głagolica kursywna, używana do szybkiego pisania; zapisano nią dziesiątki tysięcy rękopisów, aktów, ksiąg; największe dzieło ma 22 tomy; w porównaniu do innych pism Słowian południowych, czyli cyrylicy zachodniej, łacinki, pisma arabskiego i greckiego, głagolica kursywna była używana do sporządzania najważniejszych dokumentów i umów handlowych;
głagolica drukowana od 1483 (Misal po zakonu rimskoga dvora)
głagolica komputerowa, ustalona w normie ISO 6861, od 1996.
Nazwy liter alfabetu
Nazwy liter alfabetu, czyli azbuki, ewoluują nieznacznie w czasie.
około 1400: Azbuka ze strony Juraj iz Slavonije.
1591: zapisane w łacińsko-włoskiej fonetyce.
1966: Paul Cubberly zaproponował w 1996 roku w The Slavic alphabets następujące nazwy liter: azъ, buky, vědi/vědě, glagoli/glagolь, dobro, jestь/estъ, živěte, dzělo, zemlja, i/ižei, iže, g’ervь/dervь, kako, ljudьje/ljudije, myslite/myslěte, našь, onъ, pokoj, rьci, slovo, tvrdo/tverdo, ukъ/ikъ, frtъ, chěrъ/cherъ, otъ, ci, črvь, ša, štja, jerъ, jery, jerь, ětь/jatь, jusъ malyi, jusъ malyi jotirovannyj, jusъ bolъšij, jusъ bolъšij jotirovannyj, fita, ižica.
1986: Układ ten jest praktycznie tożsamy z zaproponowanym w 1986 roku przez Gieorgija Chaburgajeva w książce Starosławianskij jazyk: azŭ, buky, vědi, glagoli, dobro, jestŭ, živěte, dzělo, zemlja, ižen, iže, g’ervĭ, kako, ljudije, myslite, našĭ, onŭ, pokoi, rĭci, slovo, tvrĭdo, oukŭ, frĭtĭ, xěrŭ, otŭ, ci, črĭvĭ, ša, šta, jerŭ, jery, jerĭ, jatĭ, jusŭ malyi, jusŭ bolĭšii, fita, ižica.
1996: Obaj językoznawcy pominęli jo (następujące po jatь), Cubberly nie dał nazwy dla ju (po jo), a Haburgaev dla ju, ję (po jusъ malyi ) i ją (po jusъ bolъšij). Wszystkie litery uwzględnia nazewnictwo ustalone w normie ISO 6861 azu, buki, vedi, glagol’, dobro, est’, živěte, zělo, zemlja, iže, i, g’erv’, kako, ljudi, myslite, naš, on, pokoj, r’ci, slovo, tverdo, uk, fert, xěr, omega, cy, červ’, ša, šta, er, ery, er’, jat’, jo, ju, as, es, jes, jas, fita, ižica.
Zabytki głagolicy
Najstarsze zabytki zachowały się jedynie w odpisach z X oraz z XI wieku:
Kodeks mariański,
Kodeks zografski,
Mszał kijowski,
Fragmenty Cloza,
Kodeks Assemaniego,
Modlitewnik synajski,
Psałterz synajski.
Zachowane oryginalne zabytki to:
Inskrypcja presławska, 893,
Fragmenty kijowskie, X wiek,
Płyta z Baški, płyta z Senja, obie około 1100,
Fragmenty wiedeńskie, XI wiek,
Istarski Razvod, 1275-1395,
Vinodolski Zakon, 1288 (unikatowy akt prawny),
Mszał Hrvoja, 1404,
Glagoljski zapis Jurja iz Slavonije, około 1400,
Konavoski fragment, 1060,
Inskrypcja z Krk, XI wiek,
Inskrypcja z Valun.
Starodruki
Pierwszą księgę wydrukowano głagolicą w 1483 roku, 28 lat po Biblii Gutenberga, wcześniej niż drukowano w Berlinie czy Moskwie. W sumie głagolicą wydrukowano tysiące książek, np. w przeciągu 5 lat po 1560 roku wydano ponad 30 tytułów w 25 tysiącach kopii. Zachowało się 6 inkunabułów, czyli starodruków z XV wieku. Drukowano w głagolicy także w XX w. Zabytkowe książki pisane i drukowane głagolicą można znaleźć w 26 krajach świata.
Paleografia
Głagolica jest prawdopodobnie pismem najbogatszym w ligatury. W tysiącach dokumentów można znaleźć ponad 800 rodzajów ligatur, czyli połączonych liter. Złączenia przedstawiają dobitnie, obrazowo znaczenie napisanego słowa. Czasami złożonych w graficzną kompozycję jest 4, 5 i więcej liter. Uważa się, że ligatury w innych systemach pisma były stosowane dla szybszego pisania, natomiast w kaligraficznej i czasochłonnej głagolicy pełnej pętelek i oczek trudno się dopatrywać optymalizacji pod tym kątem.
Ligatury występują nawet w druku, gdyż mają znaczenie symboliczne. Wydany drukiem 1561 Brewiarz z Brozič posiada co najmniej 250 ligatur. Unikatowym zjawiskiem w druku są ligatury częściowe (połowa litery dołączona jest do innej litery) – ukazują one elastyczność zapisu w tworzeniu i rozumieniu pisma. Występują w obu inkunabułach: Mszał Baromicia drukowanym w Senju w 1494 oraz Brewiarz Baromicia z Wenecji 1493.
Historia
Potwierdzone źródłami niektóre historie dotyczące głagolicy.
Papież Innocenty IV w 1248 roku nadał Chorwatom unikatowy przywilej używania swojego ojczystego języka i głagolickiego pisma w katolickiej liturgii. Przywilej ten, jako unikatowy, trwał 7 stuleci, aż dopiero Sobór watykański II w latach 1962–1965 wprowadził oficjalnie inne narodowe języki do katolickiej liturgii.
W 1347 roku cesarz i król czeski Karol IV zakłada w Pradze za zgodą papieża Klemensa VI Emaus, do którego sprowadza benedyktynów słowiańskich z Chorwacji, którzy kultywują tradycje głagolickie.
W 1380 roku książę Konrad II ufundował głagolicki klasztor w śląskiej Oleśnicy sprowadzając benedyktynów z Emaus.
W 1390 roku królowa Jadwiga ufundowała w Krakowie na Kleparzu benedyktyński kościół Świętego Krzyża, gdzie przez 80 lat używano głagolickiego pisma.
W Bibliotece Jagiellońskiej jako nr 5567 są skatalogowane 3 strony głagolickiej mszy. Inne głagolickie pisma w Polsce zginęły w pożogach.
Angelo Rocca w książce wydanej w 1591 nazywa głagolicę Alphabetum Illyricum i przypisuje ją Hieronimowi ze Strydonu słowami Sanctum Hieronymum Illyricarū litterarum. Tenże nie wspomina o Cyrylu i Metodym, opisując metodę, wymowę i 33 litery pisma.
Guillaume Postel w 1538 nazywa Alphabetum Hieronymianum seu Dalmaticum, aut Illiricum.
Transkrypcja do współczesnych języków słowiańskich
Poniższa tabela przedstawia system przystosowany do zapisu dzisiejszych języków słowiańskich za pomocą głagolicy i na komputerze (pierwotna głagolica była dostosowana jedynie do fonetyki SCS-u). Zapis jest skrótowy, nie zostały uwzględnione bukwy wykorzystane do zapisu języka międzysłowiańskiego (oprócz jaci, której można używać również w zapisie jęz. łużyckich), znaki interpunkcyjne i akcenty.
Zobacz też
płyta z Baški
głagolica (system liczbowy)
grażdanka
cyrylica
Przypisy
Bibliografia
Fucic, Branko: Glagoljski natpisi. (In: Djela Jugoslavenske Akademije Znanosti i Umjetnosti, knjiga 57.) Zagreb, 1982. s. 420.
Fullerton, Sharon Golke: Paleographic Methods Used in Dating Cyrillic and Glagolitic Slavic Manuscripts. (In: Slavic Papers No. 1.) Ohio, 1975. s. 93.
Gosev, Ivan: Rilszki glagolicseszki lisztove. Szofia, 1956. s. 130.
Jachnow, Helmut: Eine neue Hypothese zur Provenienz der glagolitischen Schrift – Überlegungen zum 1100. Todesjahr des Methodios von Saloniki. In: R. Rathmayr (Hrsg.): Slavistische Linguistik 1985, München 1986, s. 69–93.
Jagic, Vatroslav: Glagolitica. Würdigung neuentdeckter Fragmente, Wien, 1890.
Kiparsky, Valentin: Tschernochvostoffs Theorie über den Ursprung des glagolitischen Alphabets In: M. Hellmann u. a. (Hrsg.): Cyrillo-Methodiana. Zur Frühgeschichte des Christentums bei den Slaven, Köln 1964, s. 393–400.
Miklas, Heinz (Hrsg.): Glagolitica: zum Ursprung der slavischen Schriftkultur, Wien, 2000.
Steller, Lea-Katharina: A glagolita írás In: B.Virághalmy, Lea: Paleográfiai kalandozások. Szentendre, 1995. .
Vais, Joseph: Abecedarivm Palaeoslovenicvm in usum glagolitarum. Veglae, [Krk], 1917. XXXVI, s. 74.
Vajs, Josef: Rukovet hlaholske paleografie. Uvedení do knizního písma hlaholskeho. V Praze, 1932. s. 178, LIV. tab.
Linki zewnętrzne
Unikod głagolicy
Croatian Glagolitic Script
Głagolica
Komputerowe czcionki głagolicy
Alfabety |
1868 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galba | Galba | Galba, właśc. Servius Sulpicius Galba, po objęciu władzy jako cezar: Servius Galba Imperator Caesar Augustus; (ur. 24 grudnia 3 p.n.e., Terracina, zm. 15 stycznia 69 n.e., Rzym) – cesarz rzymski od 9 czerwca 68 roku do swojej śmierci. Jego panowanie zapoczątkowało rok czterech cesarzy.
Pochodzenie i droga do władzy
Poprzez swego dziadka ze strony ojca („znakomitszego za sprawą swego wykształcenia niż rangi – jako że nie przekroczył statusu pretora”, „opublikował obszerną i skrupulatną historię” – Swetoniusz, który przewidział jego drogę do objęcia rządów), pochodził od Serwiusza Sulpicjusza Galby (pretor w 54 p.n.e.). Ojciec Galby zdobył urząd konsula i chociaż był niski, garbaty i przeciętnie przemawiał, uchodził za pracowitego obrońcę w adwokaturze. Matką przyszłego władcy była Mummia Achaika, wnuczka Katulusa Kapitolińskiego i prawnuczka Lucjusza Mummiusza Achaikusa, która zmarła krótko po urodzeniu Galby. Rodzice Galby mieli jeszcze tylko jedno dziecko, starszego syna zwanego Gajuszem, który opuścił Rzym po roztrwonieniu większej części swego majątku i popełnił samobójstwo, ponieważ Tyberiusz nie pozwoliłby mu wziąć udziału w przydziale prowincji w jego roku. Po kolejnym ślubie ojca z Liwią Ocelliną, Galba został adoptowany przez macochę i przyjął jej imiona, stając się Lucjuszem Liwiuszem Ocellą zanim objął władzę cesarską.
Pierwszą i jedyną żoną poślubioną przypuszczalnie po 21 r., była Emilia Lepida (Aemilia Lepida), z którą miał dwóch synów (zmarłych przed objęciem władzy cesarskiej), a która najpewniej również zmarła przed rokiem 68.
Pochodził ze szlacheckiego rodu i był bardzo bogatym człowiekiem, jednak zarówno poprzez urodzenie, jak i adopcję, nie był powiązany z żadnym z sześciu pierwszych cesarzy. We wczesnych latach wykazywał nadzwyczajne predyspozycje, toteż August i Tyberiusz przepowiadali jego przyszłą sławę.
W 20 r. stał się pretorem, w 33 zaś konsulem. Zyskał dobrą opinię zarządzając w takich prowincjach jak: Akwitania, Germania Superior (Germania Górna), Africa Proconsularis oraz Hispania Tarraconensis, z powodu zdolności wojskowych, stanowczości oraz bezstronności. Po śmierci Kaliguli odmówił namowom przyjaciół do pokuszenia się o urząd cesarza, lojalnie służąc Klaudiuszowi. Przez pierwszą połowę rządów Nerona żył na emeryturze, aż do roku 61, kiedy to władca Rzymu zlecił mu kierowanie prowincją Hispania Tarraconensis.
Wiosną 68 r. Galba został poinformowany, że Neron planuje go wyeliminować; dowiedział się także o powstaniu Windeksa w Galii. Początkowo był skłonny pójść za przykładem dowódcy nadreńskich wojsk, ale porażka i śmierć galijskiego zarządcy wznowiły jego wahania. Zapał Galby ożywiła jednak wieść, że poparcia udzielił mu prefekt pretorianów Nimfidiusz Sabinus. Do tego momentu ośmielał się jedynie nazywać się legatem senatu i ludu rzymskiego, ale po samobójstwie Nerona przyjął tytuł cezara i odbył marsz na Rzym.
Po śmierci Nerona Nimfidiusz Sabinus usiłował w Rzymie przejąć władzę przed przyjazdem Galby, nie mógł jednak pozyskać lojalności gwardii pretoriańskiej i został zabity. Po przybyciu do miasta w październiku 68 roku nowy cesarz kazał stracić niektórych wyzwoleńców Nerona.
Panowanie
Najistotniejszy problem, z jakim zetknął się Galba podczas swoich krótkich rządów, związany był z przywróceniem państwowych finansów. Władca podejmował wiele niepopularnych decyzji, spośród których najbardziej niebezpieczną była odmowa wypłacenia pretorianom nagród pieniężnych, jakie były im w jego imieniu obiecane. Cesarz gardził poglądem, jakoby żołnierze powinni otrzymywać „łapówki” za lojalność. Oburzał pospólstwo swoim skąpstwem i niechęcią wobec przepychu. Zaawansowany wiek stłumił energię władcy, który znalazł się całkowicie pod kontrolą ulubieńców. Trzej z nich – Tytus Winiusz (przyjaciel cezara od czasu piastowania urzędu konsula), Korneliusz Laco (dowódca gwardii pretorianów) oraz wyzwoleniec Galby, Icelus Marcjanusz – mogli kontrolować władcę. Z powodu wielkiego wpływu na cesarza byli oni nazywani „trzema pedagogami”. Wszystko to wywoływało wzrost niechęci społecznej do Galby.
1 stycznia 69 r. dwa legiony w Germania Superior odmówiły przysięgi lojalności wobec władcy i przewróciły jego pomniki, żądając wybrania nowego cesarza. Następnego dnia sprzeciwili się również żołnierze w Germania Inferior – postanowili oni sami zdecydować, kto zasiądzie na tronie i okrzyknęli cezarem zarządcę swojej prowincji, Witeliusza. Wskutek wybuchu rewolty Galba uświadomił sobie, jak zła jest opinia o jego rządach oraz jak wysoki stopień społecznego niezadowolenia. W celu powstrzymania rosnącej burzy, zaadoptował swego koadiutora i spadkobiercę, Lucjusza Kalpurniusza Pizona. Ludność uznała wybór następcy za przejaw strachu, a wzburzenie pretorian wywołał brak zwyczajowej donacji.
Marek Salwiusz Oton, dawniejszy zarządca Luzytanii i jeden z najwcześniejszych zwolenników Galby, rozczarowany tym, że to nie on, lecz Pizon objął miano następcy władcy, nawiązał kontakt z pretorianami, którzy obrali go swoim cesarzem. Galba, który natychmiast udał się na spotkanie z buntownikami (był tak słaby, że musiał być trzymany w lektyce), napotkał oddział jazdy i został zamordowany niedaleko jeziorka Kurcjusza (Lacus Curtius). Pizona zabito wkrótce potem. Jak podaje Plutarch, w swoich ostatnich chwilach cesarz Galba miał nadstawić szyję i rzec: „Uderzcie, jeśli będzie to z pożytkiem dla Rzymian!”.
Łącznie zabicie Galby zadeklarowało ok. 120 osób, pragnących zyskać przychylność Otona i mających nadzieję na nagrodę. Lista ich imion została spisana i trafiła w ręce Witeliusza, gdy przejął on władzę po Otonie. Wszyscy znajdujący się na niej zostali zgładzeni.
Podczas późnego etapu swoich rządów na prowincji Galba był niedołężny i apatyczny, ale było to spowodowane zarówno upływem czasu, jak i chęcią, by nie przyciągać na siebie uwagi Nerona. Jak pisze Tacyt, wszyscy ogłosiliby go godnym cesarstwa, gdyby nigdy nie był cesarzem („omnium consensu capax imperii nisi imperasset”).
Przypisy
Bibliografia
.
.
Linki zewnętrzne
De Imperatoribus Romanis
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Rzymscy namiestnicy Afryki
Rzymscy namiestnicy Galii
Rzymscy namiestnicy Germanii
Rzymscy namiestnicy Hiszpanii
Urodzeni w I wieku p.n.e.
Zmarli w 69
Uzurpatorzy
Zamordowani monarchowie |
1870 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Germanik | Germanik | Gaius Claudius Drusus Caesar Germanicus (ur. 24 maja 15 p.n.e., zm. 10 października 19 n.e.) – wódz rzymski, członek dynastii julijsko-klaudyjskiej (wnuk Liwii, żony cesarza Augusta). Bratanek cesarza Tyberiusza, ojciec cesarza Kaliguli, brat Klaudiusza. Poślubił wnuczkę Oktawiana Augusta, Agryppinę.
Wywód przodków
Kariera wojskowa
Cesarz Oktawian August, wyznaczając Tyberiusza na swojego następcę, zobowiązał go do adoptowania Germanika i uczynienia go swoim następcą.
Germanik posiadał, według Tacyta, wybitne zalety fizyczne i duchowe, które zapewniały mu uznanie i miłość Rzymian. Był ukochanym bratem Klaudiusza, a także ulubioną postacią ludu rzymskiego. Od najmłodszych lat uczestniczył w kampaniach wojennych. Odniósł wiele zwycięstw, dowodząc armią w Pannonii i Dalmacji. Był uważany za wybitnego wodza, a zarazem był lubiany przez legionistów. W 12 r. n.e. sprawował urząd konsula i powierzono mu dowództwo wszystkich legionów w Galii. Po śmierci cesarza Augusta w 14 roku, gdy dowodził armią w Germanii, w wojsku wybuchł bunt. Żołnierze niezadowoleni z objęcia tronu przez niepopularnego Tyberiusza obwołali Germanika cesarzem. Jednak ten odrzucił proponowany tytuł, akceptując wolę Augusta. Do uciszenia buntu przyczynił się demonstracyjny wyjazd z obozu żony Germanika, Agrypiny wraz z synem, ulubieńcem żołnierzy, nazwanym przez nich Kaligula (łac. bucik, sandałek). Stłumienie buntu i odmowa zostania cesarzem zyskały Germanikowi przychylność panującego Tyberiusza. W następnych latach, jako głównodowodzący armią Renu, pokonał plemiona germańskie na wschodnim brzegu tej rzeki. Odnalazł tam i pogrzebał szczątki żołnierzy trzech legionów, pozostałe po słynnej masakrze w Lesie Teutoburskim w 9 r. n.e.
Wyprawa na Wschód
Po zwycięstwach w Germanii i krótkim pobycie w Rzymie Germanik został wysłany do Azji, gdzie rozpoczęły się bunty w tamtejszych legionach. Germanik i tym razem opanował sytuację, a w roku 18 zajął królestwa Kapadocji i Kommageny, zamieniając je w prowincje rzymskie. Namiestnikiem Syrii został mianowany Gnejusz Kalpurniusz Pizon, zaprzyjaźniony z cesarzem. Między Germanikiem i Agrypiną z jednej strony, a Pizonem i jego żoną Plancyną doszło do konfliktu, który przerodził się we wrogość. W roku 19 Germanik udał się do Egiptu, co było wbrew zarządzeniom wydanym jeszcze przez Augusta, zabraniającego wkraczania do tej prowincji bez zezwolenia. Wywołało to oburzenie Tyberiusza i wzmogło intrygi inicjowane prawdopodobnie przez Pizona. Germanik ciężko zachorował i zmarł w Antiochii. Został pochowany w Mauzoleum Augusta.
Uważano, że został otruty przez Gnejusza Kalpurniusza Pizona, gubernatora Syrii, na polecenie Tyberiusza zazdrosnego o rosnącą popularność i siłę Germanika, lecz jest to jedynie domysł, którego potwierdzenia brak w wiarygodnych źródłach.
Dzieła
Aratea – autorstwo i data przekładu dzieła Aratosa (Fainomena) jest dyskutowana wśród uczonych. Większość badaczy przyjmuje autorstwo Germanika. Najstarszym świadectwem autorstwa Aratea są Laktancjusz i Hieronim.
Prognostica – dzieło zachowane we fragmentach, traktujące również o gwiazdach, jednak w kontekście meteorologicznym wraz z astrologicznymi elementami. Z zachowanego dzieła pozostało 165 wersetów podzielonych na sześć fragmentów. Nie jest wykluczone, że oba dzieła mogły stanowić jedną całość.
Małżeństwo i potomkowie
Zobacz też
Drzewo genealogiczne Klaudiuszów Neronów
Przypisy
Kaligula
Członkowie rodzin władców starożytnego Rzymu
Dynastia julijsko-klaudyjska
Klaudiusze
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 15 p.n.e.
Zmarli w 19 |
1871 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geta%20%28cesarz%29 | Geta (cesarz) | Geta (ur. 27 maja 189 w Rzymie, zm. 26 lutego 212) Lucius Publius Septimius Geta – cesarz z dynastii Sewerów, młodszy syn cesarza Septymiusza Sewera i Julii Domny, brat współrządzącego z nim Karakalli. August od jesieni 209 roku (współrządził z bratem i ojcem w latach 209–211 i z bratem w latach 211–212), zamordowany przez Karakallę na początku 212 roku.
W chwili śmierci ojca, w roku 211 Geta miał 22 lata i podobnie jak starszy brat nosił wszystkie tytuły należne cesarzowi. W swym testamencie Septymiusz Sewer oddał równą władzę obydwu braciom, bez podziału kompetencji lub terytorium cesarstwa. Sam ten fakt utrudniał współpracę między nimi. Jednak głębszą przyczyną konfliktu jaki miał wybuchnąć między braćmi była szczera nienawiść jaką darzyli się od wczesnego dzieciństwa. Nie zażegnała ich wymuszona nad grobem ojca zgoda – do jakiej nakłoniła współcesarzy matka, Julia Domna. Jedyną zgodną decyzją młodych cezarów było zakończenie trzyletniej ekspedycji w Brytanii – podczas której zmarł ich ojciec – i powrót do Rzymu.
Po powrocie do stolicy każdy z braci zajął oddzielną część pałacu na Palatynie i obstawił swoimi strażami. Cesarze spotykali się tylko na oficjalnych uroczystościach. Jedną z nich było zaliczenie ich ojca w poczet bogów (deifikacja). Rywalizacja pomiędzy braćmi przybierała na sile i ogarniała powoli cały Rzym, w którym niemal każdy obywatel był zmuszony opowiedzieć się po jednej ze stron. Brak podziału kompetencji powodował chaos, dlatego powstał projekt podzielenia władzy terytorialnie. Pomysł nie doszedł jednak do skutku – według relacji Herodiana – na skutek sprzeciwu cesarzowej wdowy. Tymczasem bracia ufali sobie coraz mniej, posądzając się nawzajem o próbę fizycznego usunięcia przeciwnika. Przy czym agresywniejszy w atakowaniu brata był starszy Karakalla, który usiłował zgładzić Getę w trakcie saturnaliów roku 211.
Nieudany zamach na brata oraz bardzo agresywne zachowanie Karakalli czyniło Getę coraz bardziej popularnym. Karakalla spróbował więc innej drogi. Od początku roku 212 czynił gesty świadczące o chęci zaniechania walki. Dążąc do formalnego pogodzenia z Getą, zaaranżował 26 lutego tego roku spotkanie w komnatach ich matki. Bracia mieli się tam zjawić sami – nieuzbrojeni. Jednak Karakalla zdradził brata i przybywszy tam z centurionami kazał go zgładzić. Geta zginął, usiłując schronić się w ramionach matki, która sama została ranna próbując ratować syna. Karakalla natychmiast ogłosił, że został zaatakowany przez brata i tylko dzięki pomocy wiernych przyjaciół ocalony. Geta został skazany na najgorszy rodzaj kary, stosowany wobec znienawidzonych cesarzy po ich śmierci – wymazano jego imię ze wszystkich oficjalnych dokumentów, zatarto wszelkie dowody jego istnienia i zakazano okazywania po nim żałoby – nawet jego własnej matce.
Przypisy
Cesarze rzymscy
Karakalla
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Dynastia Sewerów
Urodzeni w 189
Zmarli w 212
Zamordowani monarchowie
Ludzie związani z Rzymem
Ludzie urodzeni w Rzymie |
1873 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gordian%20I | Gordian I | Gordian I, Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus (ur. ok. 159, zm. 12 kwietnia 238) – w 216 roku rzymski namiestnik Brytanii i Afryki Prokonsularnej, cesarz rzymski w 238 roku. Mąż Fabii Orestilli.
Życiorys
Gordian w okresie rządów Aleksandra Sewera i Maksymina Traka był namiestnikiem Afryki Prokonsularnej. Obwołany cesarzem przez zbuntowaną przeciwko Maksyminowi Trakowi arystokrację prowincji, gdy przybył na inspekcję do miasta Tysdrus. Dzięki działaniom senatora Publiusa Liciniusa Valerianusa (późniejszego cesarza) otrzymał poparcie senatu rzymskiego, jednak jego panowanie trwało zaledwie 20 dni, gdyż namiestnik Numidii – Cappelianus, pozostając wierny Maksyminowi na czele jednego legionu (legio III Augusta) zaatakował Kartaginę będącą tymczasową siedzibą cesarza i pokonał popierające Gordiana oddziały składające się z uzbrojonych mieszkańców miasta i milicji miejskiej. Cesarz popełnił samobójstwo po przegranej bitwie, podczas której zginął jego syn i współwładca – Gordian II.
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Biografia w An Online Encyclopedia of Roman Emperors
Cesarze rzymscy
Rzymscy namiestnicy Brytanii
Rzymscy samobójcy
Urodzeni w II wieku
Zmarli w 238 |
1874 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gorlice | Gorlice | Gorlice () – miasto w województwie małopolskim, siedziba gminy wiejskiej Gorlice i powiatu gorlickiego.
