id stringlengths 1 7 | url stringlengths 31 408 | title stringlengths 1 239 | text stringlengths 1 345k |
|---|---|---|---|
1901 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazda%20Poranna | Gwiazda Poranna | Gwiazda Poranna, Jutrzenka (, Lucifer) – nazwa planety Wenus, charakteryzującej się tym, że widać ją najdłużej nad ranem, przed wschodem Słońca, kiedy już gwiazdy stają się niewidoczne z powodu światła słonecznego.
W starożytności pogańskiej było to jedno z mitologicznych i poetyckich określeń, po grecku Fosforos, po łacinie Lucifer. W mitologii mezopotamskiej jedno z uosobień bogini Isztar, bogini wojny i miłości.
Chrześcijaństwo używa jej jako eschatologicznego symbolu, ukazującego misję zbawczą samego Jezusa Chrystusa, a także rolę jego matki Marii z Nazaretu.
W chrześcijaństwie
Biblia
W liście św. Piotra ma ona znaczenie eschatologiczne – zwiastuje nadejście Dnia Pańskiego:
Sam Jezus w Księdze Apokalipsy nazywa się gwiazdą poranną. Ma ona tam również znaczenie eschatologiczne:
Tradycja katolicka
W tradycji katolickiej gwiazdą poranną jest nazywana Maria z Nazaretu. Jan Paweł II w encyklice Redemptoris Mater nauczał, że poprzez swe niepokalane poczęcie Maria była jakby zwiastunką nadchodzącego odkupienia. Porównał ją do gwiazdy porannej, która odbijając światło słoneczne, zwiastuje bliski wschód Słońca:
Poglądy innych wyznań
Świadkowie Jehowy uważają, że „Gwiazdą Poranną” czyli „Jutrzenką” jest Jezus Chrystus sprawujący władzę w Królestwie Bożym.
W buddyzmie
Przebudzenie Buddhy
W tradycji buddyjskiej mówi się, że o świcie promień wschodzącej Gwiazdy Porannej (Wenus) doprowadził umysł medytującego pod drzewem Siddharty Gautamy do stanu doskonałej przejrzystości zrozumienia - do przebudzenia, oświecenia - do stanu Buddhy.
Zobacz też
Gwiazda Wieczorna – strona ujednoznaczniająca
Przypisy
Biblistyka
Mariologia
Wenus
Bóstwa astralne |
1902 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazda%20Wieczorna | Gwiazda Wieczorna | Gwiazda Wieczorna (Wenus) – planeta Wenus widoczna nad horyzontem po zachodzie Słońca
Gwiazda Wieczorna (Hesperos) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie planety Wenus
Gwiazda Wieczorna – w serii „Baśniobór” stowarzyszenie, które chciało otworzyć więzienie demonów
Gwiazda Wieczorna – tłumaczenie Undómiel, przydomka Arweny – jednej z postaci powieści legendarium Śródziemia stworzonego przez J.R.R. Tolkiena
Zobacz też
Gwiazda Poranna |
1903 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Garlino-Racibory | Garlino-Racibory | Garlino-Racibory – część wsi Garlino w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie mławskim, w gminie Szydłowo.
Przypisy
Garlino |
1904 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ga | Ga | Gal – pierwiastek chemiczny
Ga – grupa etniczna w Ghanie
Ga – gigaannus, jednostka czasu równa miliardowi (109) lat
Ga – siglum biblijne Listu do Galatów
Ga – dawny dystrykt Ghany
Ga East – dystrykt w regionie Wielka Akra w Ghanie
Ga West – dystrykt w regionie Wielka Akra w Ghanie
.ga – domena internetowa przypisana do Gabonu
ga – kod ISO 639-1 dla języka irlandzkiego
GA:
Stosowane przez Niemców w czasie II wojny światowej oznaczenie dimetylamidocyjanidofosforanu etylu, bojowego środka trującego znanego pod nazwą tabun
Georgia – amerykański stan
Gibereliny – skrót oznaczający te hormony roślinne
Gigaamper – jednostka natężenia prądu elektrycznego równa 109A
GA – kod ISO 3166-1 alfa-2 Gabonu |
1905 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Ge | Ge | german – pierwiastek chemiczny
General Electric – koncern
GE – kod ISO 3166-1 alfa-2 Gruzji
.ge – domena internetowa Gruzji
Gaja – postać mitologii greckiej
Ge – starożytna chińska broń
Ge – plemię indiańskie
GE – kanton Genewa w Szwajcarii (oznaczenie kodowe ISO 3166-2)
Osoby:
Mikołaj Ge – malarz rosyjski |
1906 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gliwice | Gliwice | Gliwice ( , , ) – miasto na prawach powiatu w Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, położone na Wyżynie Śląskiej, nad rzeką Kłodnicą.
Siedziba władz powiatu gliwickiego.
Miasto przyłączono do Polski w 1945 roku. W latach 1945–1950 należało do województwa śląskiego, natomiast w latach 1950–1975 do tak zwanego dużego województwa katowickiego, a w latach 1975–1998 do tak zwanego małego województwa katowickiego.
W dniu 31 grudnia 2021 roku Gliwice zajmowały na liście największych miast Polski 19. miejsce, zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby ludności. Natomiast w samym województwie śląskim plasują się na czwartej pozycji pod względem liczby mieszkańców, która na dzień 31 grudnia 2021 roku wynosiła 172 628 osób.
Geografia
Położenie
Miasto Gliwice jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i konurbacji górnośląskiej, na Wyżynie Katowickiej, nad rzeką Kłodnicą.
W latach 1945–1950 należało do województwa śląskiego, w latach 1950–1975 do tak zwanego dużego województwa katowickiego, a w latach 1975–1998 do tak zwanego małego województwa katowickiego
Gliwice sąsiadują z miastem Zabrze, Knurów i Pyskowice oraz powiatami gliwickim i tarnogórskim.
Powierzchnia
1 stycznia 2017 roku powierzchnia miasta wynosiła 134 km².
Demografia
Wykres liczby ludności Gliwic na przestrzeni ostatnich 150 lat
Największą populację Gliwice odnotowały w 1988 roku – według danych GUS 223 403 mieszkańców. Począwszy od roku 1996 liczba mieszkańców stale spada.
Piramida wieku mieszkańców Gliwic w 2014 roku
Podział administracyjny
Gliwice podzielone są na 21 dzielnic, będących jednostkami pomocniczymi gminy.
Dodatkowo w latach 2011–2015 istniało osiedle Żwirki i Wigury, które został najpierw wydzielone z osiedla Trynek, a następnie ponownie do niego włączone.
Ochrona środowiska
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Gliwice zostały sklasyfikowane jako dwudzieste drugie najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej.
W Gliwicach znajduje się 8 pomników przyrody, między innymi eratyk Diabelski Kamień, oraz część obszaru rezerwatu przyrody „Las Dąbrowa” będącego ostoją rzadkiego dzięcioła białogrzbietego.
Nazwa
Dawniej historycy, głównie niemieccy, wiązali pochodzenie nazwy Gliwice/Gleiwitz (pisane dawniej też Glywice lub Glewitze; łac. Glivitium) od czeskiego pojęcia chlewa (oboczność g do h). Taką tezę postawił, między innymi, niemiecki autor pierwszej monografii miasta, Beno Nietsche. Stąd można stwierdzić, że XIII-wieczny endonim został powiązany z czeskim pochodzeniem.
Wywód od nazwy chlew (czes. chlév) nie przesądza jednak o czeskim pochodzeniu tej nazwy, ponieważ termin występuje również w języku polskim. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele poświęconym nazwom miejscowym na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu notuje trzy formy: polską, „Chlewiska”, oraz niemieckie „Gleywitz” i „Glubschiz”. Wywód nazwy od słowa chlew został zweryfikowany przez niemieckich oraz polskich językoznawców i zastąpiony dwiema innymi koncepcjami:
Gliw albo Gliwa – to imię osobowe, które występowało na terenie Śląska w średniowieczu. W tym przypadku Gliwice posiadają nazwę patronimiczną utworzoną od imienia właściciela ziemi lub jej dzierżawcy, względnie założyciela, zasadźcy Gliwic.
Gliw – w językach słowiańskich oznacza często teren gliniasty, obszar podmokły, wilgotny. W języku prasłowiańskim *gliva /*glivъ oznaczało coś oślizłego, śluzowatego, kleistego, a gliwieć oznaczało gnić, psuć się. W języku polskim używa się do chwili obecnej tego wyrazu np. do określenia zepsutego i przypominającego glinę – zgliwiałego sera. W językach słoweńskim, serbsko-chorwackim termin glive / gljive oznacza grzyby, zaś gljivice – małe grzybki. Według tej wykładni nazwa Gliwic jest nazwą topograficzną, utworzoną od właściwości obszaru na którym założono miasto w podmokłej, bagnistej dolinie szeroko meandrującej Kłodnicy.
Jedna i druga teza ma swoich zwolenników i przeciwników, choć językoznawcy raczej skłonni się przychylać się do drugiej, topograficznej wykładni. W wielu opracowaniach niemieckich można się jeszcze spotkać z tezą wcześniejszą, powielaną bezpośrednio od Beno Nietschego.
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis spisanej w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest jako Glywitz. W kronice wymienione zostały również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto. Są to obecne dzielnice lub części miasta, na przykład Żerniki zapisane jako Syrdnik, Szobiszowice jako Novo Sobyssowitz, Ostropa jako Rostropitz, Łabędy jako Labant, Czechowice jako Cechowitz.
W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Gleiwice oraz Glywicze. W historii nazwa miasta notowana była różnorodnie Geibitz, Gleywicz, Hliwicz oraz Gleiwitium. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pod tytułem Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Glywicium.
W pruskim urzędowym dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie przez Fryderyka Wielkiego wymienione są Gleywice pośród innych śląskich miejscowości. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie prowincji śląskiej wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod nazwą niemiecką Gleiwitz oraz obecnie używaną polską nazwą Gliwice. Nazwę miejscowości w formie Gliwice-Toszek w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 roku wymienił śląski pisarz Józef Lompa. Polską nazwę Gliwice oraz niemiecką Gleiwitz wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku.
Historia
Miasto zostało założone w trakcie kolonizacji na prawie niemieckim w XIII wieku. Najbardziej prawdopodobną datą powstania Gliwic jest rok 1254, gdy prawa miejskie otrzymał pobliski Bytom (najczęściej lokowano kilka miast jednocześnie). Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z roku 1276: nazwę Gliwic wymienia dokument lokacji na prawie czynszowym sąsiednich Sobieszowic. Należało do piastowskiego księstwa opolskiego, z którego w 1281 roku została wydzielona ziemia bytomska. Cesarz Karol IV Luksemburski włączył ten obszar 7 kwietnia w 1348 roku wraz z większością Śląska do Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Narodu Niemieckiego). W latach 1337–1342 i 1465–1482 istniało też samodzielne księstwo gliwickie. W połowie XIV wieku powstała budowla obronna nazywana obecnie Zamkiem Piastowskim.
Średniowieczne i wczesnonowożytne Gliwice były małym miastem dzielącym losy wschodniego Górnego Śląska. Osią zabudowy stała się droga wiodąca wzdłuż Kłodnicy. Na początku XV w. Gliwice posiadały kompletne mury miejskie, a bramy miejskie: Biała (czyli Bytomska) i Czarna (czyli Raciborska) otwierały wyjścia na trakty wiodące w kierunkach tych miast. W 1430 roku zostały na niecały rok zdobyte przez wojska husyckie Zygmunta Korybutowicza. Korybutowicz, jeden z głównych przywódców ruchu husyckiego w Polsce, miał planować uczynienie Gliwic ośrodkiem nowego państwa słowiańskiego.
W 1475 roku Gliwice zostały przeniesione na prawo magdeburskie. Mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem, handlem a także uprawą chmielu, z czego czerpali znaczne zyski. W obrębie miasta znajdowały się browar i gorzelnia. Wodę do miasta zapewniał własny wodociąg z rur drewnianych, doprowadzony z ujęć na terenie dzisiejszej Wójtowej Wsi.
Od 1526 roku były wraz z całym Śląskiem częścią Monarchii Habsburgów, a cesarz Ferdynand I wydzierżawił je w 1557 roku rodzinie Czetryców (niem. Zetritz). W czasie wojny trzydziestoletniej przeżyły kilka ataków. W 1623 roku zostały splądrowane przez lisowczyków, a trzy lata później obroniły się przed wojskami Ernsta von Mansfelda. Według tradycji przyczyniły się do tego zwłaszcza miejscowe kobiety, oblewając szturmujących mury napastników kubłami wrzątku. W 1645 roku miasto zdobyli Szwedzi pod wodzą Lennarta Torstenssona.
Po pierwszej wojnie śląskiej w 1742 roku Gliwice przypadły Królestwu Prus. Powstał powiat Toszek-Gliwice (Landkreis Tost-Gleiwitz), który po reformie administracyjnej w 1815 roku stał się częścią rejencji opolskiej (Regierungsbezirk Oppeln) w ramach prowincji Śląsk (Provinz Schlesien).
W 1796 roku z inicjatywy Friedricha Wilhelma von Redena, pioniera rewolucji przemysłowej na Górnym Śląsku, została założona Królewska Odlewnia Żeliwa (Königlich Preussische Eisengiesserei) posiadająca pierwszy wielki piec opalany koksem na kontynencie europejskim. W 1812 roku uruchomiono Kanał Kłodnicki łączący nowe zagłębie przemysłowe z Odrą. Gliwice stały się obok Bytomia i później też Katowic centrum konurbacji górnośląskiej, przeżywając w XIX wieku gwałtowny rozwój. W 1838 roku miasto liczyło 6415 mieszkańców, a w 1880 roku już około 18 tysięcy. W czwartym wydaniu Meyers Konversations-Lexikon z lat 1885–1890 czytamy: Gliwice są centralnym ośrodkiem ruchu komercyjny w górnośląskim okręgu górniczym i hutniczym. Oprócz Królewskiej Odlewni Żeliwa, Huty Gliwice i wielkich zakładów maszynowych (800 robotników) posiadają znaczące odlewnie żeliwa, zakłady maszynowe i produkcji kotłów parowych, odlewnię stali, fabryki rur gazowych, wyrobów z żelaza i drutu, maszyn rolniczych, papieru, cementu, wielką fabrykę szamotu, hutę i szlifiernię szkła, stolarnię parową i inne. W parze z rozkwitem przemysłu szedł rozwój urbanistyczny. Reprezentacyjną osią nowego śródmieścia stała się Wilhelmstraße (obecnie Zwycięstwa), która w latach 80. XIX wieku połączyła Stare Miasto z dworcem kolejowym. Połączenie kolejowe Gliwice zyskały poprzez Kolej Górnośląską już w 1845 roku. W 1892 roku na ulicach miasta pojawiły się tramwaje.
W 1887 roku do miasta przyłączono Trynek. W dniu 1 kwietnia 1897 roku Gliwice stały się samodzielnym powiatem miejskim. W roku 1910 liczyły 66 981 mieszkańców, z tego 73,9% niemieckojęzycznych, 14,7% mówiących po polsku albo etnolekcie śląskim i 11,1% dwujęzycznych. Przeważali katolicy (81,5%), ludności wyznania protestanckiego było 15,5%, w mieście żyło też 1786, czyli 2,7% żydów.
Po I wojnie światowej w plebiscycie górnośląskim 78,7% głosujących opowiedziało się za pozostaniem w granicach Niemiec. Stosunki polsko-niemieckie do czasu ostatecznych decyzji o przebiegu granicy były bardzo napięte. Ofiarą antypolskiego terroru padł m. in. polski lekarz Wincenty Styczyński, zamordowany przez niemieckiego bojówkarza 18 kwietnia 1922 r.
Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku miasto liczyło około 83 tysięcy mieszkańców. Na mocy decyzji Ligi Narodów Gliwice znalazły się w bezpośredniej bliskości nowej granicy państwowej – niedaleki Knurów już należał do Polski. W 1927 roku przyłączono Ligotę Zabrską, Sośnicę, Wójtową Wieś, Szobiszowice i Żerniki, a liczba ludności przekroczyła sto tysięcy. Istniały w okresie międzywojennym koncepty połączenia Gliwic, Zabrza i Bytomia w jeden ośrodek miejski (tzw. Dreistädteeinheit Gleiwitz-Hindenburg-Beuthen albo Tripolis). W latach 1934–1939 wybudowano Kanał Gliwicki, który zastąpił przestarzały Kanał Kłodnicki. W 1936 roku dokończono gliwicki odcinek autostrady Rzeszy RAB 29 z Wrocławia do Bytomia, stanowiący obecnie północną obwodnicę Gliwic.
Do historii przeszedł niemiecki sfingowany atak na radiostację gliwicką z 31 sierpnia 1939 roku – operacja false flag przeprowadzana przez SS, która miała posłużyć jako pretekst do ataku III Rzeszy na Polskę. W latach 1944–1945 funkcjonowały w Gliwicach cztery podobozy Auschwitz-Birkenau.
W dniu 24 stycznia 1945 roku manewrem okrążającym Gliwice zajęła Armia Czerwona. Miasto nie ucierpiało w wyniku działań wojennych, ale po wkroczeniu Sowietów zostało splądrowane. Spłonął między innymi ikoniczny gmach hotelu Haus Oberschlesien i teatr Victoria, w sumie uszkodzonych zostało 978 budynków, czyli 20% zabudowy (według innego źródła spaleniu uległo około 30% tkanki miejskiej). Żołnierze radzieccy tylko w pierwszym tygodniu zamordowali co najmniej 817 cywilów, niektóre szacunki mówią nawet o 1500 ofiarach. Bezprawie trwało aż do lata. M.in. w tym czasie, 10 maja 1945 roku, zastrzelony został przez Rosjan pierwszy polski wiceprezydent Gliwic Tadeusz Gruszczyński, który przyłapał czerwonoarmistów na rabunku w jednym z mieszkań. W koszarach gliwickich znajdował się jeden z obozów przejściowych, przez które przechodzili Gornoślązacy deportowani do pracy przymusowej w ZSRR, kolejny znajdował się w dzisiejszej dzielnicy Łabędy.
Na podstawie ustaleń jałtańskich i poczdamskich Gliwice zostały po II wojnie światowej przyznane Polsce. W mieście osiadło wielu Polaków ekspatriowanych ze Lwowa i Kresów Południo-Wschodnich. Stanowili oni 45% nowych mieszkańców. W Gliwicach osiadali także liczni polscy osadnicy z innych części Kresów Wschodnich oraz centralnej Polski i polscy reemigranci z Francji (reemigranci w dużej mierze w dzielnicy Wilcze Gardło). Na lwowskich kadrach naukowych została oparta Politechnika Śląska mieszcząca się od czerwca 1945 roku w Gliwicach, do tamtejszych tradycji nawiązał również klub sportowy Piast Gliwice. Ludność niemiecka częściowo już uciekła z Gliwic przed wkroczeniem Armii Czerwonej w 1945 roku, a pozostałych gliwickich Niemców wysiedlono od razu po wojnie. W 2002 roku narodowość polską zadeklarowało 89,5% mieszkańców, 2244 osoby, czyli 1,10% stanowili Niemcy, 2154 osób, czyli 1,05% określiło się jako Ślązacy, a 8,1% nie podało swojej narodowości. W 2011 roku ponad 93% mieszkańców Gliwic zadeklarowało się jako Polacy, a kilka procent ponownie nie określiło swojej narodowości.
W drugiej połowie XX wieku Gliwice zachowały swoją pozycję jednego z głównych ośrodków konurbacji górnośląskiej. W 1951 roku przyłączono Stare Gliwice, w 1964 roku Łabędy i Czechowice, w 1975 roku Bojków (dawny Szywałd), Brzezinkę, Ostropę i Wilcze Gardło. Od lat 80. do początków XXI wieku liczba ludności Gliwic przekraczała dwieście tysięcy. Na bazie fabryki zbrojeniowej budowanej od 1938 roku powstały po wojnie Huta Łabędy i Zakłady Mechaniczne Łabędy, które dziś pod nazwą Bumar Łabędy są jednym z głównych polskich producentów techniki wojskowej. Po 1996 roku w południowo-wschodniej i północno-zachodniej części miasta stworzono rozległe podstrefy Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, w których znalazł swoje miejsce szereg zakładów przemysłowych z Opel Manufacturing Poland na czele. Zakłady Naprawcze Lokomotyw Elektrycznych przejął w 2008 roku holding Newag. W 2010 roku ukończono węzeł autostradowy Gliwice-Sośnica (wbrew nazwie znajduje się w Ligocie Zabrskiej) łączący autostrady A1 i A4 oraz drogę krajową 44, uważany za jedno z największych skrzyżowań tego typu w Europie. Fala krytyki towarzyszyła decyzjom o likwidacji komunikacji tramwajowej w 2009 roku i budowie odcinka Drogowej Trasy Średnicowej przecinającego śródmieście w latach 2012–2016. Zygmunt Frankiewicz był w latach 1993–2019 najdłużej urzędującym prezydentem miasta w dziejach demokratycznej Polski. W dniu 3 grudnia 2022 roku, po trwającej 27 miesięcy budowie, kosztem około 200 milionów złotych po północnej stronie dworca kolejowego oddano do użytku połączone z nim podziemnym tunelem gliwickie Centrum Przesiadkowe, w którym znajdują się przystanki autobusowe linii miejskich, lokalnych i dalekobieżnych.
Zabytki
Architektura
Budynki
Dom tekstylny Weichmanna
Dom przedpogrzebowy na cmentarzu żydowskim
Główna Poczta
Ratusz
Ruiny Teatru Miejskiego
Willa Caro
Zamek Piastowski
Budynek dawnej zawodowej szkoły mechaniczno-hutniczej, obecnie Wydział Chemiczny Politechniki Śląskiej (tzw. Czerwona chemia)
Budynek dawnej szkoły średniej dla chłopców i dziewcząt, obecnie Wydział Chemiczny Politechniki Śląskiej (tzw. Szara chemia)
Hotel Diament
Fontanny, pomniki, rzeźby
Fontanna z Neptunem
Fontanna z trzema faunami
Rzeźba lew czuwający
Rzeźby lwy leżące
Miejsca
Rynek
Stare Miasto
Plac Krakowski
Plac Piastów
Inne obiekty
Miejskie mury obronne
Radiostacja gliwicka
Wieża ciśnień w Gliwicach (ul. Sobieskiego)
Cmentarze
Cmentarz Centralny – ul. Kozielska
Cmentarz Lipowy – ul. Okrzei, dzielnica Zatorze
Cmentarz Starokozielski – ul. Kozielska
Cmentarz św. Wojciecha – ul. św. Wojciecha, dzielnica Szobiszowice
Cmentarz komunalny – ul. św. Jacka, dzielnica Ligota Zabrska
Cmentarz komunalny – ul. Wrzosowa, dzielnica Łabędy
Cmentarz parafialny – ul. Pszczyńska, dzielnica Trynek
Cmentarz parafialny – ul. Dolnej Wsi, dzielnica Wójtowa Wieś
Cmentarz parafialny – ul. Cmentarna, dzielnica Sośnica
Cmentarz parafialny – ul. Spacerowa, dzielnica Bojków
Cmentarz wojenny żołnierzy Armii Czerwonej – ul. Sobieskiego
Cmentarz wojenny żołnierzy francuskich – ul. Kozielska 29
Cmentarze żydowskie:
Stary cmentarz żydowski w Gliwicach – ul. Na Piasku, dzielnica Śródmieście
Nowy cmentarz żydowski w Gliwicach – ul. Poniatowskiego, dzielnica Zatorze
Cmentarz Hutniczy
Muzea
Muzeum w Gliwicach
Muzeum Geologii Złóż
Muzeum Odlewnictwa Artystycznego
Muzeum Historii Radia i Sztuki Mediów Radiostacja Gliwice
Muzeum Techniki Sanitarnej
Willa Caro
Zamek Piastowski
Wspólnoty wyznaniowe
Kościoły katolickie
Gliwice są siedzibą kurii diecezji gliwickiej.
Kościół rzymskokatolicki:
Parafia Katedralna Świętych Apostołów Piotra i Pawła (katedra św. Apostołów Piotra i Pawła)
Parafia św. Anny (kościół św. Anny)
Parafia św. Antoniego (kościół św. Antoniego)
Parafia wojskowa św. Barbary (kościół garnizonowy św. Barbary)
Parafia św. Bartłomieja (kościół św. Bartłomieja)
Parafia Chrystusa Króla (kościół Chrystusa Króla)
Parafia Ducha Świętego (kościół Ducha Świętego, kościół św. Jerzego (Ostropa))
Parafia św. Gerarda
Parafia św. Jacka (kościół św. Jacka)
Parafia św. Jadwigi (kościół św. Jadwigi)
Parafia św. Jana Chrzciciela (kościół św. Jana Chrzciciela)
Parafia św. Jerzego (kościół św. Jerzego (Łabędy))
Parafia św. Józefa (kościół św. Józefa)
Parafia Matki Boskiej Częstochowskiej (kościół Matki Boskiej Częstochowskiej)
Parafia Matki Boskiej Kochawińskiej (kościół Matki Boskiej Kochawińskiej)
Parafia św. Michała Archanioła (kościół akademicki św. Alberta Wielkiego)
Parafia Miłosierdzia Bożego w Gliwicach
Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa
Parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła (kościół NMP Matki Kościoła)
Parafia Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych (kościół NMP Wspomożenia Wiernych)
Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (kościół Narodzenia NMP)
Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego (kościół Podwyższenia Krzyża Świętego)
Parafia Świętej Rodziny (kościół św. Rodziny)
Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (Łabędy) (kościół Wniebowzięcia NMP w Gliwicach-Łabędach)
Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (Osiedle Wojska Polskiego) (kościół Wniebowzięcia NMP)
Parafia Wszystkich Świętych (kościół Wszystkich Świętych)
Kościół ormiańskokatolicki:
kościół Trójcy Świętej
Kościół greckokatolicki:
parafia Trójcy Świętej
Kościoły protestanckie
Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna:
placówka misyjna w Gliwicach
Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa:
zbór w Gliwicach-Łabędach
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
zbór w Gliwicach
Kościół Boży w Chrystusie:
Chrześcijańska Wspólnota „Nowe Przymierze”
Kościół Chrześcijan Pełnej Ewangelii „Obóz Boży”:
Kościół Chrześcijański „Królestwo Niebieskie”
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej:
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Gliwicach (kościół Zbawiciela, kościół Marcina Lutra)
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP:
Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gliwicach
Kościół Zielonoświątkowy w RP:
Zbór „Arka”
Ruch Williama Branhama:
zbór w Gliwicach
Restoracjonizm
Świadkowie Jehowy – 8 zborów (Gliwice–Południe, Gliwice–Północ (w tym grupa angielskojęzyczna), Gliwice–Zachód, Gliwice–Sośnica–Południe, Gliwice–Sośnica–Północ, Gliwice–Łabędy, Gliwice–Szobiszowice, Gliwice–Ukraiński); kompleks dwóch Sal Królestwa przy ul. Wiertniczej 9, kompleks dwóch Sal Królestwa przy ul. Marzanki 10
Świecki Ruch Misyjny „Epifania”:
zbór w Gliwicach
Inne
Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu:
Buddyjski Ośrodek Medytacyjny w Gliwicach
Sangha „Dogen Zenji”
Ośrodek Enso Ji
Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich:
filia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach (Synagoga w Gliwicach)
Opieka zdrowotna
Na terenie Gliwic funkcjonuje 5 szpitali:
Gliwickie Centrum Medyczne, ul. Kościuszki 29;
NZOZ Vito-Med, ul. Radiowa 2;
Szpital Wielospecjalistyczny, ul. Kościuszki 1;
Szpital Miejski nr 4, ul. Zygmunta Starego 100;
Instytut imienia Marii Skłodowskiej-Curie, Centrum Onkologii, ul. Wybrzeże Armii Krajowej 15.
Edukacja
W Gliwicach znajdują się liczne placówki oświatowe publiczne i niepubliczne:
Żłobki – publiczne 4, niepubliczne 7, kluby dziecięce – 1
Przedszkola – 48
Szkoły podstawowe – publiczne 34, niepubliczne 4
Gimnazja i klasy dotychczasowych gimnazjów – publiczne 20, niepubliczne 6
Licea ogólnokształcące – publiczne 13, niepubliczne 20
Technika – publiczne 8, niepubliczne 1
Branżowe szkoły I stopnia – publiczne 6, niepubliczne 1
Szkoły wyższe – 2 (w tym jedna jako wydział zamiejscowy); Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu.
Szkoły muzyczne – 1
W mieście znajdują się również placówki oświatowe innego typu, takie jak: centra edukacyjne, szkoły sportowe, szkoły policealne, szkoły nauki języków obcych oraz centra kultury.
Nauka
Na terenie miasta znajduje się wiele instytutów naukowo-badawczych oraz wydziałów szkół wyższych. Część z nich to samodzielne instytucje, część należy do sieci Polskiej Akademii Nauk, a część to wydziały Politechniki Śląskiej.
Instytuty/Wydziały
Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Oddział w Gliwicach
Instytut Chemii Nieorganicznej
Instytut Materiałów Ogniotrwałych
Instytut Materiałów Polimerowych i Barwników, Oddział Zamiejscowy Farb i Tworzyw
Instytut Metali Nieżelaznych
Instytut Metalurgii Żelaza im. Stanisława Staszica
Instytut Spawalnictwa
Instytut Techniki Górniczej KOMAG
Politechnika Śląska:
Wydział Architektury
Wydział Automatyki, Elektroniki i Informatyki
Wydział Budownictwa
Wydział Chemiczny
Wydział Elektryczny
Wydział Górnictwa, Inżynierii Bezpieczeństwa i Automatyki Przemysłowej
Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki
Wydział Matematyki Stosowanej
Wydział Mechaniczny Technologiczny
Kolegium Nauk Społecznych i Filologii Obcych
Instytut Fizyki – Centrum Naukowo-Dydaktyczne Politechniki Śląskiej
Park Naukowo-Technologiczny Technopark Gliwice
Polska Akademia Nauk:
Instytut Informatyki Teoretycznej i Stosowanej
Instytut Inżynierii Chemicznej
Centrum Materiałów Polimerowych i Węglowych (w Gliwicach znajduje się jedna z dwóch lokalizacji CMPW, dawny Zakład Karbochemii PAN)
Rozrywka
Kina
Kino Amok – Scena Bajka
Cinema City
Kino-Teatr X
Teatry
Teatr Miejski
Ruiny Teatru Miejskiego
Teatr A
Teatr Nowej Sztuki
Teatr STG
Akademicki Teatr REMONT
Chóry
Akademicki Chór Politechniki Śląskiej
Chór Państwowej Szkoły Muzycznej I i II st.
Akademicki Zespół Muzyczny Politechniki Śląskiej (AZM)
Galerie
Centrum Organizacji Kulturalnych „Perełka”
Czytelnia Sztuki
Galeria Art-Studio
Galeria Brama
Galeria Figur Stalowych
Galeria Melina
Galeria Na6
Galeria SMS (Salon Młodej Sztuki)
Galeria Sztuki Marii Wójciak
Galeria Sztuki Współczesnej Esta
Galeria Wydziału Architektury Politechniki Śląskiej
Galeria Zakamarek w Bibliotece Politechniki Śląskiej
Galeria Za Drzwiami
Pokusa
Stacja Artystyczna Rynek
Galeria Barwna
Miejsca
Śląski Jazz Club
Festiwale
Gliwicki Offowy Festiwal Filmowy GOFFR
Gliwicki Festiwal Bachowski
Jazz w Ruinach
Festiwal Młodych Artystów Rytm Gliwice
Międzynarodowy Festiwal „Dni Muzyki Organowej” w Gliwicach
Ważne wydarzenia
17.06.1999 wizyta Papieża Jana Pawła II
30.05.2018 odbyło się otwarcie nowej hali Arena Gliwice i na otwarcie odbyła się 850 edycja koncertu „A State Of Trance 850: Be In The Moment”. Zagrali wówczas Armin van Buuren, Ruden de Ronde B2B Rodg, KhoMha, John O’Callaghan, Arctic Moon B2B Indecent Noise.
13.10.2018 odbyła się Polska edycja „Sensation White”
27.04.2019 odbyła się Polska edycja „Dreamstate Europe 2019”
Konkurs Piosenki Eurowizji dla Dzieci 2019
Rekreacja
Gliwice zaliczane były niegdyś do najbardziej „zielonych” miast w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Jednak według danych Głównego Urzędu Statystycznego parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej stanowiły w 2020 roku tylko 3,2% całkowitej powierzchni miasta, co sprawia, że Gliwice należą obecnie do miast regionu o najmniejszym udziale terenów zieleni w całkowitej powierzchni. W latach 2004–2020 wskaźnik ten wahał się w przedziale od 2,7% do 4,0%, najniższą wartość osiągając w 2009 roku, zaś maksimum w 2004 roku.
Parki
Park im. Bolesława Chrobrego
Park im. Fryderyka Chopina
Park Kultury i Wypoczynku
Park Plac Grunwaldzki
Park Starokozielski
Park Szwajcaria
Kąpieliska
Kąpielisko Leśne
Ośrodek wypoczynkowy Czechowice
Baseny kryte
Basen „Delfin”
Basen „Olimpijczyk”
Basen „Mewa”
Basen „Neptun”
Inne
Palmiarnia Miejska
Lodowisko „Tafla”
Młodzieżowy Dom Kultury w Gliwicach
Turystyka
Przez Gliwic przebiega 6 szlaków pieszych oraz 2 szlaki tematyczne.
Szlaki piesze
– Szlak Husarii Polskiej
– Szlak Ziemi Gliwickiej
– Szlak Powstańców Śląskich
– Szlak Okrężny wokół Gliwic
– Szlak Krawędziowy GOP
– Szlak Sośnicowicki
Szlaki tematyczne
– Szlak architektury drewnianej województwa śląskiego
– Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego
Gospodarka
W Gliwicach znajduje się fabryka Opel Manufacturing Poland, w której produkowany był model Astra IV, fabryka ceramiki łazienkowej hiszpańskiej firmy Roca, a także japońska fabryka NGK Ceramics wytwarzająca filtry, katalizatory oraz czujniki NOx do samochodów. Spółki te działają na terenie Podstrefy Gliwice Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, której miasto jest udziałowcem. Na terenie Gliwic działa także park technologiczny Technopark Gliwice oraz przedsiębiorstwo informatyczne Future Processing.
W dzielnicy Łabędy mieszczą się Zakłady Mechanicze Bumar Łabędy, produkujące czołgi PT-91 oraz maszyny budowlane.
Na terenie Gliwic działa również Kopalnia Węgla Kamiennego Sośnica, a siedzibę ma największy polski producent i dystrybutor odczynników chemicznych Avantor Performance Materials Poland (dawniej Polskie Odczynniki Chemiczne).
Transport
Komunikacja miejska
System transportu zbiorowego w Gliwicach oparty jest na komunikacji autobusowej. Głównym organizatorem komunikacji miejskiej w Gliwicach jest Zarząd Transportu Metropolitalnego. Według stanu z 2013 długość tras obsługiwanych na zlecenie KZK GOP na terenie miasta wynosiła 143,63 km, w tym 143,21 km tras autobusowych i 0,42 km tras tramwajowych. Łączna długość linii w tym okresie wynosiła 461,25 km, w tym 459,80 km linii autobusowych i 1,45 km linii tramwajowych. Roczna praca eksploatacyjna wyniosła niespełna 7 mln wzkm. Głównym przewoźnikiem działającym na zlecenie KZK GOP na terenie Gliwic jest PKM Gliwice. Przedsiębiorstwo powstało w 1991 roku po rozpadzie WPK, jego głównym udziałowcem jest miasto. W czerwcu 2016 roku PKM dysponowało 180 autobusami, z których 152 były wykorzystywane w codziennym ruchu.
W latach 1894–2009 po Gliwicach kursowały tramwaje. W maju 2009 prezydent Gliwic Zygmunt Frankiewicz wystąpił do KZK GOP z wnioskiem o likwidację komunikacji tramwajowej na terenie miasta Gliwice, który to wniosek został rozpatrzony pozytywnie i 1 września zawieszono kursowanie tramwajów, a w ich miejsce wprowadzono linię autobusową A4. Zawieszenie ruchu tramwajowego spotkało się ze sprzeciwem pewnych grup mieszkańców, które złożyły wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta i rady miasta. W referendum, które odbyło się 8 listopada 2009 roku, niemal 90% uczestników zagłosowało za odwołaniem władz miasta oraz przeciwko likwidacji tramwajów w Gliwicach. Referendum zostało jednak uznane za nieważne ze względu na zbyt niską frekwencję (20 tys. głosujących przy wymaganym progu 33 tys. osób). W czerwcu 2010 roku rozpoczęto demontaż torów na terenie miasta. Mimo rezygnacji z tramwajów czynna pozostała zajezdnia Gliwice. Obecnie jest to najkrótsza czynna miejska sieć tramwajowa w Polsce. Czynny jest wyłącznie około 75-metrowy odcinek od granic Gliwic do zajezdni tramwajowej w Zatorzu, na którym znajduje się jeden przystanek.
W dniu 13 listopada 2018 roku zostały uruchomione Metropolitalne Linie Lotniskowe. Do lotniska w Pyrzowicach można dojechać autobusem bezpośrednio linią AP1 z Placu Piastów.
W dniu 8 maja 2021 roku uruchomione zostały pierwsze metrolinie na zlecenie GZM, zapewniające przyspieszony dojazd do różnych miejscowości w metropolii, oraz lotniska w Pyrzowicach. Ostatnia z 32 planowanych linii rozpoczęła działanie 23 września 2023 roku, a na centrum przesiadkowym przy dworcu znajduje się 8 z nich.
Drogowy
Autostrady
Gliwice leżą na skrzyżowaniu dwóch autostrad:
A1 łączącej Gdańsk i Gorzyczki,
A4 łączącej Zgorzelec i Korczową, będącej części trasy europejskiej E40, odcinek na terenie miasta jest płatny (z wyłączeniem ruchu lokalnego).
Na terenie miasta znajdują się 4 węzły autostradowe: Gliwice-Bojków (A4), Gliwice-Ostropa (A4), Gliwice-Sośnica (miejsce przecięcia autostrad A1 i A4) i Gliwice-Wschód (A1).
Drogi krajowe i wojewódzkie
Ponadto przez Gliwice przebiegają 3 drogi krajowe i 3 wojewódzkie:
DK 44 Gliwice – Kraków,
DK 78 Chałupki – Chmielnik,
DK 88 Strzelce Opolskie – Bytom (tzw. „stara autostrada”),
DW 408 Kędzierzyn-Koźle – Gliwice,
DW 901 Olesno – Gliwice,
DW 902 Gliwice – Katowice (Drogowa Trasa Średnicowa).
Obwodnica
W 2008 roku do użytku oddano pierwszą część obwodnicy zachodniej, niespełna 1,5-kilometrowy odcinek łączący DK88 z ul. Sowińskiego. Docelowo obwodnica ma łączyć DK88 z ul. Rybnicką. 21 lutego 2017 podpisana została umowa na unijne dofinansowanie na odcinek pomiędzy ulicami Daszyńskiego a Rybnicką, a w połowie stycznia 2019 miasto podpisało z konsorcjum firm Eurovia Polska i PRUIM umowę na budowę tego odcinka.
Kolejowy
2 października 1845 otwarto linię kolejową łączącą Wrocław z Gliwicami, wraz z którą wybudowano gliwicki dworzec. Budowę linii zakończono ostatecznie 3 października 1846 w Mysłowicach. Linia liczyła 196,3 km, a otwarcia dokonał król pruski Fryderyk Wilhelm IV.
Gliwicki dworzec kolejowy jest drugim pod względem wielkości dworcem kolejowym w konurbacji górnośląskiej, według kategoryzacji PKP oznaczony kategorią Premium.
W dniu 12 Grudnia 2021 roku zostało uruchomione bezpośrednie połączenie kolejowe do Bytomia finansowane przez GZM.
Poza stacją Gliwice, ruch pasażerski obsługuje również stacja Gliwice Łabędy oraz przystanek Gliwice Kuźnica. Do końca maja 1997 pociągi pasażerskie obsługiwały również stację Gliwice Sośnica, która od tego czasu obsługuje wyłącznie ruch towarowy. Ruch towarowy prowadzony jest ponadto na stacji Gliwice Port. W listopadzie roku 2023 została podpisana umowa na remont stacji łabędy, oraz konstrukcję przystanku kolejowego na osiedlu kopernika. Inwestycja ma zostać ukończona do roku 2028.
W ramach najbardziej rozwiniętego wariantu koncepcji kolei metropolitalnej, w Glwicach ma powstać 8 nowych przystanków kolejowych, wraz z przywróceniem do ruchu pasażerskiego przystanku sośnica, oraz sieć lekkiej kolei miejskiej w kierunku Knurowa.
Do początku lat 90. na terenie Gliwic funkcjonowały również Górnośląskie Koleje Wąskotorowe.
Centrum przesiadkowe
Po północnej stronie dworca kolejowego miasto planuje budowę centrum przesiadkowego, w którym poza dworcem kolejowym ma znaleźć się: zespół przystanków autobusowych, dworzec autobusowy, postoje taksówek, zespoły parkingowe z podziałem na postoje krótkoterminowe i długoterminowe w systemie park&ride, parkingi dla rowerów oraz budynek dworcowy północny z pomieszczeniami obsługi podróżnych.
W maju 2010 roku miasto wraz PKP podpisały porozumienie odnośnie do wyłonienia przez samorząd przedsiębiorstwa, które przygotuje koncepcję zagospodarowania wokół dworca kolejowego. Koncepcja została wykonana przez P.A. Nova i została zaprezentowana w sierpniu 2011 roku. W grudniu 2015 roku miasto odkupiło od PKP tereny wokół dworca kolejowego. W 2016 pracownia projektowa An Archi Group zaprezentowała 3 koncepcje architektoniczne centrum przesiadkowego opracowane na zlecenie miasta. W czerwcu 2016 roku wybrana została jedna z nich. 17 marca 2017 roku miasto podpisało z pracownią Pas Projekt na wykonanie projektu centrum przesiadkowego z rocznym terminem realizacji. 8 listopada 2018 roku miasto odstąpiło od umowy z Pas Projektem ze względu na opóźnienia i błędy w projekcie. 24 stycznia 2019 miasto podpisało z przedsiębiorstwem Mostostal Zabrze Biprohut umowę na dokończenie dokumentacji projektowej. W październiku 2019 roku ogłoszono przetarg na budowę centrum przesiadkowego.
Inwestycję realizowało konsorcjum firm: Mostostal Zabrze, Gliwickie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego oraz gliwickie Przedsiębiorstwo Remontów Ulic i Mostów. Całkowity kosz prac wyniósł około 200 mln zł, z czego ze środków unijnych Gliwice pozyskały 129,5 mln zł.
Centrum rozpoczęło swą działalność w dniu 3 grudnia 2022 roku.
Wodny
Gliwice oraz Górnośląski Okręg Przemysłowy przez Kanał Gliwicki i dalej przez rzekę Odrę ma połączenie z zespołem portowym Szczecin-Świnoujście oraz z innymi europejskimi drogami wodnymi.
Port Gliwice
Kanał Gliwicki
Kanał Kłodnicki (nie istnieje od 1936)
Lotniczy
W odległości do 100 km od Gliwic znajdują się trzy międzynarodowe porty lotnicze:
Port lotniczy Katowice-Pyrzowice (około 40 km)
Port lotniczy Ostrawa (około 90 km)
Port lotniczy Kraków-Balice (około 100 km)
Poza tym na terenie miasta w dzielnicy Trynek znajduje się lotnisko sportowe Aeroklubu Gliwickiego.
Rowerowy
W 2011 roku na terenie miasto znajdowały się 94 km tras rowerowych, w tym 57 km prowadzących drogami utwardzonymi i 37 km nieutwardzonymi, a udział liczby podróży rowerowych pośród wszystkich rodzajów podróży wynosił 1,75%. W 2014 roku na terenie miasta było 3,6 km asfaltowych dróg dla rowerów oraz 23,5 km ciągów pieszo-rowerowych (w większości wykonanych z kostek lub płytek betonowych).
Układ tras rowerowych nie ma charakteru spójnego systemu. Stosunkowo dobrze ukształtowany jest układ tras rowerowych na obrzeżach miasta, choć dojazd do nich z centrum miasta jest utrudniony. Dodatkowo w mieście istnieje kilka samoobsługowych stacji napraw rowerów.
Na początku 2014 roku opublikowana została kompleksowa koncepcja rozbudowy infrastruktury rowerowej na terenie miasta przewidująca budowę ponad 300 km tras rowerowych. Koncepcję przygotowała firma Inkom na zlecenie Urzędu Miasta. Ze strony władz miasta nie ma jednak jednoznacznej deklaracji co do realizacji opracowanej koncepcji.
W latach 2017–2019 w mieście funkcjonował Gliwicki Rower Miejski, składający się początkowo z 10 stacji i 100 rowerów, a później z 15 stacji i 150 rowerów. Jego operatorem był Nextbike.
Od kwietnia 2009 roku w Gliwicach cyklicznie odbywa się Masa Krytyczna. W 2012 roku powstała Gliwicka Rada Rowerowa – zespół organizacji pozarządowych, zaangażowanych w sprawy polityki rowerowej. W 2016 roku GRR przekształciła się w stowarzyszenie.
W 2012 roku w rankingu miast najbardziej przyjaznych rowerzystom przeprowadzonym przez magazynu Rowertour Gliwice zajęły 34. miejsca na 41 ocenionych miast, a w 2014 roku 37. miejsce. W 2016 roku Gliwice nie zostały sklasyfikowane, gdyż miasto odmówiło wzięcia udziału w badaniu.
Sport
Kluby sportowe
Piast Gliwice – miejski klub sportowy, sekcje: ekstraklasowa sekcja piłkarska, szermiercza, brydżowa, tenisowa, lekkoatletyczna
KKS Kolejarz – sekcje: hokej na trawie, piłka nożna, tenis stołowy
Sośnica Gliwice – sekcje: piłka nożna (grający obecnie w A-klasie, powstał w 1945 roku), piłka ręczna kobiet
AZS Politechnika Śląska Gliwice – siatkówka mężczyzn
AZS Politechnika Śląska Gliwice – Judo Mężczyzn/Kobiet
AZS Politechnika Śląska Gliwice – Aikido Mężczyzn/Kobiet
AZS Politechnika Śląska Gliwice – Iaido – Japońska szermierka Mężczyzn/Kobiet
KŚ AZS Politechnika Śląska – siatkówka kobiet
Szermierczy Klub Sportowy „Muszkieter” Gliwice
Międzyszkolny Klub Narciarski MKN Gliwice narciarstwo alpejskie
Sikret Gliwice – sekcje: piłka siatkowa, pływanie, sporty zimowe
Gliwicki Klub Karate Kyokushin – Karate Kyokushin
Gliwicki Klub Strzelecki – stowarzyszenie strzeleckie, strzelectwo sportowe i rekreacyjne, licencja PZSS
Kluby piłkarskie
Piast Gliwice – klub piłkarski, grający obecnie w Ekstraklasie
Carbo Gliwice – klub piłkarski, grający obecnie w IV lidze grupie śląskiej II
FC Kłodnica Gliwice – klub piłkarski, grający obecnie w B-klasie
Fortuna Gliwice – klub piłkarski, grający obecnie w klasie okręgowej grupie IV katowickiej
ŁTS Łabędy – klub piłkarski, grający obecnie w klasie okręgowej grupie IV katowickiej
KS Bojków – klub piłkarski, grający obecnie w B-klasie
Kluby futsalowe
GAF Gliwice – klub futsalowy, grający obecnie w Ekstraklasie
P.A. Nova Gliwice – nieistniejący obecnie klub futsalowy, wielokrotny mistrz Polski
NBiT Gliwice klub futsalowy, który w sezonie 2014/15 awansował do Futsal Ekstraklasy w której będzie rywalizował między innymi z GAF Jasna Gliwice
Radan Gliwice – nieistniejący obecnie klub futsalowy
Tango Gliwice – nieistniejący obecnie klub futsalowy
Piąteczki G-ce – reprezentacja Gliwic w Futsalu Kobiet, grające w I Lidze Ogólnopolskiej w futsalu kobiet – liga powstała w 2007
Piast Gliwice – klub futsalowy, powstały 10 czerwca 2016 przez połączenie dwóch gliwickich zespołów grających w Ekstraklasie: GAF Gliwice i NBiT Gliwice
Kluby koszykarskie
Gliwickie Towarzystwo Koszykówki – klub koszykarski, grający obecnie w Energa Basket Lidze.
Kluby futbolu amerykańskiego
Gliwice Lions
Samorząd i polityka
Samorząd miasta
Gliwice są miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Gliwicach 25 radnych. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta.
Miasto jest członkiem Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.
Polityka
Gliwice są siedzibą komisji okręgu wyborczego w wyborach do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.
W Gliwicach mieszczą się trzy placówki konsularne:
Konsulat Republiki Kirgiskiej
Konsulat Republiki Federalnej Niemiec
Konsulat Republiki Słowackiej
Media
Prasa
„Nowiny Gliwickie” – najstarszy miejski tygodnik, istniejący od 1956
„Miejski Serwis Informacyjny” – bezpłatny tygodnik wydawany przez Urząd Miejski w Gliwicach
Radio
Radio CCM
Telewizja
infogliwice.pl – portal miejski i telewizja
24GLIWICE.pl – telewizja i portal miejski
TV Imperium Gliwice
Gliwiczanie
Sąsiednie gminy
Gierałtowice, Knurów, Pilchowice, Pyskowice, Rudziniec, Sośnicowice, Zabrze, Zbrosławice
Miasta partnerskie
Lista miast partnerskich Gliwic:
Bottrop (Niemcy)
Dessau-Roßlau (Niemcy)
Doncaster (Wielka Brytania)
Kieżmark (Słowacja)
Nacka (Szwecja)
Salgótarján (Węgry)
Valenciennes (Francja)
Przypisy
Bibliografia
Adam Bednarski, Architektura jednorodzinnych zespołów mieszkaniowych w Gliwicach z lat 1919–1939, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2007.
Wolfgang Bukowski, Als wir jung in Gleiwitz waren..., Laumann-Verlag, Bülmen 1990.
Gleiwitz, Berlin-Friedenau 1925.
Gliwice. Zarys rozwoju miasta i okolicy, Andrzej Szefer (red.), Warszawa 1976.
Marek Gabzdyl, Gliwice wczoraj, Gleiwitz gestern, Wydawnictwo „Wokół Nas”, Gliwice 1994.
Historia Gliwic, Jan Drabina (red.),Gliwice 1995.
Jerzy Horwat, Gliwice w XVI wieku, Gliwice 1993.
Ewa Piotrowska-Andruszków, Historia Gliwic od XIII wieku do współczesności, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1993.
Damian Recław, Gliwice w starej fotografii, Gliwice 2000.
Damian Recław, 90 lat Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1995.
Sebastian Różyński, Zarys dziejów piwowarstwa gliwickiego, Gliwice 2006.
Rudolf Schlegel, Gleiwitz – ein heimatliches Geschichtenbuch, Dülmen Verlag, Dülmen 1982.
Rudolf Schlegel, Gleiwitz in alter und neuer Zeit, Dülmen Verlag, Dülmen 1985.
Bogusław Tracz, Druga dekada. Gliwice 1957-1970, Gliwice 2008.
Bogusław Tracz, Pierwsza dekada. Gliwice 1945-1956, Gliwice 2006.
Bogusław Tracz, Rok ostatni – rok pierwszy. Gliwice 1945, Gliwice 2004.
Bogusław Tracz, Trzecia dekada. Gliwice 1971-1981, Instytut Pamięci Narodowej, Katowice 2009.
Jolanta Wnuk, Leszek Jodliński, Gliwickie witraże, Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2007.
Żydzi gliwiccy, Bożena Kubit (red.), Gliwice 2006.
Linki zewnętrzne
Urząd Miejski w Gliwicach
Historia Żydów w Gliwicach na portalu Wirtualny Sztetl
Miasta w województwie śląskim
Miasta na prawach powiatu
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku |
1907 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gorz%C3%B3w%20Wielkopolski | Gorzów Wielkopolski | Gorzów Wielkopolski () – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce. Siedziba wojewody lubuskiego wraz z zespoloną administracją rządową na terenie województwa lubuskiego oraz powiatu gorzowskiego. Drugie co do wielkości miasto w województwie. Pod względem geograficznym, północna część miasta położona jest na Równinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pojezierze Południowopomorskie, a południowa w Kotlinie Gorzowskiej będącej mezoregionem makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. Miasto leży nad Wartą u ujścia Kłodawki i jej dopływem Srebrną, na wysokości od 19 do 105 m n.p.m. Z miastem graniczy Gorzowski Park Krajobrazowy.
Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski.
Gorzów Wielkopolski jest rdzeniem Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego (MOF), w skład którego wchodzą otaczające go gminy: Bogdaniec, Deszczno, Kłodawa, Santok, Lubiszyn oraz Strzelce Krajeńskie. Wraz z 24 gminami i 5 powiatami województwa lubuskiego oraz 4 gminami i 1 powiatem województwa zachodniopomorskiego tworzy Aglomerację Gorzowską zamieszkałą przez ponad 400 000 mieszkańców.
Położenie
Gorzów Wielkopolski leży 53 km od granicy z Niemcami i około 135 km od ich stolicy – Berlina. Do Warszawy jest 463 km. Większe miasta w pobliżu Gorzowa Wielkopolskiego to: Poznań (165 km), Szczecin (111 km) i Zielona Góra (113 km).
Pod względem geograficznym miasto położone jest na skraju Kotliny Gorzowskiej, leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 m n.p.m.
Wcześniej teren, na którym położone jest miasto, należał do ziemi lubuskiej. Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski i graniczyły z ziemią lubuską. Obszar dzisiejszego Gorzowa stanowił część kasztelanii santockiej, która była częścią Wielkopolski. Następnie w 1252 ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii. Do 1945 roku miasto związane było z niemiecką Nową Marchią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski, w województwie poznańskim.
Toponim
Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów „Land” (pol. ziemia, kraina) oraz „Berg” (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.
Nazwa przypuszczalnie nawiązywała do brandenburskiego Landsbergu, położonego w ziemi barnimskiej.
W XIV-XVII-wiecznym piśmiennictwie polskim nazwa niemiecka była spolszczana i zapisywana jako Lencbark, Landzberk czy Landzberg. W książce „Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana” z 1843 r. podane są dwie nazwy miejscowości: Landsberg i Gorzew.
Na początku kwietnia 1945 r. zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów. Nazwę tę nadano w analogii do Gorzowa Śląskiego w województwie opolskim, który w czasach niemieckich nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów ludowych polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z „nieprecyzyjnego”, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Współczesna nauka odrzuca odnoszenie się tej nazwy do dawnego Landsbergu nad Wartą.
Po przyłączeniu Landsbergu an der Warthe do województwa poznańskiego, od 7 lipca 1945 r. w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą. Dodany drugi człon nad Wartą był odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe.
2 marca 1946 Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z Zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski urzędowo obowiązuje od 19 maja 1946 r. Miasto nie było do czasu włączenia do woj. poznańskiego związane z Wielkopolską, jednak obszar przed powstaniem miasta należał do kasztelanii santockiej, powiązanej z Wielkopolską. Mimo tego, że związek był nikły zmieniono drugi człon nazwy z nad Wartą na Wielkopolski. Przymiotnik Wielkopolski pojawia się w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim dopiero na początku lat 50 XX w., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.
Według nazewnictwa Poczty Polskiej do 30 maja 1945 r. nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 r. Gorzów Wielkopolski.
Na początku XXI wieku pojawił się w lokalnej przestrzeni publicznej pomysł zmiany nazwy miasta poprzez usunięcie przymiotnika Wielkopolski, zakończony plebiscytem, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za dotychczasową nazwą stosunkiem 25 000 do 10 000 głosów. Na początku II dekady XXI wieku miasto ponownie podjęło ten temat, wpisując zmianę nazwy do Długoterminowej strategii zarządzania marką Gorzów. Zmianę doradzają wszystkie agencje zajmujące się Public Relations i tworzenie wizerunku. Kwestia nazwy została podjęta w lokalnej debacie, jednak nie wyszła poza to stadium. Latem 2015 r. temat powrócił do debaty w związku z nowelizacją przepisów dotyczących ważności dokumentów po zmianie nazwy miejscowości. Wobec zniesienia obowiązku ich wymiany część radnych zgłosiła wniosek o zmianę nazwy. Prezydent Miasta Gorzów Wielkopolski zapowiedział, że ewentualna zmiana zostanie poprzedzona przez referendum.
W listopadzie 2023 r. zawiązał się Komitet Obywatelski mający na celu zmianę nazwy miasta z Gorzów Wielkopolski na Gorzów. Komitet złożył do Prezydenta Miasta wniosek o przeprowadzenie w tej sprawie konsultacji społecznych. Prezydent przychylił się do wniosku pozytywnie i zarządził przeprowadzenie konsultacji w terminie od 6 maja do 2 sierpnia 2024 roku.
Środowisko naturalne
Gorzów Wielkopolski położony jest na siedmiu wzgórzach. Na jego obszarze można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi.
Zieleń miejska
Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha. W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu „Wysoczyzna Gorzowska”, związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych.
Ochrona przyrody
Na obszarze miasta znajduje się rezerwat przyrody Gorzowskie Murawy chroniący zbiorowiska roślinności kserotermicznej, szczególnie muraw ostnicowych, kłosownicowych i szczotlichowych oraz stanowisk gatunków roślin i zwierząt, m.in. ostnicy włosowatej, pajęcznicy liliowatej, dzwonka syberyjskiego, ostrołódki kosmatej, świergotka polnego i ślimaka żeberkowego.
Klimat
W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą około 550mm.
Historia
W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki książę legnicki Bolesław Rogatka uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja Przemysłówna – księżniczka, córka księcia wielkopolskiego Przemysła I, wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana I Askańczyka i jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu w Santoku.
Prawa miejskie Gorzów Wielkopolski otrzymał w 1257 roku. 2 lipca Jan I Askańczyk – margrabia brandenburski z dynastii askańskiej wydał dokument, upoważniający rycerza Alberta de Luge do założenia niemal na granicy kasztelanii i ziemi lubuskiej miasta nad rzeką i nadania mu nazwy Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Altlandsbergiem koło Berlina – w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości).
Landisberch szybko stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym na wschodnich rubieżach Brandenburgii. Z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP. Po wygaśnięciu dynastii Askańczyków w 1319 miasto przeszło wraz z Nową Marchią pod panowanie Wittelsbachów. W 1329 podpisano w mieście traktat pokojowy między Polską i Brandenburgią. Po 1373 miasto przeszło pod kontrolę rodu Luksemburgów (Kraje Korony Czeskiej), którzy w 1402, mimo prowadzonych w tej sprawie negocjacji z Władysławem Jagiełłą, sprzedali Nową Marchię wraz z miastem zakonowi krzyżackiemu. W 1433 przeżył oblężenie husytów. W 1454 zakon krzyżacki sprzedał Nową Marchię Fryderykowi II Hohenzollernowi. W 1626 miasto ucierpiało przez szwedzką okupację.
Po 1648 miasto stało się ważnym punktem w handlu z Polską, który rozwinął się jeszcze w XVII w. przez powstanie licznych warsztatów tkackich i handlu wełną.
Miasto posiadało garnizon wojsk pruskich. W 1783 w Gorzowie stacjonowały cztery szwadrony. Wraz ze związanymi z nią cywilami garnizon liczył od 900 do 1000 osób. Garnizon posiadał kościół garnizonowy. W 1804 zainaugurowano nową szkołę dla dzieci członków garnizonu.
W czasie wojny siedmioletniej miasto utrzymywało wojska rosyjskie, a na początku XIX wieku opłacało kontrybucję armii Napoleona. Od 1892 Gorzów był siedzibą powiatu grodzkiego (niem. Stadtkreis) i należał do rejencji frankfurckiej w prowincji Brandenburgia.
W 1892 miasto zostało wydzielone z powiatu i otrzymało status Miasto na prawach powiatu. W latach dwudziestych XX wieku dominowała nazwa Landsberg (Warthe). Około 1900 roku w mieście były dwa kościoły protestanckie, katolicki i synagoga
Do przedwojennych osobistości Landsbergu należeli: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej obecnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian i dawnych niemieckich mieszkańców), właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu, Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli i sznurów, budowniczy willi, obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów i techników, przebywało tu także kilka ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Friedrich Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji i rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców i rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta i przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.
Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a wkraczające od północy i wschodu oddziały 5 Armii Uderzeniowej Armii Czerwonej gen. płk. Nikołaja Bierzarina począwszy od 30 stycznia 1945 r. spaliły Stare Miasto (Śródmieście Gorzowa uległo zniszczeniu w około 60%), dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobiet (są to dane szacunkowe opracowane na podstawie wielu publikacji) spośród około 30 tys. jego mieszkańców, którzy znajdowali się w jego granicach w chwili przejścia frontu. Na przełomie marca i kwietnia w budynku na ul. Łokietka 37 mieściła się siedziba sztabu 1 Frontu Białoruskiego (tablicę upamiętniającą to wydarzenie odsłonięto 9 maja 1975; kolejna tablica upamiętniająca zajęcie miasta przez Armię Czerwoną została odsłonięta w pierwszą rocznicę tego wydarzenia na budynku Urzędu Miasta).
W marcu 1945 roku miasto przyjęło nazwę Gorzów nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Pierwszymi polskimi osadnikami spoza miasta byli kolejarze, którzy przybyli tu 3 lutego 1945 z radzieckim transportem wojskowym z wielkopolskiego Wągrowca. Pierwszym Komendantem Wojennym miasta był radziecki dowódca płk Josif Dragun, który władzę sprawował do 26 marca 1945, po czym przekazał ją polskiej administracji – pierwszemu prezydentowi miasta Piotrowi Wysockiemu. Równocześnie powołana została w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Ludność niemiecką, która nie opuściła miasta przed nadejściem 1 Frontu Białoruskiego, przesiedlono do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Do Gorzowa przybywali jednocześnie liczni Polacy wysiedleni z Kresów Wschodnich. Na terenie miasta, zaraz po jego zajęciu przez Armię Czerwoną, funkcjonował obóz specjalny NKWD przede wszystkim dla Niemców, ale także dla członków AK i opozycji.
W okresie powojennym następował ponowny szybki rozwój miasta. Od 1945 do 1950 Gorzów pełnił rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Jednocześnie w Gorzowie rozpoczęła działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski.
Od 1950 miasto należało do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego.
7 lipca 1951 roku uruchomiono Zakłady Włókien Sztucznych. W 1958 roku powstały Gorzowskie Zakłady Przemysłu Jedwabniczego.
Już w połowie lat 60 XX w. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60 XX wieku Gorzów przeżył drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70 XX w. powstały pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 r. stał się miastem wojewódzkim nowo utworzonego województwa gorzowskiego. W 1979 r. urodziła się stutysięczna gorzowianka. 19 lipca 1975 r. odsłonięto pomnik Polsko-Radzieckiego Braterstwa Broni. W latach 80 XX w. wybudowany został nowoczesny szpital wojewódzki.
Po pacyfikacji przez ZOMO strajku w Zakładach Mechanicznych „Ursus” 16 grudnia 1981 w Gorzowie powstała silna organizacja NSZZ „Solidarność”. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności został Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus, Zremb. 16 grudnia 1981 Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej brutalnie rozbiły strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia. W 1982 rozpoczęto wydawanie biuletynu „Feniks” (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982, w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne demonstracje solidarnościowe, nazwane później wydarzeniami gorzowskimi. W 1983 w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne „Szaniec” (łącznie w latach 1983–1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989, z inspiracji Solidarności i RMN, odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.
Lata 90 XX w. to dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Powstają pierwsze inwestycje zagraniczne. Od 1999 Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego.
W 2007 miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.
Od 2013 roku miasto ma hejnał, skomponowany przez Jana Kupczyńskiego. Odtwarzany jest każdego dnia o godzinie 12:00 z budynku Urzędu Miasta, a także okolicznościowo podczas uroczystości miejskich.
1 grudnia 2014, po niemal 17 latach, z urzędu prezydenta miasta odszedł Tadeusz Jędrzejczak, którego zastąpił Jacek Wójcicki.
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
historyczny układ urbanistyczny tzw. Nowego Miasta, z 1876–XX w.
historyczny układ urbanistyczny d. osiedla robotniczego Zamoście, z l. 1920–1930
kościół farny, obecnie katedralny pw. Wniebowzięcia NMP, z XIV w.
kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ul. Mieszka I 59, z 1895 r.
kościół par. pw. Świętego Krzyża, ul. Warszawska, z 1855 r.
kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. Chrystusa Króla, ul. Grobla, z l. 1928–1930
kościół ewangelicki „Zgody”, obecnie rzym.-kat. pw. św. Stanisława, z 1776 r., 1864 r., 1979 r.
kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. fil. pw. NMP Królowej Polski, ul. Poznańska 82 (Karmin), z 1828 r.
kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. MB Różańcowej, ul. Strażacka 97 (Siedlice), z 1828 r.: cmentarz przykościelny
klasztor oblatów, ul. Bracka 7, po 1920 r.
cmentarz rzym.-kat., ul. Warszawska, z poł. XIX w.
cmentarz żydowski, ul. Gwiaździsta, z pocz. XVIII w.–1942 r.
aleja lipowa, ul. Walczaka, z XIX w.
mury obronne, z XV w.
gmach teatru im. J. Osterwy, ul. Teatralna 9, z pocz. XX w.
wille, ul. Borowskiego 28, 29, z l. 1894–1906
willa, ul. Chrobrego 31, kamienica nr 33, z 1893-1894 r.
szkoła podstawowa nr 1, ul. Dąbrowskiego 23, z pocz. XX w.
d. łaźnia miejska, obecnie dom, ul. Dąbrowskiego 35 / Jagiełły 9-11, z l. 1928–1930
willa „Zacisze”, obecnie budynek usługowy, ul. Drzymały 13, z 1823 r., XX w.
kamienice, ul. Grobla 14, 15, z 1911 r., z pocz. XX w.
Instytut Surowic, ul. Grottgera 24/25, z 1904 r.: laboratorium, obecnie mieszkania, stajnia, koziarnia, stodoła
kamienica, ul. Hawelańska 11, z 1897 r.
dom, ul. Jagiełły 3
willa, ob. Pałac Ślubów, ul. Kazimierza Wielkiego 1, z 1903 r.: ogród
willa ul. Kobylogórska 77, z ok. 1890 r.: park
kamienice, ul. Kosynierów Gdyńskich 75, 92, 108, z 1896-1910 r.
kamienica, ul. Krzywoustego 1, z k. XIX w.
kamienice, ul. Łokietka 16, 17, 18, 20a, 22, 23, 26, 35, dom nr 37, z l. 1899-1914
willa, ul. Nadbrzeżna 1, z 1900 r.
dom, ul. Obotrycka 8, kamienica 9, z XVIII w., 1867 r., z 1908 r.
sierociniec, obecnie biura, ul. Obotrycka 14, z l. 1823-24
ratusz, obecnie biura, ul. Obotrycka 16, po 1920 r.
zespół poczty i telegrafu, ul. Pocztowa 15-19 / ul. Strzelecka 25, z 1890 r., r. 1905 r.: budynek poczty ze skrzydłami, budynek odprawy dyliżansów
szkoła, ul. Przemysłowa 22, z 1905 r.
Miejska Kasa Oszczędności, Towarzystwo Kredytowe, obecnie bank, ul. Sikorskiego 7, z l. 1910-20
kamienica, ul. Sikorskiego 106, willa 107, z 1880 r., XIX w./XX w.
willa, ul. Składowa 11, z 1898 r., 1914 r.
kamienica, ul. Spichrzowa 4, z l. 1894-1895
dwie wille braci Bahrów, ob. pałac biskupi, ul. 30 Stycznia 1, z 1895 r., l. 1900-02
zespół szkoły, ul. 30 Stycznia 29, z XIX/XX w.: szkoła, budynek gospodarczy, sala gimnastyczna
Dom Ubogich, ul. Teatralna 25, z l. 1799/1801, XX w.
pałac, ul. Teatralna 30
zespół domu zakonnego ss. Czerwonego Krzyża „Bethesda”, obecnie szpital dziecięcy, ul. Walczaka 16: budynek główny, z 1921 r.; dom emeryta, 1927 r.; budynek oddziału niemowląt z 1935 r.; zieleń szpitalna z XX w.
zespół szpitala, ul. Walczaka 42, z l. 1885-1935: 10 pawilonów szpitalnych; budynek administracyjny nr 15; budynek gospodarczy nr 13; kotłownia nr 14, kostnica, z XIX w./XX w. w.; park szpitalny
zespół willowy, ul. Wał Okrężny 37, z poł. XIX w.: willa – pałacyk, kordegarda, park, brama
zespół willowy, ul. Warszawska 35, z 1903 r.: willa, oficyna, park
kamienica, obecnie dom parafialny, ul. Woskowa 1 b, z 1902 r., dom nr 1 c, z 1892 r.
estakada kolejowa, wzdłuż rz. Warty, betonowo-stalowa, z l. 1905-14
spichrz, ul. Fabryczna 1, szachulcowy z XVIII w.
spichrz, ul. Grobla 1, szachulcowy, stodoła nr 43, z pocz. XIX w., 1842 r.
Układ urbanistyczny miasta
Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu na niemal całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w sposób jego odbudowy w latach 60 XX wieku, który zignorował średniowieczną strukturę działek i dokonał zmian w układzie ulic. Zachowany został jedynie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz czytelność większości ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX i XX wieku, którego układ wpisany został do rejestru zabytków.
Fontanny
W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się osiem fontann:
Fontanna Pauckscha
Fontanna w Parku im. Kopernika
Fontanna przy biurowcu Pekao SA
Fontanna na placu Grunwaldzkim
Fontanna przy Pałacyku Ślubów
Fontanna w Parku Wiosny Ludów
Fontanna przy ul. Drzymały
Fontanna w Parku Górczyńskim
Demografia
Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa według danych z 31 grudnia 2022:
Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:
Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – według danych GUS 126 406 mieszkańców. Według danych z 30 czerwca 2014 r. liczba mieszkańców kształtowała się na poziomie 124 274 mieszkańców, pięć lat później odnotowano 123 691 mieszkańców.
Według danych GUS z 30 czerwca 2023 r., miasto liczyło 115 847 mieszkańców, co lokuje je na 29. pozycji w kraju pod względem liczby ludności oraz na trzydziestym szóstym pod względem powierzchni – 85,72 km².
Piramida wieku mieszkańców Gorzowa Wielkopolskiego w 2014.
Gospodarka
Miasto jest dużym ośrodkiem przemysłowym, którego początki sięgają przedwojennej historii miasta. Do 2020 roku w mieście rozwinął się przemysł chemiczny, energetyczny, elektroniczny, lekki, maszynowy, farmaceutyczny, motoryzacyjny metalowy i spożywczy. Od 1997 roku działa tu także podstrefa Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna.
W sierpniu 2014 r. stopa bezrobocia w Gorzowie wynosiła 6,3%, a w powiecie gorzowskim 9,6%.
Miasto Gorzów Wielkopolski dostała nagrodę jako Gmina Fair Play-Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji w kategorii dużych miast w Polsce, w konkursie organizowanym przez Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową 2009 r.
W Gorzowie znajduje się zakład produkujący wiązki instalacji elektrycznych dla przemysłu motoryzacyjnego dla samochodów grupy Volkswagen AG.
W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, istnieją oddziały większości działających w Polsce banków i towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych.
Od momentu wprowadzenia reform gospodarczych Leszka Balcerowicza z początku lat 90 XX w., Gorzów przechodził duże zmiany w strukturze gospodarczej. Tuż po wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej największe zakłady w mieście, tzn. ZWCh Stilon, Silwana i Ursus, zaczęły przechodzić trudności. Konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi doprowadziła do ich upadku lub sprzedaży. . Na przełomie stuleci część majątku Zakładów Włókien Chemicznych „Stilon” nabyli Nylstar i Rhodia, ale zarówno zatrudnienie, jak i produkcja nigdy nie zbliżyły się do historycznych rekordów. Zakłady Mechaniczne Ursus ostatecznie zamknięto pod koniec lat 90 XX w., podobnie jak Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe (rzeźnia miejska), zaś Silwana została postawiona w stan upadłości.
W 1993 r. zakład produkcyjny uruchomiła Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 została wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric Bordnetze. W Gorzowskiej Podstrefie Kostrzyńsko-Słubickiej Strefy Ekonomicznej działa obecnie wiele przedsiębiorstw, a największym inwestorem w mieście jest tajwański koncern TPV Displays, który rozpoczął działalność w 2007 r.
Z upadających spółdzielni szybko powstała sieć sklepów, rozwijały się również targowiska. Miasto w latach 90 XX w. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był Hit, który kilka lat później został wykupiony przez Tesco, które posiadało w Gorzowie dwa hipermarkety. Rozwijają się również galerie handlowe. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski, Galeria Askana, Galeria Manhattan (od X 2015, obecnie CH Feeria), a w międzyczasie odnowiony został Dom Towarowy Rolnik. W 2008 r. irlandzka firma Caelum Development rozpoczęła budowę największego obiektu handlowego w województwie – NoVa Park, który został otwarty 18 kwietnia 2012r. Planowana jest także nowa Galeria Zielona Przystań, której budowa zakończy się w 2014 r. W 2020 przystąpiono do budowy Parku Handlowego Walczaka oraz N-parku przy ul. Pomorskiej, a w 2021 rozpocznie się budowa Shopp City przy ul. Walczaka.
W 2012 wydatki budżetu samorządu Gorzowa wynosiły 420,9 mln zł, a dochody budżetu 438,4 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu na koniec 2012 r. wynosiło 186,6 mln zł, co stanowiło 42,6% wysokości wykonywanych dochodów.
Infrastruktura i transport
Komunikacja miejska
Komunikacja miejska w mieście obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 41 liniach dziennych i 3 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 4
liniach. Przewozy na zlecenie Wydziału Transportu Publicznego Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego wykonuje Miejski Zakład Komunikacji.
Wszystkie autobusy MZK są pojazdami niskopodłogowymi, są to głównie Solaris Urbino 12 i MAN NL 2x2. W 2011 zakupiono 11 nowych autobusów MAN Lion’s City NL283, a w 2014 zakupiono sześć używanych 15-metrowych autobusów MAN Lion’s City LL NL313-15. Do 2014 r. planowana była również wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodził do 50 lat, na nowy tabor, co też nastąpiło.
Komunikacja miejska operuje zarówno na terenie miasta, jak i okolicznych gmin, a w lecie dowozi również ludzi na wybrane kąpieliska. Od 2011 wszystkie autobusy i tramwaje wyposażone są w automaty do sprzedaży biletów. Dokupionych zostało również kilkanaście autobusów niskopodłogowych, Zakład zainstalował również nowe wiaty przystankowe. W lutym 2013 komunikację miejską obsługiwało 36 dziennych linii autobusowych, 4 linie tramwajowe, a ponadto 5 linii autobusowych nocnych.