Gorlice leżą w dolinie Ropy i jej dopływu Sękówki, na północnej granicy Beskidu Niskiego. Przyległą zachodnią część Beskidu Niskiego powszechnie nazywa się Beskidem Gorlickim. Najwyższy szczyt Gorlic stanowi wzgórze nazywane Łysą Górą (441 m n.p.m.) .
Według danych GUS z 30 czerwca 2023 r. miasto liczyło 25 682 mieszkańców. Składa się z 12 osiedli, które są jednostkami pomocniczymi gminy.
Pod względem historycznym Gorlice położone są w Małopolsce, na wschodnim skraju dawnej ziemi krakowskiej.
Środowisko naturalne
Miasto Gorlice zajmuje obszar 23,56 km² (2002), w tym:
użytki rolne: 61%
użytki leśne: 10%
Miasto stanowi 2,44% powierzchni powiatu.
Demografia
Dane z 30 czerwca 2012 r.:
Piramida wieku mieszkańców Gorlic w 2014 roku.
Historia
Powstanie miasta
Etymologia nazwy miasta jest niejasna. Próby jej ustalenia podjął Józef Barut w swym opracowaniu monograficznym na temat Gorlic. Najstarsza nazwa odnotowana przez Długosza brzmi Gardlicza. Marcin Kromer w swej kronice nazywa miasto Gorlicza i łączy jej powstanie z osadnikami ze Zgorzelca (niem. Görlitz). Według Baruta w zachowanych w Archiwum Miejskim w Gorlicach wyciągach z ksiąg ziemskich i grodzkich bieckich, sądeckich i czchowskich od 1401 r. nazwa Gorlicza przeważa liczebnie nad Gorlice. Większość późniejszych źródeł powiela wersję Marcina Kromera, ale pojawiają się też opinie, że choć do miasta przybyli osadnicy ze Zgorzelca to nazwa jest jednak miejscowego pochodzenia, a nie przeniesiona (a więc ponowiona) przez Niemców przybyłych z łużyckiego Zgorzelca. Powołując się na teksty Wacława Potockiego, Barut sugeruje, że pierwotnie nazwa była rodzaju żeńskiego podobną do okolicznych (Ropica, Moszczenica, Nowica, Banica, Osobnica). Uległa ona zatem późniejszej pluralizacji, dając dzisiejsze Gorlice. W nazewnictwie rusińsko-łemkowskim nazwa Gorlic to Ґорлиці - Horłycia, czyli ‘gardło’.
Data powstania miasta jest niepewna. Kromer podaje rok 1355. Prawdopodobnie miasto początkowo osadzone na prawie polskim, od 1417 r. na prawie niemieckim.
Według kronik Marcina Kromera z 1354 r. Dersław I Karwacjan otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego przywilej utworzenia miasta Gorlic u zbiegu rzek Ropy i Sękówki. Zgodnie z zapiskami zawartymi w tych kronikach pierwsi osadnicy przybyli z miasta Görlitz na Łużycach. W drugiej połowie XVI w. dziedzicami Gorlic została rodzina Pieniążków herbu Odrowąż. W 1625 r. połowę miasta wykupiła rodzina Rylskich będących w czasie Potopu po stronie najeźdźcy, natomiast Pieniążkowie byli stronnikami króla Jana Kazimierza. Pod władaniem Pieniążków i Rylskich Gorlice były jednym z ważnych ośrodków kalwinizmu w Polsce. Miasto Gorlice szybko stało się ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. Gorlice uzyskały prawo składu w 1659 roku.
W XIX w. region gorlicki stał się kolebką przemysłu naftowego. W latach 1853–1858 pracownię miał Ignacy Łukasiewicz, farmaceuta, konstruktor lampy naftowej, ojciec przemysłu naftowego.
W Gorlicach w 1892 r. powstało Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” ze zebranych funduszy w 1906 wybudowano przy ulicy Władysława Jagiełły gmach z dużą salą ze sceną, gdzie prowadzono ćwiczenia gimnastyczne, urządzano zebrania i przedstawienia. „Sokół” posiadał także bibliotekę z czytelnią, propagował rozwój kulturalny oraz aktywność fizyczną w różnych dyscyplinach sportowych.
W 1895 r. założyciele spółki „Bergheim i Mac Garvey”, Kanadyjczyk William Henry Mac Garvey i austriacki bankier Johan Bergheim uzyskali koncesję na założenie Galicyjskiego Karpackiego Naftowego Towarzystwa Akcyjnego z siedzibą w Gliniku Mariampolskim, a ich zakład zaczął funkcjonować jako samodzielna Fabryka Maszyn i Narzędzi Wiertniczych w Gliniku Mariampolskim.
W 1865 r. Gorlice stały się miastem powiatowym. Od tego czasu wyraźnie widoczny staje się proces rozwoju miasta, przejawiający się m.in. założeniem Parku Miejskiego (jeden z najstarszych parków miejskich w Polsce, powstał w latach 1899–1900 z inicjatywy burmistrza – Wojciecha Biechońskiego, otwarcie w 1900 r., ponad 20 ha powierzchni), powstaniem szpitala i pierwszych szkół średnich (Seminarium Nauczycielskie dla dziewcząt – 1904 r., gimnazjum – 1906 r.).
I wojna światowa
Rozwój miasta przerwała I wojna światowa. Pod Gorlicami, po wielkiej bitwie 2 maja 1915 r., został przerwany front rosyjski. Gen. Tadeusz Rozwadowski, dowódca 12 Brygady Artylerii w 12 „Krakowskiej” Dywizji Piechoty odegrał jedną z kluczowych ról w tej majowej bitwie.
Za główne źródło sukcesu 12 DP w pierwszym dniu bitwy uznano współdziałanie artylerii z piechotą. Dokonany przez artylerię 12 DP wyłom w linii obronnej wroga zaczął rozszerzać się, co umożliwiło zdobycie Gorlic. Rozwadowski zastosował nowy sposób użycia artylerii i należy do prekursorów tzw. Ruchomej zasłony ogniowej, w której ogień artyleryjski postępował tuż przed atakującą piechotą. Metoda ta szybko weszła na trwałe do niemieckiego regulaminu walki jako Feuerwalze, a do francuskiego jako barrage roulant, zastępując stosowane wcześniej wielogodzinne ostrzeliwanie pozycji wroga, po których następował pochłaniający liczne ofiary szturm wojsk. 17 maja pod Jarosławiem Rozwadowski takim samym systemem, jaki zastosował pod Gorlicami, powstrzymał kontrnatarcie Rosjan. Wprawiło to w zachwyt cesarza niemieckiego Wilhelma II.
Jednak na skutek samej bitwy, a także trwających 126 dni poprzedzających ją walk pozycyjnych, zniszczeniu uległa większość zabudowy Gorlic.
Okres II Rzeczypospolitej
W okresie międzywojennym Gorlice należały do województwa krakowskiego.
II wojna światowa
7 września 1939 r. na obszar powiatu gorlickiego wkroczyły wojska niemieckie. Burmistrzem Gorlic został w tym czasie Andrzej Kwaskowski, aktywny członek ruchu oporu. Mieszkańcy Gorlic zostali dotknięci różnymi formami represji ze strony okupanta. Już 21 sierpnia 1940 r. zorganizowana została pierwsza uliczna łapanka w której zostało aresztowanych 60 mieszkańców miasta, wywiezionych następnie do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. W 1942 r. zatrzymano, a następnie wywieziono do III Rzeszy uczniów byłego gimnazjum. Tragiczny los spotkał gorlickich Żydów. Byli oni wywożeni do obozów koncentracyjnych drogą kolejową. W październiku 1941 r. zostało utworzone getto, które zlikwidowane ostatecznie zostało w sierpniu 1942 r. Jednocześnie nie zabrakło wśród ludzi woli samozorganizowania się w zbrojny opór przeciwko hitlerowskiemu okupantowi. W 1939 r. powstał obwód Gorlice Związku Walki Zbrojnej, natomiast w 1942 r. powstaje Sztab Obwodu AK Gorlice. Na terenie działały również Bataliony Chłopskie. Równocześnie odbywały się Tajne komplety. 28 kwietnia 1942 roku hitlerowcy dokonali aresztowań działaczy podziemnych lewicowych organizacji (PPR i PPS), których wywieziono do obozów koncentracyjnych (w 1962 roku na ul. Waryńskiego 100 odsłonięto tablicę upamiętniającą ten fakt). 16 stycznia 1945 roku miasto zostało zdobyte przez jednostki IV Frontu Ukraińskiego (w 1965 roku na budynku Urzędu Miasta odsłonięto tablicę upamiętniającą ten fakt). W bezpośrednich walkach o miasto zginęło 60 czerwonoarmistów.
Okres po 1945 roku
Po zakończeniu II wojny światowej Gorlice weszły w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego.
Powstały Zakłady Maszyn Wiertniczych i Górniczych „Glinik”, Gorlickie Zakłady Przemysłu Drzewnego, Zakłady Materiałów Izolacyjnych i Ceramiki Budowlanej.
W 1965 roku przy Zakładowym Domu Kultury „Górnik” powstał Regionalny Zespół Taneczny „Pogórzanie”.
Gorlice w 1969 roku brały udział w Telewizyjnym Turnieju Miast, turniej o formule zawodów emitowany był na żywo Telewizji Polskiej, w tym turnieju Gorlice rywalizowały z miastem Sanok.
W latach 1975–1998 miasto należało do województwa nowosądeckiego.
Etnografia okolic Gorlic
Doliny Ropy i Sękówki były częścią szlaków handlowych, o czym świadczyć mogą znaleziska archeologiczne. Jedną z najwcześniejszych osad tych terenów jest Stróżówka pochodząca z czasów Bolesława Chrobrego. Przypuszcza się, że mogła ona powstać w ramach umacniania granicy z Czechami.
Według Marcina Kromera w 1354 r. Dersław I Karwacjan otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego przywilej utworzenia miasta Gorlice u zbiegu rzek: Ropy i Sękówki. Zgodnie z zapiskami zawartymi w kronikach pierwsi osadnicy przybyli z miasta Görlitz na Łużycach.
W 1816 r. Tomasz Święcki, a następnie Adam Tadeusz Naruszewicz (wyd. z 1836) pisali, że „całe Podgórze Ruskie i Małopolskie, tudzież inne miejsca pograniczne, różnych teraz rzemieślników pełne, są to osady pierwiastkowe tego dobroczynnego króla (Kazimierza Wielkiego). Język tych ludzi nieco przygrubszy, a jakieś ze Szląskiem, Morawskiem, Czeskim i Pruskim podobieństwem mający, dowodem jest pierwszej ich ojczyzny. Stąd też poszły owe zniemczone od nowych osadników, lub na nowo nadane miastom Polskim i Ruskim, Lambergi, Frawensztadu, Łańcuta, Pilsna, Gorlicy, i tym podobne nazwiska”.
W 1869 r. okolice Gorlic opisał m.in. Wincenty Pol: „Na obszarze Wisłoki uderza nas fakt inny; całą tę okolicę, którą obszar Wisłoki, Ropy, Jasły, Jasełki i średniego Wisłoka zajmuje, osiedli tak zwani Głuchoniemcy od dołów Sanockich począwszy, to jest od okolicy Komborni, Haczowa, Trześniowa aż po Grybowski dział: Gorlice, Szymbark i Ropę od wschodu na zachód, ku północy aż po ziemię Pilźniańską, która jest już ziemią województwa Sandomierskiego. Cała okolica Głuchoniemców jest nowo-siedlinami Sasów; jakoż strój przechowali ten sam co węgierscy i siedmiogrodzcy Sasi. Niektóre okolice są osiadłe przez Szwedów, ale cały ten lud mówi dzisiaj na Głuchoniemcach najczystszą mową polską dialektu małopolskiego, i lubo z postaci odmienny i aż dotąd Głuchoniemcami zwany, nie zachował ani w mowie ani w obyczajach śladów pierwotnego swego pochodzenia, tylko że rolnictwo stoi tu na wyższym stopniu, a tkactwo jest powołaniem i głównie domowem zajęciem tego rodu”.
Zabytki
Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego
Administracja
Burmistrzowie Gorlic
Podział administracyjny
Gospodarka
Miasto jest ośrodkiem przemysłu naftowego, maszynowego i drzewnego. W Gorlicach mieści się obszar przemysłowy podlegający Specjalnej Strefie Ekonomicznej Euro-park Mielec.
Lista przedsiębiorstw w mieście których obrót roczny wynosi powyżej 25 milionów złotych:
Grupa Kapitałowa „Glinik” S.A.
Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacyjnych „Matizol” S.A. (wchodzi w skład Grupy Selena)
FOREST Gorlice sp. z o.o. - wyrób użytkowych przedmiotów drewnianych, przede wszystkim wieszaków, stanowiących znaczną część produkcji firmy.
SEVERT Polska Sp. z o.o. - obróbka metali oraz obróbką-skrawaniem CNC.
Gór-Stal sp. z o.o. produkcja płyt warstwowych oraz paneli termoizolacyjnych
TLC Architectural Metalwork - TLC zajmuje się produkcją rozmaitego gatunku schodów.
Saint-Gobain Adfors Polska – produkcja oraz sprzedaż tkanin i dzianin z włókna szklanego dla budownictwa.
W Gorlicach od 1870 r. funkcjonuje bank spółdzielczy (zob. Bank Spółdzielczy w Gorlicach).
Transport
Drogi krajowe i wojewódzkie
Droga krajowa nr 28: Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Medyka.
Droga wojewódzka nr 977: Tarnów – Gromnik – Gorlice – Konieczna.
Droga wojewódzka nr 993: Gorlice – Folusz – Nowy Żmigród – Dukla.
Droga wojewódzka nr 979: Gorlice – Moszczenica.
Koleje
Linie kolejowe:
Linia kolejowa nr 108: Stróże – Krościenko
Linia kolejowa nr 110: Gorlice Zagórzany – Gorlice, w całości położona na terenie miasta
Stacje kolejowe:
Gorlice Zagórzany
Gorlice
Gorlice Glinik
Komunikacja miejska
W okresie PRL Miejską Komunikację Samochodową obsługiwało Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej. Utrzymywano m.in. linie:
1 Gorlice – Zagórzany – Libusza - Biecz (15 połączeń na dobę w dni powszednie oraz 2 w dni targowe, 10 w dni świąteczne),
2 Ropica Górna – Sękowa – Siary – Gorlice (15 połączeń na dobę w dni powszednie oraz 1 w dni targowe, 7 w dni świąteczne, przy czym z Ropicy 3 w dni powszednie i 2 w dni świąteczne, a z Siar dodatkowo 6 kursów w dni robocze),
3 Gorlice – Zagórzany stacja kolejowa (7 połączeń w dni robocze i 8 w dni świąteczne, w tym kursy nocne o 2:05, 3:40 i 23:04),
4 Gorlice – Sokół – Dominikowice - Kryg (10 połączeń na dobę w dni powszednie oraz 3 w dni świąteczne)
W październiku 2019 roku Miejski Zakład Komunikacyjny przeszedł gruntowne zmiany oraz modernizację. Tabor został zasilony jedenastoma niskopodłogowymi autobusami marki Solaris, dostosowanymi do komfortu podróży osób starszych, kobiet w ciąży, oraz osób poruszających się na wózkach inwalidzkich.
Z momentem uruchomienia połączenia kolejowego Kraków – Stacja Zagórzany, powstała nowa linia autobusowa, która poprowadzona została od Zajezdni MZK, przez Krytą pływalnię do stacji kolejowej w Zagórzanach. Linia ta jest bezpłatna dla wszystkich pasażerów. Gorlicki MZK oferuje darmowe przejazdy na wszystkich swoich liniach podczas "Dnia bez samochodu".
Komunikacja autobusowa
W 2022 r. Gorlicki Dworzec Autobusowy został zlikwidowany. Funkcję dworca spełnia przystanek autobusowy przy ulicy Bardiowskiej.
Transport lotniczy
W 2012 r. przy ul. Węgierskiej otworzono sanitarne lądowisko dla śmigłowców Lotniczego Pogotowia Ratunkowego.
Edukacja
Kultura
Biblioteki
Miejska Biblioteka Publiczna
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Nowym Sączu, filia w Gorlicach
Muzea
Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów – oddział Galeria Sztuki „Dwór Karwacjanów” – ul. Wróblewskiego 10;
Muzeum Regionalne PTTK im. Ignacego Łukasiewicza – ul. Wąska 7/9;
Muzeum Gorlickiego Kopalnictwa Naftowego – kopalnia „Magdalena”, ul. Lipowa
Instytucje i stowarzyszenia kulturalne
Inne
W Gorlicach od 1999 roku odbywa się festiwal muzyki elektronicznej ambient pod nazwą „Międzynarodowe Prezentacje Multimedialne „Ambient Festival”, podczas którego odbywają się koncerty różnych odmian muzyki elektronicznej oraz występują znani artyści polscy i zagraniczni.
Od września 2015 roku w Gorlicach z inicjatywy pisarza Andrzeja Stasiuka organizowany jest Festiwal im. Zygmunta Haupta.
Regionalny Zespół Taneczny „Pogórzanie”.
Media
Telewizja
Regionalna Telewizja Gorlicka
Telewizja internetowa Gorlice.TV
Sport
Większe kluby sportowe
Obiekty sportowe
Szlaki turystyczne
Szlak zielony: Gorlice – Ożenna – od stacji PKP w Gorlicach przez: Wapienne, Magurę Wątkowską, Nowy Żmigród
Szlak niebieski: Bartne – Szalowa
– od stacji PKP w Gorlicach przez: Łysą Górę do Szalowej
– od stacji PKP w Gorlicach przez: Magurę Małastowską do Bartnego
Szlak żółty: Gorlice stacja PKP – Bartnia Góra (góra) – Bielanka – Miejska Góra – Ropa – Wawrzka – Florynka – Jamnica
od ul. Korczaka – cmentarz nr 91 – Stróżówka (szlak cmentarny poprowadzony tak jak szlak niebieski)
Wspólnoty wyznaniowe
Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna:
placówka misyjna w Gorlicach
Ewangeliczna Wspólnota Zielonoświątkowa:
zbór w Gorlicach
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
zbór w Gorlicach
Kościół greckokatolicki:
parafia Przemienienia Pańskiego
Kościół rzymskokatolicki:
parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
parafia św. Andrzeja Boboli
parafia św. Jadwigi Królowej
parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy
parafia św. Wawrzyńca Diakona i Męczennika w Zagórzanach (diecezja tarnowska):
kaplica filialna pw. Niepokalanego Serca Matki Bożej – os. Skrzyńskich w Gorlicach
Kościół Zielonoświątkowy:
zbór „Syloe”
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
parafia katedralna Świętej Trójcy
Świadkowie Jehowy:
zbór w Golicach, Sala Królestwa ul. Stróżowska 56
Od 2009 r., w Gorlicach ma swoją siedzibę prawosławny biskup Paisjusz (Martyniuk), sufragan diecezji przemysko-nowosądeckiej PAKP (od 2016 ordynariusz diecezji przemysko-gorlickiej). W związku z tym cerkiew gorlicka została podniesiona do rangi katedry biskupiej (soboru). W soborze katedralnym spoczywają relikwie św. Maksyma Sandowicza. Znajduje się także cząstka św. Krzyża oraz relikwie Apostoła Andrzeja, św. Pantelejmona i św. Łazarza. Proboszczem parafii jest ks. dr kanonik Roman Dubec.
Od 2015 patronką miasta jest Matka Boża Niepokalana.
Cmentarze
Nad miastem góruje cmentarz nr 91 na Górze Cmentarnej, a w okolicach Gorlic znajduje się wiele rozrzuconych po lasach i wzgórzach cmentarzy wojskowych z okresu I wojny światowej. Niektóre to prawdziwe arcydzieła architektury cmentarnej.
Cmentarze z I wojny w ramach „gniazda Gorlice”
nr 87 (Cmentarz Na Pocieszce) – ul. Łokietka ( żółty szlak turystyczny do Bielanki)
nr 88 – Gorlice-Sokół – ( zielony szlak turystyczny do Wapiennego)
nr 89 – ul. Kopernika (nieistniejący, szczątki żołnierzy przeniesiono, w latach 1961–1962, na cmentarz na Górze Cmentarnej).
nr 90 – na zachodnim stoku Góry Cmentarnej (nieistniejący), znajdujący się na terenie cmentarza żydowskiego.
nr 91 – na szczycie Góry Cmentarnej
nr 98 – Gorlice-Glinik.
cmentarz wojenny z II wojny światowej – ul. Wincentego Pola.
Pomniki
Miasta partnerskie
Miasta partnerskie Gorlic:
Bardejov, Słowacja
Kałusz, Ukraina
Nyíregyháza, Węgry
Pápa, Węgry
Sosnowiec, Polska
Ludzie związani ze Gorlicami
Urodzili się
Antoni Reichenberg (ur. 7 czerwca 1825 w Gorlicach, zm. 23 stycznia 1903 w Tarnopolu) – polski ksiądz, jezuita, artysta.
Ewa Wachowicz (ur. 19 października 1970 w Gorlicach) – polska producentka, dziennikarka i prezenterka telewizyjna. Miss Polonia 1992, sekretarz prasowy premiera Waldemara Pawlaka w latach 1993–1995.
Honorowi obywatele miasta
Zobacz też
Synagoga w Gorlicach
Synagoga w Gorlicach (ul. Strażacka)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
– oficjalna strona WWW
Historia Żydów w Gorlicach na portalu Wirtualny Sztetl
Wizerunek miasta w czasie I wojny światowej
Miasta posiadające prawo składu
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku
Miasta w województwie małopolskim
Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej
Beskid Niski |
1875 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galien | Galien | Galienus, Publius Licinius Egnatius Gallienus (218-268) – syn Waleriana I, cesarz rzymski od 253 roku (jako współrządca) i samowładnie od 260. Z żoną Saloniną miał trzech synów: Waleriana II, Salonina i (prawdopodobnie) Maryniana. Jego panowanie jest okresem postępującego rozpadu imperium, z którym cesarz zdaniem historyków nie potrafił sobie poradzić.
Wstrzymał rozpoczęte przez ojca Waleriana prześladowania chrześcijan, argumentując, iż nie można siłą wymuszać przekonań religijnych.
Zreformował armię tworząc tzw. vexillationes – rezerwowe oddziały, stacjonujące na terytorium kraju, które w razie potrzeby ruszały do boju, a także wprowadzając duże oddziały jazdy, która dotąd pełniła tylko funkcje pomocnicze (dowódcą formacji jazdy został Aureolus, który później ogłosił się cesarzem).
Galien pozbawił senatorów wszelkich stanowisk w wojsku i administracji, zastępując ich ekwitami. Zdaniem Aleksandra Krawczuka akt ten przyczynił się do późniejszego przedstawiania postaci Galiena w niekorzystny sposób przez historyków pochodzących ze stanu senatorskiego.
Za panowania Galiena tereny cesarstwa nękane były atakami Persów, Franków, Alamanów i Gotów, którzy w 267 r. zdobyli Ateny. W Galii cesarski namiestnik Postumus ogłosił się cesarzem, tworząc oddzielne cesarstwo galijskie. Na wschodnich ziemiach zaś, faktyczną władzę objął król Palmyry Odenat usamodzielnił swój kraj włączony ponownie w granice imperium dopiero przez Aureliana. W 268 roku, podczas oblężenia Mediolanu, w którym bronił się uzurpator Aureolus, cesarz i jego żona oraz syn Marinianus zostali zamordowani w wyniku spisku dowódców.
Po śmierci został zaliczony w poczet bogów.
Galien żywo interesował się zagadnieniami filozoficznymi. Na jego dworze działał Plotyn, twórca neoplatonizmu.
Małżeństwo cesarza z Saloniną często uchodzi za przykład wyjątkowej wierności i zgodności małżonków, jednak pogląd ten w kontekście relacji historyków wydaje się błędny, gdyż zachowały się relacje o romansie cesarza z Piparą, córką króla Markomanów.
Zobacz też
Trebellianus
Przypisy
Bibliografia
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 218
Zmarli w 268
Zamordowani monarchowie |
1876 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gliceriusz | Gliceriusz | Gliceriusz, Glycerius (ur. ok. 420 – zm. po 480) – cesarz zachodniorzymski od 3 marca 473 do czerwca 474, marionetkowy władca wyniesiony na tron przez Gundobada.
Urodził się w Italii – prawdopodobnie w Ticinum. Sprawował funkcję komesa domestyków (comes domesticorum), czyli dowódcy jednej z przybocznych gwardii cesarza Olibriusza. Ogłoszony został Augustem 3 marca 473 w Rawennie. W polityce religijnej popierał chrześcijaństwo, co znalazło odzwierciedlenie w bitych przez niego monetach z wizerunkiem krzyża.
Dzięki przekupieniu Ostrogotów Widymera udało mu się powstrzymać inwazję tego barbarzyńskiego ludu na Italię za cenę okupu w wysokości 2000 solidów.
W drugiej połowie 473 roku główna podpora jego rządów – burgundzki wódz Gundobad opuścił Italię. Wówczas wschodniorzymski cesarz Leon, który nigdy nie uznał władzy Gliceriusza, wysłał Juliusza Neposa do Rzymu, aby ten obalił uzurpatora. W czerwcu 474 Gliceriusz został zmuszony przez Juliusza Neposa bez walki do abdykacji i został przez niego mianowany biskupem Salony (Splitu). Sześć lat później, w 480 roku Gliceriusz prawdopodobnie doprowadził do zamordowania swojego następcy.
Znany jest jeden edykt cesarski Gliceriusza z 29 kwietnia 473, który dotyczy zwalczania symonii w Kościele i wymienia ówczesnych prefektów pretorium: Feliksa Himelco (prefekt Italii i adresat edyktu), Dioskura (prefekt Wschodu), Aureliana i Protadiusza. Dwaj ostatni byli prefektami Galii albo Ilirii.
Monety Gliceriusza wybijane były w Rawennie i Mediolanie (m.in. solidy RIC 3104, 3105 i tremissis RIC 3110).
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Cesarze rzymscy
Urodzeni w V wieku |
1877 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Glycerius | Glycerius | Święty Gliceriusz – męczennik, diakon
Gliceriusz (ok. 420–po 480) – cesarz zachodniorzymski
Gliceriusz Landriani (1588-1618) – Sługa Boży |
1878 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gordian%20II | Gordian II | Gordian II, Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Africanus Iunior, (ur. 192, zm. 12 kwietnia 238) – cesarz rzymski w 238.
Życiorys
Współrządził wraz z ojcem Gordianem I. Zginął broniąc Kartaginy w beznadziejnej walce milicji z doborowymi legionami rzymskimi pod wodzą Capellianusa.