W mieście istnieją 4 linie tramwajowe:
1 (Wieprzyce – Fieldorfa "Nila")
2 (Wieprzyce – Piaski)
3 (Piaski – Fieldorfa "Nila")
4 (Fieldorfa "Nila" - Dworzec Główny)
Linia numer 4 została reaktywowana po 12 latach. Na trasie pomiędzy Fieldorfa "Nila" a Dworcem Głównym połączenia uruchomiono ponownie 2 stycznia 2024 roku. Ponadto zawieszona jest 1 linia: 5 (Dworzec Główny – Piaski).
W 2022 z komunikacji miejskiej w przeciętny dzień powszedni korzystało 63 980 pasażerów, w sobotę 32 849 pasażerów, a w niedzielę średnio 21 923 osób. W skali całego miesiąca z MZK korzystało 1 584 591 pasażerów, podczas gdy w 2014 było to 1 903 909 osób, co oznacza spadek o 16,8% w ciągu ośmiu lat. 29,8% pasażerów podróżuje na podstawie biletów jednorazowych, 29% ma bilet okresowy, 1,1% kupuje karnety, a 0,1% bilety dobowe. 32% posiadało uprawnienia do przejazdów bezpłatnych (w grupie tej w czasie badań znaleźli się uchodźcy wojenni z Ukrainy), a 8,1% pasażerów podróżowało bez biletu, pozbawiając miasto wpływów w wysokości 800–900 tys. zł. W 2021 wartość sprzedaży biletów sięgnęła kwoty 10,723 mln zł. Najbardziej popularnymi liniami wiosną 2022 były 1 (tramwajowa; 17,7% wszystkich pasażerów), 124 (12,1% pasażerów), 104 (10,3% pasażerów), 126 (9,9% pasażerów), 101 (9,0% pasażerów) i 125 (6,9% pasażerów), a najmniej popularną wykonująca 1 kurs dziennie linia 127, z której przez miesiąc korzysta 743 pasażerów wobec 192 139 na linii 124.
Transport drogowy
W granicach miasta przecinają się 2 następujące drogi:
droga ekspresowa S3 E65, której fragment stanowi zachodnią obwodnicę miasta
droga krajowa nr 22 (Kostrzyn nad Odrą – Gorzów Wlkp. – Człopa – Wałcz – Elbląg – Grzechotki).
W mieście rozpoczynają się także 4 drogi wojewódzkie:
droga wojewódzka nr 151 (Gorzów Wlkp. – Barlinek – Choszczno – Łobez – Świdwin)
droga wojewódzka nr 132 do Kostrzyna nad Odrą
droga wojewódzka nr 158 do Drezdenka
droga wojewódzka nr 130 do Dębna.
Oprócz tego z miasta wybiegają drogi powiatowe m.in. do Borka, Ulimia, Chwalęcic, Santoka.
W mieście działa spółka Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej – będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.
Transport kolejowy
Miasto uzyskało pierwsze połączenie kolejowe 12 października 1857, dzięki uruchomieniu 102,4 km jednotorowej linii Krzyż Wlkp. – Gorzów Wlkp. – Kostrzyn nad Odrą. Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885–1896 była 67,6 km jednotorowa linia Dąbrówka Wlkp. – Gorzów Wlkp.
Obecnie przez miasto przebiegają dwie czynne linie kolejowe:
linia kolejowa nr 203 (Berlin – Kostrzyn nad Odrą – Gorzów Wlkp. – Piła – Tczew), która dzięki węzłowi kolejowemu w Krzyżu Wielkopolskim łączy miasto ze Szczecinem i Poznaniem
linia kolejowa nr 367 do Zbąszynka, gdzie łączy się z magistralą E 20 Berlin – Warszawa – Moskwa oraz linią kolejową nr 358 do Zielonej Góry
ponadto na terenie miasta poprowadzona jest linia kolejowa nr 415 biegnąca w kierunku do Myśliborza. Niestety, aktualnie w dokumentach PKP PLK jest skreślona z ewidencji od p.o. Gorzów Wielkopolski Wieprzyce. W 2020 roku pojawił się pomysł reaktywacji linii kolejowej 415 w ramach projektu „Kolej plus”. Niestety, ostatecznie reaktywacja tej linii się nie powiodła, gdyż żaden z samorządów nie zdecydował się współfinansować tej inwestycji. Planowane jest za to uruchomienie niewielkiego odcinka tej linii do strefy przemysłowej w Gorzowie i stworzenie tam przystanku Gorzów Strefa Ekonomiczna.
Gorzów jest największym miastem w Polsce bez dostępu do zelektryfikowanej sieci kolejowej. Na terenie miasta znajdują się stacje i przystanki kolejowe:
Gorzów Wielkopolski
Gorzów Wielkopolski Karnin
Gorzów Wielkopolski Wieprzyce
Gorzów Wielkopolski Zamoście
Gorzów Wielkopolski Zieleniec
Gorzów Wielkopolski Wschodni
Gorzów Wielkopolski Chróścik na nieczynnej linii do Myśliborza.
Miasto jest siedzibą spółek produkcyjnych i usługowych związanych z transportem kolejowym, między innymi Gorzów Wagony, zajmująca się naprawą i renowacją wagonów.
Transport lotniczy
Miasto nie posiada własnego lotniska. Przy szpitalu wojewódzkim zlokalizowane jest oświetlone lądowisko dla śmigłowców, które zostało zastąpione przez nowe lądowisko. Jego budowa rozpoczęła się w 2013, a w 2014 zostało oddane do użytku. Planowana była budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach, lecz Wojewódzki sąd administracyjny unieważnił uchwałę gminy Kłodawa o zmianie planu zagospodarowania przestrzennego pod lotnisko.
W okolicach miasta znajduje się leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotniska w podgorzowskim Ulimiu oraz Trzebiczu Nowym.
Transport wodny śródlądowy
W mieście znajduje się niewielki port rzeczny Port Gorzów na rzece Warcie na trasie międzynarodowej drogi wodnej E-70, jednakże znaczenie transportu wodnego obecnie jest bardzo małe. W mieście ponadto działa stocznia rzeczna oraz Stowarzyszenie Wodniaków Gorzowskich „Kuna”, które opiekuje się zabytkowym lodołamaczem „Kuna” (o tej samej nazwie) i remontuje holownik „Kormoran”.
Mosty
W mieście znajdują się 4 mosty nad rzeką Wartą:
most Staromiejski,
most Lubuski,
most żelazny (kolejowy),
most w Wieprzycach.
Nad Kanałem Ulgi miasto posiada 3 mosty: Most Stary, most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej oraz most kolejowy.
Miasto ponadto posiada 10 mostów nad rzeką Kłodawką oraz kładki dla pieszych.
Edukacja
Szkoły i placówki oświatowe
W mieście działa 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz zespoły szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I i II stopnia oraz I stopnia), oraz liceum plastyczne. Gorzów posiada dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto, w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące i wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.
Miasto Gorzów Wielkopolski jest organem prowadzącym dla 80 placówek oświatowych, w tym dla:
29 przedszkoli (w tym 1 przedszkole specjalne, 3 integracyjne),
20 szkół podstawowych (w tym 1 dla dorosłych, 5 z oddziałami integracyjnymi, 1 mistrzostwa sportowego z oddziałami sportowymi, 5 z oddziałami sportowymi),
9 liceów ogólnokształcących (w tym 2 dla dorosłych),
8 techników,
7 szkół branżowych I stopnia,
1 szkoły branżowej II stopnia
1 szkoły policealnej,
2 szkół przysposabiających do pracy,
3 innych placówek, w tym: Zespołu Poradni Psychologiczno – Pedagogicznych, Młodzieżowego Domu Kultury, Międzyszkolnego Ośrodka Sportowego.
Przedszkola i szkoły działają samodzielnie lub w zespołach, w szkołach podstawowych zorganizowane są oddziały „0”. Kształcenie ustawiczne, praktyczne oraz dokształcanie teoretyczno – zawodowe dla pracowników młodocianych realizowane jest w Centrum Kształcenia Zawodowego.
Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu (CEZiB)
W 2016 roku w Gorzowie ruszyła realizacja programu „Zawodowcy w Gorzowie”, którego jednym z głównych elementów jest budowa Centrum Edukacji Zawodowej i Biznesu. W lutym 2020 roku, w poszpitalnych obiektach przy ul. Warszawskiej, rozpoczęła się budowa CEZiB. Swoją siedzibę będą miały tam szkoły zawodowe: Zespół Szkół Mechanicznych, Zespół Szkół Budowlanych i Samochodowych oraz Centrum Kształcenia Zawodowego. Według planów, CEZiB zacznie działać w 2022 roku.
Szkolnictwo wyższe
Miasto jest rozwijającym się ośrodkiem szkolnictwa wyższego w zachodniej Polsce. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Obecnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:
Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim
AWF w Poznaniu – Zamiejscowy Wydział Kultury Fizycznej w Gorzowie Wielkopolskim
Wyższa Szkoła Biznesu w Gorzowie Wielkopolskim
Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim (przeniesiona z Kostrzyna nad Odrą, pierwotnie założona w Kamieniu Małym)
Uniwersytet Zielonogórski – Collegium Medicum – Instytut Nauk Medycznych
Katedra Hematologii – Klinika Hematologii UZ w Gorzowie Wielkopolskim (na bazie Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego)
Katedra Medycyny Nuklearnej – Kliniczny Zakład Medycyny Nuklearnej UZ w Gorzowie Wielkopolskim (na bazie Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego)
Wydział Teologiczny Uniwersytetu Szczecińskiego
Zielonogórsko-Gorzowskie Wyższe Seminarium Duchowne w Gościkowie-Paradyżu z siedzibą w Gorzowie Wlkp.
Instytut Studiów Wyższych w Gorzowie Wlkp.
Kultura i sztuka
Gorzów to ważny ośrodek kulturalny regionu.
W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury i Techniki Wiejskiej.
Według danych z 2006 w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 korzystało 33 644 czytelników. Największą biblioteką jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, które prócz wypożyczalni głównej posiada 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta posiada w swoich zbiorach 389 373 książek. W styczniu 2008 r. otwarta została jej nowa siedziba. W nowoczesnym gmachu mieszczą się obecnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście, a ponadto przeniesiony z ul. Pomorskiej Ośrodek Alliance Française, jak również galeria oraz kawiarnia. Zabytkowy budynek obok WiMBP tzw. Willa Jahnego w ciągu kilku lat ma zostać zaadaptowany na siedzibę Miejskiego Ośrodka Sztuki a oba budynki mają być połączone mostkiem.
W Gorzowie działają 3 kina, Centrum Filmowe Helios jest multipleksem z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana. Multikino w Galerii Feeria (multipleks – 5 sal). Kino „60 krzeseł” się w Miejskim Ośrodku Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 jest kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje odbywają się od września do czerwca. W siedzibie kina działa również Dyskusyjny Klub Filmowy „Megaron”. Wcześniej w mieście działało 5 innych kin, obecnie są one nieczynne. Kino „Kopernik” przy ul. Warszawskiej, zostało oddane do użytku w 1975 i posiadało widownię na 570 osób, Kino „Słońce” mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego było najstarszym kinem w Gorzowie. Oba zostały zamknięte w 2007 r. w związku z otwarciem kompleksu kinowego Helios. Ponadto istniały jeszcze kina „Muza”, kino Kolejarz oraz kino „Kapitol”.
W świecie muzyki najbardziej znany jest Jazz Club „Pod Filarami”, który co roku gości wielu artystów jazzowych zarówno z Polski, jak i zagranicy.
18 maja 2011 została otwarta Filharmonia Gorzowska. Inwestycja zrealizowana kosztem 130 mln. Miasto jest siedzibą Centrum Edukacji Artystycznej – Filharmonia Gorzowska.
Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wlkp. (scena główna oraz scena letnia),
Teatr Kreatury
Cygański Teatr Muzyczny Terno
Amfiteatr Gorzowski
Teatr Na Murku
Imprezy cykliczne
Lista imprez cyklicznych odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim:
Konfrontacje Fotograficzne – maj, od 1974;
Dni Gorzowa nad Wartą – czerwiec;
W Gorzowie od 1988 roku odbywa się najstarszy festiwal muzyki romskiej „Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa” – lipiec;
Reggae nad Wartą;
Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Jana Sebastiana Bacha – październik, od 1986;
Gorzów Jazz Celebrations (do 2004 – Pomorska Jesień Jazzowa);
Gorzowskie Spotkania Teatralne – listopad, od 1983;
Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Serenada nad Wartą – od 2005 r.;
Międzynarodowe Spotkania Orkiestr Dętych Alte Kameraden – od 2008 r.;
Konwent Fantastyki Gorcon – od 2018 r.;
Międzynarodowy Festiwal Tańca Folk Przystań czerwiec – lipiec – od 1994 r.
Do 2004 r. odbyło się 11 razy Biennale Sztuki Sakralnej Sacrum (obecnie już się nie odbywa).
Dobry wieczór Gorzów – od 2020 roku impreza zastąpiła Dni Gorzowa nad Wartą
Gorzowscy twórcy i wykonawcy
Adam Bałdych – muzyk; skrzypek, kompozytor;
Zofia Bilińska – rzeźbiarka;
Piotr Bukartyk – poeta, kompozytor; wykonawca poezji śpiewanej;
Edward Dębicki – założyciel Cygańskiego Teatru Muzycznego „Terno”, dyrektor i kierownik artystyczny Międzynarodowych Spotkań Cygańskich w Gorzowie „Romane Dyvesa”;
Irena Dowgielewicz – poetka, pisarka;
Hermann Ende – architekt;
Gonix – raperka, autorka piosenek;
Beata Patrycja Klary – poetka;
Marian Klaus – muzyk, kompozytor, nauczyciel, stroiciel fortepianów i akordeonów;
Victor Klemperer – literat;
Jan Korcz – pierwszy artysta malarz, który osiedlił się w Gorzowie po II wojnie światowej; zmarł tutaj w 1984 r.;
Błażej Król – muzyk znany jako Król;
Ryszard Krynicki – poeta oraz wydawca;
Dawid Kwiatkowski – piosenkarz, autor tekstów, kompozytor i osobowość telewizyjna;
Michał Kwiatkowski – piosenkarz, wokalista, muzyk, występował w Szansie na sukces, znany również we Francji z programu Star Academy (odpowiednik polskiego Idola);
Tadeusz Łyskawa – muzyk, w latach 80 XX w. perkusista w zespole Papa Dance;
Zdzisław Morawski – poeta;
Krystyna Prońko – piosenkarka;
Krzysztof Pulkowski – reżyser, scenarzysta, aktor, niezależny twórca;
Carl Teike – niemiecki kompozytor marszów wojskowych;
Bronisława Wajs zwana też Papuszą – poetka, pisarka romskiego pochodzenia;
Christa Wolf – pisarka.
Michał Wróblewski – muzyk; pianista, kompozytor.
Lokalne media
W Gorzowie Wielkopolskim nadaje 11 stacji radiowych, 2 telewizyjne, wydawane są gazety i czasopisma.
Lokalne stacje radiowe
Radio Plus Gorzów – 100,7 FM (budynek Urz. Woj.),
Radio Eska Gorzów – 93,8 FM (komin elektrociepłowni),
Radio Gorzów – 95,6 FM (RON Podmiejska),
VOX FM Gorzów – 101,7 FM (komin elektrociepłowni),
RMF Maxx Lubuskie – 94,9 FM (komin b. ciepłowni Niemcewicza).
Prasa
„Gazeta Lubuska” – oddział w Gorzowie
„Tylko Gorzów” – miesięcznik
„Teraz Gorzów” – tygodnik
Gorzowskie wydanie „Gazety Wyborczej”
Telewizja
Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:
TVP3 Gorzów Wielkopolski
TeleTop
Portale internetowe
gorzowianin.com
echogorzowa.pl
gorzow24.pl
gorzow.news
gorzowwielkopolski.naszemiasto.pl
Sport i rekreacja
W Gorzowie Wielkopolskim istnieje rozbudowana infrastruktura sportowa, działalność prowadzi wiele klubów w różnorodnych dyscyplinach. Miasto jednak najbardziej kojarzy się z żużlem. Od 1947 roku w mieście działa żużlowy klub sportowy Stal Gorzów Wielkopolski – jego wychowankiem jest 4-krotny mistrz świata na żużlu Bartosz Zmarzlik (mistrzostwo w latach 2019–2020 i 2022–2023).
Najpopularniejsze dyscypliny sportu obok żużla to piłka nożna – reprezentowana przez ZKS Stilon i Wartę oraz koszykówka – reprezentowana przez AZS AJP.
Miasto posiada także tradycje w sportach wodnych: pływaniu, piłce wodnej, kajakarstwie i wioślarstwie.
Od 1928 do 2022 gorzowscy sportowcy zdobyli 9 medali olimpijskich: z tego 3 w wioślarstwie, 5 w kajakarstwie i 1 w kolarstwie.
Obecnie w najwyższych klasach rozgrywkowych występują: KS Stal (żużel), AZS AJP (koszykówka), KS Alfa (piłka wodna) i KSz Stilon (szachy).
W mieście znajdują się takie obiekty sportowe jak: Stadion im. Edwarda Jancarza (stadion żużlowy zespołu KS Stal), Stadion OSiR (stadion do gry w piłkę nożną użytkowany przez drużyny ZKS Stilonu i Warty), Stadion lekkoatletyczny im. Lubuskich Olimpijczyków w Gorzowie Wielkopolskim (użytkowany przez gorzowskie kluby lekkoatletyczne: ALKS AJP i sekcję KS AZS-AWF), Arena Gorzów (hala widowiskowo-sportowa, w której odbywają się mecze rozgrywek ligowych na szczeblu centralnym – użytkowana przez drużyny: AZS AJP i sekcji piłki ręcznej KS Stal), Hala CEZiB (hala sportowa, w której odbywają się mecze rozgrywek ligowych na szczeblu okręgowym – użytkowana przez drużyny: KK Kangoo Basket i KS Atak), Centrum Sportowo-Rehabilitacyjne Słowianka (w skład którego wchodzą: basen pływacki o wymiarach olimpijskich – 50m x 25m z 10 torami o głębokości 2m użytkowany przez MKP Słowianka oraz gorzowskie kluby piłki wodnej GKPW-59 i KS Alfa, basen pływacki rekreacyjny, 5 kortów tenisowych o nawierzchni ceglanej i zadaszone lodowisko o wymiarach – 24m x 48m), przystanie kajakowe klubów: MKKS, sekcji KS AZS-AWF i KS Admira oraz pole golfowe „Zawarcie”.
Administracja
Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ulicy Sikorskiego.
Miasto jest członkiem Związku Miast Polskich.
We wrześniu 1999 miasto zostało uhonorowane Dyplomem Rady Europy, a w 2002 zdobyło kolejne wyróżnienie: Sztandar Rady Europy.
Miasto jest siedzibą Wojewody Lubuskiego i jego urzędu wojewódzkiego oraz większości służb, inspekcji i straży administracji rządowej zespolonej z wojewodą:
komendy wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej
komendy wojewódzkiej Policji, terenowego zarządu Centralnego Biuro Śledczego Policji, wydziału Biura Spraw Wewnętrznych Policji, lubuskiego zespołu Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA
komendy wojewódzkiej Państwowej Straży Rybackiej
kuratorium oświaty
wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin i nasiennictwa
wojewódzkiego inspektora nadzoru geodezyjnego i kartograficznego
wojewódzkiego inspektoratu farmaceutycznego
regionalnej dyrekcji ochrony środowiska
wojewódzkiego inspektoratu inspekcji handlowej
wojewódzkiego inspektoratu nadzoru budowlanego
wojewódzki inspektoratu transportu drogowego, a także Delegatury Północno-Zachodniej Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego obejmującej zakresem działania teren województw lubuskiego i zachodniopomorskiego
państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i wojewódzkiej stacji sanitarno-epidemiologicznej
delegatury wojewódzkiego inspektoratu ochrony środowiska
delegatury wojewódzkiego inspektoratu weterynarii
delegatury wojewódzkiego inspektoratu jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych
delegatury wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków
Miasto jest także siedzibą:
starostwa powiatu gorzowskiego (w którego skład nie wchodzi)
powiatowej stacji sanitarno-epidemiologicznej
powiatowego urzędu pracy
oddziału zamiejscowego wojewódzkiego urzędu pracy
wojskowej komendy uzupełnień
Lubuskiego Urzędu Celno-Skarbowego,
urzędu skarbowego,
wydziału zamiejscowego okręgowego urzędu miar
oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
biura terenowego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
archiwum państwowego
Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego
oddziału terenowego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa
oddziału urzędu statystycznego
oddziału okręgowego inspektoratu pracy
delegatury oddziału Narodowego Funduszu Zdrowia
delegatury urzędu marszałkowskiego
zespołu zamiejscowego regionalnej izby obrachunkowej
prokuratury okręgowej i rejonowej
wojewódzkiego sądu administracyjnego
sądu okręgowego
sądu rejonowego
II Oddziału Informatycznego Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
samorządowego kolegium odwoławczego
wojewódzkiego ośrodka ruchu drogowego
wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy
Lubuskiego Biura Rejestracji Nowotworów
delegatury Instytutu Pamięci Narodowej
delegatury Krajowego Biura Wyborczego
biura Urzędu Dozoru Technicznego
oddziału Centralnego Ośrodka Informatyki
okręgowej izby lekarskiej
okręgowej izby pielęgniarek i położnych
Lubuskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa
Lubuskiej Okręgowej Izby Architektów
Mieszkańcy miasta wybierają posłów na Sejm RP z okręgu wyborczego nr 8, senatora z okręgu nr 21, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.
Podział terytorialny miasta
Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 Ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r. jednostkami pomocniczymi gminy. W 2015 r. Prezydent G.W. wystąpił z propozycją formalnego ustanowienia ośmiu dzielnic.
Dotychczasowe nazwy osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta:
Dzielnice
Współpraca zagraniczna
W 1999 w mieście został otwarty Ośrodek Kultury Francuskiej – Alliance française. Ponadto miasto jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina.
Religia
W Gorzowie znajduje się katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest głównym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto posiada 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski – Katedra, Chrystusa Króla i Trójcy Świętej. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.
Na cmentarzu znajduje się kaplica wiernych parafii obrządku greckokatolickiego. W Gorzowie mieści się także prawosławna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (parafialna), polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (parafialny) oraz kościół luterański Świętej Trójcy (parafialny).
Swoje zbory w Gorzowie posiadają adwentyści dnia siódmego (zbór adwentystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), baptyści (Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Gorzowie Wielkopolskim, II Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Gorzowie Wielkopolskim), Kościół Zielonoświątkowy (zbór zielonoświątkowy w Gorzowie Wielkopolskim), wierni Kościoła Bożego w Polsce (Kościół Boży „Dla Ciebie Niebo”), Kościoła Bożego w Chrystusie (Wspólnota „Górna Izba”), Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP (diaspora w Gorzowie, miejscowi ewangelicy reformowani są otoczeni opieką duszpasterską przez parafię ewangelicko-augsburską), reformowanych baptystów (Ewangeliczny Zbór Reformowany w Gorzowie Wielkopolskim), Mesjańskich Zborów Bożych (punkt misyjny w Bydgoszczy podległy zborowi w Warszawie) oraz Mesjańskiej Społeczności Wywołanych.
W Gorzowie Wielkopolskim działalność kaznodziejską prowadzi 9 zborów Świadków Jehowy (Centrum, Dolinki, Górczyn, Północ, Rosyjski, Widok, Zachód, Zawarcie–Wschód, Zawarcie–Zachód; w tym grupa: polskiego języka migowego; z dwoma Salami Królestwa).
Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście istnieją także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów.
W Gorzowie znajduje się także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.
Do 1939 istniała w mieście synagoga.
Pozostałe informacje
W 1850 roku w Gorzowie wyhodowano odmianę jabłoni – renetę landsberską, znaną w świecie jako Landsberger Renette, z której przygotowywana jest „Szarlotka z Landsberską”, w 2013 roku wpisana na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
W październiku 1958 roku w Gorzowie wyprodukowano pierwsze partie taśmy magnetofonowej. Od 1959 roku do końca lat 80 XX wieku Gorzów za sprawą kasety magnetofonowej stał się znany miłośnikom muzyki.
W 2016 roku w Gorzowie Wielkopolskim odkryto niemal kompletne szczątki prehistorycznego nosorożca Stephanorhinus kirchbergensis, jedyny taki egzemplarz w Europie.
Ludzie urodzeni w Gorzowie
Zobacz też
54 Pułk Artylerii Polowej (Nowomarchijski)
Honorowi Obywatele Miasta Gorzowa Wielkopolskiego
Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy
Cmentarz żydowski w Gorzowie Wielkopolskim
Reneta Landsberska
Galeria
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona Gorzowa Wlkp.
Przewodnik po zabytkach Gorzowa
Historia Żydów w Gorzowie Wielkopolskim na portalu Wirtualny Sztetl
http://www.gorzow.com.pl/ Gorzow.com.pl Zdjęcia – architektura, miejsca i chwile Gorzów Wielkopolski w obiektywie smartfona
Miasta wojewódzkie
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie lubuskim
Miasta na prawach powiatu |
1908 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grudzi%C4%85dz | Grudziądz | (łac. Graudentum, Graudentium, niem. Graudenz) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, na prawym brzegu Wisły. Jest czwartym pod względem ludności miastem w województwie kujawsko-pomorskim. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Według danych GUS z 31 grudnia 2022 r. Grudziądz był zamieszkiwany przez 89 450 osób.
Położenie
Pod względem historycznym Grudziądz leży w ziemi chełmińskiej. Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, natomiast w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km.
Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (19 km), Nowe nad Wisłą (22 km), Łasin (25 km), Świecie nad Wisłą (26 km), Wąbrzeźno (32 km), Chełmno (34 km), Jabłonowo Pomorskie (34 km) oraz Kwidzyn (35 km). Miasto sąsiaduje z powiatem grudziądzkim i świeckim.
17 października 2008 roku został oddany do użytku odcinek autostrady A1 ze Swarożyna do Nowych Marz, co usprawniło komunikację w kierunku Trójmiasta. Natomiast 17 grudnia 2012 roku otwarto węzeł autostradowy, dzięki któremu Grudziądz zyskał bezpośrednie połączenie z autostradą w kierunku północnym (Gdańsk) oraz w południowym (Toruń).
Toponimia
W dawnych tekstach nazwa miasta występuje pod różnymi wersjami: Grudenc (1216), Grudenz (1222), Grudens, Grudene, Grudencz (1404), Cruzencz, Chrudencz, Gruzenz (tj. „Grudzieniec”), a także Gruthsanz, Grutscanz, Graudentum, Graudentium, Grawdencz, Growdencz, Graudenz, Grudziąs i Grudziądz.
Badacze od wielu lat spierają się o etymologiczne znaczenie nazwy. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród. Inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego. O obecności ludności pruskiej po obu stronach Wisły świadczą nazwy takich miejscowości, jak: Memino, Pałuty, Metława, Rytel, Wiąg i Zblewo. Stąd nazwy Tczew, Gniew i Grudziądz też są często wymieniane w spekulacjach o rodowodzie pruskim.
Ostatnio przeważa jednak pogląd, że nazwa miasta może najprawdopodobniej pochodzić od słowa gruda, lecz w kontekście średniowiecznego określenia cegły. Słowo cegła w tamtych czasach nie istniało, a zamiast tego używano porównań typu: „Mediolan z Marmuru”, „Buda z kamienia”, „Malbork z błota” itp. Dodatkowym faktem potwierdzającym tę tezę były liczne badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2008–2009 na terenie Starego Miasta i przylegającej do niego Góry Zamkowej, gdzie nie odnotowano jednoznacznego odnalezienia tam śladów drewnianego grodu.
Warunki naturalne
Ukształtowanie terenu
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest w Kotlinie Grudziądzkiej. Powierzchnia kotliny na terenie miasta wynosi około 240 km², długość 20 km, a szerokość 18 km. Jej cechą charakterystyczną są kępy, które wznoszą się ponad 60 m nad poziomem doliny Wisły. Największą z nich jest Kępa Forteczna, wznosząca się na wysokość 86,1 m n.p.m. w północnej części miasta. Na południu natomiast wznosi się Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.).
Obszary zielone
W mieście lasy i grunty leśne zajmują 1124 ha (19% powierzchni miasta), a parki i zieleńce 196 ha (3,33%). Z tych ostatnich na uwagę zasługuje Park Miejski (38,7 ha) oraz tzw. planty nad Kanałem Trynka (6,4 ha) wraz z Ogrodem Botanicznym (0,5 ha).
Wody
Grudziądz leży nad Wisłą, na 835 km biegu rzeki. Szerokość koryta rzeki w obrębie miasta wynosi od 320 do 500 m, a spadek rzeki – 0,2%. Głębokość koryta dochodzi do 9 m.
Miasto może pochwalić się bogatymi zasobami czwartorzędowych wód podziemnych. Grudziądz i jego okolice, zaliczone zostały do obszarów najwyższej ochrony w podziale na Główne Zbiorniki Wód Podziemnych Polski i oznaczone jako zbiornik nr 129.
W mieście znajdują się następujące zbiorniki wodne:
jezioro Rudnickie Wielkie
jezioro Tarpno
jezioro Rządz
kanał Trynka
rów Hermana
Klimat
Grudziądz położony jest w strefie klimatycznej umiarkowanej. Napływ różnorodnych mas powietrza powoduje, że teren ten odznacza się dużą zmiennością pogody oraz dużymi wahaniami przebiegu typów pogody. Istotną rolę dla klimatu odgrywa ukształtowanie obszaru i znaczne różnice wysokości w poszczególnych strefach Kotliny Grudziądzkiej.
Średnie dzienne nasłonecznienie wynosi od 4 do 5 h. Największe przypada w maju (7–8 h), najmniejsze w grudniu (1,3 h). Roczna ilość czasu nasłonecznienia wynosi około 1600 h. Średnie roczne zachmurzenie waha się między 6–8,5. Największe jest w listopadzie, najmniejsze w czerwcu. Średnia roczna temp. wynosi 8 °C. Najgorętszym miesiącem roku jest lipiec (ok. 19 °C), a najzimniejszym styczeń (–3 °C). Ważnym elementem klimatycznym są przymrozki. Okres występowania przymrozków dochodzi do 160 dni na rok. Średnio rocznie opady atmosferyczne wynoszą ok. 500 mm. Jednak jest to parametr o dużym rocznym zróżnicowaniu od 295 do 757 mm. Wiatry wieją najczęściej z kierunku południowo-zachodniego i są formowane pod wpływem kierunku biegu doliny Wisły. Prędkość wiatrów wiejących w Grudziądzu wynosi średnio około 3 m/s.
Powierzchnia miasta
Historia
Stanisław Kujot dość dokładnie opisuje chrześcijańskie początki Grudziądza (oraz nazwę miejscowości) na podstawie analizy istniejących po dziś dzień dokumentów: „[...]... Tak samo się rzecz miała z ziemią chełmińską, która do Mazowsza należała i z niem razem w pierwszej połowie rządów Bolesława Chrobrego do państwa polskiego weszła. Mazowsze przedwiślanskie należało do Polski już za Mieszka I. Stosunek zaś ten zależności obu ziemi do Polski nie był przejściowy tylko, lecz trwały, bo zastajemy go jeszcze za Bolesława Śmiałego, kiedy tenże około r. 1065 zamierzając jakieś nowe biskupstwo założyć, prócz innych grodów mu także Grudziądz – Grudenczh –, a w Chełmnie – in Culmine – każdy dziewiąty targ, to jest dochody książęce z niego, i opłatę z karczem – nonum forum cum tabernario –, wreszcie wszystkie przewozy przez Wisłę od ujścia Bzury aż po morze – transitus omnes per Wyslam a Camen usque ad mare – wyznaczył.”
Wojciech Kętrzyński domyśla się, że darowizny te dla biskupstwa płockiego przeznaczone były. Nie było zaś przykładu, by chrześcijański książę ziemię jakąś z samodzielności wyzuł, a przy pogaństwie zostawił, owszem za podbiciem szło z powszechnego zwyczaju nawracanie. Choć tedy pisane źródła, których w kraju współczesnych albo bliskoczesnych brak zupełnie, o sprawie tej tak ważnej milczą, wniosek sam się nasuwa, że i Piastowie chrześcijańscy na Dolnym Powiślu, o ile ono do państwa ich należało, tak samo sobie postąpili...[...]
Kalendarium
około 8000 lat p.n.e. – najstarsze ślady bytności człowieka na terenie Grudziądza z okresu późnego paleolitu
2. połowa VII-VIII w. – pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Górze Zamkowej
X w. – początki grodu warownego na obszarze Góry Zamkowej
1064 – gród zostaje zajęty przez Prusów
1065 – powrót grodu w granice państwa Piastów
11 kwietnia 1065 – pierwsza wzmianka o Castrum Grudomzch w przywileju płockim wystawionym przez Bolesława II Szczodrego klasztorowi w Mogilnie. Grudziądz zostaje wspomniany na pierwszym miejscu, co świadczy o ugruntowanej pozycji miasta jako grodu obronnego i handlowego oraz jego randze na tle miast ziemi chełmińskiej i grodów Mazowsza
1207 – objęcie ziemi chełmińskiej z Grudziądzem przez Konrada mazowieckiego
1218 – nadanie grodu biskupowi Chrystianowi z Oliwy
1222–1231 – okres przynależności Grudziądza do biskupa Chrystiana. Jest duże prawdopodobieństwo, że w tym przedziale czasu miasto otrzymało z jego rąk prawa miejskie. Możliwe, że gród grudziądzki mógł pozostawać w posiadaniu biskupa aż do jego śmierci w 1245 roku z przerwą w latach 1233-1238, kiedy znajdował się on w niewoli u Sambów.
1231 – „formalne” objęcie ziemi chełmińskiej wraz z Grudziądzem przez Krzyżaków
1233 – oficjalne przekazanie władzy nad ziemią chełmińską i Grudziądzem Krzyżakom, którzy zajmują tereny do granicy Osy
około 1235 – rozpoczęcie budowy zamku krzyżackiego. Prace nad nim zakończono około 1299 roku. Został zniszczony w 1945 roku
18 czerwca 1291 – mistrz krajowy Meinhard z Querfurtu nadaje miastu prawa miejskie odmiany chełmińskiej, które regulowały prawnie jego granice
przełom lipca i sierpnia 1410 – krótkotrwałe zajęcie miasta i zamku przez wojska króla Jagiełły
8 lutego 1454 – zdobycie miasta przez oddziały Związku Pruskiego – koniec władzy Krzyżaków
1455 – oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina napadły na Grudziądz i spaliły jego przedmieścia oraz spichrze
19 października 1466 – II pokój toruński – Grudziądz i całe Prusy Królewskie zostają przyznane Polsce
21 marca 1522 – Mikołaj Kopernik na odbywającym się w Grudziądzu Sejmiku Generalnym Prus Królewskich wygłosił traktat o monecie De aestimatione monetae
1622 – przybycie jezuitów i otwarcie przez nich kolegium
2 marca 1624 – przybycie benedyktynek
1655–1659 – okupacja szwedzka
1703 – II okupacja szwedzka
1707–1718 – okupacja rosyjska
21 września 1772 – I rozbiór Polski. Grudziądz trafia pod zabór pruski
6 czerwca 1776 – początek budowy cytadeli
Schyłek XVIII w. – przeniesienie się do Grudziądza na krótki czas pruskiego króla wraz z dworem
1801 – początek rozbiórki zamku krzyżackiego
1806/1807 – próby zdobycia Grudziądza przez wojska napoleońskie, udaremnione przez Courbière’a
druga połowa XIX w. – rozwój miasta i poszerzenie granic Grudziądza. Powstają nowe dzielnice mieszkalne (szczególnie w celu germanizacji miasta, bo miało to zachęcić Niemców do przybycia). Zbudowano port rzeczny oraz połączenie kolejowe z Toruniem (nieopodal granicy z zaborem rosyjskim, która biegła 10 km na wschód od Torunia; linia ta łączyła się z biegnącą do Warszawy i dalej na wschód linią kolejową), Jabłonowem Pomorskim, Bydgoszczą, Tczewem, Laskowicami czy Chełmżą i innymi miejscowościami zaboru niemieckiego, a także innymi miastami niemieckimi, m.in. Królewcem
1876–1878 – wybudowanie mostu prowadzącego przez Wisłę
1894 – początek wydawania „Gazety Grudziądzkiej” w języku polskim, docierającej do Polaków mieszkających w Grudziądzu oraz wszystkich większych miejscowościach zaboru pruskiego
1900 – miasto staje się powiatem miejskim (Stadtkreis) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie
1918 – Polacy stanowią 18% ludności miasta
23 stycznia 1920 – włączenie Grudziądza do Polski
15 sierpnia 1920 – powołanie do życia Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu, która dała początek Centrum Wyszkolenia Kawalerii
26 czerwca – 12 lipca 1925 – Pierwsza Pomorska Wystawa Rolnictwa i Przemysłu
1 stycznia 1930 – powołanie Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
2 września 1939 – walki 16 DP o miasto
4 września 1939 – wkroczenie wojsk niemieckich do miasta, którego władze w ratuszu wręczają klucze okupantowi. W październiku i listopadzie liczne aresztowania i egzekucje przedstawicieli polskiej inteligencji oraz Żydów
1939–1945 – niemiecką listę narodową podpisało 87% mieszkańców
6 marca 1945 – zdobycie Grudziądza przez Armię Czerwoną, zabudowa miasta została zniszczona w ponad 60%
19 lutego 1946 – miasto zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy
27 sierpnia 1951 – oddanie do użytku mostu kolejowo-drogowego na Wiśle
27 maja 1990 – pierwsze po wojnie demokratyczne wybory do Rady Miejskiej
30 października 2006 – wizyta prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Grudziądzu, która była pierwszą wizytą głowy państwa od 1936 roku
2010 – wizyta marszałka Sejmu Bronisława Komorowskiego, pełniącego obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polski
2013 – II wizyta prezydenta Bronisława Komorowskiego (podpisał dokument o przekazaniu do parlamentu projektu zmiany przepisów ułatwiających budowę ścieżek dla pieszych i rowerzystów na wałach przeciwpowodziowych)
Zabytki
Zabytki gotyckie
Gotyckie zabytki Grudziądza znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Należą do nich:
Średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta
Mury miejskie z XIV/XV w. (m.in. Brama Wodna)
Pozostałości zamku krzyżackiego z drugiej połowy XIII w. – wieża „Klimek”, niewielki fragment parteru skrzydła południowego (a nie jak dotąd twierdzono – wejście do kaplicy) z domurowanym na początku XX w. portalem, który niesłusznie brano za okno kaplicy (badania archeologiczne prowadzone od 4 czerwca 2008 wykazały, że ów portal nie posiada żadnych fundamentów, a więc jest tylko atrapą)
Zespół spichrzów z XIII–XVII w. od strony Wisły (od 14 listopada 2017 roku Pomnikiem Historii RP)
Zabytkowe obiekty sakralne
Barokowy zespół poklasztorny benedyktynek – na zespół składa się: budynek klasztorny z XVII–XVIII w., tzw. Pałac Opatek z XVIII w. i kościół św. Ducha z XVI w., przebudowany w XVII w.
Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu
Kościół garnizonowy w Grudziądzu
Kościół św. Jana w Grudziądzu
Kaplica św. Jerzego w Grudziądzu
Kościół Świętego Krzyża w Grudziądzu
Kościół Niepokalanego Serca NMP w Grudziądzu
Barokowy zespół pojezuicki: kościół św. Franciszka Ksawerego z XVIII w., kolegium z XVII–XVIII w. (obecnie Urząd Miejski)
Zespół poklasztorny reformatów z poł. XVIII w., kościół św. Krzyża i klasztor (obecnie więzienie)
Poliptyk Grudziądzki (przełom XIV i XV w.) – jest to gotycka malowana nastawa ołtarzowa pochodząca z kaplicy zamku krzyżackiego w Grudziądzu. Obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Inne obiekty o znaczeniu turystyczno-zabytkowym
Cytadela, której obroną wsławił się Courbière z przełomu XVIII i XIX w.
Gmach Wyższej Szkoły Realnej w Grudziądzu
Gmach dawnego Seminarium Nauczycielskiego w Grudziądzu
Gmach Poczty Polskiej
Dawny przytułek Lachmana (obecnie Urząd Stanu Cywilnego)
Zajezdnia Tramwajowa z XIX w.
Park Miejski im. Piotra Janowskiego przy ul. Hallera
Zespół budynków dawnej fabryki maszyn A. Ventzki
Górny Młyn przy ul. Młyńskiej
Ruiny Browaru Grudziądzkiego
Biblioteka Miejska przy ul. Legionów wraz z jej ogrodami
Ogród Botaniczny
Hejnał grudziądzki
Grudziądzki hejnał odegrano po raz pierwszy z wieży zamkowej „Klimek” na Górze Zamkowej pod koniec 1935 roku. Odtąd codziennie w samo południe grano go aż do wybuchu II wojny światowej. Twórcą hejnału był kapelmistrz 64PP – Stanisław Szpulecki. Po wojnie wznowiono jego odgrywanie z wieży ratusza w 1956 r. Ponownie po przerwie zaczęto nadawać hejnał 18 czerwca 1995 r.
Demografia
Populacja
Do 1994 liczba mieszkańców Grudziądza systematycznie powiększała się (w latach 1980–1994 wzrost wynosił prawie 15%), jednak w ostatnich latach ma miejsce ujemny przyrost rzeczywisty ludności. Gęstość zaludnienia kształtuje się na poziomie charakterystycznym dla dużych miast Polski, wynosi 1690 osób na 1 km² (2004). Większość mieszkańców stanowią kobiety (ok. 51 tys.). Ludność Grudziądza zatrudniona jest głównie w branży produkcyjnej, w handlu i usługach, edukacji, administracji oraz ochronie zdrowia. W 2013 Grudziądz liczył 97 676 mieszkańców.
Piramida wieku mieszkańców Grudziądza w 2014 roku.
Niepełnosprawni w Grudziądzu
31 grudnia 2003 r. w Grudziądzu było 12 547 osób niepełnosprawnych (co stanowi 12,4% ogółu mieszkańców), w tym: 788 osób w wieku do 16 lat, 11 759 osób w wieku powyżej 16 lat. Główne cele działań miasta i gminy Grudziądz na rzecz osób niepełnosprawnych określa Program działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Grudziądzu w latach 2004–2015.
Gospodarka
Od 2007 roku na terenie miasta znajduje się Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna.
Handel
W mieście działają cztery centra i jeden park handlowy oraz 1 dom handlowy oraz wiele supermarketów i marketów, w mieście tym wybudowano Skwer Handlowy. W mieście działa 11 salonów samochodowych. W 2012 otwarto centrum handlowe „Alfa”. Planowane jest kolejne duże centrum handlowe.
Projekt Made in Grudziądz
Projekt Made in Grudziądz powstał w 2013 roku z myślą o grudziądzkich przedsiębiorcach, promowaniu ich usług i produktów oraz samego miasta. Dzięki zrzeszeniu się w dużej grupie można podejmować większe wyzwania. Wspólne promowanie się przynosi zwiększony ruch klientów, a zarobione w ten sposób pieniądze przedsiębiorcy przeznaczają na nowe technologię, promocję i zwiększanie zatrudnienia. Warunkiem uczestnictwa w programie jest rejestracja firmy na terenie Gminy – Miasta Grudziądz.
Znane przedsiębiorstwa z Grudziądza
Warma Grudziądz, zlikwidowana w 2001 r.
Hydro-Vacuum, obecnie funkcjonujące.
Zakłady mięsne w Grudziądzu, zlikwidowane w 2007 r.
Browary Grudziądz, zlikwidowane w 2009 r.
Stomil Grudziądz, zlikwidowany w 2001 r.
Unia dawniej Fabryka A. Ventzkiego, obecnie funkcjonujące.
Infrastruktura
Transport
Transport drogowy
Około 5 kilometrów od granic miasta przebiega 91, z której odchodzą dwie drogi krajowe przebiegające przez miasto 16 (Dolna Grupa – Grudziądz – Olsztyn – Ełk – Ogrodniki granica państwa z Litwą), 55 (Stolno – Grudziądz – Kwidzyn – Malbork – Nowy Dwór Gdański). Przez teren miasta przebiega również 534 (Grudziądz – Wąbrzeźno – Golub-Dobrzyń – Rypin) i 498 (Grudziądz ul. Paderewskiego – Grudziądz ul. Szosa Toruńska). Ważną rolę w rozwoju miasta odgrywa trasa średnicowa, dzięki której można dostać się na autostradę A1, E75 która łączy północ i południe Polski. W odległości nie przekraczającej 20 km od miasta znajdują się 4 węzły autostrady A1: Warlubie, Nowe Marzy, Grudziądz oraz Lisewo. W Grudziądzu jest 379 dróg o łącznej długości 220 km, 23 mosty, 9 kładek oraz 3 wiadukty o łącznej długości ponad pół kilometra. Po grudziądzkich drogach jeździ ponad 40 tysięcy pojazdów. W mieście organizacją komunikacji osobowej zajmuje się Urząd Miasta. Natomiast przewoźnikiem jest Miejski Zakład Komunikacji obsługujący linię tramwajową oraz linie autobusowe. W mieście funkcjonuje również ok. 500 taksówek. W okresie od 2010 – 2022 roku wybudowano 26 (w tym 1 w budowie) rond: im. gen. Andersa, im. gen. „Nila”, im. gen. Skalskiego, im. kard. Wyszyńskiego, im. ks. Popiełuszki, im. R. Dmowskiego, im. P. Jasienicy, im. W. Grabskiego, im. E. Kwiatkowskiego, im. gen. Maczka, im. Z. Herberta, im. rotm. W. Pileckiego, im. matematyka J. Sikorskiego, im. marsz. E. Rydza-Śmigłego, im. Lotników, im. gen. St. Sosabowskiego, im. Ryszarda Kaczorowskiego, im. Józefa Błachnio, im. Augustyna Blocha, im. Ireny Sendlerowej, im. ks. Janusza Majewskiego, im. chor. Jana Balcera, im. Janusza Bucholca, im. ks. prof. Janusza Pasierba, im. PePeGe i im. Damazego Klimka.
Międzynarodowy Szlak rowerowy R1
Transport kolejowy
Przez Grudziądz przebiegają 2 niezelektryfikowane linie kolejowe:
207 (Toruń – Chełmża – Grudziądz – Malbork) (budowa: 1882–1883; długość: 133,5 km; linia 1-torowa)
57,4 km odcinek Grudziądz – Toruń Wschodni uruchomiony 1 listopada 1882
76 km odcinek Grudziądz – Malbork otwarty 15 sierpnia 1883
208 (Działdowo – Brodnica – Grudziądz – Laskowice Pomorskie – Chojnice) (budowa: 1878–1887 i 1930; długość: 200,9 km; linia 1-torowa)
48 km odcinek Grudziądz – Wierzchucin uruchomiony 15 sierpnia 1883
109 km odcinek Grudziądz – Działdowo otwarty 1 października 1887
Grudziądz jest drugim największym w Polsce miastem bez zelektryfikowanych kolei (po Gorzowie Wielkopolskim), i to mimo obecności systemu tramwajów elektrycznych.
W mieście istnieją obecnie 6 stacji kolejowych:
Mosty
Most im. Bronisława Malinowskiego w Grudziądzu jest najdłuższym mostem drogowo-kolejowym w Polsce. Most ma 11 przęseł, a jego długość wynosi 1098 metrów.
Kilka kilometrów na południe od Grudziądza oddano w 2011 r. do użytku żelbetowy most autostradowy, który ma 1953,6 m długości i jest to najdłuższy most drogowy w Polsce.
Publiczny transport zbiorowy
Transport miejski
Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce posiadającym własną komunikację tramwajową, w mieście funkcjonuje jedna linia tramwajowa (nr 2). Tramwaje w Grudziądzu pojawiły się już w 1896 roku.
Transportem miejskim w Grudziądzu zarządza Wydział Komunikacji Miejskiej w Urzędzie Miejskim. Obsługę zapewniają Miejski Zakład Komunikacji, MZK wykonuje połączenia na 1 linii tramwajowej i 24 linii autobusowych (na 20 lipca 2020). Sieć tramwajowa jest jedną z najstarszych i najbardziej malowniczych w kraju. Jest bardzo ważna w życiu miasta, stanowi kręgosłup komunikacji w kierunku północ-południe. Obecnie trwa rozbudowa sieci tramwajowej i modernizacja istniejących sieci torowych.
Transport międzymiastowy
PKS Grudziądz Sp. z o.o. to przedsiębiorstwo komunikacyjne powstałe 30 kwietnia 2004 po przekształceniu z Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej w Grudziądzu. Firma świadczy usługi przewozowe na terenach powiatów: grudziądzkiego, świeckiego oraz wąbrzeskiego, a także zapewnia połączenia z największymi miastami w województwie: Bydgoszczą, Toruniem i Włocławkiem. Spółka realizuje także regularne kursy do Warszawy i Poznania.
Transport lotniczy
Około 80 km na południowy zachód od miasta znajduje się Port lotniczy Bydgoszcz-Szwederowo.
Około 10 km na północny wschód od miasta znajduje się lotnisko Grudziądz-Lisie Kąty.
Około 8 km na wschód od miasta znajduje się prywatne, śmigłowcowe lądowisko Wielkie Lniska.
Lądowisko sanitarne przy szpitalu miejskim. Wcześniej do tego celu wykorzystywano płytę główną na stadionie Olimpii.
Ochrona środowiska
Prawie 20% ogólnej powierzchni miasta stanowią lasy, parki i zieleńce, na których występuje ponad 400 gatunków roślin i zwierząt.
Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z o.o. w Grudziądzu to spółka założona 23 grudnia 1899 r. Działała wtedy pod nazwą Wasserwerk Graudenz. Obejmuje swym zasięgiem działania nie tylko rejon miasta, ale również Gminę Grudziądz.
Pomniki przyrody
W mieście znajdują się 33 pomniki przyrody: 26 pojedynczych drzew, 6 grup drzew oraz 1 wychodnia skalna.
Bezpieczeństwo
Najstarszy dokument dotyczący pożarnictwa w Grudziądzu datuje się na 1760 rok. Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Grudziądzu było procesem, który trwał od 31 lipca 1875 do 30 maja 1876 roku. Obecnie istnieją w nim dwie jednostki Ratowniczo-Gaśnicze oraz jedna jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej.
Opieka zdrowotna
Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają:
Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej
Regionalny Szpital Specjalistyczny im. dra W. Biegańskiego ul. Rydygiera
indywidualne praktyki lekarskie (świadczenia stomatologiczne)
W mieście znajduje się zakład karny dla kobiet, który jest największą tego typu placówką w Polsce.
Edukacja
przedszkola – 15
szkoły podstawowe – 18
zespoły szkół ogólnokształcących – 5
szkoły ponadpodstawowe – 58
szkoły wyższe – 3
szkoły muzyczne – 1 (1 i 2 st.)
szkoły specjalne – 3
inne – 4
Kultura i sztuka
Centrum Kultury Teatr
Centrum Kultury Teatr w Grudziądzu swą działalność prowadzi głównie w obiektach teatru przy ul. Marszałka Focha i „Klubu Akcent” przy ul. Wybickiego. CKT zapewnia mieszkańcom i gościom miasta rozrywkę nie tylko tam, ale również na starym mieście, czy na Błoniach Nadwiślańskich.
Biblioteka Miejska w Grudziądzu
Biblioteka Miejska prowadzi działalność od ponad 50 lat. Mieści się w gmachu wybudowanym w latach 1908–1911. Od roku 1912 siedzibę znalazły tu muzeum oraz biblioteka niemiecka („Stadt Bibliothek Graudenz”) która działała do 1920 roku, kiedy Grudziądz odzyskał niepodległość i powrócił do granic Polski.
Muzeum w Grudziądzu
Muzeum grudziądzkie mieści się w dawnym klasztorze benedyktynek. Budynek zbudowany jest w stylu barokowym, w latach 1729–1731. Instytucja dzięki zróżnicowaniu ekspozycji umożliwia rozwój wielu różnych zainteresowań, przybliża kulturę materialną i duchową oraz daje okazję do zapoznania się z aktualnymi trendami sztuki.
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury
Założone w 1976 r., prowadzi intensywną działalność kulturalną i wydawniczą.
Chóry
Alla Camera
Echo – Chór Męski
Maksymilianum
Soli Deo
Boni Cantores
Tibi Mariae
Cantabile
Sursum Corda
The G Singers
Chór Kolegiata
AfterView
Zespoły powiązane z miastem
Cela nr 3
Faust Again
Kina
Istniejące:
„Klub garnizonowy” (nieużywane publicznie)
„Helios” (sieć kin, znajduje się w Centrum Handlowym „Alfa”)
Nieistniejące:
„Welt Biograf”
„Orzeł”
„Apollo”
„Gryf”
„Nowości”
„Gemeinde Haus”
„Tivoli”
„Metalowiec”
„Energetyk” – „Helios”
Kino Garnizonowe w „Domu Żołnierza”
Legendy i mity związane z Grudziądzem
Oblężenie Grudziądza przez Szwedów
Legenda ta opowiada o tym, jak to przez 7 lat grudziądzki zamek bezskutecznie był oblegany przez Szwedów. Najeźdźca chciał poczekać, aż w mieście zabraknie pożywienia i jego mieszkańcy poddadzą się sami. Większość załogi i mieszczan była gotowa poddać się Szwedom. Pewnego dnia mieszczanin o imieniu Michałko wpadł na genialny pomysł. Do działa armatniego wsadził łeb ostatniego wołu i kawałek chleba, po czym wystrzelił je na drugi brzeg Wisły, gdzie czekali Szwedzi. Gdy ci zobaczyli, że mieszkańcy mają jeszcze tak duże zapasy żywności, że mogą nią strzelać z armaty, postanowili odstąpić od oblężenia zamku.
Jadwiga przy studni zamkowej
W czasie gdy wojska szwedzkie okupowały Grudziądz, pewna piękna mieszczanka o imieniu Jadwiga zakochała się bez pamięci w oficerze szwedzkim, z wzajemnością! Ich miłość była tak ogromna, że zaplanowali wspólną ucieczkę do Szwecji. Gdy usłyszał o tym ojciec Jadwigi (wielki patriota) wściekł się i kazał zamordować ukochanego córki, oczekującego Jadwigi przy zamkowej studni. Gdy wybranka serca przybyła na miejsce, przeżyła wielki szok i popadła w rozpacz widząc martwe ciało ukochanego. Zrozpaczona wrzuciła do głębokiej studni wszystkie kosztowności, przygotowane na podróż i wstąpiła do miejscowego klasztoru benedyktynek. Według legendy, do dziś dnia nikomu nie udało się jeszcze wydobyć tych skarbów.
Jak Mikołaj Kopernik zaprojektował kanał Trynka
Grudziądz położony był nad Wisłą, jednak jej wody nie nadawały się do picia. Z tego powodu mieszczanie w XIII w. doprowadzili do miasta wodę z jeziora Tuszewo, które znajdowało się na wschód od miasta. W tym celu poszerzono strugę płynącą z jeziora do Wisły. W ten sposób powstał strumień, który mógł napędzać młyny krzyżackie (stąd późniejsza nazwa Potok Młyński). Jednak wody jeziora szybko zostały wyeksploatowane, więc trzeba było znaleźć nowe źródło wody pitnej. Znaleziono je w okolicznych lasach osady Węgrowo (dziś wieś Pastwiska). W 1386 r. mieszkańcy rozpoczęli budowę 8 km kanału, noszącego nazwę Rów Hermana (od imienia swego twórcy). Po złączeniu go z Potokiem Młyńskim, kanał zapewniał wystarczającą ilość wody przez następne 150 lat. Niestety na początku XVI w. i te źródła zostały wyczerpane i w mieście zaczęło brakować wody (co więcej wody Wisły zostały skażone bakteriami cholery). W marcu 1522 r. w Grudziądzu odbywał się sejmik generalny, na który 21 marca przybył Mikołaj Kopernik. Legenda mówi, że gdy wielki uczony usłyszał o kłopotach mieszkańców Grudziądza, natychmiast postanowił im pomóc. Po dokładnym przestudiowaniu map okolic miasta miał zaproponować wykopanie kanału, prowadzącego wody z rzeki Osy do miasta, a dalej do Wisły. Mieszkańcy wysłali do Zygmunta I Starego prośbę o pozwolenie budowy nowego kanału, jednak dopiero jego syn, Zygmunt August, pozwolił na budowę. Oddanie Kanału Trynka do użytku nastąpiło w 1552 r. podczas pobytu króla w Grudziądzu.
Nieszczęśliwa miłość Katarzyny i Johana
Pod koniec XVI w. grudziądzki starosta Jan Zborowski sprowadził do miasta olenderskich osadników (mennonitów). Osiedlili się oni m.in. w Owczarkach, zakładając osadę i stawiając pierwsze domy. Pewnego roku, w Noc Świętojańską, okoliczna młodzież spotkała się nad Kanałem Trynka, gdzie wrzucano do wody wianki i tańczono przy ogniskach. Do grudziądzan dołączył młody Holender o imieniu Johan. W tłumie młodych dziewcząt zauważył piękną złotowłosą dziewczynę. Piękność nosząca imię Kasia, również dostrzegła urodziwego cudzoziemca. Młodzi zakochali się w sobie od pierwszego wejrzenia. Cóż z tego, kiedy dziewczyna była już zaręczona z Kacprem (synem młynarza z Kłódki). Miłość młodych była tak wielka, że mimo ciągłych przeciwności losu, spotykali się po kryjomu. Ich szczęście nie trwało jednak długo, ponieważ o wszystkim dowiedział się Kacper. Młynarz poprosił parobków, aby wybili Johanowi Kasię z głowy. Zaczaili się na niego i dopadli wracającego z randki. Okrutnie potraktowali młodzieńca i nieprzytomnego wrzucili do Trynki. Chłopak utonął, a gdy Kasia dowiedziała się o jego śmierci, zrozpaczona rzuciła się do wody, po czym silny prąd porwał jej młode jeszcze życie w odmęty Trynki. Do dziś dnia, w Noc Świętojańską, miejscowym rybakom na jeziorze Tarpno ukazują się duchy Kasi i Johana, które szukają się wzajemnie.
Zbójnik Materna
Przed laty, Grudziądz otoczony był niedostępnymi borami i kniejami. Rozległe lasy były kryjówkami rozmaitych przestępców i rozbójników, wśród których prym wiódł rozbójnik Materna. Wielki to był banita, którego okrutne wyczyny głośnym echem rozchodziły się po całej ziemi chełmińskiej. Materna napadał na kupców, którzy wozili towary do grudziądzkiego grodu, na okoliczne folwarki siejąc gwałt, mord i pożogę. Nie gardził również łupami z grabieży posłów, co powodowało niemałe zawirowania polityczne. Materna to był chłop jak dąb, wysoki na ponad siedem łokci, w barach tak szeroki, że do karczmy wchodził bokiem. Silny był ponoć tak bardzo, że drzewa wyrywał z korzeniami i przenosił największe głazy narzutowe. Twarz porośnięta rudym zarostem cała oszpecona była bliznami, których dorobił się jeszcze za młodu praktykując swe zbójeckie rzemiosło. W ten sposób budził strach samym swym widokiem. Kroniki miejskie wspominają o jego napaści na bogatego kupca Marcina Robenwalda w 1501 roku. Ten wniósł protest do samego króla, że w okolicy zamku grudziądzkiego kupcy i zwykli ludzie nie zaznają spokoju przez jednego banitę. Król interweniował u starosty grudziądzkiego, Pawła Sokołowskiego, który zebrał co przedniejszego chłopa z okolicy i zorganizował zasadzkę. Wpierw wśród ludu rozpuścił wieści o rzekomym transporcie złota do skarbca malborskiego, później przy drodze ku Malborkowi ulokował swych ludzi. Jednym z owych ludzi był Maćko, syn kowala, który od dwóch lat bezskutecznie starał się o rękę córki starosty. Zabiegi o rękę starościńskiej córki na nic się nie zdawały, gdyż różnice stanu były zbyt duże, a i postura Maćka nie była imponująca. Maćko, choć wątły, łeb miał na karku. Postanowił dorwać zbója fortelem. W noc poprzedzającą transport złota podmienił drewniane bele mostu przez Osę na cieniutkie deseczki, licząc na to, że zatrzyma to Maternę. Już pod Świerkocinem Materna bez większych trudności poradził sobie ze strażą konwoju i uprowadził skrzynie ze złotem, uciekając ku Malborkowi. Jakież było jego zaskoczenie, gdy po chwili z obu stron drogi wyskoczyli zbrojni rycerze pod wodzą samego starosty Sokołowskiego. Rozbójnik nie dał jednak za wygraną i ciął bezlitośnie swym mieczem, rozpruwając brzuchy obrońców prawa. Strach ogarnął pozostałych, którzy nie zdołali zatrzymać uciekającego zbója. Kiedy ten przejeżdżał przez Osę, pod ciężarem wielkiego chłopa i jego strasznego rumaka maćkowy most się zawalił, a Materna wpadł w otchłań wartkiej wtedy rzeki. Wtedy chłopiec ogłuszył go waląc z całej siły kamieniem w rudy łeb rozbójnika. Kiedy nadjechała wreszcie pogoń starosty, Materna leżał już nieprzytomny. Starosta zabrał zbója i zamknął go w zamkowym lochu w wieży Klimek. Maćko natomiast w nagrodę za spryt i męstwo dostał zgodę Sokołowskiego na poślubienie córki. Zbójnik Materna uniknął katowskiego miecza. Po 30 latach spędzonych w lochu zamkowym został ułaskawiony i wypuszczony. Czas spędzony w więzieniu ostudził watażkę. Podobno osiadł gdzieś nad jeziorem Tarpno, gdzie do końca wiódł swój pustelniczy żywot.
Imprezy kulturalne
W okresie Świąt Bożego Narodzenia na Rynku Głównym odbywa się Jarmark Świętego Mikołaja. Można na nim zakupić specjały z grudziądzkiego rynku spożywczego, ozdoby świąteczne oraz prezenty dla najbliższych. Można również posłuchać kolęd i piosenek świątecznych śpiewanych przez artystów na scenie.
Każdego roku w czasie Bożego Narodzenia na Rynku Głównym staje szopka betlejemska z żywymi zwierzętami i wysoka naturalna choinka.
W okolicach Jeziora Rudnickiego znajduje się miasteczko westernowe oferujące wiele atrakcji, m.in. zoo.
Cyklicznie każdego roku Centrum Kultury Teatr organizuje na Błoniach Nadwiślańskich szereg koncertów.
CKT organizuje również Lato z Muzami (występy różnych artystów, codziennie innego w nowym miejscu na Starym Mieście).
Każdego roku (3 maja i 11 listopada) można zwiedzać Twierdzę Grudziądz
Miejski sylwester na Marinie (ul. Portowa)
Od 1989 roku corocznie odbywają się w Grudziądzu zjazdy kawalerzystów II RP
Media
Obecne
Internetowe Radio Grudziądz
Radio Eska Grudziądz (90,6 MHz)
Gazeta Pomorska
Kurier Grudziądzki
Grudziądz Twoje-Miasto.pl – portal sieci Twoje-Miasto.pl
eGrudziadz.pl – Portal internetowy
Grudziadz365.pl – portal powstały 15 listopada 2017
Nasze miasto Grudziądz
grudziadz.gdzieswpolsce.pl
graudenz.pl – portal o historii miasta
tvsm.pl – TVSM Grudziądz
Pokochaj Grudziądz – Magazyn Regionalny TVP3 Bydgoszcz
Grudziądz Miasto Otwarte – portal marki miasta
Historyczne
Goniec Nadwiślański
Radio Grudziądz
Goniec Grudziądzki
Gazeta Grudziądzka
Der Gesellige Zeitung
Portal internetowy Faktygrudziadz.pl
Tygodnik lokalny grudziadzka.pl
prywatny portal Kampanii Mówimy DOŚĆ niszczeniu Grudziądza
Moje Miasto Grudziądz, MMGRUDZIADZ.pl
Czas Grudziądza – tygodnik Agory
„Nowości Grudziądzkie” – regionalna wersja Nowości Dziennika Toruńskiego
Grudziądz w filmie
Tatarak Andrzeja Wajdy – miasto grało tutaj Sandomierz
Ognisty jeździec Niny Grosse – miasto odgrywało rolę Frankfurtu nad Menem
rodzinka.pl – odcinek 121 „Wakacje w Grudziądzu”
Sport i rekreacja
Solanki
Podczas poszukiwania ropy i gazu ziemnego w okolicach Grudziądza (Marusza) w 1972 roku natrafiono na złoża wód termalnych z okresu dolnej jury.
Dowiercono się do głębokości 1630 m, skąd wydobyto wodę o temperaturze ok. 44 st. C.
Dopiero w 2001 roku powstała spółka „Geotermia Grudziądz”, która zaczęła przygotowywać dokumentację na wykorzystywanie wód solankowych z Maruszy
W marcu 2006 roku oddano do użytku publicznego obiekt z nowoczesnymi wannami, inhalatory, krioterapie, salę gimnastyczną, saunę infrared, a w maju tego samego roku oddano jedyną w Europie tężnię solankową zamkniętą w piramidzie. W następnym miesiącu umożliwiono korzystanie z groty solankowej, gdzie można się kąpać grupowo w wodach solankowych.
W 2007 roku oddano do użytku 4 baseny z różnym stężeniem solanek oraz gabinety masażu, salę fitness, salon kosmetyczny, pokój dla dzieci.
W 2013 roku pojawiła się koncepcja budowy nowych obiektów dla Solanek. Nową proponowaną lokalizacja to okolice jeziora Rudnik.
Kluby sportowe
W Grudziądzu funkcjonuje 39 klubów sportowych, które prowadzą łącznie 53 sekcje.
Grudziądzki Klub Motocyklowy powołany w 2013 roku w miejsce założonego w 2002 roku Grudziądzkiego Towarzystwa Żużlowego; kontynuator Grudziądzkiego Klubu Motorowego założonego w 1979 roku (Stadion przy ul. Hallera)
Grudziądzki Klub Sportowy „Olimpia” – (Stadion przy ul. Piłsudskiego)
MKS Grudziądz
Klub Wioślarski Wisła Grudziądz
Kokoro Grudziądzki Klub Kyokushin-kan Karate-do
Grudziądzkie Towarzystwo Piłkarskie „Nadwiślanin”
Uczniowski Klub Sportowy Rotmistrz Twoja Szkoła Grudziądz
Uczniowski Klub Sportowy „Ruch”
Uczniowski Klub Sportowy „Orka”
Miejski Klub Sportowy „Start”
Klub Sportowy „Stal” – (Obiekt sportowy „Mniszek Arena” przy Al. Sportowców)
Autonomiczna Ludowa Kolarska Sekcja „Stal” Grudziądz
Okniński MMA Grudziądz
Aeroklub Grudziądzki
KS Elektryk
KS Stomil
KP Wisła
Autonomiczna Sekcja Tenisa Stołowego Olimpia-Unia
Stowarzyszenie Sportowe Modelarzy Grudziądzkich
JKS Rywal Grudziądz
Grudziądzkie Towarzystwo Sportów Bilardowych
Klub Płetwonurków
Bractwo Wodniaków
Grudziądzkie Towarzystwo Tenisowe
Uczniowski Klub Sportowy „Arm Fanatic Sport” Grudziądz
Szarża Grudziądz
Automobilklub Toruński Delegatura Grudziądz
W latach 80. na stadionie grudziądzkiej „Olimpii” rozegrała swoje spotkanie młodzieżowa reprezentacja Francji z Zinédinem Zidanem w składzie.
Kluby i stowarzyszenia osób niepełnosprawnych
Stowarzyszenie Sportowe dla Osób Upośledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska”
Stowarzyszenie Sportowe „Sprawni – Razem”
Centrum Rehabilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka
„TowPeDe” Towarzystwo Przyjaciół Downa w Grudziądzu
Baseny
Basen przy SP nr 20 (ul. Sobieskiego 12)
Basen przy SP nr 21 (ul. Nauczycielska 19)
Basen Nadwiślański (ul. Kalinkowa 56)
Baseny odkryte MORiW (ul. Za Basenem 2)
Baseny Solankowe (ul. Warszawska 36)
Inne
Każdego roku w Grudziądzu odbywają się Wielkanocne Zawody Balonowe o puchar Prezydenta Grudziądza
Baza sportowa miasta to 4 stadiony, które razem mogą pomieścić ponad 25 tys. widzów (stadion GKS Olimpia – 12 tys., stadion GKM – 8 tys.), 5 hal sportowych wraz z pełnym wyposażeniem widowiskowo-sportowym (ok. 2500 miejsc), baseny kryte i otwarte oraz korty tenisowe czy strzelnice sportowe. Na terenie miasta istnieją również sauny, siłownie, ośrodki jeździeckie oraz przystanie wodne.
Przez Grudziądz i okolice przechodzi wiele szlaków turystycznych.
Ogrody działkowe
ROD „25-lecie PRL”
ROD „Chemik”
ROD „Energetyk”
ROD im. Tadeusza Kościuszki
ROD „Kąpiele Słoneczne”
ROD „Krokus”
ROD „Metalowiec”
POD „Nad Rudniczanką”
ROD „Narcyz”
ROD „Niezapominajka”
ROD „Relaks”
ROD "Rolnik"
ROD „Transportowiec”
ROD „XX-lecia”
Planetarium
W 1964 roku w Grudziądzu powstało Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Odbywają się tutaj co jakiś czas seanse i dni otwarte dla wszystkich chętnych. Grudziądzkie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne jest też organizatorem Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego (OMSA) im. prof. Roberta Głębockiego. W 2008 roku odbył się już dwudziesty czwarty finał tego konkursu. W latach 2020–2021 z powodu pandemii COVID-19 seanse w Planetarium odbyła się wyłącznie przez portal internetowy YouTube na profilu Planetarium i Obserwatorium – Grudziądz. Obecnie seanse odbywają się wyłącznie po wcześniejszym uzgodnieniu.
Polityka i administracja
Podział administracyjny
Status administracyjny miasta
Administracja samorządowa
Grudziądz posiada status miasta na prawach powiatu. Oznacza to, że gmina miejska wykonuje zadania powiatu. Organem stanowiącym samorządu jest Rada Miejska Grudziądza, składająca się z 23 radnych, którzy są wybierani w 4 okręgach wyborczych, od 2018 na okres 5-letniej kadencji. W szczególności określa politykę rozwoju Miasta. Organem wykonawczym samorządu jest Prezydent miasta Grudziądza. Siedziba Prezydenta Grudziądza i Rady Miejskiej znajduje się w Ratuszu Miejskim.
Miasto jest siedzibą władz gminy Grudziądz i powiatu grudziądzkiego.
Grudziądz jest członkiem Związku Miast Polskich, Federacji Miast Kopernikańskich, Ogólnopolskiej Federacji Młodzieżowych Samorządów Lokalnych i Związku Miast Nadwiślańskich.
Obecne władze miasta
Prezydent miasta – Maciej Glamowski od 21 listopada 2018
I Zastępca prezydenta miasta – Szymon Gurbin od 23 listopada 2018
II Zastępca prezydenta miasta – Róża Lewandowska od 17 maja 2021
Sekretarz miasta – Andrzej Cherek od 26 lutego 2019
Skarbnik miasta – Tomasz Szczechowski od 22 marca 2019
Polityka
Mieszkańcy Grudziądza wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 5 oraz jednego senatora z okręgu wyborczego nr 12. Natomiast posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego numer 2. Z kolei z mieszkańcami powiatu: brodnickiego, golubsko-dobrzyńskiego, grudziądzkiego, rypińskiego i wąbrzeskiego wybierają 5 z 30 radnych do Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego (okręg wyborczy nr 3). Reprezentantami Grudziądza w sejmiku kujawsko-pomorskim wyłonionymi w wyborach samorządowych w 2018 są: Michał Czepek (PO) i Robert Malinowski (PO).
Parlamentarzyści
Grudziądz posiada jedynego przedstawiciela w X kadencji w Sejmie, będącego Sekretarzem Stanu przy MSWiA:
Tomasz Szymański (Koalicja Obywatelska)
Ponadto od wyborów parlamentarnych 2023 swoje biura w mieście posiadają:
Poseł na Sejm: Krzysztof Szczucki (PiS)
Senator: Ryszard Bober (Trzecia Droga)
Posłowie do Parlamentu Europejskiego posiadający biura poselskie w mieście:
Radosław Sikorski (KE)
Dzielnice i osiedla Grudziądza
W północnej części miasta dominuje zabudowa jednorodzinna, centralną część miasta stanowi stara, zabytkowa zabudowa śródmiejska, natomiast w południowej usytuowane są dzielnice przemysłowo-składowe, a także duże osiedla mieszkaniowe z „wielkiej płyty”. Grudziądz dzieli się na poszczególne dzielnice i osiedla:
Owczarki
Os. Owczarki
Os. Szczęśliwe
Owczarki Wschodnie
Tarpno
Wielkie Tarpno
Franciszkowo
Osada Tarpno
Małe Tarpno
Osiedle Tarpno
Osiedle Tarpno Drugie
Nowe Tarpno
Sadowo
Tuszewo
Tuszewo Północne
Tuszewo Południowe
Kuntersztyn
Wielki Kuntersztyn
Mały Kuntersztyn
Stare Miasto
Śródmieście
Os. Batorego
Os. Wyzwolenia
Osiedle Kawalerii Polskiej
Chełmińskie Przedmieście
Os. Kopernika
Os. Chełmińskie
Lotnisko
Os. Stare Lotnisko
Abisynia
Os. Lotnisko
Strzemięcin
Rządz
Stary Rządz
Os. Dębowe Wzgórze
Os. Rządz
Nowy Rządz
Rządz Przemysłowy
Mniszek
Rudnik
Pastwisko
Węgrowo
Cmentarze
Cmentarz przy ul. Cmentarnej
Cmentarz Komunalny
Cmentarz Garnizonowy
Cmentarz Wojenny
Stary i Nowy cmentarz żydowski (zniszczone w czasie wojny)
Cmentarz Ewangelicki
Cmentarz Parafii Farnej
Cmentarz w Tarpnie (tzw. pod Nową Wsią)
Wspólnoty wyznaniowe
Wyznania według spisów z końca XIX i początku XX w.
ewangelicy:
10 871; (1880)
33 020; (1905)
25 493; (1910)
katolicy:
5490; (1880)
11 684; (1905)
13 612; (1910)
Żydzi:
78; (1880)
579; (1905)
505; (1910)
inne:
–; (1880)
1; (1905)
12; (1910)
Współcześnie
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:
Buddyzm
Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu
Kościoły katolickie:
Kościół rzymskokatolicki:
Dekanat Grudziądz I
Dekanat Grudziądz II
Reformowany Kościół Katolicki w Polsce (Wspólnota Narodzenia Pańskiego, ul. Kulerskiego 11/1)
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
parafia Kazańskiej Ikony Matki Bożej, ul. Armii Krajowej 20/1
Kościoły protestanckie:
Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP:
parafia św. Jana – ul. Szkolna 10
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP:
parafia św. Pawła – ul. Kosynierów Gdyńskich 9-11
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego:
zbór w Grudziądzu – ul. Józefa Piłsudskiego 109
Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP
Społeczność Chrześcijańska w Grudziądzu – ul. Północna 38
Kościół Zielonoświątkowy w RP:
zbór w Grudziądzu – ul. Kosynierów Gdyńskich 9-11
Świadkowie Jehowy:
zbory: Grudziądz–Centrum (oraz grupa rosyjskojęzyczna), Grudziądz–Południe, Grudziądz–Lotnisko, Grudziądz–Tarpno (oraz grupa j. migowego)
Sala Królestwa, ul. Parkowa 1
Świecki Ruch Misyjny „Epifania”
zbór w Grudziądzu, ul. Kosynierów Gdyńskich 9
Grudziądz jako garnizon wojskowy
Jednostki stacjonujące przed 1939
Centrum Wyszkolenia Kawalerii, w którym szkolili się m.in.
rtm. Witold Pilecki
rtm. Jan Ładoś
18 Pułk Ułanów Pomorskich
Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
Dowództwo 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty:
16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej
64 Grudziądzki Pułk Piechoty
65 Starogardzki Pułk Piechoty
3 Pułk Łączności
Batalion ON „Grudziądz”
Inspektorat Grudziądz AK
Jednostki stacjonujące po 1945 (rozwiązane)
6 Dywizja Artylerii Przełamania
8 Pułk Mostów Drogowych i Kolejowych
Bydgoski Pułk Obrony Terytorialnej
2 Batalion Obrony Przeciwchemicznej
Ośrodek Szkolenia Specjalistów Ubezpieczenia Lotów
113 Wojskowy Szpital Garnizonowy
60 Okręgowe Warsztaty Uzbrojenia i Elektroniki
1 Ośrodek Szkolenia Kierowców
4 Rejonowa Baza Materiałowa
Centralny Ośrodek Szkolenia Młodszych Specjalistów Logistyki
Jednostki stacjonujące po 1945
Centrum Szkolenia Logistyki
8 Batalion Walki Radioelektronicznej
13 Wojskowy Oddział Gospodarczy
1 Rejonowe Warsztaty Techniczne
Placówka Żandarmerii Wojskowej
27 września 2007 roku odbyły się w Grudziądzu manewry wojskowe pod kryptonimem „Opal 07”.
Do nazwy miasta odwoływały się okręty niemieckiej marynarki wojennej. Od 1913 r. do końca I wojny światowej w Kaiserliche Marine służyły krążowniki lekkie typu Graudenz: SMS „Graudenz” i SMS „Regensburg”.
Honorowi obywatele Grudziądza
Tytuł „Honorowego Obywatela Miasta Grudziądza” przyznawany jest przez Radę Miasta, za szczególne zasługi w działalności gospodarczej, politycznej, naukowej, kulturalnej i społecznej dla Rzeczypospolitej Polskiej lub miasta Grudziądza. Inicjatywę uchwałodawczą w tym zakresie posiada: prezydent, przewodniczący rady oraz grupa co najmniej 10 radnych. Rada Miasta może również podjąć uchwałę o pozbawieniu godności honorowego obywatelstwa, gdy honorowy obywatel dopuścił się czyn, wskutek którego stał się honorowego obywatelstwa niegodny.
Wyróżnieni
W reprezentacyjnej sali sesyjnej grudziądzkiego Ratusza, 29 września 2010 odsłonięto portrety Honorowych Obywateli Miasta Grudziądza. Autorką obrazów jest malarka Maja Wolf.
Miasta partnerskie
Sąsiednie gminy
Dragacz, Grudziądz (gmina wiejska), Rogóźno
Zobacz też
Pomnik Żołnierza Polskiego w Grudziądzu
Tężnia w Grudziądzu
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Tadeusz Chrzanowski, Grudziądz, Warszawa, Wyd. „Sport i Turystyka”, 1970.
Stanisław Myśliborski-Wołowski, Szkice grudziądzkie, wyd. 3, Grudziądz, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1972.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974.
Grudziądz, oprac. i red. Karola Skowrońska, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1991.
Dzieje Grudziądza, pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1 (do roku 1920), Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992.
„Kalendarz Grudziądzki”, 1, 1997 – 13, 2008, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury .
Anna Wajler, Grudziądz na starej pocztówce, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 1998, .
Kalendarium Grudziądz 2000, oprac. Jerzy Krzyś, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1999, .
Grudziądz. Widoki miasta, oprac. Jadwiga Drozdowska, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2001, .
Anna Wajler, Grudziądz na pocztówkach z lat 1920–1939, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2002, .
Grudziądz. Miniprzewodnik, tekst Tadeusz Rauchfleisz, Henryk Stopikowski, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2004, .
Grudziądz 1945. Wspomnienia, red. nacz. Janusz Kalamarski, Grudziądz, Wyd. Kalamarski, 2007, .
Linki zewnętrzne
Oficjalny portal Grudziądza
Historia Żydów w Grudziądzu na portalu Wirtualny Sztetl
Stare monografie i przewodniki
Ignacy Żniński, Grudziądz, Grudziądz 1913
Władysław Szołdrski, Kronika benedyktynek grudziądzkich, Pelplin 1935.
http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=843&q=Grudzi%C4%85dz&d=0&t=0
Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
Grudziądz
Miasta na prawach powiatu
Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie kujawsko-pomorskim
Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu |
1909 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gregor%20Mendel | Gregor Mendel | Gregor Johann Mendel OSA (ur. 20 lipca 1822 w Heinzendorf bei Odrau, zm. 6 stycznia 1884 w Brnie) − czeski przyrodnik, zakonnik, opat zakonu augustianów w Brnie na Morawach, prekursor genetyki.
Zajmował się badaniami nad dziedziczeniem cech grochu zwyczajnego. Mendel udowodnił, że dziedziczenie cech grochu oparte jest na zestawie praw (które później zostały nazwane od jego nazwiska prawami Mendla). Znaczenie obserwacji Mendla nie zostało docenione aż do przełomu XX wieku, kiedy ponowne „odkrycie” prawideł przez niego obserwowanych zapoczątkowało powstanie nowej dziedziny nauki – genetyki.
Życiorys
Pochodził z rodziny niemieckojęzycznej, a jego rodzicami byli Anton i Rosine Mendlowie. Miał dwie siostry – starszą i młodszą od niego.
W latach 1834–1840 uczęszczał do liceum w Opawie, a następnie w 1843 ukończył studia w Instytucie Filozofii Uniwersytetu w Ołomuńcu. Po odbyciu jednorocznego nowicjatu, w 1844 wstąpił do zakonu augustianów i podjął studia teologiczne w Brnie, które ukończył w 1848. Następnie oprócz działalności duszpasterskiej wykładał rolnictwo w Instytucie Technicznym w Brnie oraz w liceum w Znojmie (niem. Znaim), a w latach 1851–1853 za zgodą przeora studiował nauki przyrodnicze w Wiedniu. W 1854 założył w ogrodzie klasztornym hodowlę roślin w celu badań zmienności dziedziczenia i jednocześnie zorganizował obserwatorium meteorologiczne. W tych dwóch dziedzinach (marginalnie także w hydrogeologii i badaniach nad pszczołami), prowadził badania naukowe. Oprócz tego w latach 1854–1867 wykładał nauki przyrodnicze w Szkole Technicznej w Brnie, działał w kilku miejscowych towarzystwach naukowych oraz w organizacjach rolniczych. W 1868 został wybrany opatem augustianów w Brnie i działał przeciwko antykościelnym inicjatywom władz. W 1881 został dyrektorem banku hipotecznego w Brnie.
Za jego życia znacznie większym rozgłosem cieszyły się meteorologiczne badania Mendla, które były wielokrotnie publikowane, natomiast badania nad zmiennością przeszły bez echa.
Działalność naukowa
Sformułował podstawowe prawa dziedziczenia, przeprowadzając badania nad krzyżowaniem roślin, głównie grochu zwyczajnego (Pisum sativum), których wyniki ogłosił w 1865 roku na posiedzeniu lokalnego towarzystwa naukowego w Brnie. W 1866 roku opublikował je drukiem w artykule Badania nad mieszańcami roślin (niem. Versuche über Pflanzen-Hybriden).
Jego odkrycia początkowo nie uzyskały rozgłosu i dopiero w roku 1900 trzej uczeni Hugo de Vries, Carl Correns i Erich Tschermak, niezależnie potwierdzili wyniki jego prac. W uwspółcześnionej postaci brzmią one następująco:
Pierwsze prawo Mendla (prawo czystości gamet) – w organizmach znajdują się komórki, które na każdą cechę posiadają jeden gen (allel). Komórki te to gamety.
Drugie prawo Mendla (prawo niezależnej segregacji) – geny warunkujące różne cechy segregują niezależnie od siebie i jest kwestią przypadku, który allel z pary warunkującej jedną cechę znajdzie się w gamecie z jednym bądź drugim allelem z par alleli warunkującej drugą cechę.
Badania Mendla i ich znaczenie
Eksperymenty Mendla wydają się dziś proste, faktem jest jednak, że wcześniej, mimo setek lat rozwoju rolnictwa, nikt ich nie próbował lub nikt nie dostrzegł znaczenia otrzymanych w nich wyników. Mendel użył pyłku z jednej czystej linii do zapłodnienia komórek jajowych osobników z drugiej linii, starając się, by cechy używane do rozróżnienia linii czystej były widoczne, jak na przykład kolor nasion lub kolor kwiatów. Roślina z czystej linii o żółtych nasionach skrzyżowana z inną, w której wszystkie nasiona są zielone, dawała jedynie potomstwo o żółtych nasionach.
Była to ciekawa obserwacja, która pobudziła Mendla do rozważań i dalszych badań. Przede wszystkim obalała twierdzenie o dziedziczeniu mieszanki cech, ponieważ wszystkie nasiona wyglądały jak jeden z rodziców i nie przejawiały żadnego wypośrodkowania. Jednakże wsobne krzyżowanie żółtych potomków dało następny zastanawiający wynik: w drugim pokoleniu pojawiły się zarówno zielone jak i żółte nasiona, a zielone potomstwo było dziełem żółtych roślin rodzicielskich, przy czym udział procentowy osobników dających takie czy inne nasiona był zawsze taki sam.
Na tej podstawie Mendel wydedukował, że jednostki dziedziczenia mogą występować w dwóch formach, czyli, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, allelach. Komórki somatyczne zawierają jedną parę takich alleli na każdą cechę, podczas gdy każde ziarno pyłku czy komórka jajowa zawierają po jednym z alleli; w związku z tym w zygocie, a co za tym w komórkach somatycznych, tworzą się następujące kombinacje:
dwa allele barwy żółtej
allel żółty i allel zielony
dwa allele na barwę zieloną.
Pierwszy, dominujący allel, może zatrzeć istnienie swego recesywnego (ustępującego) odpowiednika. Żółte nasiono grochu może powstać wskutek kombinacji dwóch alleli barwy żółtej lub allelu barwy żółtej z recesywnym allelem barwy zielonej. Aby nastąpiło ujawnienie fenotypowe allelu barwy zielonej, musi on wystąpić w podwójnej „dawce”, a zatem zielone nasiona są wynikiem połączenia dwóch alleli recesywnych.
Żółte nasiona otrzymane przez Mendla w pierwszym pokoleniu pochodziły od rodziców z linii różniących się kolorem nasion. Każda z roślin potomnych w tym pokoleniu miała jedną kopię allelu barwy żółtej i jedną kopię allelu barwy zielonej nasion. Na podstawie prostej arytmetycznej kalkulacji można obliczyć, że skrzyżowanie tych hybryd [heterozygot] daje jedną czwartą roślin z dwoma allelami barwy żółtej, jedną czwartą roślin z dwoma allelami barwy zielonej i połowę roślin zawierających oba odmienne allele tego genu. Co daje stosunek trzy rośliny o żółtych nasionach do jednej o nasionach zielonych.
Po notatkach, które Mendel poczynił na marginesie swojego egzemplarza O powstawaniu gatunków można powiedzieć, że dostrzegł wartość swych odkryć dla teorii ewolucji. Choć jego badania były znane wielu współczesnym mu biologom, to jednak zostały zignorowane jako rewelacje istotne jedynie dla tych, którzy zajmują się grochem.
Dalsze odkrycia w zakresie dziedziczenia
Ze znaczenia prac Mendla zdano sobie sprawę dopiero na początku XX wieku. Wkrótce przeanalizowano krzyżówki wielu roślin i zwierząt. W większości wypadków wykazano zgodność z prawami Mendla. Wydawało się, że zasady dziedziczenia są całkiem proste, jednakże im więcej prowadzono badań, tym bardziej jasne było, że jeszcze dużo pozostało do poznania. Co nie zmienia faktu, że współczesna genetyka wciąż jeszcze bazuje na „mendelizmie” i na jego dwóch podstawowych prawach dziedziczenia.
Dość szybko po ponownym odkryciu i potwierdzeniu wyników prac Mendla pojawiły się ważne odstępstwa od jego prawa. Okazało się mianowicie, że niektóre z cech nie są niezależne. To znaczy, że istnieją takie „zestawy” cech, które przejawiają skłonność do wspólnego przechodzenia z pokolenia na pokolenie; każdy gen należy do jednej z kilku grup, w obrębie których geny są przekazywane zgodnie. Jedynie członkowie różnych grup podlegają mendlowskiemu prawu niezależnej segregacji. Na podstawie krzyżówek wyróżniono u muszek owocowych cztery takie „grupy genów sprzężonych”, odpowiadające czterem parom chromosomów. Jeśli dwa geny znajdowały się na tym samym chromosomie, mogły być przekazywane razem. Geny występujące na innych chromosomach dziedziczyły się jak „niezależne czynniki dziedziczne”. Związek między genami sprzężonymi nie był bezwzględny, ponieważ za każdym razem, gdy powstawał plemnik czy komórka jajowa, chromosomy pękały i łączyły się w nowe kombinacje. Wkrótce zdano sobie sprawę, że im bliżej geny znajdują się na chromosomie, tym częściej dziedziczą się „zależnie”.
Właśnie ta „korekta” praw Mendla, one same, a także badania Hugona de Vriesa nad mutacjami legły u podłoża współczesnej genetyki.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Absolwenci Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu
Austriaccy duchowni katoliccy
Austriaccy biolodzy
Czescy biolodzy
Genetycy
Ludzie związani ze Śląskiem
Urodzeni w 1822
Zmarli w 1884
Augustianie (biografie)
Niemcy sudeccy |
1910 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Bernhard%20Riemann | Bernhard Riemann | Georg Friedrich Bernhard Riemann (ur. 17 września 1826 w Breselenz, Królestwo Hanoweru; zm. 20 lipca 1866 w Selasca koło Verbanii, Włochy) – niemiecki uczony: matematyk, fizyk teoretyczny i doświadczalny oraz filozof przyrody, profesor Uniwersytetu w Getyndze, członek korespondent Berlińskiej Akademii Nauk (1859) i brytyjskiego Royal Society (1866). Zajmował się analizą oraz jej zastosowaniami do teorii liczb i geometrii.
W analitycznej teorii liczb badał funkcję dzeta (ζ) nazwaną od jego nazwiska. Wysunął na jej temat hipotezę również noszącą jego nazwisko. Uznano to za jeden z najdonioślejszych problemów matematyki – w 1900 roku hipoteza Riemanna zajęła 8. miejsce na liście problemów Hilberta, a w roku 2000 podano ją jako czwarty problem milenijny.
Riemann rozwinął też nieeuklidesową geometrię różniczkową. Opisał m.in. nowy typ przestrzeni – rozmaitości nazwane od jego nazwiska. Wielowymiarowa geometria pseudoriemannowska umożliwiła stworzenie ogólnej teorii względności przez Alberta Einsteina; przykładowo równanie Einsteina pola grawitacyjnego zawiera tensor krzywizny Riemanna.
Riemann miał też wkład w analizę rzeczywistą, harmoniczną i zespoloną; między innymi:
udowodnił twierdzenie Riemanna o szeregach warunkowo zbieżnych;
opisał funkcję Riemanna – pierwszy przykład funkcji z gęstym i przeliczalnym zbiorem nieciągłości;
wprowadził pierwszą ścisłą definicję całki w sensie oznaczonym, przez co obiekt ten nazwano potem całką Riemanna;
za jej pomocą analizował szeregi trygonometryczne; twierdzenie Riemanna-Lebesgue’a.
badał funkcje holomorficzne i określone nimi powierzchnie Riemanna.
Riemanna upamiętniają dziesiątki terminów naukowych. Polski uczony Krzysztof Maurin nazwał go największym matematykiem wszystkich czasów.
Życiorys
Dzieciństwo
Bernhard Riemann był synem Charlotty Ebell i Friedricha Bernharda Riemanna, pochodzącego z Meklemburgii ubogiego pastora luterańskiego w Quickborn. Tam spędzał dzieciństwo wraz z pięciorgiem rodzeństwa, odbierając edukację podstawową od ojca. Szybko ujawniły się jego zdolności matematyczne – postępy w dziedzinie arytmetyki i geometrii były tak szybkie, że wkrótce okazała się potrzebna pomoc nauczyciela matematyki o nazwisku Schulz.
Po konfirmacji (Wielkanoc 1840) wyjechał – wraz ze swoją babką – do Hanoweru, aby kontynuować naukę w szkole. Był łagodny i nieśmiały, okazywał strach przed wystąpieniami publicznymi i nie miał dobrych kontaktów z rówieśnikami (jako człowiek dojrzały pozostał introwertykiem).
Po śmierci babki wstąpił do Johanneum w Lüneburgu, szkoły cieszącej się dobrą opinią, w której przywiązywano wagę do nauki przedmiotów przyrodniczych. W Johanneum uczył się w latach 1842–1846. Dyrektor tej szkoły, matematyk Constantin Schmalfuß, szybko spostrzegł jego wybitne uzdolnienia i zachęcał go do studiowania matematyki, m.in. wypożyczając publikacje Eulera i Legendre'a. Liczącą 859 stron książkę Legendre'a – jeden z najtrudniejszych traktatów o teorii liczb, Théorie des Nombres – Riemann przeczytał w sześć dni. Wątpiąc, czy chłopiec zrozumiał tekst, dyrektor zadał mu parę miesięcy później kilka szczegółowych pytań dotyczących treści książki. Bernhard odpowiedział doskonale. Po śmierci Riemanna Constantin Schmalfuß wspominał m.in.: „nauczyłem się od niego więcej, niż on ode mnie”.
Szkolne lata Riemanna wspominał również jego nauczyciel religii i języka hebrajskiego, dr Gustav Heinrich Seffer. Pisał, że jego ówczesny uczeń miał trudności z płynnym wypowiadaniem się i pisaniem wymaganych esejów na tematy, których natura uniemożliwia przedstawianie całkowicie precyzyjne. Wymagał w tym zakresie dużej pomocy nauczyciela (pomoc tę uzyskał ze strony Seffera).
Studia
Znajdujący się w trudnej sytuacji finansowej pastor Friedrich Riemann zgromadził pieniądze umożliwiające wysłanie syna na Georg-August-Universität Göttingen (Getynga), jednak skłonił go do podjęcia studiów w dziedzinie filologii i teologii (miał nadzieję, że będzie jego następcą i ułatwi utrzymanie rodziny).
Bernhard Riemann rozpoczął studia w roku 1846.
Na uniwersytecie – poza kierunkowymi zajęciami – uczęszczał m.in. na wykłady Moritza Sterna (topologia algebraiczna, geometria analityczna, rachunek różniczkowy i całkowy, teoria liczb i inne), C.W.B. Goldschmidta (Carl Wolfgang Benjamin, magnetyzm ziemski), Carla F. Gaussa (m.in. metoda najmniejszych kwadratów). Wkrótce poświęcił się przede wszystkim matematyce. W roku 1847 udał się do Berlina, w którym przebywali wówczas m.in. P.G.L. Dirichlet (teoria liczb, całek i równań różniczkowych cząstkowych), C.G.J. Jacobi (mechanika analityczna, algebra wyższa), Jakob Steiner, Gotthold Eisenstein. Prawdopodobnie w tym czasie (1847–1849), podczas wykładów wielkich matematyków, pojawiły się pierwsze zarysy przyszłych teorii ówczesnego studenta (szczególnie duży wpływ na B. Riemanna miał wówczas prawdopodobnie P.G.L. Dirichlet – nauczyciel i przyjaciel).
Gdy nadeszły dni Wiosny Ludów Bernhard Riemann był członkiem grupy studentów-wolontariuszy (24–25 marca był więziony przez straż w pałacu królewskim).
W roku 1850 rozpoczął w Getyndze pracę doktorską, równocześnie zajmując się zagadnieniami z dziedziny fizyki doświadczalnej i filozofii przyrody. W następnym roku uzyskał stopień doktora na podstawie pracy, która wzbudziła podziw Carla Gaussa (Gesammelte mathematische Werke. Nachträge, pp. 3–43).
Praca na Uniwersytecie w Getyndze
Rozprawa doktorska na temat funkcji zespolonych pt. Grundlagen für eine allgemeine Theorie der Functionen einer veränderlichen complexen Grösse dotyczyła m.in. możliwości zastosowania metod geometrycznych (zob. np. odwzorowanie równokątne) w teorii funkcji analitycznych (zob. m.in. analiza matematyczna, Leonhard Euler, Augustin Louis Cauchy).
Trzy lata później Riemann przygotował fundamentalne prace, dotyczące:
przedstawiania funkcji przy pomocy szeregu trygonometrycznego (badania warunków Dirichleta)
klasyfikacji wszystkich istniejących rodzajów geometrii (łącznie z nieeuklidesowymi) oraz możliwości tworzenia dowolnej liczby nowych przestrzeni (rozszerzenie teorii Gaussa – zob. krzywizna Gaussa – na przestrzenie wielowymiarowe – zob. rozmaitość riemannowska)
Drugi z tych problemów stał się tematem wykładu habilitacyjnego, wygłoszonego 10 czerwca 1854 roku (dzień uznawany za jeden z najważniejszych w historii matematyki). Został wskazany przez samego Gaussa – „księcia matematyków” (u kresu życia) – którego interesowało, jak przedstawi to absorbujące go trudne zagadnienie tak młody człowiek. Wilhelm Weber (fizyk), u którego w tym czasie Riemann pracował jako asystent (prawdopodobnie nieodpłatnie), wspominał wzruszenie Gaussa, chwalącego głębię myśli młodego, nieśmiałego matematyka, gdy po wykładzie razem wracali do domu.
Rozwiązanie problemu przestrzeni wielowymiarowych przez Riemanna umożliwiło Einsteinowi sformułowanie ogólnej teorii względności (zob. też rozmaitość pseudoriemannowska, czasoprzestrzeń z liczbą wymiarów > 3).
Po habilitacji Riemann został docentem prywatnym (z wynagrodzeniem 200 talarów) i rozpoczął działalność dydaktyczną. Z powodu swojej nieśmiałości początkowo nie był dobrym wykładowcą, jednak wkrótce nabrał pewności siebie. Nauczył się obserwować mimikę słuchaczy i dostosowywać tempo wykładu do możliwości percepcji studentów. W czasie wykładów często omawiał własne koncepcje, których nie publikował (zostały opublikowane na podstawie studenckich notatek, wiele lat po jego śmierci).
W roku 1855, po śmierci Gaussa, jego stanowisko zajął Dirichlet, który zaproponował nominację Riemanna na profesora nadzwyczajnego, jednak okazał się konieczny jego wyjazd dla poratowania zdrowia (przebywał w Harz z przyjaciółmi, Ritter i Richardem Dedekindami. Wrócił do Getyngi i objął stanowisko w listopadzie 1857 roku (z wynagrodzeniem 300 talarów), a w roku 1859 – po śmierci P.G.L. Dirichleta (przełożonego i przyjaciela) – został zaangażowany jako hochschullehrer (ang. full professor) oraz wybrany na członka korespondenta Berlińskiej Akademii Nauk. W tym krótkim okresie Bernhard Riemann przeżył – poza śmiercią nauczyciela, przełożonego i przyjaciela – odejście kilku członków najbliższej rodziny. Owocną kontynuację rozpoczynanej kariery naukowej (miał wówczas 31 lat) utrudniały też zwiastuny własnej rozwijającej się długotrwałej choroby. W lipcu 1862 roku zachorował na zapalenie opłucnej, co było początkiem serii podobnych załamań zdrowia. Obecnie przypuszcza się, że była to gruźlica, która przed odkryciem jej prątków przez Roberta Kocha była uważana za stan wyczerpania organizmu, związany z przemęczeniem, niedożywieniem i trudnymi warunkami życia (przemijający po odpoczynku w sprzyjających okolicznościach).
Riemann kilkakrotnie podróżował do Włoch, korzystając z uniwersyteckich urlopów i pomocy finansowej. Nie przerwało to serii załamań zdrowia, które ostatecznie doprowadziły do jego śmierci. W ostatnich latach towarzyszyła mu żona. Zamieszkali w Selasca w pobliżu Intry nad Lago Maggiore, gdzie Riemann nieustannie pracował, głównie w dziedzinie filozofii przyrody. W roku 1866 został uznany za członka Royal Society. Zmarł w tym samym roku (20 lipca). W przeddzień śmierci kontynuował badania mechanizmu słuchu.
Życie osobiste
Bernhard Riemann ożenił się w 3 czerwca 1862 roku z Elise Koch z Körchow (Wielkie Księstwo Meklemburgii-Schwerin). Żona była przyjaciółką jednej z jego sióstr. Mieli jedną córkę.
Dorobek
Myśli Riemanna były tematem licznych książek i artykułów innych autorów. Wyrazem uznania dla jego dorobku są też starania o powszechną dostępność jego publikacji, m.in. w formie kolekcji, a przede wszystkim zbioru Gesammelte mathematische Werke, wydanego po raz pierwszy w roku 1876 i wielokrotnie wznawianego (np. w roku 2013).
Za życia Riemanna opublikowano 11 jego prac:
1851: Grundlagen für eine allgemeine Theorie der Functionen einer veränderlichen complexen Grösse, Inauguraldissertation, Göttingen.
1854: Ueber die Gesetze der Vertheilung von Spannungselectricität in ponderabeln Körpern, wenn diese nicht als vollkommene Leiter oder Nichtleiter, sondern als dem Enthalten von Spannungselectricität mit endlicher Kraft widerstrebend betrachtet werden, Amtlicher Bericht über die 31. Versammlung deutscher Naturforscher und Aerzte zu Göttingen im September.
1855: Zur Theorie der Nobili'schen Farbenringe, Annalen der Physik und Chemie, 95, 130–139
1857: Beiträge zur Theorie der durch die Gauss'sche Reihe F(alpha, beta, gamma, x) darstellbaren Functionen, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 7, 3–32.
1857: Selbstanzeige: Beiträge zur Theorie der durch die Gauss'sche Reihe F(alpha, beta, gamma, x) darstellbaren Functionen, Göttinger Nachrichten, 6–8.
1857: Theorie der Abel'schen Functionen, Journal für die reine und angewandte Mathematik, 54, 101–155.
1859: Ueber die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Grösse, Monatsberichte der Berliner Akademie, November, 671–680.
1859: Selbstanzeige: Ueber die Fortpflanzung ebener Luftwellen von endlicher Schwingungsweite, Göttinger Nachrichten, 192–197.
1860: Ueber die Fortpflanzung ebener Luftwellen von endlicher Schwingungsweite, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 8, 43–65.
1860: Ein Beitrag zu den Untersuchungen über die Bewegung eines flüssigen gleichartigen Ellipsoides, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 9, 3–36.
1866: Ueber das Verschwinden der Theta-Functionen, Journal für die reine und angewandte Mathematik, 65, 161–172.
Pośmiertnie ukazało się 5 dalszych:
1868: Ueber die Darstellbarkeit einer Function durch eine trigonometrische Reihe, Habilitationsschrift, 1854, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 13.
1868: Ueber die Hypothesen, welche der Geometrie zu Grunde liegen, Habilitationsschrift, 1854, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 13.
1867: Ein Beitrag zur Elektrodynamik 1858; Annalen der Physik und Chemie, 131, 237-243.
1868: Ueber die Fläche vom kleinsten Inhalt bei gegebener Begrenzung, Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 13.
Mechanik des Ohres (nieukończona).
Upamiętnienie
Nazwisko Riemanna noszą terminy naukowe:
twierdzenie Riemanna-Lebesgue’a,
powierzchnia Riemanna,
całka Riemanna,
rozmaitość riemannowska i rozmaitość pseudoriemannowska,
hipoteza Riemanna,
równania Cauchy’ego-Riemanna,
tensor krzywizny Riemanna,
Wektor Riemanna-Silbersteina.
Inne upamiętnienia nazewnicze:
Riemann – krater księżycowy
(4167) Riemann – planetoida z pasa głównego asteroid
List of things named after Bernhard Riemann zawiera ponad 70 eponimów.
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Richard Dedekind (1831–1916), Bernhard Riemann’s Lebenslauf, Neu herausgegegeben von Gabriele Dörflinger, Heidelberger Texte zur Mathematikgeschichte 2007
Riemann, Georg Friedrich Bernhard w: The New International Encyclopædia
Niemieccy matematycy XIX wieku
Analiza rzeczywista – niemieccy naukowcy
Geometria różniczkowa – niemieccy naukowcy
Analiza zespolona – naukowcy
Niemieccy teoretycy liczb
Autorzy hipotez matematycznych
Wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze
Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk
Członkowie Royal Society
Ludzie upamiętnieni nazwami wielkości fizycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń
Osoby upamiętnione nazwami hipotez matematycznych
Osoby upamiętnione nazwami planetoid
Ludzie upamiętnieni nazwami przestrzeni matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami funkcji matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami powierzchni
Osoby upamiętnione nazwami dyscyplin matematycznych
Urodzeni w 1826
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze
Absolwenci Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie
Zmarli w 1866 |
1911 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika | Grafika | Grafika – jeden z podstawowych obok malarstwa i rzeźby działów sztuk plastycznych. Obejmuje techniki pozwalające na powielanie rysunku na papierze lub tkaninie z uprzednio przygotowanej formy.
Zależnie od funkcji rozróżniamy grafikę artystyczną zwaną też warsztatową oraz grafikę użytkową zwaną też stosowaną.
Grafika artystyczna (warsztatowa) wyróżnia się skupieniem w rękach artysty całego procesu twórczego od projektu przez wykonanie matrycy do wykonania odbitek — rycin, które mają wartość oryginalnych dzieł sztuki. Liczba odbitek uzyskanych z jednej płyty zależy od techniki.
Grafika użytkowa to dziedzina grafiki i drukarstwa artystycznego służąca celom użytkowym. Związana jest z rynkiem wydawniczym i reklamą. Grafika użytkowa obejmuje plakaty, ilustracje, druki okolicznościowe, magazyny, gazety, znaczki pocztowe, banknoty, ekslibrisy i liternictwo.
Podział technik poligraficznych
Techniki poligraficzne dzielone są na grupy ze względu na sposób opracowania matrycy (np. cięcie, trawienie) i materiał, z którego jest zrobiona (np. drewno, gips, miedziana płyta). Istnieją trzy podstawowe grupy:
1. techniki druku wypukłego polegają na żłobieniu w matrycy linii i płaszczyzn, które mają pozostać niewydrukowane – na odbitce ślad pozostawią wypukłe części formy drukowej; są to m.in. drzeworyt, kamienioryt, linoryt, gipsoryt, pirografia, cynkoryt, korkoryt, fleksografia;
2. techniki druku wklęsłego polegają na żłobieniu lub trawieniu w matrycy linii i płaszczyzn, które odbiją się na papierze:
techniki suche (ryte): miedzioryt, staloryt, sucha igła (suchoryt), ceratoryt, kamienioryt, mezzotinta (sztuka czarna);
techniki trawione: akwaforta, akwatinta, miękki werniks, odprysk, heliograwiura, fluoroforta;
techniki metalowe – te z technik suchych i trawionych, które do wykonania matrycy wykorzystują metalową płytkę;
3. techniki druku płaskiego polegają na takim spreparowaniu matrycy, aby część nie pokryta rysunkiem była odporna na przyjmowanie farby drukarskiej; zaliczamy do nich: litografię, algrafię, cynkografię (cynkotypię), monotypię.
Poza tymi trzema grupami istnieje jeszcze druk sitowy oraz druk cyfrowy. Pierwszy różni się od technik z ww. grup tym, że farba jest przetłaczana przez matrycę, a wykorzystywany jest w technice serigrafii. Druk cyfrowy natomiast, w odróżnieniu od reszty, nie wymaga użycia formy drukowej.
Historia grafiki w Polsce
Grafika pojawiła się w Polsce w II połowie XV wieku. Na przełomie XV i XVI stulecia na terenie dzisiejszego Wrocławia drzeworyty po raz pierwszy posłużyły jako ilustracja książkowa. Dla drzeworytników z Małopolski i Śląska inspiracją stały się miedzioryty niemieckiego artysty Wita Stwosza, które wykonał podczas pobytu w Krakowie, stylem podobne do jego Ołtarza Mariackiego.
W XX wieku historia grafiki w Polsce obejmuje nazwiska takich artystów jak Jerzy Panek, Józef Gielniak, Władysław Skoczylas, Andrzej Strumiłło i wielu innych.
Zobacz też
grafika komputerowa
Przypisy
! |
1913 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gordian | Gordian | Gordian I – cesarz rzymski
Gordian II – cesarz rzymski
Gordian III – cesarz rzymski
Gordian – święty Kościoła katolickiego
Gordian – imię męskie |
1914 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika%20wektorowa | Grafika wektorowa | Grafika wektorowa, grafika obiektowa – jeden z dwóch podstawowych rodzajów grafiki komputerowej, w której obraz opisany jest za pomocą figur geometrycznych (w przypadku grafiki dwuwymiarowej) lub brył geometrycznych (w przypadku grafiki trójwymiarowej), umiejscowionych w matematycznie zdefiniowanym układzie współrzędnych, odpowiednio dwu- lub trójwymiarowym.
Drugim podstawowym typem grafiki komputerowej jest grafika rastrowa. Największą różnicą grafiki wektorowej, w porównaniu do rastrowej, jest możliwość bezstratnego jej skalowania oraz druku, wypalania, czy wycinania za pomocą specjalistycznych maszyn.
Obiekty
Druga nazwa grafiki wektorowej – grafika obiektowa – związana jest z faktem, iż obraz opisany jest za pomocą tzw. obiektów, które zbudowane są z podstawowych elementów nazywanych prymitywami, czyli prostych figur geometrycznych takich jak odcinki, krzywe, okręgi, wielokąty. Każdy z prymitywów opisywany jest za pomocą parametrów, np. w przypadku odcinka – współrzędnych jego końców, a w przypadku okręgu – współrzędnych środka i długości promienia. Obiekty takie mają także określone atrybuty mówiące np. o grubości i kolorze linii, kolorze wypełnienia figury lub wypełnieniu niejednolitym, jak wypełnienie gradientem albo wzorem, albo stopniu przezroczystości. Atrybuty zależą głównie od stosowanego standardu opisu grafiki wektorowej.
Przekształcenia
Operacje
W przeciwieństwie do grafiki rastrowej, grafika wektorowa jest grafiką w pełni skalowalną, co oznacza, iż obrazy wektorowe można nieograniczenie powiększać oraz zmieniać ich proporcje bez uszczerbku na jakości. Ma to swoje uzasadnienie w matematycznym opisie elementów (prymitywów), dlatego też obraz może być wyświetlony w maksymalnej dostępnej rozdzielczości dla danego ekranu czy wydruku. Sama jakość obrazu uzależniona jest wyłącznie od dokładności opisu obrazu za pomocą prymitywów: czarne włosy rysowanej postaci można określić jako zamkniętą krzywą wypełnioną na czarno, choć można też opisać każdy włos krzywą o względnie niewielkiej grubości i czarnym kolorze.
W przypadku grafiki rastrowej obrót obrazu może go zniekształcić powodując utratę jakości (w szczególności, jeśli nie jest to obrót o wielokrotność kąta prostego). Typowe edytory grafiki wektorowej pozwalają, oprócz zmiany parametrów i atrybutów prymitywów, także na przekształcenia na obiektach, np.: obrót, przesunięcie, odbicie lustrzane, rozciąganie, pochylanie czy zmiana kolejności obiektów na osi głębokości. Jest to więc kolejny stopień opisu obrazu ideowego, nie zaś literalnego.
Konwersja
Obrazy wektorowe można łatwo przetwarzać w ich odpowiedniki rastrowe, poprzez proces rasteryzacji, podając jedynie docelową rozdzielczość obrazu rastrowego. Należy zaznaczyć, że w rzeczywistości operacja ta jest wykonywana zawsze przed jakimkolwiek obrazowaniem grafiki wektorowej na monitorze czy drukarce. Istnieją jednakże urządzenia takie jak plotery, np. ploter tnący, dla których opis wektorowy jest naturalnym sposobem działania.
Operacja konwersji w przeciwną stronę, tzw. wektoryzacja lub trasowanie, jest trudna i niejednokrotnie nie daje spodziewanych efektów. Głównym problemem jaki się tutaj pojawia jest wyszukiwanie krawędzi, które często nie są łatwe do znalezienia przez program wektoryzujący. Podczas rozwiązywania tego problemu stosuje się zwykle techniki z dziedziny sztucznej inteligencji, najczęściej bada się zmiany parametrów takich jak kontrast, barwa, czy nasycenie.
Zalety i wady
Do zalet grafiki wektorowej należą przede wszystkim:
skalowalność, prostota opisu, możliwość modyfikacji poprzez zmianę parametrów obrazu;
mniejszy rozmiar plików w przypadku zastosowań niefotorealistycznych (schematy techniczne, loga, flagi i herby, wykresy itp.);
opis przestrzeni trójwymiarowych;
możliwość użycia ploterów zgodnie z metodą ich pracy;
bardzo dobre możliwości konwersji do grafiki rastrowej.
Wśród głównych wad wymieniane są:
ogromna złożoność pamięciowa dla obrazów fotorealistycznych,
przy skomplikowanych obrazach rastrowych nieopłacalność obliczeniowa konwersji do formy wektorowej (wektoryzacja) .
Grafika wektorowa sprawdza się najlepiej, gdy zachodzi potrzeba stworzenia grafiki, czyli obrazu mającego stosunkowo małą ilość szczegółów, nie zaś zachowaniu fotorealizmu obecnego na zdjęciach. Odpowiednimi przykładami użycia grafiki wektorowej są:
schematy naukowe i techniczne,
mapy i plany,
loga, herby, flagi, godła,
różnego typu znaki, np. drogowe,
część graficznej twórczości artystycznej (np. komiksy).
Podczas korzystania z komputera można spotykać się z grafiką wektorową częściej niż mogłoby się to wydawać. Stosowana jest ona m.in. w fontach, graficznych interfejsach użytkownika systemów operacyjnych oraz grach komputerowych i wideo do opisu grafiki trójwymiarowej. Geometria i jej przekształcenia stanowiące opis przestrzeni trójwymiarowej przetwarzane są metodami grafiki wektorowej, natomiast wygląd powierzchni obiektów określany jest rastrowo za pomocą tzw. tekstur.
Formaty zapisu
Wiele programów ma wewnętrzne formaty zapisu grafiki wektorowej, brak jest jednak powszechnych standardów wymiany pomiędzy aplikacjami, jak to ma miejsce w wypadku grafik rastrowych. Do niedawna najbardziej uniwersalnymi były takie formaty jak EPS czy PDF. Obecnie popularność zdobywa promowany przez W3C, oparty na XML-u, format SVG. Sam format uważany jest za przyszłościowy, gdyż ma także umożliwiać zakodowanie animacji oraz interakcji z użytkownikiem poprzez użycie języka skryptowego. Podobne właściwości ma dostępny już od wielu lat format SWF (z językiem skryptowym ActionScript), jednak ze względu na to, że jest formatem zamkniętym, w praktyce uważa się go za format wewnętrzny środowiska Adobe (dawniej Macromedia). Formaty, które są popularne w użyciu przy projektach logo to: AI (Adobe Illustrator) i CDR (pakiet CorelDRAW),
Oprogramowanie
Typowe możliwości
W zależności od programu i formatu zapisu grafiki wektorowej dostępne możliwości edycji mogą znacząco różnić się od siebie. Poniżej wymienione zostały główne cechy najbardziej znanych tego typu programów:
elementarne figury (prymitywy): prostokąt, okrąg, łuk, wielokąt foremny, wielokąt gwiaździsty, spirala, krzywe Béziera;
standardowe atrybuty: grubość i kolor linii rysowania, kolor wypełnienia, zaokrąglenia rogów oraz ich przekształcenia, takie jak konwersja figur elementarnych w krzywe czy narzędzie „strzępienia” krzywej;
grupowanie oraz scalanie obiektów ze sobą, operacje boolowskie między obiektami (przycinanie, część wspólna itp.);
wstawianie obrazu rastrowego (bez wektoryzacji) z możliwością przekształcania go jako całości;
import grafik wektorowych oraz wektoryzacji grafik rastrowych;
biblioteka obiektów pozwalająca na zapamiętanie ogólnego wzoru obiektu, a następnie stosowanie go poprzez odwołania do niego przy podaniu przekształceń dotyczących konkretnego egzemplarza;
technologia podobna do masek w grafice rastrowej;
prowadnice (linie pomocnicze), siatki oraz linijki pomagające w dokładnym umieszczaniu obiektów;
podział obrazu na warstwy.
Zobacz też
Inkscape
CorelDRAW
Bibliografia
James D. Foley i inni: Wprowadzenie do grafiki komputerowej, WNT, Warszawa 1995, .
Michał Jankowski: Elementy grafiki komputerowej, WNT, Warszawa 1990, .
W3C: Scalable Vector Graphics (SVG)
Grafika komputerowa |
1915 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gradua%C5%82 | Graduał | Graduał lub graduale (łac. graduale) – jeden ze zmiennych śpiewów, wykonywanych podczas katolickiej (łacińskiej) liturgii mszy (należący do tzw. proprium) oraz nabożeństw luterańskich. Gatunkowo jest to responsorium, a jego tekst zaczerpnięty jest z jednego z psalmów.
Liturgia katolicka
W Kościele katolickim graduał wykonywany był po lekcji, a poprzedzał śpiew Alleluja lub Tractus. W postaci chorałowej był to melizmatyczny śpiew kantora i jednocześnie recytowany przez kapłana. W księgach po reformie Soboru Watykańskiego II zastąpiony przez psalm responsoryjny, co jednak nie ogranicza możliwości wykonania w tym miejscu graduału z repertuaru chorałowego.
Graduał jest najstarszym i najważniejszym z propriów mszalnych, wywodzącym się z synagogalnej tradycji śpiewania psalmów na sposób responsoryjny, gdy kantor śpiewał poszczególne wersety przeplatane aklamacją całego zgromadzenia. Pierwotnie graduał zawierał całe psalmy, z czasem został zredukowany do formy responsorium z antyfoną i pojedynczym wersetem psalmowym. Nazwa śpiewu pochodzi od miejsca z którego śpiewany był graduał (łac. gradus, czyli stopień), czyli podwyższenia, najczęściej ze stopni ołtarzowych.
Graduał jest intonowany przez jednego lub dwóch kantorów do miejsca oznaczonego gwiazdką, po czym antyfonę śpiewa cały chór. Wers śpiewany jest przez dwóch kantorów do gwiazdki i kończony przez chór. Można również śpiewać graduał na właściwy sposób responsorialny, to jest z powtórzeniem całej antyfony po wersie.
Graduał jako księga
W katolicyzmie mianem graduału określa się także księgę liturgiczną, zawierającą wszystkie śpiewy mszalne. Jej nazwa wywodzi się od graduału w znaczeniu pierwszym. Graduały zawierały przede wszystkim śpiewy należące do części zmiennych (proprium) mszy, takie jak:
introit
graduał
śpiew alleluja z wersetem
offertorium
communio
a także i te przynależne do części stałych (ordinarium), niekiedy zawarte w oddzielnym kyriale:
Kyrie eleison
Gloria
Credo
Sanctus (oddzielnie lub razem z Benedictus)
Agnus Dei
Ite missa est lub Benedicamus Domino.
Przypisy
Liturgia katolicka
Liturgia luterańska
Księgi liturgiczne
Formy liturgiczne |
1918 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gniezno | Gniezno | Gniezno (, ) – miasto w województwie wielkopolskim, pierwsza stolica Polski, pierwsza metropolia kościelna w Polsce, miasto św. Wojciecha. Siedziba władz powiatu gnieźnieńskiego i gminy Gniezno oraz archidiecezji (arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski).
Miasto królewskie lokowane w latach 1238–1239 położone było w XVI wieku w województwie kaliskim.
Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r., Gniezno liczyło 67 570 mieszkańców i było pod względem liczby ludności szóstym miastem w województwie wielkopolskim, a także 56. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Pochodzenie nazwy
Według legendarnego wywodu nazwa miasta pochodzi od słowa „gniazdo” oraz „gnieździć się” i związana jest z legendą powstania państwa polskiego. Jedną z pierwszych wzmianek o miejscowości Gnesin urbs, Gnesni suburbium oraz Gnesen zamieścił w łacińskiej kronice Thietmara spisanej w latach 1012–1018 biskup merseburski oraz kronikarz Thietmar. Gall Anonim w 1112 roku w rozdziale pierwszym I księgi Kroniki polskiej wspomina nazwę miasta oraz podaje jej znaczenie „...Był mianowicie w mieście Gnieźnie, które po słowiańsku znaczy tyle co „gniazdo”, książę imieniem Popiel...”. Z nazwą miasta Gniezna związana jest stara legenda polska o Lechu, Czechu i Rusie, zapisana pierwszy raz po łacinie w Kronice Wielkopolskiej z przełomu XIII i XIV wieku.:
Gdy zaś (Lech) ze swoim potomstwem wędrował przez rozległe lasy, gdzie teraz istnieje królestwo polskie, przybywszy wreszcie do pewnego uroczego miejsca, gdzie były bardzo żyzne pola, wielka obfitość ryb i dzikiego zwierza, tamże rozbił swe namioty. A pragnąc tam zbudować pierwsze mieszkanie, aby zapewnić schronienie sobie i swoim rzekł „Zbudujmy gniazdo”! Stąd i owa miejscowość aż do dzisiaj zwie się Gniezno, to jest „budowanie gniazda”.
Do legendy tej odwołał się również inny polski kronikarz, Jan Długosz: „Tutaj także znalazł na wysokich i wyniosłych drzewach orle gniazdo”, od którego, według legendy pochodzi nazwa miasta”. Legendę pochodzenia nazwy w opisie miasta przytacza także XIX-wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.
Najwcześniejsze zapisy nazwy Gniezna pojawiły się na denarze Bolesława Chrobrego (ok. 1000): Gnezdvn; czeski kronikarz Kosmas żyjący na przełomie XI i XII wieku podaje po łacinie – Gnezden, tę nazwę w formie Gnezden spotykamy również w spisanej po łacinie Bulli Gnieźnieńskiej z roku 1136, Gnezdna – zapis taki pojawia się w dokumentach np. w 1238. Świadczy to o podstawie toponimicznej „Gnezd-”. W roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi w swoim dziele pt. Księga Rogera zamieścił nazwę Gniezna jako „G(i)nazna” pośród innych polskich miast: Krakowa, Wrocławia, Sieradza, Łęczycy oraz Santoka.
Część uczonych sceptycznych wobec przekazów kronikarzy wysuwa przypuszczenia, że nazwa Gniezno pochodzi od nazwy jeziora. Dzisiejsze jeziora Jelonek, Świętokrzyskie i Winiary stanowią najprawdopodobniej relikty oblewającego tysiąc lat temu gród gnieźnieński wielkiego jeziora Gniezno, od którego pochodzi nazwa miasta. O istnieniu jeziora Gniezno świadczy chociażby mapa wykonana w 1887 roku, a także dostrzegalne obecnie obniżenie terenu w pobliżu seminarium i kościoła św. Krzyża. Dziś na skutek licznych deformacji (zarówno materiałów źródłowych, jak i geografii Gniezna) trudno zrekonstruować pierwotne brzmienie nazwy stolicy pierwszych Piastów i jednoznacznie ustalić jej pochodzenie.
Na cześć miasta Gnieznem nazwano:
lodowiec o współrzędnych geograficznych 62°02′00.0″S, 58°07′00.0″W
pierwszy polski ośmioosobowy samolot pasażerski konstrukcji prof. Zbysława Ciołkosza PWS-20 z 1929,
samolot Boeing 767–200 SP-LOA Polskich Linii Lotniczych Lot,
okręt transportowo-minowy typu Lublin Marynarki Wojennej RP,
Światowy Zlot Harcerstwa Polskiego „Gniezno 2000”,
Ogólnopolski Klub Autorów i Dokumentalistów Historii Harcerstwa „Gniezno 2000”,
Pływający do 2006 roku pod panamską banderą masowiec „GNIEZNO II”
NBP w 2005 roku w serii „Historyczne Miasta w Polsce” wydał monetę o nominale 2 zł upamiętniającą Gniezno
W 2016 roku z okazji 1050 rocznicy Chrztu Polski Narodowy Bank Polski wydał banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł. Na przedniej stronie banknotu oprócz portretów Mieszka I i Dobrawy przedstawiono wizerunek relikwiarza w kształcie krzyża oraz jelenia z bordiury drzwi gnieźnieńskich, na odwrocie banknotu widnieje wizerunek katedry gnieźnieńskiej.
Położenie
Gniezno leży we wschodniej części województwa wielkopolskiego, ok. 10 km od granicy z województwem kujawsko-pomorskim. W Polsce przedrozbiorowej Gniezno od 1314 leżało w województwie kaliskim, z północnej części którego w 1768 wydzielono województwo gnieźnieńskie, które istniało zaledwie przez 24 lata, do II rozbioru Polski (1792), choć jego większą część (ale bez Gniezna) Królestwo Prus zagarnęło już w I rozbiorze Polski (1772). Od 1919 do 1998 miasto nieprzerwanie znajdowało się w granicach województwa poznańskiego, czego nie zmieniły reformy w latach 1938, 1950, 1957 i 1975.
Geograficznie leży na Nizinie Wielkopolskiej, powstało na siedmiu wzgórzach (Lecha, św. Piotra, św. Wawrzyńca, św. Michała, Panieńskim, Krzyżackim i Żnińskim) wśród jezior – według regionalizacji fizycznogeograficznej mezoregionu charakteryzującego się wieloma polodowcowymi jeziorami otoczonymi lasami mieszanymi. Mezoregion ten należy do makroregionu Pojezierze Wielkopolskie – Pojezierza Gnieźnieńskiego.
Warunki naturalne
Gniezno, podobnie jak Rzym, zbudowano na siedmiu wzniesieniach. Wzgórze Lecha jest największym wzniesieniem w mieście – wybudowano na nim katedrę gnieźnieńską, dawny zamek książęcy wraz z kaplicą zamkową (obecnie znajduje się tam kościół św. Jerzego) oraz zespół kolegiat, obecnie mieszkania kanoników, siedziby Muzeum Archidiecezjalnego oraz Archiwum Archidiecezjalnego. Wzgórze Panieńskie mieści się nieopodal Wzgórza Lecha – znajduje się tam Rynek miasta oraz klasztor Ojców Franciszkanów Konwentualnych wraz z kościołem. Kolejnym wzgórzem jest tzw. Zajezierze, mieszczące się na północny zachód od Jeziora Jelonek. Znajduje się tam kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła wraz z cmentarzem. Przez środek wzgórza przebiega droga wojewódzka nr 190 w kierunku Kłecka. Wzgórze Świętokrzyskie mieści się przy Jeziorze Świętokrzyskim. Zbudowano na nim kościół Świętego Krzyża wraz z najstarszym w Gnieźnie cmentarzem. Wzgórze Krzyżackie znajduje się nieopodal Wzgórza Panieńskiego i jest oddzielone od niego tzw. Doliną Pojednania. Na tym wniesieniu znajdował się klasztor bożogrobców wraz z kościołem (obecnie kościół św. Jana) oraz szpital. Kolejnym wzniesieniem są Cierpięgi, gdzie od średniowiecza po czasy współczesne znajduje się plac handlowy oraz kościół św. Wawrzyńca. Ostatnim wzgórzem jest Wzgórze Zbarskie, na którym znajduje się kościół św. Michała Archanioła.
Historia
Pierwsze ślady osadnictwa na terenach dzisiejszego Gniezna pochodzą z końca paleolitu, tj. sprzed 8–10 tys. lat. Od końca VIII do połowy X wieku na Górze Lecha wznosił się otoczony fosą o szerokości 12 metrów kamienny kurhan o średnicy 10–12 metrów. Pierwszy gród w Gnieźnie, jeden z grodów centralnych państwa Polan, został wzniesiony na Wzgórzu Lecha w latach 940–941; znacznie rozbudowany i zmodernizowany w czasach Mieszka I, stał się siedzibą władców piastowskich jako główny gród państwa Polan; według innych stał się jedną z siedzib pierwszych władców piastowskich tzw. sedes regni principales. Mieszko I po 966 zbudował kościół, w którym pochowano jego żonę Dobrawę, zaś na obszarze grodu wzniósł kamienny zamek z kaplicą, na miejscu kaplicy wzniesiono kościół św. Jerzego. W X w. Gniezno stanowiło jeden z grodów stołecznych państwa Piastów, obok m.in. Ostrowa Lednickiego, Poznania i Giecza (grodów stołecznych, czyli miejsc, gdzie wzniesiono tzw. palatia książęce było kilka. W owym czasie był to także gród o bardzo ważnym znaczeniu militarnym. Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116 we fragmencie opisującym polskie siły bojowe Bolesława Chrobrego rozmieszczone w poszczególnych grodach notuje, że miał on w Gnieźnie „1500 pancernych i 5000 tarczowników”.
W 1000 roku odbył się w Gnieźnie zjazd, w którym uczestniczył Bolesław I Chrobry i Otton III; utworzono wtedy arcybiskupstwo i metropolię gnieźnieńską na czele z bratem św. Wojciecha – Radzimem Gaudentym. Także wtedy świątynię wybudowaną przez Mieszka I wyniesiono do rangi katedry. W 1018 roku pożar strawił podgrodzie wraz z kościołem katedralnym, który do 1025 roku przebudowano na romańską katedrę. W 1025 roku w Gnieźnie miała miejsce koronacja Bolesława Chrobrego na króla Polski. W 1038 roku do Gniezna wtargnął książę czeski Brzetysław I, pozostawiając po sobie spalone podgrodzia i zniszczoną, ograbioną katedrę oraz zburzony zamek książęcy. Na skutek tego Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę do Krakowa. Pożar w 1192 roku zniszczył kamienny zamek na Wzgórzu Lecha.
Pomyślne dla Gniezna były rządy Władysława Odonica, który dążył do odbudowy znaczenia ośrodka, wzniósł tu w latach 1234–1237 swój zamek i poczynił przygotowania do lokacji miasta na prawie niemieckim. Dokument lokacyjny miasta nie zachował się, przypuszcza się jednak, że został wydany przed śmiercią Władysława Odonica w 1239 roku. Dokument lokacyjny Powidza z 1243 roku wymienia już Gniezno jako pełnoprawne miasto. Tym samym Gniezno stanowi najstarszą udokumentowaną lokację miejską w Wielkopolsce.
W 1295 roku odbyła się po 219-letniej przerwie w katedrze gnieźnieńskiej koronacja króla Przemysła II. W 1300 roku koronował się w mieście Wacław II Czeski. Lokacyjne miasto w XIII i XIV w. otaczały mury, a od wschodu fosa. Do miasta wiodły trzy bramy: Poznańska (Tumska), Toruńska i Pyzdrska.
W 1331 roku miasto zajęli Krzyżacy, rabując je i niszcząc. Odbudowę i rozwój gospodarczy miasto zawdzięcza Kazimierzowi Wielkiemu. Za panowania Władysława Jagiełły (1419) dzięki staraniom Mikołaja Trąby, gnieźnieńskim arcybiskupom przyznano tytuł prymasa Polski oraz zastrzeżono dla nich purpurę kardynalską, dzięki czemu Gniezno umocniło swoją pozycję jako polska „stolica” chrześcijaństwa. Gniezno było drugim po Krakowie ośrodkiem polskiej kultury, szczególnie muzycznej. Działała tu także założona w XI w. szkoła katedralna, mająca początkowo status wyższej uczelni – kształcił się w niej m.in. św. Stanisław – w czasach swej świetności porównywana z Akademią Krakowską. W czasie wojny trzynastoletniej Gniezno wystawiło w 1458 roku 20 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku.
Od XV w. do upadku I Rzeczypospolitej, Gniezno było siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego. W 1768 roku Gniezno stało się stolicą województwa.
Okres zaborów
Po II rozbiorze Rzeczypospolitej znalazło się pod zaborem pruskim. Mieszkańcy Gniezna brali udział zrywach powstańczych przeciw zaborcom. W 1794 roku miasto objęte było powstaniem wielkopolskim, które było częścią insurekcji kościuszkowskiej. W tym czasie w Gnieźnie przebywał generał Dąbrowski, który w 1806 roku przybył do Wielkopolski powtórnie inicjując zwycięskie dla Polaków drugie powstanie wielkopolskie. Dzięki niemu całą Wielkopolskę włączono w granice utworzonego pod patronatem Napoleona Księstwa Warszawskiego. Gniezno znajdowało się w jego granicach między 1807 a 1815 rokiem. W latach 1815–1848 w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego księstwo to podzielono na Wielkie Księstwo Poznańskie wchodzące w skład Prus w którego granicach znalazło się Gniezno, oraz Królestwo Kongresowe pod zaborem rosyjskim.
Po kolejnym pożarze w 1819 roku zadecydowano o nowym układzie przestrzennym miasta. Wytyczono rynek i nową ulicę Bolesława Chrobrego, na której wyeksponowana była katedra gnieźnieńska. W ciągu XIX w. wybudowano m.in.: Ratusz, stację kolejową, szpital, rzeźnię, gazownię, koszary, urząd miejski.
W 1848 roku mieszkańcy Gniezna wzięli udział w kolejnym, trzecim już powstaniu wielkopolskim 1848 roku. W 1894 roku otwarto w Gnieźnie Wojewódzki Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych Dziekanka.
W latach 1918–1919 było jednym z głównych ośrodków powstania wielkopolskiego. Po włączeniu w 1919 roku do państwa polskiego Gniezno stało się siedzibą władz powiatowych, a pięć lat później uzyskało status miasta wydzielonego. Przywrócono dawny herb miasta z orłem w koronie.
II wojna światowa
W czasie II wojny światowej z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa. W okresie okupacji niemieckiej Gniezno wchodziło w skład Rejencji Inowrocławskiej Kraju Warty. Z miasta i okolic Niemcy dokonywali wysiedleń ludności polskiej oraz prowadzili zasiedlenia niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.
21 stycznia 1945 roku do miasta, od strony ul. Witkowskiej, wkroczyła jednostka 1 Gwardyjskiej Armii Pancernej 1 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. 23 stycznia o godzinie 15 radziecki czołg wywołał pożar archikatedry wystrzeliwując w jej kierunku pocisk artyleryjski, który trafił w jedną z wież katedry. Szybkość ofensywy Armii Czerwonej uniemożliwiła jednak Niemcom grabież zabytków, którzy mieli już spakowane do wywozu najcenniejsze elementy wyposażenia katedry, łącznie z romańskimi Drzwiami Gnieźnieńskimi.
Okres powojenny
W 1947 roku Gniezno zostało odznaczone przez Radę Państwa Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski za „wytrwałą tysiącletnią walkę z naporem germańskim”. W 1966 roku w Gnieźnie miały miejsce Centralne Uroczystości Tysiąclecia Chrztu Polski oraz Państwa Polskiego. W 1979 roku Gniezno po raz pierwszy odwiedził Jan Paweł II.
W 1992 podczas reorganizacji Kościoła Katolickiego w Polsce, kard. Józef Glemp pełniący dotychczas funkcję metropolity gnieźnieńskiego i warszawskiego został mianowany metropolitą warszawskim. Tym samym Gniezno straciło tytuł stolicy prymasowskiej nadany w 1419 roku. W marcu 1994 roku Gniezno otrzymało tytuł „miasta Świętego Wojciecha” nadany przez Kongregację do spraw Kultu Bożego i Sakramentów. W czerwcu 1997 roku uroczyście obchodzono milenium śmierci św. Wojciecha. W uroczystościach uczestniczył Jan Paweł II, prezydenci siedmiu państw Europy Środkowej i Wschodniej oraz ok. 280 tys. pielgrzymów z Polski i Świata.
W 2000 roku obchodzono milenium Zjazdu Gnieźnieńskiego, którego kulminacją było pierwsze i jedyne w historii odrodzonej Rzeczypospolitej, odbyte 29 kwietnia 2000 w auli I LO w Gnieźnie wyjazdowe, 77 w kadencji, posiedzenie Sejmu RP. Przez cały 2006 rok w Gnieźnie miały miejsce główne Uroczystości Millenium Śmierci bł. Radzyma Gaudentego – pierwszego arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego na Ziemiach Polskich. 19 grudnia 2009 abp Henryk Muszyński został mianowany przez Benedykta XVI prymasem Polski. Tym samym tytuł ten, po prawie dwudziestoletniej przerwie wrócił do Gniezna, gdzie metropolita jest jednocześnie prymasem, bez unii z inną diecezją. Prezydent Lech Kaczyński w ostatnią z podróży w Polsce przed śmiercią wybrał się właśnie do Gniezna na Zjazd Gnieźnieński.
8 maja 2010 roku papież Benedykt XVI mianował nowego metropolitę gnieźnieńskiego prymasa Polski – abp Józefa Kowalczyka, dotychczasowego nuncjusza apostolskiego w Polsce, którego ingres do katedry gnieźnieńskiej nastąpił 26 czerwca.
Koronacje królewskie
Architektura
Urbanizacja
Intensywny rozwój miasta miał miejsce po pożarze w 1819 roku. Zmieniono układ Rynku oraz ulic i skrzyżowań centrum miasta. W trakcie II wojny światowej hitlerowcy planowali bardzo intensywny rozwój miasta. Spośród ich planów znacznie rozbudowano gnieźnieński węzeł kolejowy zmodernizowano Garbarnię oraz wykonano prace remontowe ulic. Oprócz tego Niemcy przebudowali budynki urzędów oraz budynki mieszkalne, niszcząc ślady polskości w mieście. Po II wojnie światowej zaczęły powstawać dzielnice na obrzeżach miasta na zachód, południe i wschód od centrum. Z biegiem lat, szczególnie po 1990 roku, nastąpił okres intensywnego rozwoju miasta. Na obrzeżach miasta powstały centra handlowe („Goja”, „Galeria Gniezno”). Rozpoczęto renowację ulic głównych, obwodnicy oraz ulic centrum miasta, a później także osiedlowych. Zmodernizowano i unowocześniono sieć komunikacji autobusowej i kolejowej. Powstało też dużo miejsc noclegowych – hoteli i schronisk. W ciągu ostatnich lat utworzono nowe ulice, otworzono pierwszą w mieście galerię (Galeria Gniezno) wraz z hipermarketem. Wybudowano bloki socjalne dla rodzin ubogich oraz rozpoczęto remonty starych kamienic. Obecnie w mieście jest kilkanaście stacji benzynowych.
Zabytki
Największym zabytkiem jest Katedra Gnieźnieńska wraz ze Wzgórzem Lecha. W katedrze znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie przedstawiające życiorys św. Wojciecha, Srebrny Relikwiarz tego świętego oraz dwa portale gotyckie. Ponadto nawa główna katedry otoczona jest czternastoma kaplicami, w których pochowano dawnych metropolitów gnieźnieńskich. W podziemiach katedry można zobaczyć m.in. najstarszy w Polsce napis nagrobkowy z ok. 1006, odkryte podczas badań archeologicznych relikty budowli kamiennej z końca IX wieku, a także fragmenty murów bazyliki Mieszka I. Przy katedrze, na Wzgórzu Lecha znajduje się Kolegiata – zespół średniowiecznych budynków wraz z Kościołem św. Jerzego oraz budynkiem Muzeum Archidiecezjalnego, w którym znajduje się m.in. skarbiec katedralny, który obok jasnogórskiego i krakowskiego jest najbogatszym skarbcem katedralnym w Polsce, oraz Archiwum Archidiecezjalne, posiadające jeden z najstarszych i najzasobniejszych w kraju zbiorów muzykaliów, kartografii, rubryceli, schematyzmów diecezjalnych i zakonnych oraz ikonografii.
W pobliżu katedry, w północnej części rynku, mieści się Kościół Wniebowzięcia NMP i św. Antoniego i klasztor oo. franciszkanów, ufundowany przez Przemysła II ok. 1270, z grobem bł. Jolenty. Klasztor wybudowany został w stylu gotyckim i o wystroju barokowym. Na północ od klasztoru znajduje się budynek Gimnazjum nr 1 im. Zjazdu Gnieźnieńskiego, w którym w latach 1906–1907 odbywał się strajk szkolny. Oba zabytki oddziela Dolina Pojednania, w której podczas II Zjazdu Gnieźnieńskiego zasadzono drzewa pokoju. Rośliny wsadzili politycy z kilku krajów Europy (Miloš Zeman z Czech, Gerhard Schröder z Niemiec, Jerzy Buzek z Polski, Mikuláš Dzurinda ze Słowacji i Viktor Orbán z Węgier). Całość ma symbolizować zjednoczenie Europy. Tuż obok szkoły mieści się Kościół św. Jana Chrzciciela wraz z klasztorem bożogrobców, a także sąd rejonowy z 1870 wzniesiony na miejscu zburzonego decyzją władz zaborczych klasztoru Klarysek – jest to miejsce procesu uczestników strajku szkolnego we Wrześni.
Od południowej strony Wzgórza Lecha mieści się klasycystyczna Rezydencja Metropolitów Gnieźnieńskich i Prymasów Polski oraz Rezydencja sufraganów gnieźnieńskich z 1 połowy XIX w. Od strony zachodniej katedry mieści się Plac św. Wojciecha, niedaleko od niego jest Prymasowskie Wyższe Seminarium Duchowne z 1782. Do zabytków sakralnych Gniezna zalicza się także Kościół św. Trójcy – farny – w stylu barokowym, w którego pobliżu znajdują się fragmenty muru obronnego, Kościół bł. Michała Kozala wraz ze szpitalem Dziekanka oraz pięć innych kościołów. Na terenie parafii bł. Michała Kozala mieści się cmentarz, na którym znajduje się kaplica grobowa rodziny Piotrowskich z 1935. Na cmentarzu przy ul. Witkowskiej mieści się kaplica cmentarna z 1912.
Do zabytków zalicza się także koszary wojskowe przy ul. Wrzesińskiej i J. Sobieskiego, dworzec kolejowy na Winiarach z lat 1887–1894 oraz Stary Ratusz z 1830 wraz z Rynkiem. W pobliżu głównego dworca znajduje się neogotycki budynek poczty z 1890, a także neorenesansowy budynek Urzędu Miejskiego z 1899. Pozostałe zabytki tworzą: willa właściciela dawnej cukrowni z 1883, Budynek dawnej gminy żydowskiej w Gnieźnie (obecnie Szkoła Muzyczna) z 1880, wieża ciśnień z 1889, a także budynek administracyjny dawnych Zakładów Mięsnych z końca XIX w., Zespół Szkół Ekonomiczno-Odzieżowych z 1899–1901, dawny pałac rodziny Grabskich z końca XIX wieku na Kustodii oraz budynek straży pożarnej z początku XX wieku, Miejski Ośrodek Kultury z początku XX wieku, neorenesansowy dawny Uniwersytet Ludowy na Dalkach z 1919–1920, Szkoła Podstawowa nr 6 z 1913–1915 i trybuna stadionu żużlowego przy ul. Wrzesińskiej z 1929.
W 2015, w czasie remontu pomieszczeń dyżurnego Komendy Powiatowej Policji, odkryto freski z początku XX wieku, autorstwa Stanisława Smoguleckiego. Malowidła przedstawiają sceny biblijne, m.in. wskrzeszenie Łazarza. Zbudowany w 1826 budynek komendy pełnił pierwotnie (do okresu międzywojennego) funkcję szpitala św. Jana, a ozdobione polichromiami pomieszczenie – rolę kaplicy szpitalnej. Odkryte malowidła wpisano do rejestru zabytków.
średniowieczne grodzisko „Wzgórze Lecha”, stan.15
średniowieczne grodzisko, nr rejestru 1359/A z 1972-03-28; 426/Wlkp/C z 2012-03-13 (stanowisko 8)
średniowieczne grodzisko pierścieniowate „Gnieźninek”, nr rejestru 1358/A z 1972-03-15; 434/Wlkp/C z 2012-08-23 (stanowisko 18)
Pomniki
W Gnieźnie znajdują się pomniki i monumenty pamięci. Upamiętniają poległych w wojnach czy powstaniach, a także pierwszych władców Polski. Są to:
pomnik Bolesława Chrobrego przy katedrze;
pomnik Mieszka I i Bolesława Chrobrego przy Muzeum Początków Państwa Polskiego;
pomnik św. Wojciecha przy kościele garnizonowym;
pomnik kard. Stefana Wyszyńskiego w katedrze;
pomnik Jana Pawła II w kościele bł. Bogumiła;
pomnik Opatrzności Bożej przy ul. Dworcowej;
pomnik Powstańców Wielkopolskich 1918–1919, na cmentarzu św. Piotra i Pawła;
pomnik Powstańców Wielkopolskich 1806, na cmentarzu św. Piotra i Pawła;
pomnik Aleksandra Piotrowskiego – założyciela szpitala „Dziekanka”, na terenie tego szpitala;
pomnik Harcerzy Pomordowanych i Poległych za Ojczyznę – na skwerze im. Orląt Lwowskich;
pomnik ku czci poległych w latach II wojny światowej – na terenie Parku im. T. Kościuszki;
pomnik upamiętniający pielgrzymki Jana Pawła II do Gniezna usytuowany na Placu Świętego Wojciecha;
pomnik przyjaźni Polsko-Azerbejdżańskiej przy I Liceum Ogólnokształcącym
pomniki, rzeźby i makiety Traktu Królewskiego w Gnieźnie.
Rzeźby i płaskorzeźby
W Gnieźnie znajdują się również rzeźby i płaskorzeźby. Są to:
rzeźba pt. „Obraz Rodzącego się Kościoła” w kościele bł. Radzyma Gaudentego,
płaskorzeźba Prymasa Tysiąclecia kard. Stefana Wyszyńskiego na froncie Domu parafialnego parafii bł. Radzyma Gaudentego.
Instalacje
Krąg Darczyńców – ułożonych w nawierzchni Rynku, ponad sto spiżowych i kilkanaście granitowych tablic z wyrytymi herbami miast i nazwami instytucji które wsparły finansowo miasto w organizacji obchodów 1000-lecia śmierci św. Wojciecha.
Kamienna mapa Europy – istniejąca w latach 2003-2019 u zbiegu ulic: A. Piotrowskiego i J. Kostrzewskiego, mapa ułożona przez młodzież szkolną z 70 tysięcy (liczba mieszkańców Gniezna) kamieni polnych, z okazji milenium Zjazdu Gnieźnieńskiego.
Zieleń miejska
W mieście znajduje się kilka parków miejskich. Należy do nich przede wszystkim główny park im. gen. Władysława Andersa (15,9 ha), Park XXV-lecia (14,2 ha), Park Piastowski (8,19 ha), Park Trzech Kultur (3,5 ha), a także park im. Tadeusza Kościuszki, park im. Ryszarda Kaczorowskiego i Dolina Pojednania razem zajmujące obszar 2,9 ha. Również zieleń miejską stanowią cmentarze (14,8 ha) i zieleń uliczna oraz osiedlowa o łącznej powierzchni ok. 104 ha, czy Skwer Orląt Lwowskich. Elementem zieleni miejskiej są także: teren szpitala „Dziekanka”, który otoczony jest lasem mieszanym, oraz 25 ogrodów działkowych zajmujących powierzchnię ok. 140 ha. Tereny zieleni zajmują 541 ha z czego grunty leśne wraz z terenami Nadleśnictwa Gniezno leżącymi w mieście zajmują 494,4 ha. Tereny leśne znajdują się również nad jeziorami Winiary i Jelonek i stanowią ok. 75% zalesienia Gniezna. Na południowych kresach miasta rozciąga się Las Miejski należący do gnieźnieńskiego Nadleśnictwa. Charakteryzuje się on drzewostanem mieszanym o lesistości 14,9%.
W 2020 roku powołano pomnik przyrody dąb szypułkowy "Lech" o obwodzie 352 cm. Drzewo rośnie na terenie Parku Piastowskiego od strony ul. Łąkowej.
Stosunki wodne
Gniezno znajduje się na Pojezierzu Gnieźnieńskim. Na terenie miasta jest pięć jezior: Jezioro Jelonek (Wenecja) na zachodzie, Jezioro Winiary (Łazienki) na północy, Jezioro Świętokrzyskie w centrum, Jezioro Koszyk na północnym wschodzie i Jezioro Zacisze na południowym zachodzie miasta. Wokół miasta znajduje się wiele innych jezior, np. jezioro Wierzbiczany, Jezioro Pyszczyńskie, Jezioro Wełnickie. Przez północno-wschodnią część miasta przepływa rzeka Wełna – dopływ Warty, a przez środkową część (od jeziora Zacisze przez jezioro Jelonek i jezioro Świętokrzyskie oraz jezioro Pyszczyńskie, uchodząca do rzeki Wełny za mostem w leśniczówce „Brody”) rzeka Struga Gnieźnieńska (tzw. Wełnianka). Teren miasta pokryty jest wieloma stawami, głównie w południowej części.
Turystyka
Miasto posiada zabytki i atrakcje turystyczne. Aby ułatwić turystom zwiedzanie pierwszej stolicy Polski, w mieście znajdują się trzy punkty informacji turystycznej wraz z możliwością wykupienia przewodnika. W Gnieźnie znajduje się obecnie dziewięć hoteli, z czego cztery oferują własne restauracje. Większość hoteli jest cztero- lub trzygwiazdkowa. W mieście, przy Gimnazjum nr 2 działa Szkolne Schronisko Młodzieżowe, a także Internat Medycznego Studium Zawodowego i Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 2. Przez Gniezno przebiega kilka szlaków turystycznych: Szlak Piastowski, Szlak Romański, Wielkopolska Droga św. Jakuba oraz Szlak Pałaców i Dworów Powiatu Gnieźnieńskiego. Ponadto w Gnieźnie są także szlaki piesze: żółty, niebieski, czerwony oraz Szlak Lednicki. Szlak żółty jest szlakiem pamięci ofiar II wojny światowej, a czerwony to szlak wyprawy gimnazjalistów trzemeszeńskich w 1863 roku.
W 2018 roku, na terenie miasta powstała nowa atrakcja turystyczna – Trakt Królewski w Gnieźnie. Zrealizowany przez Urząd Miejski szlak pieszy, opiera się na rozsianych po centrum rzeźbach, makietach, tablicach informacyjnych oraz interaktywnych infokioskach. Trasa pomiędzy poszczególnymi obiektami Traktu zahacza o większość zabytków historycznego centrum miasta.
Demografia
Powierzchnia miasta obejmuje 49 km², co daje gęstość zaludnienia równą 1718 osób na 1 km². Miasto pod względem powierzchni zajmuje 74. lokatę w Polsce, a pod względem liczby ludności 56. miejsce.
Według danych z 2008 ludność miasta w wieku przedprodukcyjnym wynosi 10 642, w wieku produkcyjnym 45 537, a w wieku poprodukcyjnym 10 948. W porównaniu z 1998 rokiem ludność w dwóch pierwszych grupach wiekowych zmalała kolejno o ok. 4000 i 2000 osób. Odnotowano jednak wzrost liczby mieszkańców w grupie wiekowej poprodukcyjnej, gdzie wzrost wynosi ok. 1000 mieszkańców. W 1995 przyrost naturalny wynosił 27 osób, a w ciągu 13 lat wzrósł o ok. 100 osób i w 2008 wyniósł 129 osób.