Przypisy
Cesarze rzymscy
Urodzeni w 192
Zmarli w 238 |
1879 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gordian%20III | Gordian III | Gordian III (; ur. 20 stycznia 225, zm. 11 lutego 244), panował jako Imperator Caesar Marcus Antonius Gordianus Pius Felix Augustus – cesarz rzymski w latach 238–244, syn Juniusa Balbusa i Maecji Faustyny, córki Gordiana I.
Objęcie władzy
Gordian został cezarem (młodszym cesarzem) w wieku 13 lat podczas buntu przeciwko władzy cesarza Maksymina Traka. Maksymin, wywodzący się z nizin społecznych i przez to niepopularny wśród senatorskiej elity, objął władzę w wyniku przewrotu w 235 roku i od tego czasu prowadził kampanie przeciwko barbarzyńcom za Renem i Dunajem. Jego zwiększone wydatki na armię wymagały podniesienia podatków, co było przyczyną rozruchów w prowincji Afryka (rok 238), w wyniku których cesarzem obwołano dziadka Gordiana III, Gordiana I (syn Gordiana I, Gordian II, został współrządcą), który uzyskał poparcie w rzymskim senacie. Wkrótce Gordian I i II zginęli, ale senat postanowił trwać w buncie przeciwko Maksyminowi i wybrał spośród swojego grona dwóch nowych cesarzy, Balbina i Pupiena. Pod naciskiem ludu stolicy, a także prawdopodobnie dzięki zakulisowym działaniom stronników i rodziny Gordianów, cezarem ogłoszono Gordiana III.
Maksymin zginął w czerwcu 238 roku oblegając Akwileję, jego armia przeszła na stronę trójki władców wybranych przez senat. Jednak pozycja Balbina i Pupiena słabła w wyniku problemów finansowych i zagrożenia na granicach imperium. W sierpniu 238 roku obaj zostali zamordowani przez pretorian, którzy (być może przekupieni przez stronnictwo Gordianów) jedynym cesarzem ogłosili Gordiana III. Senat zatwierdził ich wybór.
Rządy
Wraz z Gordianem wpływy zyskała elita, która chciała powrotu do modelu władzy sprzed przewrotu outsidera Maksymina, czyli do szacunku ze strony cesarza wobec senatu (choć w tej elicie nie brakowało stronników Maksymina, którzy teraz przeszli na stronę nowego władcy). Młody cesarz był zachęcany do współpracy z senatem, przywracania jego przywilejów. Prezentowano go jako wyrafinowanego filhellena, aby skontrastować jego wizerunek z tym Maksymina, czyli nieokrzesanego żołnierza.
Armia została poddana ścisłej kontroli. Rozwiązano legion III Augusta, który stłumił uzurpację Gordianów w Afryce, wymieniono dowódców na sprzyjających nowej władzy. W państwie trwały jednak problemy finansowe o czym świadczy kontynuowane psucie monety. Na Wschodzie groźni byli Persowie, nad dolnym Dunajem trzeba było się układać z Gotami. W 240 roku w Afryce Prokonsularnej wybuchła rewolta Sabiniana, udało się ją jednak stłumić.
Tymezyteusz
Na początku 241 r. na pierwszego spośród doradców Gordiana wyrósł Furiusz Sabinus Tymezyteusz, wpływowy (za czasów Heliogabala i Aleksandra Sewera, podczas rządów Maksymina jego pozycja nieco osłabła) ekwita, który w 240 lub 241 r. został prefektem pretorianów. W 241 r. cesarz poślubił jego córkę, Sabinię Trankwilinę (Furia Sabinia Tranquillina), co utwierdziło pozycję Tymezyteusza, jako de facto regenta kierującego sprawami państwa. Razem ze swoimi pomocnikami (wśród nich najważniejsi byli dwaj bracia, Filip, przyszły cesarz, i Pryskus, przyszły uzurpator), zapewnił cesarzowi i gronu jego doradców pierwszeństwo w państwie, ograniczając rolę senatu. Widać to było w wojsku, gdzie na stanowiskach dowódczych odchodzono od przedstawicieli stanu senatorskiego na korzyść ludzi z doświadczeniem militarnym, było to jednak raczej nie efektem przesunięć na scenie politycznej imperium, ale pragmatyczną koniecznością w obliczu problemów na granicach.
Wojna z Persją
Głównym działaniem Tymezyteusza było przygotowanie planów wielkiej wojny z Persją. Elementem tych przygotowań było ustabilizowanie innych frontów, co przy w miarę spokojnej sytuacji nad Renem i górnym Dunajem oznaczało interwencje w północnej Afryce, gdzie zreorganizowano obronę prowincji by skutecznie przeciwdziałać atakom nomadów, i nad dolnym Dunajem przeciwko przekraczającym granicę Karpom, korzystającym z pomocy Gotów i Sarmatów. W 242 r. armia przeznaczona na front perski została oddelegowana nad dolny Dunaj by spacyfikować tamtejszych barbarzyńców.
Do tego czasu Persowie dowodzeni przez króla Ardaszira zdobywali liczne terytoria na Wschodzie. Już w 236 r. z sukcesem zaatakowali Mezopotamię, w 239 r. zdobyli Dura Europos, na początku 241 r. uznającą zwierzchność Rzymu Hatrę. Gordian przybył z armią i dworem do Antiochii pod koniec 242 r., a główna kampania rozpoczęła się wiosną 243 r. Armia rzymska przekroczyła Eufrat w Zeugmie, odbiła Carrhae, Edessę i po bitwie miasto Rhesaina. Następnie zdobyła Nisibis i Singarę i skierowała się na Ktezyfon. W drugiej połowie 243 r. Tymezyteusz zmarł i na stanowisku prefekta pretorianów zastąpił go przyszły cesarz, Filip, nie przerwało to jednak działań wojskowych - Rzymianie wkroczyli do Asyrii. Prawdopodobnie w lutym 244 r. na lewym brzegu Eufratu, niedaleko od Ktezyfonu doszło do starcia z armią perską dowodzoną przez syna Ardaszira, Szapura. Rzymianie zostali pokonani, Gordian zginął w bitwie lub po niej, być może z rąk własnych ludzi, a nowym cesarzem szybko (z konieczności) ogłoszono Filipa. Jego pośpieszna zgoda na przyjęcie purpury stała się przyczyną późniejszych oskarżeń o zgładzenie przez niego młodego cesarza. Ciało Gordiana przewieziono do Rzymu i tam pochowano; konsekrowany został jako Divus Gordianus.
Przypisy
Bibliografia
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 225
Zmarli w 244 |
1880 | https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C4%99sto%C5%9B%C4%87%20optyczna | Gęstość optyczna | Gęstość optyczna – pojęcie niejednoznaczne, cecha materiałów, związana z rodzajem ich oddziaływania z promieniowaniem elektromagnetycznym, głównie z zakresu widzialnego, w tym:
zmianą prędkości światła (w ośrodkach o większej gęstości optycznej prędkość światła jest mniejsza),
absorpcją kwantów o określonej wielkości (zob. spektrofotometria).
Gęstość optyczna jako zdolność zmniejszania prędkości światła
Prędkość światła w ośrodkach materialnych jest mniejsza od prędkości światła w próżni. W niektórych ośrodkach może osiągać wartości mniejsze od 0,2 mm/s. Według mechaniki klasycznej spowolnienie jest spowodowane pobudzaniem drgań ładunków elektrycznych, które są zawarte w każdym ośrodku (elektrony, jądra atomów). Pobudzone ładunki wracają do stanu równowagi, co jest związane z emisją fali opóźnionej w stosunku do fali pobudzającej. W wyniku czego obserwuje się zmniejszenie prędkości fali elektromagnetycznej.
Różny stopień hamowania fali elektromagnetycznej w ośrodkach o różnej „gęstości optycznej” wyraża się w wartościach współczynnika załamania (n), odgrywających podstawową rolę w refraktometrii:
gdzie:
– prędkość fali w ośrodku 1, przed napotkaniem granicy z ośrodkiem 2,
– prędkość fali w ośrodku 2, po załamaniu.
Gęstość optyczna jako zdolność do absorpcji światła
Gęstość optyczna jako parametr mierzonego materiału
dla materiałów przezroczystych – wielkość fizyczna równa logarytmowi dziesiętnemu stosunku intensywności światła padającego na badany materiał (Ip) do intensywności światła po przejściu tego materiału (Ik), zwana inaczej absorbancją lub ekstynkcją:
dla materiałów nieprzezroczystych – wielkość fizyczna równa logarytmowi dziesiętnemu stosunku intensywności światła odbitego do intensywności światła padającego na badany materiał.
Gęstość optyczna jako parametr urządzeń
Gęstość optyczna to jeden z podstawowych parametrów mówiących o jakości skanera. Oznacza zdolność rozróżniania szczegółów w najciemniejszych miejscach obrazu (a pośrednio także w najjaśniejszych). W specyfikacjach urządzeń można czasem znaleźć ten parametr pod określaniem Dmax. Gwarowo parametr ten nosi nazwę dynamika skanera lub głębia optyczna skanera. Za profesjonalne skanery można uważać te od D=3,2 w górę. Dokładnie parametr ten oznacza maksymalną gęstość optyczną rozróżnialną przez skaner, ponieważ istnieje również (rzadko podawany) parametr zakresu gęstości optycznych skanera mówiący o zdolności rozróżniania miejsc zarówno najciemniejszych (o największej gęstości), jak i tych najjaśniejszych.
Przykłady pomiarów gęstości optycznej
dla materiałów przezroczystych:
pomiar czarno-białych klisz poligraficznych, mówiący o stopniu zaczernienia (krycia) kliszy po procesie naświetlania w naświetlarce i wywołaniu. Pomiaru dokonuje się densytometrem na powierzchni całkowicie zaczernionej, a więc pozbawionej rastra. Inaczej mówiąc, jest to parametr mówiący o przepuszczalności światła przez całkowicie zaczernioną kliszę. Pomiaru g.o. dokonuje się w celu kalibracji naświetlarki (poprzez wstawienie odpowiednich wartości do oprogramowania sterującego naświetlarką). Wartość D=0 oznacza pełną przepuszczalność światła, D=1 to 10% przepuszczalności, D=2 to 1%, D=3 to 0,1% itd. Istnieje również "ręczna" metoda pomiaru g.o., nieformalna i oczywiście bardzo niedokładna, polegająca na obserwacji typowej żarówki przez zaczernioną kliszę - zaczernienie jest wystarczające, gdy widać samo włókno żarówki bez poświaty.
dla materiałów nieprzezroczystych:
pomiar luster lub zadrukowanych materiałów. Przy pomiarze druków mierzona jest gęstość optyczna warstwy farby. Dlatego eliminuje się wpływ podłoża na wynik przez kalibrację urządzenia do podłoża, na którym dokonywany jest pomiar. Standardowo densytometry używane w poligrafii wyposażone są w filtry: czerwony, żółty i niebieski umożliwiające dokonywanie wybiórczego pomiaru gęstości optycznej barw magenta, yellow, cyjan.
Zobacz też
DTP
Przypisy
DTP
Fotografia
Poligrafia
Spektroskopia
Wielkości optyczne
en:Absorbance |
1881 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galeriusz | Galeriusz | Galeriusz, Gaius Galerius Valerius Maximianus (ur. 250, zm. 5 maja 311) – cesarz rzymski panujący w latach 293-311.
Życiorys
Pochodził z Ilirii, karierę wojskową rozpoczął jako prosty żołnierz w armii Aureliana, a później Probusa. Wsławił się zwycięską wojną z Persami w latach 297-299. W 293 roku, po wprowadzeniu tetrarchii, został mianowany cezarem przy władcy wschodniej części imperium – Dioklecjanie, mając powierzone rządy nad prowincjami bałkańskimi. Dla umocnienia związków politycznych poślubił córkę Dioklecjana – Walerię. Przyjmuje się, iż wskutek wpływu i nacisków Galeriusza Dioklecjan zdecydował o rozpoczęciu prześladowań chrześcijan w cesarstwie.
Po abdykacji Dioklecjana w 305 Galeriusz został cesarzem Wschodu wraz z tytułem augusta, wybierając swym cezarem Maksymina Daję. Sprawował wtedy władzę nad południową i wschodnią częścią Bałkanów oraz nad Azją Mniejszą. Podczas jego rządów urzędy obsadzano jego oficerami, a w sądach usuwano obrońców jako zbędnie wydłużających czas trwania procesu. Działalność intelektualna była uważana za podejrzaną.
Kiedy w 306 zmarł cesarz Zachodu – Konstancjusz (z racji starszeństwa uważany za pierwszego augusta), nowym cesarzem zachodniej części imperium został dotychczasowy cezar przy Konstancjuszu – Flawiusz Sewer, zaś Galeriusz przejął godność pierwszego augusta. W 306 w Rzymie wybuchły zamieszki wskutek decyzji Galeriusza o rozwiązaniu kohort pretorianów oraz opodatkowaniu dotychczas wolnych od tego obciążenia mieszkańców stolicy cesarstwa. Sytuację tę wykorzystał Maksencjusz, syn Maksymiana (który rok wcześniej zrzekł się władzy wraz z Dioklecjanem), i został przez wojsko ogłoszony cesarzem. Galeriusz nakazał stłumienie buntu przebywającemu w Mediolanie Sewerowi, który został jednak szybko pokonany i poddał się Maksencjuszowi.
W 307 Galeriusz zgromadził wojska i wyruszył ku Italii. Pozbawiony możliwości okrążenia Rzymu, odstąpił od zamiaru jego zdobycia, podejmując natomiast plądrowanie obszarów odległych o kilkadziesiąt kilometrów na północ od stolicy. Nie będąc w stanie rozciągnąć władzy nad większą częścią Italii, okazał gotowość do rozmów z Maksencjuszem, lecz jego propozycję odrzucono. Kiedy Maksencjusz zaczął przekupywać wojsko Galeriusza, w obawie przed zdradą ze strony żołnierzy rozpoczął on odwrót, zezwalając im przy tym na rabunki.
Przed końcem panowania wydał edykt tolerancyjny (311), kończący wieloletnie prześladowania chrześcijan. W tym samym roku zmarł najprawdopodobniej na raka.
Przypisy
Bibliografia
Aleksander Krawczuk: Konstantyn Wielki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1985,
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 250
Zmarli w 311 |
1882 | https://pl.wikipedia.org/wiki/General%20Electric | General Electric | General Electric Company (GE) – amerykański konglomerat z siedzibą w Fairfield działający między innymi w branżach produkcji maszyn i sprzętu, produkcji energii, ropy naftowej i wielu innych. Jest spółką publiczną notowaną na New York Stock Exchange.
W 2021 roku GE podjęło decyzję o podziale w latach 2023−2024 na trzy przedsiębiorstwa: GE HealthCare, GE Vernova i GE Aerospace. Działalność GE HealthCare skupiać się będzie na opiece zdrowotnej, GE Aerospace - na lotnictwie (produkcja silników, komponentów i zintegrowanych systemów do samolotów), a GE Vernova na energetyce (wcielone do niej zostaną: GE Renewable Energy, GE Power, GE Energy Financial Services i GE Digital).
Historia
General Electric powstało 11 stycznia 1892 poprzez połączenie dwóch przedsiębiorstw: Edison Electric Light Company zarządzanego przez Thomasa A. Edisona i Thomson-Houston Company zarządzanego przez . Oba przedsiębiorstwa razem posiadały większość kluczowych w tym czasie patentów w dziedzinie produkcji i wykorzystywania prądu elektrycznego, co na długie lata zapewniło im dominującą pozycję na rynku w Stanach Zjednoczonych. Siedziba przedsiębiorstwa mieściła się pierwotnie w Schenectady, w stanie Nowy Jork. Początkowo przedsiębiorstwo koncentrowało swoją działalność w branżach związanych z prądem – od budowy elektrowni i linii wysokiego napięcia po produkcję odkurzaczy i lodówek.
W laboratoriach General Electric powstał szereg wynalazków, między innymi lodówka, żarówka, gramofon, prądnica prądu stałego, turbina parowa, silnik prądu stałego, opracowano też metody syntezy polietylenu i silikonu.
Działalność
W 2015 roku General Electric działało w kilkunastu branżach, takich jak:
energetyka – konwencjonalna i atomowa;
aparatura pomiarowa – przemysłowa i medyczna;
przemysł zbrojeniowy – produkcja broni dla US Army (M134 Minigun, GAU-8/A)
przemysł lotniczy – produkcja silników lotniczych i kredytowanie produkcji samolotów;
przemysł kosmiczny – produkcja silników rakietowych i podzespołów dla NASA;
przemysł AGD – produkcja lodówek, odkurzaczy itp. (głównie na rynek amerykański);
przemysł chemiczny – produkcja tworzyw sztucznych;
oprogramowanie i rozwiązania IT dla przemysłu oraz wspierające rozwój koncepcji Przemysłowego Internetu (GE Digital);
sprzęt medyczny – badania i produkcja aparatury diagnostycznej (RTG, ramiona C, tomografy komputerowe, MRI, PET, ultrasonografy USG/UKG, aparaty EKG, testy wysiłkowe EKG), produkcja aparatury monitorującej funkcje życiowe (kardiomonitory, monitory wieloparametrowe), aparatów do znieczulania ogólnego i respiratorów oraz inkubatorów stosowanych w terapii noworodka;
bankowość – zarówno dla biznesu, jak i dla osób fizycznych; w zakresie bankowości biznesowej specjalizuje się w kredytowaniu produkcji powiązanej z interesami kapitałowymi całego GE – takimi jak np. finansowanie zakupów samolotów pod warunkiem, że będą w nich zamontowane silniki GE, co jest czasami krytykowane jako forma monopolizowania rynków; w zakresie bankowości dla ludności specjalizuje się w udzielaniu kredytów gotówkowych, kredytów ratalnych, kredytów samochodowych, hipotecznych, oraz wydawaniu kart płatniczych; w niektórych krajach (np. Czechy, Niemcy, Węgry), zajmuje się również prowadzeniem rachunków bankowych i aktywnie sprzedaje produkty depozytowe i inwestycyjne.
film – GE jest właścicielem NBCUniversal;
transport kolejowy – np. modernizacja silników dla spalinowozów ST40.
General Electric w Polsce
Koncern posiada w Polsce trzy fabryki GE Power Controls (w Kłodzku, Łodzi i Bielsku-Białej), dwa zakłady GE Aviation (w Dzierżoniowie i w Bielsku-Białej) oraz Centrum Projektowe EDC (Engineering Design Center) w Warszawie, które w 2017 zatrudniało ok. 1800 inżynierów. W 2013 roku GE Healthcare otworzyło Centrum Doskonałości IT w Krakowie.
W 1995 GE weszło na polski rynek usług bankowych kupując Solidarność Chase D.T. Bank i tworząc GE Capital Bank, specjalizujący się w finansowaniu sprzedaży ratalnej, pożyczkach gotówkowych i kredytach samochodowych. W 1998 kupiono dodatkowo Polsko-Amerykański Bank Hipoteczny S.A., który specjalizował się w udzielaniu kredytów mieszkaniowych klientom indywidualnym. W 1999 ten drugi bank zmienił nazwę na GE Bank Mieszkaniowy S.A. W 2003 bank ten zajmował trzecią pozycję pod względem wartości kredytów mieszkaniowych udzielonych w Polsce. Na przełomie 2004/2005 w wyniku połączenia GE Capital Banku z GE Bankiem Mieszkaniowym powstał GE Money Bank S.A. z centralą w Gdańsku. Inicjatywa ta była konsekwencją realizacji globalnej strategii korporacji General Electric w zakresie upraszczania jej struktury organizacyjnej.
W sierpniu 2007 GE Money podpisało porozumienie z bankiem UniCredit dot. nabycia ok. 66% akcji Banku BPH i 49,9% akcji BPH TFI. Transakcja zrealizowana została w czerwcu 2008. 1 stycznia 2010 doszło do fuzji GE Money Banku S.A. oraz Banku BPH S.A.
W 2015 roku GE zakupiło część energetyczną i przemysłową koncernu Alstom, przejmując między innymi zakłady w Elblągu produkujące turbiny i elementy stalowe wielkogabarytowe, w tym przęsła mostów.
We wrześniu 2017 GE Aviation wspólnie z Lufthansa Technik rozpoczął w Środzie Śląskiej na Dolnym Śląsku budowę zakładu XEOS serwisowania i naprawy silników samolotowych GEnx-2B oraz GE9X. Planuje się, że na wiosnę 2019 centrum będzie mogło przyjąć pierwsze silniki. Oprócz demontażu, naprawy i montażu silników zakład będzie także wykonywał testy silników w jednej z najnowocześniejszych na świecie specjalistycznych komór testowych.
Prowadzony przez GE Foundation program stypendialny Scholar-Leaders został wprowadzony w Polsce w 2003 r. W 2010 firma i Instytut Lotnictwa stworzyły stypendium naukowe im. Justyny Moniuszko, która zginęła w katastrofie polskiego Tu-154 w Smoleńsku, przeznaczone dla najlepszych studentów Wydziału Mechanicznego Energetyki i Lotnictwa Politechniki Warszawskiej.
W 2017 GE zatrudniał w Polsce ok. 7,3 tys. osób.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona
GE w Polsce
Spółki notowane na NYSE
Przedsiębiorstwa energetyczne
Przedsiębiorstwa z siedzibą w Connecticut
Fairfield (Connecticut) |
1884 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Graphics%20Interchange%20Format | Graphics Interchange Format | GIF () – format pliku graficznego z kompresją bezstratną (opis niżej), stworzony w 1987 roku przez firmę CompuServe. Pliki tego typu są powszechnie używane na stronach WWW, gdyż pozwalają na tworzenie prostych animacji ze zdefiniowanym kolorem tła jako przezroczystym i określonym opóźnieniem przy odtwarzaniu poszczególnych klatek animacji.
Panuje powszechne przekonanie, iż format GIF pozwala jedynie na użycie do 256 kolorów w jednym pliku obrazu, jednak w rzeczywistości odnosi się to do liczby kolorów mogących występować w pojedynczym bloku obrazu, a nie w całym pliku zawierającym obraz. Dlatego też, używając większej liczby bloków, możliwe jest zastosowanie formatu GIF do przechowywania na przykład fotografii bez utraty jakości / liczby kolorów. Przekonanie o ww. ograniczeniu najprawdopodobniej wynika z tego, że ogromna większość programów do obróbki grafiki rastrowej potrafi obsługiwać jedynie jeden blok na cały obraz (a ówczesny sprzęt potrafił wyświetlać właśnie maksymalnie 256 kolorów na ekranie) albo błędnie interpretuje wiele bloków jako poszczególne klatki animowanego GIF-a. Ograniczenie to wynika więc z niepełnej obsługi formatu, a nie z ograniczeń istniejących w nim samym. W pliku GIF, zawierającym kilka bloków obrazu, każdy z nich może zawierać 256 kolorów albo 255 kolorów i jeden kolor „przezroczysty”.
Ze względu na to, iż do kompresji w formacie GIF może być używany algorytm LZW, na którym ciążą patenty w kilku krajach świata, w 1995 został opracowany konkurencyjny format PNG używający do kompresji algorytmu deflate.
Według organizacji 1 października 2006 wygasły wszystkie ograniczenia patentowe dotyczące formatu GIF i format ten można uznać za uwolniony.
Przypisy
Zobacz też
grafika rastrowa
kompresja bezstratna
kompresja stratna
paleta barw
Formaty plików graficznych |
1885 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Greting | Greting | Greting (ang. grating)
Trap klamrowy, rodzaj drabinki na statku z klamer stalowych umocowanych do pionowych ścian nadbudówek, ładownic, we włazach itp.
Kratownica, położona na dnie łodzi lub jachtu, zbudowana z połączonych na krzyż drewnianych listew zabezpieczająca przed chlapaniem wody zbierającej się na dnie.
Kratownica na dawnym żaglowcu przykrywająca luki na górnym pokładzie.
Na żaglowcach pokłady nie były szczelnie przykryte deskami. W większości górny pokład miał luki prowadzące do niższych pokładów. Były tam trzymane łodzie, zapasowe drzewca i inny sprzęt potrzebny szybko na pokładzie, ale którego na pokładzie trzymać nie można było (np. łodzie podczas bitwy natychmiast by na górnym pokładzie zniszczono). Owe luki przykrywano kratkami zwanymi gretingami, aby marynarze nie wpadali pod pokład oraz aby zapewnić więcej przestrzeni. Gretingi były lekkie i można je było szybko zdjąć, aczkolwiek nie chroniły przed wodą spływającą w głąb statku – często marynarze śpiący na pierwszym pokładzie armatnim byli oblewani.
Jedną z kar w żaglowcowych flotach wojennych była kara chłosty na marynarzu przywiązanym do stojącego pionowo na pokładzie gretingu.
Istnieje również spolszczone słowo grating, czyli krata pomostowa – podłogowy element wypełniający ażurowe pomosty, podesty itp.
Współcześnie w gretingi wyposaża się jednostki, takie jak Dezeta czy Omega. Drewniane kratownice zapewnić mają suche poruszanie się po kokpicie oraz swobodne spływanie wody do zęzy. Na dużych jednostkach takie rozwiązanie bywa spotykane również wewnątrz pomieszczeń np. w kambuzie, kingstonie, maszynowni.
Przypisy
Okrętownictwo
Pokład (żeglarstwo)
Wyposażenie jachtu i osprzęt |
1886 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grawitacja | Grawitacja | Grawitacja, ciążenie powszechne – zjawisko fizyczne polegające na wzajemnym przyciąganiu się wszystkich ciał – wszelkich mas i innych postaci energii. Ciążenie to jedno z oddziaływań podstawowych obok tych elektrosłabych i jądrowych silnych.
Najdokładniejszym potwierdzonym modelem grawitacji jest ogólna teoria względności stworzona przez Alberta Einsteina, opublikowana w 1916 roku. Opisuje ona to zjawisko jako skutek zakrzywienia czasoprzestrzeni przez materię, przez co ciążenie nie zawsze jest nazywane oddziaływaniem. Przybliżeniem teorii Einsteina jest prawo powszechnego ciążenia podane przez Isaaca Newtona w XVII wieku.