Piramida wieku mieszkańców Gniezna w 2014 roku.
Gospodarka
W Gnieźnie znajduje się około pięćdziesięciu dużych przedsiębiorstw i zakładów przemysłowych; liczne grono stanowią też małe przedsiębiorstwa. Główne podmioty gospodarcze miasta stanowią takie przedsiębiorstwa, jak: NB Polska – VELUX – producent okuć i okien dachowych, Panasonic Energy Poland S.A. – największy w Europie i jedyny w Polsce producent baterii cynkowo-węglowych, Jeremias sp. z o.o. – producent systemów kominowych, Kirchhoff Automotive – producent podzespołów motoryzacyjnych, Polanex Sp. z o.o. – producent koszul męskich, Trepko Sp. z o.o. – producent maszyn i urządzeń pakujących dla przemysłu spożywczego, Scanclimber Sp. z o.o. – producent wind i dźwigów budowlanych, Tompla Koperty Sp. z o.o. – producent kopert i opakowań firmowych, Polmo-Gniezno – producent kół zębatych i przekładni zębatych, Kornecki – fabryka obuwia, Alliance Confection Sp. z o.o. – producent pokrowców meblowych oraz Euroverlux Sp. z o.o. – firma zajmująca się zdobnictwem butelek
Do głównych podmiotów należy również Enea S.A. – dystrybutor energii elektrycznej w Gnieźnie – oferująca klientom wachlarz usług związanych z energią elektryczną i uzupełniających jej sprzedaż przede wszystkim na terenie województwa wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego. Są to największe zakłady przemysłowe i usługowe w mieście, stanowiące znaczącą część gnieźnieńskiej gospodarki. Swój kapitał zaangażowały w Gnieźnie różne koncerny naftowe, budując nowoczesne stacje benzynowe z zapleczem usługowo-handlowym.
Rynek pracy
Źródło – Bank Danych Lokalnych GUS, dostęp 2017-07-24
Bezrobocie
W 2009 roku nastąpił gwałtowny wzrost bezrobocia (osób zarejestrowanych w urzędzie). Od października, gdzie liczba bezrobotnych wynosiła ponad 5000 osób, do sierpnia 2009 liczba zarejestrowanych wzrosła o ponad 20%. Największy wzrost miał miejsce między styczniem a marcem oraz w sierpniu. Według danych Powiatowego Urzędu Pracy w sierpniu stopa bezrobocia wyniosła ponad 8,5% mieszkańców miasta, z czego ok. 70% stanowią kobiety. Zaledwie około 13% bezrobotnych ma prawo do zasiłku.
Bezrobocie rejestrowane w Gnieźnie wynosiło w 2020 roku 4,0% (4,5% wśród kobiet i 3,6% wśród mężczyzn).
Administracja
Gniezno jest gminą o statusie miasta. W Radzie Miasta Gniezna zasiada 23 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent, którym obecnie jest Tomasz Budasz. Siedzibą władz jest budynek Urzędu Miejskiego w Gnieźnie przy ul. Lecha.
Rada miasta
Gniezno jest członkiem Związku Miast Polskich.
Miasto jest siedzibą starostwa gnieźnieńskiego oraz gminy wiejskiej Gniezno. W Gnieźnie działa prokuratura rejonowa, sąd rejonowy, a także urzędy rangi powiatowej i gminnej.
Mieszkańcy Gniezna wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 37 (Konin), a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 7.
W celu podkreślenia tradycji stołeczności Gniezna, jak również związków ze św. Wojciechem, w stosunku do organu stanowiącego miasta stosuje się w uroczystych momentach nazwę Rada Miasta Gniezna – Pierwszej Stolicy Polski – Miasta św. Wojciecha – Stołecznego Królewskiego Miasta Gniezna.
Podział administracyjny
W Gnieźnie jest 12 jednostek pomocniczych, zwanych osiedlami, których mieszkańcy wyłaniają rady osiedlowe, a te z kolei zarządy rad osiedlowych. Osiedla Gniezna:
Stare Miasto
Tysiąclecie
Ustronie
Winiary
Arkuszewo
Kawiary-Osiniec
Grunwaldzkie
Pustachowa-Kokoszki
Dalki
Piekary
Skiereszewo
Róża
Miasta partnerskie
Infrastruktura
Transport
Transport drogowy
Przez Gniezno przebiegają, trasa europejska, oraz dwie drogi krajowe: 5 i 15. W pobliżu Muzeum Początków Państwa Polskiego, na ul. Poznańskiej krzyżują się i dalej, przez Trasę Zjazdu Gnieźnieńskiego przebiegają razem.
Trasa europejska
– trasa drogowa kategorii B, odgałęzienie drogi ze Świecia
Drogi ekspresowe i krajowe:
– Bydgoszcz-Gniezno-Poznań
– Lubawka-Wrocław-Poznań-Gniezno-Bydgoszcz-Świecie
– Ostróda-Toruń-Inowrocław-Strzelno-Gniezno-Jarocin-Krotoszyn-Trzebnica
Przez Gniezno przebiegają również cztery drogi wojewódzkie (w mieście są to: ul. Dworcowa, Kiszkowska, Kłeckoska, Lecha, J. Sobieskiego, T. Kościuszki, Warszawska i Witkowska).
Drogi wojewódzkie:
– z Gniezna przez Wągrowiec – Szamocin do Krajenki
– z Gniezna do Poznania
– z Gniezna do Sławy Wielkopolskiej
– z Gniezna przez Witkowo do Wólki
Część ulic w Gnieźnie stanowią drogi powiatowe powiatu gnieźnieńskiego. Są to przede wszystkim drogi wylotowe z miasta takie jak: Al. Reymonta, ul. Dalkoska, Gdańska, Powstańców Wlkp., Orcholska i Mnichowska.
Przewozy autobusowe i autokarowe
W Gnieźnie funkcjonuje Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej (PKS). Wykonuje ono przewozy autokarowe i autobusowe poza miastem:
Z Gniezna m.in. do Brodnicy, Bydgoszczy, Częstochowy, Kalisza, Kołobrzegu, Konina, Krakowa, Ostrołęki, Płocka, Poznania, Sanoka, Włocławka, Wrocławia, Suwałk
Z Gniezna do okolicznych miejscowości (Czerniejewa, Janowca Wlkp., Kłecka, Skorzęcina, Witkowo, Mieleszyna Żnina i Wągrowca)
Komunikacja miejska
W mieście działa Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. Obsługuje 22 linie dzienne i dwie linie nocne. Docierają one do dworców, centrum miasta i osiedli mieszkaniowych.
Transport kolejowy
Znajdują się tu 3 stacje kolejowe: Gniezno i Gniezno Winiary, Gniezno Wąskotorowe.
Przez Gniezno przechodzą następujące linie kolejowe:
Linia 281 – Oleśnica-Chojnice
Linia 353 – Poznań Wsch.-Skandawa
Linia 377 – Gniezno Winiary-Sława Wielkopolska
W Gnieźnie znajduje się także nieczynna Parowozownia Gniezno. Na dworcu zatrzymują się wszystkie przejeżdżające przez miasto pociągi pasażerskie. W sezonie letnim kursuje ponadto zabytkowa Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa, na odcinku 37 km, pomiędzy Gnieznem a Anastazewem.
Transport lotniczy
Około 11 km na północny zachód od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Działyń.
Ochrona środowiska
W miejscowości Lulkowo mieści się Zakład Zagospodarowania Odpadów obejmujący swoim zasięgiem 14 gmin z powiatów gnieźnieńskiego i wrzesińskiego. Zakład funkcjonuje w technologii mechaniczno – biologicznego przetwarzania odpadów. W mieście uruchomiono program ochrony środowiska. Obejmuje on przede wszystkim segregację odpadów poprzez pojemniki na szkło bezbarwne i kolorowe, makulaturę oraz butelki PET. W specjalnie do tego wyznaczonych miejscach zbierane są odpady elektroniczne. Wszystkie odpady komunalne zostają przetwarzane przez Zakład Zagospodarowania Odpadów, przechodząc segregację do recyklingu.
Miejska oczyszczalnia ścieków, mieszcząca się nad Jeziorem Świętokrzyskim to mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia, która uzyskuje parametry zgodne z określonymi w porozumieniu wodno-prawnym i stwarza możliwości podłączenia dodatkowych obiektów.
Według danych z 2008 miasto wytworzyło 50,1 tys. ton odpadów z czego 44,7 tys. ton oddano odzyskowi.
Gospodarka komunalna
Do budynków mieszkalnych i budynków zbiorowego zamieszkania (bloków) w 2008 prowadzonych było 6036 połączeń wodociągowych oraz 3229 połączeń kanalizacyjnych.
W mieście sprawami wodociągów i kanalizacji zajmuje się Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Gnieźnie. Jest ono współwłaścicielem oczyszczalni oraz jedynym w mieście dostawcą wody. Spółka URBiS zajmuje się wywozem śmieci oraz przetwarzaniem odpadów w Zakładzie Zagospodarowania Odpadów w Lulkowie. Prywatne podmioty zajmują się sprzątaniem ulic. Natomiast zieleń miejska leży w gestii Zakładu Zieleni Miejskiej należącego administracyjnie do Urzędu Miejskiego w Gnieźnie.
W 2008 doprowadzono do mieszkań 2 242,7 dam³ wody oraz odprowadzono 2 710,0 dam³ ścieków.
Kultura i oświata
W Gnieźnie przez cały rok odbywają się cykliczne wydarzenia kulturalne, takie jak: kilka dotychczasowych edycji Festa fatuorum oraz od 2012 roku Królewski Festiwal Artystyczny – wraz z Festiwalem Kultury Słowiańskiej Koronacja Królewska, Międzynarodowy Festiwal Organowy Muzyka w murach gnieźnieńskiej katedry organizowany pod koniec czerwca, Festiwal Literacki Preteksty oraz listopadowy Ogólnopolski Festiwal Filmowy Offeliada. W sierpniu i wrześniu Gniezno, obok Poznania i Jarocina, jest współgospodarzem Akademii Gitary: festiwal.
Tradycją władz miasta Gniezna jest organizacja Imienin Miasta, które zazwyczaj odbywają się 23 kwietnia, a także koncertów z okazji Dni Gniezna. Poza tym cyklicznie organizowane są: Konwent Fantastyki Fantasmagoria (w lutym), Juwenalia (zazwyczaj w maju), Świętojanki (w święto św. Jana – 24 czerwca), oraz, od 2014 roku, Jarmark Bożonarodzeniowy (w okolicach 6 grudnia).
W mieście od 2003 roku wydawane jest ogólnopolskie pismo literackie Zeszyty Poetyckie pod redakcją Dawida Junga, przy której działają serie wydawnicze, m.in. Biblioteka Współczesnej Poezji Polskiej, jej autorzy otrzymują lub są nominowani do prestiżowych nagród literackich, jak Wrocławska Nagroda Poetycka Silesius czy Ogólnopolski Konkurs Literacki „Złoty Środek Poezji”.
Placówki kulturalne
W Gnieźnie do placówek kulturalnych zalicza się: Teatr im. Aleksandra Fredry, Kino „Helios” (mieści się ono w Galerii Gniezno), Miejski Ośrodek Kultury oraz Centrum Kultury „Scena To Dziwna”. Przedstawicielami grup artystycznych i środowisk animatorskich w Gnieźnie są m.in.: Grupa widowisk historycznych „Comes”, Stowarzyszenie „Ośla Ławka”, Grupa „G:15” oraz Zespół Tańca Ludowego „Gniezno”. W Miejskim Ośrodku Kultury im. Klemensa Waberskiego działa Klub Literacki reaktywowany przez Dawida Junga i Wojciecha Grupińskiego, którego tradycje sięgają lat 80. XX w. Z klubem związani byli m.in.: Krzysztof Kuczkowski, Krzysztof Szymoniak oraz Maciej Krzyżan.
Muzea i archiwa
W mieście znajduje się kilka muzeów, jak: Muzeum Początków Państwa Polskiego lub Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, w których mieszczą się eksponaty m.in. z X w. oraz późniejszego średniowiecza. W Gnieźnie mają również swoje siedziby Archiwum Archidiecezjalne oraz gnieźnieński oddział Archiwum Państwowego.
Od 2015 roku w mieście funkcjonuje także, prowadzone przez stowarzyszenie ClassiC, Muzeum Zabytków Kultury Technicznej, a po zabytkowej parowozowni zorganizowane grupy oprowadza stowarzyszenie Parowozownia Gniezno.
Od 2020 roku działa w Gnieźnie Muzeum Polskich Organów Elektronicznych (nr 572 w wykazie muzeów Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Warszawie), które posiada największe na świecie zbiory polskich syntezatorów. Dyrektorem oraz inicjatorem powstania muzeum jest Dawid Jung.
Biblioteki
Biblioteki gnieźnieńskie mają bogaty zasób pozycji opisujących wiele dziedzin. Największy zbiór mieści się w Bibliotece Publicznej Miasta Gniezna (Biblioteka Główna wraz z Wypożyczalnią dla Dzieci oraz filie nr 1, 2, 9). Również wiele zbiorów posiada Biblioteka Seminarium Duchownego oraz biblioteki przymuzealne i biblioteka katedralna. W Gnieźnie mieści się też filia Publicznej Biblioteki Pedagogicznej w Poznaniu. Również bogate zbiory posiadają biblioteki wyższych uczelni gnieźnieńskich: Kolegium Europejskiego oraz Gnieźnieńskiej Szkoły Wyższej „Milenium”.
Chóry
W Gnieźnie istnieje pięć zarejestrowanych chórów wokalnych dających koncerty artystyczne. Jednym z nich jest Towarzystwo Śpiewacze „Dzwon” – jeden z najstarszych chórów istniejących w Polsce. Działa przy Miejskim Ośrodku Kultury. W 2014 roku obchodził 150-lecie istnienia. Do pozostałych chórów zalicza się: Chór Mieszany „Metrum”, Chór Katedralny, Gnieźnieński Chór Akademicki, Kwartet Wokalny „Ad Libitum” oraz przyparafialne zespoły muzyczne.
Media
Pierwszym polskim dziennikiem prasowym wydawanym jeszcze w okresie zaboru pruskiego do czasu wybuchu II wojny światowej był Lech. Gazeta Gnieźnieńska. Obecnie do prasy gnieźnieńskiej należą: tygodnik „Przemiany na Szlaku Piastowskim” wydawane w całym powiecie, „Gnieźnieński Tydzień” (dodatek Głosu Wielkopolskiego) „Przewodnik Katolicki Archidiecezji Gnieźnieńskiej” (dodatek diecezjalny Przewodnika Katolickiego) oraz „Bezpłatna Gazeta Wielkopolska” – dwutygodnik regionalny. Na terenie miasta nadają też trzy stacje radiowe „Radio Gniezno”, „Radio Plus” oraz Wasze Radio FM (poranne pasmo). Działa też gnieźnieńska telewizja TV Gniezno oraz miejski portal internetowy Gniezno.eu.
Oświata
Gniezno w kulturze
Narodowy Bank Polski w dniu 2 września 2005 roku wprowadził do obiegu monetę „Gniezno” o nominale 2 zł wykonaną stemplem zwykłym w stopie Nordic Gold.
Biblioteka Le Moyne College w Syracuse w stanie Nowy Jork posiada obraz Bolesław Chrobry wita Ottona III podążającego do grobu świętego Wojciecha namalowany w 1938 przez członków Bractwa św. Łukasza
Narodowy Bank Polski wydając 12 kwietnia 2016 roku kolekcjonerski banknot 20 zł z okazji jubileuszu 1050-lecia chrztu Polski, na jego rewersie umieścił gnieźnieńską Katedrę.
Religia
Judaizm
Jak podaje Dawid Jung: Gniezno jako pierwsze miasto w Polsce trafiło do żydowskiej legendy, gdy o polańskim grodzie opowiadano w języku hebrajskim lub jidisz. Nawet dzisiaj intryguje jeszcze ten mit, niemający wprawdzie potwierdzenia w historii: zgodnie z jego narracją poselstwo żydowskie przybyłe z Niemiec prosiło już w 893 r. w Gnieźnie księcia Polan – Leszka o zgodę na osiedlenie się Żydów w jego państwie. Jak podaje Encyclopaedia Judaica, legenda głosi że w Gnieźnie synagoga stała już w 905 roku. W 1507 roku gnieźnieńska gmina żydowska zapłaciła z okazji koronacji Zygmunta I Starego 50 złotych podatku koronacyjnego.
Po II wojnie światowej zlikwidowano stary cmentarz żydowski znajdujący się przy ul. Bolesława Chrobrego, oraz nowy cmentarz przy ul. F. D. Roosevelta. W miejscu starego cmentarza powstało Centrum Ratowania Życia, a na jego ścianie widnieje tablica w języku hebrajskim, polskim i angielskim upamiętniająca pochowanych w tym miejscu. W miejscu nowego cmentarza wybudowano obecne Gimnazjum nr 3. Przy ulicy Mieszka I zachowany jest budynek po byłej siedzibie Gminy Żydowskiej i jej rabinów, w którym obecnie mieści się państwowa szkoła muzyczna, a na budynku umieszczona jest upamiętniająca tablica. Poza tym w mieście odbywa się Dzień Judaizmu. Żydzi przed II wojną światową stanowili dużą część mieszkańców miasta. W Gnieźnie, przy ul. Mieszka I mieściła się też od 1846 synagoga, rozebrana przez hitlerowców w 1940. Wcześniej, już od XVI wieku w mieście istniała drewniana świątynia. Obecnie miasto Gniezno administracyjnie przypisane jest do Poznańskiej Filii Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.
Katolicyzm
Gniezno jest pierwszą podległą wyłącznie papieżowi metropolią kościelną w Polsce. Archidiecezji podlegały inne biskupstwa w kraju. W 1419 roku dzięki staraniom ówczesnego arcybiskupa, Gniezno stało się stolicą prymasowską. Pomimo iż stolica kraju została przeniesiona do Krakowa, Gniezno nadal utrzymywało tytuł polskiej stolicy chrześcijaństwa. Po dwóch pożarach, które strawiły miasto oraz po zaborze pruskim i okupacji hitlerowskiej, Gniezno nadal utrzymywało swoje znaczenie religijne. Do 1992 roku Archidiecezja Gnieźnieńska i Warszawska tworzyły jedną diecezję, która była stolicą prymasowską. W 1992 roku kard. Józef Glemp przestał pełnić funkcję metropolity gnieźnieńsko-warszawskiego i został metropolitą warszawskim. Tym samym nowy metropolita gnieźnieński abp Muszyński nie został mianowany prymasem. Tytuł ten jednak powrócił do Gniezna 19 grudnia 2009 roku. Nowy podział administracyjny w tym samym roku w Kościele katolickim sprawił, że w skład nowo utworzonej Metropolii Gnieźnieńskiej weszły trzy diecezje: Archidiecezja gnieźnieńska, Diecezja bydgoska i Diecezja włocławska. Pod koniec lat 80. XX w. powstały dwa gnieźnieńskie dekanaty: Dekanat Gniezno I i Dekanat Gniezno II. Od 1996 roku Gniezno liczy 14 parafii w dwóch dekanatach: 9 w pierwszym i 5 w drugim.
Parafie
Parafie katolickie rozmieszczone są na całym terenie miasta. Najwięcej parafii mieści się w centrum miasta(6) oraz na osiedlach Ustronie i Winiary (razem 3). W części zachodniej miasta znajduje się Parafia bł. Michała Kozala, we wschodniej Parafia bł. Jolenty, w południowej Parafia Chrystusa Wieczystego Kapłana, a w południowo-wschodniej parafia Matki Bożej Zbawiciela oraz Matki Bożej Miłosierdzia. Niedaleko kościoła Wniebowzięcia NMP (klasztor oo. Franciszkanów) mieści się zabytkowy kościół św. Jana. Większość kościołów ma charakter zabytkowy i podlega ochronie konserwatora zabytków.
Zakony
W Gnieźnie działa kilka katolickich zgromadzeń zakonnych – dwa męskie: franciszkanie i michalici oraz pięć żeńskich: karmelitanki, pallotynki, elżbietanki, szarytki, niepokalanki.
Tradycjonalizm katolicki
W mieście funkcjonuje kaplica Matki Bożej Dobrej Rady prowadzona przez Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X
Cmentarze
Na terenie miasta znajdują się cztery zabytkowe cmentarze. Są to:
Cmentarz przy ul. Dalkoskiej – zarządzany przez Kurię Metropolitalną. Znajduje się tam grobowiec rodziny Piotrowskich, w którym pochowany został pierwszy polski dyrektor szpitala Dziekanka w Gnieźnie. Pochówki odbywają się nieregularnie, cmentarz jest zniszczony i zaniedbany. Znajdują się na nim groby pacjentów i pracowników szpitala, a także członków Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.
Cmentarz parafialny pw. św. Wawrzyńca przy ul. Witkowskiej – zarządzany przez trzy gnieźnieńskie parafie – Parafię pw. św. Wawrzyńca, Parafię pw. Świętej Trójcy i Parafię pw. Chrystusa Wieczystego Kapłana. Znajdują się tam pomnik i groby poległych w czasie II wojny światowej. Na cmentarzu wybudowana została także kaplica przedpogrzebowa.
Cmentarz parafialny pw. św. Piotra i Pawła przy ul. Kłeckoskiej – zarządzany przez Parafię Archikatedralną, znajdują się tam pomniki poległych w powstaniu wielkopolskim 1918/1919 oraz w 1806. Pierwszy z nich mieści się w tzw. Kręgu Poległych, gdzie pochowani są gnieźnieńscy powstańcy. Na terenie cmentarza znajduje się kościół filialny pw. św. Piotra i Pawła.
Cmentarz parafialny pw. Świętego Krzyża przy ul. Świętokrzyskiej – zarządzany przez Parafię pw. św. Michała Archanioła oraz Parafię pw. Wniebowzięcia NMP oo. Franciszkanów. Jest najstarszym cmentarzem w Gnieźnie. Na jego terenie został wybudowany kościół pw. Świętego Krzyża.
Protestantyzm
W Gnieźnie znajduje się pięć Kościołów protestanckich:
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
zbór w Gnieźnie
Kościół Boży w Chrystusie:
Kościół Boży w Chrystusie w Gnieźnie
Kościół Chrześcijan Baptystów:
zbór w Gnieźnie
Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej w RP:
Zbór „Przebudzenie”
Kościół Ewangelicko-Augsburski:
zbór w Gnieźnie (filiał parafii w Poznaniu)
Inne
W mieście działalność kaznodziejską prowadzą dwa zbory Świadków Jehowy korzystające z Sali Królestwa (ul. Konikowo 16). Oprócz tego działa Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, czy zgromadzenie Buddystów W mieście istnieją m.in. Karma Kagyu i Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu. W Gnieźnie organizowany jest Dzień Islamu, jako element dialogu z religiami niechrześcijańskimi. Elementem dialogu są Zjazdy gnieźnieńskie organizowane przez Forum św. Wojciecha z inicjatywy abpa Henryka Muszyńskiego.
Sport
Imprezy sportowe
Raz w roku w Gnieźnie odbywają się cykliczne zawody sportowe. Należą do nich: Żużlowy Turniej o koronę Bolesława Chrobrego, Bieg Lechitów, Memoriał Alfonsa Flinika w hokeju na trawie, Międzynarodowy Turniej Koszykówki, Bieg Europejski, Turniej tenisowy Firepower Cup, Memoriał Mariana Grotowskiego oraz Bieg Osiedla Winiary. Ponadto Gnieźnieński Ośrodek Sportu i Rekreacji organizuje we współpracy z miastem wiele imprez z wielu dyscyplin sportowych.
W Gnieźnie w dniach 29–30 sierpnia 2009 roku zorganizowano pierwsze oficjalne mistrzostwa Polski w nordic walking.
Piłka nożna
Najstarszym gnieźnieńskim klubem piłkarskim jest Mieszko Gniezno. Klub ten występuje w rozgrywkach 4. ligi grupy wielkopolska (północ). Stadion mieści się przy ul. Strumykowej. W klubie działa zarówno drużyna seniorów, jak i drużyny młodzieżowe. Ponadto przy klubie istnieje Akademia Piłkarska. Oprócz Stadionu Miejskiego przy ul. Strumykowej, w górnej jej części mieści się także bezpłatny kompleks piłkarsko-koszykarski wybudowany w ramach projektu Orlik 2012, a także pełnowymiarowe treningowe boisko ze sztuczną nawierzchnią, służące także do rozgrywania meczów rugby. W Gnieźnie istnieją również inne kluby piłkarskie: KS Gniezno, Techmet Orliki Gniezno oraz KS Gniewko Gniezno.
Żużel
Miasto w tej dyscyplinie sportu reprezentuje Start Gniezno. Stadion żużlowy mieści się przy ul. Wrzesińskiej. Przy klubie działa również szkółka żużlowa.
Inne dyscypliny
Pozostałe dyscypliny sportowe reprezentują m.in. drużyny hokeja na trawie – męskie: Start 1954 Gniezno, KS Stella Gniezno i żeńska: Sparta Gniezno. Stella Gniezno posiada także sekcję boksu i tenisa stołowego. Pozostałe kluby i drużyny sportowe specjalizują się w dyscyplinach lekkoatletycznych (Gnieźnieński Klub Kolarstwa Górskiego, Klub Górski „Ornak”, Altom Gniezno, MKL Gniezno, UKS Chrobrzak Gniezno), futsalu (KS Gniezno i UKS Medan Gniezno), tenisie ziemnym (GK Tenisowy), piłce ręcznej (MKS PR URBIS Gniezno) oraz koszykowej (TS Basket Gniezno i Miejski Klub Koszykówki). W Gnieźnie działają też kluby: szachów (Chrobry Gniezno), Brazylijskiego Jiu Jitsu (Walka Gniezno),Capoeira Gniezno(Uncao), rugby (Tytan Gniezno) oraz speedrowera (KS Orzeł Gniezno) a także strzelectwa (Oddział Gniezno Związku Strzeleckiego "Strzelec" Rzeczypospolitej Polskiej). Od 2016 roku funkcjonuje również klub morsów (Królewskie Morsy Gniezno).
Hale i pozostałe obiekty sportowe
Gnieźnieński Ośrodek Sportu i Rekreacji posiada trzy sale sportowe, halę-widowiskowo-sportową (200 miejsc siedzących) oraz, otwartą w 2018 roku, halę widowiskowo-sportową im. Mieczysława Łopatki o pojemności 1210 miejsc siedzących (z możliwością zwiększenia do 2000 miejsc w przypadku imprez kulturalnych i rozrywkowych). W hali im. M. Łopatki, obok areny głównej, mieszczą się także m.in. sala treningowa (sporty walki, tenis stołowy, siatkówka) oraz kort do squasha.
Innym ośrodkiem sportowym jest jeszcze Stado Ogierów Gniezno (1994−2003 Stado Ogierów Skarbu Państwa Gniezno; w 2003 Stado Ogierów Gniezno włączone w skład Stada Ogierów w Sierakowie Wielkopolskim Sp. z o.o.), gdzie odbywają się kwartalne zawody i prezentacje konne. Ponadto prawie każda szkoła posiada wyremontowane boiska sportowe ze sztucznymi nawierzchniami.
Związani z Gnieznem
Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski
Do 1992 Arcybiskupstwo Gnieźnieńskie i Warszawskie podlegało jednemu arcybiskupowi, który jednocześnie sprawował urząd prymasa. Po zmianach administracyjnych Kościoła w Polsce unia między arcybiskupstwami wygasła, lecz tytuł prymasa pozostał w Warszawie do 18 grudnia 2009, po czym wrócił do Gniezna, które ponownie zostało stolicą prymasowską.
Członkowie polskich ekip olimpijskich związani z Gnieznem
Honorowi Obywatele Miasta
Antoni Karpiński – adwokat, tytuł nadany 3 listopada 1932
Bolesław Kasprowicz – kupiec, przemysłowiec, filantrop, tytuł nadany w 1935
Jan Paweł II – papież, tytuł nadany 23 sierpnia 2003
Felicja Sieracka – siostra, tytuł nadany 27 lutego 2008
Henryk Muszyński – arcybiskup, tytuł nadany 28 kwietnia 2008
Gerard Labuda – profesor, tytuł nadany 29 października 2009
Bogdan Trepiński – prezydent, tytuł nadany 3 kwietnia 2010
Kazimierz Bałęczny – dyrektor Rejonu Dróg Publicznych w Gnieźnie
Mieczysław Łopatka – wybitny polski koszykarz, tytuł nadany 29 stycznia 2014
Józef Garbarczyk – profesor, pierwszy rektor PWSZ w Gnieźnie.
Marian Fluder – lekarz, działacz społeczny.
Zobacz też
Zjazdy gnieźnieńskie
Święto Głupców (Festa Fatuorum)
Bogumił z Dobrowa
pożar Gniezna w 1819 roku
Stary cmentarz żydowski w Gnieźnie
Nowy cmentarz żydowski w Gnieźnie
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Gniezno – informator miejski
Historia Żydów w Gnieźnie na portalu Wirtualny Sztetl
Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo kaliskie)
Miasta w województwie wielkopolskim
Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Polskie miasta stołeczne |
1920 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giaur%20%28islam%29 | Giaur (islam) | Giaur (tur. gawr, giaur) – niewierny, pogardliwe określenie nadawane przez wyznawców islamu innowiercom, zwłaszcza chrześcijanom.
Zobacz też
barbarzyńca
gadzio
Gaijin
goj
kafir
muzułmanin
poganin
Przypisy
Bibliografia
Niewierni w islamie |
1921 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Goj | Goj | Goj (z hebr. גוי goj = „naród”, l.mn גויים gojim) – określenie pojawiające się wielokrotnie w Torze, tłumaczone najczęściej jako „narody" czyli zwykle nie-Żydów, kogoś spoza narodu Izraela. Określenie to, w zależności od kontekstu, może mieć wydźwięk pejoratywny, wyrażający lekceważenie wobec innowierców lub innych narodów.
Niektóre tłumaczenia Biblii pomijają słowo goj i zastępują je słowem „narody", np. w Biblii Tysiąclecia (Księga Rodzaju 10:5 „Od nich pochodzą mieszkańcy wybrzeży i wysp, podzieleni według swych krajów i swego języka, według szczepów i według narodów"). W Torze słowo goj pojawia się 550 razy. W języku angielskim określenie goj używane bywa przez Żydów jako pogardliwe wobec innych od żydowskiej grup etnicznych, narodowościowych i religijnych. Każdy goj ma prawo do konwersji na judaizm, niezależnie od pochodzenia i rasy; po niej przestaje być gojem i staje się pełnoprawnym Żydem.
Judaizm uważa, że także nie-Żydzi mogą trafić po śmierci do raju, chociaż Żydom jest łatwiej tam trafić. Warunkiem jest wypełnianie Siedmiu Praw Noego, które zawierają uniwersalne przepisy, do których może stosować się każdy dobry człowiek. Nie-Żydów nie obowiązują więc przepisy religii żydowskiej i nie będą z nich rozliczani po śmierci.
Zobacz też
Szabes goj
Przypisy
Linki zewnętrzne
Jewish Encyclopedia
Judaizm |
1922 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gulden | Gulden | Gulden – moneta bita w krajach germańskich od XIV wieku, odpowiednik florena.
gulden gdański – waluta Wolnego Miasta Gdańska (kod XDGG) emitowana przez Bank Gdański (Bank von Danzig). Wprowadzony pod koniec 1923 roku w miejsce zdewaluowanej marki gdańskiej, został powiązany z funtem szterlingiem. 1 GBP = 25 XDGG. XDGG dzielił się na 100 fenigów gdańskich.
gulden holenderski – jednostka walutowa Holandii od XVII wieku do 2002 roku.
gulden austro-węgierski – oficjalny środek płatniczy Austro-Węgier do reformy walutowej w 1892 roku, kiedy to został zastąpiony przez koronę austro-węgierską.
gulden pruski – jednostka monetarna w Prusach, składał się z 30 groszy.
gulden surinamski – waluta Surinamu do 2004 roku.
Złote guldeny – galeria
Historyczne jednostki monetarne
Złote monety |
1923 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grunwald%20%28wie%C5%9B%20w%20wojew%C3%B3dztwie%20warmi%C5%84sko-mazurskim%29 | Grunwald (wieś w województwie warmińsko-mazurskim) | Grunwald (lit. Griunvaldas, hist. Žalgiris; biał. Грунвальд, niem. Grünfelde) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Grunwald. Miejscowość nie jest siedzibą gminy Grunwald, która znajduje się w Gierzwałdzie.
W latach 1954–1968 wieś należała i była siedzibą władz gromady Grunwald, w 1968 r. przeniesiono siedzibę gromady do Stębarku. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.
Położona na obszarze Garbu Lubawskiego, wśród wzgórz o wysokości do 230 m n.p.m., 19 km na południowy zachód od Olsztynka, 800 mieszkańców. W odległości 2 km na południowy wschód od wsi Grunwald, pomiędzy Stębarkiem, Łodwigowem i Ulnowem, leży historyczne pole bitwy, w której połączone wojska polsko-litewsko-ruskie (ok. 29 tys. zbrojnych) pod ogólnym dowództwem Władysława Jagiełły odniosły zwycięstwo 15 lipca 1410 nad wojskami krzyżackimi (ok. 21 tys. zbrojnych), dowodzonymi przez Ulricha von Jungingena. Około 1 km na południowy wschód od wsi znajdował się obóz krzyżacki.
Historia
Wieś wymieniana w dokumentach już na początku XIV wieku.
15 lipca 1410 r. na polach między Grunwaldem, Stębarkiem a Łodwigowem wojska krzyżackie i polsko-litewskie stoczyły bitwę. W okolicach wsi Grunwald znajdował się tabor krzyżacki.
W roku 1514 Johan Auerswald sprzedał Pawłowi Samynskiemu 40 włók w Grunwaldzie. W 1540 r. oprócz majątku ziemskiego we wsi było 19 chłopów. W 1567 r. Jakub von Schwerin (ochmistrz książęcy) sprzedał za 7 tys. grzywien część swoich dóbr w Saminie i Grunwaldzie. Następnie w 1571 sprzedał łącznie 4 włóki w Grunwaldzie, Saminie i Lutkach staroście działdowskiemu (Feliksowi Finckowi). Księgi inwentarzowe odnotowały, że w 1619 r. dobra rycerskie w Grunwaldzie, Saminie, Rychnowie i Lutkach należały do trzech braci Fincków. W dokumentach z 1633 roku wymieniane są dwie włoki szkolne ale brak informacji o samej szkole w Grunwaldzie. Po śmierci Jakuba Fincka, w 1679 r. 100 mórg ziemi w Saminie i Grunwaldzie zgodnie z zapisem testamentowym przypadło Ernestowi Finckowi z Dąbrówna. W tym czasie 10 chłopów z Grunwaldu odrabiało szarwark w majątku ziemskim w Saminie, a gospodarzyli łącznie na 9 włókach. W 1705 r. na 40 włók we wsi tylko 28 było uprawianych (12 było zalesionych). W 1783 r. majątek szlachecki w Grunwaldzie, należący do hrabiego Fincka von Finckenstein. Było w nim 13 domów. W 1820 r. we wsi i majątki ziemskim łącznie mieszkało 61 osób. W 1831 r. majątek ziemski w Grunwaldzie był w dzierżawie u Jakuba Witkowskiego. W 1861 r. Grunwald obejmował 2731 mórg ziemi a mieszkało w nim 146 ludzi. W 1880 r. Grunwald miał 206 mieszkańców. W 1895 r. wieś obejmowała 309 ha ziemi i zamieszkany był przez 240 osób. W tym czasie do majątku należało 384 ha, i zamieszkiwało w nim 271 osób.
W dniach 14 sierpnia – 2 września 1914 miała miejsce II bitwa pod Grunwaldem, znana jako bitwa pod Tannenbergiem (Stębark, niem. Tannenberg) – starcie w ramach operacji wschodniopruskiej w 1914 r. między siłami Imperium Rosyjskiego a Cesarstwem Niemieckim, zakończona zwycięstwem Niemiec.
W 1939 r. we wsi mieszkało 241 osób.
Przypisy
Bibliografia
Rafał M. Socha: Słownik Grunwaldzki. [w:] Barbara Bogdańska-Pawłowska (red.): Poradnik Drużynowego Drużyny Grunwaldzkiej, Komenda Chorągwi Warmińsko-Mazurskiej ZHP im. „Grunwaldu” w Olsztynie, Olsztyn 1996, s. 60-61
Ostróda. Z dziejów miasta i okolic. Pojezierze, Olsztyn, 1976, str. 448
Grunwald (gmina) |
1925 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grosz | Grosz | Grosz ( – gruby denar) – moneta gruba (w stosunku do emitowanych wcześniej denarów).
Rodzaje i odmiany
moneta srebrna o wartości kilku lub kilkunastu denarów. Bita w wielu krajach Europy:
od 1172 we Włoszech
od 1266 we Francji (grosz turoński o masie 4,2 grama)
od 1300 w Czechach (grosz praski, używany także w Polsce, początkowo masa ok. 3,7 grama) i w innych krajach zachodniej i środkowej Europy
od 1329 na Węgrzech
polskie grosze:
od ok. 1367 grosze wybijał Kazimierz III Wielki (grosz krakowski o masie 3,2 grama odpowiadał 16 denarom)
od reformy z 1396–1397 – 1 grosz = 3 szelągi = 6 trzeciaków = 18 denarów
do 1511 bito wyłącznie półgrosze, od 1526 r. – grosze i wielokrotności (najpierw trojaki i szóstaki, następnie – na Litwie – dwojaki i czworaki, od XVII w. również półtoraki)
za czasów Zygmunta I grosz miał masę 1,8 grama
od XVI wieku do 1842 r. – 1 grosz polski = 1/30 złotego polskiego
w czasach saskich 1 talar = 6 złotych = 24 grosze , również za Stanisława Augusta Poniatowskiego 1 złoty = 4 grosze srebrne (srebrniki)
od 1752 grosze polskie bito w miedzi
w zaborze rosyjskim – grosz = ½ kopiejki.
polska zdawkowa jednostka pieniężna od 1924, 1 grosz = 1/100 złotego
przed wprowadzeniem euro – zdawkowa jednostka pieniężna Austrii (Groschen) od roku 1924 do 31 grudnia 2001 r., 1 grosz = 1/100 szylinga.
Zobacz też
grosz biały goleniowski
grosz biały śląski
grosz duński
gatunki pieniądza na ziemiach polskich
moneta zdawkowa
Przypisy
Monety zdawkowe
Monety średniowieczne
Polskie monety |
1929 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GG | GG | GG – kod ISO 3166-1 alfa-2 Guernsey
.gg – domena internetowa przypisana do Guernsey
GG (dawniej Gadu-Gadu) – polski komunikator internetowy firmy GG Network
Game Gear – przenośna konsola do gier firmy Sega
Generalne Gubernatorstwo (1914–1918)
Generalne Gubernatorstwo (1939–1945), pot. Generalna Gubernia |
1930 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GG%20%28komunikator%20internetowy%29 | GG (komunikator internetowy) | GG (dawniej Gadu-Gadu) – polski komunikator internetowy, opracowany przez firmę GG Network, którego obecnym właścicielem jest firma Fintecom.
Pomysłodawcą i twórcą GG jest informatyk Łukasz Foltyn. W 2011 roku Gadu-Gadu miało około 7 milionów unikatowych użytkowników, którzy wysyłali do 300 milionów wiadomości dziennie, a dziennie powstawało ponad 500 nowych kont.
Historia
Duży wpływ na rozwój komunikatorów tego typu miał stworzony przez izraelskich programistów ICQ. Łukasz Foltyn stworzył aplikację działającą w podobny sposób, ale lepiej dostosowaną do rynku polskiego. Gadu-Gadu zostało uruchomione 15 sierpnia 2000 roku i szybko zdobyło dużą popularność. Według informacji podawanych przez firmę Gadu-Gadu, już pierwszego dnia w systemie zarejestrowało się 10 tys. osób. Gadu-Gadu zajęło niewykorzystaną niszę rynkową, w 2011 roku piastowało pozycję lidera rynku. Kultowymi stały się emotikony Gadu-Gadu, a dźwięk powiadamiający o nowej wiadomości, zaczerpnięty z jednej z kompozycji pulpitu systemu Windows 98, był dobrze rozpoznawalny.
Gadu-Gadu było pierwszym na świecie komunikatorem użytym do publicznej dyskusji na orbicie okołoziemskiej. Była to rozmowa pomiędzy użytkownikami a kosmonautami na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) zorganizowana 27 czerwca 2008 roku – w 30. rocznicę lotu pierwszego polskiego kosmonauty Mirosława Hermaszewskiego. W 2011 roku Gadu-Gadu miało 6 mln realnych użytkowników. 25 maja 2015 roku serwis open.fm został sprzedany grupie Wirtualna Polska.
Grupa Allegro sprzedała 30 października 2015 serwis Platforma GG na rzecz cypryjskiej firmy Xevin Consulting Limited z siedzibą przy ulicy Gr. Xenopoulou 17, 3106 Limassol. W czerwcu 2017 r. Xevin podpisało list intencyjny ze spółką Sare, przewidujący przeniesienie własności komunikatora, serwerów, domeny gg.pl i gadu-gadu.pl, znaków towarowych oraz logotypów. Sare zadeklarowało inwestycje w markę i rozszerzenie funkcjonalności usługi, jednak do transakcji ostatecznie nie doszło. W marcu 2018 r. serwis został zakupiony przez spółkę England.pl. Według niej potencjał GG leży w dużym poziomie bezpieczeństwa i poufności danych, a jedyne co wymaga ulepszenia to parametry techniczne i dodanie nowej funkcjonalności. Zmianie ma ulec także szata graficzna strony, jak i samej aplikacji oraz większą integrację komunikatora z blogiem lifestylowym.
Funkcjonalność
Gadu-Gadu umożliwiała przede wszystkim prowadzenie rozmów tekstowych, udostępnia również między innymi przesyłanie plików, prowadzenie konferencji i rozmów głosowych. Jest to program typu adware – udostępnia się go za darmo, ale użytkownikom prezentowane są reklamy.
Gadu-Gadu wykorzystuje własny (zamknięty) protokół komunikacji. Użytkownicy Gadu-Gadu są identyfikowani w systemie za pomocą numerów, podobnie jak w ICQ. Od grudnia 2010 roku możliwe jest również identyfikowanie użytkowników za pomocą loginów, obsługiwane jednak jest to jedynie w najnowszych wydaniach oficjalnego klienta sieci. W testowych wersjach z rodziny 6.x pojawiło się szyfrowanie połączenia za pomocą protokołu SSL, jednakże w żadnej oficjalnej wersji nie było ono wykorzystywane, aż do wydania testowej wersji GG 10 beta 10 (build 10784). W wersji 7.0 build 23 dodano filtr antyspamowy. Od początku 2005 roku możliwe jest wykonywanie rozmów telefonicznych w ramach technologii VoIP. 14 lutego 2006 roku w wyniku zakończenia współpracy z operatorem easyCALL usługa Telefon Gadu-Gadu została zastąpiona przez usługę naGłos (autorskie rozwiązanie spółki).
Dzięki zakupionej przez spółkę Gadu-Gadu technologii od firmy Eyeball Networks, wersje 7.0 do 7.5 programu umożliwiała przesyłanie głosu i obrazu przez Internet. W wyniku trwającego sporu licencyjnego pomiędzy tymi dwiema firmami spółka Gadu-Gadu udostępniła nową wersję 7.6 komunikatora pozbawioną komponentów audio-wideo stworzonych przez Eyeball Networks. Wersja ta nie pozwala na przesyłanie dźwięku i obrazu, ale pozwala na przesyłanie plików między użytkownikami. Od wersji 7.7 (kwiecień 2007) możliwe jest przesyłanie dźwięku (rozmowy głosowe) między użytkownikami. Możliwe jest również połączenie głosowe z sieci PSTN z użytkownikiem Gadu-Gadu.
Nowe Gadu-Gadu
Od czerwca 2008 roku rozpoczęto testy tzw. Nowego Gadu-Gadu. Nowe Gadu-Gadu wykorzystuje bibliotekę Qt. Do przesyłania wiadomości tekstowych oraz opisów w statusach zastosowano kodowanie UTF-8, dzięki czemu można używać pełnego zestawu znaków Unicode.
9 lutego 2009, po półrocznych testach wydano ósmą wersję komunikatora nazwaną Nowe Gadu-Gadu. Zawiera wbudowane skórki, awatary oraz nowy interfejs, zmieniony został także protokół komunikacji z serwerem, a także wdrożono nowy sposób przechowywania profili użytkowników.
Funkcje dodane do Nowego Gadu-Gadu:
automatyczna aktualizacja
zabezpieczenie hasła przed niepowołanym odczytaniem z pliku konfiguracyjnego
system wyboru skórek
zakładki w oknie rozmowy
nowa technologia rozmów głosowych uzyskana dzięki zintegrowaniu rozwiązań VoIP firmy Global IP Solutions
możliwość słuchania radia bez konieczności instalowania dodatkowego oprogramowania
dłuższe statusy opisowe
integrację avatarów z serwisem MojaGeneracja.pl (portal nie istnieje od 5 listopada 2012)
pasek szybkiego wyszukiwania kontaktów
całkowita zmiana GUI
funkcja sprawdzanie pisowni
obsługa znaków w systemie Unicode
dwa nowe statusy dostępności: PoGGadaj ze mną oraz Nie przeszkadzać
filtr anty-spamowy
rozmowy wideo
odtwarzanie filmów z YouTube
Krytyka
21 maja 2009 roku miała miejsce największa awaria usług GG Network. Około godziny 18:00 wszystkie serwery komunikatora przestały funkcjonować uniemożliwiając internautom komunikacje za pomocą Gadu-Gadu. Niedostępne były również strony infobot.pl, blip.pl oraz wszystkie fora istniejące w serwisie fora.pl. Na blogu Jarosława Rybusa, rzecznika prasowego GG Network, pojawił się wpis informujący, że: „przyczyną awarii nie był atak na infrastrukturę ani na inne usługi spółki, przyczyna była związana z infrastrukturą dostępu do sieci”.
Podczas akcji Stop cenzurze zorganizowanej w związku z głosowaniem w Parlamencie Europejskim nad wprowadzeniem Pakietu Telekomunikacyjnego, GG blokowało opisy z linkiem do strony akcji. Gadu-Gadu wyjaśniło, że link został błędnie sklasyfikowany przez filtr antyspamowy i naprawiło błąd.
26 października 2009 roku wydana została dziesiąta wersja komunikatora (Gadu-Gadu 10). Wersja ta od samego początku spotkała się z powszechną krytyką. Zarzucano jej przeładowanie niepotrzebnymi funkcjami, nadmierną intensywność reklam, nadmierne powiązanie z siecią WWW, bloatware oraz bardzo słabą ergonomię.
Inne usługi powiązane z komunikatorem Gadu-Gadu
Gadu naGłos
Gadu naGłos jest to płatna, dodatkowa usługa w komunikatorze Gadu-Gadu. Pozwala ona na wykonywanie rozmów z komputera na telefon. Od wersji 7.7 Gadu-Gadu obsługuje także połączenia przychodzące z normalnych sieci telefonicznych poprzez numer dostępowy w warszawskiej strefie numeracyjnej, oraz poprzez numery telefonów wykupionych przez użytkowników. Dla użytkowników komunikatora, Gadu naGłos działa w oparciu o protokół IAX2. Istnieje także możliwość uzyskania parametrów logowania za pomocą protokołu SIP (informacje te dostępne są bezpośrednio w komunikatorze) co umożliwia skonfigurowanie dowolnego klienta SIP czy też urządzenia, które obsługują ten protokół.
Usługa Gadu naGłos jest ofertą pre-paid a jedynym sposobem na zwiększenie środków na koncie jest skorzystanie z funkcji doładowań dostępnych w oryginalnym komunikatorze. Konto Gadu naGłos można doładować za pomocą karty zdrapki, przelewu bankowego oraz poprzez wysłanie SMS.
Dostępne są również darmowe rozmowy między 2 użytkownikami komunikatora Gadu-Gadu.
Mobilne Gadu-Gadu
Wersja komunikatora Gadu-Gadu dla urządzeń mobilnych oferowana na licencji SMSware, w której aby móc skorzystać z programu, należy za niego zapłacić poprzez wysłanie wiadomości SMS na podany numer telefonu.
Dawne inne usługi powiązane z komunikatorem Gadu-Gadu
Open.fm
Open.fm (dawniej pod nazwą Gadu Radio) – polskie radio internetowe, dostępne zarówno na stronie internetowej, jak i w komunikatorze internetowym – Gadu-Gadu. Open.fm posiada 130 kanałów muzycznych. 25 maja 2015 roku serwis został sprzedany grupie Wirtualna Polska.
Porównanie zgodności komunikatorów z siecią Gadu-Gadu
Poniższa tabelka porównuje zakres obsługi sieci komunikacyjnej Gadu-Gadu przez różne komunikatory. Tabela ta porównuje wersje stabilne poszczególnych komunikatorów w ich domyślnej konfiguracji (np. bez zewnętrznych dodatków do samodzielnej instalacji). Więcej informacji można znaleźć w artykułach poświęconych wybranym komunikatorom.
Logowanie się do sieci GG przez oprogramowanie inne niż oryginalny klient jest zabronione przez regulamin GG.
Zobacz też
multikomunikator internetowy
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona programu
Historia programu Gadu-Gadu na tle historii komunikatorów internetowych
GG
Polskie przedsiębiorstwa mediowe
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Polskie strony internetowe |
1932 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gdynia | Gdynia | Gdynia (, , ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim, na Pobrzeżu Gdańskim i Pojezierzu Wschodniopomorskim. Wchodzi w skład Trójmiasta (wraz z Gdańskiem i Sopotem), jest zatem jednym z miast centralnych aglomeracji Trójmiasta. Według stanu na koniec 2021 roku Gdynia liczy ok. 244 000 zameldowanych mieszkańców (dwunaste miejsce w Polsce), a liczba ludności przekracza 257 000. Po nowym podziale działek terenu morskiego zwiększyła powierzchnię do 391 km² (wcześniej 135,1 km²) z czego 66 proc. obejmuje obszar morski. Jest najludniejszym w Polsce miastem niewojewódzkim.
Prawa miejskie Gdynia uzyskała 4 marca 1926 roku. Impulsem do rozwoju miasta była budowa portu, który powstał w celu zapewnienia Polsce dostępu do morskich szlaków i bazy marynarki wojennej wobec niepewnej sytuacji w Wolnym Mieście Gdańsku. Szybki napływ ludności i dynamiczny rozwój portu sprawiły, że w ciągu kilkunastu lat po nadaniu praw miejskich Gdynia ze wsi rybackiej przekształciła się w miasto zamieszkane przez blisko 130 tys. osób (1939).
Środowisko naturalne
Graniczy z powiatami kartuskim, puckim, wejherowskim i miastami Gdańsk oraz Sopot. Przez miasto płyną małe rzeki: Kacza oraz Chylonka. Gdynia znajduje się na 2. miejscu pod względem ludności w województwie pomorskim, a 12. pod względem ludności i trzecim pod względem wielkości w Polsce. Powierzchnia miasta wynosi 391,5 km². Najniżej położonym miejscem jest tafla wody Zatoki Gdańskiej – 0 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie to Góra Donas o wysokości 206,5 m n.p.m.
Klimat
Gdynia znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego, przejściowego między morskim a kontynentalnym, który modyfikowany jest pod wpływem bezpośredniego sąsiedztwa Morza Bałtyckiego. W zależności od pory roku morze podwyższa bądź obniża temperaturę powietrza w stosunku do głębi lądu, tzn. gdy temperatura morza jest wyższa niż powietrza, ogrzewa atmosferę, oddając ciepło i analogicznie na odwrót. Średnia temperatura w styczniu to , a w lipcu to , natomiast średnia roczna to . Miasto jest jednym z najbardziej nasłonecznionych miejsc w Polsce, zwłaszcza w maju i czerwcu, gdy średnie nasłonecznienie wynosi 20,66 MJ/m². Także pod względem wilgotności wykazuje większe wartości, które w miesiącach zimowych wynoszą około 82%, natomiast najmniejsze wartości notuje się w czerwcu – 74%, a także występuje większa liczba dni mglistych. W okresie rocznym największy średni poziom dobowego zachmurzenia występuje w okresie od listopada do lutego, a najniższy – w maju i czerwcu. Upodabnia to Gdynię do warunków występujących w pozostałej, nizinnej części Polski. Pod względem opadów największe są w lipcu – 70 mm, a najmniejsze w marcu – 23 mm. Położenie w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego powoduje, że suma roczna opadu atmosferycznego jest niższa o ok. 100 mm w stosunku do reszty kraju i wynosi 535 mm. Wiatry przeważnie wieją z kierunku zachodniego i południowo-zachodniego, wykazując dużą zmienność kierunku i prędkości, a w okresie wiosennym szczególnie dostrzegalna jest cyrkulacja bryzowa. Ze względu na zróżnicowanie rzeźby terenu i występującego zabudowania wyróżnia się następujące obszary:
mezoklimat Wysoczyzny Gdańskiej,
mezoklimat strefy krawędziowej Wysoczyzny Gdańskiej,
mezoklimat wschodniego fragmentu Pradoliny Kaszubskiej.
Dnia 17 stycznia 1931 roku w Gdyni zanotowano najniższe ciśnienie w Polsce – 960.2 hPa.
Toponimia
Podobnie jak sąsiedni Gdańsk i małopolski Gdów nazwa wywodzi się od prasłowiańskiej podstawy *gъd oznaczającej „mokry, wilgotny, bagienny” i równocześnie „zarośnięty” (, = „mały las”, żupa serbska Gacka, u Konstantyna Porfirogenety w De administrando imperio Gutzeka, łac. Goduscani, żupa chorwacka Gacko zamieszkiwana przez plemię Gadczan, w kronikach frankijskich natio Guduscanorum pod rządami księcia Borny dux Guduscanorum oraz kilka nazw miejscowych w Serbii Gacko [Gъd-ьsko], nazwa rzeki w Słowenii Gacka, chorwacki Gdinj na Hvarze, Dinjiška w Dalmacji, czeska Kdyně, po niem. Gedein).
Nazwa po raz pierwszy pojawia się na piśmie w 1253 roku jako Gdina, w 1570 roku – Gdigna (gn = ń), a potem już zgermanizowane Gdingen. Między XIV a XVI w. dołączono żywotny na pomorzu sufiks -ino, Gdynino w 1365 roku, Gdinino w 1534 roku – być może w związku z wymową kaszubską. Jest to nazwa topograficzna o budowie Gd-ynia, *gъd + przyrostek archaiczny -ynia w znaczeniu lokalizującym miejsce, gdzie ziemia jest mokra, bagienna (porównaj Kcynia, Lutynia, nazwa rzeki Radynia czy chorwackie Gdinj < Gdinja). Znaczenie lokalizujące przyrostka -ynia przybliżają polskie wyrazy pustynia = „miejsce puste, bezleśne”, świątynia, jaskinia etc.
Nazwę miasta noszą lub nosiły następujące statki i okręty:
ORP „Gdynia” – statek wycieczkowy, w przededniu II wojny światowej wcielony do Marynarki Wojennej jako okręt-baza;
ORP „Gdynia” – statek pasażerski, w latach 1939–1941 w Marynarce Wojennej;
ORP „Gdynia” – kuter rakietowy służący w MW w latach 1965–1989;
M/V „Gdynia” – kontenerowiec, własność szczecińskiego armatora Euroafrica. Obecnie jednostka przebudowana na cementowiec pływa pod nazwą M/V Cemisle.
Historia
Podział administracyjny
Gdynia jako jedno z pierwszych miast w Polsce wprowadziła 8 maja 1991 roku do Statutu Miasta podział na dzielnice. 9 grudnia 1992 roku Rada Miasta, wprowadzając zmiany w Statucie, podzieliła niektóre z nich. Na przykład Śródmieście przekształcono w trzy odrębne dzielnice: Śródmieście Centrum, Śródmieście Kamienną Górę oraz Śródmieście Port. W wyniku tych podziałów liczba dzielnic w Gdyni wzrosła z 13 do 24. Kolejne dwie zmiany nastąpiły w 1998 roku: w kwietniu połączono dotychczasowe dzielnice Chylonia i Chylonia Nowa w dzielnicę Chylonia, zaś w grudniu dzielnicę Port, która zajmowała duży obszar, ale była zamieszkana przez niewiele ponad 100 mieszkańców, włączono do dzielnicy Śródmieście. 23 stycznia 2019 roku dzielnice Witomino-Radiostacja i Witomino-Leśniczówka zostały połączone w dzielnicę Witomino, zmniejszając tym liczbę dzielnic z 22 do 21. Obecny kształt dzielnic jest przede wszystkim odzwierciedleniem tradycyjnych podziałów. Z tego powodu pojawiają się duże dysproporcje pomiędzy wielkością dzielnic zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby mieszkańców. Najludniejszą dzielnicę, Chylonię, zamieszkuje 20 717 osób, gdy najmniej liczą sobie Babie Doły, bo zaledwie 2376 mieszkańców. Z kolei największy obszar zajmuje dzielnica Chwarzno-Wiczlino – 25,53 km², która jest ponad 39 razy większa od najmniejszej Kamiennej Góry (0,64 km²).
Administracja i polityka
Prezydentem Gdyni jest Wojciech Szczurek (Samorządność). Wiceprezydentami są Michał Guć, Katarzyna Gruszecka-Spychała, Bartosz Bartoszewicz i Marek Łucyk. Przewodniczącą Rady Miasta jest Joanna Zielińska.
Rada Miasta
Gdynia jest członkiem Komunalnego Związku Gmin „Dolina Redy i Chylonki”. Mieszkańcy Gdyni wybierają parlamentarzystów z okręgów wyborczych z siedzibą komisji wyborczej w Gdyni, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 1.
Konsulaty
Siedziby konsulatów rozmieszczone są głównie w dzielnicy Śródmieście. Należą do nich konsulaty: Królestwa Belgii, Republiki Cypryjskiej, Królestwa Danii, Malty oraz Królestwa Norwegii. Konsulat Malty otwarto w połowie 2012 roku na Placu Kaszubskim (obecnie ul. Wolności 18). Ponadto zs. w Gdyni funkcjonują również konsulaty: Chile, Francji oraz Luksemburga.
Konsulat Honorowy Królestwa Belgii w Gdyni (ul. Śląska 53)
Konsulat Honorowy Republiki Cypryjskiej w Gdyni (ul. Żołnierzy I Armii Wojska Polskiego 35)
Konsulat Honorowy Królestwa Danii w Gdyni (Willa Nadmorska, ul. Legionów 37/3)
Konsulat Honorowy Republiki Finlandii w Gdyni (ul. Morska 59)
Konsulat Honorowy Republiki Malty w Gdyni (ul. Wolności 18)
Konsulat Honorowy Królestwa Norwegii w Gdyni (ul. Śląska 17)
Konsulat Honorowy Republiki Włoskiej w Gdyni (ul. Chopina 4)
Przemysł, gospodarka i finanse
Od początku istnienia Gdynia miała gospodarkę związaną z morzem. W czasach bycia wioską odnosiło się to do istnienia przystani rybackiej na Oksywiu. Gdy nadano osadzie prawa miejskie w 1926 roku na jej terenie istniał już od 6 lat port, który z czasem przejął rolę gospodarczego symbolu miasta. Wówczas był to jedyny liczący się port przeładunkowy i pasażerski w Polsce z uwagi na krótką linię brzegową w okresie międzywojennym oraz niemożność korzystania z portu w Gdańsku. Równocześnie w Gdyni rozwijał się przemysł stoczniowy. Od lat 90. XX w. w Gdyni rozwija się sektor finansowy i oddawane są do użytku biurowce firm z różnych branż. Od 2001 roku w Gdyni funkcjonuje Pomorski Park Naukowo-Technologiczny.
Gospodarka morska
W Gdyni znajduje się 2. pod względem przeładunków port morski w Polsce. Jego specjalizacją są przeładunki kontenerów. Mimo tego uchodzi on za najbardziej wszechstronny z portów na polskim wybrzeżu. Jest również głównym portem pasażerskim Trójmiasta.
Gdynia jest siedzibą wielu firm z branży gospodarki morskiej – stoczni (Stocznia Gdynia S.A., Stocznia Marynarki Wojennej S.A., Stocznia Remontowa „Nauta” S.A.), przedsiębiorstw powiązanych z funkcjonowaniem portu (Bałtycki Terminal Kontenerowy, Balticon Sp. z o.o., Gdynia Container Terminal S.A., HES Gdynia Bulk Terminal Sp. z o.o.), armatorów (Polskie Linie Oceaniczne), agencji żeglugowych, firm brokerskich, transportowych i spedycyjnych (C. Hartwig Gdynia S.A., ATC Cargo S.A., Chipolbrok S.A., Maersk Sp. z o.o. Mirtrans Sp. z o.o.), oraz wielu innych. Od kwietnia 2010 roku siedzibę w Gdyni ma polska spółka DNV – Det Norske Veritas. DNV Academy Gdynia to pierwsze centrum szkoleń w wirtualnej rzeczywistości dla branży morskiej.
Przemysł
W Gdyni siedziby mają zakłady przemysłu spożywczego (w tym przetwórstwa rybnego): Dalmor S.A., Wilbo S.A. Ponadto w mieście siedziby mają firmy z branży budowlanej (AB Inwestor, Allcon S.A., Ekolan S.A., Invest Komfort S.A., Mega S.A., MTM). Branżę elektroniczną reprezentuje producent sprzętu radiowego nadawczo-odbiorczego – Radmor S.A. (kiedyś Zakłady Radiowe Radmor S.A.). Spośród innych inwestorów w Gdyni zaistniał działający w branży telekomunikacyjnej Vector S.A., lokując w mieście swoje zakłady. Od 1997 roku działa także filia szwedzkiego koncernu Dellner Couplers AB, zajmującego się produkcją sprzęgów kolejowych i tramwajowych.
Usługi
W latach 90. XX w. w Gdyni obok istniejącego od początków miasta przemysłu portowo-stoczniowego zaczął się rozwijać sektor finansowy oraz nowoczesnych technologii. Mają tam siedziby spółki prowadzące działalność o charakterze bankowym (do 2014 Nordea Bank S.A., oddziały i filie banku o zasięgu ogólnokrajowym), telekomunikacyjnym i informatycznym (Polkomtel S.A., Prokom Investments, Prokom Software S.A., Thomson Reuters, ). Branżę telewizji kablowej reprezentują Vectra S.A. oraz Multimedia Polska – dwie kolejne firmy, których siedzibą również jest Gdynia.
Handel
W Gdyni znajduje się szereg centrów handlowych: Centrum Handlowe „Riviera” (poprzednia nazwa „Wzgórze”), Centrum Handlowe Kwiatkowskiego, Centrum Handlowe Szperk, Centrum Handlowe Witawa, Centrum Handlowe Batory, Dom Towarowy „Chylonia”, Trójmiejskie Centrum Handlowe „Klif” oraz zespół Miejskich Hal Targowych.
Budżet
Budżet na rok 2007:
dochody: 886 618 337 zł
wydatki: 1 044 051 122 zł
Budżet na rok 2008:
dochody: 884 459 850 zł
wydatki: 1 058 673 004 zł
Budżet na rok 2009:
dochody: 924 958 471 zł
wydatki: 1 103 080 045 zł
Budżet na rok 2010:
dochody: 1 043 458 990 zł
wydatki: 1 148 771 733 zł
Budżet na rok 2011:
dochody: 1 027 957 430 zł
wydatki: 1 109 822 606 zł
Budżet na rok 2012:
dochody: 1 140 886 022 zł
wydatki: 1 200 265 200 zł
Budżet na rok 2013:
dochody: 1 115 550 000 zł
wydatki: 1 252 851 795 zł
Budżet na rok 2014:
dochody: 1 200 003 620 zł
wydatki: 1 209 131 368 zł
Budżet na rok 2015:
dochody: 1 235 868 716 zł
wydatki: 1 246 276 744 zł
Budżet na rok 2016:
dochody: 1 361 861 891 zł
wydatki: 1 305 723 596 zł
Budżet na rok 2017:
dochody: 1 409 717 609 zł
wydatki: 1 454 638 330 zł
Budżet na rok 2018:
dochody: 1 605 977 090 zł
wydatki: 1 612 370 849 zł
Budżet na rok 2019:
dochody: 1 357 732 423 zł
wydatki: 1 395 896 989 zł
Budżet na rok 2022:
dochody: 1 729 209 843 zł
wydatki: 1 933 779 288 zł
Demografia
Według stanu na 30 czerwca 2020 roku w Gdyni mieszkało 245 867 mieszkańców. Gęstość zaludnienia miasta wyniosła więc 1823 osób na km². Na 100 mężczyzn przypadało 111 kobiet. Struktura wiekowa uwidacznia, zgodne z ogólnokrajową tendencją, stopniowe starzenie się ludności miasta – pod koniec 2008 roku ludność w wieku poprodukcyjnym stanowiła 18,8% całkowitej liczby mieszkańców, zaś wartości dla ludności w wieku przedprodukcyjnym oraz produkcyjnym osiągnęły odpowiednio 16,5% i 64,7%. Liczba zawartych związków małżeńskich w 2017 roku wyniosła 1302. Pod koniec grudnia 2013 roku bezrobocie w Gdyni wynosiło 6,4%.
Ulica Chylońska ma najwięcej mieszkańców w całym Trójmieście. W czwartym kwartale 2016 roku liczba osób zameldowanych wynosiła 7046.
Wykres liczby ludności Gdyni na przestrzeni ostatnich 148 lat
Największą populację Gdynia odnotowała w 1998 roku – 253 521 mieszkańców.
0,5% ludności Gdyni (1141 osób w 2011 roku) posługuje się na co dzień językiem kaszubskim.
Według raportu przedstawionego w 2007 roku przez prof. Janusza Czapińskiego na podstawie badań, standard życia w Gdyni był wówczas najwyższy w Polsce.
Wspólnoty religijne
W Gdyni dominuje wyznanie rzymskokatolickie. Jest ponad 30 kościołów katolickich (z których najstarszy – zabytkowy pw. św. Michała Archanioła w Oksywiu – pochodzi z XIII w.), a także polskokatolicki pw. Wniebowzięcia NMP (parafialny). W mieście znajdują się także zbory różnych kościołów protestanckich, zbór Kościoła Nowoapostolskiego oraz 8 zborów Świadków Jehowy korzystających z dwóch Sal Królestwa. Swoją działalnością Gdynię obejmuje także Beit Trójmiasto, postępowa gmina żydowska.
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:
Irwingianizm
Kościół Nowoapostolski w Polsce:
zbór w Gdyni
Judaizm
Związek Postępowych Gmin Żydowskich „Beit Polska”:
Beit Trójmiasto
Katolicyzm
Kościół greckokatolicki:
greckokatolicka placówka duszpasterska w Gdyni podległa parafii św. Bartłomieja i Opieki Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku
Kościół Polskokatolicki w RP:
parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Kościół rzymskokatolicki:
parafia św. Andrzeja Boboli
parafia św. Antoniego Padewskiego
parafia Chrystusa Dobrego Pasterza
parafia Chrystusa Króla
parafia Chrystusa Miłosiernego
parafia Ducha Świętego i św. Katarzyny Aleksandryjskiej
parafia św. Jadwigi Królowej
parafia św. Jana Chrzciciela i św. Alberta Chmielowskiego
parafia św. Józefa
parafia św. Józefa Sebastiana Pelczara
parafia św. Judy Tadeusza
parafia św. Karola Boromeusza
parafia św. Maksymiliana Kolbego
parafia Matki Boskiej Bolesnej
parafia Matki Boskiej Licheńskiej Bolesnej Królowej Polski i św. Jerzego
parafia Matki Boskiej Różańcowej
parafia wojskowa Matki Bożej Częstochowskiej
parafia Matki Bożej Nieustającej Pomocy i św. Piotra Rybaka
parafia św. Michała Archanioła
parafia św. Mikołaja
parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa
parafia Najświętszej Marii Panny Królowej Polski
parafia Niepokalanego Serca Maryi
parafia św. Pawła Apostoła
parafia Podwyższenia Krzyża Świętego i Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny
parafia Przemienienia Pańskiego
parafia Świętej Rodziny
parafia św. Stanisława Kostki
parafia Trójcy Świętej
parafia św. Urszuli Ledóchowskiej
parafia św. Wawrzyńca
Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X:
przeorat Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny
Protestantyzm
Centrum Chrześcijańskie „Nowa Fala”
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP:
zbór w Gdyni
Kościół Boży w Chrystusie:
zbór „Międzynarodowa Boża Armia”
Kościół Boży w Polsce:
Kościół Chrześcijański „Nowe Pokolenie”
Społeczność Chrześcijańska „Pasja”
Kościół Chrystusowy w RP:
Społeczność Chrześcijańska w Gdyni
Kościół Chrześcijan Baptystów w RP:
zbór w Gdyni
Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego:
zbór w Gdyni
Kościół Chrześcijański „Słowo Wiary”:
Kościół Chrześcijański „Słowo Wiary” w Gdyni
Kościół Chrześcijański ZOE:
zbór w Gdyni
Kościół Chrześcijański Shekinah
Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP:
Parafia Ewangelicko-Augsburska Gdańsk-Gdynia-Sopot z siedzibą w Sopocie (przed II wojną światową istniała Polska Parafia Ewangelicko-Augsburska w Gdyni)
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP:
stacja kaznodziejska w Gdyni podległa parafii w Gdańsku
Kościół Zielonoświątkowy w RP:
zbór „Kościół Port”
zbór „Eklezja”
zbór „Koinonia”
Mesjańskie Zbory Boże (Dnia Siódmego):
punkt misyjny w Gdyni
Zrzeszenie Kościołów Chrystusowych:
zbór w Gdyni
Restoracjonizm
Świadkowie Jehowy:
8 zborów korzystających z dwóch Sal Królestwa: Gdynia–Chylonia, Gdynia–Cisowa, Gdynia–Grabówek, Gdynia–Karwiny, Gdynia–Oksywie, Gdynia–Pogórze, Gdynia–Redłowo, Gdynia–Witomino
Cmentarze
Gdynia dysponuje 3 cmentarzami komunalnymi: w Witominie, Kosakowie i Małym Kacku.
Komunikacja
Według projektu „Planu zabudowy gminy Gdynia” (Bebaungsplan der Gemeinde Gdingen) Hermanna z 1913 roku Drogą Oksywską (obecnie ul. Świętojańska) miał jeździć tramwaj konny. Początki komunikacji miejskiej w Gdyni sięgają 1927 roku, kiedy to uruchomiono pierwszą linię autobusową z placu Kaszubskiego na Oksywie. Współcześnie transport miejski organizowany jest przez samorząd, natomiast wykonują go wyłaniane w przetargach spółki komunalne i prywatne. Ponadto w Gdyni znajduje się stacja kolejowa Gdynia Główna, na której zatrzymują się pociągi SKM oraz dalekobieżne. Gdynia jest połączona z Warszawą (przez Sopot i Gdańsk) linią kolejową E65.
Komunikacja morska
Obiekty przystosowane dla jednostek pływających w Gdyni:
port Gdynia
terminal promowy Stena Line
przystań morska „Dalmor”
przystań morska „Żegluga Gdańska”
przystań morska „Marina Gdynia” – Basen Jachtowy im. M. Zaruskiego
przystań morska „Gdynia-Oksywie” przy osiedlu Osada Rybacka
przystań morska „Gdynia-Obłuże” przy osiedlu Kolonia Rybacka
Komunikacja miejska w Gdyni
Kultura
Kina
W Gdyni istnieje 1 multipleks, otwarty w październiku 2013 roku Helios. Przy Gdyńskiej Szkole Filmowej znajduje się również kino pod nazwą Gdyńskie Centrum Filmowe. GCF charakteryzuje się małą ilością reklam przed filmem, tańszymi biletami oraz zróżnicowanym repertuarem, możemy zobaczyć tu zarówno oscarowe hity, jak i filmy alternatywne czy kino niezależne. Pozostałe obiekty w ograniczonym stopniu zajmują się projekcją filmów. Są nimi DKF Żyrafa działająca przy Klubie Filmowym, DKF Pod wiszącą skałą w IX Liceum Ogólnokształcącym w Gdyni, oraz Grom. Historyczne kina, takie jak Goplana czy istniejące od okresu międzywojennego Warszawa zostały zamknięte i przekształcone w budynki pełniące inne funkcje.
Teatry
Teatr Muzyczny im. Danuty Baduszkowej – największy teatr w Gdyni, istnieje od 1958 roku, obiekt dysponuje drugą pod względem wielkości sceną w kraju. Instytucja prowadzona jest wspólnie przez miasto i samorząd województwa pomorskiego. Prócz ramowych spektakli odbywa się w nim corocznie Festiwal Polskich Filmów Fabularnych, Ladies’ Jazz Festival oraz okazjonalnie spektakle Festiwalu Szekspirowskiego.
Teatr Miejski im. Witolda Gombrowicza – funkcjonuje od 1991 roku.
Funkcjonuje przy nim Scena Letnia TM, wystawiająca dla publiczności w lipcu i sierpniu spektakle na plaży w Orłowie.
Scena teatralna przy Centrum Kultury w Gdyni (w lecie sztuki wystawiane są na scenie letniej na plaży w Orłowie).
Grupa teatralna SAM (przy Centrum Kultury w Gdyni).
Grupa teatralna Scena 138 (teatr amatorski).
Teatr Gdynia Główna – scena teatralna na terenie dworca Gdynia Główna, zorganizowana w 2013 roku
Fundacja Teatru Czwarte Miasto (grupa teatralna bez stałej siedziby).
Teatr Portowy – impresariat, spektakle odbywają się w Sali Koncertowej Portu Gdynia.
Teatr Gościnny – impresariat, istnieje przy Klubie Muzycznym „Ucho”.
Galerie
Debiut
Desa
Domek Żeromskiego
Galeria „Tygiel”
Galeria 78
Galeria Engel
Galeria obrazów „Urszula”
Galeria Tiffany
Graffiti
Profile
Salon Sztuki Orientalnej
Strych
Towarzystwo Miłośników Gdyni
Galeria Sojo-Art
Galeria sztuki współczesnej „od czasu do czasu”
Muzea
Akwarium Gdyńskie
Muzeum Emigracji – Otwarte 16 maja 2015 roku podczas „Nocy Muzeów 2015” w budynku byłego „Dworca Morskiego”
Centrum Nauki Experyment
Domek Abrahama
Domek Żeromskiego
Gdyńskie Muzeum Motoryzacji
Izba dydaktyczna Nadleśnictwa Gdańsk
Muzeum Marynarki Wojennej
Muzeum Miasta Gdyni – najmłodszy budynek, muzeum otworzone zostało 16 listopada 2007
Planetarium (obecnie niedostępne dla turystów)
Sala Tradycji Akademii Morskiej
Skansen Rybołówstwa Morskiego
Do Nabrzeża Pomorskiego przycumowane są dwie jednostki pływające, które pełnią funkcje pływających obiektów muzealnych.