Grawitacja w mechanice klasycznej
Poglądy starożytnych
Już w czasach prehistorycznych ludzie zaobserwowali, że przedmioty puszczone spadają. Codzienne potoczne obserwacje wskazują, że obiekty cięższe znajdą się na ziemi wcześniej niż lżejsze. Jeżeli zrzucimy z pewnej wysokości kulkę kamienną lub metalową oraz piórko, to piórko spadnie później. Co więcej istnieją obiekty takie jak np. mgła, dym czy balony, które pozornie bez udziału siły zewnętrznej unoszą się do góry. Podobne codzienne obserwacje, pomijające opór i siłę wyporu powietrza, przekonały greckiego filozofa Arystotelesa, że proces spadania jest zależny od „natury” przedmiotu. Pogląd ten zawarł w swoich dziełach dotyczących fizyki wydanych w latach 355–322 p.n.e. Starożytni w żaden sposób nie kojarzyli opadania ciał na Ziemi z ruchami planet w niebiosach. Zachowanie ciał niebieskich opisywał model geocentryczny, który nie pozwalał na dostrzeżenie jakichkolwiek analogii pomiędzy ruchem spadającego ciała a ich torami. Istniało powszechne przekonanie, że ziemia i niebo rządzą się całkowicie odmiennymi prawami.
Renesans
W roku 1515 Kopernik zaproponował, opublikowany dopiero w roku 1543, heliocentryczny model Układu Słonecznego. Słońce znajdowało się w środku, a planety poruszały się po kołowych orbitach. W roku 1584 Giordano Bruno zaproponował zasadę, według której zarówno Ziemią, jak i niebem rządzą te same powszechne prawa.
W roku 1604 Galileusz podważył wywodzące się ze starożytności idee dotyczące spadania ciał. Jego zdaniem pozorne różnice między ciążeniem działającym na różne obiekty są skutkiem zjawisk takich jak opór, albo wypieranie. W podręcznikach podaje się, że Galileusz wykonał szereg eksperymentów z kulami o różnych masach zrzucanymi z wieży lub staczającymi się po równi pochyłej. Wielu współczesnych historyków nauki sądzi, że ten wielki uczony dowiódł niezależności przyspieszenia ziemskiego od natury ciała w sposób czysto spekulatywny. Galileusz działał zgodnie z powszechnie uznawaną w jego czasach scholastyczną metodą analizy zjawisk.
Badacz ten wyobraził sobie dwie spadające cegły. Gdyby ich przyspieszenie zależało od masy, wówczas każda z cegieł oddzielnie spadałaby inaczej, niż gdyby połączyć je luźnym sznurkiem. Galileusz doszedł do wniosku, że założenie zależności przyspieszenia od masy ciała prowadzi do logicznej sprzeczności. Połączenie ciał sznurkiem nie zmienia ich fizycznych własności.
W latach 1609–1618 niemiecki astronom Jan Kepler sformułował prawa dotyczące ruchu orbitalnego. Zgodnie z nimi planety kreślą w przestrzeni wielkie elipsy. Sformułował też prawo wiążące średni promień orbity z okresem obiegu:
Kwadrat stosunków czasów potrzebnych dwóm planetom na przejście całej swojej orbity jest równy sześcianowi stosunków ich średnich odległości od Słońca.
Prawo powszechnego ciążenia
5 lipca 1687 Izaak Newton wydał dzieło, w którym przedstawił spójną teorię grawitacji opisującą zarówno spadanie obiektów na ziemi, jak i ruch ciał niebieskich. Angielski fizyk oparł się na zaproponowanych przez siebie zasadach dynamiki oraz prawach Keplera dotyczących odległości planety od Słońca.
Prawo powszechnego ciążenia głosi, że:
Między dowolną parą ciał posiadających masy pojawia się siła przyciągająca, która działa na linii łączącej ich środki mas, a jej wartość rośnie z iloczynem ich mas i maleje z kwadratem odległości.
Matematycznie związek ten wyraża się wzorem:
gdzie:
– stała grawitacji,
i – masy ciał,
– odległość między środkami mas,
– wersor o kierunku prostej łączącej środki obu ciał i zwrocie ku drugiemu ciału, jeśli opisuje siłę działającą na pierwsze ciało.
Wartość tej siły jest równa:
Grawitacja na powierzchni Ziemi
W pobliżu powierzchni naszej planety (z dokładnością do kilometrów) i niezbyt dużym obszarze można przyjąć, że pole grawitacyjne jest jednorodne. Warunek ten spełniony jest, gdy wysokość nad powierzchnią i przemieszczenie w poziomie są dużo mniejsze od promienia Ziemi.
Korzystając z zależności na siłę grawitacyjną, można obliczyć, że na przedmiot o masie na powierzchni naszej planety działa siła grawitacji
gdzie ≈ 5,9722·1024 kg – masa Ziemi, ≈ 6373,14 km.
Zatem natężenie pola grawitacyjnego jest równe:
Podstawiając zależność na siłę można obliczyć
Wynik ten został wyznaczony przy założeniu, że Ziemia jest jednorodną kulą. Gdyby kula ta dodatkowo nie obracała się, wówczas natężenie to byłoby równe przyspieszeniu grawitacyjnemu, z jakim ciała spadają na Ziemię (przyspieszeniu ziemskiemu), zgodnie z II zasadą dynamiki:
Rzeczywista wartość przyspieszenia ziemskiego zależy od wielu czynników (m.in. od szerokości geograficznej, co związane jest z kształtem Ziemi i wpływem siły odśrodkowej, niejednorodnościami gęstości skorupy ziemskiej). Umowna wartość (dodaje się indeks „n” w celu zaznaczenia, że jest to przyspieszenie „normalne”) to:
Swobodnie spadające ciało porusza się z przyspieszeniem ziemskim tylko przez chwilę. Potem opór powietrza staje się na tyle znaczący, że równoważy siłę grawitacji i ciało osiąga stałą prędkość zwaną prędkością graniczną. Wartość tej prędkości zależy od kształtu i gęstości ciała. Spadochron zwiększa siłę oporu powietrza i prędkość opadania stabilizuje się na dużo mniejszej wartości.
Na Księżycu brak atmosfery powoduje, że wszystkie ciała spadają z takim samym przyspieszeniem. Podczas lotów programu Apollo astronauci przeprowadzili pokazy ze zrzucaniem różnych przedmiotów, które transmitowała telewizja. Brak atmosfery hamującej ruch pojazdu powoduje, że lądowanie na Srebrnym Globie wymaga dużych ilości paliwa rakietowego, bowiem z powodu braku powietrza, spadochrony w próżni są bezużyteczne.
Grawitacja w ogólnej teorii względności
W ogólnej teorii względności opisanej przez Alberta Einsteina opis matematyczny grawitacji polega na określeniu związku pomiędzy tensorem metrycznym, opisującym lokalne stosunki długości i interwałów czasowych w czasoprzestrzeni, a energią zawartą w określonym obszarze czasoprzestrzeni. Punktem wyjścia dla teorii jest uogólnienie zasady względności Galileusza, o równoważności opisu zjawisk fizycznych w dowolnych układach inercjalnych, na dowolne, także nieinercjalne, układy odniesienia. Próba takiego zapisania praw mechaniki, aby ich postać matematyczna była identyczna w dowolnym układzie odniesienia, prowadzi do utożsamienia grawitacji i sił bezwładności, masy grawitacyjnej i bezwładnej i w końcu do równań pola grawitacyjnego łączących krzywiznę czasoprzestrzeni (wyrażaną za pomocą tensora metrycznego) z tensorem energii-pędu. W ogólnej teorii względności grawitacja jest więc przejawem zakrzywienia czasoprzestrzeni.
Tensor metryczny określa w czasoprzestrzeni infinitezymalną odległość między dwoma bliskimi punktami o współrzędnych i następująco:
W sferycznie symetrycznej czasoprzestrzeni kwadrat elementu długości ma postać:
Przy czym elementy tensora metrycznego i są funkcjami odległości od centrum pola – otrzymuje się je z rozwiązań równań Einsteina; np. wiąże się z potencjałem grawitacyjnym teorii grawitacji Newtona zależnością:
gdzie:
przy czym – masa źródła pola, – stała grawitacji.
W równaniu Einsteina geometria przestrzeni zależy od rozkładu energii-materii w przestrzeni, zaś gęstości energii-materii zmienia się zależnie od aktualnej geometrii przestrzeni. Oznacza to, że równania Einsteina nie pozwalają więc obliczyć zmian w czasie żadnej z tych wielkości niezależnie od drugiej. To sprawia, że uzyskiwanie rozwiązań tych równań nie jest trywialne. Zwykle jest to możliwe jedynie dla wyjątkowo symetrycznych konfiguracji, jak np. rozwiązania Schwarzschilda dla przestrzeni pozbawionej materii oraz dla pojedynczego ciała z symetrią kulistą (którą może być np. czarna dziura). Dla punktów w próżni, tj. poza czarną dziurą, otrzymuje się:
gdzie: jest promieniem grawitacyjnym definiującym rozmiar horyzontu zdarzeń czarnej dziury.
W ujęciu ogólnej teorii względności postuluje się, że źródłem grawitacji jest tensor energii-pędu. Nawet cząstki pozbawione masy spoczynkowej (foton) doznają wpływu wynikającego z zakrzywienia przestrzeni, a więc oddziałują grawitacyjnie. Generalnie, źródłem grawitacji są wszelkie postacie energii dające wkład do wyżej wymienionego tensora energii pędu: masy, gęstość energii promieniowania i ciśnienia. W szczególności, wkład ciśnienia jest identyczny z wkładem masy, czyli wzrost ciśnienia powoduje wzrost sił przyciągających, a nie, jak podpowiada nam intuicja, spadek.
Grawitacja w mechanice kwantowej
Współczesna fizyka nie jest w stanie połączyć (zunifikować) ogólnej teorii względności z mechaniką kwantową. Oznacza to, że żadna ze współczesnych teorii nie opisuje poprawnie ruchu cząstki poruszającej się z prędkością porównywalną z prędkością światła w próżni w silnym polu grawitacyjnym, np. w pobliżu lub we wnętrzu czarnej dziury. Ogólna teoria względności załamuje się również w momencie Wielkiego Wybuchu, jak i zaraz po nim. Brak jest prawidłowego opisu zjawisk zachodzących w bardzo małych objętościach porównywalnych z długością Plancka. Jakkolwiek zjawiska te z punktu widzenia przeciętnego człowieka wydają się być dosyć odległe od zjawisk, jakie obserwujemy na co dzień, to jednak poprzez ich związek z kosmologią, wyniki uzyskane na tych polach mają bezpośredni wpływ na obraz zjawisk jak najbardziej powszechnych.
Nie oznacza to, że nie podejmuje się ciągle prób opisania grawitacji w zgodzie z zasadami mechaniki kwantowej. Postęp w tej dziedzinie jest znaczący i obejmuje sformułowanie wielu teorii: od takich, które analizują kwantowanie w przestrzeniach zakrzywionych, poprzez teorie pola posługujące się algebrą grassmanowską aż do teorii superstrun, niebędącej teorią pola. Wszystkie te teorie dają jakiś wgląd w możliwą naturę kwantowej grawitacji. Jednak brak jest spójnej teorii pozwalającej w dodatku na przewidywanie wyników doświadczeń, która unifikowałaby ogólną teorię względności i mechanikę kwantową.
Zobacz też
antygrawitacja
fale grawitacyjne
grawiton
oddziaływanie elektromagnetyczne
oddziaływanie silne
oddziaływanie słabe
potencjał
strefa Roche’a
teoria inteligentnego spadania
Przypisy
Bibliografia
L.D. Landau, J.M. Lifszyc, Teoria pola, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.
Literatura
P. Astier i in. 2006, A&A, 447, 31, The Supernova Legacy Survey: measurement of ΩM, ΩΛ and we from the first year data set
S. Perlmutter i in. 1998, ApJ, 517, 565, Measurements of Omega and Lambda from 42 High-Redshift Supernovae
Linki zewnętrzne
Nagrania na YouTube [dostęp 2023-10-21]:
polskojęzyczne:
Grawitacja, kanał Astronarium, 1 listopada 2016;
Jerzy Kijowski, Co to jest grawitacja?, kanał CFT PAN, 17 marca 2020;
Karolina Głowacka i Tomasz Bulik, Grawitacja – czym jest i jak działa siła, która trzyma nas na Ziemi?, kanał „Radio Naukowe”, 19 października 2023;
anglojęzyczne:
Sabine Hossenfelder, Is Gravity a Force?, 7 marca 2020;
Derek Muller, Why Gravity is NOT a Force, kanał Veritasium, 9 października 2020;
Don Lincoln, Is gravity a force?, kanał Fermilabu, 5 kwietnia 2023.
Oddziaływania podstawowe |
1888 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gady | Gady | Gady (Reptilia, od łac. repto – czołgać się) – parafiletyczna grupa zmiennocieplnych owodniowców. Współczesne gady są pozostałością po znacznie większej grupie zwierząt, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną. Obecnie żyją tylko cztery rzędy gadów, ich pozostałe znane linie ewolucyjne wymarły. Niektóre kopalne gady naczelne, czyli archozaury (takie jak pterozaury i dinozaury), były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi.
Klasyfikacja
W tradycyjnej linneuszowskiej klasyfikacji kręgowców gady wyodrębniano jako gromadę, do której zaliczano wszystkie owodniowce z wyjątkiem ptaków i ssaków. Jednak tak definiowana gromada gadów jest parafiletyczna, gdyż należą do niej przodkowie ptaków i ssaków, lecz obie te gromady nie są do niej zaliczane. Prof. Michael J. Benton zaproponował, by wyłączyć z gromady gadów synapsydy (Synapsida), podnoszone przez tego autora do rangi odrębnej gromady.
Niektórzy naukowcy podejmowali też próby przedefiniowania gadów, tak by stały się grupą monofiletyczną. Np. Gauthier, Kluge i Rowe (1988) zdefiniowali Reptilia jako grupę obejmującą ostatniego wspólnego przodka współczesnych żółwi i przedstawicieli kladu Sauria (obejmującego grupy Lepidosauromorpha i Archosauromorpha) oraz wszystkich jego potomków. Z kolei Laurin i Reisz (1995) zdefiniowali Reptilia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka żółwi i diapsydów oraz wszystkich jego potomków; w 2020 roku ci sami autorzy zdefiniowali Reptilia jako najmniejszy klad obejmujący Testudo graeca, Iguana iguana i Crocodylus niloticus. Nie jest pewne, jakie zwierzęta należałyby do gadów w wypadku przyjęcia którejś z tych definicji (m.in. ze względu na niepewną pozycję filogenetyczną żółwi – tradycyjnie zaliczanych do anapsydów, ale w niektórych nowszych publikacjach uznawanych za diapsydy z kladu Sauria). Modesto i Anderson (2004) zdefiniowali Reptilia jako największy (obejmujący najwięcej gatunków) klad, do którego należą gatunki Lacerta agilis i Crocodylus niloticus, ale do którego nie należy Homo sapiens. W wypadku przyjęcia którejś z tych definicji do gadów należałyby ptaki, natomiast nie należałyby do nich synapsydy.
Działy zoologii zajmujące się gadami to herpetologia i reptiliologia.
Cechy budowy
Skóra
Skóra gadów jest sucha, szorstka lub delikatna, wytwarzająca rogowe tarcze (wytwory skóry właściwej) (żółwie i krokodyle) lub tarczki i łuski (wytwory naskórka) (jaszczurki, węże), nieprzepuszczalna dla gazów, nie mogą więc oddychać przez skórę. Miejsca styku łusek i tarczek są słabo zrogowaciałe, dzięki czemu gady zachowują dużą ruchliwość. U krokodyli naskórek zużywa się i odrasta w miarę złuszczania, a u jaszczurek i węży jest zrzucany w postaci wylinki (u jaszczurek płatami, a u węży w całości). W skórze jaszczurek znajdują się gruczoły udowe, żółwie mają gruczoły u nasady kończyn, a krokodyle po bokach żuchwy. Ubarwienie gadów zależy od rozmieszczenia komórek pigmentowych – melanoforów, lipoforów, alloforów i guanoforów.
Szkielet
Szkielet gadów jest silnie skostniały i można go podzielić na szkielet osiowy (czaszka i kręgosłup) oraz szkielet pasów i kończyn.
Czaszka
Czaszka połączona jest z pierwszym kręgiem za pomocą jednego kłykcia potylicznego, który ma trzy powierzchnie stawowe (środkową i dwie boczne) – połączenie ruchome. Posiada otwory otoczone łukami kostnymi. Zmniejsza to ciężar czaszki bez utraty odporności mechanicznej. Na podstawie planu rozmieszczenia otworów wyróżnia się 4 typy czaszki:
1. anapsydalny – brak otworów skroniowych (anapsydy, współcześnie – żółwie)
2. synapsydalny – jedna para otworów skroniowych nie sięgających kości ciemieniowej, stykające się z łukiem jarzmowym (synapsydy – „gady ssakokształtne”)
3. euryapsydalny (parapsydalny) – jedna para otworów skroniowych, bliższych grzbietowi czaszki, nie stykających się z kośćmi jarzmowymi (wymarłe gady morskie)
4. diapsydalny – dwie pary otworów skroniowych. Czaszki współczesnych jaszczurek i węży pochodzą od tego typu, ale wiele składników uległo redukcji.
Dawniej właśnie na podstawie liczby i rozmieszczenia otworów skroniowych w czaszce wyróżniano 4 główne grupy gadów – anapsydy, synapsydy, euryapsydy i diapsydy. Podział ten z czasem uległ jednak dużym zmianom; np. wyróżniane dawniej euryapsydy obecnie są generalnie uważane za diapsydy, które wtórnie straciły jedną parę otworów skroniowych. Zdaniem części naukowców diapsydami, które wtórnie straciły obie pary otworów skroniowych są żółwie (patrz niżej).
Żółwie i krokodyle mają czaszkę akinetyczną, tzn. kości szczęki są zrośnięte z puszką mózgową. U węży kości szczęki połączone są z czaszką ruchomo za pomocą więzozrostów – jest to tzw. czaszka kinetyczna. Żuchwę gadów budują kości: zębowa, stawowa, nadkątowa, kątowa i wieńcowa. Kość kwadratowa łączy żuchwę z mózgoczaszką.
Kręgosłup
Kręgosłup gadów składa się przeważnie z 5 odcinków:
1. Szyjny – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber lub zestawiające się z krótkimi żebrami nie sięgającymi mostka. Pierwszy kręg nazywa się kręgiem szczytowym (atlas). Nie posiada trzonu (u współczesnych) i składa się tylko z pierścienia kostnego. Drugi kręg – obrotowy, posiada ząb do połączenia z kręgiem pierwszym. Następne kręgi mają budowę typową dla kręgów szyjnych.
2. Piersiowy (Mostkowy) – kręgi opatrzone powierzchniami stawowymi dla żeber.
3. Lędźwiowy – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber.
4. Krzyżowy – Przeważnie 2 kręgi. Zrastają się za pośrednictwem żeber z miednicą.
5. Ogonowy – u niektórych kilka początkowych kręgów łączy się z krótkimi żebrami.
Kręgosłup jaszczurek jest w zasadzie podzielony na cztery odcinki: szyjny (8 kręgów), mostkowo-lędźwiowy (tułowiowy) (22 kręgi), krzyżowy (2 kręgi) i ogonowy (kilkadziesiąt kręgów). U beznogich jaszczurek i węży występują tylko odcinki tułowiowy i ogonowy; nie ma mostka. U żółwi wyróżnia się odcinki szyjny, tułowiowy i krzyżowy, które są zrośnięte z płytkami kostnymi puklerza oraz ogonowy. Żebra są zrośnięte z płytkami kostnymi pancerza, więc nie ma ruchomej klatki piersiowej. Kręgi gadów są przeważnie przodowklęsłe (u żółwi tyłowklęsłe)
Szkielet pasów i kończyn
Kończyny gadów są dobrze rozwinięte, zredukowane lub brak ich zupełnie. U gadów posiadających kończyny pas barkowy jest dobrze rozwinięty i składa się z kości kruczej, przedkruczej, łopatki i obojczyka. Pas miednicowy tworzy zamknięty pierścień otaczający otwór miednicowy. Złożony jest z 2 kości bezimiennych, które łączą się z kręgami krzyżowymi oraz ze sobą tworząc spojenie łonowe i kulszowe. Każda kość bezimienna złożona jest z kości biodrowej, kulszowej i łonowej. U węży i beznogich jaszczurek szkielet pasów barkowego i miednicowego jest przeważnie zredukowany i pozostają części szczątkowe. Przednia kończyna składa się z kości ramieniowej, kości przedramieniowej (tworzą ją kości: łokciowa i promieniowa) i kości ręki (tworzą ją: nadgarstek, śródręcze i kości palców). Kończyna tylna zbudowana jest z kości udowej, kości podudowej (kość piszczelowa i kość strzałkowa) i kości stopy (tworzą ją: stęp, śródstopie i kości palców).
Uzębienie
Brak u żółwi, u pozostałych dobrze rozwinięte. Zęby większości gadów, oprócz agam i kameleonów, podlegają stałej wymianie (polifiodontyzm). Wyróżniane są trzy typy osadzenia:
akrodontyczne – osadzone podstawą na kościach szczęki lub żuchwy (u niektórych jaszczurek, np. Agam)
pleurodontyczne – przytwierdzone z boku kości (u niektórych jaszczurek, np. legwanów)
tektodontyczne – osadzone w zębodołach (tylko krokodyle)
Zęby mogą występować na kościach szczękowych, żuchwie, lemieszu, kościach podniebiennych i skrzydlastych (formy prymitywne) lub na kościach szczękowych i żuchwie (formy młodsze filogenetycznie). U niektórych są podobne do siebie (homodontyzm), a u innych zróżnicowane (heterodontyzm).
Układ mięśniowy
Umięśnienie gadów jest bardziej zróżnicowane niż umięśnienie kręgowców niższych. Charakteryzuje się:
silnym zanikiem metamerii mięśniowej
rozwinięciem się mięśni szyjnych
rozwojem mięśni międzyżebrowych, odgrywających ważną rolę w mechanizmie oddychania (nie ma tych mięśni u żółwi – jako mięsień oddechowy funkcjonuje u nich mięsień poprzeczny brzucha)
skomplikowaną muskulaturą kończyn
Układ pokarmowy
Układ pokarmowy zaczyna się jamą gębową, wyraźnie odgraniczoną od gardzieli. U żółwi i krokodyli występuje kostne podniebienie oddzielające przewody nosowo-gardzielowe od jamy gębowej. Na dnie jamy gębowej leży język spełniający różne funkcje u różnych gatunków. W jamie gębowej znajdują się też gruczoły; najczęściej występującymi są gruczoły przyżuchwowe, językowe i wargowe, których wydzielina zwilża pokarm. U niektórych gatunków występują gruczoły jadowe. Za gardzielą znajduje się przełyk, prowadzący do wyraźnie wyodrębnionego żołądka. Za żołądkiem mieści się jelito cienkie, którego przedni odcinek – dwunastnica – tworzy charakterystyczną pętlę, w której znajduje się trzustka. Przewód trzustkowy wpada do dwunastnicy w tym samym miejscu co przewód wątrobowy. Wątroba jest płatowata i posiada woreczek żółciowy. Na granicy jelita cienkiego i grubego znajduje się zaczątkowe jelito ślepe. Jelito grube łączy się z kloaką, która dzieli się na 3 części: część, w której gromadzi się kał; część, do której uchodzą moczowody i przewody płciowe oraz część przechodzącą w ujście kloaki.
Układ oddechowy
Układem oddechowym większości gadów są pofałdowane płuca. Wentylację płuc uwydatniają ruchy klatki piersiowej. U węży i padalców jedno płuco ulega redukcji, a drugie jest wydłużone i może tworzyć worek powietrzny. Powietrze do płuc dostaje się przez szczelinę krtaniową oraz przez tchawicę rozdzielającą się na oskrzela i oskrzeliki.
Płuca krokodyli są gąbczaste. Powietrze przemieszcza się w nich tylko w jednym kierunku jak u ptaków.
Układ krwionośny
Układ krwionośny składa się z serca i naczyń krwionośnych. Serce zbudowane jest z dwóch przedsionków oraz komory podzielonej niepełną przegrodą na dwie części. W czasie skurczu przegroda przylega do górnej części serca, więc następuje dobre oddzielenie krwi żylnej od tętniczej. Jedynie u krokodyli przegroda jest pełna (serce z dwóch przedsionków i dwóch komór). Zatoka żylna gadów jest słabo rozwinięta. Z komory wychodzi pień tętniczy podzielony na 3 tętnice: tętnicę płucną (wychodzi z prawej komory i dzieli się na 2 gałęzie), aortę lewą i aortę prawą. Aorta prawa wychodzi z lewej komory i odchodzą od niej tętnice szyjne i tętnice podobojczykowe (u większości gadów), unaczyniające głowę i kończyny przednie. Aorta lewa wychodzi z komory prawej. Obie aorty łączą się w aortę grzbietową, od której odchodzą tętnice do narządów wewnętrznych, mięśni tułowia, kończyn tylnych i ogona. Do prawego przedsionka ujście mają 2 żyły główne i żyła tylna. Do lewego przedsionka wpadają 2 żyły płucne.
Układ chłonny
Układ chłonny jest dobrze rozwinięty. Złożony jest z pni chłonnych, zatok i serc limfatycznych. Śledziona leży w krezce w pobliżu żołądka.
Układ wydalniczy
W czasie rozwoju zarodkowego funkcjonują pranercza, a u gadów dorosłych nerka ostateczna. U samic pranercza ulegają całkowitemu zanikowi, a u samców przekształcają się w najądrze. Od nerek odchodzą moczowody, którymi do kloaki spływa mocz. Do kloaki otwiera się też pęcherz moczowy, który występuje jednak tylko u żółwi i jaszczurek. Ostatecznymi produktami przemian białkowych mogą być amoniak, mocznik lub kwas moczowy, w zależności od środowiska w jakim dany gatunek żyje. Amonioteliczne są na przykład krokodyle, a urikoteliczne jaszczurki, węże i większość żółwi żyjących na lądzie.
Układ rozrodczy i rozmnażanie
Układ rozrodczy żeński złożony jest z parzystych jajników oraz jajowodów uchodzących do kloaki. Układ rozrodczy męski zbudowany jest z jąder, które u jaszczurek mają owalny kształt, a u węży kształt wydłużonych wałeczków. Wychodzą z nich kanaliki tworzące najądrza, z którego wychodzą nasieniowody łączące się z kloaką. U wszystkich samców oprócz hatterii występuje narząd kopulacyjny.
Jaja są typu polilecytalnego – zawierają duże ilości żółtka w osłonkach pergaminowatych, a u żółwi i krokodyli w wapiennych skorupkach. Zapłodnienie wewnętrzne, jajorodne, jajożyworodne lub żyworodne, rozwój prosty, zarodki tworzą błony płodowe – owodniowce.
Układ nerwowy i narządy zmysłów
Kresomózgowie podzielone jest na dwie półkule (dobrze rozwinięte), kora mózgowa dobrze rozwinięta, międzymózgowie małe i słabo rozwinięte, obecne szyszynka i przysadka, śródmózgowie zawiera ośrodki wzrokowe i słuchowe, móżdżek nieduży, ale dobrze rozwinięty, rdzeń przedłużony (zamózgowie) posiada esowate wygięcie. U jaszczurek i hatterii występuje narząd ciemieniowy, reagujący na temperaturę i promienie świetlne. Nerwy rdzeniowe tworzą 2 sploty: barkowy i miednicowy. Dobrze rozwinięty jest układ współczulny.
Wrażenia węchowe są odbierane przez zakończenia nerwowe znajdujące się w części węchowej jamy nosowo-gardzielowej oraz przez narząd Jacobsona odchodzący od górnej części jamy gębowej.
Oczy zaopatrzone są w 3 powieki: górną, dolną i migawkową. U niektórych gadów powieki zrastają się tworząc przezroczysty okular. Akomodacja zachodzi dzięki zmianie kształtu i przesuwaniu się soczewki. Uczestniczy w tym procesie mięsień rzęskowy. W twardówce występują płytki kostne, które tworzą charakterystyczny pierścień. W ciało szkliste wnika tzw. grzebień.
Narząd słuchu jaszczurek składa się z ucha wewnętrznego i środkowego, które łączy się z gardzielą przewodami Eustachiusza. W uchu środkowym znajduje się strzemiączko. Ucho to przykryte jest błoną bębenkową. Błędnik błoniasty (ucho wewnętrzne) różnicuje się i tworzy ślimak. U węży nie ma jamy bębenkowej, ale występuje kostka słuchowa.
Ewolucja gadów
W karbonie z najprymitywniejszych owodniowców niezależnie powstały synapsydy, w których czaszce występował jeden (dolny) otwór skroniowy za każdym okiem, oraz zauropsydy. Synapsydy były dominującą grupą kręgowców lądowych w okresie permu i na początku triasu; w erze mezozoicznej dały początek ssakom.
Zauropsydy rozdzieliły się na dwie główne linie ewolucyjne: anapsydy, charakteryzujące się czaszką pozbawioną otworów skroniowych, oraz diapsydy. Wśród anapsydów pojawiły się m.in.: parejazaury, wymarłe na przełomie permu i triasu, oraz nadrodzina Procolophonoidea wymarła pod koniec triasu. Z kolei diapsydy wykształciły czaszkę z dwoma parami otworów skroniowych (pary: dolna i górna). Dzięki obecności otworów skroniowych czaszka była lżejsza, a mięśnie miały więcej miejsca; w rezultacie szczęka stawała się silniejsza i bardziej ruchliwa. Diapsydy rozdzieliły się na kilka linii ewolucyjnych, w tym m.in. grupę Ichthyopterygia (choć z analiz kladystycznych Mercka z 1997 r. oraz Modesto, Reisza i Scott z 2011 r. wynika, że Ichthyopterygia to bazalne archozauromorfy, zaś z analiz kladystycznych przeprowadzonych przez Maischa, 2010 wynika, że Ichthyopterygia mogły należeć do anapsydów) oraz klad Sauria, obejmujący dwie główne linie:
lepidozauromorfy, do których należą współczesne lepidozaury – węże, jaszczurki, amfisbeny i hatterie; większość autorów zalicza do tej grupy także wymarłe morskie zauropterygi (choć z analiz Mercka z 1997 r. oraz Modesto, Reisza i Scott z 2011 r. wynika, że zauropterygi są bazalnymi archozauromorfami)
archozauromorfy, obecnie reprezentowane tylko przez krokodyle i ptaki, ale wcześniej do tej grupy należały m.in.: pterozaury i dinozaury
Przedmiotem sporów pozostaje pozycja filogenetyczna żółwi. Tradycyjnie były one zaliczane do anapsydów i uznawane za potomków Procolophonoidea lub parejazaurów albo za takson siostrzany do eunotozaura. Niektóre analizy filogenetyczne sugerują jednak, że w rzeczywistości są one diapsydami należącymi do kladu Sauria. Analizy wykorzystujące cechy morfologiczne wskazują na przynależność żółwi do lepidozauromorfów, generalnie sugerując bliskie pokrewieństwo z zauropterygami (choć w analizie Müllera, 2004 żółwie są bliżej spokrewnione z lepidozaurami niż z zauropterygami); większość analiz opierających się na badaniach genetycznych sugeruje przynależność żółwi do archozauromorfów, jednak z analizy Lysona i współpracowników (2011) wynika ich bliższe pokrewieństwo z lepidozaurami.
Kladogram ilustrujący uproszczone „drzewo rodowe” gadów według Laurina i Gauthiera (1996), za Tree of Life Web Project:
Systematyka
Liczbę gatunków gadów żyjących współcześnie szacuje się na ponad 10 tys. i zalicza do czterech rzędów:
Crocodilia – krokodyle (25 gatunków)
Rhynchocephalia – sfenodonty (hatteria) (1 gatunek)
Squamata – łuskonośne (jaszczurki, amfisbeny i węże) (9863 gatunki)
Testudines – żółwie (344 gatunki)
W Polsce żyje 9 gatunków.
Systematyka gadów nie jest ostatecznie ustalona.
Żółwie posiadają pokryte płytkami skorupy, zamykające ich ciała z dołu i z góry. Do skorupy przyrośnięte są żebra. Nie mają zębów. Pysk zakończony mocnym rogowym dziobem.
Węże i jaszczurki mają ciało wydłużone, pokryte łuskami lub tarczkami, duży pysk, język przeważnie rozdwojony. Jaszczurki mają przeważnie cztery kończyny (ale np. padalec nie ma kończyn), a węże nie mają ich wcale.
Krokodyle i aligatory są podobne do jaszczurek – wielkie, o skórze pokrytej twardymi, dużymi łuskami. Mają wielkie pyski i liczne zęby. U większości nozdrza znajdują się na szczycie głowy.
Gady (Reptilia)
Taksony oznaczone znakiem * są przedstawicielami większych kladów, do których zostały zaliczone poniżej, ale o niepewnej pozycji filogenetycznej w obrębie tych kladów. Taksony oznaczone znakiem zapytania są uznawane za przedstawicieli większych kladów, do których zostały zaliczone poniżej, jedynie przez część autorów.
Gromada: synapsydy (Synapsida), gady ssakokształtne
Podrząd: Caseasauria
(bez rangi): Eupelycosauria
?Rodzina: Varanopidae
Rodzina: Ophiacodontidae
Rodzina: Edaphosauridae
(Ranga niepewna): Sphenacodontia
Rodzina: Sphenacodontidae
Rząd: terapsydy (Therapsida)
* Podrząd: Biarmosuchia (być może takson parafiletyczny)
* Podrząd: Dinocephalia
* Podrząd: Anomodontia
* (bez rangi): teriodonty (Theriodontia), gady ssakozębne
Podrząd: gorgonopsy (Gorgonopsia)
(bez rangi): Eutheriodontia
Podrząd: Therocephalia
Podrząd: cynodonty (Cynodontia)
(bez rangi): ssakokształtne (Mammaliaformes)
[Gromada: ssaki (Mammalia)] (filogenetycznie)
Gromada: gady (Reptilia sensu Modesto i Anderson, 2004, syn. Sauropsida)
* (bez rangi): Testudinata sensu Joyce, Parham i Gauthier, 2004
Rząd: żółwie (Testudines) sensu Joyce, Parham i Gauthier, 2004
Podrząd: żółwie skrytoszyjne (Cryptodira)
Podrząd: żółwie bokoszyjne (Pleurodira)
* (bez rangi): Parareptilia
?Rząd: mezozaury (Mesosauria)
Rodzina: Millerettidae
(bez rangi): Procolophonomorpha
* Nadrodzina: Lanthanosuchoidea
Rodzina: Nyctiphruretidae
Rodzina: Bolosauridae
(bez rangi): Procolophonia
Nadrodzina: Procolophonoidea
Rodzina: Owenettidae
Rodzina: Procolophonidae
?Rodzina: Nycteroleteridae
Rodzina: Pareiasauridae
(bez rangi): Eureptilia
Rodzina: Captorhinidae
Rodzina: Protorothyrididae (być może takson parafiletyczny)
Podgromada: Diapsydy (Diapsida)
Rząd: Araeoscelida (syn. Araeoscelidia)
(bez rangi): Neodiapsida sensu Reisz, Modesto i Scott, 2011
* Rodzina: Longisquamidae
* Rodzina: Coelurosauravidae
* Rodzina: Drepanosauridae
* Rodzina: Claudiosauridae
* Rodzina: Tangasauridae
* Rodzina: Younginidae
* Rodzina: Kuehneosauridae
* Rząd: Choristodera
* (bez rangi) Ichthyosauromorpha
Rząd: Hupehsuchia
(bez rangi) Ichthyosauriformes
Nadrząd: Ichthyopterygia
Rząd: ichtiozaury (Ichtiosauria)
* (bez rangi) Thalattosauria sensu Liu i Rieppel, 2005 (syn. Thalattosauriformes)
(bez rangi): Sauria sensu Gauthier, Kluge i Rowe, 1988
* Rodzina: Helveticosauridae
* Rodzina: Saurosphargidae
* Nadrząd: zauropterygi (Sauropterygia)
Rząd: plakodonty (Placodontia)
(bez rangi): Eosauropterygia
* Podrząd: Pachypleurosauria (być może takson parafiletyczny)
Rząd: notozaury (Nothosauria)
(bez rangi): Pistosauroidea
Rodzina: Pistosauridae
Rząd: plezjozaury (Plesiosauria)
Infragromada: Lepidosauromorpha
(bez rangi): Lepidosauriformes
Nadrząd: lepidozaury (Lepidosauria)
Rząd: sfenodonty (Sphenodontia)
Rząd: łuskonośne (Squamata)
Podrząd: jaszczurki (Lacertilia) (Takson parafiletyczny)
Podrząd: amfisbeny (Amphisbaenia syn. Annulata)
Podrząd: węże (Serpentes syn. Ophidia)
Infragromada: Archosauromorpha sensu Dilkes, 1998
* Rodzina: Tanystropheidae
* (bez rangi) Allokotosauria
Rodzina: Azendohsauridae
Rodzina: Trilophosauridae
* Rząd: rynchozaury (Rhynchosauria)
(bez rangi): Archosauriformes (Archosauria sensu Benton, 2005.)
Rodzina: Proterosuchidae
* Rodzina: Erythrosuchidae
* Rodzina: Euparkeriidae
* Rodzina: Proterochampsidae
* Rodzina: Doswelliidae
* Rząd: fitozaury (Phytosauria syn. Parasuchia)
(bez rangi): archozaury (Archosauria), gady naczelne sensu Gauthier, 1986
(bez rangi): Pseudosuchia sensu Gauthier, 1986
* Rodzina: Ornithosuchidae
* Rodzina: Erpetosuchidae
* Rodzina: Stagonolepididae
* Rodzina: Gracilisuchidae
* Rodzina: Poposauridae
* Rodzina: Prestosuchidae
* Rodzina: Rauisuchidae
Nadrząd: Crocodylomorpha
(bez rangi): Crocodyliformes (Crocodylia sensu Benton, 2005)
Rząd: krokodyle (Crocodilia, syn. Crocodylia) sensu Brochu, 2003
(bez rangi): Avemetatarsalia
(bez rangi): Aphanosauria
Rząd: pterozaury (Pterosauria), gady latające
(bez rangi): Dinosauromorpha
(bez rangi): Dinosauriformes
Nadrząd: dinozaury (Dinosauria)
Gromada: ptaki (Aves)
Starsza postać
Klasyfikacja gadów podana w Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta:
Gromada: Reptilia – gady
Podgromada: Anapsida
Rząd: Cotylosauria – kotylozaury
Rząd: Chelonia – żółwie
Podgromada: Ichthyopterygia – ichtiozaury
Rząd: Ichthyosauria
Podgromada: Synaptosauria
Rząd: Protorosauria
Rząd: Sauropterygia
Podgromada: Lepidosauria
Rząd: Eosuchia
Rząd: Rhynchocephalia – hatterie
Rząd: Squamata – łuskonośne
Lacertilia – jaszczurki
Ophidia – węże
Podgromada: Archosauria
Rząd: Thecodontia
Pseudosuchia
Parasuchia
Rząd: Crocodilia – krokodyle
Rząd: Pterosauria – pterozaury
Dinosauria – dinozaury
Rząd: Saurischia
Rząd: Ornitischia
Podgromada: Synapsida
Rząd: Pelycosauria – pelykozaury
Rząd: Therapsida syn. Theriodontia
Rząd: Ictidosauria – iktidozaury
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/reptilia/amniota.html
http://www.reptile-database.org/ |
1889 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg%20Ohm | Georg Ohm | Georg Simon Ohm (ur. 16 marca 1789 w Erlangen, zm. 6 lipca 1854 w Monachium) – niemiecki fizyk doświadczalny i matematyk, profesor politechniki w Norymberdze (1833–1849) i Uniwersytetu w Monachium (od 1849). Laureat Medalu Copleya (1841).
Ohm to autor prawa fizycznego nazwanego prawem Ohma.
Życiorys
W roku 1811 uzyskał doktorat z matematyki na uniwersytecie w Erlangen (podobnie jak jego młodszy brat Martin (1792–1872), późniejszy profesor matematyki na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie) i przez krótki okres był wykładowcą tego przedmiotu. Z powodu niskiej pensji i braku perspektyw kariery został nauczycielem matematyki i fizyki. W roku 1825 porzucił szkołę i zajął się eksperymentalną pracą badawczą w celu uzyskania stanowiska na uczelni. Po zainteresowaniu się fizyką napisał prace głównie z zakresu elektryczności i akustyki. Sformułował (1827) prawo opisujące związek pomiędzy natężeniem prądu elektrycznego a napięciem elektrycznym, znane współcześnie jako prawo Ohma. Badał nagrzewanie się przewodników przy przepływie prądu elektrycznego. Znalazł zależność oporu od formy geometrycznej przewodnika. W 1843 stwierdził, że najprostsze wrażenie słuchowe jest wywołane drganiami harmonicznymi. Jego prace, pisane skomplikowanym matematycznym językiem, długo nie były uznawane przez współczesnych mu fizyków.
Został pochowany na Starym Cmentarzu Południowym w Monachium.
Upamiętnienie
Na jego cześć jednostce rezystancji nadano nazwę om.
Przypisy
Bibliografia
Niemieccy fizycy XIX wieku
Niemieccy fizycy doświadczalni
Niemieccy elektrodynamicy
Elektrodynamicy klasyczni
Niemieccy matematycy XIX wieku
Laureaci Medalu Copleya
Ludzie upamiętnieni nazwami jednostek SI
Ludzie urodzeni w Erlangen
Urodzeni w 1789
Zmarli w 1854
Pochowani na Starym Cmentarzu Południowym w Monachium |
1890 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gracjan%20%28cesarz%20rzymski%29 | Gracjan (cesarz rzymski) | Gracjan, Gratianus, Flavius Gratianus Augustus (ur. 18 kwietnia 359 w Sirmium, zm. 25 sierpnia 383 pod Lugdunum) – cesarz zachodniorzymski od 375, syn Walentyniana I i jego pierwszej żony – Sewery.
Tytuł augusta otrzymał w 367 roku, po objęciu władzy mianował współrządcą swego czteroletniego brata przyrodniego – Walentyniana II.
1 stycznia 367 objął konsulat wraz z Dagalaifem. W tym samym roku w Ambianum Walentynian ogłosił go cesarzem. Mniej więcej w tym czasie retor i poeta Auzoniusz został wychowawcą Gracjana na dworze w Trewirze. Rok później Gracjan wyprawił się z Walentynianem na Alamanów, wyprawa zakończyła się zwycięstwem pod Solicinium.
Prawdopodobnie w 370 uczestniczył w wyprawie, która dotarła do źródeł Dunaju. Wydarzenie to zostało opisane przez Auzoniusza w poemacie Mozela. W 371 objął swój drugi konsulat wraz z Petroniuszem Probusem. Trzy lata później został konsulem wraz z Ekwicjuszem oraz ożenił się z Konstancją, pogrobową córką cesarza Konstancjusza II.
W 377 roku wysłał komesa Frigeridusa do Tracji, by wspomóc wschodniorzymskiego cesarza Walensa w walce ze zrewoltowanymi Gotami. Rok później odniósł zwycięstwo nad Alamanami pod Argentią i wyruszył na wschód do walki z Gotami. Walens, nie czekając na posiłki, wydał Gotom bitwę pod Adrianopolem, w której poniósł śmierć. Gracjan został wtedy jedynowładcą Imperium Romanum. Był pierwszym z cesarzy chrześcijańskich, który odmówił przyjęcia tytułu pontifex maximus. W 380 objął konsulat wraz z Teodozjuszem, razem z nim wydał Edykt tesaloński. Rok później przeniósł swój dwór do Mediolanu. W 382 usunął ołtarz bogini Wiktorii z sali posiedzeń senatu i odebrał dotacje państwowe świątyniom pogańskim mimo sprzeciwu Symmacha, prefekta miasta Rzymu.
W 383 po śmierci Konstancji Gracjan ożenił się z Letą. W tym samym roku wybuchł bunt legionów stacjonujących w Brytanii pod dowództwem Magnusa Maximusa. Wojska Gracjana spotkały armię uzurpatora pod Lutecją (Paryżem), jednak nie doszło do bezpośredniego starcia. Gracjan, niedoświadczony dowódca opuszczony przez armię, uciekł na południe. 25 sierpnia został pochwycony i zabity w Lugdunum przez Adragancjusza, współpracownika Maksymusa.
Imię Gratianus nosił również rzymski uzurpator z Brytanii, rządzący w latach 406-407.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w 359
Zmarli w 383
Dynastia walentyniańska |
1892 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giga | Giga | Giga (G) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 = 109(miliard).
Giga a gibi
W informatyce często używa się jednostki gigabajt jako 1024 MB, jednak, aby uniknąć nieporozumień powinno się używać gigabajta jako 1000 MB, a gibibajta jako 1024 MiB (zob. przedrostek dwójkowy). Należy jednak zauważyć, że producenci pamięci RAM używają jednostki gigabajta, jako 1024 MiB, natomiast producenci dysków twardych, jako 1000 MB, w zależności od przyjętej strategii marketingowej.
Przypisy
Przedrostki wielokrotności jednostek |
1893 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gramatura%20papieru | Gramatura papieru | Gramatura papieru – masa (pot. „ciężar”) wyrobu papierniczego wyrażona w gramach na metr kwadratowy czy dawniej (w krajach anglosaskich) w funtach na ryzę.
Pośrednio parametr ten przekłada się na grubość papieru: najczęściej papier o gramaturze 100 g/m² ma grubość 0,1 mm (z dokładnością ok. 20%). Dokładna grubość zależy jednak od jego wolumenu i np. w przypadku tzw. papierów objętościowych ten przelicznik nie ma już zastosowania.
W przypadku papieru na okładki, foldery, opakowania itp., wrażenie większej gramatury (a więc papieru grubszego, sztywniejszego) osiągnąć można przez lakierowanie lub laminowanie.
Gramaturę określa się przez pomiar masy próbki papieru o określonej powierzchni. Próbkę przed pomiarem powinno poddać się klimatyzacji w pomieszczeniu o temperaturze 23±1 °C i wilgotności względnej 50±2%.
Bibliografia
Papier |
1894 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GIMP | GIMP | GIMP () – bezpłatny, otwartoźródłowy program do edycji grafiki rastrowej. Pozwala na operacje takie jak m.in. retusz, skalowanie, rysowanie, dodawanie tekstu, umożliwiając pracę na i , dostosowywanie interfejsu czy tworzenie skryptów automatyzujących niektóre czynności.
Program udostępniany jest na licencji w wersji 3. GIMP wchodzi w skład projektu . Dostępny jest na systemy POSIX (m.in. macOS i Linux) oraz Windows (także w Sklepie Microsoft). Jego funkcjonalność może zostać rozszerzona z użyciem dodatków, takich jak oficjalny () ułatwiający tworzenie animacji.
Funkcjonalność
Podstawowe funkcje
GIMP umożliwia operacje takie jak:
rysowanie
liczne pędzle i ołówki
narzędzie klonowania
zaawansowany edytor gradientów
obsługa niestandardowych pędzli
zaawansowana obróbka zdjęć
obsługa przezroczystości
możliwość pracy na warstwach i kanałach
cofanie i powtarzanie czynności
obracanie, przerzucanie, skalowanie i zmiana perspektywy
edytowanie tekstu
zaznaczanie prostokątne, eliptyczne lub niestandardowe
obsługa ścieżek
operacje na plikach
eksport plików graficznych w wielu formatach
import grafiki wektorowej
zapis w autorskim formacie (.xcf)
Maksymalny rozmiar pliku jest teoretycznie nielimitowany i ograniczony wyłącznie przestrzenią dyskową. Uruchomiona może być nieskończona liczba zdjęć w tym programie jednocześnie. Obsługiwane są motywy GTK pozwalające na zmianę wyglądu interfejsu i ikon.
Dodatki
Możliwości programu mogą zostać rozszerzone przez dodatki, które można znaleźć między innymi na podstronie projektu. Często uzupełniają one program o oczekiwane przez wielu funkcje, takie jak obsługa przestrzeni barw CMYK (wtyczka Separate+) czy zaawansowana wsadowa edycja zdjęć (m.in. BIMP). Popularnymi dodatkami są również UFRaw (pozwalający na edycję obrazów RAW), G'MIC (dodający liczne filtry i efekty) i GAP (ułatwiający tworzenie animacji). GIMP pozwala na proste tworzenie własnych skryptów w językach Scheme (oparty na Lispie), Perl, Python i Ruby.
Maskotka projektu
Maskotką projektu jest kojot Wilber. Został on utworzony przez Tuomasa Kuosmanena w 1997 roku. Jego odzwierciedlenie pojawiło się między innymi w grach i Warmux. Dostępny jest „zestaw konstrukcyjny” pozwalający na utworzenie własnej wersji Wilbera, np. ubranie go.
W logo programu umieszczono Wilbera trzymającego w ustach pędzel.
GIMP a Photoshop
GIMP często nazywany jest darmowym odpowiednikiem komercyjnego Photoshopa. Nie jest to założeniem projektu, który ma na celu utworzenie zaawansowanego edytora grafiki, niekoniecznie zastępującego produkt firmy Adobe. Liczne podobieństwa do Photoshopa spowodowane są staraniami o utworzenie wygodnego interfejsu. Powstają jednak liczne motywy, dodatki czy profile skrótów klawiszowych upodabniających GIMP-a do Photoshopa.
Historia
Początki
Pod koniec lipca 1995 roku Peter Mattis zapytał na kilku grupach dyskusyjnych związanych z aplikacjami linuksowymi i X Window System, jakie funkcje chętnie zobaczyliby w programie do obróbki grafiki członkowie tych grup. Zasugerował, że tworzy tego typu program. 21 listopada tego roku Mattis ogłosił wydanie pierwszej publicznej bety programu The GIMP (który wkrótce został przemianowany na GIMP). Napisany został wspólnie ze Spencerem Kimballem. Wymagał on biblioteki Motif. Posiadał wtedy funkcje będące podstawą dla następnych wersji programu. Następna główna wersja programu nosiła numer 0.54 i zawierała liczne poprawki błędów i nowe funkcje. W tym czasie ujawniono plany na przyszłość projektu, takie jak odejście od biblioteki Motif.
Wraz z wydaniem rozwojowym 0.60, rozpoczęto korzystanie z autorskiej biblioteki () i (), później przemianowanych na GTK+. W tym czasie zmieniono też znaczenie nazwy projektu. W międzyczasie utworzono listę mailingową dla programistów GIMP-a. Użytkownicy zaczęli tworzyć poradniki przedstawiające funkcje tego programu. Powstał oficjalny rejestr wtyczek.
Wydanie 1.0
W roku 1998, z pomocą społeczności korzystającej z utworzonego w 1997 roku kanału IRC #gimp, została wydana wersja 1.0 GIMP-a. Zawierała ona funkcje dodane podczas rozwoju wersji rozwojowej 0.99. Dla ułatwienia wspólnej pracy nad kodem źródłowym programu, rozpoczęto korzystanie z systemu kontroli wersji CVS. W 2000 roku została wydana wersja 1.2, w której usprawniono interfejs użytkownika.
Wydania 2.x
W 2004 roku został wydany GIMP w wersji 2.0. Interfejs został przeportowany na 2 wersję GTK+, dodano wiele narzędzi, pracę na kartach i dokowanie paneli, wsparcie kolorów CMYK, usprawniono edycję tekstu. Wersja 2.2 dodała wsparcie wtyczek, edycję skrótów klawiaturowych, usprawniono również funkcję oraz kopiowanie i wklejanie do zewnętrznych aplikacji. W wersji 2.4 dodano możliwość zarządzania paletami kolorów, zmianę rozmiaru pędzli, nowy zestaw ikon i zwiększono liczbę obsługiwanych formatów plików. Wersja 2.6 zaczęła używać biblioteki GEGL. Zaczęto pracę nad usprawnieniem interfejsu. W roku 2009 kod źródłowy GIMP-a został przeniesiony na system kontroli wersji Git.
Wersja stabilna 2.8 dodała tryb pracy w jednym oknie, możliwość grupowania warstw i wiele innych funkcji.
Dokumentacja
13 kwietnia 1997 roku powstała nieistniejąca już strona GIMP News zawierająca informacje dotyczące rozwoju projektu. Utworzono również działający do dziś, oficjalny rejestr wtyczek oraz listę błędów występujących w aktualnej wersji programu.
Do każdej stabilnej wersji programu dołączany system pomocy przedstawiający funkcje programu, dostępny przy użyciu przycisku . Ze strony projektu można bezpłatnie pobrać dostępny w 17 językach podręcznik użytkownika. Na dzień 12 stycznia 2024 r. ostatnie polskie tłumaczenie dla wersji 2.4.
Rozwój i przyszłość projektu
Cykl rozwojowy programu
Główne wydania programu oznaczane są pierwszą liczbą w nazwie wersji. Następna liczba oznacza numer mniejszego wydania. Nieparzysta oznacza wersję rozwojową, a parzysta stabilną. Poza tym, niektóre funkcje będące we wczesnej fazie posiadają własne gałęzie, na których są one rozwijane. Projekt korzysta z systemu zarządzania wersjami Git, który zastąpił wcześniej używany CVS.
Na przełomie 2016–2017 dwóch programistów pracujących nad rozwojem GIMP-a rozpoczęło zbiórkę pieniędzy przeznaczonych na rozwój projektu z użyciem platformy Patreon. Jeden z nich zajmuje się głównie biblioteką GEGL, drugi odpowiedzialny jest za rozwój tworzenia animacji w tym programie.