Niszczyciel ORP „Błyskawica”, funkcję okrętu muzeum pełni od 1976 roku. Wybudowana w brytyjskiej stoczni jednostka służyła w Marynarce Wojennej RP w latach 1939–1946, powróciła do Polski w 1947 roku i służyła w Marynarce Wojennej do roku 1969. W 1976 roku przycumowała w Gdyni jako pływające muzeum.
Żaglowiec „Dar Pomorza”, funkcję statku muzeum pełni od 1983 roku. W 1929 roku został zakupiony we Francji i pełnił funkcję fregaty szkolnej Szkoły Morskiej w Gdyni.
Biblioteki
Miejska Biblioteka Publiczna
Inne instytucje kultury
Centrum Kultury w Gdyni
Towarzystwo Przyjaciół Gdyni
Film
Od 1986 roku w Gdyni odbywa się Festiwal Polskich Filmów Fabularnych (od 2010 roku, w maju, wcześniejsze edycje miały miejsce we wrześniu). Podczas festiwalu w Teatrze Muzycznym wyświetlane są filmy fabularne produkcji polskiej, a najlepszym z nich przyznawane są Złote Lwy. W mieście działa Gdyńska Szkoła Filmowa, która w 2015 roku weszła w skład Gdyńskiego Centrum Filmowego usytuowanego w Kompleksie Forum Kultury.
Pomorskie Warsztaty Filmowe (organizowane przez Pomorską Fundację Filmową w Gdyni).
Muzyka i taniec
W Gdyni organizuje się festiwale muzyki popularnej, jak i muzyki poważnej.
muzyka poważna: Gdynia Classica Nova (dawniej Festiwal Muzyki Sakralnej), Koncerty Muzyki Promenadowej (na Kamiennej Górze)
muzyka dawna: Festiwal Anima Musica
W 2012 roku zorganizowano też Gdyński Weekend z Muzyką Dawną
blues i muzyka jazzowa: Ogólnopolski Przegląd Młodych Zespołów Jazzowych i Bluesowych Gdyńskiego Sax Clubu, Gdynia Blues Festival, Ladies’Jazz Festival
muzyka świata:
Od 2005 roku w mieście odbywa się też festiwal muzyki tradycyjnej i etnicznej Globaltica, na którym koncertowali już m.in. Sinéad O’Connor, Cesária Évora, Diana Krall, Goran Bregović czy Seal.
W dniach 19–21 maja 2006 roku w Gdyni gościł Festiwal Kultury Afrobrazylijskiej, na którym zaprezentowano m.in. pokaz capoeiry.
muzyka popularna (szeroko rozumiana): miasto jest gospodarzem Open’er Festival, jednego z największych corocznie organizowanych festiwali w Europie. Występują na nim twórcy muzyki elektronicznej, rocka oraz hip-hopu.
Sztuki wizualne
Do gdyńskich festiwali z zakresu szeroko rozumianych sztuk wizualnych zaliczyć można festiwal form multimedialnych Transvizualia oraz plenerowy festiwal rytmu i ognia Frog.
Literatura i pokrewne
Od 2006 roku wręczana jest Nagroda Literacka Gdynia, z którą związane są także imprezy cykliczne: festiwal literacki „Literaturomanie” oraz Jesienne Spotkania z Laureatami. Nagroda w formie pamiątkowych statuetek (Kostek Literackich) przyznawana jest autorom najlepszych książek z dziedziny prozy, poezji i eseistyki.
Ogólnopolski Konkurs Recytatorski.
Imprezy masowe i plenerowe
Do większych imprez kulturalnych, które odbywają się co roku, należy zaliczyć CudaWianki – cykl wydarzeń, tj. koncerty, parady i happeningi, które inaugurują sezon letni w Gdyni.
Media
W Gdyni wydawane są tytuły prasowe związane z tematyką morską („Bandera”, Namiary na Morze i Handel, Przegląd Hydrograficzny) oraz lokalne gazety – Dziennik Bałtycki (dodatek lokalny) oraz Nasze Miasto. Siedziby mają dwaj operatorzy telewizji kablowej – Vectra oraz Multimedia Polska i należąca do tej spółki telewizja Tele-Top. O istotnych gdyńskich wydarzeniach na bieżąco informuje telewizja regionalna Pomorska.TV. W przeszłości z Gdyni nadawały również dwie lokalne rozgłośnie radiowe: Eska Nord i Radio Hello.
Od listopada 2009 roku w Gdyni ukazuje się „Bliza” – gdyński kwartalnik artystyczny, którego redaktorem naczelnym jest pisarz Paweł Huelle.
Od listopada 2014 roku w Gdyni ponownie reaktywowano tygodnik miejski „Kurier Gdyński”, wydawany przez wydawnictwo Polskapresse.
Od kwietnia 2017 roku w Gdyni ponownie reaktywowano rozgłośnie radiową „Gdynia Radio”, aktualnie działa ona na zasadzie radia internetowego.
Ochrona zdrowia
Szpitale publiczne
Szpital Morski im. PCK
Szpital Św. Wincentego a Paulo (d. Szpital Miejski im. J. Brudzińskiego)
Uniwersyteckie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej
Edukacja
W Gdyni istnieje 46 przedszkoli, 41 szkół podstawowych, 19 liceów, 25 techników, 10 szkół branżowych I stopnia oraz 52 szkoły o charakterze policealnym. Wśród tej ostatniej kategorii jest 8 szkół wyższych.
Organizacje pozarządowe
Fundacja Gospodarcza powstała w 1990 roku. Jako jedna z pierwszych organizacji pozarządowych w Polsce rozpoczęła działalność na rzecz wspierania przedsiębiorczości, podnoszenia kwalifikacji zawodowych pracowników, przeciwdziałania bezrobociu. Obecnie Fundacja prowadzi głównie działalność szkoleniową, m.in. kursy spawania i egzaminy na uprawnienia PRS Polski Rejestr Statków i DNV Det Norske Veritas. Jest też operatorem Pomorskiego Miasteczka Zawodów.
Integrowaniem i koordynowaniem współpracy Gdyni z organizacjami pozarządowymi, szeroko rozumianą animacją społeczną oraz promowaniem działań NGO’sów zajmuje się powołane w 1996 roku Gdyńskie Centrum Organizacji Pozarządowych. W jego ramach realizowany jest m.in. projekt „DOKI – gdyński inkubator aktywności”, mający na celu zachęcenie młodych gdynian do wolontariatu i większej aktywności w przestrzeni miejskiej, kampania społeczna „1% Mały procent, wielka sprawa”, mająca na celu promocję przekazywania 1% podatku na gdyńskie organizacje pożytku publicznego oraz Gdyńskie Warsztaty Podróżnicze „Szerokie Horyzonty”.
Szkoły wyższe
Największymi państwowymi uczelniami w mieście są Akademia Marynarki Wojennej oraz Uniwersytet Morski, które związane są z nadmorskim charakterem Gdyni. Pierwsza z nich została zlokalizowana na Oksywiu w 1946 roku decyzją marsz. Polski Michała Rola-Żymierskiego. Podlega Ministrowi Obrony Narodowej, kształci oficerów i podchorążych oraz osoby cywilne. Druga, która została przeniesiona w 1930 roku z Tczewa do Gdyni, edukuje przyszłych oficerów marynarki handlowej oraz specjalistów związanych z gospodarką morską. Ponadto w Śródmieściu znajdują się dwa wydziały Uniwersytetu Gdańskiego: Wydział Biologii oraz Wydział Oceanografii i Geografii. Rozbudowa ich siedziby, mieszczącej się w jednym budynku, została ukończona w 2004 roku.
W Gdyni funkcjonują też uczelnie prywatne, takie jak Pomorska Wyższa Szkoła Humanistyczna, Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego, Wyższa Szkoła Komunikacji Społecznej, Wyższa Szkoła Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych i Politycznych oraz Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku Wydział Ekonomii i Zarządzania w Gdyni.
W styczniu 2010 roku z inicjatywy środowiska filmowego w mieście powstała też Gdyńska Szkoła Filmowa. Jej program nauczania obejmuje zarówno zajęcia z filmu fabularnego, jak i filmu dokumentalnego, prowadzone szczególnie pod kątem nauczania reżyserii i sztuki operatorskiej filmu.
Turystyka
Gdynia posiada rozległe nadmorskie tereny spacerowe. Zalicza się do nich Molo Południowe, będące przedłużeniem Skweru Kościuszki – cumują tam jednostki muzealne – niszczyciel „ORP Błyskawica” oraz żaglowiec „Dar Pomorza”. Na Molu Południowym znajduje się także Akwarium Gdyńskie, a do Helu, Gdańska, Sopotu i Królewca pływają z niego statki białej floty. W gdyńskiej marinie prowadzone są szkolenia żeglarskie, można także czarterować jachty. Trasy spacerowe mieszkańców to Bulwar Nadmorski oraz kilka kilometrów piaszczystych plaż, które ciągną się do Sopotu i dalej do Gdańska. Dostępny jest również port – przy Nabrzeżu Francuskim, gdzie stawały polskie transatlantyki, w sezonie cumują duże wycieczkowce. Okolice Kapitanatu Portu są dostępne dla każdego. Z Nabrzeża Pilotowego można obserwować wchodzące i wychodzące statki oraz rzucić okiem na port wojenny Gdynia. Panoramę miasta podziwiać można z Kamiennej Góry, willowo-parkowej dzielnicy Gdyni. W północnej części miasta – w dzielnicy Babie Doły, ok. 300 m. od brzegu, znajdują się ruiny niemieckiej torpedowni (druga torpedownia na Oksywiu należy do Marynarki Wojennej). Gdynia jest skomunikowana z resztą Trójmiasta – kolejką SKM z Gdyni Głównej jedzie się do Sopotu 14 minut, a do Gdańska 35 minut. Jako jedno z 4 polskich miast posiada sieć trolejbusową. W 2013 roku przy ul. Świętojańskiej kosztem 8 mln zł powstał infobox – budynek składający się z 3 kontenerów, z makietą miasta o rozmiarach 8 × 4 m, miejscem zabaw dla dzieci, centrum informacji kulturalnej oraz 22-metrową wieżą widokową z panoramiczną windą.
W Gdyni nad morzem wyznaczono 4 strzeżone letnie kąpieliska: Gdynia Śródmieście, Gdynia Redłowo, Gdynia Orłowo, Gdynia Babie Doły.
W administracyjnych granicach Gdyni, jak i wokół miasta znajdują się lasy i tereny zielone oraz pagórkowaty krajobraz, będący pozostałością polodowcowej pradoliny.
Hotele
Baza hotelowa miasta Gdyni w 2015 roku składała się z 2 obiektów czterogwiazdkowych (Hotel Courtyard by Marriott, Hotel Nadmorski), 7 obiektów trzygwiazdkowych (Hotel Kuracyjny, Hotel Willa Lubicz, Hotel Mercure Gdynia, Hotel Blick, Hotel Hotton, Hotel Neptun, Hotel Różany Gaj), 4 obiektów dwugwiazdkowych (Hotel Antares, Hotel Dom Marynarza, Hotel Morski, Hotel Witomino) oraz obiektów nieskategoryzowanych (Quadrille Conference&SPA, Dworek Mitro, Villa Gdynia itp.).
Szlaki
Szlak Trójmiejski (45,9 km): Gdynia Dworzec PKP – Gdańsk Dworzec PKP
Szlak Wejherowski (55 km): Sopot Kamienny Potok SKM – Wejherowo Dworzec PKP
Szlak Zagórskiej Strugi (56 km): Gdynia Wzgórze Św. Maksymiliana SKM – Wejherowo Dworzec PKP
Szlak Źródło Marii (10,5 km): Gdynia Wielki Kack – Gdańsk Osowa PKP
Szlak Kępy Redłowskiej (12,6 km): Gdynia Skwer Kościuszki – Gdynia Mały Kack
Ścieżki rowerowe
Ścieżki na terenach leśnych
Bernadowo – Mały Kack (4,8 km)
Bernadowo – Orłowo (4,5 km)
Chwarzno – Działki Leśne (3,4 km)
Chylonia – skrzyżowanie leśnych tras nr 6 i 7 (3,6 km)
Dąbrowa – Chwarzno (2,9 km)
Demptowo – Chwarzno (3,1 km)
Gołębiewo – plaża Gdynia (5,6 km)
Karwiny – Obwodnica Trójmiasta (4,2 km)
Osowa – Źródło Marii (4,4 km)
Polanka Redłowska – Orłowo (3,4 km)
Pustki Cisowskie – Cisowa (4,4 km)
Wiczlino – Chwarzno (2,6 km)
Wielki Kack – Dąbrowa (8,7 km)
Wielki Kack – Osowa (4,4 km)
Wielki Kack – Witomino-Leśniczówka (3,1 km)
Witomino – Chwarzno (3,7 km)
Witomino – Demptowo (3,6 km)
Łącznie: 70,4 km
Ścieżki komunikacyjne
Al. Piłsudskiego (0,6 km)
Al. Zwycięstwa (3,6 km)
Bulwar Nadmorski im. Feliksa Nowowiejskiego (1,5 km)
ul. Chwarznieńska (0,38 km)
ul. Dickmana (1,6 km)
ul. Kielecka (1,6 km)
ul. Morska (8,8 km)
ul. Śląska (1,3 km)
ul. Wiczlińska (0,5 km)
ul. Wielkopolska – ul. Chwaszczyńska (3,8 km)
ul. Władysława IV (0,9 km)
ul. Zielona (2,6 km)
Łącznie: 27,18 km
Spotkania podróżników
Od 1999 roku na początku wiosny odbywają się Ogólnopolskie Spotkania Podróżników, Żeglarzy i Alpinistów – Kolosy.
Przyroda
Park krajobrazowy i rezerwaty
Trójmiejski Park Krajobrazowy: Został utworzony w 1979 roku. Jego ogólna powierzchnia wynosi 20 104 ha. Park obejmuje część wysoczyzny morenowej wraz z jej strefą krawędziową, w obrębie której występują liczne rozcięcia erozyjne z bardzo atrakcyjnymi geomorfologicznie i krajobrazowo dolinami. Występującymi najczęściej zbiorowiskami roślinności są fitocenozy lasów bukowo-dębowych, bukowych i grądowych, w dnach rozcięć spotyka się lasy łęgowe olszowo – jesionowe. Na terenie Parku w granicach administracyjnych Gdyni znajdują się trzy rezerwaty przyrody i kilkanaście pomników przyrody. Położenie Parku i nagromadzenie w nim obiektów przyrodniczych czyni go jednym z najbardziej interesujących rejonów dla badań przyrodniczych i ochrony środowiska.
Rezerwat Kępa Redłowska: Stanowi utworzony w 1938 roku rezerwat krajobrazowy o powierzchni 118,16 ha. Położony w granicach administracyjnych Gdyni, między Orłowem a Kamienną Górą. Celem ochrony jest zachowanie naturalnych lasów bukowych oraz stanowisk jarzęba szwedzkiego i rokitnika zwyczajnego. Rezerwat daje możliwość obserwacji panoramy Gdyni oraz procesów abrazji morskiej. Jest to pierwszy rezerwat utworzony w województwie gdańskim i jeden z najstarszych w Polsce.
Rezerwat przyrody Kacze Łęgi: Jest to rezerwat leśno – florystyczny o powierzchni 8,97 ha utworzony w 1983 roku, leżący w dolinie rzeki Kaczej. Obejmuje odcinek potoku z niewielkim dopływem oraz dobrze zachowany fragment lasu łęgowego z okazałym drzewostanem i wieloma drzewami pomnikowymi. Rezerwat chroni pozostałość dawnej szaty roślinnej dolin rzecznych (łęg wiązowy) w formie typowej dla roślinności dna dolin niewielkich rzek.
Rezerwat przyrody Cisowa: Rezerwat leśny o powierzchni 24,76 ha, utworzony w 1983 roku w celu zachowania fragmentów buczyny i łęgu jesionowo – olszowego oraz stanowisk roślin chronionych i rzadkich.
Klify
Strukturami przyrodniczymi występującymi tylko w strefie nadmorskiej, a także najbardziej naturalnymi miejscami pierwotnymi są klify. Warunki siedliskowe spowodowały wykształcenie fitocenoz z wieloma gatunkami roślin rzadkich i chronionych. Klify aktywne, w szczególności Klif Orłowski, stanowią naoczne źródło wiedzy geologicznej. Zarówno klify aktywne, jak i martwe mają walory krajobrazowe, co może je kwalifikować do ochrony także jako zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Klif Redłowski ma wysokość 60 m.
Miasto – ogród Kamienna Góra
Zespół obejmuje obszar Kamiennej Góry, na który składają się park „Kamienna Góra”, skarpy klifów od strony Zatoki oraz dzielnica domów jednorodzinnych – rezydencji pochodzących głównie z okresu międzywojennego. Na terenach zielonych występują fragmenty naturalnych drzewostanów porastających klify i niektóre fragmenty zboczy. Wśród drzew dominują buki, klony, często spotyka się dęby, czereśnie, jarzębiny i graby. Licznie występują drzewa i krzewy gatunków i odmian ozdobnych, np. klon jesionolistny, cypryśniki, żywotniki, cisy i jałowce. Wśród terenów zielonych duże obszary zajmują skwery i zieleńce. Ten fragment Gdyni zaliczany jest do dobrze zagospodarowanych.
Zespół dworsko-parkowy
Znajduje się przy ul. Folwarcznej 2 w Orłowie. Drzewostan tworzą w nim głównie drzewa rodzime jak: buki, klony, graby, olsze, wierzby, cisy i topole, a z gatunków obcych występują między innymi kasztanowce, daglezje i grochodrzewy. Na jego terenie znajdują się dwa pomniki przyrody (kasztanowce) oraz wiele drzew o rozmiarach drzew pomnikowych (np. buk o średnicy 135 cm.).
Zespół dworsko-parkowy Kolibki
Umiejscowiony jest przy al. Zwycięstwa 291 (Orłowo – Kolibki). W skład jego wchodzą – zespół budynków i tzw. „Park Marysieńki”. Obecnie jest tam szkółka jeździecka. Wśród drzew występujących na tym terenie dominują gatunki rodzimego pochodzenia (klon zwyczajny, buk zwyczajny, dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, klon, jawor) z niewielką domieszką drzew obcych (np. kasztanowiec). We wschodniej części parku występuje także bardzo stary jesion wyniosły, mający rozmiary drzewa pomnikowego (średnica 173 cm).
Skwer Plymouth
Położony jest u zbiegu Ulicy Świętojańskiej i Alei Piłsudskiego, naprzeciwko gmachu Urzędu Miasta. Nazwę zawdzięcza jednemu z siostrzanych miast – brytyjskiemu Plymouth. W nawiązaniu do nazwy skweru w jego krajobraz wkomponowane zostały żonkile sprowadzone z Anglii oraz charakterystyczna brytyjska budka telefoniczna. W rejonie skweru przewidywano niegdyś nową lokalizację Urzędu Miasta.
Park Rady Europy
Jest to obszar zieleni położony między Teatrem Muzycznym a Skwerem Kościuszki, nieopodal Hotelu Gdynia. Łączy on miasto z Bulwarem Nadmorskim i miejską plażą. W okresie międzywojennym miejsce to przewidziane zostało pod urządzenie reprezentacyjnego placu publicznego Forum Morskie, który otaczać miały obiekty użyteczności publicznej. Forum to miało stanowić centralne miejsce Dzielnicy Reprezentacyjnej. Po II wojnie światowej kontynuowano prace nad koncepcją Forum Morskiego organizując m.in. konkursy architektoniczne w latach 1946, 1956 i 1963. W roku 1961 urządzono alejki parkowe, posadzono drzewa i krzewy, a w roku 1997 uchwałą Rady Miasta Gdyni teren ten otrzymał nazwę „Park Rady Europy”. W roku 2007 ogłoszony został ostatni konkurs architektoniczny, a planowanej inwestycji władze miasta nadały nazwę „Forum Kultury”. W związku z tym, że reprezentacyjny plac publiczny nigdy nie powstał, Park Rady Europy został zwrócony w 2019 roku następcom byłych właścicielek.
Architektura
Gdynia jako miasto powstałe dopiero w okresie międzywojennym jest pozbawiona stylów architektonicznych cechujących starsze miasta. Zbudowana w stylu modernizmu była nazywana białym miastem. W czasie działań wojennych zabudowa nie uległa poważniejszym zniszczeniom, dzięki czemu zachowało się historyczne Śródmieście. W latach 70. i 80. XX w. zaczęły się pojawiać budynki z wielkiej płyty. Na obszarze Gdyni znajduje się również kilka wieżowców, m.in. zespół Sea Towers.
Bezpieczeństwo
Przestępczość
W okresie od stycznia do września 2007 roku zarejestrowano w Gdyni 6145 przestępstw, o 859 przestępstw (tj. o 12,3%) mniej niż w 2006 roku, co wskazuje na poprawę stanu bezpieczeństwa w Gdyni. W dalszym ciągu utrzymuje się korzystna tendencja, według której Gdynia jest najbezpieczniejszym z miast wchodzących w skład Trójmiasta. Wskaźnik wykrywalności przestępstw był niższy od średniej wojewódzkiej, wyniósł 50,3%. Najwyższy udział (85,7%) wśród stwierdzonych przestępstw miały trudne do wykrycia przestępstwa kryminalne, których wykrywalność wyniosła 50,8%. W okresie od stycznia do września 2007 roku stwierdzono 103 kradzieży samochodów osobowych, tj. mniej o 137 (o 57,1%) od dokonanych w 2006 roku. Osobny problem stanowią wypadki drogowe z ofiarami w ludziach (48) w rejonie gdyńskim – ich liczba była o 6 wyższa w porównaniu do I kwartału 2006 roku. W wypadkach poszkodowanych zostało 61 osób, w tym dwie zginęły na miejscu wypadku.
Wojsko
W mieście funkcjonują jednostki związane z Marynarką Wojenną i jednostkami pomocniczymi oraz przynależące do Wojsk Specjalnych i Sił Powietrznych. Port wojenny Gdynia stanowi jedną z baz morskich NATO. Stacjonujące w nim okręty biorą udział w organizowanych corocznie manewrach głównie na obszarze Morza Bałtyckiego.
Sport
W Gdyni funkcjonują sekcje i kluby sportowe reprezentujące różne dyscypliny sportu – od piłki nożnej, przez koszykówkę, na żeglarstwie skończywszy. Dla mieszkańców oddano też do użytku kilka basenów. Jeden działa przy Uniwersytecie Morskim, 4 udostępniono na terenie placówek edukacyjnych, a 2 pozostałe istnieją samodzielnie.
Kluby sportowe
Gdynia jest reprezentowana przez kilka klubów piłkarskich, do najstarszych należą Arka Gdynia (Puchar Polski w 1979 i 2017 roku) oraz Bałtyk Gdynia. Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej „Nauta Gdynia” to klub piłkarski założony w 1983, występujący dawniej w niższych ligach piłkarskich okręgu gdańskiego. Inne istniejące kluby to Klub Piłkarski Gdynia oraz Pomorzanin Gdynia.
W mieście działa klub rugby RC Arka Gdynia, który zdobył Puchar Europy Regionów w 2005 roku. Z Gdynią związana jest drużyna koszykarska Arki Gdynia, która występuje w PLKK i od 1999 roku w Eurolidze kobiet. W latach 2000–2007 istniała też męska drużyna koszykówki Viking Gdynia. Z przyczyn finansowych jej działalność została zamknięta 11 października. Od sezonu 2009/2010 Gdynię reprezentuje drużyna Asseco Arki Gdynia, która przeniosła swoją siedzibę z Sopotu. Piłka ręczna jest reprezentowana przez męski zespół Arki Gdynia. Do roku 2018 w PGNiG Superlidze Kobiet występowały piłkarki ręczne Arka Gdynia. Decyzją Komisarza Rozgrywek ZPRP, 8 listopada 2018 roku, drużyna została oficjalnie skreślona z tych rozgrywek.
Uczniowski Klub Sportowy Morświn powstał w celu popularyzowania łucznictwa wśród dzieci, młodzieży i dorosłych. Lekkoatletyką zajmuje się Klub Sportowy Zorza. Prowadzi on szkolenia w konkurencjach biegowych od 400 m i finansuje go budżet gminy Gdynia. Lekkoatletyka jest również domeną Klubu Lekkoatletycznego Gdynia. Jego członkowie biorą udział w zawodach o zasięgu wojewódzkim, krajowym, jak i międzynarodowym. Klub Sportowy Złoty Tur zrzesza zawodników trenujących siłowanie na rękę. Miłośnicy paralotniarstwa mogą zrzeszać się od 2002 roku w Glide Club Gdynia. Klub prowadzi działalność w Gdyni i w okolicach (również na Kaszubach). Treningiem judo trudni się Uczniowski Klub Sportowy Viking. Do innych klubów, które również zajmują się judo i których zawodnicy biorą udział w zawodach należą Galeon Gdynia, UKS Viking, Opty Gdynia, Cisowa Gdynia oraz Akademia Judo. Ticada wprowadza w tajniki profesjonalnego nurkowania i aktywnych form turystyki. Prócz szkoleniem nurków zajęła się dodatkowo szkoleniem ratowniczym, strzeleckim oraz prowadzeniem sklepu ze specjalistycznym sprzętem.
Do działalności sportowej należy Gdyńskie Centrum Sportu (dawny GOSiR-Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji). Dysponuje on kilkoma obiektami do gry, w tym Stadionem Miejskim do gry w piłkę nożną (z którego korzystają m.in. piłkarze nożni Arki Gdynia) i stadionem rugby. Na przyległej działce znajduje się będąca własnością Urzędu Miasta Gdyni Gdynia Arena.
Ulokowanie Gdyni nad morzem przyczyniło do pojawienia się klubów żeglarskich, jak Jacht Klub Morski „Gryf” i Yacht Klub Polski. Oba kluby mają przedwojenną tradycję – pierwszy istnieje od 1928 roku, a drugi powstał w 1924 roku. YKP Gdynia funkcjonował pierwotnie w Warszawie i jego pierwszym komandorem był gen. Mariusz Zaruski.
Przy Marynarce Wojennej, ale poza strukturą Wojska Polskiego, działa Flota Gdynia. Podzielony jest na sekcje – od podnoszenia ciężarów po tenis ziemny.
W Gdyni istnieją również kluby hokejowe GKH Gdynia i HUKS Niedźwiadki. Nieoficjalną datą powstania tego pierwszego klubu jest 23 grudnia 2001 roku. Tego dnia otwarto pierwsze sztuczne lodowisko w Gdyni. Nie miało ono pełnego wymiaru, pozwoliło jednak na pierwsze treningi gdyńskiej drużyny. GKH Gdynia uczestniczy w trójmiejskiej amatorskiej lidze hokejowej od samego początku, czyli od roku 2005. Największym sukcesem gdyńskiej drużyny było wicemistrzostwo ligi w sezonie 2007/2008.
Nieistniejące kluby sportowe
Grom Gdynia – klub wielosekcyjny, wicemistrz Polski w siatkówce kobiet, mistrz A klasy w piłce nożnej. Przejęty w 1949 roku przez Gedanię Gdańsk.
Cykliczne imprezy sportowe
Herbalife Triathlon Gdynia
W latach 2014 i 2019 odbyły się zawody RedBull Air Race.
Gdynia w kulturze
W 1927 roku w Gdyni, Gdańsku i Pucku nakręcono film sensacyjny Zew morza w reż. Henryka Szary. Ten pierwszy polski film sensacyjny i pierwszy nagrany na morzu został zrekonstruowany cyfrowo w 2013 roku.
W powieści Operacja Piorun pióra Iana Fleminga Gdynia jest miejscem narodzin Ernsta Stavro Blofelda, szefa organizacji WIDMO (SPECTRE), jednego z najgroźniejszych przeciwników Jamesa Bonda. Miało to miejsce w 1908 roku (kiedy tak naprawdę, miasto jeszcze nie istniało).
Gdynia jest miejscem akcji filmu kryminalnego Ostatni kurs.
W Gdyni rozgrywa się akcja odcinka serialu 07 zgłoś się pt. Dlaczego pan zabił moją mamę?
O powstaniu Gdyni jest film fabularny Miasto z morza.
Losy Gdyni od założenia aż po wojnę opisuje trylogia Tak Trzymać!.
Gdynia na planszy Monopoly Świat – jesienią 2008 roku. Gdynia jako pierwsze miasto polskie znalazła się na planszy Monopoly.
Miasta partnerskie
Gdynia utrzymuje kontakty partnerskie z następującymi miastami:
Sąsiednie gminy
Gdańsk, Kosakowo, Rumia, Sopot, Szemud, Wejherowo, Żukowo
Zobacz też
Historia Gdyni
Obrona Gdyni
Bitwa o Kępę Oksywską
Bulwar Nadmorski im. Feliksa Nowowiejskiego
Dzielnice Gdyni
Honorowy Obywatel Gdyni
Molo Południowe
Pomniki w Gdyni
Port Gdynia
Skwer Kościuszki w Gdyni
Zabytki Gdyni
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona internetowa Gdyni
Historia Żydów w Gdyni na portalu Wirtualny Sztetl
Gdynia na starych i nowych fotografiach
Gdynia przed 1939 na zdjęciach NAC
Gdynia Portem Polskich Transatlantykow
Miasta na prawach powiatu
Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Miasta w województwie pomorskim
Wsie klasztoru kartuzów w Kartuzach (województwo pomorskie)
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku |
1933 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gmerk | Gmerk | Gmerk (z niem. Gemerk) – znak osobisty i rodzinny umieszczany na pieczęciach, przedmiotach użytkowych, wyrobach i różnych budowlach, najczęściej jako sygnatura autora dzieła. Niekiedy przyjmowały kształt stylizowanych kresek bądź symbolów przedmiotów. Pierwotnie znak garncarski czy kamieniarski, którym rzemieślnicy oznaczali wykonane przez siebie elementy.
W starożytnej Grecji umieszczano go na kamiennych elementach budowli, prawdopodobnie celem ułatwienia montażu. Od połowy XII wieku były stosowane przez warsztaty budowlane. Poddany procesowi heraldyzacji, czyli umieszczony na tarczy herbowej, stał się herbem mieszczańskim (od herbu szlacheckiego różni się brakiem korony rangowej i typem hełmu), choć zdarzają się wyjątki od tej zasady. Zdarzało się, że herb mieszczański zawierający gmerk przez nobilitację stawał się herbem szlacheckim. Na ziemiach polskich pojawił się w XV wieku. Zaprzestano go stosować w XVIII wieku.
Umieszczano go na tłokach pieczętnych, sygnetach i przedmiotach rzemieślniczych. Często odznaczane były na przedmiotach wytwarzanych przez mieszczanina. Gmerki jako znaki własnościowe wykorzystywane były m.in. przez ludy pasterskie, bartników czy rybaków. Kształt gmerków był niekiedy dziedziczny w linii prostej.
Przypisy
Bibliografia
Herb
Detale architektoniczne
Rzemiosło |
1934 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gruszczyce | Gruszczyce | Gruszczyce – wieś w Polsce, położona w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim, w gminie Błaszki.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gruszczyce. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa sieradzkiego.
W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Gruszczyce.
Integralne część wsi
Historia
Gruszyce pojawiły się w źródłach pisanych w 1392 r., kiedy to wspomniano Zawiszę – dziedzica Gruszczyc. Gruszczyce od XII do XVII w. stanowiły ośrodek dużego klucza majątkowego rodziny Gruszczyńskich herbu Poraj. Majątek Gruszczyńskich na terenie województwa sieradzkiego składał się z ponad 10 wsi, a także licznych dzierżaw królewszczyzn. W rękach Gruszczyńskich majątek pozostawał zapewne do poł. XVIII w.
Ród Gruszczyńskich h. Poraj odegrał ważną rolę w życiu politycznym Rzeczypospolitej, zwłaszcza w XV i XVI w. Syn chorążego sieradzkiego Jana z Gruszczyc – również Jan Gruszczyński (1405–1473) był abp. gnieźnieńskim i kanclerzem wielkim koronnym. Dzisiaj po dawnej rezydencji Gruszczyńskich, niegdyś obronnym gródku, pozostał tylko kopiec wśród łąk. Po Gruszczyńskich rezydowali tutaj: Świętosław Zajączek h. Świnka, Sokołowscy, Bartochowscy, Korzenieccy, Radoszewscy i Grodziccy, z których Filip, pozbawiony majątku, został zesłany na Sybir, ponieważ jako uczestnik powstania listopadowego pomagał po upadku powstania uczestnikom wyprawy płk Józefa Zaliwskiego do Królestwa Polskiego. Skonfiskowany majątek Filipa wykupiła na licytacji jego siostra i odsprzedała Wilhelmowi Neugebauerowi. Jego syn Rudolf na początku powstania styczniowego zorganizował w swoim dworze spotkanie ziemian, w którym uczestniczył płk Bronisław Rudzki. O tym spotkaniu doniósł Rosjanom szlachcic Bogatko z Morawek. Dwór został otoczony, a płk B. Rudzki popełnił samobójstwo. Ostatnimi właścicielami Gruszczyc byli Paciorkowscy i Stefańscy.
Zabytki
We wsi znajduje się drewniany kościół pw. św. Stanisława z 1750 r. Budowla o konstrukcji zrębowej, oszalowana. Na belce tęczowej krucyfiks barokowy z XVII w. Ołtarz główny późnobarokowy o dekoracji rokokowej. Dwa ołtarze boczne rokokowe. Drzwi do zakrystii z pierwotnym zamkiem i okuciami. Na cmentarzu (po lewej str. alejki) grób płk. Bronisława Rudzkiego, wojskowego naczelnika powstania styczniowego w województwie kaliskim. Na miejscu dawnego dworu stoi szkoła. W podworskim parku pomniki przyrody. Przez wieś wiedzie szlak pieszy „Powstańców 1863 r.” Na skraju dawnego parku znajduje się także grodzisko stożkowate, z okresu II poł. XIV-I ćwierci XVI w.
Na cmentarzu grób pułkownika Bronisława Rudzkiego, wojskowego naczelnika powstania styczniowego 1863 r. w województwie kaliskim.
Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisany jest obiekt:
kościół parafialny pw. św. Stanisława, drewniany, 1790, nr rej.: 813 z 28.12.1967 oraz 17/A z 31.08.1994
Turystyka
Przez wieś prowadzi czerwony szlak „Powstańców 1863 r.” długości 52 km z Warty do Gruszczyc.
Przypisy
Linki zewnętrzne |
1937 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gairaigo | Gairaigo | – słowa w języku japońskim, pochodzenia obcego, innego niż chiński, głównie z angielskiego.
Do kategorii gairaigo nie zalicza się zapożyczeń z klasycznego języka chińskiego (kango) oraz wyrazów utworzonych w Japonii z morfemów chińskich (wasei-kango). Zapożyczenia ze współczesnej chińszczyzny również traktowane są jak gairaigo.
Wyrazy te zapisuje się fonetycznym pismem sylabariusza katakana.
Przykłady:
Współczesny język japoński posiada wiele zapożyczeń. Słowniki podają około 30 tys. haseł tego typu
Zobacz też
Przypisy
Język japoński |
1938 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Geografia%20rolnictwa | Geografia rolnictwa | Geografia rolnictwa – dział geografii społeczno-ekonomicznej zajmujący się badaniem wzajemnych relacji między rolnictwem a środowiskiem geograficznym; bada również w szerszym znaczeniu przestrzenne rozmieszczenie produkcji roślinnej i zwierzęcej na świecie. Opisuje i analizuje uprawę roślin, hodowlę zwierząt w różnych przestrzeniach geograficznych.
Podmiot i zakres geografii rolnictwa
Geografia rolnictwa jest działem geografii zajmującym się badaniem relacji pomiędzy rolnictwem a środowiskiem geograficznym. Dodatkowo analizuje rolnictwo pod względem przestrzennym. Podobnie jak inne nauki geograficzne bada genezę, przyczyny oraz sposoby kształtowania się układów zjawisk zarówno na obszarze całej Ziemi, jak i lokalnie.
Geografia rolnictwa ze względu na specyfikę rolnictwa bada głównie:
położenie geograficzno-ekonomiczne
rzeźbę terenu
agroklimat
warunki wodne
gleby (bonitacja i uwarunkowania rolnicze)
bonitacje środowiska pod względem rolniczym
cechy społeczno-własnościowe ziemi
cechy organizacyjno-techniczne (np. mechanizacja, kolektywizacja)
cechy produkcyjne (np. uprawy)
Przedmiotem zainteresowania geografii rolniczej przeważnie nie są niespełniające definicji rolnictwa działalności takie jak zbieractwo, łowiectwo produktów podobnych do produktów rolniczych. Jednakże po rozszerzeniu definicji rolnictwa o leśnictwo (gospodarkę leśną) oraz rybołówstwo, geografia rolnictwa zajmuje się wówczas również tymi dziedzinami.
Dodatkowo przedmiotem badań geografów rolnictwa nie są biologiczno-chemiczne aspekty rolnictwa takie jak skład chemiczny gleb oraz procesy glebotwórcze.
Kierunki badawcze geografii rolnictwa
Głównymi kierunkami badawczymi geografii rolnictwa są:
kierunek towaroznawczy
kierunek regionalny
kierunek krajobrazu rolniczego
kierunek użytkowania ziemi
kierunek konserwacyjny (przyrodniczy)
kierunek typologiczno-regionalizacyjny
kierunek historyczny
kierunek monograficzny
Powiązanie z innymi naukami
Ze względu na charakter podmiotu badawczego geografia rolnictwa jest najbardziej powiązana z rolnictwem, a także działem ekonomii – ekonomią rolną. Oprócz tego jest silnie powiązana z innymi działami geografii społeczno-ekonomicznej oraz geografii fizycznej, szczególnie z geografią gleb i gleboznawstwem.
Historia geografii rolnictwa
Problematyka rolnicza jest widoczna w pracach geografów z przełomu XVIII i XIX wieku, a pośrednio również w pracach geografów starożytnych i średniowiecznych.
Termin geografia rolnictwa został po raz pierwszy użyty w połowie XIX wieku. Jednakże rozwój geografii rolnictwa jako osobnego działu nastąpił dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Wówczas sprawy geografii rolnej były omawiane przy okazji i wraz z geografią przemysłu tworzyły geografię gospodarczą (usługi nie były traktowane jako przedmiot badań geografów końca do lat 50. XX wieku). Okres ten był okresem największego zainteresowania geografów ekonomicznymi i społecznymi aspektami przestrzeni rolniczej. Wtedy to powstawało większość prac z geografii regionalnej oraz prac związanych z kierunkiem towaroznawczym.
Po drugiej wojnie światowej geografia rolnictwa rozwinęła się szybko w państwach socjalistycznych. Powstały wówczas instytuty geografii rolnictwa zajmujące się głównie pracami z zakresu użytkowania ziemi. Na przełomie lat 60 i 70. powstały prace z dziedziny typologii rolnictwa. Działalność Zakładu Geografii Rolnictwa i Obszarów Wiejskich Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN spowodowała znaczne zainteresowanie tą tematyką w wielu krajach Europy, Chinach, Australii i Kanadzie. Rozwój typologii rolnictwa spowodował iż w krajach tych problematyka rolnictwa była wpisywana w strategię kraju. W tym czasie w Stanach Zjednoczonych, w których rolnictwo było niewielką gałęzią gospodarki powstawały głównie prace historyczne i monograficzne. Przemiana ustrojowa w krajach Europy Środkowo-Wschodniej zmieniła kierunek badań na problematykę ekonomii rolnictwa oraz jego restrukturyzację.
Przypisy
Geografia społeczno-ekonomiczna
Rolnictwo |
1939 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gaspard%20Bauhin | Gaspard Bauhin | Gaspard Bauhin (inaczej Casper Bauhin, ur. 17 stycznia 1560, zm. 5 grudnia 1624) – szwajcarski naturalista, lekarz, anatom i botanik.
Wprowadził binominalny system klasyfikacji do anatomii i botaniki. Studiował na Uniwersytecie Padewskim. Wykładał w Bazylei. Autor publikacji Theatrum anatomicum (1592), uważanej za bardzo obszerną jak na owe czasy. W dziele tym wprowadził zasadę nadawania nerwom, mięśniom i naczyniom nazw odzwierciedlających ich istotne cechy, zamiast powszechnego w jego czasach ich numerowania. Jako pierwszy opisał zastawkę krętniczo-kątniczą (oddzielająca jelito kręte od grubego), która do dziś nazywana jest potocznie zastawką Bauhina.
Brat Gasparda, Jean Bauhin, był także botanikiem i naturalistą.
Życie
Gaspard Bauhin był synem francuskiego lekarza Jeana Bauhina, który ok. 1540 przeniósł się z Francji do Bazylei uciekając, jako protestant, przed prześladowaniami religijnymi. Przyszedł na świat w Bazylei 17 stycznia 1560. W wieku 12 lat rozpoczął naukę na Uniwersytecie Bazylejskim. W latach 1577-1581 odbył podróż po Francji i Włoszech nawiązując wiele trwałych kontaktów z europejskimi botanikami, którzy później przesyłali mu okazy roślin otrzymywanych z Azji i Nowego Świata. W tym czasie studiował też przez trzy lata na Uniwersytecie Padewskim medycynę i botanikę. Studiował też chirurgię i anatomię w Paryżu. W maju 1580 odwiedził Tybingę. Po powrocie zaczął na Uniwersytecie w Bazylei przeprowadzać sekcje zwłok – pierwsza z nich miała miejsce 27 lutego 1581 i była to pierwsza sekcja na tym uniwersytecie po 10-letniej przerwie. W 1581 otrzymał tytuł doktora medycyny (wykład doktorski dotyczył bólów kolkowych), rok później posadę profesora języka greckiego, a w 1589 został profesorem anatomii i botaniki. Później czterokrotnie zostawał rektorem tego uniwersytetu (w latach 1592, 1598, 1611, 1619) oraz ośmiokrotnie dziekanem wydziału medycyny, a także naczelnym lekarzem Bazylei. W 1596 Fryderyk I Wirtemberski mianował go swoim pierwszym lekarzem.
Pomimo młodego wieku, już w latach 80. XVI w. Bauhin cieszył się sławą wybitnego lekarza i botanika i skupiał wokół siebie licznych uczniów i współpracowników. Należało do nich m.in. wielu Ślązaków, wśród których byli zmarły w 26 roku życia w amerykańskiej Wirginii Johannes Fleischer (młodszy) (1582–1608) z Wrocławia i urodzony w Niemodlinie późniejszy profesor medycyny w Strasburgu, Melchior Sebisch (1578–1674?). W 1584 r. Bauhin przygarnął innego młodego Ślązaka - zarażonego w Genewie malarią, pochodzącego z Gryfowa Śląskiego Caspara Schwenckfelda (1563–1609). Wyleczył go, umożliwił ukończenie studiów medycznych i zapoznał ze stosowanymi przez siebie metodami badawczymi w dziedzinie botaniki, dzięki czemu w przyszłości Schwenckfeld miał zyskać miano "Śląskiego Pliniusza".
Bauhin był trzykrotnie żonaty: w 1581 z Barbarą Vogelmann (z tego związku miał córkę), w 1596 z Marią Bruggler, a po 1597 z Magdaleną Burckhardt (z którą miał dwie córki i syna).
Prace w dziedzinie anatomii
W wieku 19 lat wydedukował, a następnie udowodnił na materiale sekcyjnym istnienie zastawki krętniczo-kątniczej. Podczas wykładów i pisania podręczników wzorował się na pracach Wesaliusza. O znaczeniu opublikowanego przez niego dzieła Theatrum anatomicum świadczą liczne cytaty w pracach późniejszych anatomów, w tym Williama Harveya.
Prace w dziedzinie botaniki
Bauhin opracował system klasyfikacji, który uwzględniał naturalne związki między gatunkami roślin. Z tego powodu na poziomie wyższym od gatunku system ten nie jest udany – jako rodzaje Bauhin wyróżnia m.in. drzewa, krzewy i zioła. W 1596 wydał, jako przygotowanie do opracowywanej szerszej pracy, Phytopinax, czyli wykaz wszystkich znanych roślin. Znajduje się tam pierwszy opis ziemniaka, jako rośliny uprawianej we Włoszech. Opublikowane w 1623 dzieło Pinax theatri botanici uważane jest za ważną pracę w dziedzinie botaniki z dwóch powodów. Po pierwsze, zawiera opisy ponad 6000 roślin, a więc niemal wszystkich, jakie były znane Europejczykom w czasach Bauhina. Po drugie, wprowadza ono ideę binominalnego (czyli zawierającego dwie nazwy: rodzajową i gatunkową) systemu klasyfikacji. Podejście to, dopracowane później przez Cesalpina, inspirowało późniejszych przyrodników, takich jak John Ray i Karol Linneusz. Bauhin był też pionierem w dziedzinie tworzenia herbariów, czyli zbiorów zasuszonych roślin – stworzony przez niego zielnik zawierający 4000 okazów zachował się do dzisiaj.
Upamiętnienie
Na cześć Bauhina nazwano m.in. jeden z gatunków jastrzębca – Hieracium bauhinii (Asteraceae). Rodzaj Bauhinia został nazwany tak przez Linneusza na cześć obu braci – Gasparda i Jeana. Przy nazwach gatunków opisanych przez Bauhina stosuje się skrót C.Bauhin.
Dzieła
Theatrum anatomicum (1592)
Phytopinax (1596)
De hermaphroditorum et monstrosorum partuum natura (1614)
Prodromus theatri botanici (1620)
Pinax theatri botanici (1623)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Pinax Theatri Botanici General Survey Pinax theatri botanici udostępniony on-line przez Uniwersytet Kiotyjski
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bazylei
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Padwie
Szwajcarscy botanicy
Urodzeni w 1560
Zmarli w 1624 |
1941 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Komputerowa%20gra%20fabularna | Komputerowa gra fabularna | Komputerowa gra fabularna (ang. computer role-playing game, w skrócie cRPG) – gatunek gier komputerowych, w którym gracz kontroluje bohatera (lub drużynę) poruszającego się po świecie wykreowanym przez autorów gry. Gracz tworzy własną postać, określając jej cechy i wygląd zewnętrzny. W trakcie rozgrywki można pomagać postaciom niezależnym i zabijać przeciwników, dzięki czemu awansuje się na kolejne poziomy i zdobywa nowe umiejętności. Komputerowa gra fabularna może rozgrywać się w różnych konwencjach, np. fantasy, science fiction czy steampunk.
Pierwsze komputerowe gry fabularne powstały w latach 70. XX wieku, inspirowane głównie tradycyjnymi grami fabularnymi. Wiele gier cRPG ma podobną terminologię, mechanikę i świat gry. Podgatunkami gier fabularnych są: fabularna gra akcji, hack and slash, jRPG, MMORPG, roguelike i MUD.
Opis
Gry cRPG wywodzą się z tradycyjnych gier fabularnych, takich jak Dungeons & Dragons, i często wykorzystują mechanikę oraz światy tych gier. Zazwyczaj gracz podróżuje z drużyną postaci, razem z którymi ma wykonać zadania. Po drodze poszukiwacze przygód rozwiązują zagadki logiczne i walczą z przeciwnikami. Kluczową cechą gatunku jest to, że gracz często kreuje głównego bohatera, a współczynniki postaci takie jak punkty życia rosną wraz z upływem czasu.
Istotną rolę w grach tego typu odgrywa czynnik losowy, w tradycyjnych grach RPG reprezentowany przez rzuty kośćmi, tutaj zastąpione przez pseudolosowo generowane przez komputer wartości. Decydują one między innymi o tym, czy postaci udało się trafić wroga, jak dobrze jedna postać opatrzyła lub wyleczyła drugą itp.
Gra ma zwykle przygotowaną z góry fabułę, często nieliniową, czasami podzieloną na kilka mniejszych części (rozdziałów). Zazwyczaj niemożliwe jest ukończenie danego rozdziału bez wykonania pewnych określonych zadań.
Rozwój postaci
Gracze mogą wybierać, w jaki sposób chcą zwiększyć efektywność swojej postaci lub drużyny: poprzez rozwój współczynników, umiejętności, specjalnych zdolności i ekwipunku. Gracz otrzymuje te ulepszenia w zamian za stawianie czoła wyzwaniom i osiąganie celów. Warunki, jakie gracz musi spełnić, są różne: niektóre gry skupiają się na pokonywaniu przeciwników, podczas gdy inne kładą nacisk na wykonywanie zadań. To, ile swobody mają gracze w wyborze cech do poprawienia, także jest różne w zależności od gry – niektóre dopuszczają szczegółowe i wyspecjalizowane dostosowanie postaci (zwane „buildami”), podczas gdy inne prawie całkowicie automatyzują ten proces.
W wielu grach gracze mogą nazwać i tworzyć swoje postacie, zamiast odtwarzać rolę stworzonego przez twórców bohatera. W takim wypadku gracz ma zwykle możliwość wyboru rasy oraz klasy swoich postaci, które decydują o ich możliwym treningu w różnych zdolnościach, takich jak władanie bronią, zdolności interpersonalne, rzucanie zaklęć czy skradanie się. Niektóre gry pozwalają postaciom awansować w więcej niż jednej profesji, ale to zazwyczaj pociąga za sobą pewne utrudnienia, aby zachować równowagę gry. Niektóre gry pozwalają także na wybór przeszłości swojej postaci sprzed wydarzeń opisywanych w samej grze.
Niektóre gry nagradzają gracza punktami umiejętności, które służą do odblokowania nowych zdolności lub poprawy już znanych. Ten system może być ukazany jako drzewo umiejętności, gdzie nauka danej umiejętności pozwala na nauczenie się kolejnych w danej gałęzi drzewa.
Używane są trzy systemy wynagradzania postaci za wykonywanie stawianych jej zadań: system doświadczenia, system treningu oraz system punktów umiejętności, także nazywany systemem wolnym od poziomów:
system doświadczenia – najczęściej używany, pochodzi z tradycyjnych gier fabularnych i kładzie nacisk na zdobywanie punktów doświadczenia za pokonywanie przeciwników, wykonywanie czynności specyficznych dla danej klasy i wykonywanie zadań. Kiedy gracz zdobędzie określoną ilość doświadczenia, jego postać awansuje na wyższy poziom i może poprawić swoje zdolności;
system treningu – polega na rozwijaniu umiejętności postaci poprzez używanie ich, co oznacza, że np. walcząc mieczem przez pewien czas postać będzie posługiwać się nim z coraz większą biegłością. Pierwszy raz został zastosowany w grze Dungeon Master. System ten został później użyty w serii The Elder Scrolls oraz Dungeon Siege;
system punktów umiejętności – polega na nagradzaniu postaci za wykonywanie zadań punktami umiejętności. Punkty te mogą zostać wykorzystane bezpośrednio na zakup umiejętności i/lub atrybutów, bez konieczności czekania, aż postać osiągnie następny poziom.
Wszystkie systemy rozwoju postaci mają swoje wady i zalety. System doświadczenia pozwala na większą elastyczność i uczciwość w nagradzaniu za wykonane zdania, ale jest ogólnie nierealistyczny, przez co jest teoretycznie możliwe, aby np. rozwinąć umiejętności postaci w klasie wojownika, ani razu nie używając typowych dla niego umiejętności. To samo dotyczy systemu punktów umiejętności. System ten nagradza gracza tylko za ukończenie zadania, więc dyplomatyczne rozwiązanie problemu może być nagrodzone w taki sam sposób, co użycie przemocy lub skradanie się. System treningu nie daje żadnych innych niż materialne korzyści za samo ukończenie zadania, zakładając, że postać zdobyła umiejętności w trakcie jego wykonywania. System ten jest oskarżany o nadmierne uproszczanie rozgrywki (jak ma to miejsce w Dungeon Siege czy Oblivion) i jest często uznawany za oddalanie się od klasycznego cRPG na rzecz gatunku action RPG, jako że nie daje możliwości nagrodzenia gracza za rozwiązanie problemu w alternatywny sposób, a wykorzystanie dyplomacji jest nieopłacalne w porównaniu do użycia przemocy, gdyż postać nie ćwiczy wtedy swoich umiejętności.
Fabuła i świat gry
Głównym zadaniem w większości gier cRPG jest uratowanie świata. Występują częste zwroty fabularne, takie jak zdrada czy nieznane wcześniej pokrewieństwo. Akcja gry toczy się w świecie fantasy lub science fiction, gdzie gracz może wykonywać rzeczy nierealne w prawdziwym życiu. W mniejszej ilości produkowane są gry, przedstawiające wydarzenia współczesne lub w bliskiej przyszłości. Dobrze zbudowana fabuła często zapewnia połowę rozrywki z gry. Ludzie grający w cRPG doceniają długie cut scenki bardziej niż osoby grające w gry akcji.
Podróżowanie
Ważną cechą gier cRPG jest swoboda poruszania się. Większość komputerowych gier fabularnych jest opartych na otwartym świecie i pozwalają graczowi na podróżowanie, gdzie zechce, z zaledwie kilkoma ograniczeniami, a czasami nawet bez nich – zamknięte drzwi nie są nie do pokonania. To czyni eksplorację ważnym elementem wszystkich gier cRPG.
Postacie w grze cRPG często pokonują duże odległości lub pokonują przypominające labirynt lokacje, aby osiągnąć swoje cele. Stąd też wiele gier zawiera system map, pozwalający graczowi na podróżowanie przez świat gry i różne jego obszary.
Od czasów gry Akalabeth postacie poruszają się po jednej lub wielu mapach. Gdy gracz wkroczy do lochu lub miasta, widok zmienia się z widoku mapy na widok gracza. To rozwiązanie jest używane także przez wiele konsolowych gier fabularnych, m.in. pierwszych dziewięć gier z serii Final Fantasy. Jednak wiele gier cRPG, takich jak The Bard’s Tale II: The Destiny Knight, używa widoku gracza także podczas podróży, ukazując rozbudowany i złożony krajobraz, wyświetlając mapę tylko jako pomoc dla gracza. Z drugiej strony Ultima VI oraz Ultima VII używają widoku mapy (z wąskim polem widzenia) nawet w lochach. Ten system także został użyty w wielu grach konsolowych, takich jak pierwszych siedem gier Dragon Quest.
Niektóre gry zawierają mapy, które muszą być wyświetlone na osobnym ekranie, podczas gdy inne używają automapy, która jest stale widoczna podczas normalnej gry. Mapy te pokazują obecne położenie gracza i ważne cele podróży. Chociaż mapy te zazwyczaj ułatwiają graczom nawigację, niektóre gry celowo ograniczają ilość informacji na mapie, aby postawić przed graczem dodatkowe wyzwanie, lub dla osiągnięcia większego realizmu.
Zadania i eksploracja
Odkrywanie świata jest ważnym elementem gier cRPG. Gracz może podnosić przedmioty, rozmawiać z postaciami niezależnymi czy unikać pułapek. Niektóre gry, takie jak NetHack czy Diablo, tworzą losowo generowane światy w celu większej różnorodności. Gry cRPG, charakteryzujące się m.in. tym, że obszary tworzone są losowo a śmierć jest ostateczna, nazwane są roguelike – na cześć gry Rogue z 1980 roku. Komputerowe gry fabularne w większym stopniu niż inne gatunki zawierają długie i angażujące zadania (questy). Wiele gier cRPG, np. Fallout, zawiera dużo rozwiązań jednego zadania i nieliniową fabułę, a często także różne zakończenia samej gry. Gracz często może używać różnych metod do rozwiązania zadań, takich jak użycie dyplomacji, przemocy, podstępu, czy łapówkarstwa, których powodzenie zależy bardziej od atrybutów postaci niż od umiejętności samego gracza. Wiele zadań w grach cRPG jest opcjonalnych, co daje graczowi wolność wyboru w ustalaniu celów i intencji kierowanej przez niego postaci. W niektórych grach RPG, jak np. w Planescape: Torment, wybór jednej ścieżki zamiast innej może mieć więcej konsekwencji, zmieniając charakter gracza. W innych grach, takich jak Arcanum czy Geneforge, zestawy zadań mogą się wzajemnie wykluczać, zmuszając gracza do podejmowania decyzji, które mogą mieć daleko idące skutki. Takie zadania mogą często decydować o przynależności gracza do określonej frakcji, która może mu pomagać lub przeszkadzać. Zatem wybory gracza mogą mieć konsekwencje ujawniające się w późniejszej grze.
Walka
Starsze gry cRPG często oddzielały walkę jako osobny tryb. Współcześnie twórcy starają się zachować tą samą perspektywę dla eksploracji i walki. Podczas potyczek gracz może często zmienić pozycję postaci, zaatakować innego przeciwnika czy użyć specjalnych umiejętności. Prawie każda gra cRPG wykorzystuje starcia jako jedno z głównych wyzwań przed graczem. Dużą część tych gier gracz spędza, unikając, przygotowując się do walki i walcząc. Walka odbywa się zazwyczaj albo w trybie turowym, albo w trybie czasu rzeczywistego.
System turowy
W klasycznym systemie turowym, używanym m.in. przez grę Fallout, tylko jedna postać naraz może cokolwiek robić; wszystkie inne postaci pozostają nieruchome, poza kilkoma sytuacjami, kiedy mogą one użyć specjalnych umiejętności. Kolejność, w jakiej postaci wykonują swój ruch, zależy zazwyczaj od ich atrybutów, takich jak szybkość czy zwinność. System nagradza bardziej strategiczne planowanie niż szybkość. Jest jednak nierealistyczny, np. pozwala graczowi podbiec do przeciwnika i zabić go, nie dając oponentowi szansy na reakcję, lub wychylić się zza zasłony, strzelić i wycofać się, bez obaw, że zostanie się trafionym.
Tryb czasu rzeczywistego
W trybie czasu rzeczywistego nie ma żadnych ograniczeń związanych z podziałem na tury a postacie mogą działać w dowolnym momencie. Akcja gry często toczy się w szybszym tempie i może być trudna do opanowania. Wiele gier RPG czasu rzeczywistego, takich jak Diablo, zaliczanych jest do gatunku fabularnych gier akcji.
Odmiana tego trybu, zwana trybem czasu rzeczywistego z pauzą, pozwala graczowi zatrzymać grę i wydać rozkazy wszystkim kontrolowanym postaciom; gdy gra jest wznawiana, postacie wykonują otrzymane rozkazy. Ten system, nazywany RTwP (real-time with pause), używany jest szczególnie często w grach produkowanych przez BioWare. Najbardziej znanym silnikiem RTwP jest Infinity Engine. Podobny system występuje w serii Final Fantasy; gracz może wybrać, czy czas ma płynąć normalnie, tylko do czasu następnej możliwej akcji, czy też ma być wstrzymany. Normalny upływ czasu jest identyczny do czasu rzeczywistego, pozwala na podjęcie szybkiej decyzji; tryb czekania z kolei pozwala na przemyślenie strategii. Inne nazwy na tryb czasu rzeczywistego z pauzą to „aktywna pauza”, semi real-time oraz smart pause.
Wczesne gry serii Ultima wykorzystywały odmianę aktywnej pauzy: były całkowicie oparte na systemie turowym, jednak jeśli gracz zwlekał dłużej niż sekundę z wydaniem rozkazu, gra automatycznie wydawała rozkaz czekania, pozwalając potworom wykonać turę, podczas gdy postacie gracza nie robiły nic. Podobny system wykorzystywał Fallout Tactics: Brotherhood of Steel.
Istnieje też podział gier cRPG ze względu na strukturę systemu bitew; w wielu wczesnych grach tego typu, jak np. w Wizardry, potwory oraz drużyna gracza były umieszczone w rzędach i mogły atakować wyłącznie wrogów w pierwszym rzędzie. Inne gry, takie jak większość serii Ultima, wykorzystywały kopię miniaturowego systemu walk pierwotnie używanego w papierowych grach RPG. Ikony reprezentowały graczy i potwory, które mogły poruszać się po obszarze i atakować dowolnego przeciwnika znajdującego się dostatecznie blisko.
Interfejs
Zwyczajowo gracze obserwują świat z perspektywy pierwszej lub trzeciej osoby, jednakże w grach z udziałem drużyny producenci często stosują widok izometryczny, by gracz widział cały zespół i pobliski teren. Starsze produkty często ukazywały obliczenia wykonywane przez grę taką, jak rzut kośćmi. W późniejszym okresie zostało to usunięte w celu lepszej immersji gry.
Zobacz też
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Gamasutra – historia komputerowych gier fabularnych.
Gatunki gier komputerowych |
1942 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gra | Gra | Gra – czynność o ustalonych zasadach, w której udział bierze jedna lub więcej osób. Od innych rozrywek grę odróżnia istnienie ścisłego zbioru zasad gry, kodyfikujących czynności z nią związane.
Termin gra jest też używany w wielu (niepowiązanych z sobą) dziedzinach nauki, a jego znaczenie zależy od rozważanej dyscypliny.
Gry jako forma rozrywki
Gry mogą mieć charakter zarówno fizyczny (gra w piłkę nożną) jak też umysłowy (szachy) bądź hazardowy (ruletka). Wiele gier ma charakter pośredni między tymi kategoriami. Większość gier, choć nie wszystkie, ma charakter konkurencyjny i celem gracza bądź grupy graczy jest pokonanie pozostałych uczestników. Występują również gry komputerowe, które w dzisiejszych czasach zdominowały to pojęcie.
Wszystkich gier jest bardzo wiele, ale można je pogrupować w kilka dużych kategorii:
Gry logiczne – bez elementu losowego i fizycznego, czyli takie, w których wygrana zależy od sprawności umysłowej (w praktyce od trafności posunięć).
Planszowe gry umysłowe – go, szachy, warcaby, gomoku, kółko i krzyżyk itp. Są zawsze grami konkurencyjnymi.
Gry quizowe – gracz ma tu za zadanie udzielenie odpowiedzi na zadawane pytania. Mogą zawierać elementy konkurencyjne, jeśli nagrodą nie jest sama odpowiedź na pytanie, ale także (lub wyłącznie) odpowiedź lepsza od współgraczy.
Gry losowe – takie w których wynik nie jest możliwy do przewidzenia i nie istnieją strategie umożliwiające polepszenie swojego wyniku bez złamania zasad gry. Przykładem może być ruletka, lotto, wojna.
Gry oparte na sprawności fizycznej – oparte na zadaniu (bądź zadaniach) do wykonania, które mają sprawdzić różne cechy sprawności psycho-ruchowej gracza (np. zręczność, szybkość, siłę itp.). Gry takie mogą być zabawami dla dzieci, pomagającymi im w rozwoju fizycznym. Szczególnym rodzajem mogą tu być gry zręcznościowe, które mogą być realizowane także poprzez komputer.
Gry logiczno-losowe – różne gry, w których o zwycięstwie decyduje zarówno los jak i umiejętności. Do tej kategorii należy zaliczyć większość gier w karcianych (np. poker), a także część gier planszowych (np. chińczyk, Monopoly).
Gry można też podzielić na pewne grupy ze względu na rodzaj rozgrywki, najważniejsze z nich to:
Gry rekreacyjne – proste w swojej budowie i łatwe do nauczenia, a dające dużo przyjemności są gry rekreacyjne.
Gry hazardowe – z dużym elementem losowym i różnym, w zależności od gry, elementem umysłowym i zwykle bez elementu fizycznego. Może to być poker, ruletka, różnego typu automaty (jednoręki bandyta).
Gry strategiczne – rodzaj gier planszowych, w których plansza jest mapą pewnego obszaru, zazwyczaj podzieloną na heksagonalne pola. Przeważnie są to gry, w które grają dwie przeciwstawne strony, posiadające własne jednostki o rozbudowanej charakterystyce, umieszczane na planszy w postaci żetonów. O skuteczności działań decydują zarówno czynniki losowe (losowanie wyników potyczek np. kośćmi do gry), jak i posunięcia, strategie graczy.
Gry fabularne – są to gry, w których gracze wcielają się w pewne role (o określonej charakterystyce) i odgrywają je w fikcyjnym świecie (często z rozbudowaną historią i zasadami). Gracze zazwyczaj nie konkurują ze sobą i nie dążą do wyeliminowania się z rozgrywki, lecz starają się wspólnie rozwiązywać stawiane przez mistrza gry problemy. Zazwyczaj nie sprawdzają sprawności fizycznej graczy (oparte na opowieściach i rozmowach), mogą jednak zawierać elementy sprawnościowe związane z konkretnymi zadaniami, a także np. pojedynki mogą być odgrywane na wpół realistycznie.
Gry bitewne – jest to połączenie planszowych gier strategicznych z grami fabularnymi. Zamiast plansz używane są makiety i podczas prowadzonych na ich terenie walk, istotne są trzy a nie tylko dwa wymiary. Makiety nie są przeważnie dzielone na żadne pola. Do mierzenia odległości używa się prostych narzędzi takich jak zwykłe linijki. Zamiast żetonów w grach bitewnych używane są figurki. Z gier fabularnych przeważnie wzięte są jedynie typy postaci oraz warstwa estetyczna.
Gry karciane – gry, w których używa się różnego typu talii kart, najczęściej losowanych i rozdawanych pomiędzy graczy. Niektóre z gier karcianych znane są jako gry hazardowe np. poker.
Kolekcjonerskie gry karciane – typ gier karcianych związanych z grami fabularnymi i grami planszowymi, w których każda karta ma swoje rozbudowane funkcje w grze i może służyć jako element planszy, postać, przedmiot, zdarzenie itp.
Gry w nauce
Psychologia
Pojęcie gra (gra psychologiczna) występuje też w dziale psychologii o nazwie analiza transakcyjna (zobacz też: lista typów gier w analizie transakcyjnej).
Filozofia
W filozofii analitycznej dużą rolę odegrało zastosowanie przez Wittgensteina pojęcia „gry językowej” do analizy funkcjonowania języka (zob. Dociekania filozoficzne).
Matematyka i jej zastosowania
Innym znaczeniem słowa gra jest model matematyczny, w którym uczestniczy kilku graczy starających się uzyskać dla siebie jak najlepszy wynik. Modele takie odwzorowują dobrze wiele sytuacji ekonomicznych, biologicznych i innych. Dział matematyki zajmujący się tymi grami to teoria gier.
W teorii mnogości i pokrewnych dziedzinach matematyki rozważa się gry nieskończone, które tworzą wygodny język do analizy i badania szeregu abstrakcyjnych własności (zobacz też: aksjomat determinacji, proper forsing).
Gatunki gier komputerowych
gry rekreacyjne
gry logiczne
gry platformowe
gry zręcznościowe
gry przygodowe
gry akcji
gry sportowe, wyścigi
gry fabularne (cRPG), MMORPG
gry strategiczne
gry symulacyjne
survival horrory
gry edukacyjne
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Pomimo "gier wideo" w nazwie, nie koncentruje się wyłącznie na nich.
Animacja czasu wolnego |
1945 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gdynia%E2%80%93Ameryka%20Linie%20%C5%BBeglugowe | Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe | Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe S.A. (Gdynia America Line – GAL) – polsko-duńska spółka akcyjna z siedzibą w Gdyni, utworzona w 1930 pod nazwą Polskiego Transatlantyckiego Towarzystwa Okrętowego – PTTO (Polish Transatlantic Shipping Company Limited) z myślą o zaznaczeniu polskiej obecności na Atlantyku; w 1934 przekształcona w Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe.
Historia i flota PTTO
W 1930 polski rząd, wobec rosnącej emigracji do Ameryki Północnej i Południowej, zdecydował się na zakup istniejącej linii żeglugowej (wraz ze statkami i istniejącym aparatem organizacyjnym) z prawem korzystania z przystani w Nowym Jorku. Po niepowodzeniu rokowań z Niemcami wybrano duńskiego armatora Kompanię Wschodnio-Azjatycką (The East Asiatic Company Limited – EAC, Det Østasiatiske Kompagni) w Kopenhadze, który dysponował czterema parowymi statkami pasażerskimi o nazwach Latvia (ex- Rossija, zbud. 1908), Polonia (ex-Kursk, zbud. 1910), Estonia (ex– Car, zbud. 1912) i Lithuania (ex- Carica, zbud. 1915). Dla ich eksploatacji Det Østasiatiske Kompagni utworzyła osobne towarzystwo Bałtycko-Amerykańską Linię (Baltic America Line, BAL), która w latach 20. pływała na liniach między Gdańskiem i Lipawą a Nowym Jorkiem i Halifaxem.
Duński armator przejął linię i statki od nieistniejącej już Russian American Line, upadłej po rewolucji w Rosji. Statki i linia powstały m.in. dzięki inwestycji, której dokonała wdowa po carze Aleksandrze III, Maria Fiodorowa, przeznaczając swoje klejnoty na rozwój floty. Stąd statki nazywano klejnotami księżniczki Dagmary. Z uwagi właśnie na pochodzenie carycy z Danii (do której powróciła w 1919) i jej powiązania, flotę przejął armator duński.
Duńczycy okazali się skorzy do zawarcia transakcji, bowiem w 1931 władze Stanów Zjednoczonych poważnie ograniczyły kwoty imigranckie i linii zagroziła upadłość. M.in. z tego powodu duński armator sprzedał już wcześniej pod banderę japońską statek Latvia (nazwany Fuso Maru, zatonął on następnie w czasie II wojny światowej z licznymi ofiarami). Pozostałe trzy statki wraz z linią przejął polski armator. W ten sposób powstało „PTTO”, w którym początkowo kapitanów zapewniała strona duńska, a polscy kapitanowie pełnili rolę dublerów, przygotowując się do samodzielnego dowodzenia statkami.
11 marca 1930 roku zawarto umowę między Żeglugą Polską a Det Østasiatiske Kompagni o powołaniu spółki akcyjnej Polskie Transatlantyckie Towarzystwo Okrętowe Linia Gdynia–Ameryka z siedzibą w Gdyni. Udział strony polskiej wynosił 75% akcji. Za kwotę 18 milionów ówczesnych złotych, rozłożoną na raty i zabezpieczoną na hipotekach statków, strona polska zakupiła całą Bałtycko-Amerykańską Linię ze statkami, biurami i przystanią w Nowym Jorku.
Z trzech przejętych statków SS Polonia pływała w „PTTO” pod poprzednią nazwą, natomiast Estonia i Lithuania nazwane zostały SS Pułaski i SS Kościuszko, dla podkreślenia związków polsko-amerykańskich.
W 1932 roku w miejsce Żeglugi Polskiej akcjonariuszem PTTO został Skarb Państwa. 1 października 1932 roku siedzibę przeniesiono z Gdyni do Warszawy. W październiku 1934 roku udziałowcy PTTO zdecydowali o zmianie nazwy firmy na Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe S.A., w skrócie GAL, zmieniając też flagę i odznakę armatorską.
Statki PPTO
SS Pułaski (ex Estonia, ex Car)
SS Kościuszko (ex Lituania, ex Carica)
SS Polonia (ex Kursk)
Historia i flota GAL-u
Po zmianie nazwy na GAL prowadziła przewozy pasażerskie na liniach:
Gdynia-Kopenhaga-Halifax-Nowy Jork
Gdynia-porty Ameryki Południowej
Konstanca-Stambuł-Jafa-Hajfa-Pireus-Stambuł-Konstanca
W końcu sierpnia 1939 dysponowała 8 statkami:
MS Piłsudski, tonaż 14 294 BRT, załoga 310 osób, zatonął 26 listopada 1939 u wybrzeży Anglii (prawdopodobnie z powodu miny lub torpedy)
MS Batory, 14 287 BRT, 313 osób (w okresie wojny załoga liczyła od 212 do 253 osób, w tym: od 17 do 69 obcokrajowców)
MS Chrobry, 11 442 BRT, 264 osoby, zbombardowany w norw. fiordzie Vest 14 maja 1940 (dobity nazajutrz torpedą lotniczą)
MS Sobieski, 11 030 BRT, 186 osób (w okresie wojny załoga liczyła od 194 do 213 osób, w tym: od 51 do 83 obcokrajowców)
SS Kościuszko, 6 852 BRT, 45 osób (w październiku 1944 wśród 200-osobowej załogi, pływało 83 obcokrajowców stanowiąc 41,5% załogi)
SS Pułaski, 6 345 BRT, 46 osób (w lipcu 1945 Polacy stanowili wyraźną mniejszość w załodze: 42 osoby przy 191 obcokrajowcach)
MS Morska Wola, 3 223 BRT, 36 osób (w okresie wojny liczebność załogi wynosiła od 31 do 38 osób)
MS Stalowa Wola, 3 133 BRT, 37 osób (w okresie wojny liczebność załogi wynosiła od 33 do 38 osób)
W okresie II wojny światowej działała w Wielkiej Brytanii. 25 lipca 1940 została zarejestrowana tam jako spółka prawa polskiego, a dla umożliwienia nabywania nowych statków powołała w Londynie spółkę-córkę prawa brytyjskiego Gdynia-America Shipping Lines (GASL). Mimo strat wojennych, powiększyła flotę do 13 statków w maju 1945.
Po uznaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej przez państwa zachodnie, w lipcu 1945 roku nadzór nad GAL przejęło Ministerstwo Żeglugi i Handlu Zagranicznego rządu w kraju. GAL został wpisany do rejestru handlowego jako firma pod przymusowym zarządem państwowym, do czasu powołania nowych organów. 1 października 1946 roku centralę GAL przeniesiono do kraju. 31 grudnia 1950 roku rząd zdecydował o zaprzestaniu działalności przez GAL, a także Żeglugę Polską i Polbryt, a ich majątek podzielono, przenosząc do utworzonych 1 stycznia 1951 roku dwóch przedsiębiorstw państwowych:
Polskiej Żeglugi Morskiej,
Polskich Linii Oceanicznych.
Formalnie proces likwidacji GAL zakończył się dopiero 31 maja 1963 roku. W latach 1946–1951 spółka była też właścicielem sopockiego Grand Hotelu.
W latach 1948–1953 rządy Polski i Danii prowadziły negocjacje nt. odszkodowania za będące w rękach duńskich akcje GAL. Ostatecznie w 1953 r. Det Østasiatiske Kompagni A/S przyznane zostało odszkodowanie w wysokości 1220 tys. duńskich koron za 2000 akcji Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe SA.
Przedstawicielstwa
GAL utrzymywał sieć przedstawicielstw w kraju i za granicą (spółek, oddziałów, delegatur), którą poddawano częstej korekcie, również zmianom ich statusu. Za granicą mieściły się np. w Londynie, Nowym Jorku, Pradze, Rydze, Bukareszcie, Buenos Aires, Tel Awiwie, Kopenhadze i Gdańsku. W kraju np. w Warszawie, Lwowie, Krakowie, Rzeszowie, Lublinie, Kowlu, Łucku, Brześciu i Tarnopolu. Utrzymywano też sieć agencyjną. W okresie II wojny światowej działały biura w Londynie i Nowym Jorku, zaś po wojnie również w Warszawie, Szczecinie, Gliwicach, Kopenhadze, Pradze i Bombaju. Do dnia dzisiejszego funkcjonuje spółka przedstawicielska Gdynia America Shipping Lines (London) Ltd., jednakże od 2016 udziały należą do osoby prywatnej.
W Nowym Jorku GAL dzierżawił początkowo przystań Bush Pier w Brooklynie, a od 1935 roku większą przystań Hoboken.