GIMP 2.10
W zapowiedzianej na rok 2017 wersji 2.10 pojawiła się między innymi obsługa pędzli darmowego programu malarskiego myPaint, oraz integracja z cyfrową ciemnią . Zostaną wprowadzone liczne poprawki dla użytkowników tabletów graficznych. Planowana jest optymalizacja kodu i usprawnienie wyglądu. Większość z zapowiadanych zmian jest dostępna w wersji rozwojowej 2.9.5.
Edycja pod systemy Windows wersji 2.10 wymaga systemu Microsoft Windows 7 lub nowszego (32 i 64 bity).
GIMP 3.0 i następne wydania
Głównym założeniem dla trzeciego głównego wydania programu jest całkowite przeniesienie interfejsu do biblioteki GTK3. Prace nad tym zadaniem odbywają się w gałęzi „gtk3-port”.
GIMP 3.2 prawdopodobnie wprowadzi nowe efekty i usprawnienia dotyczące warstw.
Inne planowane na przyszłość funkcje to m.in.:
zapisywanie historii edycji w pliku XCF
obsługa przestrzeni barw CMYK
usprawniona edycja tekstu
narzędzie kształtów.
Zobacz też
G'MIC – otwartoźródłowy framework udostępniany m.in. w formie dodatku do programu GIMP
Inkscape – darmowy program do tworzenia i edycji grafiki wektorowej
Krita – darmowy edytor grafiki rastrowej oparty na bibliotece Qt, składnik projektu KDE
MyPaint – darmowy program do malowania farbami
Przypisy
GNOME
Edytory grafiki rastrowej
Oprogramowanie na licencji GNU GPL
Wolne oprogramowanie napisane w C |
1895 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gram | Gram | Gram, oznaczenie g – jednostka masy, jednostka podstawowa w układzie jednostek miar CGS (Centymetr Gram Sekunda).
Gram w układzie SI
Zobacz też
układ jednostek miar
układ SI
pozaukładowe jednostki miary
Przypisy
Jednostki miar masy
Jednostki CGS |
1896 | https://pl.wikipedia.org/wiki/G%20%28ujednoznacznienie%29 | G (ujednoznacznienie) | G – siódma litera alfabetu łacińskiego, dziesiąta litera alfabetu polskiego.
G
stała grawitacji (stała fizyczna)
giga – nazwa przedrostka w układzie SI oznaczającego mnożnik 109, np. gigaherc
nazwa dźwięku muzycznego
G – niemieckie czasopismo architektoniczne
G (Gly) – Glicyna
G – Moduł Kirchhoffa – współczynnik uzależniający odkształcenie postaciowe materiału od naprężenia
G – graficzny język programowania używany w LabVIEW
Punkt G – punkt Gräfenberga
białko G
G – umowny czas w wojsku
G – symbol Gabonu w międzynarodowym kodzie samochodowym
g
skrót jednostki masy – gram
przyspieszenie ziemskie
przeciążenie
– symbol IPA jednej ze spółgłosek
Zobacz też
skrót jednoliterowy |
1897 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Go | Go | Go (jap. 碁 – go lub 囲碁 – igo, chiń. 圍棋 – wéiqí, kor. 바둑 – baduk, paduk) – starochińska gra planszowa, popularna również w Korei i Japonii, a w ostatnich latach zdobywająca rosnącą popularność na całym świecie (w tym także w Polsce). Dla wielu ludzi, głównie ludzi Wschodu, go jest specyficznym połączeniem nauki, sztuki i sportu.
Historia
Legendarne początki go sięgają ponad 2000 lat p.n.e.; udokumentowane świadectwa istnienia tej gry są późniejsze. Najlepiej znane podanie głosi, że wymyślił ją cesarz Yao (2357–2255 p.n.e.), w celu kształcenia syna Dan Zhu. W księdze historycznej pod tytułem Shibenzuopian (Kronika. Sztuka Użytkowa), która powstała w Epoce Walczących Królestw (403 – 221 p.n.e.), zapisano, że „cesarz Yao wymyślił weiqi, żeby Dan Zhu uczył się dobra” (w Polsce znany popularyzator go Jan Lubos napisał na podstawie tej legendy bajkę O początkach go). Pierwsze udokumentowane wzmianki o grze Yi (pierwotna chińska nazwa weiqi) pochodzą dopiero z czasów dynastii Zhou (1122–221 p.n.e.).
Dzieło znanego chińskiego historyka Ban Gu (30–92 p.n.e.) Yi Zhi (Istota go) uznawane jest za pierwszy podręcznik do nauki go. Wraz z chińskimi nauczycielami pisma go dotarło do Japonii (V–VII w.).
Zasady
Zasady gry go:
Grę rozgrywa dwóch graczy na kwadratowej planszy (goban – 碁盤) przeciętej 19 liniami poziomymi i 19 liniami pionowymi tworzącymi 361 przecięć (skrzyżowań). Niekiedy – zwłaszcza w przypadku graczy początkujących – gra się także na planszach 13x13, a nawet tylko 9x9.
Gracze kładą na przemian czarne i białe kamienie na przecięciu linii.
Grę rozpoczyna gracz grający kamieniami czarnymi.
Celem gry jest otoczenie własnymi kamieniami, na pustej początkowo planszy, terytorium większego niż terytorium przeciwnika.
Kamieni raz postawionych na planszy nie przesuwa się, mogą natomiast zostać zbite przez przeciwnika.
Każdy kamień postawiony na planszy posiada co najmniej jeden oddech – puste sąsiednie skrzyżowania połączone z kamieniem prostym odcinkiem. Kamień stojący w rogu planszy ma dwa oddechy, na brzegu planszy – trzy, a w pozostałych miejscach cztery oddechy. Kamienie tego samego koloru stojące obok siebie i połączone liniami prostymi tworzą łańcuch, który ma wspólne oddechy – można je zbić albo wszystkie razem albo żadnego. Stojące obok siebie kamienie przeciwnego koloru zabierają sobie nawzajem po jednym oddechu. Kamień (lub łańcuch), któremu przeciwnik zabierze ostatni oddech zostaje zbity i zdjęty z planszy.
W celu uniknięcia nieskończonych cykli taka sama pozycja na planszy nie może zostać powtórzona (tzw. Reguła Superko).
Immanentną cechą go jest możliwość gry z wyrównaniem, umożliwiająca słabszym graczom rywalizację z silniejszymi: słabszy gracz (grający czarnymi) ustawia przed pierwszym ruchem przeciwnika pewną liczbę kamieni wynikającą z różnicy siły gry (handicap).
Mimo prostoty reguł umożliwiającej naukę gry nawet małym dzieciom, go jest grą bardzo trudną. Także pomiędzy graczami występują znaczne różnice siły.
Edward Lasker powiedział „Jeżeli szachy są królową gier, to go z pewnością jest ich cesarzem”.
Programy komputerowe do gry w go
W 2016 roku Google ogłosiło, że program komputerowy do gry w go wykorzystujący mechanizmy sztucznej inteligencji – AlphaGo, pokonał w październiku 2015 mistrza Europy w go, Fan Hui (Francja, 2 dan pro). Program pokonał Fan Hui 5-0. Spotkało się to z dużym odzewem międzynarodowej społeczności graczy w go, więc Google postanowiło pójść za ciosem. W marcu 2016 AlphaGo rozegrał mecz z jednym z najlepszych zawodników na świecie – Lee Sedolem (9 dan pro) z Korei Południowej. Lee Sedol rozegrał pięć partii z maszyną i wygrał zaledwie jedną. Google nie udostępniło jednak programu ani jego kodu, a artykuły nie pozwalają na odtworzenie tego sukcesu przez niezależnych programistów. Programiści Facebooka również poczynili postępy w tworzeniu programów wykorzystujących mechanizmy sztucznej inteligencji grających w tę grę. AlphaGo pokonało najlepszego gracza na świecie – Chińczyka Ke Jie, nie oddając żadnej partii. Program SI był w międzyczasie ciągle rozwijany i rozgrywał partie przez internet.
Przykładowy problem z gry
Zobacz też
Polskie Stowarzyszenie Go
Meijin – mistrz go – powieść Yasunariego Kawabaty, japońskiego laureata nagrody Nobla. Tworzą ją zebrane i przeredagowane reportaże, jakie autor napisał dla pewnej gazety na temat ostatniego pojedynku ostatniego mistrza rodu Hon’inbō.
Mistrzowie Polski w go
Przypisy
Linki zewnętrzne
Go w Polsce (na stronie Interaktywny Kurs gry)
Internetowa Akademia Go
Polskojęzyczne Wiki o go
Bajka o Początkach go
Sensei’s Library – największe Wiki na temat go
Historia Weiqi(Go)
Gry planszowe |
1898 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gda%C5%84sk | Gdańsk | Gdańsk (; ; ; ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską, największe pod względem powierzchni miasto w kraju. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego. Ośrodek gospodarki morskiej z drugim co do wielkości portem handlowym Morza Bałtyckiego.
Gdańsk z 486 345 mieszkańcami zajmuje szóste miejsce w Polsce pod względem liczby ludności, a pierwsze miejsce pod względem powierzchni – 683 km². Ośrodek aglomeracji trójmiejskiej, nazywaną też gdańską, wraz z Gdynią i Sopotem tworzą Trójmiasto.
Jest to miasto o ponadtysiącletniej historii, którego tożsamość na przestrzeni wieków kształtowała się pod wpływem różnych kultur. Gdańsk był również największym miastem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, miastem królewskim i hanzeatyckim, posiadał prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla, w XVI w. był najbogatszym w Rzeczypospolitej. Obywatelstwo Gdańska dawało przywilej do posiadania ziemi. Należał do niezależnego terytorium miasta Gdańska, położony był w drugiej połowie XVI wieku w województwie pomorskim. Miasto było też ważnym ośrodkiem kulturalnym. W latach 1920–1939 istniało autonomiczne miasto-państwo Wolne Miasto Gdańsk, pod ochroną Ligi Narodów. Gdańsk uznawany jest za symboliczne miejsce wybuchu II wojny światowej oraz początku upadku komunizmu w Europie Środkowej. W mieście działa wiele instytucji i placówek kulturalnych.
W Gdańsku odbywają się największe na świecie międzynarodowe targi bursztynu i wyrobów bursztynowych Amberif.
Geografia
Warunki naturalne
Miasto jest położone nad Zatoką Gdańską, u ujścia Motławy do Wisły. Gdańsk leży na Żuławach Wiślanych, nadbrzeżna jego cześć na Mierzei Wiślanej, a zachodnie jego krańce na Pobrzeżu Kaszubskim i Pojezierzu Kaszubskim. Położenie Gdańska w obrębie czterech odmiennych jednostek fizycznogeograficznych powoduje duże zróżnicowanie przestrzenne warunków środowiska przyrodniczego na jego terenie. Na ukształtowanie terenu, układ hydrograficzny i parametry klimatyczne wpływa ponadto położenie miasta w strefie nadmorskiej, charakteryzującej się specyficznym oddziaływaniem morza na środowisko przyrodnicze lądu.
Rozciągłość południkowa miasta wynosi 19,1 kilometra, a równoleżnikowa 33,9 kilometra.
Klimat
Klimat w rejonie Gdańska uzależniony jest od morza, które działa jak pompa cieplna – latem odbiera ciepło, a zimą je oddaje. Skutkiem tego wiosna zaczyna się stosunkowo późno (w maju), temperatury powietrza latem są niższe od średniej krajowej (odczuwaną temperaturę dodatkowo obniża bryza morska) choć słońce mocno nagrzewa wodę w Zatoce Gdańskiej (do 24 °C). Jesień ciepła i pełna słońca trwa do października, zimy natomiast są raczej łagodne (w niektóre zimowe miesiące nie ma ani dnia mrozu a znaczniejszy opad śniegu nie utrzymuje się zwykle na gruncie dużo dłużej niż przez dwa tygodnie w roku). Wiatry wieją z różnych stron zależnie od pory roku. W lecie najczęściej z zachodu i północnego zachodu, zimą od lądu. Charakterystyczne dla wybrzeża są też wiatry sztormowe, które zasadniczo wieją zimą i osiągają zawrotne prędkości.
Struktura użytkowania terenu
Zieleń miejska
Do zasobów przyrodniczych miasta należy duża powierzchnia zieleni. Tereny lasów i zieleni zajmują w Gdańsku łącznie 24% powierzchni całkowitej miasta. Do terenów zieleni zalicza się tereny leśne (4589 ha), zieleń miejską (592 ha) i ogrody działkowe (957 ha). Z terenów zieleni urządzonej największe znaczenie mają duże obszary parkowe. Na obszarze miasta znajduje się 21 miejskich, ogólnie dostępnych parków, zajmujących łącznie powierzchnię ponad 180 ha. Największymi są Park im. Ronalda Reagana (62 ha), Park im. Jana Pawła II (25 ha), Park Oruński (19 ha), Park Steffensa (13,6 ha), Park Oliwski (11,3 ha), Park Ferberów (11 ha), Park nad Opływem Motławy (11 ha), Park Brzeźnieński (ok. 10 ha) oraz m.in. Park Jelitkowski i tereny o charakterze parkowym wzdłuż al. Grunwaldzkiej we Wrzeszczu.
Obszary i obiekty przyrodnicze chronione
W Gdańsku znajdują się duże połacie lasu, rosnącego na obszarach o urozmaiconej rzeźbie terenu, obfitujących w liczne wzniesienia (wyniosłości morenowe) i doliny. Taka rzeźba terenu sprzyja występowaniu unikatowych dla tego regionu, podgórskich gatunków flory. W północno-zachodniej części miasta lasy te sąsiadują bezpośrednio z terenami mieszkalnymi i głównymi ośrodkami miejskimi. Obszary o dużym znaczeniu przyrodniczym i krajobrazowym znajdujące się na terenie Gdańska (w 2008 roku było to w sumie 6005 ha, czyli 22,9% powierzchni miasta) objęte są ochroną prawną w czterech obszarach chronionego krajobrazu (z których największe znaczenie ma południowa część Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego i znajdujące się na jego terenie Lasy Oliwskie), pięciu rezerwatach przyrody (położonych w obrębie wyżej wymienionych obszarów chronionych), dwóch zespołach przyrodniczo–krajobrazowych oraz w obrębie trzynastu użytków ekologicznych.
W granicach administracyjnych miasta znajdują się 184 pomniki przyrody: 146 pojedynczych drzew, 27 grup drzew, 1 aleja parkowa, 9 głazów narzutowych i 1 pomnik powierzchniowy – co plasuje Gdańsk w czołówce polskich miast pod względem ich liczby. Wśród drzew uznanych za pomniki przyrody najwięcej jest buków i dębów. Pomniki te miejscami skupione są blisko siebie, między innymi w rejonie starego Wrzeszcza, w parku Steffensa i w rejonie starej Oliwy.
Ochrona środowiska
Położenie miasta w bliskim sąsiedztwie morza i znacznych połaci lasu sprzyja czystości środowiska. W przeglądach większych aglomeracji Gdańsk plasuje się w Polsce jako najczystsze miasto zarówno pod względem czystości powietrza, jak i czystości wody dostarczanej przez sieć wodno-kanalizacyjną.
Historia
Nazwa
Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodzi ze spisanego po łacinie w 999 roku Żywotu świętego Wojciecha. Opisuje on wizytę biskupa Wojciecha na tym terenie wiosną 997 i tę datę często przyjmuje się umownie jako początek dziejów miasta, chociaż już w VII wieku była tu osada rybacka. W dokumencie tym Jan Kanapariusz nazwę Gdańska zapisał w zlatynizowanej formie urbe Gyddanyzc. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Gdanczk wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Lubiniu w 1281 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II.
W historycznych dokumentach nazwę miasta wzmiankowano w różnych językach oraz formach: Kdansk (1148), Gdansk (1173-86), Gdanzc (1178), Gdantz (1198), Danzk, Danzc (1209), Gdanizc (1220), Dancek, Danczk (1224), Gdancz (1235), Gdanzc (1238), in Danzeke (1248), Gdanzke (1267), Gdansk (1268), Danczk (1279), de Dancezc (1281), Gdanchek, Gdanchez (1283), Dantzig (1292), Gdantzik (1295), Gedani (1303), in civitate Gdansco (1310), Danzich (1310), Gdantczk (1325), Danzk (1342), Danczc, Gdanczk, Gdanczc (1342), Dantzigke, Dantzke (1357), Gdanczk (1434), Gdansk (1435), Gdansko (1457), Dantzigk (1471), Gdanysk (1483), in Gdanum (1510-29), Gdańsk, do Gdańska (1565), Gedanum civitas (1570), do Gdańska, pode Gdańskiem (1615), in civitate Gedanensi (1624), do Gdańska (1664), Danzig (1796-1802), Gdańsk, Danzig (1881).
Nazwa doczekała się kilku teorii na temat jej pochodzenia. Według najszerzej przyjętej (Brückner, Rospond, Rudnicki) pochodzi od rozlewiska w ujściu Wisły i ma słowiańskie pochodzenie. Utworzono ją poprzez dodanie sufiksu -ьsk- do prasłowiańskiego rdzenia *-gъd oznaczającego mokry, wilgotny. Według innej teorii nazwa ma się wywodzić od niezachowanej nazwy pobliskiej rzeki (prawdopodobnie Motławy), która dziś brzmiałaby Gdania. (Nazwa Motława pochodzi z języka pruskiego, przeniesionego w okolice Pruszcza Gdańskiego zza Wisły w drugiej połowie XIII w.). Formant -sk w jęz. polskim (także innych słowiańskich) był produktywny w nazwach topograficznych i dzierżawczych i stanowi cechę charakterystyczną polskich nazw miejscowych i przestrzennych. Oboczności tego formantu (-sk[o], -ck[o]) charakterystyczne są dla bardzo dawnych nazw miejscowych nadawanych miejscowościom na terenie Polski, jak np. Bużesk, Łańsk, Płońsk, Płock, Wąchock, Rajsko, Bielsko, Kłodzko, Radomsko, Sławsko, Słupsk itp. Gdania mogła być również dzisiejszym Potokiem Siedleckim.
Taki sposób tworzenia nazw grodów od rzek był w słowiańszczyźnie powszechny (por. Puck od Putnica, Mieńsk od Mienia, Pińsk od Pina i wiele innych). Jeśli zaś chodzi o nazwę Gdania, rdzeń gъd- oznaczał teren wilgotny, podmokły (por. Gdynia, Gacka ← gъdьska, Gdinj itp.), zaś szereg sufiksów -Vnьja jest dla nazw rzek i strumieni na Pomorzu typowy (por. Gdynia, Radunia, Orania).
Slawiści Aleksander Brückner, Friedrich Lorentz, Witold Taszycki podają również równoległą teorię pochodzenia nazwy Gdańsk od bałtyckiej nazwy *gud oznaczającej las i spokrewnioną z pruskim gudde – las. Stąd przez dodanie sufiksu -isk do rdzenia *gudan oznaczającej leśnych ludzi znaczenie nazwy brzmiałoby osada leśna, osada leśnych ludzi.
Przynależność państwowa
Przez ponad tysiąc lat swojej historii miasto Gdańsk było częścią:
997–1227: Księstwa/Królestwa Polskiego
1227–1294: Księstwa Pomorskiego
1294–1308: Księstwa/Królestwa Polskiego
1308–1454: Zakonu krzyżackiego
1454–1466: ziem spornych podczas wojny trzynastoletniej
1466–1569: Korony Królestwa Polskiego
1569–1793: Rzeczypospolitej Obojga Narodów
1793–1807: Królestwa Prus
1807–1814: Wolnego Miasta Gdańsk (zależnego od Cesarstwa Francuskiego)
1815–1871: Królestwa Prus
1871–1918: Cesarstwa Niemieckiego
1918–1920: Republiki Weimarskiej (w sporze między Polską a Niemcami)
1920–1939: Wolnego Miasta Gdańsk (pod protektoratem Ligi Narodów)
1939–1945: Niemiec nazistowskich (Gdańsk-Prusy Zachodnie)
1945–1989 Polski Ludowej (1952–1989 Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej)
1989–obecnie: Rzeczypospolitej Polskiej.
Średniowiecze
Nie wiadomo gdzie istniała pierwsza umocniona osada zbudowana przez Piastów, ponieważ gród w widłach Motławy i Wisły zbudowano dopiero w latach 50.-60. XI wieku. Zajmował on przestrzeń około 2,27 ha z szacowaną przez archeologów liczbą ok. 250 domów z 1000 mieszkańców. W 997 roku w mieście przebywał w drodze do Prus Święty Wojciech. W latach 60. XI wieku powstał u ujścia Motławy do Wisły gród obronny. Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami Bolesław III Krzywousty odzyskał dla Polski całe Pomorze Zachodnie i zdobył Pomorze Przednie. W latach 1217 i 1227 miały miejsce wyprawy pomorskie Leszka Białego i ustanowiono zwierzchność Polski nad Pomorzem Gdańskim. Po objęciu rządów na Pomorzu Gdańskim przez Świętopełka II, nastąpił okres uniezależnienia się regionu. W 1263 miasto otrzymało prawa miejskie wzorowane na prawie lubeckim. W roku 1271 Brandenburczycy zajęli miasto. Mściwoj II dzięki pomocy Bolesława Pobożnego odzyskał miasto szturmem w 1272 roku. 15 lutego 1282 w wyniku układu w Kępnie władca Wielkopolski, Przemysł II, uzyskał zwierzchnictwo nad Pomorzem Gdańskim.
W sierpniu 1308 Brandenburczycy opanowali miasto bez grodu, obronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy wezwani przez Łokietka do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy dokonali rzezi mieszkańców. W roku 1343, w wyniku pokoju kaliskiego, Polska traci Pomorze. Król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza, chociaż nie wysłał dokumentów pokojowych zawartych między nim i Zakonem Krzyżackim, do zatwierdzenia papieżowi. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Heinrich IV Dusemer von Arfberg wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego według wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskim. W 1361 Gdańsk dołączył do Związku Miast Hanzeatyckich. W 1361, 1378, 1411 i 1416 wybuchały powstania antykrzyżackie, krwawo tłumione.
W 1410, po klęsce zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem, biedota miejska wszczęła rozruchy, w których wymordowano gości zakonu i zaciężnych, których rannych przywieziono po bitwie. Gdańska rada postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły, za co miasto uzyskało liczne przywileje. Rok później Jagiełło w wyniku traktatu w Toruniu uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków.
14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. 11 lutego 1454, po 146 latach, zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety. Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego, a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski. Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 miasto otrzymało Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przewóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę.
Zawarcie w 1466 pokoju toruńskiego zagwarantowało Pomorzu Gdańskiemu oraz Warmii pozostanie przy Polsce. Utworzone zostało województwo pomorskie.
Dzieje nowożytne (XVI–XIX wiek)
W czasie wojny polsko-krzyżackiej (1519–1521), w dniach 8–10 listopada 1520 posiłkujący Krzyżaków niemieccy landsknechci ostrzelali Gdańsk z Biskupiej Górki. W 1525 miał miejsce tumult gdański – wystąpienie luterańskiego pospólstwa i plebsu przeciwko burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, które obaliło stary magistrat. 17 kwietnia 1526 król Zygmunt wraz z księciem pomorskim Jerzym I wkroczyli do Gdańska na czele ośmiotysięcznego wojska. Z królewskiego rozkazu buntownicy zostali ścięci i rozszerzono uprawnienia burgrabiego. 5 stycznia 1556 roku kasztelanem Gdańska został Jan Kostka, który był nim do kwietnia 1574. Król Zygmunt August specjalnym dekretem tolerancyjnym dla Gdańska z 1557 uspokoił nastroje społeczne i położył kres walkom religijnym w mieście. W roku 1568 Zygmunt August postawił Jana Kostkę na czele świeżo powołanej Komisji Morskiej. Dnia 20 czerwca 1570 sejm zatwierdził tzw. Konstytucje Gdańskie, które precyzowały zwierzchnie prawa króla polskiego i Rzeczypospolitej w Gdańsku oraz na morzu. 16 grudnia 1577 Stefan Batory po zakończeniu Wojny Rzeczypospolitej z Gdańskiem zakończonej porozumieniem obu stron na skutek dotkliwych strat wojsk gdańskich i niemożnością zdobycia miasta przez armie królewskie potwierdził przywileje miasta i rozszerzył tolerancję religijną na inne wyznania. Gdańsk stał się schronieniem dla obcokrajowców prześladowanych w swoich krajach za przekonania religijne, wśród których były osoby wybitne i uzdolnione.
28 listopada 1627 na redzie gdańskiej rozegrała się morska bitwa pod Oliwą. 3 maja 1660 zawarcie pokoju oliwskiego zakończyło okres potopu szwedzkiego.
Gdańsk był głównym punktem oporu zwolenników Stanisława Leszczyńskiego w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734, był oblegany przez Rosjan i częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski. Królestwo Prus zajęło w 1772 niektóre majątki Gdańska oraz Nowy Port. 23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.
26 maja 1807 wojska napoleońskie zdobyły miasto. 9 lipca 1807 na mocy postanowień traktatu w Tylży, utworzono pierwsze Wolne Miasto Gdańsk. Od lutego 1814 Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co zostało potwierdzone na kongresie wiedeńskim w 1815. W tym samym roku miasto weszło w skład prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gdańskiej jako powiat miejski (Stadtkreis). W 1829 r. miała miejsce największa w historii tego miasta powódź, która zatopiła 3/4 ówczesnej powierzchni Gdańska. Do połowy XIX wieku nastąpił ogólny upadek miasta. Po 1850, gdy utworzono połączenia kolejowe z Bydgoszczą, Szczecinem i Berlinem, a następnie z Warszawą – stopniowo sytuacja miasta się poprawiała.
Historia najnowsza (XX–XXI wiek)
W 1920 na mocy traktatu wersalskiego Gdańsk ponownie stał się wolnym miastem. Polska odpowiadała za politykę zagraniczną i obronną miasta, koleje, pocztę, miała także składnicę wojskową na Westerplatte, prawo swobodnego używania portu gdańskiego, a samo miasto było w unii celnej z Polską. W 1923 roku w Gdańsku mieszkało 7896 osób polskojęzycznych, co stanowiło 2,35% ogółu, choć według późniejszych szacunków ludność polska mogła stanowić nawet 15% mieszkańców miasta, a w 1939 – ok. 10%. W 1925 na terenie Wolnego Miasta została utworzona archidiecezja gdańska. W 1933, po dojściu nazistów do władzy i utworzeniu III Rzeszy, rozpoczęły się prowokacje antypolskie oraz prześladowania polskich działaczy i organizacji przez miejscowych Niemców.
1 września 1939 salwa z okrętu „Schleswig-Holstein” na Westerplatte była drugim tuż po bombardowaniu Wielunia atakiem na Polskę rozpoczynającym II wojnę światową. Na początku II wojny światowej Gdańsk stanowił silny ośrodek polskiej konspiracji, ale wielu konspiratorów zginęło na skutek denuncjacji gdańskich Niemców.
Pod koniec marca 1945 wojska radzieckie i polskie wchodzące w skład II Frontu Białoruskiego przystąpiły do szturmu na miasto. 30 marca 1945 miasto zostało zdobyte i w znacznej części zniszczone. Zniszczeniu uległo m.in. 90% zabytkowego śródmieścia, przy czym szacuje się, że ok. połowy zniszczeń powstało w rezultacie nalotów lotniczych w trakcie wojny bądź ostrzału artyleryjskiego podczas walk, zaś drugą połowę stanowiło burzenie miasta przez wojska sowieckie.
W rezultacie konferencji poczdamskiej Gdańsk wrócił do Polski.
W celu stworzenia administracji polskiej została utworzona specjalna komisja rządowa. Ścierały się w niej dwa stanowiska. W dyskusji nad projektem dekretu o utworzeniu województwa gdańskiego 30 marca 1945 roku Władysław Gomułka był zwolennikiem ostrożnych kroków. Stanowisko zdecydowane prezentował Jakub Berman stwierdzając m.in. „Dotychczas cała koncepcja miasta Gdańska oparta była na chęci bronienia interesów mniejszości niemieckiej. My chcemy podkreślić, że Gdańsk był i będzie miastem polskim. Nie jest przypadkowe, że właśnie teraz, kiedy zwróciliśmy się o radę w tej materii, to ze strony Rządu Sowieckiego nie było żadnych zastrzeżeń, ażebyśmy dokonali jak najszybciej uroczystej inkorporacji Gdańska do Polski.”.
Od 30 marca 1945 Gdańsk był stolicą województwa gdańskiego, które utworzono z północnej części województwa pomorskiego i byłego Wolnego Miasta Gdańska. 9 lipca 1945 po raz pierwszy zebrała się Miejska Rada Narodowa.
Spośród pozostałych w mieście mieszkańców Wolnego Miasta, ludność niemiecka (ok. 120–130 tys. osób w połowie 1945) w zdecydowanej większości została przesiedlona do Niemiec, zaś ludność polska, zmuszona po zajęciu Wolnego Miasta przez III Rzeszę do podpisania Volkslisty, zobowiązana była poddać się procedurze weryfikacji organizowanej przez nowe władze. Od połowy 1945 Gdańsk był celem licznych transportów przymusowych wysiedleńców z Kresów Wschodnich.
W listopadzie 1948 roku zwodowano rudowęglowiec „Sołdek”, pierwszy statek pełnomorski zbudowany w Polsce. Statkowi nadano imię jednego z pierwszych przodowników pracy w przemyśle stoczniowym.
W 1962 Rada Państwa odznaczyła miasto Gdańsk Orderem Odrodzenia Polski I klasy.
W 1970 utworzono Uniwersytet Gdański. Podczas wydarzeń Grudnia 1970 rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej. Doszło do walk ulicznych i starć z organami bezpieczeństwa, a w efekcie do podpalenia gmachu KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w czasie trwającego wiecu protestacyjnego.
31 sierpnia 1980 podpisano porozumienia sierpniowe kończące falę protestów robotniczych i strajków. Porozumienie gwarantowało między innymi powstanie pierwszych niezależnych związków zawodowych. Wydarzenia te przyjmuje się jako początek procesu obalenia systemu komunistycznego w Europie Wschodniej. W 1987 do Gdańska z wizytą przybył Jan Paweł II.
W 1992 diecezja gdańska została podniesiona do rangi archidiecezji. 24 listopada 1994 podczas koncertu w hali Stoczni Gdańskiej wybuchł pożar, w którym śmierć poniosło 7 osób, a 300 zostało rannych. 17 kwietnia 1995 doszło do eksplozji gazu w wieżowcu mieszkalnym, w wyniku czego zginęły 22 osoby. W 1997 uroczyście obchodzono 1000-lecie Gdańska. W 2001 r. miała miejsce powódź w Gdańsku.
2 września 2002 w Dworze Artusa odbyło się uroczyste wręczenie władzom Gdańska honorowej flagi Rady Europy. Z rąk Benno Zierera, członka Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy flagę odebrali prezydent Gdańska Paweł Adamowicz oraz przewodniczący Rady Miasta Gdańska Bogdan Oleszek. Wieczorem honorową flagę Rady Europy wciągnięto na maszt na Nowym Ratuszu. Wyróżnienie stanowić miało wyraz uznania dla aktywności miasta w rozwijaniu kontaktów z zagranicznymi miastami partnerskimi oraz jest swoistą nagrodą za dokonania Gdańska w dziedzinie promocji idei jedności europejskiej.
W 2007 na podstawie umowy sprawie utworzenia i prowadzenia wspólnej instytucji kultury zawartej między Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Województwem Pomorskim, Miastem Gdańsk, Niezależnym Samorządnym Związkiem Zawodowym „Solidarność” i Fundacją Centrum Solidarności powołano do życia Europejskie Centrum Solidarności. W 2014 otwarto nowo wybudowaną siedzibę muzeum znajdująca się przy placu Solidarności i Bramie nr 2 i tuż nieopodal Sali BHP.
W 2008 założono Gdański Teatr Szekspirowski, budowę gmachu teatru ukończono w 2014 r. W tym samym roku utworzono Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, budowę gmachu muzeum ukończono w 2017 r.
W 2009 rozpoczęto budowę Muzeum – Ośrodek Kultury Morskiej, które zakończyło się otwarciem w 2012.
13 stycznia 2019 na Targu Węglowym, podczas obchodów miejskiego finału 27. edycji WOŚP, doszło do zamachu na prezydenta miasta Pawła Adamowicza. Następnego dnia na skutek obrażeń prezydent zmarł.
W 2019 Gdańsk otrzymał Nagrodę Księżnej Asturii w kategorii Zgoda. To wyróżnienie przyznawane za obronę praw człowieka, promocję i ochronę pokoju, wolności i solidarności.
Znani gdańszczanie
Do znanych gdańszczan należą między innymi:
Paweł Adamowicz – prawnik, radca prawny, samorządowiec i polityk, w latach 1998–2019 prezydent Gdańska,
Lech Bądkowski – pisarz, dziennikarz, tłumacz, działacz polityczny, kulturalny i społeczny,
Abraham van den Blocke – architekt i rzeźbiarz,
Izaak van den Blocke – malarz,
Jan Bernard Bonifacio – humanista, bibliofil, podróżnik, fundator Biblioteki Rady Miejskiej w Gdańsku,
Daniel Chodowiecki – polsko-niemiecki malarz i rysownik,
Jan Dantyszek – podróżnik, dyplomata, biskup chełmiński rezydujący w Lubawie, warmiński, poeta polsko-łaciński okresu renesansu, sekretarz królewski,
Gabriel Fahrenheit – fizyk i inżynier pochodzenia niemieckiego,
Daniel Gralath – burmistrz, burgrabia, uczony,
Günter Grass – niemiecki pisarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury,
Jan Heweliusz – astronom, matematyk i konstruktor instrumentów naukowych,
Jakob Kabrun – kupiec, dyplomata Saksonii i Księstwa Warszawskiego,
Bronisław Komorowski – błogosławiony Kościoła katolickiego, polski duchowny katolicki, działacz i polityk,
Franciszek Kubacz – działacz gdańskiej Polonii, przewodniczący lokalnej Macierzy Szkolnej, poseł do Volkstagu,
Gotfryd Lengnich – historyk, prawnik i syndyk miejski,
Anton Möller – malarz, autor obrazów alegorycznych, kompozycji o tematyce biblijnej i portretów,
Krzysztof Celestyn Mrongovius – duchowny ewangelicki, kaznodzieja, filozof, językoznawca,
Jerzy Owsiak – polski dziennikarz, filantrop, działacz charytatywny i społeczny,
Arthur Schopenhauer – filozof niemiecki, przedstawiciel pesymizmu w filozofii,
Johanna Schopenhauer – niemiecka pisarka, matka Arthura Schopenhauera,
Johann Speymann – kupiec, rajca i burmistrz Gdańska,
Jan Strakowski – architekt, murarz-kamieniarz,
Jerzy Strakowski – architekt, syn Jana Strakowskiego,
Johann Uphagen – bibliofil, historyk, miłośnik nauk, ławnik i rajca gdański,
Lech Wałęsa – polityk i działacz związkowy, przywódca i bohater opozycji demokratycznej w PRL, współzałożyciel i pierwszy przewodniczący NSZZ „Solidarność”, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, w latach 1990–1995 prezydent RP, z zawodu elektryk,
Brunon Zwarra – publicysta, autor książek o historii Gdańska, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych
Architektura
Gdańsk stanowi jeden z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce, pomimo że prawie całe historyczne śródmieście zostało odbudowane po II wojnie światowej, a znaczna część zabytków ruchomych uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu.
Istotne zabytki Gdańska znajdują się na Głównym Mieście (Ratusz Głównego Miasta, Dwór Artusa, Dom Uphagenów, Zielona Brama, Brama Żuraw, Fontanna Neptuna) i Starym Mieście (Wielki Młyn, Ratusz Starego Miasta, kościół św. Katarzyny, Dom Trzech Kaznodziei, Dom Opatów Pelplińskich), główne znajdują się wzdłuż Drogi Królewskiej reprezentacyjnej ulicy Gdańska – Długiej i Długi Targ. Na Głównym Mieście znajduje się również Bazylika Mariacka Wniebowzięcia NMP – największa średniowieczna świątynia z cegły na świecie. Do 1939 istniała Wielka Synagoga.
Do ważnych miejsc w Gdańsku należy również Westerplatte, Twierdza Wisłoujście oraz Oliwa, gdzie znajduje się zespół archikatedralny.
Zabytki architektury Gdańska pochodzą z różnych okresów. Można je zaliczyć do:
budowli gotyckich – pozostałości miejskich umocnień obronnych, kilkanaście kościołów, ratusze miejskie, Wielki Młyn i Dwór Bractwa św. Jerzego. Niektóre z tych zabytków znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
budowli renesansowych – ratusz staromiejski, część kamieniczek mieszczańskich, Dwór Artusa, Zielona Brama i Katownia
budowli manierystycznych – Wielka Zbrojownia, Złota Brama, Złota Kamienica, Dom Przyrodników
budowli barokowych – Kaplica Królewska, część kamieniczek mieszczańskich, Pałac Opatów w Oliwie
W okresie renesansu i baroku działali tutaj twórcy tacy, jak: Willem, Abraham i Izaak van den Blocke, Antoni van Obberghen, Andreas Schlüter.
Demografia
Liczba ludności Gdańska na przestrzeni lat.
Największą populację Gdańsk odnotował w 2021 r. – według danych GUS 480 022 mieszkańców.
Gospodarka
Rys historyczny
Gdańsk jest dużym ośrodkiem gospodarczym nad Morzem Bałtyckim. Już pierwsze przekazy dowodzące istnienia miasta, jak „Żywot świętego Wojciecha” z 997, mówią o grodzie, mieście; ówczesny Gdańsk musiał być więc ludną osadą. Gród prowadził działalność handlowo-targową, z rybołówstwem, zbieractwem bursztynu i portem morskim. W 1263 Gdańsk otrzymał prawa miejskie w wyniku silnego rozwoju za czasów Świętopełka. Największe stosunki handlowe Gdańsk utrzymywał z Lubeką, skąd przywożono sól oraz sukno, a wywożono zboże i drewno.
Gdańsk rozwijał się również pod panowaniem krzyżackim. Miasto stało się członkiem Hanzy, pośredniczył w handlu zagranicznym Polski pobierając tzw. funtowe. Do gdańskiego portu przybijało coraz więcej statków, powstały wielkie spichlerze oraz wielki żuraw wybudowany w 1367. Gdańsk prześcignął inne miasta dolnej Wisły jak Elbląg, Toruń czy Chełmno. Stał się również ważnym miastem w Hanzie.
Po zakończeniu wojny i podpisaniu pokoju toruńskiego nastąpił okres związku z Polską. Gdańsk uzyskał liczne przywileje: szeroką autonomię w dziedzinie finansowej, administracyjnej i sądowniczej. Przyznano prawo wydawania statutów tzw. wilkierzy – przepisów normujących życie miejskie, przede wszystkim handlowe. Ponadto Gdańsk otrzymał prawo bicia własnej monety w złocie i srebrze. W tym czasie Gdańsk wprowadził nowe cło, palowe, w celu zwiększenia swoich dochodów. Nastąpił złoty okres rozwoju gospodarczego miasta. Gdańsk stał się monopolistą w handlu zagranicznym Polski, pośrednicząc w transakcjach eksportowo-importowych. Prowadził wówczas wymianę handlową na dużą skalę, handlował z niemieckimi miastami hanzeatyckimi: Hamburgiem, Lüneburgiem, Wismarem, Rostockiem, duńskimi i szwedzkimi, skąd sprowadzano: śledzie, futra, żelazo i wywożono: sól, piwo (głównie piwo jopejskie), wino, owoce południowe i towary przemysłowe. Podobne transakcje Gdańsk zawierał na wschodnim wybrzeżu Bałtyku z Rewlem, Parnawą, Dorpatem, Rygą i Nowogrodem. Duże znaczenie miały kontakty kupców z Brugią, dokąd wywozili: zboże, drewno, futra, ołów, miedź węgierską, żelazo szwedzkie i przywozili: sukno flandryjskie, wino, oliwę, owoce południowe. Następnie przenieśli swoje kontakty handlowe do Antwerpii i Amsterdamu. Również handlowano z Anglią, Francją oraz Hiszpanią i Portugalią. Udział Gdańska w ogólnym handlu w rejonie Bałtyku osiągnął 30%.
Na początku XVII Gdańsk pod względem wielkości dorównał Lubece. Na krótko przed potopem szwedzkim Gdańsk, liczący 77 000 mieszkańców, stał u szczytu rozkwitu. Następne lata obniżyły wartość handlu, Europa Zachodnia zmniejszała zapotrzebowanie na zboże z Gdańska, liczne wojny zniszczyły miasto, doszło do zaborów i utraty samodzielności. W celu zmiany koniunktury Gdańsk utworzył Izbę Handlową, oddano na cele giełdy towarowej Dwór Artusa, miasto utrzymywało agentów handlowych w stolicach większych państw i przyjmowano obcych agentów i konsulów innych państw.
W XIX w. gospodarka miasta znajdowała się w recesji. Po utworzeniu połączenia kolejowego z Bydgoszczą w 1852 stopniowo sytuacja gospodarcza się poprawiała. W 1870 dodatkowo utworzono nowe połączenia kolejowe ze Szczecinem i Berlinem, a w 1877 z Warszawą. W 1873 powstała pierwsza linia tramwaju konnego do ówczesnej Oliwy. Po kolejnych decyzjach z końca XIX wieku, znoszących cła tranzytowe, nastąpił stopniowy rozwój eksportu (głównie zboża i drewna), towarzyszyła temu rozbudowa gdańskiego portu i rozbudowa przemysłu, powstawały stocznie i fabryki.
W latach 1871–1897 założono pierwszą sieć kanalizacyjną, następnie rozpoczęto budowę sieci wodociągowej, ponadto miasto posiada od 1903 roku rozdzielczą sieć kanalizacji – deszczową odprowadzaną do wód otwartych, oraz sanitarną odprowadzaną do oczyszczalni. W 1853 wybudowano gazownię, w 1897 elektrownię, a w okresie od 1895–1896 pierwsze elektryczne linie tramwajowe. W połowie XIX wieku rozwijała się także nauka, w 1849 w Gdańsku działało 46 szkół elementarnych i 8 szkół średnich. W 1904 otwarto politechnikę.
Dopiero koniec I wojny światowej oraz powstanie Wolnego Miasta Gdańska z wolną Polską umożliwiło wejście w kolejną fazę rozwoju miasta.
W okresie Wolnego Miasta Gdańska, znaczne wpływy Republiki Weimarskiej na Wolne Miasto Gdańsk, spowodowały podjęcie decyzji o budowie portu w Gdyni przez Polskę. Port ten do II wojny światowej wyprzedził pod względem ilości przeładowanych towarów port w Gdańsku.
Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta. Odbudowano port oraz powstała zewnętrzna nowa część portu zwana Portem Północnym. Zostały odbudowane stocznie.
W Gdańsku po wojnie zlokalizowano następujące stocznie: Gdańska Stocznia „Remontowa” S.A., Stocznia Gdańsk S.A., Stocznia Północna, Stocznia Wisła.
Współcześnie
W Gdańsku działalność gospodarczą prowadzi około 52 tys. podmiotów. Z listy 500 największych firm polskich (według przychodów ze sprzedaży) pisma Polityka swoje główne siedziby w Gdańsku w 2012 roku posiadało dziesięć firm. Są to przedsiębiorstwa z branży stoczniowej (Gdańska Stocznia „Remontowa”, Crist – największa prywatna stocznia w Polsce), petrochemicznej (Grupa Lotos w tym Petrobaltic), energetycznej (Elektrociepłownie Wybrzeże, Energa, Gdańskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej), odzieżowej (LPP), metalowej (Glencore), materiałów budowlanych (Mercor) i handlu detalicznego (Jysk).
W Gdańsku corocznie odbywa się kilkadziesiąt imprez o charakterze targów branżowych. Wiele z nich organizują Międzynarodowe Targi Gdańskie. Długoletnią tradycję mają gdańskie targi branży morskiej Baltexpo. Poprzednio targi odbywały się najczęściej na halach wystawienniczych przy ulicy Beniowskiego w Oliwie, obecnie w nowej lokalizacji w Centrum Wystawienniczo-Kongresowym AmberExpo w Gdańsku Letnicy w sąsiedztwie stadionu.
Na koniec lipca 2021 roku liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Gdańsku obejmowała ok. 9,1 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 3,6%.
Ważniejsze centra handlowe
położone w okolicach Starego Miasta:
Forum Gdańsk – otwarte 26 maja 2018 przy ul. Targ Sienny 7, położone pomiędzy głównymi ulicami gdańskiego Śródmieścia – Wałami Jagiellońskimi, al. Armii Krajowej oraz ul. 3 Maja, naprzeciwko Bramy Wyżynnej, w okolicy skrzyżowania Hucisko. Bezpośrednio pod budynkiem forum znajduje się tunel (ul. Nowe Podwale Grodzkie) umożliwiający przejazd z pominięciem Huciska oraz Błędnika. Częścią budynku jest również zaadaptowany fragment Kanału Raduni. Forum zajmuje łącznie 6 hektarów, z czego 40% to dostępna całodobowo przestrzeń publiczna, zaś 2 hektary stanowią tereny zielone w postaci ogrodów. W Forum znajduje się ok. 220 lokali handlowych i usługowych (w tym m.in. ok. 140 sklepów, ok. 30 lokali gastronomicznych, 9-ekranowe kino Helios i klub fitness) oraz wielopoziomowy parking na ok. 1000 miejsc.
Galeria Handlowa Madison – galeria handlowa położona przy ul. Rajskiej 10 w ścisłym centrum Gdańska, niedaleko biurowca Organika Trade i w pobliżu hotelu Mercure-Hevelius w odległości ok. 300 m od Dworca PKP/SKM Gdańsk Główny. Otwarta została 28 listopada 2003. Jej powierzchnia wynosi 33 tys. m². Posiada 100 sklepów i punktów usługowych.
położone w obrębie Wrzeszcza:
Galeria Bałtycka – otwarta 4 października 2007 przy al. Grunwaldzkiej 141, obecnie najpopularniejsze centrum handlowe w Gdańsku. Posiada 200 sklepów i punktów usługowych oraz 15 gastronomicznych.
CH Manhattan – otwarte 5 marca 2004 o powierzchni 53 tys. m² przy al. Grunwaldzkiej 82. Posiada 120 sklepów i punktów usługowych.
Galeria Metropolia – Otwarta 22 października 2016. Położona naprzeciwko Galerii Bałtyckiej i w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego browaru oraz dworca PKP/SKM Gdańsk Wrzeszcz. Oprócz ok. 100 sklepów, funkcjonuje również: hotel (116 pokoi), kino, kraina zabaw dla dzieci, centrum odnowy biologicznej oraz klub fitness.
położone w obrębie Przymorza i Zaspy:
Alfa Centrum Gdańsk
Galeria Przymorze – położona przy ul. Obrońców Wybrzeża 1 dwupiętrowa galeria handlowa, sąsiadująca z najdłuższym w Europie Środkowej budynkiem mieszkalnym – falowcem; po raz pierwszy drzwi dla klientów otworzyła wiosną 2009.
Galeria Zaspa (dawniej Centrum handlowe ETC)
położone przy obwodnicy trójmiejskiej:
CH Osowa (dawniej King Cross) – obiekt otwarty 18 listopada 1998 przy ul. Spacerowej 48; sąsiaduje z obwodnica Trójmiasta. Ma powierzchnię 45 tys. m²; oferuje swoim klientom ok. 70 butików i punktów usługowych.
Park Handlowy Matarnia – otwarty 23 listopada 2005 park handlowy posiada łącznie ponad 50 sklepów, zarówno z ofertą modową, jak i meblową oraz kawiarnie. Jego powierzchnia handlowo–usługowa to 69 tys. m². Tak jak CH Osowa, park ten sąsiaduje z trójmiejską obwodnicą, a kilka kilometrów dalej położony jest port lotniczy.
CH Auchan – mające powierzchnię 13 tys. m², otwarte 25 marca 1998, zlokalizowane przy ul. Szczęśliwej 3 centrum złożone jest z trzech większych sklepów: Hipermarket Auchan, Leroy Merlin i Norauto. Posiada ok. 50 mniejszych sklepów i restauracji.
inne dzielnice:
CH Morena – ulokowane przy ul. Schuberta 102 A jest jednym z najstarszych centrów handlowych w Gdańsku.
Galeria Chełm – otwarte we wrześniu 2008 przy ul. Cienistej 30 posiada dużo pustych lokali usługowych; ulokowano tam m.in. siłownię i halę sprzedażową Kaufland – dawniej znajdowało się tam Tesco.
Transport
Transport drogowy
Gdańsk leży na skrzyżowaniu drogowych szlaków transportowych. W mieście spotykają się trasy europejskie: E28, E75 oraz E77. W gdańskim Porcie rozpoczyna się droga krajowa nr 91, krzyżują się ponadto: droga krajowa nr 7 oraz drogi ekspresowe S6 i S7. Na terenie miasta przebiega także droga krajowa nr 89. Sieć drogową uzupełnia 6 dróg wojewódzkich (218, 221, 222, 468, 472 i 501).
Gdańsk posiada dwie obwodnice tranzytowe:
Obwodnica Trójmiasta (północ–południe), która stanowi „przedłużenie” autostrady A1 do Gdyni.
Południowa obwodnica Gdańska (wschód–zachód), która pozwala ominąć centrum miasta jadącym od strony Elbląga drogą ekspresową S7 w kierunku Gdyni, Kartuz i Szczecina.
W latach 2010–2012 miasto wybudowało trasy łączące gdańskie porty z obwodnicami, są to Trasa Sucharskiego (DK89) i część Trasy Słowackiego. W kwietniu 2016 roku do ruchu został oddany ostatni z wybudowanych odcinek Trasy Słowackiego, którym jest Tunel pod Martwą Wisłą łączący Nowy Port (terminal promowy) z Wyspą Portową (Port Północny, Terminal kontenerowy DCT Gdańsk).
Transport kolejowy
Kolej żelazna dotarła do Gdańska 6 sierpnia 1852, gdy uruchomiono 1-torowy odcinek Tczew-Gdańsk, stanowiący fragment Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn) z Berlina poprzez Kostrzyn-Krzyż-Piłę-Bydgoszcz-Tczew do Gdańska i Królewca. W październiku 1857 Gdańsk uzyskał połączenie z Malborkiem. W 1870 oddano do użytku połączenie Słupsk-Gdańsk wybudowane przez Berlińsko-Szczecińskie Towarzystwo Kolejowe (Berlin-Stettiner Eisenbahn Gesellschaft). W latach 1876–1877, dzięki uruchomieniu linii Malbork-Iława-Działdowo-Mława, 1 września 1877 Gdańsk uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą. Do końca II wojny światowej funkcjonowała zbudowana w 1914 linia kolejowa Gdańsk Wrzeszcz – Stara Piła. W 2015 odbudowano ją jako linię nr 248 w wariantach Wrzeszcz–Kiełpinek (odbudowa), Kiełpinek–Rębiechowo (budowa). W latach 2022–2023 odbudowano realizowany przez Pomorską Kolej Metropolitalną oraz PKP PLK odcinek Kiełpinek–Leźno–Stara Piła–Glincz, który łączy się z liniami do Kościerzyny i Kartuz. Projekt ten ma nazwę bajpasu kartuskiego i ma pełnić funkcję objazdu przy modernizacji magistrali węglowej do Gdyni.
W latach 2021–2023 trwała elektryfikacja linii 248. W 2022 zakończono budowę nowego przystanku Gdańsk Firoga w gdańskiej dzielnicy Matarnia, pracę wykonała poznańska firma Torpol S.A.
Lata powojenne przyniosły budowę wydzielonej, zelektryfikowanej linii SKM – w 1951 Gdańsk Główny-Gdańsk Nowy Port, w 1952 na odcinku Gdańsk Wrzeszcz-Sopot oraz w 1953 Sopot-Gdynia. Linia do Nowego Portu obecnie używana jest jedynie w ruchu towarowym. Okazjonalnie kursują nią pociągi SKM dowożące i odwożące uczestników imprez masowych na Stadionie Gdańsk.
Transport publiczny
Istotną rolę w transporcie publicznym w aglomeracji trójmiejskiej stanowi Szybka Kolej Miejska, której pociągi kursują przez Gdańsk, Sopot, Gdynię, do Rumi, Redy, Wejherowa i Lęborka, na odcinku Gdańsk-Gdynia z częstotliwością do 7–8 minut w szczycie, po własnym torowisku wydzielonym z sieci PKP Polskie Linie Kolejowe.
Transport miejski w Gdańsku zarządzany jest przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM Gdańsk), zaś przewozy realizują Gdańskie Autobusy i Tramwaje (dawniej Zakład Komunikacji Miejskiej w Gdańsku) oraz PW BP Tour Piotr Brewczak. Na zlecenie ZTM funkcjonują 73 linie autobusowe stałe dzienne, 11 linii nocnych i 2 linie sezonowe (łączna długość 767,7 km) oraz 11 linii tramwajowych, 1 okazjonalna linia nocna i 2 linie sezonowe (łączna długość 116,7 km).