Dyrektorzy zarządzający
1930-1932 – inż. Michał Benisławski (1866-1933)
1932-1939 – Aleksander Leszczyński (1891-1939)
1940-1945 – Marius Plinius, kurator (1894-1962)
1940-1941 – Bohdan Nagórski, kurator (1890-1987)
1941-1942 – dr Stanisław Darski, kurator (1891-1983)
[1945] 1946-1949 – Marius Plinius
1949-1950 – dr Stanisław Darski
1950 – Hilary Sarnecki (1915-2008)
Dyrektorzy Gdynia America Shipping Lines (London) Limited
1976-1981 – Mieczysław Kowalikowski
Siedziba
Pierwsza siedziba PPTO mieściła się w budynku Żeglugi Polskiej z 1929 w Gdyni przy al. Waszyngtona 44 (1930-1932), kolejna – w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 116, róg ul. Złotej 10 (1932-1934), obecnie nie istnieje, i w Pałacu Kronenberga przy pl. Małachowskiego 4 (1934-1939), również nie istnieje. W okresie II wojny światowej zarząd spółki znajdował się w Londynie (1939-1946). Decyzją Prezydium Komitetu Ekonomicznego przy Radzie Ministrów z 9 lipca 1946 centralę GAL-u przeniesiono do Gdyni lokując ją w budynku Polskiej Agencji Morskiej przy ul. Świętojańskiej 10 (1946), w b. budynku Bergtransu z 1937 przy ul. Portowej 13-15 (1946-1951).
Zobacz też
Żegluga Polska
Przypisy
Bibliografia
Henryk Dehmel: Gdynia-Ameryka. Linie żeglugowe S.A. 1930-1950, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1969, 230 s.
Robert Andrzejczyk, Duńskie roszczenia z tytułu nacjonalizacji Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe SA (1945–1953), w: Żądamy pracy dla naszych ojców Strajki protesty i bunty od epoki nowożytnej po połowę XX wieku. Perspektywa gospodarcza i społeczna, red. T. Głowiński, M. Zawadka, Wrocław 2022, s. 149–160, .
Byłe przedsiębiorstwa w Polsce
Gdyńscy armatorzy
Przedsiębiorstwa komunikacyjne II Rzeczypospolitej
Przedsiębiorstwa założone w Polsce w 1930 |
1946 | https://pl.wikipedia.org/wiki/GAL | GAL | Gal – metal z III grupy głównej.
Gal (jednostka) – w układzie CGS jednostka przyspieszenia.
GAL (elektronika) – reprogramowalny układ scalony PLD.
Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe SA – polsko-duńska spółka akcyjna, z siedzibą w Gdyni.
Grupos Antiterroristas de Liberación – szwadrony śmierci. |
1948 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Spuneryzm | Spuneryzm | Spuneryzm (, od nazwiska Williama Archibalda Spoonera) – przejęzyczenie polegające na zamianie miejscami głosek w wyrazie lub początkowych głosek w grupie wyrazów. Wynikiem takiego przejęzyczenia mogą być sensowne zwroty, często zabawne lub nieprzyzwoite. Istotne jest podobieństwo w mowie, a nie w piśmie, stąd też przykłady takie, jak „stój, Halina”.
Umyślne produkowanie takich par to zabawa językowa znana jako gra półsłówek. Już sama nazwa zabawy jest spuneryzmem.
po angielsku (pary przypisywane Williamowi Spoonerowi):
fighting a liar (lighting a fire)
you hissed my mystery lecture (you missed my history lecture)
you've tasted a whole worm (you've wasted a whole term)
cattle ships and bruisers (battle ships and cruisers)
tons of soil (sons of toil)
our queer old Dean (our dear old Queen)
Polski pisarz Stanisław Barańczak w swojej książce analizującej różne gatunki zabaw literackich „Pegaz zdębiał” szczegółowo zajął się zagadnieniem spuneryzmów. Postawił tam tezę, że największą satysfakcję sprawia czytelnikowi lub słuchaczowi obsceniczna gra półsłówek. Wyliczył też wiele tego rodzaju spuneryzmów, które charakteryzują się zaawansowaniem technicznym (zmiany podziału na słowa, wielokrotne przestawki). Reprezentatywne dla analizy Stanisława Barańczaka są przykłady takie, jak „Kali nie bać się jeleni” lub „zupa z gębami dorsza”.
Zobacz też
malapropizm
czynność pomyłkowa
Bibliografia
750 razy gra półsłówek, praca zbiorowa pod redakcją magister Zyty Pielonej, il. Szymon Kobyliński, 1992, .
Humor
Błędy językowe
Zabawy językowe
hu:Rím#Kecskerím |
1950 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georgia%20Po%C5%82udniowa | Georgia Południowa | Georgia Południowa () – brytyjska wyspa na południowym Atlantyku, należąca do zamorskiego terytorium Georgia Południowa i Sandwich Południowy.
Wyspa ma powierzchnię 3528 km². Zamieszkuje ją kilkadziesiąt osób (sezonowo więcej), zajmujących się głównie rybołówstwem. Główną osadą jest King Edward Point. W jego pobliżu jest opuszczona osada i stacja wielorybnicza Grytviken z muzeum Georgii Południowej oraz grób polarnika Ernesta Shackletona.
Flora
Świat roślinny Georgii Południowej jest ograniczony przez izolację oraz klimat charakteryzujący się chłodnymi latami. Występujące tam gatunki rodzimej flory są powiązane z rosnącymi na Falklandach, Ziemi Ognistej i południowej Patagonii. Tereny zielone występują na odsłoniętych stokach i równinach w pobliżu fiordów – miejscach nie pokrytych lodowcem.
Niektóre gatunki roślin na Georgii Południowej występują tylko na półkuli południowej. Inne rosną na obu półkulach, jak tymotka alpejska (Phleum alpinum). Niektóre można znaleźć na całym świecie, jak zdrojek błyszczący (Montia fontana) i paprotnica krucha (Cystopteris fragilis). Występuje kilka endemicznych gatunków mszaków (mchów i wątrobowców) i porostów.
Dominującym gatunkiem jest trawa tussock. Podobnie jak w innych rejonach podbiegunowych brak jest drzew i krzewów.
Fauna
Georgia Południowa jest jednym z najważniejszych obszarów lęgowych pingwinów królewskich, których populację szacuje się na około 400 tysięcy. Populacja pingwina złotoczubego szacowana jest na około pięć milionów. Wyspa jest ważnym siedliskiem kilku gatunków fokowatych. Występują tam południowe słonie morskie i cztery inne gatunki fok: lampart morski, krabojad, weddelka arktyczna. Przedstawicielem rodziny uchatkowatych jest kotik subantarktyczny.
W listopadzie 1911 norweski kapitan Carl Anton Larsen, który założył bazę floty wielorybniczej, wypuścił pierwsze renifery mające urozmaicać dietę wielorybników. W 1912 i 1925 zostały wypuszczone dwie kolejne partie reniferów.
Wraz z człowiekiem przybyły szczury i myszy, które zaburzyły równowagę systemu ekologicznego, doprowadzając do zniknięcia około 95% ptaków. W 2015 roku został zakończony największy dotąd program deratyzacji, kosztujący 7,5 mln funtów. Dzięki temu na wyspie ponownie zaczęły zakładać gniazda ptaki takie jak świergotek antarktyczny i oceannik żółtopłetwy.
Na wysepce Bird Island przy północno-zachodnim krańcu Georgii Południowej urządzono stację obserwacji ptaków morskich i płetwonogich.
Przybliżona liczba dziesięciu największych populacji ptaków gniazdujących na wyspie:.
Zobacz też
Sandwich Południowy
Orkady Południowe
Szetlandy Południowe
Przypisy
Linki zewnętrzne
Government of South Georgia and the South Sandwich Islands: Welcome to South Georgia
Wyspy Oceanu Atlantyckiego
Wyspy Georgii Południowej i Sandwichu Południowego |
1951 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grzbiet%20%C5%9Br%C3%B3doceaniczny | Grzbiet śródoceaniczny | Grzbiet śródoceaniczny – silnie wydłużona, wypukła forma dna oceanicznego, o stromych stokach, położona zazwyczaj pośrodku oceanów, oddzielająca od siebie dwa baseny oceaniczne.
Grzbiety śródoceaniczne są to największe struktury linijne na powierzchni Ziemi. Ich łączna długość wynosi ok. 80 000 km, a szerokość sięga tysięcy kilometrów. Grzbiety wznoszą się ok. 2 km ponad powierzchnię sąsiadującego dna oceanicznego, tzw. równiny abisalnej.
W centrum wielu z nich, wzdłuż całego grzbietu ciągnie się dolina ryftowa o szerokości od 1 do 50 km i głębokości od 100 m do 1-2 km. W dolinie ryftowej dochodzi do wylewów lawy oraz wyrzutów przegrzanej wody (kominy hydrotermalne). W miejsce rozchodzenia się dwóch płyt oceanicznych wdziera się materia bazaltowa, powodując powstawanie nowej skorupy oceanicznej i rozrost dna oceanicznego. Jest to tzw. strefa spreadingu, gdzie dwie płyty litosfery oddalają się od siebie. Wiek skorupy oceanicznej rośnie od doliny ryftowej na zewnątrz, w stronę kontynentów.
Grzbiety śródoceaniczne są zazwyczaj przerywane poprzecznymi lub skośnymi do ich rozciągłości uskokami transformującymi i poprzesuwane wzdłuż nich na dziesiątki, a nawet setki kilometrów.
Niektóre grzbiety śródoceaniczne oddalają się od siebie. Grzbiet Śródatlantycki oraz Grzbiety Arabsko-Indyjski i Środkowoindyjski w momencie powstania były oddzielone jedynie kontynentem afrykańskim. W miarę rozrostu skorupy oceanicznej odległość między nimi się zwiększa – obecnie poza Afryką oddziela je pół Atlantyku i ok. 1/3 Oceanu Indyjskiego.
Ważniejsze grzbiety śródoceaniczne
Ocean Spokojny: Pacyficzno-Antarktyczny, Australijsko-Antarktyczny, Wschodniopacyficzny, Chilijski, Explorer, Juan de Fuca, Gorda, Huntera, Południowofidżyjski, Tonga, Tubuai, Wooldark, Kiusiu-Palau, Środkowopacyficzny, Sala y Gomez.
Ocean Atlantycki: Jan Mayen, Islandzki, Śródatlantycki (w tym: Reykjanes, Północnoatlantycki, Południowoatlantycki), Scotia (Południowoantylski).
Ocean Arktyczny: Gakkela
Ocean Indyjski: Afrykańsko-Antarktyczny, Zachodnioindyjski, Środkowoindyjski (w tym Arabsko-Indyjski), Adeński, Grzbiet Zachodnioaustralijski, Australijsko-Antarktyczny.
Inne grzbiety
Niekiedy terminem „grzbiet śródoceaniczny” określa się formy, których powstanie nie jest związane ze spreadingiem dna oceanicznego, ale np. z przesuwaniem się płyty oceanicznej ponad tzw. plamą gorąca, jak w przypadku Grzbietu Hawajskiego i Grzbietu Cesarskiego lub z uskokiem transformacyjnym, jak w przypadku Grzbietu Macquarie, bądź z innymi wyniesieniami zbudowanymi ze skorupy oceanicznej lub kontynentalnej. W tym wypadku właściwym terminem jest „grzbiet podmorski”, a nie „grzbiet śródoceaniczny”.
Uwagi
Przypisy
Geomorfologia
Grzbiety śródoceaniczne |
1953 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giordano%20Bruno | Giordano Bruno | Giordano Bruno (właśc. Philippo Bruno, ur. w styczniu 1548 w Noli, zm. 17 lutego 1600 w Rzymie) – włoski filozof, teolog, poeta i przejściowo duchowny katolicki z zakonu dominikanów (1565/6–1579); renesansowy humanista, filozof hermetyczny.
Bruno jest znany ze swoich spekulacji dotyczących astronomii – w tym kosmologii – które opierały się na heliocentrycznej teorii Kopernika i na zasadzie kopernikańskiej. Podejrzewał istnienie egzoplanet – gwiazdy miałyby być ciałami niebieskimi takimi jak Słońce, otoczonymi przez swoje własne planety. Twierdził również, że Wszechświat jest nieskończony. Jego hipotezy wyprzedzały ówczesne czasy i zapowiadały nowożytną naukę.
Jego poglądy religijne były bliskie panteizmowi. Został skazany przez Kościół katolicki pod zarzutem herezji na karę śmierci i spalony na stosie na Campo de’ Fiori, gdzie później postawiono mu pomnik; . Jego zuchwałe i pogardliwe drwiny z dogmatów dały mu niezrównany rekord ekskomunik: oprócz katolickiej także kalwińską i luterańską.
Życiorys
Wczesne lata
Philippo Bruno urodził się w 1548 roku w wiosce Nola we Włoszech, w rodzinie katolickiej. Był synem żołnierza Giovanniego Bruna i Fraulisy Savolino. Philippo w wieku 11 lat wyjechał do Neapolu i zaczął studiować trivium. 15 czerwca 1565 wstąpił do zakonu dominikanów w Neapolu, przyjmując imię zakonne Giordano (śluby zakonne złożył w 1566). Już będąc w seminarium, popadł w konflikt z bezpośrednimi przełożonymi. Złożono na niego donos do inkwizycji w Neapolu, ale nie doszło do procesu sądowego. W 1573 przyjął święcenia kapłańskie, a w 1575 uzyskał najwyższy stopień naukowy zatwierdzony dla dominikańskich szkół lector publicus, który uprawniał do publicznego głoszenia wykładów i prowadzenia dysput de quodlibet (na wybrany przez uczestników temat) oraz dawał prawo do honorowego używania tytułu „doktor teologii”. Zajmował się filozofią, okultyzmem i mnemotechniką.
Wędrówka przez Europę
W lutym 1576 został oskarżony o herezję (akt oskarżenia przeciwko niemu zawierał blisko 130 punktów). Groził mu zakonny sąd inkwizycyjny prowincji neapolitańskiej, wydalenie z zakonu i ekskomunika. Aby go uniknąć, uciekł do Rzymu, gdzie schronił się w klasztorze dominikańskim przy Piazza della Minerva (tu istotna uwaga: w XVI wieku Królestwo Neapolu było w jurysdykcji Hiszpanii). W Rzymie długo nie zagościł. W kilka dni po przybyciu do Wiecznego Miasta otrzymał list, w którym przyjaciele z Neapolu poinformowali go, że znaleziono zakazane książki, które porzucił, gdy dowiedział się, że został oskarżony i że całe śledztwo w jego sprawie zostało przekazane z Neapolu do Rzymu. W tej sytuacji postanowił zniknąć z oczu jakiegokolwiek kolegium inkwizycyjnego i potajemnie, nie pozostawiając po sobie żadnego śladu, opuścić Rzym. Zrzucił habit i powrócił do imienia Filip. Tak rozpoczęła się jego tułaczka po Europie. Do 1579 wędrował po Włoszech jako prywatny nauczyciel. 15 kwietnia 1576 roku pojawił się w Genui, ale z powodu sytuacji panującej w mieście (Genua w tym czasie była pod rządami stronnictwa kalwińskiego), przeniósł się do nieodległego Noli (dzisiejsze Vico Noli), gdzie niechętnie, na zlecenie władz miejskich, uczył chłopców czytania i pisania, a miejscowym arystokratom objaśniał zasady swojej kosmogonii.
Pięć miesięcy później spotykamy go już w Savonie; za kolejne dwa tygodnie w Turynie; stąd płynie Padem do Wenecji; następnie jest w Padwie, Brescii, Bergamo, Mediolanie, gdzie po raz pierwszy spotyka Filipa Sidneya, posła królowej Elżbiety do cesarza Rudolfa II. Stamtąd wraca ponownie do Turynu. Błąka się gorączkowo po okolicy, jakby chciał się zadomowić, i nie znajduje żadnego zajęcia. W Wenecji szkoły są zamknięte, a drukarnie ledwo działają z powodu zarazy, która zabiła połowę mieszkańców. Od strażnika w arsenale wynajął pokój i aby zarobić trochę grosza, napisał Dei Segni dei tempi (Znaki czasu). Książka została wydrukowana anonimowo, a być może pod nazwiskiem Bruno; być może, ponieważ do tej pory nie odnaleziono ani jednego jej egzemplarza.
W Bergamo, gdy został oskarżony o herezję, wystąpił z zakonu i żył jako świecki. Po kilku miesiącach powrócił do życia zakonnego. Następnie podróżował po Europie Zachodniej, uczestnicząc w życiu ówczesnych uniwersytetów. W Genewie pracował jako korektor w drukarni. Wiosną 1579 ostatecznie wystąpił z zakonu, po ogłoszeniu ulotki atakującej poglądy jednego z czołowych genewskich teologów został 6 sierpnia uwięziony przez kalwińskie władze miasta. Zachowany do dziś akt oskarżenia głosił: Przed Konsystorzem stanął Filippo Bruno, student zamieszkały w tym mieście, który prosi o dopuszczenie go do Wieczerzy, jaka została mu zabroniona, z powodu tego, że obrzucił kalumniami urzędników i regenta kolegium niejakiego Mr. Anthoyne de la Faye. Zwolniony 27 sierpnia udał się do Lyonu, a stamtąd do Tuluzy, gdzie przebywał od jesieni 1579 do jesieni 1581, wykładając swoją filozofię.
W Paryżu Bruno nauczał mnemotechniki króla Henryka III. Król Francji mianował go profesorem Sorbony. Ogłosił drukiem 120 tez będących syntezą jego poglądów filozoficznych, dając się poznać jako zagorzały przeciwnik Arystotelesa i z tego powodu w 1583 musiał opuścić Paryż. Udał się do Londynu, gdzie na dworze królowej Elżbiety oraz później w Oksfordzie napisał i opublikował 6 dialogów w języku włoskim, w tym słynną satyrę na Kościół zatytułowaną Spacio della Bestia triompante proposto dal Giove affetuato dal consiglio. W Oksfordzie krótko wykładał na uniwersytecie, ale nie znalazł uznania wśród miejscowych profesorów. Podczas kolejnej podróży, do Wittenbergi, gdzie przez rok wykładał na uniwersytecie, po raz pierwszy wystąpił przed ogromną publiką i rzucił oskarżenia pod adresem Stolicy Apostolskiej i Kościoła. Swoją mowę powtórzył w 1588 w Pradze, gdzie opublikował 160 artykułów przeciwko matematykom i filozofom z listem dedykacyjnym do cesarza Rudolfa II. W latach 1589–1590 wykładał na uniwersytecie w Helmstedt, w 1591 ogłosił drukiem 3 obszerne łacińskie poematy filozoficzne.
W 1589 został ekskomunikowany z gminy luterańskiej (Helmstedt) i w 1590 udał się do Frankfurtu nad Menem, a 1591 wrócił do Włoch. Jego bluźniercze wystąpienia odbiły się szerokim echem w całej Europie. Bruno nazwał siebie synem nieba i matki ziemi. Zamierzał założyć nowe wyznanie pod egidą swojej filozofii i wierzył, że dzięki swojej magicznej potędze zdoła podporządkować sobie każdego możnowładcę. W Wenecji przebywał (1592) na zaproszenie możnego szlachcica Giovanniego Mocenigo, który chciał, by ten nauczył go mnemotechniki oraz wprowadził go w tajniki ezoteryki i magii. Jednak po kilku tygodniach trzydziestoletni szlachcic wenecki żalił się: mam go tu na swoim utrzymaniu, obiecał nauczyć mnie wielu różnych rzeczy i dostał w zamian wiele cennych przedmiotów i pieniądze na to konto. Nie widzę na razie żadnych wyników; powątpiewam też, czy jest on porządnym człowiekiem. Kiedy Bruno zamierzał wyjechać do Frankfurtu, Mocenigo wraz z przyjaciółmi uwięzili go i 23 maja 1592 zadenuncjowali weneckiemu Trybunałowi Inkwizycyjnemu.
Proces i śmierć
8 zarzutów oskarżenia dla Świętego Oficjum sformułował kardynał Bellarmino:
Giordano Bruno uważa, że wykazał przyczynę ruchu Ziemi i bezruchu firmamentu przy pomocy pewnych racji nieprzynoszących – według niego – żadnej szkody Pismu Bożemu. Daremne było przedstawianie mu wersetów z Eklezjaztesy (1, 4b-5a): Terra autem in aeternum stat; Sol oritur et occidit (Ziemia trwa na wszystkie czasy, Słońce wschodzi i zachodzi). Bruno replikował, że Pismo Święte wyraża się językiem dostępnym dla wiernych, a nie zwraca się do naukowców jako takich. Ten sam tekst został później przeciwstawiony Galileuszowi przez tego samego Bellarmina.
Bruno przeciwstawił doktrynę nieskończonego i wiecznego Wszechświata, składającego się z licznych światów dogmatowi o stworzeniu świata. Uzasadniał to słowami: kto przeczy nieskończoności skutku, ten przeczy również nieskończoności możliwości.
W jednej ze swoich tez Giordano Bruno określił gwiazdy jako prawdziwych wysłanników i tłumaczy głosu Bożego, jako anioły dające się odczuć i zauważyć, jak gdyby każda gwiazda przynosiła człowiekowi boskie zwiastowanie.
Bruno głosił, że dwiema rzeczywistymi zasadami wszelkiego istnienia są: dusza świata i pierwotna materia. Była to konsekwencja tezy, według której Wszechświat jest wieczny, a światom które go tworzą przypisana jest zasada ruchu – nie są one zaś jak sądzono, poruszane przez jakieś sfery stałe bądź anioły.
Kolejną tezą było stwierdzenie, że dusza ludzka stanowi jedynie przejściowy wyraz duszy Wszechświata, tak jak ciało jest duszą dla materii Wszechświata. Dusza ludzka miałaby być nieśmiertelna w tym sensie, że powróci do swojego źródła. To samo dotyczy ciała, ponieważ materia jest wieczna.
Z poprzedniej tezy wynika kolejna: ponieważ materia jest wieczna nic nie rodzi się, ani nie niszczeje. Życie i śmierć są jedynie stanami przejściowymi. Materia, która jest niezmienna może przybrać dowolną formę.
Bruno uważał, że także Ziemia posiada duszę i to nie tylko zmysłową, ale i intelektualną, a być może nawet coś więcej. Tezę tę opierał na zawartym w Genesis zdaniu: Producat terra animam viventem.
W ostatniej z kwestionowanych tez Bruno przeciwstawiał się doktrynie Tomasza z Akwinu. Bruno oświadczył: nie zgadzam się w moich rozważaniach filozoficznych z twierdzeniem, jakoby dusza stanowiła formę, sądzę natomiast, że stanowi ona duchową rzeczywistość, w danej chwili obecną w ciele.
Podczas przesłuchania zarzucono mu m.in.: Do tego doszły oskarżenia brata Celestina da Verony (potwierdzone przez brata Giulio da Sol, Francesca Vaia oraz Matteo de Silvestrisa) o głoszeniu, że (…) Chrystus jest niegodnym psem, że nie ma piekła i nikt nie jest skazany na karę wieczną, ale że w swoim czasie każdy się zbawi (…) że jeśli będzie zmuszony wrócić do zakonu dominikańskiego, wysadzi w powietrze klasztor, w którym każą mu przebywać, a potem chce jak najszybciej wrócić do Niemiec czy Anglii, do heretyków, aby żyć tam w wolności i na swój sposób. 16 z 23 punktów oskarżenia zostało potwierdzone przez więcej niż jednego świadka.
15 lutego 1599 Bruno został wezwany przed Trybunał Inkwizycyjny do wyrzeczenia się tez uznanych za błędne i bluźniercze. Bruno odrzucił tę sugestię sądu. Początkowo zgodził się na publiczne wyrzeczenie się swoich tez, ale jednocześnie złożył na ręce papieża Klemensa VIII obszerny memoriał uzasadniający twierdzenia, które miał publicznie odwołać. 17 lutego 1600 r. na głównym rynku Rzymu – Campo de’ Fiori został spalony na stosie . Wszystkie dzieła Bruna zostały wprowadzone na indeks ksiąg zakazanych w 1603 r.
Poglądy
W swoich poglądach nawiązywał do różnorodnych tradycji filozofii starożytnej (m.in. do Heraklita, Parmenidesa, Anaksagorasa, Lukrecjusza i Plotyna), a także do koncepcji myślicieli oraz uczonych średniowiecznych i renesansowych (zwłaszcza Rajmunda Lullusa i Mikołaja Kopernika, Mikołaja z Kuzy i B. Telesia) oraz łączył różnorodne kierunki filozoficzne, religijne i naukowe (między innymi astronomię z hermetyzmem, gnostycyzmem, kabałą i magią). Głosił, że Wszechświat jest nieskończony i jednorodny (z czego wynikał między innymi pogląd, że ludzie nie są jedynymi inteligentnymi istotami w kosmosie). Miał to być twór żywy (ten pogląd zbliżał go do panteizmu). Religię uznał za uproszczoną wersję filozofii, liturgię i uczestnictwo w praktykach religijnych zaś za wynik zabobonu wynikającego z ignorancji. Kościół skazał go jednak za herezję doketyzmu głoszącą, że ciało Jezusa Chrystusa było jedynie iluzją.
Bruno przeciwstawiał fizykę (jako naukę o istocie obiektywnej rzeczywistości) zarówno metafizyce, jak i matematyce (jako nauce o konstrukcjach umysłu). Rozwijając swoją filozofię przyrody, zbudował system materialistycznego panteizmu; był on najradykalniejszym wyrazem materialistycznych tendencji w renesansowej filozofii przyrody. Według tego systemu istnieje nieskończona liczba bytów tworzących jeden Wszechświat, w którym pełna realność przysługuje zarówno bytom jednostkowym, jak i Wszechświatowi jako całości; jedność zaś Wszechświata polega na jedności substancjonalnej (rozumianej jako jedność materii, będącej podłożem wszystkich rzeczy i wyłaniającej z siebie wszystkie formy) oraz na jedności praw rządzących ustawicznym krążeniem (przemianami) materii. Dążąc do ustalenia tych praw i wyjaśnienia przemian, Bruno rozwinął dialektyczną koncepcję rozwoju, której centralną kategorią było pojęcie „kołowrotu” (łac. vicissitudo); oznaczało ono dla Bruna nie tyle cykliczny powrót zjawisk, ile raczej ruch po spirali. Panteistyczny charakter systemu Bruna polegał na identyfikacji Boga z naturą, w traktowaniu przyrody jak gdyby była Bogiem. Bruno był autorem pojęcia monady jako elementarnej jednostki bytu, w której łączy się przedmiot z przedmiotem. W teorii poznania głosił, że człowiek nie od razu dochodzi do prawdy i rozróżniał 3 główne stopnie poznania: przez zmysły, przez rozsądek i przez rozum. Rozum daje, według Bruna, intelektualny ogląd przyrody jako jednolitej, nieskończonej, dynamicznej i harmonijnej całości, w której panuje wolność. Problemy człowieka rozpatrywał ze stanowiska renesansowego humanizmu. Etyka Bruna miała charakter świecki i heroiczny. Podkreślał znaczenie pracy ludzkiej i dążenia człowieka do prawdy jako najwyższej wartości; głosił humanistyczny kult „człowieczeństwa” i „prawdziwych ludzi” służących ponadosobowym wartościom. Konsekwencją tych poglądów była krytyka chrześcijańskiej hierarchii wartości i opartej na niej etyki; zwalczał pretensje teologii do panowania nad filozofią i nauką oraz występował przeciwko „ślepej wierze” i tradycjom fideistycznym. Zajmował się również badaniami religioznawczymi i reprezentował w nich stanowisko euhemeryzmu. Był także jednym z głównych przedstawicieli pluralizmu w metodologii i estetyce. Według Bruna obiektywnej wielokształtności i wielorakości bytu powinna odpowiadać „metoda wieloraka”, ujmująca stanowiska ze wszystkich możliwych stron, w tym także wielokształtność i różnorodność dzieł sztuki; poeci nie powinni naśladować innych poetów, ale tworzyć dzieła według własnych poetyk. W teorii wychowania Bruno głosił, że „natura dała każdemu człowiekowi wspaniałe skrzydła”, a nauczyciel powinien pomagać uczniom w ich rozwijaniu. Potępiał kolonializm i uznawał prawo każdego narodu do niepodległości i rozwoju własnej kultury. Wykorzystywał teorię Mikołaja Kopernika do umocnienia swoich pełnych magii oraz często sprzecznych ze sobą teorii filozoficzno-teologicznych.
Kosmologia
Koncepcja budowy Wszechświata zaproponowana przez Giordana Bruna była rewolucyjna, wyprzedzając swoją epokę, kreśliła ona obraz uniwersum zaskakująco bliski współczesnym teoriom astrofizycznym. Postulowała, że w jednorodnie zbudowanym i podległym wszędzie takim samym prawom fizycznym Wszechświecie, znajduje się wielość słońc/gwiazd obieganych przez własne planety, zamieszkane (podobnie jak Ziemia) przez istoty rozumne.
Kosmologia przed Brunem
Według Arystotelesa i Platona geocentryczny Wszechświat był tworem skończonym i ograniczonym sferą gwiazd stałych. Gwiazdy znajdowały się na powierzchni najwyższej sfery Wszechświata, każda z nich znajdowała się zatem w jednakowej odległości od Ziemi stanowiącej centrum wszystkich jego sfer. Planety umocowane były na przezroczystych sferach niebieskich rozmieszczonych koncentrycznie poniżej sfery gwiazd. Ciała niebieskie poruszały się za sprawą pierwszego poruszyciela, który to był pierwotną przyczyną ich ruchu i ruch ten stale podtrzymywał. Tomasz z Akwinu utożsamił ów arystotelejski byt ze starotestamentowym Bogiem. Bóg ten jednak był zewnętrzny wobec animowanego przez siebie Wszechświata i nie stanowił jego części, choć do wszechświata przylegało nieskończone „królestwo niebieskie”.
Heliocentryczny przewrót Mikołaja Kopernika zdetronizował Ziemię jako centralny punkt Wszechświata, umieszczając w jego środku Słońce, pozostałe założenia budowy uniwersum pozostawiał jednak niezmienione. Brak obserwowalnego ruchu ciał niebieskich względem sfery gwiazd stałych stał się nawet podstawą do podważania, tak pomyślanej idei, heliocentryzmu.
Rewolucję kopernikańską popierało w czasach Bruna kilku astronomów: Michael Maestlin, Christoph Rothmann, Jan Kepler, Thomas Digges, Galileusz.
Kosmologia według Bruna
Bruno zapoznał się z teoriami Mikołaja Kopernika i wierzył, że Ziemia krąży dookoła Słońca, wirując jednocześnie dookoła własnej osi. Poszedł jednak dalej niż Mikołaj Kopernik, zakładając, że gwiazdy widoczne na nieboskłonie stanowią inne, odległe słońca rozrzucone w przestrzeni nieskończonego Wszechświata. Słońca, dookoła których krążą ich własne planety, zamieszkane przez inne istoty rozumne.
Bruno utrzymywał ponadto (za Mikołajem z Kuzy), że z faktu nieskończoności Boga wnioskować można nieskończoność Wszechświata, stanowiącego jego odbicie. Przyjmując zaś, że dwie nieskończoności nie mogą istnieć równolegle, wnioskował, że bóg jest immanentną częścią Wszechświata, pochodzącą z tej samej co Wszechświat substancji.
W 1584 Bruno opublikował dwa ważne dialogi filozoficzne, w których wystąpił przeciwko teorii planetarnych sfer niebieskich (Tycho Brahe wystąpił z podobną tezą w 1587). Nieskończony Wszechświat Bruna był wypełniony eterem (piątym żywiołem), który nie stawiał oporu ruchom ciał niebieskich, które wedle jego wizji Wszechświata poruszały się dzięki własnemu impetowi, nie zaś za sprawą zewnętrznych wpływów.
Najistotniejsze jest jednak fakt, że zarzucił on koncepcję hierarchicznej konstrukcji uniwersum. Ziemia była tu po prostu jednym z wielu podobnych ciał niebieskich, podobnie jak i Słońce. Bóg nie był powiązany z żadną częścią Wszechświata bardziej niż z którąkolwiek inną. Bóg według Bruno obecny był tak samo na powierzchni Ziemi, jak i w przestrzeni widocznej na firmamencie niebieskim. Bruno zakładał również, że Wszechświat jest jednorodny, zaś wszystkie znajdujące się w nim obiekty składają się z tych samych czterech elementów. Ciała niebieskie zbudowane byłyby zatem z wody, ziemi, ognia i powietrza, nie zaś z osobnej substancji o odmiennej naturze. Wszędzie we Wszechświecie miały działać te same prawa fizyczne. Czas i przestrzeń miały być nieskończone. W tak pomyślanym, stabilnym Wszechświecie nie było miejsca na takie chrześcijańskie pojęcia jak: boska kreacja bytów czy Sąd Ostateczny.
Bruno uważał pojedyncze słońce/gwiazdę wraz z jej planetami za podstawową jednostkę konstrukcyjną Wszechświata. Liczba takich systemów planetarnych, podobnie jak przestrzeń samego Wszechświata, była nieskończona, przestrzeń pomiędzy nimi wypełniał zaś eter, ponieważ próżna przestrzeń nie mogła istnieć. Komety były błądzącymi w przestrzeni fragmentami byłych gwiazd, nie zaś – jak u innych autorów w tamtych czasach – ulotnymi tworami, narzędziami Boga czy niebiańskimi posłańcami. Każda kometa była światem, materialnym obiektem pozaziemskim zbudowanym z czterech elementów.
Kosmos Bruna charakteryzuje się nieskończonością, jednorodnością i izotropowością (brakiem wyróżnionych kierunków) z systemami planetarnymi rozłożonymi równomiernie pośród jego przestrzeni. Materia podlega i działa według zasad animistycznych. Była inteligentna i nieciągła, zbudowana z atomów.
Poglądy Bruna na naukę
Poglądy Bruna nie miały charakteru naukowego w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Nie wynikały z obserwacji, nie miały być testowane eksperymentalnie, nie były wsparte żadnymi obliczeniami, ani modelami matematycznymi zjawisk. Bruno najprawdopodobniej nie był nawet w stanie zrozumieć obliczeń Kopernika, gdyż nic nie wskazuje na jego znajomość matematyki. Jego poglądy miały charakter czystej spekulacji i były inspirowane religijnie. Nieskończoność Wszechświata była dla niego emanacją nieskończoności Boga. Stąd niesłusznie przypisano mu rolę „męczennika nauki”. Rodzaj działalności intelektualnej, jaki uprawiał, określany jest jako filozofia przyrody. Jednak jego spekulacje miały charakter niezwykle śmiały i wyprzedzały swój czas. Na przykład Kopernik, budując heliocentryczny model Wszechświata, nadal zakładał istnienie sfery gwiazd stałych, ograniczającej kosmos, podczas gdy Bruno uważał Wszechświat za nieskończony w czasie i przestrzeni. Bruno nie był w tym pierwszy, jego mniej znanymi prekursorami byli atomiści greccy oraz Mikołaj z Kuzy i Thomas Diggest. Johannes Kepler, znając i porównując te wszystkie koncepcje, odrzuca jednak ideę nieskończoności Wszechświata. Trudno bowiem było wyzbyć się, również inspirowanej religijnie, idei centralnego miejsca Ziemi w kosmosie.
Założenie o nieskończoności i jednorodności Wszechświata utorowało sobie drogę w nauce pod wpływem dyskusji rozpoczętej przez Kartezjusza, stając się na 200 lat centralnym założeniem kosmologii, i dominowało do czasów Alberta Einsteina. Obecnie uległo przekształceniu w założenie jednorodności i izotropowości całego Wszechświata, stając się podstawą współczesnej astrofizyki. Istnienie planet pozasłonecznych zostało obserwacyjnie potwierdzone pod koniec XX wieku, a do grudnia 2010 wykryto istnienie 500 takich obiektów. Poszukiwaniem ewentualnych cywilizacji pozaziemskich od roku 1959 zajmuje się SETI. Wszechświat najprawdopodobniej nie ma barier czy granic, a jego rozmiary są skończone, co określa się zwięzłą formułą: jest nieograniczony, ale skończony (co bliższe jest przekonaniom Mikołaja z Kuzy i Kartezjusza niż Bruna). Również czas istnienia Wszechświata liczony jest od Wielkiego Wybuchu. Istnieją jednak również spekulacje zakładające, że może on być z kolei elementem Multiwersum o nieznanej naturze lub też, że Wielki Wybuch stanowi jedynie punkt na osi ewolucyjnej pulsującego Wszechświata.
Największą różnicą pomiędzy teoriami Bruna a współczesną astrofizyką (czy też nauką w ogólności) jest wyznawany przez niego animizm, przypisujący świadomość i inteligencję tak samej materii, jak też ciałom niebieskim z niej zbudowanym. Świadomość pozostaje jednak nadal niewyjaśniona w sposób naukowy.
Znaczenie w kulturze
W 1889 na placu Campo de’ Fiori, w miejscu gdzie został spalony, postawiono pomnik Giordana Bruna.
Pamięć o Giordanie Brunie została uwieczniona przez Czesława Miłosza w utworze Campo di Fiori, przez Leopolda Staffa w wierszu Giordano Bruno oraz w opowiadaniu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego Głęboki cień, które ukazało się zbiorze opowiadań Gorący oddech pustyni. Polskim znawcą filozofii Bruna był Andrzej Nowicki.
Pisma
1568/71 Arca di Noè (Arka Noego) [zaginione]
1576 Gli pensier gai (Rozważania) [nieopublikowane]
1576 Tronco d’acqua viva (Odcięcie wody życia) [nieopublikowane]
1576/81 Lezioni sulla sfera (O sferach) [nieopublikowane]
1576/81 Lezioni sul “De Anima” di Aristotele (Wykład nt. „O duszy” Arystotelesa) [nieopublikowane]
1577 De segni de’tempi (O znakach czasu) [zaginione]
1579/81 Censure contro il De la Faye (Krytyka tez Antoine’a De la Faye) [zaginione]
1579/81 Clavis Magna (Wielki klucz) [zaginione]
1581/82 De’ predicamenti di Dio (O przymiotach Boga) [zaginione]
1582 Ars memoriae (Sztuka pamięci)
1582 De umbris idearum (O cieniach idei)
1582 Candelaio (Świecznik)
1582 Cantus circaeus – ad memoriae praxim ordinatus (Pieśń Circe – ćwiczącym pamięć dedykowana)
1582 De compendiosa architectura et complemento artis Lullii (Krótki opis i rozwinięcie sztuki Lullusa)
1582 Purgatorio de l’Inferno (Piekło czyśćca) [zaginione]
1583 Ars reminiscendi (Sztuka zapamiętywania)
1583 Explicatio triginta sigillorum et Sigilli sigillorum (O znaczeniu trzydziestu pieczęci i o Pieczęci pieczęci)
1584 La cena de le ceneri (Uczta na prochach)
1584 De la causa, principio et uno (O przyczynie, początku i jedności)
1584 De l’infinito universo et mondi (O nieskończoności Wszechświata i światów)
1584 Spaccio de la bestia trionfante (Wypędzenie triumfującej bestii)
1585 Asino Cillenico (Osioł z Cyllene/Osioł Kyleński) [patrz: Bibliografia]
1585 Cabala del cavallo pegaseo (Tajemnica konia Pegaza)
1585 De gl’heroici furori (O heroicznym entuzjazmie)
1586 Arbor philosophorum (Drzewo filozofów) [zaginione]
1586 Figuratio Aristotelici Physici auditus (Wykład z fizyki Arystotelesa w obrazach)
1586 Dialogi duo de Fabricii Mordentis Salernitani prope divina ad inventione (Dwa dialogi Fabrizio Mordenti z Salerno nieomal boskie – do odkrycia)
1586 Idiota triumphans. De somnii interpretatione (Triumfujący dureń i O interpretacji snów.)
1586 Centum et viginti articuli de natura et mundo adversus Peripateticos (Sto dwadzieścia paragrafów o naturze i świecie przeciw perypatetykom)
1586 Animadversiones circa lampadem lullianam (Poprawki do lulliańskiej latarni)
1587 De Lampade combinatoria lulliana (O latarni kombinatoryki Lullusa)
1587 De progressu et lampade venatoria logicorum (O rozwoju i poszukiwaniach iluminacji w logice)
1587 Artificium perorandi (Sztuka przekonywania)
1587 Lezioni sull’ „Organo” di Aristotele (Wykład o „Organonie” Arystotelesa) [zaginione]
1588 De specierum scrutinio et lampade combinatoria Raymundi Lullii (O badaniach nad latarnią/światłem kombinatoryki Raymonda Lullusa)
1587 Camoeracensis acrotismus seu rationes articulorum physicorum adversus Peripateticos (Kozłokształtne ornamenty perypatetyków a racjonalne tezy fizyczne)
1587 Libri physicorum Aristotelis explanati (Komentarz do ksiąg fizycznych Arystotelesa)
1587 Oratio valedictoria (Mowa pożegnalna [na pogrzebie Juliusza Brunszwickiego])
1587 Articuli centum et sexaginta adversus huius tempestatis mathematicos atque philosophos (Sto sześćdziesiąt zarzutów do matematyków i filozofów naszych czasów)
1589 Oratio consolatoria (Mowa pocieszycielska)
1589–90 De Magia (O magii)
1589–90 De magia mathematica (O magii matematycznej)
1589–90 De rerum principiis, elementis et causis (O początkach, pierwiastkach i przyczynie)
1589–90 Medicina lulliana (Medycyna Lullusa)
1589–90 Delle sette arti liberali (Spośród siedmiu sztuk wyzwolonych) [zaginione]
1589–90 Delle sette arti inventive (Spośród siedmiu sztuk twórczych) [zaginione]
1591 De triplici minimo et mensura (O troistości nicości i miary)
1591 De monade numero et figura (O monadzie, liczbie i figurze)
1591 De innumerabilibus immenso et infigurabili (O tym, co niemierzalne i niepoliczalne)
1591 De imaginum, signorum et idearum compositione (O kombinacji obrazów, znaków i idei)
1591 Theses de magia (Uwagi na temat magii)
1591 De vinculis in genere (Ogólnie o związkach/relacjach)
1591 Lampas triginta statuarum (Luminarz trzydziestu symboli/ikon)
1591 Praelectiones geometricae (Podstawy geometrii)
1591 Ars deformationum (Sztuka przekształcania)
1591 De rerum imaginibus (O wyobrażeniach/imaginacjach) [zaginione]
1591 Templum Mnemosynes (Świątynia Mnemozyny) [zaginione]
1591 De multiplici mundi vita (O istnieniu wielu światów) [zaginione]
1591 De naturae gestibus (O naturze ruchu) [zaginione]
1591 De principiis veri (O źródłach prawdy) [zaginione]
1591 De astrologia (O astrologii) [zaginione]
1609 Summa terminorum metaphysicorum (Kompendium pojęć metafizycznych)
1612 Artificium perorandi (Sztuka przekonywania)
Zobacz też
Thomas Aikenhead
Jean Meslier
Jan Hus
Kazimierz Łyszczyński
Trina Papisten
Przypisy
Bibliografia
Giordano Bruno przed trybunałem inkwizycji, Warszawa 1953.
Giordano Bruno, Pisma filozoficzne, Książka i Wiedza, Warszawa 1956.
Giordano Bruno, Osioł Kyleński, przeł. J. Brzeziński, Praktyka Teoretyczna
Frances Yates, Sztuka pamięci, Warszawa 1977.
Aleksandre Koyre, Od zamkniętego świata do nieskończonego Wszechświata, Gdańsk 1998, .
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Zbigniew Liana, Giordano Bruno. Męczennik nauki czy szarlatan?, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 14 sierpnia 2016 [dostęp 2022-02-04].
Anglojęzyczne
Bruno, Giordano (1548–1600) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].
Peter Adamson, Boundless Enthusiasm: Giordano Bruno , History of Philosophy without any gaps, 14 marca 2021 historyofphilosophy.net [dostęp 2023-08-20].
Autorzy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych
Ekskomunikowani przez Kościół katolicki
Nauczyciele domowi
Włoscy dominikanie
Włoscy duchowni katoliccy
Osoby spalone na stosie
Postacie renesansu
Straceni za herezję
Urodzeni w 1548
Włoscy filozofowie XVI wieku
Zmarli w 1600
Skazani w procesach inkwizycyjnych
Sonetyści
Straceni za odmienne poglądy religijne
Męczennicy
Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu |
1954 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Galileusz | Galileusz | Galileusz, właśc. Galileo Galilei (ur. 15 lutego 1564 w Pizie, zm. 8 stycznia 1642 w Arcetri) – włoski uczony: astronom, astrolog, matematyk, fizyk doświadczalny, inżynier-wynalazca i filozof, pionier nowożytnej fizyki i astronomii oraz popularyzator tych nauk. W co najmniej dwóch rankingach fizyków znalazł się w pierwszej dziesiątce wszech czasów, a w jednym z nich znalazł się na czwartym miejscu – zaraz za podium obejmującym Newtona, Einsteina i Maxwella.
Galileusz jest znany i pamiętany głównie jako astronom i fizyk, a pośrednio też filozof nauki i religii. Bronił kopernikańskiej teorii heliocentrycznej, co przyczyniło się do jego konfliktu z Kościołem katolickim i cenzurowania tej teorii oraz pism Kopernika przez ponad stulecie. Galileusz prowadził też własne obserwacje astronomiczne – zarówno Układu Słonecznego, jak i dalszych obiektów. Jako pierwszy zastosował teleskop w oglądaniu nieba i skonstruował własną wersję tego urządzenia, inną od pierwotnej konstrukcji Lipperheya. Za jego pomocą jako jeden z pierwszych zobaczył plamy na Słońcu i dowiódł, że są faktycznie plamami na jego powierzchni, a nie bliskimi satelitami – dowodząc ruchu wirowego tego ciała. Odkrył również góry na Księżycu i oszacował ich wysokość. Zaobserwował także:
fazy Wenus – dowodzące, że ta planeta obiega Słońce, a nie Ziemię;
księżyce Jowisza – cztery największe, zwane galileuszowymi;
pierścienie Saturna – choć nie zidentyfikował ich poprawnie;
Gwiazdę Keplera – dowodząc przez brak paralaksy, że nie jest to zjawisko atmosferyczne;
to, że Droga Mleczna jest skupiskiem wielu gwiazd.
Teleskopowe powiększenie pozwoliło też Galileuszowi na nowe, ściślejsze oszacowania rozmiaru kątowego gwiazd stałych. Zaproponował również nową astronomiczną metodę w geodezji – sposób pomiaru długości geograficznej, wykorzystujący jako zegar odkryte przez niego księżyce Jowisza. Metoda ta przyczyniła się do udowodnienia przez Rømera, że światło ma skończoną prędkość, a także do pierwszego oszacowania tej wielkości przez Huygensa. Włoski uczony odrzucał poprawny model Keplera eliptycznych orbit planetarnych, nie zdobył pełnych dowodów heliocentryzmu, bronił go także błędnymi argumentami – jak własny, nieudany model pływów morskich – a pod naciskiem inkwizycji swój kopernikanizm odwołał. Mimo to zakwestionował geocentryczny model Ptolemeusza, przez co był jednym z głównych motorów przewrotu kopernikańskiego i całej rewolucji naukowej XVII wieku.
W fizyce Galileusz zajmował się głównie mechaniką klasyczną, której był współtwórcą, a także elementami termodynamiki i optyki. Badał izochronizm wahadeł, względność ruchu i opracował prototypy pierwszej zasady dynamiki, zasady względności oraz słabej zasady równoważności – dowodząc, że spadek swobodny, ruch wahadła itp. ruchy pod wpływem grawitacji nie zależą od masy poruszanego ciała, zgodnie z wcześniejszymi opiniami Filopona i Stevina. Tym sposobem obalił koncepcje fizyczne Arystotelesa, przejęte też przez średniowiecznych scholastyków i bronione również w nowożytności. Galileusz antycypował także problem brachistochrony, analizę wymiarową i mechanikę ośrodków ciągłych, zwłaszcza elastomechanikę. Jego prace nad pompami i próżnią przyczyniły się do odkrycia ciśnienia atmosferycznego i wynalezienia barometru. Był też konstruktorem jednego z pierwszych termometrów, zwanego termoskopem. Usiłował również zmierzyć prędkość światła w powietrzu, czemu nie podołał, jednak umożliwił dolne oszacowanie tej wielkości, a podobne metody oparte na lustrach zostały potem skutecznie wykorzystane w XIX w. przez Fizeau i Foucault. Galileusz popierał też hipotezę atomów, co również przeczyło fizyce arystotelejskiej dominującej w jego czasach i mogło się przyczynić do sporu ze Świętym Oficjum.
Jako inżynier Galileusz nie tylko udoskonalił teleskop, pompy i wynalazł termometr. Rozwijał też inne urządzenia pomiarowe, takie jak mikroskop czy kompas oraz rozmaite przedmioty użytkowe, opisane dalej.
Galileusz to nie tylko autor konkretnych odkryć, ale i pionier nowożytnej metody naukowej, opartej na eksperymencie i modelowaniu matematycznym, traktowanych jako pewniejsze niż intuicyjny rozsądek, spekulacje czy autorytet, także autorytet religijny. Zarazem Galileusz posługiwał się eksperymentami myślowymi, które również po nim odegrały dużą rolę w rozwoju nauki, m.in. w pracach Einsteina. Włoski uczony zostawił też po sobie znaczących uczniów jak Evangelista Torricelli, Vincenzo Viviani i Bonaventura Cavalieri. Wykładał m.in. na uniwersytetach w Pizie i w Padwie.
Informacje ogólne
Urodził się w Pizie. Ojciec, Vincenzo Galilei, był teoretykiem muzyki, kompozytorem i handlarzem wełną, matką była Giulia Ammannati. Galileo był najstarszym dzieckiem w rodzinie.
Imię Galileo pochodziło od przodka (Galileo Bonaiuti), który był znanym politykiem, lekarzem i wykładowcą na początku XV wieku – w tym samym czasie rodzina zmieniła nazwisko na Galilei.
Elementarne wykształcenie pobierał w domu rodzinnym, następnie w wieku 11 lat rozpoczął naukę w szkole zakonnej u jezuitów (walombrozjanów) w klasztorze Santa Maria di Vallombrosa (niedaleko Florencji). Gdy w wieku 15 lat zakomunikował ojcu, że chce zostać mnichem, ten natychmiast zareagował, zabierając go z klasztoru. W 1581 roku, w wieku 17 lat rozpoczął studia na Uniwersytecie w Pizie (medycyna – zgodnie z życzeniem ojca). Studiów tych nie ukończył, gdyż bardziej interesowała go matematyka. Dawał prywatne lekcje matematyki we Florencji i Sienie.
W roku 1589 został wykładowcą matematyki na uniwersytecie w Pizie. Następnie w roku 1592 przeniósł się na Uniwersytet w Padwie, gdzie do roku 1610 wykładał geometrię, mechanikę i astronomię. W późniejszym życiu rozwijał metodę naukową poprzez liczne eksperymenty i obserwacje.
Galileusz, na podstawie swoich obserwacji, przekonał się o słuszności teorii heliocentrycznej Kopernika w czasie, gdy Kościół bronił teorii geocentrycznej.
Nigdy się nie ożenił, ale miał z Mariną Gambą troje dzieci: córki Virginię (ur. 1600) i Livię (ur. 1601) (które zostały zakonnicami) i syna Vincenzia (ur. 1606).
Galileusz a Kościół katolicki
Stosunki z Kościołem przed procesem
Na początku 1610 roku Galileusz opublikował swoje dzieło Sidereus Nuncius, gdzie opisuje swoje odkrycia: Dostrzegł góry na Księżycu oraz odkrył (co przeczy teorii geocentrycznej, a potwierdza heliocentryczną) fazy Wenus i księżyce Jowisza. Informacja ta dotarła do Zakonu Jezuitów. 10 grudnia 1610 roku jeden z największych matematyków tamtej epoki, jezuita Christopher Clavius napisał do Galileusza, że jezuiccy obserwatorzy nieba potwierdzili jego odkrycia, dlatego zaczął go namawiać do odwiedzenia Rzymu. Galileusz zgodził się i w marcu 1611 roku przyjechał do Rzymu, gdzie został przyjęty z honorami, a papież Paweł V udzielił mu długiej audiencji oraz przyjął w poczet członków prestiżowej Akademii Linceańskiej.
Galileusz w 1612 roku opublikował Traktat o unoszących się ciałach, a w 1613 roku wydał List o plamach na Słońcu. Pomimo dużego sarkazmu w stosunku do arystotelików, Galileusz miał pełne poparcie Kardynała Maffeo Barberiniego, późniejszego papieża Urbana VIII.
W grudniu 1613 r. książę Kosma II Medyceusz, który był uczniem Galileusza, zorganizował śniadanie, na którym odbyła się dyskusja o możliwości uzgodnienia teorii heliocentrycznej z Pismem Świętym. Matka księcia, Krystyna Lotaryńska, wyraziła wątpliwość, czy jest to możliwe. Galileusz, zaniepokojony wątpliwością protektorki, napisał list do zaprzyjaźnionego księdza, w którym stwierdzał, że w dyskusjach o problemach przyrodniczych dosłowne znaczenie Pisma Świętego „winno być brane pod uwagę na ostatnim miejscu”. Wkrótce potem dominikanin Tommaso Caccini wygłosił kazanie przeciwko Galileuszowi, w którym stwierdzał, że poglądy Galileusza przeczą przypowieści o Jozuem, który w dolinie Ajalon kazał zatrzymać się słońcu. Był to pierwszy przypadek, gdy stwierdzono, że teoria Kopernika jest heretycka.
Pierwsze działania Inkwizycji i późniejsze stosunki z Kościołem
Na Galileusza zostały złożone skargi do Świętej Inkwizycji, w której ojcowie Caccini i Niccolò Lorini zarzucili mu dobrowolną interpretację Pisma. Inkwizycja Rzymska odrzuciła zarzuty w lutym 1615 roku. Pomimo tego Kardynał Maffeo Barberini, przyszły papież Urban VIII, zalecił Galileuszowi większą rozwagę w niewykraczaniu poza argumenty, którymi posługiwali się Ptolemeusz i Kopernik, oraz aby nie wykraczał poza fizykę i matematykę, ponieważ tłumaczenie Pisma jest zastrzeżone dla teologów. Kardynał napisał, że teoria Kopernikańska może być prawdziwa, lecz dopóki nie zostanie udowodniona, nie może być używana do interpretacji Pisma. To stanowisko godziło w obie strony sporu o Galileusza.
W grudniu 1615 roku Galileusz ponownie przyjechał do Rzymu, pomimo rad przyjaciół, którzy tego odradzali. Powodem tego były obawy, że Galileusz zaogniłby sytuację, co się faktycznie stało. Wszędzie, gdzie uczony się pojawiał, głosił, że teoria Kopernika jest prawdziwa, co wielu ludzi oburzało. Dlatego papież Paweł V zadecydował, że sprawę Galileusza i heliocentryzmu powinna zbadać inkwizycja. Tej decyzji sprzeciwił się przyszły papież Urban VIII.
Konflikt z Kościołem katolickim
24 lutego 1616 Święte Oficjum zleciło kwalifikatorom wydanie opinii o dwóch tezach.
Jednak ostatecznie Kościół zrezygnował z nazywania teorii heliocentrycznej „heretycką”.
W 1624 roku papież Urban VIII stwierdził również, „że Kościół nigdy nie uznał dzieł Kopernika za heretyckie i tego nie uczyni”.
25 lutego 1616 główny inkwizytor wydał oświadczenie:
Jednakże nie zakazano nauczać Galileuszowi heliocentryzmu jako teorii:
Później kardynał Bellarmin (ten sam, który również sformułował zarzuty oskarżenia oraz nadzorował proces i egzekucję Giordana Bruno) w złożonym oświadczeniu zaprzeczył pogłoskom, że Galileusz wyparł się przy nim swoich poglądów oraz że została na niego nałożona pokuta. Powiedział mu tylko, że nie może przedstawiać teorii heliocentrycznej jako faktu.
Dzieło Kopernika i Indeks Ksiąg Zakazanych
Kongregacja Indeksu Ksiąg Zakazanych podzielała opinię kardynała Bellarmina, że teoria heliocentryczna może okazać się prawdziwa. Dlatego nie zakazała dzieła Kopernika, tylko nakazała wstrzymać jego funkcjonowanie, dopóki nie umieści się wstępu informującego, że teoria heliocentryczna nie jest udowodnionym faktem, a jedynie hipotezą.
Rzekome zakazanie nauczania heliocentryzmu
W aktach Galileusza znalazł się niepodpisany dokument, który bezwarunkowo zakazuje nauczania heliocentryzmu. Miało to być zabezpieczenie na wypadek, gdyby Galileusz nie podporządkował się inkwizycji, aby nauczał heliocentryzmu jako teorii, o którym mówił kardynał Bellarmin. Dokument ten z 26 lutego 1616 stwierdzał:
Dokument budził jednak olbrzymie wątpliwości i od jego odnalezienia rozpoczęły się zażarte polemiki. Galileusz stwierdził, że nie przypomina sobie, żeby dostał taki zakaz, stoi on też w sprzeczności z zaleceniami Inkwizycji dla Galileusza, oraz z oświadczeniem Kardynała Bellarmina. Wczesna data 26 lutego też budzi ogromne wątpliwości, gdyż 23 postanowiono, a zrealizowano 25 lutego decyzję, aby udzielić Galileuszowi ostrzeżenia oraz zagrozić, że zabroni się mu nauczania teorii Kopernika, jeśli nie zgodzi się przedstawiać jej jako teorii. Dokument nie posiada żadnego wewnętrznego świadectwa, aby Galileusz okazał nieposłuszeństwo, dlatego jest prawdopodobnie fałszywy. Niektórzy podejrzewają, że jakiś inkwizytor niechętny Galileuszowi umieścił go w aktach na własną rękę i bez upoważnienia. Również komisja inkwizycyjna, która przeprowadzała drugi proces Galileusza, nie mogła znaleźć dowodu potwierdzającego, że ten dokument jest autentyczny, dlatego zrezygnowano z procesu o złamanie zakazu nauczania.
Prace i stosunki z Kościołem po pierwszym procesie
W 1623 Galileusz wydał swoje dzieło „Waga probiercza”, którą zadedykował swojemu przyjacielowi, papieżowi Urbanowi VIII. Praca ta nie rozwijała myśli kopernikańskiej, tylko głosiła teorię atomową. Pomimo to ostro atakował arystotelików.
Urban VIII przyjmował Galileusza z wielkimi honorami i stwierdził, że Kościół nigdy nie potępi teorii Kopernika. Galileusz postanowił więc rozpocząć pracę nad „Dialogiem o dwóch najważniejszych systemach świata”, który miał potwierdzić teorię heliocentryczną. Galileusz wyjechał do Rzymu w 1630 aby zorganizować jej wydanie, pomagał mu w tym mistrz pałacu apostolskiego, dominikanin ojciec Riccardi. Galileusz przekazał też swoją książkę inkwizytorowi, aby ten dał jej imprimatur, czyli zgodę na druk i aprobatę jej wydania. Książka dostała ją, gdyż dominikanin Riccardi przekonał inkwizytora, że Galileusz nie przedstawia w książce teorii heliocentrycznej jako prawdy absolutnej. W lutym 1632 roku Galileusz opublikował Dialog o dwóch najważniejszych systemach świata: ptolemeuszowym i kopernikowym. Była to ujęta w formie rozmowy rozprawa popularnonaukowa. Podzielona została na 4 rozdziały, odpowiadające czterem dniom dysputy, z których każdy był poświęcony innemu tematowi. W pierwszym dniu omówione zostały zjawiska ziemskie i niebieskie, w drugim – dzienny obrót Ziemi, w trzecim – roczny ruch Ziemi dookoła Słońca, w czwartym – teoria przypływów. Wywody trzech pierwszych rozdziałów były trafne, natomiast teoria przypływów okazała się błędna. Galileusz próbował wyjaśnić to zjawisko jako wynik ruchów Ziemi, zarówno obrotowego, jak i obiegowego wokół Słońca.
Drugi proces
Pomimo zapewnień ojca Riccardia okazało się, że książka Galileusza uczy teorii Kopernika jako faktu, na domiar złego do ust jednej z postaci o imieniu Simplicio – co można rozumieć jako „matołek” – włożył słowa papieża Urbana VIII, co było jawną obrazą papieża. Papież wpadł z tego powodu w wściekłość, dlatego 16 czerwca 1633 roku papież Urban VIII wydał instrukcję dla Kongregacji Urzędu Świętego o następującej treści:
Inkwizycja początkowo zastanawiała się, czy nie oskarżyć Galileusza o złamanie zakazu nauczania, gdyż odnaleziono dokument z 1616 roku wskazujący, że taki zakaz nałożono. Ostatecznie uznano, że dokument jest niewiarygodny, dlatego Galileusza oskarżono o złamanie nakazu nauczania heliocentryzmu jako faktu.
Galileusz został wezwany do Rzymu, by stanąć przed sądem, w skład którego wchodzili naukowcy zajmujący się tą samą dziedziną nauki co Galileusz. On sam zamieszkał na koszt Stolicy Apostolskiej w pięciopokojowym mieszkaniu z widokiem na ogrody watykańskie oraz osobą posługującą. W trakcie czterodniowego przesłuchania przedstawił tylko jeden dowód, który miał potwierdzić teorię głoszącą, że to Ziemia krąży wokół Słońca. Był to argument o przypływach i odpływach, który został przez jego sędziów uznany za niewiarygodny. Poza tym argumentem nie potrafił podać żadnego innego (kolejne dowody eksperymentalne pojawiały się później, w miarę doskonalenia technik obserwacyjnych).
16 czerwca 1633 uznano, że Galileusz jest wysoce podejrzany o herezje – w rozumieniu natury dyscyplinarnej, czyli złamanie zakazu, a nie teologicznej lub doktrynalnej – gdyż nauczał heliocentryzmu jako faktu i zaprzeczał Pismu. Zgodnie z wcześniejszą groźbą Urbana VIII z czasów, w których był jeszcze kardynałem, Galileuszowi zakazano nauczania o heliocentryzmie. 22 czerwca 1633 roku Galileusz ubrany w białą koszulę (zwyczajowy strój ukaranych heretyków) został doprowadzony do sali dominikańskiego klasztoru Santa Maria Sopra Minerva. Klęcząc w obecności dziesięciu sędziów, wysłuchał wyroku. Trybunał Rzymskiej Inkwizycji stosunkiem głosów 7 do 3, który początkowo skazał 69-letniego wówczas uczonego na dożywotni areszt domowy, jednak ostatecznie wyrok złagodzono do 3 lat więzienia, który spędził najpierw w willi Medyceuszów w Pincio, następnie przeniósł się jako gość do pałacu arcybiskupiego w Siennie, by ostatecznie zamieszkać w willi Arcetri „Il gioiello” („Perła”). W czasie pobytu w niej był odwiedzany zarówno przez naukowców, jak i przez dostojników kościelnych, z którymi prowadził dysputy. Ostatecznie zakaz opuszczania willi został mu uchylony. Drugą częścią kary Galileusza było cotygodniowe odmawianie siedmiu psalmów pokutnych przez trzy lata, co czynił nadal po jej zakończeniu z własnej woli. Jednak do końca życia Galileusz pozostawał pod nadzorem Inkwizycji, a miejsce zamieszkania mógł zmieniać jedynie za jej zgodą. Uczony w czasie procesu wyrecytował formułę odwołującą i przeklinającą swoje „błędy”, określającą je jako „obrzydliwe”, unikając surowszej kary; wydrukowany już nakład Dialogu Inkwizycja nakazała spalić, a samo dzieło zostało przez Kościół wpisane na indeks ksiąg zakazanych (zdjęte z indeksu zostało w 1835 roku). Warto podkreślić, że Kościół skazał Galileusza za nieposłuszeństwo, a nie za herezje, sama zaś teoria Kopernika również nie została uznana za heretycką.
Przez cały okres od wyroku do naturalnej śmierci (9 lat po nim) Galileusz kontynuował również pracę naukową, odkrył librację Księżyca. W 1637 stracił wzrok. W 1638 ukazały się słynne Discorsi e dimostrazioni matematiche in torno a due nuove scienze (Rozmowy i dowodzenia matematyczne z zakresu dwóch nowych umiejętności) – najważniejsze dzieło Galileusza, obejmujące jego odkrycia w mechanice. Galileusz zmarł 8 stycznia 1642 roku w Arcetri (obecnie część Florencji), w wieku 77 lat.
W roku 1757 londyński dziennikarz Giuseppe Baretti przypisał Galileuszowi słowa eppur si muove – a jednak się kręci.
Papież Jan Paweł II powołał w 1981 specjalną komisję do zbadania sprawy Galileusza. 31 października 1992 przedstawiono wyniki prac komisji. Jan Paweł II powiedział w tym dniu podczas sesji plenarnej Papieskiej Akademii Nauk z udziałem korpusu dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej:
Konflikt z punktu widzenia filozofii nauki
Filozof nauki Paul Feyerabend w książce Przeciw metodzie twierdzi: „Kościół w czasach Galileusza nie tylko stosował się do wskazań rozumu, tak jak określano go wówczas i częściowo nawet obecnie, ale brał także pod uwagę etyczne oraz społeczne konsekwencje poglądów Galileusza. Oskarżenie wniesione przezeń przeciwko Galileuszowi było racjonalne i tylko oportunizm oraz brak spojrzenia z perspektywy czasowej mogą powodować żądanie rewizji wyroku”.
Heliocentryzm nie był wówczas jeszcze teorią powszechnie uznawaną, pomimo faktu, że „większość astronomów stanęła w zasadzie po stronie Galileusza”. Obserwowane ruchy księżyców Jowisza potwierdzały przewidywania praw Keplera, których zastosowanie do opisu ruchów planet usuwało niedoskonałości pierwotnej, kopernikańskiej wersji heliocentryzmu opartego na orbitach kołowych i epicyklach. W takiej postaci system Kopernika „pozwalał na znacznie prostsze wyjaśnienie istniejących danych obserwacyjnych”. Naukowcy poszukiwali jednak potwierdzenia ruchu Ziemi poprzez zmierzenie paralaktycznych przesunięć gwiazd w cyklu rocznym.
Tycho Brahe, usiłując pogodzić wnioski płynące z odkrytych przez Galileusza faz Wenus (co dowodziło, iż okrąża ona Słońce) oraz faktu niezdolności ówczesnej nauki do zaobserwowania rocznych przesunięć kątowych „gwiazd stałych” (co sugerowało brak ruchu orbitalnego Ziemi), zaproponował alternatywny wobec geocentryzmu i heliocentryzmu model budowy Układu Słonecznego. Według tej koncepcji Ziemia miała być centralnym ciałem wirującym wokół własnej osi. Wokół niej miał krążyć Księżyc i Słońce, zaś wokół Słońca miały krążyć planety: Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn.
Feyerabend podsumowuje: „Proces Galileusza był jednym z wielu procesów sądowych. Nie wyróżniał się żadnymi szczególnymi właściwościami, być może z wyjątkiem tego, że Galileusza potraktowano dość łagodnie, pomimo kłamstw i prób oszustwa z jego strony”.
Konsekwencje konfliktu
Nawet gdyby uznać drugi proces za zawiniony przez Galileusza, to pierwsze potępienie jego twierdzeń w 1616 roku było z punktu widzenia Kościoła katolickiego decyzją błędną. Powstawało wrażenie, że Kościół nie pochwala uczestnictwa w badaniach prowadzonych w dziedzinie nauk przyrodniczych, że spogląda z niedowierzaniem na rezultaty tych badań, a zatem – tak można było z przesadą twierdzić – staje on na drodze postępu. Włoskie akademie rozwiązywały się pod wrażeniem sprawy Galileusza, a nowe towarzystwa naukowe tworzyły się w Paryżu i Londynie, a zatem daleko od Rzymu – i to nie tylko w znaczeniu przestrzeni. W wyniku powolnego oddalania się Kościoła katolickiego od nauk przyrodniczych ucierpiał także kościelny system edukacji, szeroko rozwinięty po Soborze Trydenckim.
Również w łonie Kościoła katolickiego (wśród duchownych czy teologów) do czasów współczesnych pojawiają się opinie, iż następstwa potępienia Galileusza były wręcz zgubne i długo odczuwane, a nawet do dzisiaj nie całkiem przezwyciężone. Potępienie nie mogło uratować starego obrazu świata ani powstrzymać rozwoju nauki. Miało jednak negatywne skutki dla dalszego rozwoju katolickiej teologii. Nie tylko powstał mit, jakoby Kościół był wrogiem nauki, lecz także uprawiano później teologię wykluczającą owocny dialog z rozwijającymi się naukami przyrodniczymi i z biegiem czasu coraz bardziej uważaną za teologię „obcą światu”.
Wkład w rozwój nauki
Fizyka
Jego bardzo ważnym odkryciem było odkrycie zjawiska bezwładności. Obaliło ono jedno ze starych błędnych przekonań, bowiem przez stulecia uważano, że jeżeli na ciało nie działają żadne inne ciała lub gdy te oddziaływania wzajemnie się „znoszą”, może ono tylko pozostać w spoczynku, a poruszanie się ze stałą prędkością musi mieć przyczynę w postaci oddziaływania innych ciał lub ciała. Pozornie ten pogląd jest uzasadniony codziennymi obserwacjami. Jednak wykonując różne doświadczenia, Galileusz doszedł do wniosku, że ciało, któremu w wyniku działania innych ciał nadano pewną prędkość, powinno stale poruszać się ruchem jednostajnym prostoliniowym. Udowodnił on, że im mniejsze tarcie, tym mniej zauważalne jest zmniejszanie się prędkości. Wysnuł z tego wniosek, że gdyby nie było tarcia, to ciało wprawione w ruch poruszałoby się dalej ze stałą prędkością.
Niektóre przekazy mówią, że w roku 1600 wykonał spektakularny eksperyment dowodzący, że czas trwania spadku swobodnego nie zależy od masy ciała. Galileusz miał tego dokonać, zrzucając różne przedmioty z Krzywej Wieży w Pizie. W istocie uczony wykazał tym doświadczeniem niezależność przyspieszenia ziemskiego od masy. Niektórzy autorzy twierdzą jednak, że doświadczenie to nie miało miejsca w rzeczywistości, a był to jedynie eksperyment myślowy. Jest natomiast pewne, że uczony badał staczanie się kul po równi pochyłej.
W 1602 roku Galileusz odkrył niezależność okresu drgań wahadła od amplitudy i masy umieszczonej na jego końcu. Wykorzystał tę własność, zwaną izochronizmem drgań, używając jako pierwszy wahadła do pomiaru czasu. Zainspirowany tą zasadą Christiaan Huygens zbudował w 1656 roku pierwszy zegar wahadłowy. Zegary wahadłowe (napędzane siłą grawitacji, sprężyną lub elektromagnesem) były najdokładniejszymi urządzaniami do pomiaru czasu aż do skonstruowania w latach 30. XX wieku zegarów kwarcowych.
Galileusz podjął pierwszą próbę zmierzenia prędkości światła oraz zlecił swojemu uczniowi i sekretarzowi Torricelliemu zajęcie się problemem niemożności wypompowania wody w pompach ssących na wysokość większą niż 10 metrów. Torricelli wywiązał się z zadania, przeprowadzając doświadczenie z zatopioną na jednym końcu rurką zanurzoną w rtęci, które wykazało istnienie ciśnienia atmosferycznego i stało się podstawą do skonstruowania barometru rtęciowego.
Astronomia
W 1609 roku Galileusz był jednym z pierwszych, którzy używali teleskopu do obserwacji gwiazd, planet i Księżyca. Odkrył plamy słoneczne, wydłużony kształt Saturna oraz zauważył, że Droga Mleczna składa się z bardzo wielu słabych gwiazd. Obserwując Księżyc, zwrócił uwagę na jasne plamy znajdujące się na jego nieoświetlonej części. W miarę jak Księżyc zbliżał się do pełni, plamy te rosły i łączyły się z obszarami już oświetlonymi przez Słońce. Oznaczało to, że jasne plamy są górami, do których promienie słoneczne docierały wcześniej. Na podstawie długości ich cieni wyliczył również wysokość różnych gór. Zwrócił też uwagę, że niektóre układają się w podłużne łańcuchy, a inne tworzą koła. Odkrył w ten sposób, że Księżyc nie jest idealnie gładką kulą jak to sobie wyobrażali Arystoteles i Ptolemeusz.
7 stycznia 1610 odkrył księżyce Jowisza – Io, Europa, Kallisto; 11 stycznia 1610 odkrył kolejny księżyc Jowisza – Ganimedesa. Początkowo Galileusz myślał zgodnie z ówczesną wiedzą, że odkrył trzy gwiazdy stałe. Dwie z nich znajdowały się z jednej, trzecia z drugiej strony Jowisza. 8 stycznia wszystkie trzy obiekty znajdowały się po jednej stronie Jowisza, a Galileusz pomyślał, że to planeta przesunęła się w stosunku do wcześniejszej pozycji. Kolejna noc była pochmurna i nie można było prowadzić obserwacji. 10 i 11 stycznia zaobserwował tylko dwie gwiazdy znajdujące się po jednej stronie planety. Wyciągnął stąd wniosek, że trzecia jest przesłonięta przez Jowisza i znajduje się z nim w jednej linii. Kolejnego dnia obserwacji obiekty ułożyły się w nowej konfiguracji – dwie po jednej stronie, trzecia po przeciwnej stronie. Wynik tej obserwacji opisał słowami: Wydaje się, że wokół Jowisza znajdują się trzy ruchome gwiazdy, których nikt dotąd nie widział. 13 i 15 stycznia zaobserwował już równocześnie cztery małe obiekty koło Jowisza. Zgodnie z panującą wtedy teorią Galileusz myślał, że te gwiazdy poruszają się tam i z powrotem po linii prostej, co prowadziło do pytania: W jaki sposób one się mijają? Na podstawie tych obserwacji Galileusz zdał sobie sprawę, że w rzeczywistości obiekty te orbitują wokół Jowisza. Odkrycie księżyców Jowisza stało się argumentem na rzecz teorii heliocentrycznej, dostarczając niezbitych dowodów, że Ziemia nie jest jedynym ciałem niebieskim, wokół którego krążą inne ciała niebieskie.
Jesienią 1610 odkrył fazy Wenus. Stwierdził, że w największym odchyleniu kątowym Wenus jest w „kwadrze”, a potem zbliżając się do Słońca, dochodzi do „pełni”, aby następnie poprzez drugą „kwadrę” dojść do „nowiu”. Dodatkowo Wenus wydawała się mu najmniejsza, gdy było widać całą jej tarczę, natomiast gdy miała kształt sierpa, była czterokrotnie większa. Zjawiska te są niezbitym dowodem na to, że Wenus okrąża Słońce, co samo przez się stanowiło silny argument za słusznością teorii Kopernika. Gdyby bowiem Wenus nie obiegała Słońca, ale jak chciał tego Ptolemeusz, krążyła po epicyklu między Słońcem a Ziemią, to mogłaby być widoczna na niebie co najwyżej jako sierp, nie mogąc nigdy osiągnąć nawet fazy „kwadry”.