W Gdańsku funkcjonują także przewoźnicy niezrzeszeni z ZTM Gdańsk, którzy zapewniają komunikację z okolicznymi miejscowościami, są to m.in. Veolia Transport, P.A. Gryf, Roki-Trans, Angelus, Jurexbus i in.
W ramach wakacyjnej komunikacji turystycznej, miasta Gdańsk, Sopot i Hel postanowiły o uruchomieniu (od 2006 roku) tramwajów wodnych. Promy kursują na trzech liniach, obsługiwanych jednostkami Żeglugi Gdańskiej.
Od 2004 roku w ramach projektu „Gdański Projekt Komunikacji Miejskiej” gdański magistrat modernizuje istniejące torowiska tramwajowe, wymienia tabor autobusowy i tramwajowy na nowszy, ekologiczny, wygodniejszy i sprzyjający osobom niepełnosprawnym.Ponadto w ramach tego projektu udało się wybudować torowiska na Chełm („pętla Chełm Witosa”, 2007) i Orunię Górną („pętla Łostowice-Świętokrzyska”, 2012).
W 2007 roku miasto Gdańsk wspólnie z trzynastoma gminami sąsiadującymi, utworzyło Metropolitalny Związek Komunikacyjny Zatoki Gdańskiej Jednym z pierwszych postanowień MZKZG była decyzja o wdrożeniu biletu metropolitalnego. Obecnie w ramach MZKZG można nabyć wspólne bilety 1-, 24-, 72-godzinne oraz miesięczne.
W roku 2015 wybudowane zostało torowisko od pętli Siedlce do przystanku Gdańsk Brętowo przez Piecki-Migowo. Zostało także zmodernizowane torowisko na Przeróbce wraz z Mostem Siennickim.
W Gdańsku od 1 lipca 2018 r. obowiązują darmowe przejazdy dla dzieci i młodzieży mieszkającej w Gdańsku oraz uczęszczających do szkół. Darmowe przejazdy obowiązują tylko dla posiadaczy Karty Mieszkańca Gdańska. z aktywowanym pakietem darmowych przejazdów (po weryfikacji legitymacji).
Od 2019 roku osoby posiadający załadowany bilet na komunikację miejską na kartę mieszkańca Gdańska mogą korzystać z darmowych przejazdów z SKM oraz Polregio w granicach administracyjnych miasta Gdańska.
W 2020 roku ukończono budowę Alei Pawła Adamowicza, która skomunikowała Jasień oraz Ujeścisko z liniami tramwajowymi. Trasa została zaprojektowana tak, aby w przyszłości ułatwić rozbudowę ulicy Jabłoniowej łączącej Ujeścisko z Szadółkami i Warszawskiej łączącej Ujeścisko z Chełmem.
W 2020 ukończono kompleksowy remont torowiska na Stogach na odcinku od Trasy Sucharskiego do plaży.
3 lutego 2021 r. podpisano umowę na realizację nowej trasy tramwajowej o roboczej nazwie Nowa Warszawska na której planowane są 4 przystanki oraz nowy układ jezdny. Planowana data zakończenia inwestycji to listopad 2022 r., a puszczenie tramwajów planowane jest na I kwartał 2023 roku.
Transport morski
Gdańsk posiada duży port morski, będący jednocześnie największym polskim portem. W 2008 przeładowano w nim towary o łącznej masie 17,07 mln t. Zdecydowaną większość przeładunków stanowiły masowe ciekłe i suche (odpowiednio: 10,61 i 4,04 mln t). Na pozostałą część składały się: kontenery 955 tys. t, ładunki drobnicowe 871 tys. t oraz przeładowywane w technologii ro-ro 602 tys. t.
Z Targu Rybnego regularnie odbywają się rejsy białej floty, obsługiwanej przez przedsiębiorstwo Żegluga Gdańska, głównie na trasach wycieczkowych po porcie, na Westerplatte oraz do Helu. W Gdańsku Nowym Porcie znajduje się ponadto terminal pasażerski, z którego odpływają promy do Nynäshamn (Szwecja) linii Polferries.
Transport lotniczy
Znajdujący się w granicach miasta, w dzielnicy Matarnia, Port Lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy jest trzecim (po Warszawie i Krakowie) pod względem wielkości ruchu pasażerskiego portem lotniczym w Polsce. W 2019 obsłużył 5 376 120 pasażerów.
W 2011 przy al. Jana Pawła II otwarto sanitarne lądowisko Gdańsk-Zaspa, a rok później na dachu budynku Centrum Medycyny Inwazyjnej przy ul. Dębinki otwarto lądowisko Gdańsk-Szpital UCK.
Trolejbusy
1 października 2018 wybrane kursy linii trolejbusowej nr 31 organizowanej przez ZKM w Gdyni, obsługiwane przez trolejbusy z napędem akumulatorowym, zostały skierowane do przystanku Sopot Ergo Arena. Na niewielkim fragmencie linia ta przebiega przez terytorium Gdańska.
Bezpieczeństwo publiczne
W Gdańsku znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999.
Szpitale publiczne
7 Szpital Marynarki Wojennej
Pomorskie Centrum Toksykologii
Szpital Dziecięcy Polanki im. Macieja Płażyńskiego
Szpital im. Mikołaja Kopernika
Szpital MSWiA w Gdańsku
Szpital św. Wojciecha (wraz z lądowiskiem sanitarnym)
Uniwersyteckie Centrum Kliniczne (wraz z lądowiskiem sanitarnym)
Wojewódzki Szpital Psychiatryczny im. prof. Tadeusza Bilikiewicza
Wojewódzkie Centrum Onkologii
Szpitale niepubliczne
Szpital Carolina
Szpital Chirurgii Jednego Dnia 1DayClinic
Szpital Jednodniowy im. dr. Michała Pawlaka
Szpital Swissmed
Oświata i nauka
Uczelnie
W Gdańsku swą siedzibę ma 14 szkół wyższych w tym 6 wyższych szkół państwowych i kilka wyższych szkół niepublicznych powstałych po 1989 roku. W 2008 studiowało na nich łącznie 78 626 studentów, co czyni z Gdańska jeden z największych ośrodków akademickich w Polsce.
Uczelnie publiczne:
Uniwersytet Gdański (UG) – powołany 20 marca 1970, z połączenia Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (28 584 studentów).
Politechnika Gdańska (PG) – jedna z najstarszych uczelni technicznych w Polsce. Założona 6 października 1904. Jako uczelnia polska funkcjonuje od 24 maja 1945 (21 638 studentów).
Gdański Uniwersytet Medyczny (GUMed) – najstarsza samodzielna uczelnia medyczna w Polsce, założona w 1945, jej historia sięga 1454 roku (4 936 studentów).
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu (AWFiS) – dwuwydziałowa uczelnia z siedzibą w Gdańsku-Oliwie.
Akademia Sztuk Pięknych (ASP) – działalność rozpoczęła tuż po wojnie w 1945.
Akademia Muzyczna (AMuz) – założona w 1947. 2007–2008 obchodziła jubileusz 60-lecia (655 studentów).
Uczelnie niepubliczne:
Wyższa Szkoła Turystyki i Hotelarstwa w Gdańsku (3878 studentów)
Uniwersytet WSB Merito w Gdańsku (dawniej Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku, 3799 studentów)
Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna (3737 studentów)
Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu (2600 studentów)
Ateneum – Szkoła Wyższa (2600 studentów).
Wyższa Szkoła Zarządzania (2405 studentów)
Gdańska Szkoła Wyższa (1041 studentów)
Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna (556 studentów)
Polsko-Japońska Akademia Technik Komputerowych
Wyższe szkoły wyznaniowe:
Gdańskie Seminarium Duchowne
Instytucje naukowe
Poza uczelniami badaniami naukowymi zajmuje się kilkanaście instytutów naukowych między innymi:
nauki humanistyczne, społeczne i ekonomiczne: Instytut Bałtycki, Instytut Kaszubski, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Polska Akademia Nauk – oddział biblioteki w Gdańsku
nauki przyrodnicze, techniczne i ścisłe: Towarzystwo Przyrodnicze w Gdańsku, Instytut Morski w Gdańsku, Instytut Budownictwa Wodnego PAN, oddział Instytutu Energetyki, Instytut Maszyn Przepływowych im. Roberta Szewalskiego PAN, oddział Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji.
Komercjalizacja badań naukowych
Gdański Park Naukowo-Technologiczny
Kultura
Gdańsk jest jednym z największych ośrodków kulturalnych w Polsce. Działają tu między innymi teatry (Teatr Wybrzeże, Gdański Teatr Szekspirowski, Miejski Teatr Miniatura), Filharmonia Bałtycka, Opera Bałtycka, siedem kin, biblioteki, muzea i galerie sztuki.
Odbywają się tu festiwale i imprezy cykliczne, wśród nich Festiwal Szekspirowski, Gdański Festiwal Carillonowy, Mozartiana, Solidarity of Arts, Gdańskie Noce Jazsowe, Festiwal Jazz Jantar, Siesta Festival, Jarmark św. Dominika, Festiwal Teatrów Ulicznych Feta oraz Bałtyckie Dni Kultury Żydowskiej.
Pośród muzeów wyróżniają się Muzeum Gdańska, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. Działa tu zespół muzyki dawnej Cappella Gedanensis, a także chóry (Polski Chór Kameralny oraz chóry akademickie).
W Gdańsku działa kilkanaście publicznych i prywatnych galerii sztuki, m.in. Gdańska Galeria Miejska, Centrum Sztuki Współczesnej „Łaźnia” oraz Galeria Wyspa. Inne ważniejsze instytucje kulturalne to Nadbałtyckie Centrum Kultury, Klub Żak, Gdański Archipelag Kultury, Pałac Młodzieży w Gdańsku, jak również Hevelianum.
Do najbardziej znanych dzieł sztuki w mieście należy m.in. tryptyk Sąd Ostateczny Hansa Memlinga. Praca znajduje się w Muzeum Narodowym. Innym znanym dziełem jest obraz Ostatnia Wieczerza Macieja Świeszewskiego, który od 2016 wisi w hali przylotów gdańskiego lotniska.
W dzielnicy Zaspa znajduje się Galeria Malarstwa Monumentalnego, składająca się z 59 wielkoformatowych murali.
Media
Stacje telewizyjne
TVP3 Gdańsk
Telewizja EiA
TVO Gdańsk (TV Rozstaje – działalność zawieszona w 2013)
Telewizja PTV
W latach 1990–1996 na terenie gdańskiej dzielnicy Orunia działała pierwsza w Polsce prywatna, niezależna stacja telewizyjna Sky Orunia.
Stacje radiowe
Prasa
Gazeta Wyborcza – oddział Trójmiasto
Dziennik Bałtycki
Nasze Miasto – oddział Trójmiasto
Fakt – oddział Trójmiasto
Pomorski Kurier Nieruchomości
„Zawsze Pomorze”
Herold Gdański
Gazeta Gdańska
Media internetowe
Trojmiasto.pl
Nasze Miasto
Gdansk.pl
Gdańsk Strefa Prestiżu
iBedeker
StaraOliwa.pl
Wybrzeze24.pl
PulsGdanska.pl
Wspólnoty wyznaniowe
Sport
Gdańsk był gospodarzem Mistrzostw Europy w Koszykówce Mężczyzn 2009, Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012, Mistrzostw Europy w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2013, oraz gospodarzem Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014, Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn 2016.
Do gdańskich klubów sportowych zalicza się:
Lechia Gdańsk
Klub Sportowy Lechia Gdańsk (I liga w sezonie 2023/24)
Rugby Club Lechia Gdańsk
Gedania Gdańsk – założona w 1922 jako polski wielosekcyjny klub sportowy w Wolnym Mieście Gdańsku. Obecnie funkcjonują sekcje siatkówki, piłki nożnej i wioślarstwa.
sekcja siatkówki kobiet Gedania Gdańsk (Liga Siatkówki Kobiet w sezonie 2006/07) i Energa Gedania II Gdańsk
sekcja piłki nożnej (III liga w sezonie 2022/23)
Gdańskie Towarzystwo Wioślarskie Gedania
Jaguar Gdańsk – klub sportowy założony w 2001 roku.
Polonia Gdańsk powołany 27 września 1945 – początkowo nosił nazwę „NIT”. Pierwsze mecze rozgrywano na wyspie Ostrów, a „dojazd” na żużlowe boisko odbywał się łodzią.
sekcja piłki nożnej mężczyzn (A klasa gr Gdańsk II w sezonie 2019/20)
Gdański Klub Żużlowy „Wybrzeże” powstały w 2006. Kontynuuje tradycje Gdańskiego Klubu Sportowego „Wybrzeże” działającego w latach 1945–2005.
sekcja żużlowa (I liga od sezonu 2016)
Gdański Auto Moto Klub – klub zajmujący się motocrossem, istniejący od 1946 roku; organizator zawodów rangi mistrzostw Polski, Europy i świata.
GKS Stoczniowiec Gdańsk – wielosekcyjny klub sportowy
Stoczniowiec Gdańsk – sekcja bokserska
Stoczniowiec Gdańsk – sekcja hokeja na lodzie, swoje mecze rozgrywa w Hali Olivia
łyżwiarstwo figurowe
Gdański Klub Wioślarski DRAKKAR – klub powstały z przekształcenie sekcji wioślarskiej Stoczniowca Gdańsk
Trefl Gdańsk – męska drużyna siatkarska z Gdańska powstała w 2005 z inicjatywy właściciela firmy Trefl S.A. – Kazimierza Wierzbickiego.
sekcja siatkówki mężczyzn (Plusliga w sezonie 2019/20)
GTS Gdańsk – klub siatkarski założony w 2005.
sekcja siatkówki mężczyzn (II liga w sezonie 2006/07)
Białe Lwy Gdańsk- klub sportowy założony w 2016 roku. Sekcje: futbolu amerykańskiego, softballu i futbolu flagowego.
TKKF Stoczniowiec Gdańsk – sekcja bokserska, kick-bokserska, boksu tajskiego, tenis stołowy, tenis ziemny
TKKF Rozstaje Gdańsk – sekcja LA joggingu, piłka nożna, sporty i zajęcia III wieku, kursy instruktorskie itd.
UKS Jasieniak – uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim
Żabi Kruk
klub kajakowy o profilu turystycznym
SMS Gdańsk – zespół piłki ręcznej mężczyzn (I liga w sezonie 2006/07)
Spójnia Gdańsk
AZS-AWFiS Gdańsk
sekcja piłki ręcznej kobiet AZS-AWFiS Gdańsk (Ekstraklasa w sezonie 2006/07)
sekcja piłki ręcznej mężczyzn AZS-AWFiS Gdańsk (I liga w sezonie 2006/07)
sekcja szermierki SIETOM AZS-AWFiS Gdańsk
ponadto sekcje: gimnastyki, judo, lekkiej atletyki, pływania, rugby, tenisa stołowego, wioślarstwa, żeglarstwa
Champion Gdańsk
sekcja kick-boxingu
sekcja muay thai
GKS Morena – piłkarski klub sportowy występujący w B-klasie
UKS Suchanik – uczniowski klub sportowy o profilu siatkarskim
Gdański Klub Żeglarski
Gdańskie Boule – klub pétanque, jeden z trzech klubów bularskich z województwa pomorskiego zrzeszonych w Polskiej Federacji Pétanque
Pomorski Klub Hokejowy 2014 – klub hokejowy występujący w najwyżej klasie rozgrywek
Cykliczne imprezy sportowe wysokiej rangi
Do cyklicznych imprez międzynarodowych wysokiej rangi sportowej (co najmniej Puchar Świata lub równoważne) należą:
Dwór Artusa – zawody szermiercze we florecie kobiet, zależnie od roku Puchar Świata lub Grand Prix (rozgrywane corocznie w pierwszym kwartale roku);
Junior Grand Prix Baltic Cup – zawody w łyżwiarstwie figurowym, Puchar Świata Juniorów – zob. Grand Prix Juniorów w łyżwiarstwie figurowym (rozgrywane co dwa lata, w trzecim kwartale roku).
Rekreacja
W Gdańsku zorganizowano 6 letnich kąpielisk morskich:
Gdańsk Orle – obejmujące 100 m linii brzegowej,
Gdańsk Sobieszewo – obejmujące 200 m linii brzegowej,
Gdańsk Stogi – obejmujące 400 m linii brzegowej,
Dom Zdrojowy Gdańsk Brzeźno – obejmujące 100 m linii brzegowej,
Molo Gdańsk Brzeźno – obejmujące 500 m linii brzegowej,
Gdańsk Jelitkowo – obejmujące 200 m linii brzegowej.
Gdańsk oferuje też niezliczoną ilość atrakcji i ofert rekreacji dla dzieci. Wśród nich warto wymienić:
Ośrodek Kultury Morskiej
Hevelianum
Europejskie Centrum Solidarności wraz z Wydziałem Zabaw
Fun Arena na Stadionie Gdańsk
Ogród Zoologiczny
Spichlerz Błękitny Baranek
Kraina Zabawy i Skate Plaza
Loopy’s World
Całoroczny stok narciarski Skimondo
Sezonowe lodowiska m.in. Olivia oraz lodowisko na Placu Zebrań Ludowych
Osiągnięcia
W 2023 roku Gdańsk zajął 10 miejsce egzekwo z Bielsko-Białą w sportowym rankingu miast Polski.
Polityka i administracja
Samorząd
Gdańsk jest miastem na prawach powiatu. Organem uchwałodawczym samorządu jest Rada Miasta Gdańska, składająca się z 34 radnych.
Organem wykonawczym samorządu jest Prezydent Miasta Gdańska.
Obecne władze miasta
Urząd miejski
Prezydent miasta – Aleksandra Dulkiewicz od 11 marca 2019
I zastępca prezydenta miasta ds. zrównoważonego rozwoju i inwestycji – Piotr Grzelak od 31 maja 2022 (zastępca prezydenta miasta ds. zrównoważonego rozwoju od 12 grudnia 2014 do 31 maja 2022)
Zastępca prezydenta miasta ds. rozwoju społecznego i równego traktowania – Monika Chabior od 8 marca 2021 (zastępca prezydenta miasta ds. edukacji i usług społecznych od 1 grudnia 2020 do 8 marca 2021)
Zastępca prezydenta miasta ds. przedsiębiorczości i ochrony klimatu – Piotr Borawski od 7 stycznia 2019
Zastępca prezydenta miasta ds. usług komunalnych – Piotr Kryszewski od 31 maja 2022
Sekretarz miasta – Danuta Janczarek od 1991 do 1994 i od 1998
Skarbnik miasta – Izabela Kuś od 1 lutego 2020
Rada miasta
Przewodnicząca rady miasta – Agnieszka Owczarczak
Wiceprzewodnicząca rady miasta – Teresa Wasilewska
Wiceprzewodniczący rady miasta – Piotr Gierszewski
Wiceprzewodniczący rady miasta – Mateusz Skarbek
Skład Rady Miasta w latach 2002–2006
Platforma Obywatelska – 15 mandatów
Sojusz Lewicy Demokratycznej-Unia Pracy – 6 mandatów
KW Wyborców i Sympatyków Lecha Kaczyńskiego Prawo i Samorządność – 6 mandatów
Liga Polskich Rodzin – 5 mandatów
Samoobrona – 1 mandat
Obywatelski Komitet Bogdana Borusewicza – 1 mandat
Skład Rady Miasta w latach 2006–2010
Platforma Obywatelska – 21 mandatów
Prawo i Sprawiedliwość – 13 mandatów
Skład Rady Miasta w latach 2010–2014
Platforma Obywatelska – 26 mandatów
Prawo i Sprawiedliwość – 7 mandatów
Sojusz Lewicy Demokratycznej – 1 mandat
Skład Rady Miasta w latach 2014–2018
Platforma Obywatelska – 22 mandaty
Prawo i Sprawiedliwość – 12 mandatów
Skład Rady Miasta w latach 2018–2023
Koalicja Obywatelska – 15 mandatów (przewodniczący klubu Cezary Śpiewak-Dowbór)
Prawo i Sprawiedliwość – 12 mandatów (przewodniczący klubu Kazimierz Koralewski)
Wszystko dla Gdańska – 7 mandatów (przewodnicząca klubu Beata Dunajewska)
Polityka
Mieszkańcy Gdańska wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 25. Mieszkańcy Gdańska wspólnie z mieszkańcami Sopotu wybierają 1 senatora (okręg wyborczy nr 65). Posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 1.
Mieszkańcy Gdańska wybierają 7 z 33 radnych do Sejmiku Województwa Pomorskiego (okręg wyborczy nr 3).
Konsulaty
W Gdańsku funkcjonują konsulaty następujących krajów:
Konsulat Generalny Chińskiej Republiki Ludowej w Gdańsku (al. Grunwaldzka 1)
Konsulat Generalny Republiki Federalnej Niemiec w Gdańsku (al. Zwycięstwa 23)
Konsulat Generalny Federacji Rosyjskiej w Gdańsku (ul. Batorego 15)
Konsulat Generalny Węgier w Gdańsku (ul. Doki 1)
Konsulat Generalny Ukrainy w Gdańsku (ul. Chrzanowskiego 60A)
Konsulat Honorowy Austrii w Gdańsku (ul. Stągiewna 5/2)
Konsulat Honorowy Ludowej Republiki Bangladeszu w Gdańsku (ul. Grunwaldzka 186)
Konsulat Honorowy Republiki Bułgarii w Gdańsku (ul. Ołowiana 3A)
Konsulat Honorowy Republiki Chile w Gdańsku (ul. Obrońców Westerplatte 14, 81-519 Gdynia)
Konsulat Honorowy Republiki Estonii w Gdańsku (ul. Strzelecka 7)
Konsulat Honorowy Federalnej Demokratycznej Republiki Etiopii w Gdańsku (ul. Jaśkowa Dolina 17)
Konsulat Honorowy Republiki Francuskiej w Gdańsku (ul. Wrocławska 82, 81-530 Gdynia)
Konsulat Honorowy Królestwa Hiszpanii w Gdańsku (ul. Podleśna 27)
Konsulat Honorowy Indonezji w Gdańsku (ul. Doki 1)
Konsulat Honorowy Republiki Islandii w Gdańsku (ul. Słowackiego 30, 81-872 Sopot)
Konsulat Honorowy Republiki Kazachstanu w Gdańsku (ul. Targ Rybny 11)
Konsulat Honorowy Republiki Litewskiej w Gdańsku (ul. Heweliusza 11)
Konsulat Honorowy Republiki Łotewskiej w Gdańsku (ul. 3 Maja 19)
Konsulat Honorowy Meksyku w Gdańsku (ul. Grunwaldzka 472d Olivia Six)
Konsulat Honorowy Republiki Mołdawii (ul. Piwna 36-39)
Konsulat Honorowy Królestwa Niderlandów w Gdańsku (ul. Wały Piastowskie 1)
Konsulat Honorowy Republiki Peru w Gdańsku (ul. Długi Targ 11/12)
Konsulat Honorowy Republiki Seszeli w Gdańsku (ul. Na Wzgórzu 36)
Konsulat Honorowy Sri Lanki w Gdańsku (ul. Chmielna 26)
Konsulat Honorowy Królestwa Szwecji w Gdańsku (ul. Bielańska 5)
Konsulat Generalny Turcji w Gdańsku (ul. Podwale Staromiejskie 104/1)
Konsulat Honorowy Wielkiej Brytanii w Gdańsku (ul. Opacka 16)
Konsulat Honorowy Wschodniej Republiki Urugwaju w Gdańsku (ul. Kubacza 7)
Podział administracyjny
Gdańsk, decyzją Rady Miasta, podzielony jest na 35 jednostki pomocnicze zwane dzielnicami. Mieszkańcy dzielnic mają prawo tworzyć samorząd lokalny – rady dzielnic. W Gdańsku każda dzielnica posiada swoją radę.
Współpraca międzynarodowa
Miasta partnerskie:
Astana – Kazachstan (od 1996)
Brema – Niemcy (od 1976)
Bytów – Polska (od 2007)
Cleveland – USA (od 1990)
Kalmar – Szwecja (od 1991)
Marsylia – Francja (od 1992)
Nicea – Francja (od 1999)
Odessa – Ukraina (od 1996)
Rotterdam – Holandia (od 1998)
Sefton – Wielka Brytania (od 1993)
Wilno – Litwa (od 1998)
Turku – Finlandia (od 1987)
Miasta współpracujące z Gdańskiem
Barcelona – Hiszpania (od 1990)
Gandawa – Belgia (od 2009)
Helsingør – Dania (od 1992)
Newcastle upon Tyne i Gateshead – Wielka Brytania (od 2001)
Nowopołock i Połock – Białoruś (od 2009)
Omsk – Rosja (od 2008)
Palermo – Włochy (od 2005)
Rouen – Francja (od 1992)
Szanghaj – Chiny (od 2004)
Rijeka – Chorwacja (od 2015)
Gdańsk jest członkiem założycielem Związku Miast Bałtyckich, a także siedzibą Sekretariatu tej organizacji od początku jej istnienia, czyli od 1991.
Po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 roku miasto zerwało współpracę z rosyjskimi Petersburgiem i Królewcem.
Honorowi obywatele miasta
Tytuł Honorowego Obywatela Gdańska nadają władze miasta (najczęściej Rada Miasta) osobom, które szczególne dla niego się zasłużyły, niezależnie od miejsca ich zamieszkania.
Zobacz też
Encyklopedia Gdańska
Wolne Miasto Gdańsk
(764) Gedania
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, , s. 79, 90, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96 i 97
Linki zewnętrzne
Gdańsk w Bibliografii historii polskiej
Miasta w województwie pomorskim
Miasta wojewódzkie
Miasta na prawach powiatu
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Ośrodki luteranizmu w I Rzeczypospolitej
Terytorium miasta Gdańska (I Rzeczpospolita) |
1900 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galeon%20%28przegl%C4%85darka%29 | Galeon (przeglądarka) | Galeon – przeglądarka internetowa dla systemu GNU/Linux, zintegrowana ze środowiskiem GNOME. Przeglądarka ta potrzebuje do działania biblioteki GTK+.
Jako silnik do wyświetlania stron używa Gecko, dzięki czemu obsługuje praktycznie wszystkie najnowsze standardy internetowe i jest zgodna z przeglądarką Mozilla Firefox.
Do momentu ukazania się Epiphany Galeon był domyślną przeglądarką w GNOME.
Zobacz też
porównanie przeglądarek internetowych
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona domowa Galeona
Przeglądarki internetowe
GNOME |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.