Rysunki Galileusza wskazują, że to on jako pierwszy obserwował Neptuna 28 grudnia 1612 i ponownie 27 stycznia 1613, gdy znajdował się bardzo blisko Jowisza – w koniunkcji z nim – na nocnym niebie. Za każdym razem błędnie uznawał go za gwiazdę stałą; z tego powodu nie jest uważany za odkrywcę Neptuna. Podczas tych pierwszych obserwacji w grudniu 1612 Neptun nie zmieniał położenia na niebie, ponieważ tego dnia rozpoczął ruch wsteczny. Ten pozorny ruch do tyłu ma miejsce, gdy Ziemia w swoim ruchu orbitalnym wyprzedza planetę zewnętrzną. W związku z tym, że Neptun dopiero rozpoczynał swój ruch wsteczny, przemieszczenie planety było zbyt powolne i przez to Galileusz nie mógł go zaobserwować swoim małym teleskopem. Jednak w lipcu 2009 fizyk University of Melbourne David Jamieson ogłosił nowe dowody wskazujące, że Galileusz miał świadomość, że ta „gwiazda” musiała przemieścić się w stosunku do gwiazd stałych.
Odkrycia astronomiczne Galileusza miały epokowe znaczenie – były ważnym wkładem do zwycięstwa teorii Kopernika i umożliwiały dalszy rozwój astronomii obserwacyjnej (choć sam Galileusz w wielu przypadkach nie zgadzał się z nowymi poglądami, np. nie zaakceptował odkrycia eliptycznych orbit planet przez Johannesa Keplera).
Technika
W latach 1595–1598, Galileusz udoskonalił tzw. „kompas geometryczny i wojskowy” nadający się do wykorzystania przez mierniczych i wojskowych. Za jego pomocą można było dokładniej ustawiać działa do strzału oraz obliczyć odpowiednią ilość prochu dla wystrzelenia danej kuli armatniej.
Około roku 1606–1607 skonstruował termometr. Wykorzystał w nim zależność gęstości ciała od temperatury.
W 1610 roku, wykorzystując części teleskopu, skonstruował ulepszony mikroskop.
Pozostawił po sobie także wiele projektów wynalazków, których nie zrealizował, jak np.:
połączoną świecę z lustrem do odbijania światła wewnątrz budynku,
urządzenie do zbioru owoców,
przyrząd do pisania przypominający długopis,
oraz wiele innych.
Metodologia i filozofia nauki
Galileusz jako jeden z pierwszych systematycznie stosował metodę doświadczalną w badaniu zjawisk przyrody. Od jego czasów wnioskowanie indukcyjne z doświadczeń – które nie jest niezawodne, lecz uprawdopodobniające – zastąpiło teleologię scholastyków jako przewodnią zasadę nauk przyrodniczych.
Galileusz jest jednym z najważniejszych filozofów przyrody w renesansie. W swoich poglądach filozoficznych i naukoznawczych występował przeciw spekulatywnemu rozwiązywaniu zagadnień przyrodoznawczych i zwalczał arystotelizm jako teoretyczną podstawę przyrodoznawstwa. Będąc zwolennikiem nauki opartej na doświadczeniu, równocześnie odcinał się od skrajnego empiryzmu i głosił, że samo nagromadzenie faktów nie stanowi jeszcze nauki; według Galileusza właściwym zadaniem nauki jest ustalanie prawidłowości następstwa i współwystępowania zdarzeń za pomocą rozumowania opartego na eksperymentowaniu. Chcąc uczynić przyrodoznawstwo nauką ścisłą, położył nacisk na przemiany i matematyczną metodę wyrażania głoszonych twierdzeń; uważał, że podstawą badań przyrodniczych powinny być jedynie właściwości ciał, które można mierzyć i wyrażać w języku matematycznym, a mianowicie – rozmiar, kształt, ilość, ruch. Koncepcja przyrody Galileusza i jego program redukowania właściwości rozpatrywanych przez przyrodoznawstwo do właściwości nierealnych, były ściśle związane z jego własną praktyką badawczą, w której Galileusz opierał się na faktach doświadczalnych, stosował w szerokim zakresie metodę analizy (metoda rezolutywna) i syntezy (metoda kompozytywna) oraz dążył do wprowadzenia metod eksperymentalnych i matematycznych w całej fizyce.
Galileusz próbował uzgodnić swoje poglądy fizyczne i kosmologiczne z biblijną wizją świata; twierdził, iż Biblia wskazuje drogę do zbawienia, nauki przyrodnicze zaś opisują m.in. ruch ciał niebieskich; te źródła poznania mają więc odmienne zadania; nie mogą więc pozostawać w sprzeczności.
Upamiętnienie
Terminy naukowe
galileuszowe księżyce Jowisza
galileoskop
Transformacja Galileusza
Grupa Galileusza
Grawitacyjna zasada Galileusza
Galileo (planeta)
Gal (jednostka)
Galileusz jako patron
Galileusz jest patronem wielu instytucji naukowych (zwłaszcza tych związanych z astronomią) i społecznych. Jego imię nosi także jedna z lóż masońskich w Polsce. Od 24 listopada 1961 ulica w Warszawie, na terenie obecnej dzielnicy Bemowo, nosi nazwę ulicy Galileusza. Ulica Galileusza powstała także w Poznaniu, na Osiedlu Kopernika (wybudowanym w latach 1976–1984).
Inne nazwy
Galileo (system nawigacyjny)
Galileo (sonda kosmiczna)
MF Galileusz
Galileo (program telewizyjny)
Galileo (serial telewizyjny)
Medal Galileusza
Sztuka
Włoski malarz Cristiano Banti w 1857 roku przedstawił obraz Galileusz przed rzymską inkwizycją.
Wybrane publikacje Galileusza
Galileo Galilei, Rozmowy i dowodzenia matematyczne w zakresie dwóch nowych umiejętności dotyczących mechaniki i ruchów miejscowych, Warszawa 1930.
Galilei Galileo, Dialog o dwu najważniejszych układach świata, ptolemeuszowym i kopernikowym, Warszawa 1962.
Galileusz, Fragmenty kopernikańskie, Tarnów 2005.
Galilei Galileo, Listy kopernikańskie, Tarnów 2006.
Galileo Galilei, Waga probiercza, Kraków 2009.
Galileo Galilei, Sidereus nuncius, Wrocław 2010.
Zobacz też
dziesięć najpiękniejszych eksperymentów z fizyki
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Książki
Józef Życiński (red.), Sprawa Galileusza, Kraków 1991.
Strony internetowe
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Korespondencja Władysława IV z Galileuszem
Strona internetowa Loży Wolnomularskiej Galileusz
Dzieła Galileusza w bibliotece Polona
Obcojęzyczne
Teksty Galileo Galilei
https://archive.is/20130428174941/http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje25/text19p.htm
Galileusz Utwory
[dostęp 2021-07-12].
Galilei, Galileo (1564–1642) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
Astronomowie XVI wieku
Włoscy astronomowie XVII wieku
Włoscy astrologowie
Odkrywcy księżyców
Twórcy instrumentów astronomicznych
Włoscy popularyzatorzy astronomii
Włoscy fizycy XVI wieku
Włoscy fizycy XVII wieku
Włoscy fizycy doświadczalni
Fizycy mechaniczni
Optycy
Termodynamicy
Popularyzatorzy fizyki
Polihistorzy
Włoscy wynalazcy
Włoscy filozofowie XVII wieku
Filozofowie renesansu
Filozofowie XVI wieku
Pisarze nowołacińscy
Ludzie upamiętnieni nazwami jednostek CGS
Osoby upamiętnione nazwami planet
Osoby upamiętnione nazwami grup w matematyce
Osoby upamiętnione nazwami teleskopów
Fizycy upamiętnieni nazwami nagród
Ludzie urodzeni w Pizie
Urodzeni w 1564
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Pizie
Skazani w procesach inkwizycyjnych
Autorzy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych
Zmarli w 1642 |
1956 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grudzie%C5%84%201970 | Grudzień 1970 | Grudzień 1970, wydarzenia grudniowe, rewolta grudniowa, wypadki grudniowe, masakra na Wybrzeżu – protesty robotników w Polsce w dniach 14–22 grudnia 1970 (demonstracje, protesty, strajki, wiece, zamieszki) głównie w Gdyni, Gdańsku, Szczecinie i Elblągu, stłumione przez milicję i wojsko.
Geneza protestów grudniowych
Bezpośrednią przyczyną strajków i demonstracji była wprowadzona 12 grudnia podwyżka cen detalicznych mięsa, przetworów mięsnych oraz innych artykułów spożywczych w czasach, gdy obowiązywały ceny regulowane urzędowo. Decyzję o podwyżce podjęto 30 listopada 1970 na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR. Od 8 grudnia w Ministerstwie Obrony Narodowej i Ministerstwie Spraw Wewnętrznych rozpoczęto przygotowania w ramach „ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego”, a 11 grudnia jednostki MSW zostały postawione w stan pełnej gotowości. 12 grudnia wieczorem za pośrednictwem radia poinformowano społeczeństwo o podwyżkach cen żywności głównych artykułów, średnio o 23% (mąka o 17%, ryby o 16%, dżemy i powidła o 36%). 13 grudnia komunikaty o podwyżkach cen podała prasa.
Przebieg
Społeczeństwo zareagowało protestem. Zbierano się na wiecach, domagając się od władz cofnięcia podwyżki, uregulowania systemu płac (w szczególności zasad naliczania premii) i wreszcie odsunięcia od władzy odpowiedzialnych za podwyżkę (m.in. Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza i Stanisława Kociołka).
Poniedziałek 14 grudnia
W poniedziałek robotnicy ogromnego zakładu przemysłowego – Stoczni Gdańskiej im. Lenina – odmówili podjęcia pracy i wielotysięczny tłum przed południem udał się pod pobliską siedzibę Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku. Tłum zażądał spotkania z pierwszym sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR, a od dyrektora stoczni Stanisława Zaczka podjęcia negocjacji w sprawie cofnięcia podwyżek, jego postulaty nie zostały jednak spełnione. Tego dnia doszło też do pierwszych starć ulicznych z Milicją Obywatelską (MO).
Przed południem delegacja stoczniowców próbowała rozmawiać z rektorem Politechniki Gdańskiej (PG) i na schodach Gmachu Głównego PG doszło do szarpaniny z prorektorem Wiesławem Wełnickim. O godzinie 17:00 na dziedzińcu przed Gmachem Głównym PG próbowano zorganizować wiec, ale wobec negatywnej reakcji studentów (w marcu 1968 robotnicy, w tym także stoczniowcy, współpracowali z milicją podczas tłumienia studenckiego zrywu) z wiecu zrezygnowano i zebrani ruszyli pochodem do Gdańska, by „pokazać swoją siłę”, jak to mówili stoczniowcy z radiowozu. W Gdańsku za wiaduktem Błędnik doszło do pierwszych starć z MO. Nieco później dołączyła duża grupa studentów Akademii Medycznej w Gdańsku (AMG). Tego wieczoru w wiecach na placu przed dworcem głównym i budynkiem Komitetu Wojewódzkiego PZPR wzięły udział setki studentów PG i AMG.
Wtorek 15 grudnia
W tym dniu ogłoszono strajk powszechny; przyłączyły się do niego inne gdańskie przedsiębiorstwa, robotnicy ze Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni oraz pracownicy elbląskiego Zamechu. W skład pierwszego komitetu strajkowego weszli: Zbigniew Jarosz (przewodniczący), Jerzy Górski (zastępca przewodniczącego), Stanisław Oziębło, Ryszard Podhajski, Kazimierz Szołoch, Lech Wałęsa i Zofia Zejser. Żądano m.in. uwolnienia aresztowanych wcześniej działaczy. Robotnicy kontynuowali marsz i przemieszczając się pod budynek KW PZPR na wcześniej zapowiedziany wiec, napotkali oddziały MO. Władze, nie chcąc dopuścić demonstrantów pod budynek partii, podjęły decyzję o użyciu pałek i innych środków obronnych (w tym gazu łzawiącego). W efekcie doszło do walk ulicznych i starć z MO, a w końcu, późnym wieczorem 15 grudnia, do podpalenia budynku KW PZPR w Gdańsku. Ogłoszono strajk okupacyjny. Wojsko i milicja zablokowały porty i stocznie.
Jednocześnie w Gdyni doszło do spisania 8 głównych postulatów i przekazania ich przewodniczącemu prezydium Miejskiej Rady Narodowej, Janowi Mariańskiemu. Obiecał on przekazać je wicepremierowi Stanisławowi Kociołkowi, żądając jednak w zamian rozejścia się demonstrantów do domów. Wśród postulatów były m.in. dostosowanie płac robotników do ostatniej podwyżki cen, podwyższenia minimalnego wynagrodzenia (w szczególności najmniej zarabiających kobiet), zredukowania rozpiętości zarobków robotników z zarobkami pracowników umysłowych (w tym także postulat, że dyrektor przedsiębiorstwa nie powinien zarabiać więcej niż 1000 zł od pracownika posiadającego wyższe wykształcenie), czy wreszcie ustalenia wysokości zasiłku chorobowego w pełni odpowiadającemu utraconemu w czasie choroby zarobkowi. Nocą aresztowano członków komitetu strajkowego w Gdyni.
Gdy płonął gmach komitetu wojewódzkiego partii, pensjonariusze domu poprawczego w Malborku rozpoczęli rabunek sklepów przy ulicy Rajskiej i sąsiednich. Część manifestantów próbowała to powstrzymać, ale bez rezultatu. Około południa stoczniowcy zdobyli czołg, który zabezpieczono na terenie Gdańskiej Stoczni Remontowej. Po południu do walczących w Gdańsku stoczniowców dołączali pojedynczo studenci, którym kończyły się wykłady. Około godziny 16:00 przed samym dworcem kolejowym został zastrzelony przez snajpera człowiek, który być może był tylko przechodniem, gdyż w tym czasie walki toczyły się pod komendą MO, a nie na placu dworcowym (Leningradzkim). Strzał padł od strony wiaduktu Błędnik, gdzie nie było wtedy ani wojska ani milicji, musiał więc strzelać snajper, ulokowany prawdopodobnie w wieżowcu Centrum Techniki Okrętowej przy Błędniku. Potem stoczniowcy na środku dworcowej hali złożyli zwłoki kolegi rozjechanego przez czołg, rozbili dworcową kwiaciarnię i podpalili kasy dworcowe. Gdy oddziały wojska i milicji pojawiły się na Błędniku, od strony komitetu, manifestanci, którym groziło otoczenie, wpadli na dworzec i do stojącej jeszcze kolejki elektrycznej, która ruszyła, gdy na dworzec wpadli milicjanci.
Środa 16 grudnia
Strajk rozszerzył się na kolejne zakłady na Wybrzeżu. Stocznia Gdańska została otoczona przez wojsko. Ludzie, którzy próbowali się do stoczni zbliżyć, byli brutalnie bici. Wojsko otworzyło ogień do stoczniowców przy bramie nr 2. Dwóch z nich zabiło, jedenastu raniło. W Szczecinie telewizja poinformowała o wydarzeniach w Gdańsku. Nazwała je chuligaństwem.
Czarny czwartek 17 grudnia
Władze zdecydowały się wykorzystać wojsko. W wyniku starć wiele osób po obu stronach zostało poszkodowanych. Rano, na przystanku Szybkiej Kolei Miejskiej Gdynia Stocznia, oddziały Milicji Obywatelskiej i wojska ostrzelały tłum pracowników Stoczni im. Komuny Paryskiej. Według ustaleń prokuratury śmierć poniosło 10 osób. W centrum Gdyni uformowano pochód z biało-czerwonymi flagami, który ruszył ulicami 10 Lutego i Marchlewskiego w kierunku przystanku Gdynia-Stocznia, gdzie starł się z wojskiem. Pochód zebrał się ponownie na ul. Czerwonych Kosynierów i ruszył do centrum Gdyni. Na czele pochodu niesiono na drzwiach ciało zabitego młodego mężczyzny (Zbyszka Godlewskiego), za nim niesiono pomazane krwią narodowe flagi. Pochód ten doszedł do urzędu miejskiego przy ulicy Świętojańskiej, gdzie doszło do kolejnych starć. W tym pochodzie wzięli udział przedstawiciele wszystkich zawodów i grup społecznych. Na ulicach Słupska i Elbląga trwały demonstracje. Do strajkujących włączyli się pracownicy Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, którzy razem z wieloma tysiącami ludzi demonstrowali w mieście, a wobec których wojsko i milicja użyły siły, kiedy protestujący podpalili gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Śmierć poniosło 16 osób, w tym wiele młodzieży oraz osoby przypadkowo znajdujące się przy terenie protestu, a potem już walk. Jednocześnie służby publiczne zaczęły stopniowo tłumić strajki i demonstracje na Wybrzeżu.
Piątek 18 grudnia
Podobnie jak wcześniej Stocznia Gdańska, stocznia w Szczecinie została otoczona przez wojsko. W Elblągu zdecydowano się na użycie siły, co zaowocowało starciami z demonstrantami. Do miast północnej Polski przyłączyły się Białystok, Nysa, Oświęcim, Warszawa i Wrocław, gdzie zorganizowano nowe strajki. Miały one mniejszą skalę i były krótkotrwałe, w przeciwieństwie do tych z Gdańska, Gdyni czy Szczecina.
Sobota 19 grudnia
W sobotę trwał już tylko strajk w Szczecinie (przywódcą był Mieczysław Dopierała), który dobiegł końca 22 grudnia. Stocznie i porty Gdańska i Gdyni nie pracowały. We wszystkich objętych zamieszkami miastach Wybrzeża obowiązywały stan wyjątkowy i godzina milicyjna.
Reakcja władz państwowych
Władze PZPR (Biuro Polityczne w składzie: Władysław Gomułka, Marian Spychalski, Józef Cyrankiewicz, Ignacy Loga-Sowiński, Mieczysław Moczar, Wojciech Jaruzelski, Alojzy Karkoszka, Zenon Kliszko, Kazimierz Świtała, Tadeusz Pietrzak) na wieść o wydarzeniach w Gdańsku wydały rozkaz użycia broni palnej przeciwko demonstrującym, przy czym strzały po ostrzegawczej salwie w górę zgodnie z rozkazem Gomułki miały być oddawane w nogi. Wielu milicjantów i żołnierzy (których informowano, że jadą tłumić wystąpienia „gdańskich Niemców”) strzelało na wprost, a strzały oddawane w bruk uliczny, pod nogi manifestantów, rykoszetowały i powodowały poważne rany, również śmiertelne. Nastąpiła interwencja 550 czołgów i 700 transporterów opancerzonych 8 Dywizji Zmechanizowanej. Do walki z demonstrantami ruszyło 5 tysięcy milicjantów i 27 tysięcy żołnierzy, Wybrzeże zostało spacyfikowane. Akcję tę nadzorował osobiście obecny w Trójmieście wiceminister MON Grzegorz Korczyński.
W trakcie zamieszek na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku Prymas Polski Stefan Wyszyński był zaniepokojony możliwością interwencji wojskowej w Polsce ze strony sił radzieckich i wschodnioniemieckich oraz, co za tym idzie, o zachowanie przez PRL nawet ograniczonej suwerenności. Nie widział możliwości przeciwstawienia się takiej interwencji i obawiał się bezużytecznego rozlewu polskiej krwi.
Bilans wystąpień
W wyniku represji w grudniu 1970 zostało zabitych 41 osób: 1 w Elblągu, 6 w Gdańsku, 16 w Szczecinie i 18 w Gdyni. Ranne zostały 1164 osoby. Zatrzymano przeszło 3 tysiące osób. W wyniku starć oraz wypadków zginęło też kilku funkcjonariuszy MO oraz żołnierzy LWP, a kilkudziesięciu zostało rannych. Zniszczeniu uległo kilkanaście pojazdów wojskowych, w tym transportery BTR i czołgi. Podpalono 17 gmachów (w tym budynki Komitetów Wojewódzkich PZPR w Gdańsku i Szczecinie), rozbito 220 sklepów, podpalono kilkadziesiąt samochodów.
Niektórzy historycy twierdzą, że ze względu na liczbę ofiar, wewnątrzpartyjne rozgrywki w PZPR posłużyły do skompromitowania Gomułki i w efekcie odsunięcia go od władzy (na stanowisku pierwszego sekretarza KC PZPR zastąpił go 20 grudnia Edward Gierek). Hipotezy te potwierdza do pewnego stopnia fakt rozbicia ośrodka decyzyjnego na zwalczające się stronnictwa (Kliszko, Kociołek i Pietrzak), reprezentujące partię. Brak jasnej strategii działania i porozumienia między tymi ugrupowaniami były prawdopodobnie głównymi przyczynami tragicznych wydarzeń.
Z dokumentów IPN wynika, że grudniowe zajścia nie ograniczyły się do Wybrzeża. Do demonstracji i strajków doszło także w Krakowie, Wałbrzychu i innych miastach. Według ustaleń historyków w głębi kraju strajkowało wtedy ponad 20 tysięcy osób.
Odpowiedzialność dygnitarzy
Do upadku ustroju socjalistycznego nikt z decydentów nie poniósł odpowiedzialności za wydarzenia grudniowe 1970. Jedynym oficjalnym gestem było przeproszenie za błędy i obietnica „ludzkich rządów” podczas spotkania Gierka z robotnikami w Gdańsku po zajściach na Wybrzeżu. Gomułka również nie wziął na siebie odpowiedzialności, obarczając nią część członków plenum KC, ale w liście do Gierka, napisanym 6 lutego 1971, wyznał: „Zająłem stanowisko, że w obliczu brutalnego gwałcenia porządku publicznego, masakrowania milicjantów, palenia gmachów publicznych itp. należy użyć broni wobec napastników, przy czym strzelać należy w nogi”.
Zmiana ustroju umożliwiła zmianę tego podejścia. W 1995 ówczesna Prokuratura Wojewódzka w Gdańsku wniosła do Sądu Wojewódzkiego akt oskarżenia przeciwko Jaruzelskiemu, Kociołkowi, Tuczapskiemu oraz dowódcom wojsk tłumiących protest. Pierwsza rozprawa odbyła się w marcu 1996. 3 lata później proces przeniesiono do Warszawy.
Grudzień 1970 w dziełach kultury
Do wydarzeń Grudnia ’70 odwołuje się Ballada o Janku Wiśniewskim oraz film Andrzeja Wajdy Człowiek z żelaza, w którym utwór ten śpiewa Krystyna Janda.
17 grudnia 1970 wypadł w czwartek, stąd ten dzień jest określany jako „czarny czwartek”. Do tego nawiązuje tytuł filmu Czarny czwartek (premiera 25 lutego 2011), który był kręcony w Trójmieście (głównie w Gdyni), gdzie było najwięcej ofiar.
Do wydarzeń grudniowych w Szczecinie nawiązuje produkcja z 1991 w reżyserii Jerzego Wójcika Skarga.
Raper Tadek stworzył utwór „Ballada grudniowa” poświęcony wydarzeniom Grudnia 1970, wydany na płycie Niewygodna prawda (2012). Autorem słów jest anonimowy uczestnik demonstracji w grudniu 1970.
Zespół Honor na albumie Urodzony Białym (1993) zawarł utwór Ulice Grudnia bezpośrednio nawiązujący do wydarzeń grudnia 1970.
Zespół Holy Smoke z Tczewa stworzył utwór zatytułowany „Janek”. Piosenka pochodzi z albumu Quo vadis (2011), albumu inspirowanego polską historią powojenną.
Zuzanna Janin, artystka sztuk wizualnych włączyła fragmenty archiwów i kronik z wydarzeń grudnia 1970 do found footage’owego wideo „Majka z Filmu. Revolution & Heroines”, 2008–2012 (epizod „Revolution & Heroines” instalacja wideo „Majka z Filmu / Majka from the Movie” w kolekcji m.in. Muzeum Narodowe w Warszawie).
W 2020 powstał spektakl „Cena władzy”, który opowiada o kilku dramatycznych dniach, które przesądziły o upadku Władysława Gomułki i przejęciu sterów państwa przez Edwarda Gierka. Wydarzenia grudniowe są tu pokazane z perspektywy bezwzględnej rozgrywki politycznej, w której ludzkie losy i troska o społeczeństwo znajdują się na drugim planie. Autorami scenariusza są Robert Miękus i Sławomir Koper, a reżyserii podjął się Arkadiusz Biedrzycki.
16 grudnia 2022 na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie uroczyście odsłonięto pomnik upamiętniający ofiary Grudnia 1970 roku. Na wewnętrznych płytach monumentu znajdują się nazwiska szesnastu ofiar masakry grudniowej.
Zobacz też
Wojsko Polskie w wydarzeniach grudniowych 1970 roku
Poznański Czerwiec
Marzec 1968
Czerwiec 1976
Lubelski Lipiec 1980
Sierpień 1980
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Grudzień 70: Kalendarium, Ofiary, Dokumenty, Pomniki, Świadkowie
– wypowiedzi członków rządu, „Solidarności”, opozycjonistów oraz fotografie.
grudnia 1970 w PKF na stronie KronikaRP
„A wy co, strzelać się boicie?!” Jak Gomułka tracił władzę – artykuł prof. Antoniego Dudka
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Historia najnowsza Gdańska
Historia Gdyni
Historia Szczecina po 1945
1970 w Polsce
Historia Elbląga
Zbrodnie komunistyczne w Polsce |
1957 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giuseppe%20Verdi | Giuseppe Verdi | Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (wym. []) (ur. 10 października 1813 w Le Roncole koło Busseto, zm. 27 stycznia 1901 w Mediolanie) – włoski kompozytor romantyczny. Jeden z najwybitniejszych kompozytorów operowych w historii.
Życiorys
Giuseppe Verdi urodził się w wiosce Le Roncole w okolicach Busseto w ówczesnym Księstwie Parmy i Piacenzy. Gdy Verdi był dzieckiem, rodzina przeprowadziła się do Busseto – to tam Verdi zaczął pobierać pierwsze, nieregularne lekcje muzyki od miejscowego organisty. Przyjacielem rodziny był miejscowy kupiec i miłośnik muzyki, Antonio Barezzi, który objął Verdiego mecenatem. W wieku 18 lat Verdi próbował dostać się na studia do konserwatorium w Mediolanie, jednak jego kandydatura została odrzucona z powodu niewłaściwej pozycji dłoni podczas grania oraz wieku. Dzięki wsparciu finansowemu Barezziego, Verdi nawiązał kontakty z muzykami La Scali: był obecny na występach oraz pobierał prywatne lekcje od klawesynisty, Vincenzo Lavigna.
W 1836 wrócił do Busseto, gdzie podjął pracę nauczyciela muzyki, tego samego roku ożenił się z córką swojego mentora, Margheritą Barezzi. Z tego związku urodziło się dwoje dzieci: Virginia (1837–1838) i Icilio (1838–1839). Z przyczyn finansowych Verdi zdecydował się ponownie przenieść się do Mediolanu. Po śmierci żony, w 1840 Verdi ukończył swoją drugą operę, Un giorno di regno, wystawioną w tym samym roku w La Scali.
W 1842 impresario La Scali, Bartolomeo Merelli przedstawił Verdiemu libretto Nabucco, do którego w krótkim czasie Verdi skomponował muzykę. Opera odniosła sukces przynosząc Verdiemu popularność, zaś chór z trzeciego aktu, Va, pensiero stał się nieoficjalnym hymnem Włoch. W tym samym roku Verdi poznał Giuseppinę Strepponi, z którą ożenił się w 1859.
W 1843 odbyła się premiera kolejnej opery Verdiego, I Lombardi alla Prima Crociata, która jednak została ocenzurowana ze względu na możliwą interpretację patriotyczną. Kolejne dzieła kompozytora, tworzone w latach 1843–1849 również były dobrze przyjmowane przez publikę. Szczególną popularnością cieszyły się Ernani (1844), I due foscari (1844), Macbet (1847), I Masnadieri (1847) oraz Luisa Miller (1849). W 1845 Verdi przeniósł się do Paryża. Dla tamtejszej Opery skomponował Jerusalem, będącą francuską adaptacją I Lombardi.
W 1851 kompozytor przeniósł się do miejscowości Villanova sull’Arda, gdzie skomponował kolejne utwory: Rigoletto (1851), Il Trovatore (1853) oraz La Traviata (1853). W 1861 Verdi zaangażował się w życie polityczne: został wybrany do parlamentu, zaś w 1874 został senatorem. W tym okresie skomponował trzy następne opery, do dziś cieszące się uznaniem: Moc przeznaczenia (1862), Don Carlos (1867) oraz najsłynniejszą z nich – Aidę (1871), zamówioną dwa lata wcześniej przez Ismaila Paszę, Kedywa Egiptu, na uroczyste otwarcie Kanału Sueskiego.
W wieku 74 lat, w roku 1887 Verdi skomponował Otella, zaś sześć lat później kompozytor napisał muzykę do swej ostatniej opery, Falstaff. Verdi nie był tylko kompozytorem operowym. Wykonywane są jego Kwartet smyczkowy z 1873 roku czy Requiem, które napisał w związku ze śmiercią Alessandro Manzoniego. W 1897 roku zmarła druga żona Verdiego. Po jej śmierci skomponował Quattro pezzi sacri: Ave Maria, Stabat Mater, Laudi alla Vergine oraz Te Deum (1898).
Zmarł 27 stycznia 1901 w hotelu „Grand Hotel” w Mediolanie, gdzie mieszkał zimą. Jego pogrzeb odbył się, zgodnie z jego wolą, bez honorów i bez muzyki. Miesiąc po śmierci ciała Verdiego i jego drugiej żony przy akompaniamencie Va, pensiero w wykonaniu chóru La Scali zostały złożone w kaplicy Casa di Riposo per Musicisti.
Był odznaczony we Włoszech Orderem Sabaudzkim Cywilnym, Orderem Świętych Maurycego i Łazarza V i I klasy oraz Orderem Korony Włoch II klasy, a także tureckim Orderem Medżydów III klasy, austro-węgierskimi Orderem Franciszka Józefa II klasy i Odznaką Honorową za Dzieła Sztuki i Umiejętności (9 lutego 1900), francuską Legią Honorową I i V klasy, rosyjskim Orderem Świętego Stanisława oraz pruskim cywilnym Pour le Mérite.
Opery
Zobacz też
La Scala
Francesco Maria Piave
La donna è mobile
Przypisy
Linki zewnętrzne
Giuseppe Verdi – nuty tego kompozytora w bibliotece cyfrowej Polona.pl
Dzieła Verdiego
Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite
Odznaczeni Legią Honorową
Odznaczeni Odznaką Honorową za Dzieła Sztuki i Umiejętności
Odznaczeni Orderem Sabaudzkim Cywilnym
Odznaczeni Orderem Korony Włoch
Odznaczeni Orderem Medżydów
Odznaczeni Orderem Franciszka Józefa
Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza
Włoscy kompozytorzy
Włoscy kompozytorzy operowi
Urodzeni w 1813
Zmarli w 1901 |
1959 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gioacchino%20Rossini | Gioacchino Rossini | Gioachino Antonio Rossini albo Gioacchino Antonio Rossini (ur. 29 lutego 1792 w Pesaro, zm. 13 listopada 1868 w Passy, obecnie XVI dzielnica Paryża) – włoski kompozytor, twórca 39 oper.
Mistrz stylu bel canto, szczególną popularnością cieszą się jego opery komiczne (Cyrulik sewilski, Włoszka w Algierze, Kopciuszek), choć zyskał uznanie również jako twórca oper seria (najwybitniejszym przykładem w tej dziedzinie jest opera Wilhelm Tell). Pisał również (zwłaszcza w późniejszym okresie) utwory religijne (Stabat Mater), kameralne oraz pieśni.
Życiorys
Rossini urodził się w Pesaro, mieście położonym nad Morzem Adriatyckim w środkowych Włoszech. Jego ojciec Giuseppe był trębaczem miejskim, a matka Anna – śpiewaczką. Edukację muzyczną Rossini rozpoczął bardzo wcześnie, w wieku sześciu lat grał już na trójkącie w kapeli swojego ojca. W roku 1796, po uwięzieniu Giuseppe z powodów politycznych, Anna zabrała syna do Bolonii. Giuseppe dołączył do rodziny po wyjściu z więzienia.
Edukacja
W roku 1807 Gioacchino rozpoczął naukę kontrapunktu u kompozytora-zakonnika Stanislao Matteiego, a jakiś czas potem naukę gry na wiolonczeli w Konserwatorium Bolońskim. W wieku 16 lat zdobył nagrodę Konserwatorium za kantatę Il piantô d’armonia per la morte d’Orfeo. Dwa lata później ukończył i wystawił w Wenecji swoją pierwszą operę La Cambiale di Matrimonio. Do roku 1813 skomponował jeszcze kilka oper dla teatrów w Rzymie, Bolonii, Wenecji i Mediolanie. Upragnioną sławę przyniósł mu jednak dopiero Tankred, którego premiera w Teatro La Fenice w Wenecji 6 lutego 1813 była oszałamiającym sukcesem.
Wczesny okres twórczości
Opery pisane dla teatrów w Wenecji i Mediolanie w latach 1813–1815 nie powtórzyły sukcesu Tankreda (choć Włoszka w Algierze wciąż cieszy się sporą popularnością). W roku 1815 Rossini pojawił się w Bolonii, gdzie impresario neapolitańskich teatrów San Carlo i Del Fondo, Domenico Barbaja, zaoferował mu posadę dyrektora artystycznego obu teatrów. Artysta zobowiązał się również pisać po jednej operze rocznie dla każdego z nich.
Cyrulik sewilski
20 lutego 1816 r. w Teatro Argentina w Rzymie odbyła się premiera Cyrulika sewilskiego – opery komicznej na podstawie dramatu Pierre’a Beaumarchais’go – uznawanej za jedno z najwybitniejszych dzieł w historii muzyki operowej. Według niektórych źródeł napisanie Cyrulika zajęło Rossiniemu 8 dni, on sam twierdził, że było to 12–13 dni – najprawdopodobniej trwało to jednak około 25 dni. Prapremiera Cyrulika okazała się największą klęską w dziejach opery – na scenę wbiegł kot, na kompozytora wylano kubeł zielonej farby, a hrabiemu Almavivie rozstrojono gitarę. Była to zmowa osób, które zazdrościły mu sławy. Kolejne przedstawienie (na którym sam kompozytor się nie pojawił, symulując chorobę) spotkało się już jednak z entuzjastycznym przyjęciem. Cyrulik sewilski jest najczęściej wykonywaną operą Rossiniego.
Dalsze opery
W latach 1815–1823 Rossini napisał 20 oper. W 1821 poślubił śpiewaczkę Isabellę Colbran. W roku 1822 wybrał się do Wiednia, gdzie dyrygował wykonaniem oper Kopciuszek i Zelmira. Z Wiednia wrócił do Bolonii i jeszcze w tym samym roku stawił się na kongresie w Weronie na zaproszenie księcia Metternicha.
W roku 1823 odwiedził Paryż i Londyn. W roku 1824 został dyrektorem Théatre Italien w Paryżu, a po wygaśnięciu kontraktu został pierwszym kompozytorem króla oraz głównym inspektorem do spraw śpiewu we Francji. W 1829 powstała jedna z najważniejszych oper w karierze Rossiniego – Wilhelm Tell (o której Gaetano Donizetti powiedział: Pierwszy i trzeci akt opery z pewnością napisał Rossini, ale drugi musi być dziełem Boga!) – była to jednocześnie jego ostatnia opera.
Porzucenie twórczości operowej. Późna twórczość
Od prapremiery Wilhelma Tella Rossini zaprzestał pisania oper. Tłumaczył to w następujący sposób:
Tego samego roku kompozytor wyjechał do Bolonii, zaniepokojony stanem zdrowia ojca po śmierci matki. Powrót do Paryża został opóźniony przez Rewolucję Lipcową w 1830 roku i kompozytor znalazł się w stolicy Francji dopiero w listopadzie. W roku 1832 napisał pierwszych 6 części Stabat Mater. Resztę dopisał dopiero w roku śmierci swojego ojca (1839). Od roku 1832 do śmierci w roku 1868 komponował już bardzo niewiele. Na przestrzeni lat stworzył luźny zbiór utworów kameralnych i wokalnych Grzechy starości, a pod koniec życia, w roku 1863, swoje ostatnie wielkie dzieło lub, jak je sam nazywał, swój ostatni grzech śmiertelny – Petite Messe Solennelle (Mała Msza Uroczysta) na 4 śpiewaków (sopran, alt, tenor i bas), chór, 2 fortepiany oraz organy.
Poświęcił kilka kompozycji Nanette Falk-Auerbach.
Osobowość Rossiniego
Biografowie przedstawiają go w tym okresie jako człowieka obdarzonego błyskotliwym, choć nieco cynicznym poczuciem humoru i jednocześnie zakompleksionego, upokorzonego i przekonanego o zmarnowaniu swojego talentu. To wszystko widoczne jest w dedykacji Mszy:
Zmarł w 1868 r. w swojej willi w Passy koło Paryża, pochowany został na cmentarzu Père-Lachaise. W kwietniu 1887 ekshumowano jego zwłoki i po 3 dniach uroczyście pochowano w Kościele Santa Croce we Florencji. W grobie na Père-Lachaise spoczywa jego druga żona, Olympe Pélissier (zmarła w 1878 roku).
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu śś. Maurycego i Łazarza (1864)
Krzyż Wielki Orderu Korony Włoch (1868)
Order Pour le Mérite za Naukę i Sztukę (1842, Prusy)
Wielki Oficer Orderu Legii Honorowej (1864, Francja)
Krzyż Wielki Orderu Guadalupe (1865, Meksyk)
Order Izabeli Katolickiej (Hiszpania)
Order Krzyża Południa (Brazylia)
Order Leopolda (Belgia)
Order Medżydów (Turcja)
Order Obojga Sycylii (Neapol)
Order św. Stanisława (Rosja)
Order Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Order Lwa Zeryngeńskiego (Badenia)
Order Niepokalanego Poczęcia (Portugalia)
Dzieła
Przypisy
Bibliografia
W. Sandelewski Rossini, Kraków: PWM 1967, (1980), .
Linki zewnętrzne
Gioacchino Rossini – nuty tego kompozytora dostępne w bibliotece cyfrowej Polona.pl
Oficjalna strona Rossini Opera Festival
Oficjalna strona Fundacji Rossiniego
Kompozytorzy romantyzmu
Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite
Odznaczeni Orderem Guadalupe
Odznaczeni Orderem Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Odznaczeni Orderem Izabeli Katolickiej
Odznaczeni Orderem Korony Włoch
Odznaczeni Orderem Krzyża Południa
Odznaczeni Orderem Leopolda (Belgia)
Odznaczeni Orderem Lwa Zeryngeńskiego
Odznaczeni Orderem Medżydów
Odznaczeni Orderem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z Vila Viçosa
Odznaczeni Orderem Obojga Sycylii
Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza
Wielcy Oficerowie Legii Honorowej
Włoscy kompozytorzy klasycyzmu
Włoscy kompozytorzy operowi
Urodzeni w 1792
Zmarli w 1868
Ludzie urodzeni w Pesaro |
1960 | https://pl.wikipedia.org/wiki/George%20Orwell | George Orwell | George Orwell, właściwie Eric Arthur Blair (ur. 25 czerwca 1903, zm. 21 stycznia 1950) – brytyjski pisarz i publicysta, uczestnik hiszpańskiej wojny domowej. Urodzony w Motihari w Biharze, do Anglii przyjechał w 1907. Jego dzieła odzwierciedlają inteligencję, dowcip i wrażliwość na nierówności społeczne autora. Zagorzały krytyk systemów totalitarnych, zwolennik socjalizmu demokratycznego. Często uznawany za najlepszego kronikarza angielskiej kultury XX wieku, Orwell pisał powieści i felietony; zajmował się także krytyką literacką. Za jego najbardziej znane dzieła uznawane są: futurystyczna, antyutopijna powieść Rok 1984 i satyryczna opowieść będąca alegorią systemu totalitarnego Folwark zwierzęcy. Obie te książki sprawiły, że Orwell należy do grona najbardziej popularnych pisarzy XX wieku.
Wywarł istotny wpływ na współczesną kulturę. Przymiotnik „orwellowski” określa sytuacje, w których system zagraża wolności jednostki bądź całych społeczeństw, szczególnie w zakresie prywatności. Zwroty takie jak „Wielki Brat patrzy”, czy „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze” oraz takie pojęcia, jak „nowomowa” („new-speak”), „policja myśli” („thought police”), „dwójmyślenie” („doublethink”) i „myślozbrodnia” („thoughtcrime”) są używane w potocznym języku. Powieść Rok 1984 była także inspiracją dla stworzenia popularnego reality-show Big Brother, emitowanego w kilkunastu krajach.
Życiorys
Jego rodzina pochodziła z klasy średniej. Był synem Richarda Walmesley Blaira, urzędnika administracji brytyjskiej i Idy Mabel Blair (z d. Limouzin). Miał dwie siostry. Od 1911 uczęszczał do St. Cyprian’s, prywatnej szkoły z internatem w Eastbourne. Stypendium (przyznane w 1917) zapewniło mu miejsce w ekskluzywnej Eton College (którą opuścił w 1921). W listopadzie 1922 wstąpił do Królewskiej Policji Imperialnej w Birmie. 1 stycznia 1928 porzucił służbę i nie powrócił z urlopu w Anglii. W latach 1928–1929 przebywał w Paryżu, gdzie opublikował swoje pierwsze artykuły.
W styczniu 1933 opublikował pierwszą książkę pod pseudonimem literackim George Orwell, była to powieść Na dnie w Paryżu i w Londynie. Przybrał pseudonim, ponieważ chciał oszczędzić rodzinie problemów z powodu ujawnienia w książce prywatnych szczegółów ze swojego życia. Powodem takiej decyzji był także fakt, że uważał swoją książkę za niewiele wartą. Poza tym nie lubił swojego prawdziwego nazwiska.
Będę używał nazwiska George Orwell, to takie dobre i takie prawdziwe angielskie nazwisko.
W czerwcu 1936 ożenił się z Irlandką Eileen O’Shaughnessy.
Brał udział w wojnie domowej w Hiszpanii w latach 1936–1937, gdzie walczył na froncie po stronie republikańskiej w milicji robotniczej antystalinowskiej Robotniczej Partii Zjednoczenia Marksistowskiego (POUM), a następnie w przybyłych z Anglii oddziałach ochotników wystawionych przez brytyjską Independent Labour Party. Był w walkach na froncie aragońskim. Po zdelegalizowaniu POUM oraz wybuchu w maju 1937 „wojny domowej w ramach wojny domowej” między anarchistami a stalinowcami, ukrywał się z żoną przed represjami. Był ścigany przez Gwardię Cywilną podczas nakazanej przez Moskwę (i kierowanej przez rezydenta NKWD Aleksandra Orłowa) akcji likwidacji POUM (w czerwcu 1937) i mordowania jej członków, łącznie z żołnierzami walczącymi na froncie. 20 maja 1937 został postrzelony przez snajpera w gardło. 20 czerwca przekroczył granicę francuską i wrócił do Anglii. Swoje wspomnienia z tego okresu zawarł w autobiograficznej książce W hołdzie Katalonii, wydanej w Anglii jeszcze w czasie trwania hiszpańskiej wojny domowej (1938), która demaskowała zbrodniczą rolę radzieckich służb specjalnych NKWD i GRU w Hiszpanii i faktyczne działania stalinowców zwalczających rewolucję.
Doświadczenia tego okresu i wynikające stąd refleksje były również źródłem dwóch jego dzieł, dzięki którym jest najszerzej znany. Są to powieści: Folwark zwierzęcy, czyli bajka polityczna (w tradycji Ezopa) – opisująca w formie przypowieści mechanizm przewrotu społecznego i jego konsekwencje, a także Rok 1984 (uznawana za jedną z pierwszych powieści fantastycznonaukowych prezentujących alternatywną przyszłość, wizję państwa totalitarnego sprawującego totalną kontrolę nad ludźmi, przeszłością i językiem, prowadzącego wojnę z innymi państwami totalitarnymi, określanej jako antyutopia).
Wiódł życie włóczęgi, był: pomywaczem, nauczycielem, zbieraczem chmielu, żebrakiem, milicjantem, policjantem, hodowcą drobiu i uprawiał warzywa, współpracował z wieloma czasopismami, pracował w BBC i był korespondentem wojennym we Francji w 1945. W 1944 razem z żoną adoptował urodzonego 14 maja Richarda Horatio, a po jej śmierci 29 marca 1945 wrócił do Anglii.
W czasie powstania warszawskiego ostro krytykował na łamach prasy postawę brytyjskiej lewicowej inteligencji wobec Polski, jej sytuacji międzynarodowej i uległość wobec Stalina, krytycznie odnosił się także do komentarzy lewicy na temat „procesu szesnastu”.
W PRL utwory Orwella były objęte zakazem publikacji (w pozostałych krajach komunistycznych samo nazwisko Orwell było tabu). Do upadku komunizmu powieść Rok 1984 była obecna w przekładzie polskim jedynie na emigracji (ukazała się bezpośrednio po wydaniu angielskim), w latach osiemdziesiątych XX wieku w wydawnictwach niezależnych (poza cenzurą) i w 1988 w obiegu oficjalnym (PIW).
George Orwell zmarł w Londynie w wieku czterdziestu siedmiu lat na gruźlicę (zachorował na nią w 1938) na kilka dni przed zamierzoną podróżą do sanatorium w Szwajcarii. Czas ostatnich trzech lat życia dzielił między łóżkiem szpitalnym, tworzeniem Roku 1984, wreszcie wyprawami ukochanym motocyklem Royal Enfield 350. 13 października 1949 w szpitalu ożenił się z Sonią Mary Brownell.
Równo w 70 lat po spisaniu przez pisarza pamiętników Komitet Nagrody Orwellowskiej utworzył blog, na którym można śledzić przebieg życia pisarza.
Działalność społeczna i polityczna
1938 w czerwcu zapisuje się do Independent Labour Party
1939 pod koniec roku występuje z Independent Labour Party
1945 w sierpniu zostaje wiceprzewodniczącym The Freedom Defence Committee (rozwiązanej w 1949) – organizacji badającej przypadki naruszania swobód demokratycznych i praw obywatelskich
Poglądy
Poglądy polityczne
Bliski socjalistycznej lewicy (swoje poglądy określał mianem „demokratycznego socjalizmu”), a w czasie wojny hiszpańskiej anarchizmowi; krytyk i demaskator mechanizmów zniewolenia człowieka w totalitarnych systemach komunistycznym i narodowosocjalistycznym, a także w kapitalizmie i systemie politycznym panującym w Wielkiej Brytanii. W eseju The Lion and the Unicorn: Socialism and the English Genius (1940) twierdził, że klasowy system w Wielkiej Brytanii jest przeszkodą w walce z III Rzeszą i jedynym rozwiązaniem tego problemu jest rewolucja socjalistyczna. W późniejszym okresie (po II wojnie światowej) Eric Arthur Blair był pesymistycznie nastawiony wobec wszystkich systemów politycznych, które jego zdaniem systematycznie zmierzały do narzucenia „powszechnego niewolnictwa”, jak i rewolucji, które według niego nie były już w stanie odwrócić tego trendu.
W 1944 w czasie powstania warszawskiego wystąpił w obronie Polaków i skrytykował zachowawcze nastawienie angielskiej inteligencji wobec polityki Józefa Stalina. Zarzucił jej tchórzostwo i obłudę oraz cichą aprobatę sowieckiej polityki wobec Polski.
Poglądy religijne
Orwell był ateistą. Pomimo tego, regularnie uczestniczył w życiu społecznym i obywatelskim Kościoła, w tym uczestniczył w Komunii Świętej Kościoła Anglii. Uznając tę sprzeczność, powiedział kiedyś: „Wydaje się raczej podłe iść do Komunii Świętej, gdy się nie wierzy, ale udaję pobożnego i nie pozostaje nic innego, jak nadążać za oszustwem”.
Twórczość
Dzieła Orwella na język polski tłumaczyli: Teresa Jeleńska, Juliusz Mieroszewski, Anna Husarska, Anna Przestrzelska, Roman Zimand (Orwell i o nim), Anna Małecka (zbiór esejów Historię piszą zwycięzcy), Tomasz Mirkowicz, Barłomiej Zborski (przed 1989 pod pseudonimem H. Lewis Allways). Ze względu na przejście twórczości Orwella do domeny publicznej w 2021, pojawiły się nowe tłumaczenia jego tekstów, m.in. Tomasza Bieronia, Grzegorza Strzebońskiego, Roberta Sudóła, Małgorzaty Kaczorowskiej, Marcina Barskiego czy Jana Dzierzgowskiego.
Na polskim rynku istnieje również jedno wydanie jego sztuki teatralnej Król Karol II. Napisał ją dla swoich uczniów podczas pracy w „The Hawthorns” w 1932, a praca nad przygotowaniem przedstawienia trwała większą część semestru.
Powieści
Felietony i eseje
W języku polskim wydano zbiory: Eseje (1981), I ślepy by dostrzegł (1981), Historię piszą zwycięzcy (1991), Anglicy i inne eseje (2002, 2013), Jak mi się podoba (2009), Kilka myśli o ropusze zwyczajnej (2011), Hitler, Stalin, Dali i Czerwony Kapturek (2013), Gandhi w brzuchu wieloryba (2014), Czy naprawdę schamieliśmy? (2021) oraz Dzienniki wojenne (2006) zawierające m.in. fragmenty dziennika z czasów wojny, teksty audycji BBC, które Orwell przygotowywał jako pracownik Ministerstwa Propagandy, instrukcje dla dowodzonego przezeń oddziału Home Guard oraz korespondencje wojenne z wyzwolonej Europy. Hołd dla Katalonii i inne teksty z hiszpańskiej wojny domowej (2006) zawierają również osobno opublikowaną relację W hołdzie Katalonii (1985 w Polsce) oraz wszelkie inne teksty dotyczące tego konfliktu, m.in. relacje w prywatnych listach, recenzje dzieł na temat tej wojny, fragmenty przeglądu wiadomości dla BBC.
Poezje
Untitled poem, 1914 (poezja publikowana w prasie lokalnej)
Kitchener, 1916
The Pagan, 1918
Our Hearts Are Married, But We Are Too Young, 1918
Ironic Poem about Prostitution
The Lesser Evil
Poem from Burma, ~1922
A Little Poem, 1936
Miejsca publikacji
„Monde”
„Tribune”
„Partisan Review”
„The Observer”
„Horizon”
„New Statesman and the Nation”
„Nation”
„Poetry London”
„New Road”
„Manchester Evening News”
„New Leader”
„Evening Standard”
„The Adelphi”
„New English Weekly”
Przypisy
Bibliografia
Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberg Print, W-wa 1999, t. 39/17. .
George Orwell W hołdzie Katalonii Gdynia 1990.
Linki zewnętrzne
Brytyjczycy pochodzenia francuskiego
Brytyjscy autorzy pamiętników i dzienników
Brytyjscy dziennikarze
Brytyjscy eseiści
Brytyjscy pisarze XX wieku
Brytyjscy poeci
Brytyjscy policjanci
Brytyjscy prozaicy
Brytyjscy socjaliści
Brytyjscy felietoniści
Korespondenci wojenni
Pisarze – laureaci Nagrody Hugo
Uczestnicy hiszpańskiej wojny domowej
Urodzeni w 1903
Zmarli w 1950
Zmarli na gruźlicę
Absolwenci Eton College
Antyfaszyzm w Wielkiej Brytanii |
1961 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georges%20Bizet | Georges Bizet | Georges Bizet (wym. []), właśc. Alexandre-César-Léopold Bizet (ur. 25 października 1838 w Paryżu, zm. 3 czerwca 1875 w Bougival) – francuski kompozytor, piszący przede wszystkim opery.
Życiorys
Chociaż rodzice nadali mu imiona Alexandre-César-Léopold to przez całe życie znany był pod imieniem Georges, zapisanym w rejestrze parafialnym. Oboje rodzice artysty byli związani z muzyką – ojciec Adolphe uczył śpiewu, a matka Aimée była pianistką.
Edukację muzyczną rozpoczął w domu rodzinnym. W 1848 przed 10 urodzinami Bizet został przyjęty do paryskiego konserwatorium, gdzie uczył się gry na fortepianie i organach oraz kompozycji (u Jacques’a Fromentala Halévy’ego), przez jakiś czas również harmonii u Charles’a Gounoda. Jeszcze w trakcie studiów napisał m.in. grywaną do dziś I Symfonię C-dur.
Pierwszym sukcesem Bizeta okazała się jednoaktowa opera Doktor Miracle (Le docteur Miracle) z librettem Leona Battu i Ludovica Halévy’ego, Opera ta otrzymała nagrodę osobiście ufundowaną przez Jacques’a Offenbacha i została po raz pierwszy wystawiona 9 kwietnia 1857 w jego teatrze Bouffes-Parisiens.
W 1857 zdobył Prix de Rome za kantatę Chlodwig i Klotylda. Nagrodą był pobyt na stypendium we Włoszech, gdzie przebywał w latach 1858–1860. Następne opery Bizeta (Poławiacze pereł, Piękne dziewczę z Perth, Djamileh) zostały chłodno przyjęte. Sukcesem okazała się dopiero suita symfoniczna Arlezjanka, która pierwotnie powstała jako muzyka do sztuki Alphonse’a Daudeta. Również najwybitniejsze dzieło Bizeta – opera Carmen spotkało się z niezrozumieniem i niechęcią do tego stopnia, że niektórzy biografowie doszukują się w tym przyczyny załamania nerwowego i przedwczesnej śmierci kompozytora, jednakże teoria ta nie ma udokumentowanego potwierdzenia. Utwory Bizeta zostały docenione dopiero po jego śmierci. Pochowany został na Cmentarzu Père-Lachaise, pomnik nagrobny zaprojektował Charles Garnier.
Odznaczony Legią Honorową (1875).
Ważniejsze utwory
Opery i operetki
Doktor Miracle (Le docteur Miracle) – libretto: Leon Battu i Ludovic Halévy, napisana w roku 1856, premiera: Paryż, Bouffes-Parisiens, 9 kwietnia 1857. Za tę jednoaktową operę otrzymał nagrodę ufundowaną przez Jacques’a Offenbacha
Don Procopio – napisana ok. 1859, libretto: C. Cambiaggio, premiera: Monte Carlo 10 marca 1906
La guzla de l’émir (Gęśla emira) – opera komiczna, napisana ok. 1862, libretto: J. Barbier i M. Carré, nie zachowała się
Iwan IV – pisana w latach 1862-1866, niedokończona, zachowana tylko we fragmentach
Poławiacze pereł (Les Pêcheurs de perles) – napisana w 1863, libretto: E. Cormon i M. Carré, premiera: Paryż, Théâtre Lyrique, 30 września 1863
Piękne dziewczę z Perth (La jolie fille de Perth) – opera napisana w 1866, libretto: J.-H. Vernoy de Saint-Georges i J. Adenis, premiera: Paryż, Théâtre Lyrique, 26 grudnia 1867
Djamileh – opera komiczna, premiera: Paryż, Opéra-Comique, 22 maja 1872
Carmen – opera w 4 aktach, premiera: Paryż, Opéra-Comique, 3 marca 1875
Muzyka symfoniczna
I symfonia C-dur (1855)
Suita orkiestrowa Roma (1866-1868)
Suita Arlezjanka (ułożona z muzyki Bizeta do sztuki teatralnej Arlezjanka, 1872)
Oda symfoniczna Vasco da Gama
Suita z opery Carmen
Uwertura Patrie
Petite suite d’orchestre (zinstrumentowane fragmenty Jeux d’enfants)
Utwory fortepianowe
Jeux d’enfants, op. 22 na 4 ręce (1872)
Scherzo i marsz żałobny f-moll
Przypisy
Bibliografia
Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, .
Linki zewnętrzne
Partytury do utworów Georgesa Bizet w serwisie Polona.pl
Absolwenci Konserwatorium Paryskiego
Francuscy kompozytorzy operowi
Kawalerowie Legii Honorowej
Ludzie urodzeni w Paryżu
Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu
Urodzeni w 1838
Zmarli w 1875 |
1962 | https://pl.wikipedia.org/wiki/George%20Sand | George Sand | George Sand (wym. ), urodzona jako Amantine Lucile Aurore Dupin (wym. ), primo voto Dudevant (ur. 1 lipca 1804 w Paryżu, zm. 8 czerwca 1876 w Nohant) – francuska pisarka epoki romantyzmu.
Wszystkie jej powieści miłosne (omnes fabulae amatoriae) zostały umieszczone w indeksie ksiąg zakazanych dekretami z lat 1840, 1841, 1842 i 1863.
Życiorys
Była córką napoleońskiego oficera, który szybko ją osierocił, prawnuczką Maurycego Saskiego, nieślubnego syna Augusta II Mocnego. Dzieciństwo, poza trzyletnim pobytem na pensji w Paryżu, spędziła w Nohant. W 1822 wyszła za mąż za barona Casimira Dudevanta, z którym żyła 8 lat i miała dwójkę dzieci:
Maurice’a (1823–1889)
Solange (1828–1899).
Po separacji w 1831 przybyła do Paryża. W tym też roku zaczęła wydawać swoje utwory, początkowo pisane wspólnie z Jules'em Sandeau, od którego nazwiska wzięła swój męski pseudonim artystyczny. Publikowała także na łamach „Le Figaro”, z którego redaktorem, Henrim de Latouche, pozostawała w zażyłych stosunkach.
Była w centrum ówczesnego artystycznego życia Paryża. W 1834 zaprzyjaźniła się z poetą Alfredem de Musset, którego porzuciła podczas podróży w Wenecji, by potem kilkakrotnie do niego wracać. Romansowała z Prosperem Mériméem, przyjaźniła się z Lisztem.
Była znana z ekscentrycznego zachowania, paliła cygara i fajkę, ubierała się po męsku i przeklinała. Męski ubiór nie był jednak pierwotnie wyrazem kontestacji ówczesnej społecznej roli kobiety – założyła go po raz pierwszy z ostrożności, wybierając się na premierę jednej ze sztuk Aleksandra Dumasa i chcąc uniknąć problemów w razie spodziewanego zamieszania. Odtąd często zakładała męskie ubrania, czując się w nich wygodnie; ten strój umożliwiał jej także aktywność niedostępną innym kobietom jej stanu.
W 1838 zaprzyjaźniła się z Chopinem, który wkrótce został jej kochankiem. Przez długi czas była dlań oparciem i inspiracją, jednakże zerwała z nim w 1847, co prawdopodobnie przyspieszyło śmierć kompozytora (1849). Jednym z pierwszych wspólnych wyjazdów George Sand i Chopina była podróż dla poprawy zdrowia Chopina na Majorkę, do miejscowości Valldemossa w 1838. Dwa lata po powrocie z Majorki George Sand opublikowała wspomnienia z pobytu na wyspie zatytułowane Zima na Majorce (wydane w języku polskim po prawie 167 latach). Od 1839 do 1846 każde lato Chopin spędzał w posiadłości George Sand w Nohant, gdzie napisał swoje najwybitniejsze dzieła. Kompozytor zawsze pragnął życia rodzinnego, które znalazł w domu George Sand. Sam był osobą która nie lubiła kłopotów związanych z prowadzeniem domu. Stwierdził on, że Sand świetnie radzi sobie jako domatorka, matka, pisarka, a także jako kochanka.
W 1845 roku George Sand postanowiła adoptować 21-letnią Augustine Brault. Dziewczyna była jedynie jej daleką krewną, którą postanowiła wychowywać i posyłać do szkół. Augustine dawała pani Sand wszystko to czego nie dostała od własnej córki, jednak dziewczyna stała się kozłem ofiarnym rodzinnych niesnasek, szczególnie podczas feralnego lata 1847 roku.
Para rozeszła się głównie z powodu kłopotów rodzinnych związanych z trudami wychowania dorastających dzieci Sand. Chopin był niejako członkiem tej przybranej rodziny, którą stworzył godząc się na wspólne życie pod jednym dachem ze swą kochanką i jej wychowankami. Dorastające dzieci nie akceptowały dziwnego układu między Chopinem a ich matką. Zdawały sobie sprawę z tego, że Chopin może cieszyć się przywilejami głowy domu, nie będąc formalnie mężem ich matki. W okresie rozstania z Chopinem, George Sand przeżyła wiele rozczarowań osobistych. Były one związane z pogorszeniem się stosunków z Solange, porażkami politycznymi, utratą sympatii wielu dotychczasowych przyjaciół. Rozstanie z Chopinem było dla pisarki wielkim ciosem osobistym.
Pisała i publikowała prawie do samej śmierci. Jednymi z jej ostatnich utworów były napisane dla wnuków baśnie Contes d’une grand’mère.
Twórczość
Wykształcenie Sand opierało się przede wszystkim na samodzielnie dobieranych, dość przypadkowych lekturach; z tego też powodu w swoich utworach kopiowała raczej cudze systemy ideologiczne niż starała się sformułować własne przesłanie, wzorem innych francuskich autorów romantycznych. Pisała przy tym z ogromną łatwością, publikując następnie utwory w wersji pierwotnej – nigdy nie wprowadzała poprawek redakcyjnych po zakończeniu pracy.
Wczesne powieści Sand: Indiana (1831), Walentyna (1832), Lelia (1833) miały charakter feministyczny – ukazane w nich bohaterki były idealnymi postaciami kobiecymi, skontrastowanymi z miernymi intelektualnie, niezdecydowanymi mężczyznami. Utwory te utrzymane były w duchu melodramatycznym; późniejsza krytyka literacka uznała je za mało wartościowe z powodu sztucznego języka i patosu oraz jednowymiarowości postaci. Od 1836 w jej powieściach zaczął pojawiać się nowy typ bohatera: szlachetny republikanin, pochodzący z ludu, walczący o sprawiedliwość społeczną. Inspiracją dla tego rodzaju postaci był jeden z kochanków Sand, Michel de Bourges. Pierwszą powieścią, która w ten sposób głosiła pochwałę socjalizmu utopijnego, były Listy podróżnika. Z czasem Sand rozwinęła wątki socjalistyczne o apoteozę życia wiejskiego; w powieściach Grzech pana Antoniego i Młynarz z Angibault dokonywała idealizacji ludu wiejskiego i jego zwyczajów.
Inną inspiracją dla twórczości Sand był spirytualizm i mistyka chrześcijańska, którą na krótko zainteresowała się w końcu lat 30. XIX wieku. W 1839 napisała osnutą wokół tego motywu powieść Spirydion, jedno ze swoich najlepszych dzieł, którego bohaterami są mnisi pragnący poprzez mistykę dokonać odnowy duchowej swojego klasztoru. W latach 1842–1844 powstał natomiast cykl Konsuelo, poświęcony losom wędrownej śpiewaczki (postać tytułowa), której postać Sand oparła na Pauline Viardot oraz sobie samej, ukazując część swoich przeżyć związanych z romansem z Fryderykiem Chopinem. Adam, Lerminer i Morot-Sir są zdania, że wielowątkowość Konsuelo, mimo sztuczności fabuły powieści, czyni z niej najlepszy utwór Sand, jedyny, który daje się porównywać z twórczością najsłynniejszych pisarzy jej czasów.
W okresie II Cesarstwa, zawiedziona panującym ustrojem, Sand wycofała się z życia publicznego i opracowała dwa dzieła autobiograficzne, Historię mojego życia oraz Ona i On, jednak w utworach tych przedstawiała swoje życie w sposób bardzo swobodny. Kilkakrotnie próbowała, bez powodzenia, pisać dramaty. Wróciła wówczas do powieściopisarstwa, rezygnując z nadawania swoim dziełom jakiejkolwiek wymowy ideologicznej, pragnąc jedynie czynić je interesującymi dla czytelnika. Napisane w tym okresie (od końca lat 50.) powieści stoją na dobrym poziomie pod względem psychologii postaci, nie posiadają już jednak elementów nowatorskich na tle rozwoju literatury francuskiej.
Korzystała m.in. z pomocy wydawnictwa Juliusza Hetzela.
Utwory
Le commissionnaire (z Jules'em Sandeau) (1830)
Rose et Blanche (z Jules'em Sandeau, powieść, 1831)
La fille d'Albano (1831)
Valentine (powieść, 1831)
Indiana (powieść, 1832)
Lélia (powieść, 1833)
Aldo le Rimeur (1833)
Une conspiration en 1537 (1833)
Journal intime (1834)
Jacques (powieść, 1834)
Le secrétaire intime (powieść, 1834)
La Marquise (powieść, 1834)
Garnier (baśń, 1834)
Lavinia (1834)
Métella (1834)
André (powieść, 1835)
Mattéa (1835)
Leone Leoni (powieść, 1835)
Simon (powieść, 1836)
Mauprat (1837)
Dodecation, ou le Livre des douze. Le Dieu inconnu (1837)
Les maîtres mozaïstes (powieść, 1838)
La dernière Aldini (powieść, 1838)
L'Orco (1838)
L'Uscoque (powieść, 1838)
Gabriel (dialog, 1839)
Spiridion (powieść, 1839)
Les Sept Cordes de la lyre (sztuka teatralna, 1840)
Cosima, ou la Haine dans l'amour (sztuka teatralna, 1840)
Pauline. Les Mississipiens (powieść, 1840)
Le compagnon du tour de France (powieść, 1841)
Mouny Roubin (1842)
Georges de Guérin (1842)
Horace (1842)
Un hiver à Majorque (wspomnienia, 1842)
La comtesse de Rudolstadt (powieść, 1843)
La sœur cadette (1843)
Kouroglou (1843)
Carl (1843)
Jean Zizka (powieść historyczna o Janie Žižce, 1843)
Consuelo (powieść, 1843)
Jeanne (powieść, 1844)
Le meunier d'Angibault (powieść, 1845)
La mare au diable (powieść, 1846)
Isidora (powieść, 1846)
Teverino (powieść, 1846)
Les noces de campagne (powieść, 1846)
Evenor et Leucippe. Les Amours de l'Âge d'or (1846)
Le péché de monsieur Antoine (1847)
Lucrézia Floriani (powieść, 1847)
Le Piccinino (powieść, 1847)
La Petite Fadette (powieść, 1849)
François le Champi (powieść, 1850)
Le Château des Désertes (powieść, 1851)
Histoire du véritable Gribouille (1851)
Le mariage de Victorine (sztuka teatralna, 1851)
La fauvette du docteur (1853)
Mont Revèche (1853)
La filleule (1853)
Les maîtres sonneurs (1853)
Adriani (1854)
Flaminio (sztuka teatralna, 1854)
Histoire de ma vie (autobiografia, 1855)
Autour de la table (1856)
La Daniella (1857)
Le diable aux champs (1857)
Promenades autour d'un village (1857)
Ces beaux messieurs de Bois-Doré (1858)
Elle et lui (opowieść autobiograficzna o związku z Mussetem, 1859)
Jean de la Roche (1859)
L'homme de neige (1859)
Narcisse (1859)
Les dames vertes (1859)
Constance Verrier (1860)
La ville noire (1861)
Valvèdre (1861)
La famille de Germandre (1861)
Le marquis de Villemer (1861)
Tamaris (1862)
Mademoiselle La Quintinie (1863)
Les dames vertes (1863)
Antonia (1863)
La confession d'une jeune fille (1865)
Laura (1865)
Monsieur Sylvestre (1866)
Le Don Juan de village (sztuka teatralna, 1866)
Flavie (1866)
Le Dernier Amour (1867)
Cadio (théâtre, 1868)
Mademoiselle Merquem (1868)
Pierre qui roule (1870)
Le Beau Laurence (1870)
Malgré tout (1870)
Césarine Dietrich (1871)
Journal d'un voyageur pendant la guerre (1871)
Francia. Un bienfait n'est jamais perdu (1872)
Nanon (1872)
Contes d'une grand'mère cz. 1 (1873)
L'orgue du Titan (1873)
Ma sœur Jeanne (1874)
Flamarande (1875)
Les Deux Frères (1875)
La tour de Percemont (1876)
Contes d'une grand'mère cz. 2 (1876)
Marianne (1876)
Légendes rustiques (La Reine Mab. La Fée qui court. Fanchette) (1877)
Les ailes du courage
Genealogia
Aurora Dudevant miała brata Auguste Luisa, urodzonego w roku 1808 i w tym samym roku zmarłego.
Sand w kinematografii
Kilka powieści Sand zostało zekranizowanych, m.in. Indiana (1920), La mare au diable (1923 i 1972), La Petite Fadette (1912, 1915, 1979, 2004), Mauprat (1926, 1972).
Postać George Sand pojawia się w fabułach filmów traktujących o życiu artystów, z którymi była związana, przede wszystkim Chopina (Pamiętna pieśń, USA 1945 czy Chopin. Pragnienie miłości, pol. 2002) oraz Musseta (Les enfants du siècle, 1999, z Juliette Binoche w roli Sand). Filmami, w których jest centralną postacią, są m.in. George qui? (franc., 1973) i Notorious Woman (USA, 1974).
Przypisy
Linki zewnętrzne
Un hiver à Majorque (Zima na Majorce) George Sand w Project Gutenberg
Dzieła George Sand w bibliotece Polona
Autorzy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych
Francuscy dramaturdzy XIX wieku
Francuscy prozaicy XIX wieku
Ludzie urodzeni w Paryżu
Ludzie związani z Fryderykiem Chopinem
Pisarze francuskojęzyczni
Pisarze związani z Paryżem
Urodzeni w 1804
Zmarli w 1876 |
1963 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Grej | Grej | Grej (symbol Gy, ) – jednostka dawki pochłoniętej w układzie SI będąca jednostką pochodną w tym układzie. Określa ilość energii promieniowania w dżulach pochłoniętej przez kilogram materii.
1 Gy = 1 m2·s−2 = 1 J/kg
Nazwa nadana dla uczczenia brytyjskiego badacza promieniowania Louisa Harolda Graya.
Jednorazowe napromieniowanie całego ciała człowieka dawką co najmniej 5 Gy zazwyczaj prowadzi do śmierci w ciągu 14 dni. Dawka ta odpowiada 375 J na 75 kg masy ciała. Zdarzały się wypadki znacznie większego napromieniowania, które jednak nie kończyły się śmiercią, np. wypadek Anatolija Bugorskiego. Najbardziej odporna na promieniowanie jonizujące bakteria, Deinococcus radiodurans znosi bez uszkodzenia dawkę 5000 Gy.
1 Gy to bardzo duża wartość, dlatego w medycynie zazwyczaj używa się miligrejów (mGy). Typowa dawka pochłonięta przy:
zdjęciu rentgenowskim: 0,1–2,5 mGy
tomografii jamy brzusznej: 8 mGy
tomografii miednicy: 25 mGy
napromieniowanie przedtransplantacyjne szpiku kostnego (FTBI): 12 Gy (dawka łączna z kompletu naświetlań, nie jednorazowa)
radioterapia: 2–80 Gy (w dawkach jednorazowych po 1,5–2,5 Gy).
Przypisy
Jednostki dawki promieniowania
Jednostki pochodne SI |
1964 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gy | Gy | Francja:
Gy – miejscowość i gmina
Szwajcaria:
Gy – gmina w kantonie Genewa
Osoba:
Pierre-Marie Gy – francuski duchowny
Inne:
Gy – grej (jednostka dawki pochłoniętej)
gy – dwuznak węgierski
.gy – domena internetowa Gujany |
1966 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Pistolet%20maszynowy%20PM-84%20Glauberyt | Pistolet maszynowy PM-84 Glauberyt | Pistolet maszynowy wz. 1984 Glauberyt (skrót PM-84) – polski pistolet maszynowy, produkowany od połowy lat 80. XX wieku, przez Fabrykę Broni „Łucznik” w Radomiu. PM-84 jest samoczynno-samopowtarzalną bronią indywidualną, przeznaczoną dla załóg wozów bojowych, pododdziałów zwiadu, służb specjalnych, policji oraz służb ochrony mienia.
Powstało wiele wariantów i modyfikacji broni różniących się kalibrem i zastosowanym wyposażeniem. Największą modyfikacją jest model PM-98.
Historia
Prace nad bronią palną oznaczoną kryptonimem Glauberyt rozpoczęto na początku lat 70. XX w. w trzech niezależnie działających zespołach konstrukcyjnych: jeden z Wojskowego Instytutu Technicznego Uzbrojenia w Zielonce oraz dwa z Ośrodka Badawczo-Rozwojowego w Radomiu. Po analizie porównawczej modeli pistoletów maszynowych przedstawionych przez poszczególne zespoły, do dalszych prac zakwalifikowano broń z Ośrodka Badawczo-Rozwojowego powiązanego z Zakładami Metalowymi Łucznik, oznaczoną początkowo R-75-I, a później R-81, skonstruowaną przez konstruktorów Ryszarda Chełmickiego, Janusza Chętkiewicza i Stanisława Brixa. W 1981 wyprodukowano partię pistoletów masz. R-81, które poddano badaniom i próbom eksploatacyjnym. Po wprowadzeniu niewielkich poprawek konstrukcyjnych broń zakwalifikowano do produkcji seryjnej pod nazwą: 9 mm pistolet maszynowy wz. 1984 i przyjęto do uzbrojenia Sił Zbrojnych PRL. Zastąpił wprowadzony w połowie lat 60 XX w. pistolet maszynowy wz. 1963.
Do 2004 wyprodukowano ok. 50 tysięcy egzemplarzy pistoletów rodziny PM-84/P i PM-98, używanych przez SZ RP, Policję i Straż Graniczną. Oprócz Polski, PM-98 zostały zakupione przez Irak (3 tys. sztuk w 2004).
Wersje
PM-84 – zasilany nabojem 9 x 18 mm Makarowa, w bardzo niewielkiej liczbie przyjęty do uzbrojenia SZ PRL jako 9 mm pistolet maszynowy wz. 1984 Glauberyt, nieprodukowany na szeroką skalę. Celownik przerzutowy o czterech nastawach 75 m (przeziernik), 75, 150, 200 m.
PM-84P – wersja PM-84 dostosowana do naboju 9 x 19 mm Parabellum (stąd litera P w nazwie), opracowana w Zakładach Metalowych ŁUCZNIK w Radomiu na przełomie 1991 i 1992, przyjęta do uzbrojenia Sił Zbrojnych RP jako 9 mm pistolet maszynowy wz. 1984P Glauberyt w 1994. Wprowadzono w nim nową, dłuższą lufę, zlikwidowano gwint do mocowania tłumika dźwięku, zwiększono masę zamka, wzmocniono komorę zamkową oraz zmieniono kształt jej pokrywy. W celu ułatwienia przeładowania broni powiększono rękojeść do napinania zamka. Zmieniono również muszkę, ma możliwość regulacji w pionie, oraz celownik, regulacja w poziomie. Wprowadzono cztery nastawy – 75 i 150 m, przeziernik, 75 i 150 m, szczerbina.
PM-84P – odmiana policyjna z jednoramiennym napinaczem zamka, zmienionymi przyrządami celowniczymi (muszka słupkowa zamiast stożkowej oraz celownik przerzutowy z nastawami na 75 m i 150 m – przeziernik i szczerbina), z kolbą pozbawioną podcięć oraz stopką na stałe przyspawaną do jej ramion. Zasilany nabojem 9 × 19 mm Parabellum.
PM-84PP - odmiana policyjna różniąca się od ww. jedynie stopką kolby osłoniętą wyprofilowaną, gumową stopką, jak w późniejszym PM-98.
PM-98 – wersja powstała na bazie PM-84P w oparciu o wymagania określone przez Policję. Zasilany nabojem 9 × 19 mm Parabellum. Zastosowano w nim nową, sztywniejszą kolbę ze stałym, wyłożonym gumą trzewikiem, zamiast rozkładanego chwytu przedniego wprowadzono plastikowe łoże, mieszczące gniazdo do instalowania oświetlenia taktycznego lub laserowego wskaźnika celu. Zatrzask magazynka został przeniesiony do podstawy kabłąka języka spustowego, co wymusiło przekonstruowanie magazynka. Magazynki PM-98/PM-98S oraz BRS-99 nie są całkowicie wymienne z magazynkami PM-84P – nowe pasują do PM-84P, natomiast od niego do PM-98 już nie. Nowsze są wyposażone na tylnej ściance w występ współpracujący ze starym dolnym zaczepem, natomiast w starym brak wycięcia w bocznej ściance pudełka, współpracującego z nowym zaczepem.
PM-98L wyposażony fabrycznie w lufę o długości 250mm, oznaczenie "PM-98L" jest wybite na lewej stronie komory spustowej, wersja ta była produkowana w pokryciu ochronnym fosforawniem tj. pozostałe PM-98 seryjne.
PM-98S – uproszczona odmiana PM-98, wyeliminowano w niej mechanizm opóźniacza, w wyniku czego nieznacznie wzrosła szybkostrzelność broni (do 770 strz./min). Zasilany nabojem 9 x 19 mm Parabellum.
BRS-99 – samopowtarzalna odmiana PM-98, przeznaczona na rynek cywilny. Zastosowano do niej dłuższą – 250-mm lufę, choć istnieje możliwość stosowania również standardowej z PM-98. Zasilany nabojem 9 × 19 mm Parabellum.
PM-06 – odmiana PM-98 posiadająca szyny montażowe Picatinny, umieszczone na pokrywie zamka, dźwignię bezpiecznika, przełącznika rodzaju ognia symetrycznie po obu stronach broni, teleskopową, wysuwaną, czteropozycyjną kolbę o regulowanej długości. Z powodu liniowości układu broń ma mniejszy podrzut niż poprzednie warianty.
PM-06S – wariant PM-06S o zwiększonej szybkostrzelności, w stosunku do PM-06 usunięty opóźniacz powrotu zamka.
Dane taktyczno-techniczne
Użytkownicy
– filipińska policja używa pistoletów maszynowych PM-98
– indonezyjska policja używa pistoletów maszynowych PM-98
– 3000 sztuk PM-98 sprzedano Irakowi, nieznaną liczbą PM-98 posługuje się policja kurdyjska i peszmergowie
– 10 PM-84P używają Litewskie Siły Zbrojne
– 50 000 sztuk PM-84P, PM-98 i PM-06 używane są m.in. przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej i Policję
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
PM-84 Glauberyt
Fabryka Broni „Łucznik”
PM-84 Glauberyt |
1967 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giambologna | Giambologna | Giambologna, Giovanni da Bologna, właśc. Jean de Boulogne (ur. 1529 w Douai, zm. 1608 we Florencji) – rzeźbiarz manierysta florencki, pochodzenia flamandzkiego.
Uczeń Jacques’a Dubroecqa, od 1561 przebywał we Florencji w służbie Medyceuszy. Kształtował swoje rzeźby, korzystając ze schematu figura serpentinata, przez co sprawiają wrażenie niepodlegających prawu ciążenia. Jego posąg Merkury z brązu (1564–1580, w Museo Nazionale del Bargello we Florencji) przedstawia boga unoszącego się wyłącznie tchnieniem wiatru. Innym znanym dziełem Giambologni jest rzeźba Porwanie Sabinek (1581–1583, Loggia dei Lanzi we Florencji).
Twórczość Giambologni wywarła duży wpływ na późniejszych artystów, w tym na Gianlorenzo Berniniego.
Urodzeni w 1529
Ludzie urodzeni w Douai
Włoscy rzeźbiarze
Artyści związani z Florencją
Rzeźbiarze manieryzmu
Zmarli w 1608 |
1971 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gazeta | Gazeta | Gazeta – rodzaj wydawnictwa ciągłego. Ukazuje się częściej niż raz w tygodniu, najczęściej codziennie (dziennik) – w rozumieniu wszystkich dni roboczych.
Nazwa
Pochodzenie słowa „gazeta” nie jest do końca jasne. Wywodzi się przypuszczalnie z włoskiego gazzetta – określenia drobnej monety, za którą nabywano dzienniki w XVII-wiecznej Wenecji. Słowo gazza oznacza również srokę, której podobiznę często umieszczano w dziennikach włoskich jako symbol gadatliwości i plotkarstwa. Być może też źródłosłów gazety to hebrajskie izgard, tłumaczone jako herold, goniec, zwiastun.
Historia
Gazety we właściwym rozumieniu tego słowa zaczęły się ukazywać w 1609. Do pierwszych należy zaliczyć Relation – gazetę drukowaną w Strasburgu i Aviso – drukowaną w Wolfenbüttel. Pierwsza gazeta codzienna (ukazywała się 6 dni w tygodniu) pojawiła się w Lipsku w 1650. Pierwszą gazetą wychodzącą w Rzeczypospolitej był wydawany w Gdańsku od roku 1618 tygodnik „Wöchentliche Zeitung”, który w 1619 ukazywał się nawet trzy razy w tygodniu. Pierwszą zachowaną, periodyczną gazetą ukazującą się w Polsce i wydawaną w języku polskim był „Merkuriusz Polski Ordynaryjny” (właściwa nazwa to „Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej”). Wydano ją po raz pierwszy w Krakowie 3 stycznia 1661 roku. Początek nieprzerwanego rozwoju czasopiśmiennictwa polskiego przypada na drugą ćwierć wieku XVIII. Jednymi z pierwszych były tłoczone od stycznia roku 1729 w warszawskiej drukarni pijarskiej, a redagowane przez J. Naumańskiego, Nowiny Polskie (z wiadomościami krajowymi) i Relata Refero (z wiadomościami zagranicznymi). Wkrótce zostały one przemianowane odpowiednio na Kurier Polski (grudzień 1729) i Gazety z Cudzych Krajów (rok 1730).
Pierwszą gazetą, której nakład osiągnął 1 milion egzemplarzy, był francuski dziennik „Le Petit Journal” w 1890.
Rodzaje gazet
Duże gazety mogą mieć wydania regionalne w skali całości gazety, jak również różnić się tylko działami miejskimi i ogłoszeniowymi oraz repertuarem kin, rozgłośni lokalnych itp. Istnieją również gazety posiadające swoje wersje regionalne w skali większej niż jedno państwo. Obecnie gazety wydawane są tak, aby trafiały do dystrybucji wczesnym świtem; kiedyś popularne były również popołudniówki, tj. gazety o stałej porze edycji wczesnym popołudniem (w Polsce np. Express Wieczorny, Wieczór Wybrzeża). Mogły mieć one nawet kilka wydań aktualizowanych co kilka godzin: na kraj, na region, na miasto, oraz ostatnią wersję – tylko na śródmieście, a poszczególne wydania różniły się tylko kolumnami z aktualnościami.
W szczególnych sytuacjach edycja gazety może mieć ograniczone ramy czasowe, czyli określoną liczbę wydań, np. gazeta targowa, gazeta festiwalowa, i może mieć wtedy nawet więcej niż jedno w pełni różniące się wydanie dziennie.
Z poligraficznego punktu widzenia gazeta to wydawnictwo nieobcięte – drukowana jest z arkusza o szerokości równej wielokrotności stron, wystarczy je sfalcować, bez obcinania marginesów. Gazety drukuje się zazwyczaj za pomocą druku offsetowego zwojowego. Coraz częściej stosuje się też do druku gazet technikę fleksograficzną.
Potocznie to czasopismo drukowane na papierze gazetowym – nawet jeśli jest wydawane rzadziej niż raz w tygodniu.
Zobacz też
Acta Diurna
prasa
dziennik
czasopismo
magazyn
DTP
Przypisy
Linki zewnętrzne
Newspaper Index – Gazety we wszystkich krajach
Historia prasy
Rodzaje czasopism |
1972 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giovanni%20Boccaccio | Giovanni Boccaccio | Giovanni Boccaccio (ur. 1313 w Certaldo, zm. 21 grudnia 1375 tamże) – pisarz włoski, znany zwłaszcza ze swego dzieła Dekameron. Twórca nowożytnej nowelistyki.
Życiorys
Był nieślubnym dzieckiem toskańskiego kupca i jego kochanki pochodzącej z Certaldo bądź Florencji. Dzieciństwo spędził we Florencji, od piętnastego roku życia przebywał w Neapolu, gdzie niezbyt chętnie studiował prawo i handel, co uznał za czas stracony. Jednak to właśnie w tym czasie poznał Francesca Petrarkę, zbliżył się do literatury i kultury antycznej. Szczególnie umiłował Tacyta i Liwiusza. W wieku 23 lat zakochał się w nieślubnej córce króla, Marii d’Aquino, która stała się jego muzą. W roku 1340 ponownie powrócił do Florencji, gdzie zajmował wiele zaszczytnych stanowisk. Jednak po pewnym czasie zrezygnował z życia politycznego, mimo że kilkakrotnie miasto powierzało mu misje dyplomatyczne.
W 1346 roku gościł u Ostasia de Polenta, władcy Rawenny, a w 1347 w Forlì u Francesca II Ordelaffi. Po powrocie do Florencji, w 1350 roku, poznał Petrarkę.
Cechował go umiarkowany antyklerykalizm. Choć nie odrzucił chrześcijańskich prawd wiary, ani nie odwrócił się od Kościoła, często kpił z księży i zakonników nieprzestrzegających celibatu i niestroniących od światowych uciech, a zaniedbujących obowiązki religijne.
Giovanni Boccaccio poświęcił życie literaturze. Pozostawił ogromny dorobek, na który składają się poematy epickie, powieści miłosne oraz wiersze. Zafascynowany twórczością Dantego, napisał biografię Żywot Dantego oraz komentarz do jego Piekła. Najwybitniejszym dziełem Boccaccia jest Dekameron (Il Decamerone, 1348-1353). Jest to zbiór 100 nowel podzielonych na 10 dni, stąd nazwa znacząca po grecku „Księga dziesięciu dni”. Nowele te są połączone w całość i są opowiadaniami grupy młodych kobiet i mężczyzn, którzy podczas zarazy schronili się w okolicach Florencji. Jako pierwszy poeta Boccaccio stosował w poematach epickich oktawę, przygotowując tym samym grunt pod użycie tej formy w eposach renesansowych Mattea Marii Boiarda, Luigiego Pulciego, Ludovica Ariosta i Torquata Tassa.
Pisma
Ponieważ Boccaccio pracował wiele lat nad swoimi tekstami oraz często wprowadzał poprawki i nowe redakcje, ich datowanie jest niedokładne i budzi wiele wątpliwości.
W volgare
Łowy Diany (przed 1334) – poemat tercyną.
Opowieść o nimfach z Fiesole (1344-1346) – niedługi poemat oktawą.
Filostrato – poemat oktawą.
Filocolo (do 1366) – opowieść prozą.
Tezeida o zaślubinach Emilii (1339-1340) – poemat oktawą w dwunastu księgach.
Komedia o florenckich nimfach – poemat nawiązujący do Dantego, przeplatający tercyny z fragmentami prozą.
Miłosne widzenie – poemat tercyną, opisujący marzenie senne.
Fiammetta (1343-1344) – opowieść o miłości dworskiej, widzianej oczami kobiety. Uchodzi za pierwszą włoską powieść psychologiczną.
Dekameron (1350–1353) – wśród nowel przeważa tematyka miłosna. Ich charakter jest zróżnicowany. W swym dziele Boccaccio opisuje wielką „komedię ludzką”.
Żywot Dantego (pierwsza wersja tekstu powstała w latach 1351–1355) oraz Objaśnienia do komedii Dantego są owocem cyklu wykładów z Boskiej komedii, jakie Boccaccio wygłaszał w kościele Santo Stefano in Badia.
Corbaccio (ok. 1365) – ostra inwektywa przeciwko kobietom.
Po łacinie
Sielanki (do 1367) – zbiór szesnastu eklog, nawiązujący do Petrarki.
O przypadkach sławnych mężów (łac. De Casibus Virorum Illustrium) (główne fragmenty zostały napisane w latach 1355–1360, finalne modyfikacje i opracowanie nastąpiło do 1373 roku) – traktat będący zbiorem pięćdziesięciu sześciu nieszczęśliwych historii postaci różnych epok. Tekst ma charakter moralizatorski, w dużej mierze odchodzi od prawdy historycznej w stronę literackiej fikcji.
O sławnych niewiastach (1361, poprawiane do 1375) – sto dwie biografie kobiet mitycznych, antycznych i średniowiecznych – traktat moralizatorski.
O nazwach gór, lasów, źródeł, jezior, rzek, stawów, bagien i mórz – traktat etymologiczny.
Genealogia bogów (od 1350) – zbiór starożytnych mitów, próba usystematyzowania mitologii.
Ekranizacje
Przypisy
Bibliografia
K. Żaboklicki, Historia literatury włoskiej, PWN, Warszawa 2008.
P. Salwa (red.), Historia literatury włoskiej, Semper, Warszawa 2006.
Linki zewnętrzne
Utwory Boccaccia w różnych językach
Dekameron w tłumaczeniu Edwarda Boyé w serwisie Wolne Lektury
Giovanni Boccaccio – dzieła w bibliotece Polona
Poeci średniowiecza
Pisarze związani z Florencją
Włoscy autorzy literatury erotycznej
Włoscy pisarze
Włoscy poeci XIV wieku
Urodzeni w 1313
Zmarli w 1375
Antyklerykalizm |
1973 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Goa%2C%20Daman%20i%20Diu | Goa, Daman i Diu | Goa, Daman i Diu – istniejące w latach 1962-1987 indyjskie terytorium związkowe, w skład którego wchodziły trzy terytoria na zachodnim wybrzeżu kraju: Diu – 40 km², Daman – 72 km² i Goa – 3,7 tys. km².
Jego łączna powierzchnia wynosiła ok. 3,8 tys. km², a w 1981 zamieszkiwało go 1087 tys. mieszk. (1981), z czego 3/4 w Goa. Stolicą terytorium było Panaji (port. Nova Goa) – 40 tys. mieszk.
Terytorium Goa, Daman i Diu zostało utworzone w 1962 roku z byłych portugalskich kolonii tworzących tzw. Indie Portugalskie. W 1987 podzielone zostało na terytorium związkowe Daman i Diu oraz stan Goa.
Dawne terytoria związkowe Indii
Goa
Dadra, Nagarhaweli, Daman i Diu |
1975 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gospodarka | Gospodarka | Gospodarka – system gospodarstw domowych, rolnych, przedsiębiorstw, instytucji publicznych i prywatnych zapewniający zaspokojenie potrzeb określonej populacji, współcześnie najczęściej regulowany przez państwo lub rynek.
Gospodarka to całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (gospodarka regionalna), kraju (gospodarka narodowa) lub na całym świecie (gospodarka światowa) polegającej na wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług zgodnie z potrzebami ludności.
Badaniem prawidłowości w obszarze działań gospodarczych zajmuje się ekonomia.
Sektor gospodarki
W ramach gospodarki funkcjonują trzy podstawowe sektory:
rolnictwo – pozyskiwanie użytecznych dla człowieka produktów wytwarzanych przez rośliny, zwierzęta lub inne organizmy (płodów rolnych);
przemysł – przekształcanie materii ożywionej lub nieożywionej (surowców i kopalin) w zdatne do użytku produkty przemysłowe;
usługi – świadczenie czynności zawodowych o charakterze materialnym (np. handel, transport, wytwórstwo rzeczy oznaczonych indywidualnie) lub niematerialnym (np. pomoc prawna, opieka zdrowotna, edukacja), niebędących rolnictwem ani przemysłem.
Powyższy podział nie jest ścisły, co skutkuje niekiedy wliczaniem np. budownictwa zarówno do sektora przemysłu, jak i usług.
Klasyfikacje gospodarki
Istnieje wiele klasyfikacji gospodarki:
ze względu na sposób pozyskiwania dóbr i usług:
gospodarka naturalna,
gospodarka towarowo-pieniężna;
ze względu na mechanizmy regulacyjne:
gospodarka rynkowa,
gospodarka nakazowa,
gospodarka mieszana;
ze względu na siłę powiązań z podmiotami zewnętrznymi:
gospodarka otwarta,
gospodarka zamknięta,
gospodarka częściowo otwarta
ze względu na poziom rozwoju społecznego:
gospodarka tradycyjna
gospodarka przemysłowa
gospodarka postindustrialna
inne podziały:
gospodarka oparta na usługach
gospodarka oparta na wiedzy
gospodarka oparta na zasobach
gospodarka energooszczędna (gospodarka niskoenergetyczna, gospodarka niskoemisyjna)
gospodarka ekstensywna
gospodarka komunalna
gospodarka niedoboru
gospodarka samowystarczalna.
Zobacz też
gospodarowanie
handel wymienny
polityka gospodarcza
transformacja gospodarcza
globalizacja gospodarki
Przypisy
Bibliografia |
1976 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Giovanni%20Paisiello | Giovanni Paisiello | Giovanni Paisiello, inaczej Paesiello (ur. 9 maja 1740 w Tarencie, zm. 5 czerwca 1816 w Neapolu) – włoski kompozytor epoki klasycyzmu.
Życiorys
Kształcił się w Conservatorio di Sant'Onofrio w Neapolu. W latach 1776–1784 był nadwornym kompozytorem Katarzyny II w Petersburgu. Od 1784 był kapelmistrzem i kompozytorem króla neapolitańskiego Ferdynanda IV. Od 1801 przez rok pełnił tę samą funkcję na dworze cesarskim Napoleona. W 1784 gościł w Warszawie, gdzie wykonał swoje oratorium La Passione di Gesú Cristo. W 1810 zajął miejsce zmarłego Haydna w Akademii Francuskiej.
Skomponował ponad 100 oper. Większość z nich stanowią opery buffa. Do najbardziej znanych należą: La serva padrona (1781), Cyrulik sewilski (1782) (bardziej znane są oparte na tych samych librettach opery Pergolesiego i Rossiniego), Nitteti (1777) i Nina (1789). Poza tym komponował dzieła kościelne, koncerty i utwory na harfę.
Opery
(na podstawie materiału źródłowego)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Giovanni Paisiello – nuty w bibliotece Polona
Artyści związani z Neapolem
Artyści związani z Petersburgiem
Ludzie urodzeni w Tarencie
Urodzeni w 1740
Włoscy kompozytorzy operowi
Zmarli w 1816
Włoscy kompozytorzy klasycyzmu |
1977 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gazeta%20Wyborcza | Gazeta Wyborcza | „Gazeta Wyborcza” – ogólnopolski opiniotwórczy dziennik społeczno-polityczny o profilu centro-liberalnym, wydawany od 1989 w Warszawie przez spółkę Agora. Redaktorem naczelnym od początku jego istnienia jest Adam Michnik.
„Gazeta Wyborcza” powstała na podstawie uzgodnień Okrągłego Stołu jako organ prasowy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w kampanii wyborczej przed wyborami parlamentarnymi w 1989 roku. Po zerwaniu współpracy przez związek kontynuowała działalność jako niezależny dziennik.
Siedziba redakcji „Gazety Wyborczej” mieści się w siedzibie spółki Agora, wzniesionej w latach 2000–2002 według projektu zespołu architektów biura architektonicznego JEMS Architekci.
Z końcem kwietnia 2020 wydawca dziennika poinformował, że „Gazeta Wyborcza” posiada ponad 240 tys. stałych subskrybentów, którzy prenumerują wydanie elektroniczne gazety, a z końcem grudnia 2021 r. ta liczba przekroczyła 280 tys. W czerwcu 2022 było to 290 tys. subskrybentów elektronicznych. Sprzedaż dzienna wydania papierowego w I kwartale 2023 roku wynosiła ok. 42 tys. egzemplarzy. Większy nakład dziennika trafia m.in. na stacje benzynowe czy do placówek Poczty Polskiej.
W 2020 roku „Gazeta Wyborcza” była 10. najchętniej czytanym dziennikiem w Europie.
Historia
Powstanie dziennika
Gazeta Wyborcza powstała zgodnie z ustaleniami Okrągłego Stołu, jako organ prasowy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w kampanii wyborczej przed wyborami parlamentarnymi w 1989 roku. Początkowo dziennik miał nosić nazwę Gazeta Codzienna, zaś przymiotnik „wyborcza” miał funkcjonować tylko w czasie kampanii wyborczej. Pierwszy ośmiostronicowy numer ukazał się 8 maja 1989, w nakładzie 150 tysięcy egzemplarzy. Przygotowało go 20 dziennikarzy – większość z nich była wcześniej związana z podziemnym Tygodnikiem Mazowsze. Redaktorem naczelnym został Adam Michnik, który przekonał do swojej kandydatury Lecha Wałęsę i został przez niego mianowany na tę funkcję. Jego zastępcami zostali Helena Łuczywo i Ernest Skalski. Gazeta była drukowana w drukarni Domu Słowa Polskiego w Warszawie. Siedziba redakcji mieściła się w budynku dawnego żłobka przy ul. Iwickiej 19.
Dziennik, występując wówczas jako pismo całego ruchu obywatelskiego, uzyskał bardzo dużą liczbę czytelników. 26 maja 1989 lokal Wyborczej poświęcił biskup Bronisław Dąbrowski.
Po obradach Okrągłego Stołu w czasie kryzysu prezydenckiego 3 lipca 1989 na łamach Wyborczej ukazał się artykuł Adama Michnika zatytułowany „Wasz prezydent, nasz premier”, w którym autor opowiedział się za wyborem prezydenta z rekomendacji Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jednoczesnym powierzeniem misji utworzenia rządu przedstawicielowi solidarnościowej opozycji, postulując „sojusz demokratycznej opozycji z reformatorskim skrzydłem obozu władzy”. Propozycja ta jest odczytywana współcześnie jako świadectwo wyczucia dążeń obozu solidarnościowego do przejęcia większej władzy niż było to ustalone przy Okrągłym Stole, jednak oficjalnie spotkała się ze sprzeciwem. Mimo to została faktycznie zrealizowana: o ile stanowisko prezydenta objął dotychczasowy I sekretarz KC PZPR Wojciech Jaruzelski, to opozycja dzięki głosom dawnych sojuszników partii komunistycznej utworzyła pierwszy niekomunistyczny rząd w Europie Wschodniej z Tadeuszem Mazowieckim jako premierem.
Od drugiej połowy 1989 roku środowisko skupione w redakcji Wyborczej sympatyzowało z rządem Tadeusza Mazowieckiego, a jednocześnie było w konflikcie z przedstawicielami Tygodnika Solidarność. Antagonizmy te korelowały z konfliktem politycznym zwanym „wojną na górze”, podczas którego Wałęsa sprzymierzył się z frakcją Komitetu Obywatelskiego reprezentowaną przez braci Lecha i Jarosława Kaczyńskich przeciwko Mazowieckiemu. Adam Michnik wsparł środowisko premiera, wskutek czego we wrześniu 1990 Komisja Krajowa „Solidarności” podjęła uchwałę zmierzającą do odebrania Wyborczej prawa do zamieszczania przy winiecie znaczka „Solidarności”. Argumentowano to „tendencyjnością artykułów, które mają na celu zdyskredytowanie, jak i również ośmieszenie przewodniczącego kol. Lecha Wałęsę” oraz wyjaśnieniem, że „Gazeta nie jest organem informacyjnym »S«, tylko spółką prywatną”. W tym czasie Tygodnik Solidarność, którego redaktorem naczelnym był wówczas Jarosław Kaczyński, publikował felietony publicystów takich jak Romuald Szeremietiew, którzy zarzucali gazecie manipulowanie informacjami, w tym przemilczanie zdarzeń. W wyniku tego dziennik utracił prawo do posługiwania się logo związku i hasłem „Nie ma wolności bez Solidarności”. Ponadto Wałęsa zażądał dymisji Michnika (od lipca 1990 należącego do partii Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna) z funkcji redaktora naczelnego. Michnik ustąpił ze stanowiska, lecz jego rezygnacja nie została przyjęta przez członków redakcji, w związku z czym pozostał na stanowisku. Z redakcji odeszła grupa wcześniejszych opozycjonistów związanych z Lechem Wałęsą, co było wynikiem uwidocznienia się sporu w ramach redakcji z grupą środowiska postsolidarnościowego reprezentującego inne poglądy.
Wpływ gazety na ujawnianie wydarzeń społeczno-politycznych
W kolejnych latach działalności publikacje dziennikarzy Wyborczej stanowiły często przyczynek do ujawnienia wydarzeń społeczno-politycznych w Polsce, w tym afer. Dziennik rozpoczął śledztwo dziennikarskie w sprawie tzw. afery żelatynowej z 1997 roku – przekrętu monopolistycznego z udziałem przedsiębiorcy Kazimierza Grabka. 27 grudnia 2002 dziennikarz Wyborczej Paweł Smoleński opublikował na łamach dziennika artykuł „Ustawa za łapówkę, czyli przychodzi Rywin do Michnika”, związany z próbą przekupstwa redaktora naczelnego gazety przez producenta filmowego Lwa Rywina. Celem działań Rywina, który przedstawiał się jako przedstawiciel „grupy trzymającej władzę”, było skłonienie Michnika do poparcia przygotowanej przez rządzący wówczas Sojusz Lewicy Demokratycznej ustawy uniemożliwiającej ekspansję koncernów medialnych na media elektroniczne. Artykuł Smoleńskiego zapoczątkował aferę Rywina, owocującą powołaniem sejmowej komisji śledczej. Wespół z innymi aferami korupcyjnymi nękającymi kraj afera Rywina pogrążyła rząd Leszka Millera, jednak samego Michnika – również prześwietlanego przez komisję pod względem powiązań biznesowych z Agorą – spotkała fala krytyki ze strony innych mediów.
Artykuł w dzienniku z 23 stycznia 2002 ujawnił aferę „łowców skór” dotyczącą zabijania pacjentów przez pracowników łódzkiego pogotowia ratunkowego i sprzedaży informacji o zgonach zakładom pogrzebowym. Natomiast publikacja z 5 kwietnia 2004 ujawniła nieprawidłowości związane z zatrzymaniem przez Urząd Ochrony Państwa prezesa PKN Orlen Andrzeja Modrzejewskiego i pozbawienia go stanowiska w lutym 2002, zapoczątkowując aferę Orlenu. Sejmowa komisja śledcza wykazała niejasne interesy przy zachodzącej wówczas próbie prywatyzacji Orlenu, a odpowiedzialny za zatrzymanie Modrzejewskiego szef UOP Zbigniew Siemiątkowski został skazany prawomocnym wyrokiem za nadużycia władzy. W wyniku artykułu z 4 grudnia 2006 pod tytułem „Praca za seks w Samoobronie” autorstwa Marcina Kąckiego wybuchł kolejny skandal polityczno-obyczajowy nazwany seksaferą. Kącki ujawnił, że Andrzej Lepper, prezes partii Samoobrona RP i urzędujący wicepremier, miał zatrudniać młode kobiety w biurach partyjnych w zamian za seks.
Zmiana trybu pracy
We wrześniu 2020 roku powierzchnia biurowa zajmowana przez redakcję przy ul. Czerskiej w Warszawie zmniejszyła się o 40%, gdyż dziennikarze gazety i jej portalu internetowego pracują poza biurem: pracownicy papierowego wydania mogą pracować chałupniczo, a większość dziennikarzy i redaktorów serwisu internetowego pracuje zdalnie.
Zawartość
Gazeta Wyborcza jest podzielona na kilka sekcji. Na drugiej stronie dziennika znajduje się zbiór felietonów autorstwa osób związanych z redakcją pisma, zatytułowany „Z drugiej strony”. Kolejne sekcje ułożone są według podejmowanych tematów:
Sekcje Kraj i Świat dotyczą odpowiednio wiadomości pochodzących z Polski i spoza niej.
Sekcja Witamy w Polsce zawiera reportaże poświęcone sprawom społecznym.
Sekcja Opinie stanowi zbiór artykułów publicystycznych autorstwa członków redakcji oraz zewnętrznych ekspertów.
Sekcja Kultura poświęcona jest wydarzeniom kulturalnym, wywiadom z artystami oraz spostrzeżeniom na temat wybranej dziedziny kulturalnej.
Sekcja Nauka jest złożona z artykułów podsumowujących najnowsze badania naukowe w formie publicystycznej.
Sekcja Sport opisuje najnowsze wydarzenia sportowe.
Dodatki
Prawie każde wydanie „Gazety Wyborczej” zawiera dodatkowe treści ukazujące się w ramach tygodników tematycznych. Są nimi: „Duży Format”, „Ale Historia”, „Mój Biznes. Ludzie, praca, innowacje”, „Wyborcza TV”, „Co Jest Grane 24”, „Magazyn Świąteczny” oraz „Wysokie Obcasy”.
„Duży Format” to magazyn reporterów „Gazety Wyborczej”. Wydawany jest w poniedziałki. Publikowane są reportaże, teksty społeczne, kulturalne oraz historyczne.
We wtorki wydawany jest „Mój Biznes. Ludzie, praca, innowacje" poświęcony firmom, przedsiębiorczości i innowacjom w gospodarce, a także prezentujący ogólnopolskie i regionalne ogłoszenia z branż.
Piątkowe dodatki „Gazety Wyborczej” to: „Wyborcza TV” – tygodnik z programami stacji polskich i zagranicznych, który prezentuje dodatkowo wywiady z twórcami telewizyjnymi oraz stałe felietony, a także „Co Jest Grane 24” – magazyn zapowiadający kulturalne wydarzenia weekendu i nadchodzącego tygodnia, którego redakcja pisze o premierach filmowych i teatralnych, koncertach, wystawach oraz prezentuje polecane restauracje i kluby.
W każdą sobotę z „Gazetą Wyborczą” ukazują się: „Wolna Sobota" – magazyn opinii, w którym czytelnicy znajdą 40 stron lektury, w którym prezentowane są różne światopoglądy i światy oraz kontrowersyjne hipotezy; „Ale Historia” – tygodnik o tematyce historycznej, gdzie jego redaktorzy docierają do nieznanych wcześniej faktów, przedstawiają wyjątkowe miejsca i osoby, dzieła sztuki oraz wydarzenia kulturalne; „Wysokie Obcasy” – magazyn dla kobiet, który porusza sprawy codzienne i sprawy niezwykłe, a także publikuje portrety kobiet niekoniecznie znanych z pierwszych stron gazet.
Styl
Gazeta Wyborcza jest składana w blokowym formacie pięcioszpaltowym, który został przyjęty już na początku istnienia dziennika. Pismo jest drukowane w kolorze na białym papierze, a jego okładka eksponuje najważniejszy zdaniem redakcji temat dnia w formie wielkiego nagłówka. Obecny styl dziennika jest oparty na zmianie dokonanej 7 marca 2006, kiedy została zaktualizowana jego szata graficzna, przejęta po zamkniętym dzienniku Agory Nowy Dzień. Podstawowy krój czcionki użyty w artykułach należy do rodzaju Tribune, zaprojektowanego przez bostońskie przedsiębiorstwo Font Bureau.
Nagrody
Gazeta Wyborcza wielokrotnie otrzymywała nagrody Grand Press; w 2014 roku została uhonorowana tytułem gazety dwudziestopięciolecia. Tytuł Dziennikarza Roku przyznawany podczas rozdania tych nagród otrzymali: w 2007 Marcin Kącki, w 2010 – Artur Domosławski, w 2011 – Andrzej Poczobut, w 2013 – Mariusz Szczygieł, natomiast w 2014 – Piotr Andrusieczko. W innych kategoriach nagrody otrzymali Katarzyna Klukowska, Włodzimierz Kalicki, Jacek Hugo-Bader, Adam Wajrak, Ireneusz Dańko, Dariusz Janowski, Marcin Fabiański, Leszek Talko, Anna Bikont, Artur Włodarski, Tomasz Patora, Marcin Stelmasiak, Anna Fostalkowska, Roman Daszczyński, Krzysztof Wójcik, Angelika Kuźniak, Włodzimierz Nowak, Wojciech Staszewski, Magdalena Grochowska, Maciej Samcik, Joanna Wojciechowska, Paweł Wiejas, Piotr Głuchowski, Marcin Kowalski, Magdalena Grzebałkowska, Urszula Jabłońska, Agnieszka Kublik, Bartosz T. Wieliński, Donata Subbotko, Elżbieta Sidi, Anna Śmigulec oraz Grzegorz Sroczyński. Dziennikarze pisma byli nagradzani również podczas czterech ceremonii rozdania Ostrego Pióra.
W 2004 r. redakcja została wyróżniona statuetką "Dobosz Powstania Wielkopolskiego", przyznawaną przez Zarząd Główny Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919.
W 2022 r. Gazeta Wyborcza i Fundacja Gazety Wyborczej otrzymały nagrodę Złote Pióro Wolności za walkę o niezależne dziennikarstwo i realizowanie swojej misji mimo presji ze strony władz.
Strona internetowa
Po raz pierwszy treści z dodatków do Gazety Wyborczej były udostępniane przez Agorę w Internecie w 1994 roku. Pierwsze zarchiwizowane strony witryny informacyjnej pisma pochodzą z grudnia 1996 (zamieszczone w domenie gazeta.pl) i z maja 2001 (zamieszczone w domenie wyborcza.pl). Już w 2001 serwis funkcjonujący w domenie gazeta.pl, początkowo będący wersją internetową Wyborczej, został przekształcony w osobny informacyjny portal internetowy.
W 2006 roku z portalu Gazeta.pl wydzielono odrębną witrynę gazetawyborcza.pl będącą elektroniczną wersją Gazety Wyborczej. Obecnie serwis funkcjonuje w domenie wyborcza.pl, funkcjonującej jako nazwa serwisu. Pierwszym redaktorem naczelnym serwisu był Edward Krzemień. Serwis Wyborcza.pl publikuje artykuły, które równolegle ukazały się w drukowanej wersji dziennika i dodatkach do niego. Ponadto serwis zamieszcza dodatkowe treści, niewystępujące w drukowanej Gazecie Wyborczej: materiały wideo, zgrupowane tematycznie zdjęcia, rysunki. Oprócz portalu Wyborcza.pl treści występujące w piśmie są publikowane także w odrębnym serwisie Wyborcza.biz, poświęconemu ekonomii i gospodarce. Powiązany z serwisem Wyborcza.pl jest portal BIQdata, na którym są zamieszczane raporty społeczno-polityczne w postaci wykresów, infografik i innych graficznych przedstawień wartości liczbowych. Jego otwarcie nastąpiło 23 września 2014. Cała treść Gazety Wyborczej w internecie jest płatna od 4 lutego 2014. Liczba cyfrowych prenumerat wynosiła w kolejnych latach: 55 tysięcy (2014), 77 tysięcy (2015), 100 tysięcy (2016), 200 tysięcy (2019), 220 tysięcy (2020), 260 tysięcy (2021).
W 2012 zostało uruchomione internetowe archiwum Gazety Wyborczej, umożliwiające dostęp do treści wszystkich artykułów opublikowanych w piśmie oraz w dodatkach do niego.
Według Alexy serwis Wyborcza.pl jest 36. najpopularniejszym serwisem internetowym w Polsce.
Aplikacja mobilna
Treści z Gazety Wyborczej są dostępne zarówno w wersji na komputery osobiste, jak i poprzez aplikację mobilną. 10 czerwca 2009 posiadacze iPhone’ów zyskali możliwość pobrania aplikacji dziennika przez sklep App Store. 20 lipca 2012 została uruchomiona aplikacja na iPada. W lutym 2012 przeglądanie artykułów z dziennika zostało umożliwione na czytniku Kindle. Pierwsza wersja aplikacji dla urządzeń z systemem operacyjnym Android, wyprodukowana przez studio deweloperskie We Like Caps, pojawiła się w usłudze Google Play 7 lipca 2014.
Profil dziennika
Zaangażowanie polityczne
Nowa encyklopedia powszechna PWN z 1995 roku klasyfikuje Gazetę Wyborczą jako „pismo o orientacji liberalno-demokratycznej”. Medioznawca Ryszard Filas twierdzi, że gazeta jest „przez przeciwników kojarzona z centrolewicą”, natomiast bibliotekoznawca Michał Rogoż podkreśla jej liberalno-lewicowy charakter, „dopuszczający jednak szereg różnych stanowisk światopoglądowych”. W czasie kampanii przed wyborami prezydenckimi w 1990 roku redakcja dziennika sympatyzowała z kandydującym Tadeuszem Mazowieckim, opowiadając się zarazem przeciwko kandydaturze Lecha Wałęsy. W raporcie Walerego Pisarka dotyczącego prasy ogólnopolskiej z 1995 wykazane zostało, że podczas wyborów parlamentarnych w 1993 roku Wyborcza opowiadała się za Unią Demokratyczną, krytykując zarazem Konfederację Polski Niepodległej. Po powstaniu Unii Wolności redakcja pisma wspierała postulaty tej partii, a z kolei po jej rozpadzie zaczęła sympatyzować z Platformą Obywatelską, wykazując tendencje ku krytycznemu podejściu wobec partii Prawo i Sprawiedliwość. Przekładało się to na oficjalne poparcie wyborcze dla Platformy Obywatelskiej podczas wyborów parlamentarnych w 2007 oraz prezydenckich w 2010 i 2015, gdy w obu przypadkach redaktorzy namawiali do głosowania na kandydata PO Bronisława Komorowskiego. W trakcie wyborów parlamentarnych w 2011 dziennik również poparł PO.
Światopogląd
Gazeta Wyborcza sprzeciwia się przejawom postaw nacjonalistycznych i antysemickich w społeczeństwie polskim. W sierpniu 1996 redaktorzy pisma gazety wyrazili sprzeciw wobec umorzenia postępowania w sprawie przewodniczącego Polskiej Wspólnoty Narodowej Bolesława Tejkowskiego, którego działalność ich zdaniem nawoływała do nienawiści na tle rasowym. Publicyści na łamach dziennika w 2002 roku nawoływali do poprawy stosunków polsko-niemieckich i polsko-ukraińskich.
Publicyści Wyborczej postulują rozdział Kościoła katolickiego od państwa w kwestiach światopoglądowych. W 1990 roku na łamach dziennika propagowano pogląd sprzeciwiający się przywróceniu nauki religii w szkołach. W 1993 roku, kiedy Sejm uchwalił ustawę penalizującą aborcję, pismo przyjmowało krytyczny punkt widzenia wobec argumentów ruchów pro-life, publikując szereg wywiadów z przedstawicielkami ruchu feministycznego. Podobna debata stała się udziałem pisma w kwestii legalizacji narkotyków. W lipcu 2009 dziennik przeprowadził cykl „My, narkopolacy”, przekonując, że polska polityka przeciwdziałania narkomanii wymaga zmian.
Wyborcza nie ma jednoznacznej opinii w kwestiach ekonomicznych. Na łamach pisma wypowiadają się zarówno publicyści opowiadający się za liberalizacją gospodarki i ograniczeniem ingerencji państwa w działalność przedsiębiorczą jednostki, jak i krytycy neoliberalnej polityki ekonomicznej głoszący tezy o jej niewydolności.
Inicjatywy
Gazeta Wyborcza jest organizatorem różnorodnych inicjatyw. W 1996 roku zorganizowała wraz z PricewaterhouseCoopers konkurs „Grasz o staż”, w którym biorą udział studenci i absolwenci uczelni, a którego celem jest wypromowanie aktywnych i konkurencyjnych młodych ludzi na rynku pracy. Do marca 2015 zorganizowanych zostało dziewiętnaście edycji konkursu. Dziennik ma w dorobku również kilkanaście innych akcji zachęcających do aktywności społecznej.
Od 1999 roku redakcja przyznaje tytuł Człowieka Roku Gazety Wyborczej. Pierwszą osobą uhonorowaną tym tytułem był Václav Havel. Kolejne tytuły otrzymali George Soros (2000), Siergiej Kowalow (2001), Joschka Fischer (2002), Günter Verheugen (2003), Bronisław Geremek (2004), Javier Solana (2005), Zbigniew Brzeziński (2006), Józef Życiński (2007), Andrzej Wajda (2008), Tadeusz Mazowiecki (2009, również tytuł Człowieka Dwudziestolecia), Władysław Bartoszewski (2010), Richard von Weizsäcker (2011), Tadeusz Konwicki (2012), Yoani Sánchez (2013), Michaił Chodorkowski (2014), Bronisław Komorowski (2015), Timothy Snyder, Frans Timmermans. Oddzielne tytuły dla osobowości roku przyznają magazyn Wysokie Obcasy (tytuł Polki Roku) oraz katowicki oddział Wyborczej (Cegła Janoscha).
Od 2017 magazyn Wysokie Obcasy wyróżnia 50 Śmiałych – „To kobiety o lwich sercach, które zmieniają świat, Polskę na lepsze”. W 2018 r. zorganizowano plebiscyt Polka Stulecia, w którym zwyciężyła Maria Skłodowska-Curie, a następne w kolejności były: Anna Grodzka, Irena Sendlerowa, Kora, Janina Ochojska, s. Małgorzata Chmielewska, Wisława Szymborska, Maria Czubaszek, Ewa Błaszczyk i Ewa Łętowska.
Nakład i sprzedaż
Od momentu powstania Gazety Wyborczej do końca 1989 roku jej średni nakład sięgał miliona egzemplarzy. W 1994 roku nakład dziennika sięgał 511 tysięcy egzemplarzy, z czego sprzedawanych było przeciętnie 418 tysięcy. Później nakład i sprzedaż spadały przez dwa lata, by od 1997 rosnąć. W 1999 roku w obiegu ukazywało się średnio 569 tysięcy egzemplarzy pisma, z czego przeciętnie 443 tysięce było sprzedawane.
W grudniu 2003 Wyborcza straciła pozycję najpoczytniejszego dziennika na rzecz dziennika „Fakt”, jednak utrzymała w latach 2004–2007 sprzedaż na poziomie powyżej 400 tysięcy egzemplarzy. Odtąd sprzedaż Wyborczej spada systematycznie, co jest stałą tendencją w prasie i wiąże się między innymi ze wzrastającą popularnością portali internetowych. Po zmianie władzy państwowe instytucje i firmy oraz spółki Skarbu Państwa ograniczyły prenumeratę gazety. W wyniku strat finansowych wydawca pisma, Agora SA, zarządził grupowe zwolnienia dziennikarzy oraz zrezygnował z zatrudniania korespondentów zagranicznych. W I-III kwartale 2016 średnia sprzedaż dziennika wynosiła 232 281 egzemplarzy, w tym przy sprzedaży kioskowej (pojedynczych wydań drukowanych) 143 302 egzemplarze. W I-III kwartale 2017 sprzedaż dziennika spadła o 21,19%. W kwietniu 2018 sprzedaż zmalała o 21,55 proc. i wyniosła 65 279 egz.
Rozpowszechnianie płatne „Gazety Wyborczej”, wydawanej przez Agorę, w czerwcu 2019 zmniejszyło się rok do roku o 10,47 proc. do 92,98 tys. szt. W 2022 roku sprzedaż Gazety Wyborczej spadła do 48 133 egzemplarzy (łącznie w formie papierowej oraz e-wydań). W 2023 średnia sprzedaż wynosiła 39 753 egz., w tym 1232 e-wydania.
Średni nakład jednorazowy (niebieski), całkowite rozpowszechnianie płatne (zielony) i sprzedaż ogółem (różowy)
Dane:
Źródło: 1
Prenumerata cyfrowa
W lutym 2014 roku „Gazeta Wyborcza” była pierwszym tytułem w Polsce, który wprowadził ofertę płatnej prenumeraty cyfrowej.
Według danych dziennika liczba abonamentów cyfrowych na koniec 2016 wynosiła ok. 100 tysięcy, na koniec 2017 – 133 tysiące, na koniec 2018 – 170 549, na koniec maja 2019 – 192 415, na koniec września 2019 – 200 226, na początku 2020 – 220 tys., w 2021 – 260 tysięcy, a pod koniec 2022 r. przekroczyła 300 tysięcy.
Druk
Ze względu na spadek popytu na rynku poligraficznym w marcu 2019 Agora podjęła decyzję o zamknięciu do 30 czerwca drukarni w Tychach i Pile oraz skoncentrowaniu działalności (w tym druku całego nakładu „Gazety Wyborczej” i wszystkich jej dodatków) w drukarni przy ul. Daniszewskiej 27 w dzielnicy Białołęka w Warszawie.
Kontrowersje
6 listopada 2001 dawni działacze Studenckiego Komitetu Solidarności opublikowali w dzienniku „Rzeczpospolita” list otwarty, w którym oskarżyli dziennikarza Gazety Wyborczej Lesława Maleszkę o dawną współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa. List ten nie został wcześniej dopuszczony do publikacji w Wyborczej. Maleszka przyznał się do współpracy z aparatem represji w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pod pseudonimem „Ketman”. Jego przeszłość spotkała się z potępieniem ze strony redakcji gazety. Maleszce zabroniono publikować, jednak „ze względów humanitarnych i socjalnych” pozwolono mu redagować teksty w domu. Z Wyborczej odszedł na własną prośbę, w maju 2008 po emisji filmu „Trzech kumpli” w reżyserii Anny Ferens i Ewy Stankiewicz.
W styczniu 2015 roku Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich przyznało dziennikarzom Wyborczej Wojciechowi Czuchnowskiemu i Piotrowi Stasińskiemu tytuł Hieny Roku za wypowiedzi na temat zajęcia siedziby Państwowej Komisji Wyborczej przez dziennikarzy w listopadzie 2014. Stowarzyszenie komentowało te wypowiedzi jako „lekceważące i pozbawione empatii oraz zawodowej solidarności”. W obronie redaktorów pisma wystąpiło wielu dziennikarzy Wyborczej oraz ponad 50 dziennikarzy innych mediów, wskutek czego tytuł utrzymano wyłącznie dla Stasińskiego, rezygnując z przyznawania go Czuchnowskiemu.
W wydaniu z 4 kwietnia 2022 „Gazeta Wyborcza” opublikowała na pierwszej stronie wersji papierowej oraz portalu Wyborcza.pl nieretuszowane zdjęcia rzezi w Buczy w celu pokazywania rzeczywistości – zdaniem zastępcy redaktora naczelnego Bartosza Wielińskiego.
Cytowanie pisma
Według raportów Instytutu Monitorowania Mediów w 2015 roku Gazeta Wyborcza sześciokrotnie (w lutym, kwietniu, maju, sierpniu, wrześniu i październiku) zajmowała pozycję najczęściej cytowanego polskiego medium.
Działalność Wyborczej bywała krytykowana w publikacjach takich publicystów, jak były współpracownik redakcji Stanisław Remuszko (Gazeta Wyborcza. Początki i okolice, 1999), Leszek Żebrowski (Paszkwil Wyborczej. Michnik i Cichy o Powstaniu Warszawskim, 1995, wydanie rozszerzone 2013), Rafał A. Ziemkiewicz (Michnikowszczyzna. Zapis choroby, 2006), Waldemar Łysiak (Rzeczpospolita kłamców – Salon, 2004) oraz Artur Dmochowski (Kościół Wyborczej, 2014).
Zespół redakcyjny
Dziennikarze
Felietoniści
Kinga Dunin
Konstanty Gebert
Michał Ogórek
Andrzej Stasiuk
Piotr Wierzbicki
Byli dziennikarze
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Serwis internetowy Gazety Wyborczej
Archiwum Gazety Wyborczej
Serwis informacyjny spółki Agora
Czasopisma w języku polskim
Czasopisma wydawane od 1989
Dzienniki wydawane w Warszawie
Gazeta Wyborcza
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Laureaci Złotego Pióra Wolności
Polskie portale informacyjne
Przedsiębiorstwa założone w Polsce w 1989
Agora (przedsiębiorstwo) |
1978 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gleba | Gleba | Gleba ( – ziemia uprawna, rola) — naturalna, trójfazowa, biologicznie czynna, powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej, ukształtowana poprzez procesy glebotwórcze ze zwietrzeliny skalnej (skały macierzystej) w wyniku oddziaływania klimatu i organizmów żywych, przy określonej rzeźbie terenu, w określonym przedziale czasu, często przy wpływie działalności człowieka. Gleba jest integralnym składnikiem ekosystemów lądowych i niektórych płytkowodnych.
Gleba składa się z części mineralnej i organicznej.
Nauką dotyczącą gleby jest gleboznawstwo. Jego subdyscypliną jest geografia gleb.
Powstawanie
Klasyczny schemat powstawania gleb w ujęciu Wasilija Dokuczajewa:
czynniki glebotwórcze → procesy glebotwórcze → sekwencja poziomów glebowych i właściwości gleb
Gleba, jako samodzielny twór, powstaje pod wpływem czynników środowiska nazywanych czynnikami glebotwórczymi. W ten sposób właściwości gleby zależą (funkcyjnie, zob. zmienne zależna i niezależna) od zmiennych takich jak: organizmy żywe, klimat, rzeźba terenu, materiał macierzysty, warunki wodne, działalność człowieka, czy czas. Czynniki glebotwórcze działające łącznie na jakimś obszarze tworzą lokalne środowisko glebotwórcze. Nieraz się zdarza, że któryś z czynników ma dużo większy wpływ na powstawanie gleby niż pozostałe.
Zespół zjawisk zachodzących w wierzchniej warstwie litosfery pod wpływem czynników glebotwórczych powodujący powstanie i rozwój gleby nazywa się procesem glebotwórczym. Procesy glebotwórcze polegają na wymianie materii i przepływie energii pomiędzy glebą (pedosferą) a biosferą, atmosferą, hydrosferą i litosferą. Ogólnie obejmują one przemiany w mineralnym tworzywie gleby (wietrzenie i tworzenie się minerałów), przemiany materii organicznej (humifikacja i mineralizacja), a także przemieszczanie się składników oraz wytrącanie się ich w obrębie profilu glebowego.
W glebach zazwyczaj zachodzą jednocześnie różne procesy glebotwórcze, lecz z różną intensywnością. Te, które dominują nadają glebie jej wygląd i właściwości, prowadzą do uformowania się konkretnego typu gleby. Zazwyczaj przebiegają one na tyle wolno, że nie obserwuje się ich bezpośrednio, a jedynie ich skutki.
Wydziela się następujące typologiczne procesy glebotwórcze: inicjalny, darniowy, brunatnienia, płowienia, bielicowania, rdzawienia, glejowy, torfienia, murszenia, wertylizacji, ferralityzacji, salinizacji, sołonizacji i sołodyzacji
Morfologia
Procesy glebotwórcze prowadzą do powstania gleby o specyficznej budowie wewnętrznej i właściwościach. Najmniejszą jej trójwymiarową bryłę umożliwiającą opis wszystkich charakterystycznych cech i funkcji określa się jako pedon. Obszar zajęty przez bardzo podobne pedony, graniczący z innego rodzaju pedonami lub obszarami bezglebowymi, określa się jako polipedon. Dwuwymiarowa, pionowa, boczna ściana pedonu jest to profil glebowy. W praktyce opisuje się profile glebowe będące ścianami bocznymi odkrywki glebowej, czyli głębokiego na ok. 1,5 – 2,0 m wykopu.
Wygląd profilu glebowego określa się jako morfologia gleby. Na jej podstawie określa się wstępnie właściwości i pozycję systematyczną danej gleby.
Profil gleby dzieli się na, różniące się od siebie, zazwyczaj położone mniej więcej równolegle do powierzchni terenu, warstwy glebowe i poziomy genetyczne gleby (poziomy glebowe). Do głównych poziomów glebowych należą: poziom organiczny, poziom próchniczny, poziom eluwialny, poziom wzbogacania (poziom iluwialny lub poziom brunatnienia), poziom glejowy, poziom lub warstwa osadów podwodnych (limnicznych), poziom murszowy, poziom macierzysty oraz lite podłoże skalne. Poziomy o ściśle określonych właściwościach, będące kryterium w typologii gleb, określa się jako poziomy diagnostyczne gleby.
Skład
Gleba składa się z trzech faz:
stałej – obejmującej cząstki mineralne, organiczne i organiczno-mineralne o różnym stopniu rozdrobnienia, tworzące kompleks sorpcyjny,
ciekłej – wody, w której są rozpuszczone związki mineralne i organiczne tworzące roztwór glebowy,
gazowej – powietrza i pary wodnej.
Wzajemny układ trzech faz może ulegać znacznym zmianom pod wpływem dalszych procesów glebotwórczych i ingerencji człowieka (zob. np. degradacja gleb). Prawidłowe stosunki ilościowe pomiędzy poszczególnymi fazami można kształtować przez wykonanie melioracji wodnych, agromelioracji, fitomelioracji, uprawę roli itp. Stosunki ilościowe trzech faz w glebie charakteryzuje się przez określenie gęstości objętościowej, porowatości, wilgotności i zwięzłości.
Ze względu na zróżnicowanie materiału glebowego w profilu wyróżnia się gleby:
całkowite, które w całym profilu (do 1,5 m) są zbudowane z tego samego materiału, np. z piasku, gliny, pyłu; zróżnicowanie uziarnienia profilu powodują wyłącznie procesy glebotwórcze
niecałkowite, które do głębokości 1,5 m zawierają przynajmniej dwie różne warstwy, np. piasek do głębokości 0,8 m, a poniżej glinę.
Na podstawie podgrup granulometrycznych, gleby dzieli się na następujące kategorie ciężkości agrotechnicznej:
bardzo lekkie – piaski słabogliniaste i luźne
lekkie – piaski gliniaste
średnie – gliny piaszczyste i lekkie oraz pyły gliniaste i lekkie
ciężkie – pyły ilaste i gliny piaszczysto-ilaste, ilaste, zwykłe, pylasto-ilaste
bardzo ciężkie – iły piaszczyste, ciężkie, pylaste i zwykłe
Wyróżnia się również:
gleby średnie pyłowe – pyły gliniaste i pyły zwykłe
gleby ciężkie pyłowe – pyły ilaste
Proces glebotwórczy trwa nieustannie – jest nieodłącznym elementem przemian zachodzących w ekosystemie. Gleba jest środowiskiem życia i źródłem składników odżywczych dla wielu gatunków mikroorganizmów i podziemnych organów roślin wyższych.
Znaczenie gleby zostało przedstawione w Europejskiej Karcie Gleby.
Systematyka
Systematyka gleb jest stworzonym przez człowieka logicznym systemem porządkującym ogromną różnorodność gleb w przyrodzie. Zazwyczaj opiera się ona na określonych kryteriach lub grupie kryteriów, najczęściej użytkowych lub przyrodniczych, według których łączy się gleby w określone jednostki taksonomiczne gleb.
Klasyfikacjami przyrodniczymi dokonującymi podziału gleb ze względu na kryteria genetyczne, tzn. wg sposobu powstania danej gleby, na terenie Polski są: systematyka gleb Polski opracowana przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze, a także klasyfikacja gleb leśnych Polski. Wiele krajów posiada swoje narodowe systematyki. Status międzynarodowych mają: amerykańska USDA Soil Taxonomy, a także Klasyfikacja Zasobów Glebowych Świata (WRB).
Klasyfikacje użytkowe (stosowane) dokonują podziału gleb ze względu na określone cechy istotne z punktu widzenia celu powstania klasyfikacji. Przykładami są klasyfikacje gleb opisujące rolniczą produktywność gruntów (w Polsce są to: gleboznawcza klasyfikacja gruntów oraz podział na kompleksy przydatności rolniczej gleb), albo podział gruntów ze względu na określone cechy np. odczyn gleby lub zawartość materii organicznej.
Zobacz też
grunt
Światowy Dzień Gleby
Uwagi
Przypisy |
1979 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazda%20Polarna | Gwiazda Polarna | Gwiazda Polarna, Gwiazda Biegunowa – gwiazda widoczna gołym okiem, która jest położona najbliżej bieguna niebieskiego. Termin ten najczęściej jest stosowany w odniesieniu do Polaris, jasnej północnej gwiazdy polarnej Ziemi, ale na ziemskim niebie jest też południowa gwiazda polarna, a inne planety również mają swoje gwiazdy biegunowe.
Gwiazdy polarne Ziemi
Aktualnie północną Gwiazdą Polarną jest najjaśniejsza gwiazda Małej Niedźwiedzicy (Małego Wozu), Alfa Ursae Minoris (zwana też Polaris). Jest to jasna, ale bynajmniej nie najjaśniejsza gwiazda nieba; ma ona wielkość gwiazdową 2,02 i jest dopiero 48. pod względem jasności wizualnej. Charakterystyczną cechą Gwiazdy Polarnej jest to, że niemal nie zmienia ona położenia w ciągu nocy, podczas gdy inne gwiazdy krążą wokół bieguna (gwiazdy okołobiegunowe), lub wschodzą i zachodzą. Dzięki temu była od wieków wykorzystywana do znajdowania kierunków świata (leży zawsze na północy), w astronawigacji, oraz do wyznaczania szerokości geograficznej.
Lokalizacja
Na niebie łatwo można znaleźć Polaris, znajdując najpierw charakterystyczny asteryzm Wielkiego Wozu, a następnie przedłużając linię łączącą dwie gwiazdy w „tylnej części” Wozu, Merak i Dubhe, pięciokrotnie ku północy („w górę” względem wyobrażonej figury Wozu). W znalezieniu Polaris może pomóc także gwiazdozbiór Kasjopei, leżący na niebie dokładnie po przeciwnej stronie bieguna niż Wielki Wóz.
Zmiany precesyjne
Na to, która z gwiazd jest obecnie Gwiazdą Polarną, ma wpływ precesja osi ziemskiej. Orientacja osi zmienia się cyklicznie w ciągu tzw. roku platońskiego, trwającego około 26 tysięcy lat.
W 2000 roku Polaris znajdowała się w odległości około 44 minut kątowych od bieguna północnego nieba, lecz powoli zbliża się do niego i najbliżej (w odległości 27,15 minuty łuku, czyli trochę mniej niż średnica kątowa tarczy Księżyca) znajdzie się 24 marca 2100 roku. W przeszłości Gwiazdą Polarną były Kochab (Beta Ursae Minoris, około 400 r. p.n.e.), Thuban z gwiazdozbioru Smoka (około 2600 r. p.n.e.) i Tau Herculis z gwiazdozbioru Herkulesa (około 7400 r. p.n.e.). Ruch ten trwa także obecnie; około roku 3000 Polaris będzie równie odległa od bieguna co Gamma Cephei (Errai w gwiazdozbiorze Cefeusza), która będzie kolejną Gwiazdą Polarną. Następnie Gwiazdami Polarnymi będą kolejno: Alderamin (Alfa Cephei) około roku 7500, Wega (Alfa Lyrae) około roku 14 000 i ponownie Thuban około roku 24 000.
Południowa gwiazda polarna
Obecnie w pobliżu południowego bieguna nieba nie ma żadnej jasnej gwiazdy, która mogłaby być równie charakterystycznym punktem orientacyjnym jak Polaris. Rozpoznawalny gwiazdozbiór Krzyża Południa jest dosyć odległy od bieguna, choć jego dłuższe ramię „celuje” bardzo blisko bieguna. Najbliższą południowego bieguna niebieskiego gwiazdą widoczną gołym okiem jest niepozorna Sigma Octantis. Około 1000 r. p.n.e. południowy biegun nieba znajdował się zaledwie 2° od Małego Obłoku Magellana, później gwiazdą polarną była jasna Beta Hydri, a następnie wszedł w obszar pozbawiony jasnych gwiazd. Za kilka tysięcy lat południowy biegun nieba minie gwiazdę Gamma Chamaeleontis i wejdzie w jasne gwiazdozbiory Kila i Żagla. Za ponad 12 tysięcy lat, gdy północną gwiazdą polarną będzie Wega, południowy biegun niebieski będzie blisko Kanopusa – jednej z najjaśniejszych gwiazd nieba.
Poza Ziemią
Osie obrotu planet Układu Słonecznego są w większości nachylone pod stosunkowo małymi kątami względem prostopadłej do ekliptyki, więc ich gwiazdy biegunowe leżą w pobliżu bieguna ekliptyki. Jowisz i Wenus mają biegun niebieski najbliżej bieguna ekliptyki i dla nich gwiazdą polarną (odpowiednio północną i południową, gdyż Wenus obraca się wstecz) jest Zeta Draconis; dla Merkurego jest to Omikron Draconis. Saturn ma oś zorientowaną podobnie jak ziemska, jego północny biegun nieba jest w przybliżeniu równo odległy od Polaris i Gamma Cephei. Oś obrotu Marsa jest nachylona pod większym kątem niż ziemska; północny biegun marsjańskiego nieba jest dość blisko jasnej gwiazdy Deneb i będzie się do niej zbliżał przez następne kilkaset lat. Północną gwiazdą polarną Neptuna jest Delta Cygni. Oś obrotu Urana leży blisko płaszczyzny ekliptyki i jego biegun niebieski znajduje się blisko „głowy” Oriona.
Zobacz też
Gwiazda Poranna
Przypisy
Astronawigacja
Gwiazdy |
1980 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gra%C5%BCyna%20Bacewicz | Grażyna Bacewicz | Grażyna Bacewicz (ur. 5 lutego 1909 w Łodzi, zm. 17 stycznia 1969 w Warszawie) – polska kompozytorka i skrzypaczka.
Życiorys
Urodziła się w polsko-litewskiej rodzinie o tradycjach muzycznych. Jej ojciec i dwaj bracia byli również kompozytorami. Ojciec Vincas (Wincenty; 1875−1952) i brat (Vytautas; 1905–1970), używali nazwiska Bacevičius i uważali się za Litwinów. Matka, Maria Modlińska (córka Stanisława i Natalii de domo Zdzitowieckiej, zm. 1958 w Warszawie) była Polką. Pozostała trójka dzieci uważała się za Polaków. Drugim bratem był kompozytor i rektor Akademii Muzycznej w Łodzi Kiejstut Bacewicz. Oprócz braci miała jeszcze siostrę, poetkę i dziennikarkę Wandę. Mężem Grażyny Bacewicz był lekarz internista, profesor Akademii Medycznej w Warszawie – Piotr Andrzej Biernacki (1903–1963). Ich jedynym dzieckiem jest malarka i poetka Alina Biernacka.
Pierwszym nauczycielem gry na fortepianie był jej ojciec. Od 1919 kontynuowała naukę w Konserwatorium Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi. Gdy w 1923 rodzina przeniosła się do Warszawy, studiowała w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie pod kierunkiem Kazimierza Sikorskiego (kompozycja) i Józefa Jarzębskiego (skrzypce), a także Józefa Turczyńskiego (fortepian)).
W 1932 ukończyła konserwatorium, zdobywając dwa dyplomy: z kompozycji i gry na skrzypcach. Następnie, dzięki stypendium Ignacego Jana Paderewskiego, przez rok studiowała w École Normale de Musique w Paryżu pod kierunkiem Nadii Boulanger.
Wkrótce zaczęła odnosić sukcesy jako kompozytorka (pierwsze nagrody) i skrzypaczka (w 1935 zdobyła pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego). Występowała w Polsce i za granicą; przed II wojną światową odbyła liczne podróże artystyczne do Francji, Hiszpanii i krajów bałtyckich, a po II wojnie do: Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgry i ponownie do Francji (w 1946 w Paryżu wykonała I Koncert skrzypcowy K. Szymanowskiego pod dyr. P. Kleckiego). Jej grę cechowały: nieskazitelnie czysta intonacja, precyzja rytmiczna oraz wyczucie formy utworu i jego stylu, niezawodna pamięć muzyczna, inteligencja i finezja interpretacji, a także łatwość techniczna. Wykonywała publicznie nie tylko swoje utwory skrzypcowe, ale niekiedy i fortepianowe (m.in. II Sonatę).
W latach 50. rzuciła karierę koncertową i poświęciła się głównie komponowaniu. Przez wiele lat tworzyła w stylu neoklasycznym (najczęściej pojawiał się wtedy w jej twórczości cykl sonatowy), potem przechodziła stopniowo ku muzyce bardziej ekspresyjnej. Przez różnorodną fakturę utworów, klarowność i logikę wypowiedzi zdobyła trwałą pozycję w klasycznym repertuarze koncertowym.
Zajmowała się także pedagogiką: w roku akademickim 1934/35 i 1945/46 wykładała harmonię, kontrapunkt i solfeż oraz prowadziła klasę skrzypiec w konserwatorium w Łodzi, od 1966 aż do śmierci prowadziła klasę kompozycji w PWSM w Warszawie. Brała czynny udział w życiu organizacyjno-muzycznym, m.in. zasiadając w jury polskich i zagranicznych konkursów wykonawczych i kompozytorskich (Poznań, Paryż, Moskwa, Liège, Neapol, Budapeszt). W latach 1955–1957 i 1960–1969 pełniła również funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich.
Wykształcenie
Początkowo gry na fortepianie i skrzypcach uczył ją ojciec – Vincas Bacevičius (Wincenty Bacewicz). Od 1919 kontynuowała edukację muzyczną w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi, gdzie kształciła się w zakresie gry na skrzypcach, fortepianie oraz teorii muzyki, chodząc jednocześnie do gimnazjum humanistycznego Janiny Pryssewiczówny.
W 1923 wraz z całą rodziną przeniosła się do Warszawy. Od 1924 uczęszczała do Konserwatorium Warszawskiego. Studiowała kompozycję w klasie Kazimierza Sikorskiego, grę na skrzypcach pod kierunkiem Józefa Jarzębskiego i grę na fortepianie u Józefa Turczyńskiego. Równocześnie podjęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim, z których jednak po półtora roku zrezygnowała. Przerwała także dalszą naukę gry na fortepianie. W 1932 ukończyła Konserwatorium, uzyskując dwa dyplomy – z gry na skrzypcach i kompozycji.
W tym samym roku dzięki hojności Ignacego Jana Paderewskiego otrzymała stypendium na studia kompozytorskie w École Normale de Musique w Paryżu, które odbyła w latach 1932–1933 pod kierunkiem Nadii Boulanger. Uczęszczała tam również na prywatne lekcje gry na skrzypcach do André Toureta. Ponownie wyjechała do stolicy Francji w roku 1934, aby kształcić się u węgierskiego skrzypka – Carla Flescha.
Kariera skrzypaczki
Jako solistka zaczęła odnosić sukcesy już w 1935, kiedy otrzymała pierwsze wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie. W latach 1936–1938 współpracowała z warszawską Orkiestrą Polskiego Radia, zorganizowaną przez Grzegorza Fitelberga, w której grała partię pierwszych skrzypiec. Praca w orkiestrze dała jej możliwość wzbogacenia wiedzy w zakresie instrumentacji. Przed II wojną światową również wiele koncertowała – często wspólnie z bratem Kiejstutem, znanym pianistą – w wielu krajach, m.in. na Litwie, we Francji i Hiszpanii. Podczas okupacji niemieckiej występowała na koncertach konspiracyjnych i koncertach Rady Głównej Opiekuńczej. Po wojnie kontynuowała działalność koncertową do 1953. Dawała recitale w Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgrzech i we Francji.
Równocześnie w 1945 podjęła pracę w Państwowym Konserwatorium Muzycznym (obecnie: Akademii Muzycznej) w Łodzi, gdzie wykładała przedmioty teoretyczne i prowadziła klasę skrzypiec. W latach 50. poświęciła się prawie wyłącznie kompozycji i nauczaniu. Od 1966 (od 1967 jako profesor zwyczajny) aż do śmierci pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, prowadząc klasę kompozycji. Ponadto często brała udział – jako juror – w konkursach skrzypcowych i kompozytorskich, m.in. w Liège, Paryżu, Moskwie, Neapolu, Budapeszcie, Poznaniu i Warszawie.
Zmarła w Warszawie, pochowana na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 32A-3-8).
Twórczość kompozytorska
Grażyna Bacewicz należała do licznej grupy polskich kompozytorów z lat międzywojennych i powojennych tworzących w stylu neoklasycznym. Nigdy natomiast nie ugięła się i nie skomponowała utworu socrealistycznego. Znakomity warsztat zawdzięczała w dużej mierze studiom u Nadii Boulanger, co wykorzystywała umiejętnie w swojej obfitej i różnorodnej twórczości.
Jako wykształcona i koncertująca skrzypaczka szczególną uwagę poświęciła muzyce na skrzypce oraz inne instrumenty smyczkowe. Była autorką siedmiu koncertów skrzypcowych, dwóch koncertów wiolonczelowych i koncertu altówkowego. Napisała także siedem kwartetów smyczkowych, pięć sonat na skrzypce i fortepian oraz dwie sonaty na skrzypce solo.
Przynajmniej niektóre z tych kompozycji, obok kilku innych dzieł kameralnych, a także symfonicznych, konkurują do dzisiaj na estradach koncertowych z pełnym powodzeniem.
Twórczość literacka
Bacewicz pisarstwem zajmowała się w latach 60. Jest autorką powieści kryminalnej pt. Sidła (Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2018), tomiku opowiadań Znak szczególny (Czytelnik, Warszawa 1970; II wyd.: 1974), oraz kilku pozostających w rękopisie powieści i nowel.
Kompozycje
Kompozycje instrumentalne
orkiestrowe
Sinfonietta na ork. smyczk. (1929)
Suita na ork. smyczk. (1931)
3 karykatury (1932)
Convoi de joie (Pochód radości) (1933)
Symfonia (zaginęła) (1933)
Sinfonietta na ork. smyczk. (1935)
(wyróżnienie Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)
Symfonia (1938)
Uwertura (1943)
I Symfonia (1945)
Symfonia na ork. smyczk. (zaginęła) (1946)
Introdukcja i Kaprys (1947)
(wyróżnienie na Konkursie Kompoz.im. K. Szymanowskiego 1948)
Koncert na ork. smyczk. (1948)
(Nagr. Państwowa III st. 1950)
II Symfonia (1951)
III Symfonia (1952)
IV Symfonia (1953)
(nagr. MKiS 1955)
Uwertura polska (1954)
Partita (transkr. Partity na skrz. i fort.) (1955)
Wariacje symfoniczne (1957)
Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję (1958)
(III nagr. Międzynarod. Trybuny Kompozytorów UNESCO, Paryż 1960)
Pensieri notturni (1961)
(nagr. II st. MKiS 1962)
Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną (1962)
Musica sinfontca in tre movimenti (1965)
Divertimento na ork. smyczk. (1965)
Contradizione na ork. kam. (1966)
In una parte (1967)
Ponadto dla Polskiego Radia:
Mazur (1944)
Suita Pod Strzechą (1945)
Suita Ze Starej Muzyki (1946)
Suita (1946)
Szkice Ludowe (1948)
I Taniec polski (1948)
Groteska (1949)
Oberek (1949)
Walc (1949)
Kaprys polski (1949)
Suita Tańców Polskich (1950)
Serenada (1950)
II Taniec Polski (1950)
Krakowiak (1950)
Taniec mazowiecki (1951)
Oberek Noworoczny (1952)
Suita z baletu „Z Chłopa Król” (1954)
na instrumenty solowe i orkiestrę
I Koncert skrzypcowy (1937)
II Koncert skrzypcowy (1945)
III Koncert skrzypcowy (1948)
(nagr. MKiS 1955)
Rapsodia polska na skrzypce (1949)
Koncert fortepianowy (1949)
(II nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
IV Koncert skrzypcowy (1951)
(Nagr. Państwowa II st. 1952)
I Koncert wiolonczelowy (1951)
V Koncert skrzypcowy (1954)
VI Koncert skrzypcowy (1957)
II Koncert wiolonczelowy (1963)
VII Koncert skrzypcowy (1965)
(nagr. Rządu Belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim im. Królowej Elżbiety Belgijskiej, Bruksela 1965)
Koncert na 2 fort. (1966)
Koncert na altówkę (1968)
kameralne
I Kwartet smyczkowy (1938)
II Kwartet smyczkowy (1943)
Suita na 2 skrz. (1943)
Łatwe duety na tematy ludowe na 2 skrz. (1945)
III Kwartet smyczkowy (1947)
(nagr. MKiS 1955)
Kwartet na 4 skrz. (1949)
IV Kwartet smyczkowy (1950)
(I nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liège 1951, Nagr. Pań stwowa II st. 1952)
V Kwartet smyczkowy (1955)
(II nagr. na Międzynarod. Konkursie Kompoz., Liège 1956)
VI Kwartet smyczkowy (1960)
Quartetto per 4 violoncelli (1964)
VII Kwartet smyczkowy (1965)
Kwintet na instr. dęte (1932)
(nagr. Paryż 1933)
Trio na ob., skrz. i wioloncz. (1935)
(nagr. Towarzystwa Wyd. Muzyki Pol., Warszawa 1936)
Sonata na ob. i fort. (1936)
Andante sostenuto na skrz. (lub wioloncz.) i org.
(transkrypcja IV cz. Sonaty da camera na skrz. i fort.) (1945)
Trio na ob., kl. i fg. (1948)
Łatwe utwory na kl. i fort. (1948)
Oberek nr 1 na kl. i fort. (1949)
Wiwat na kl. i kwartet smyczk. (1950)
I Kwintet fortepianowy (1952)
Inkrustacje na waltornię i zespół kam. (1965)
Trio na ob., hf. i perk. (1965)
II Kwintet fortepianowy (1965)
na skrzypce i fortepian
Partita (1930)
Kaprys nr 1 (1932)
Witraż (1932)
Kaprys nr 2 (1933 lub 1934)
Pieśń litewska (1934)
Temat z wariacjami (1934)
Andante i allegro (1934)
Legenda (1945)
Concertino w I—III pozycji (1945)
Sonata da camera (1945)
Łatwe utwory w I pozycji (1946)
Kaprys (1946)
II Sonata (1946)
III Sonata (1947)
Taniec polski (1948)
Łatwe utwory w I—III pozycji (1949)
Melodia i Kaprys (1949)
I Oberek (1949)
IV Sonata (1949)
(nagr. na Festiwalu Muzyki Pol. 1951, Nagr. Państwowa II st. 1952)
Taniec antyczny (1950)
Taniec mazowiecki (1951)
V Sonata (1951)
II Oberek (1952)
Taniec słowiański (1952)
Kołysanka (1952)
Humoreska (1952)
Partita (1955)
na instrumenty solo
skrzypcowe
Sonata (1929)
Sonata (1941)
Kaprys polski (1949)
II Kaprys (1952)
II Sonata (1958)
4 capricci (1968)
fortepianowe
Temat z wariacjami (1924)
Preludium (1928)
Allegro (1929)
Sonata (1930)
Trois pieces caracteristiques (1932)
Toccata (1932)
Sonatina (1933)
Suita dziecięca (1933)
Scherzo (1934)
Sonata (1935)
3 Groteski (1935)
3 preludia (1941)
I Sonata (1949)
(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
Krakowiak koncertowy (1949)
(III nagr. na II Konkursie Kompoz. im. F. Chopina 1949)
Etiuda tercjowa (1952)
II Sonata (1953)
Sonatina (1955)
10 etiud (1957)
Mały tryptyk (1965)
na inne instrumenty
Esquisse per organo (1966)
Kaprysy polskie na kl. (1952)
wokalno-instrumentalne
pieśni na głos solo i fortepian
Trzy róże (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1934)
Mów do mnie, miły (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1936)
3 pieśni: Mamidio, Inna, Samotność (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
Oto jest noc (K.I. Gałczyński) (1947)
Smuga cienia (W. Broniewski) (1948)
Rozstanie (R. Tagore, przekład J. Kasprowicza) (1949)
Usta i pełnia (K.I. Gałczyński) (1949)
Dzwon i dzwonki (A. Mickiewicz) (1955)
(nagr. na Konkursie ZKP W 100. rocznicę śmierci A. Mickiewicza)
Nad wodą wielką i czystą (A. Mickiewicz) (1955)
Boli mnie głowa, (pieśń żartobliwa) (G. Bacewicz) (1955)
Sroczka (ludowy) (1956)
Zaloty na chór m. (A. Mickiewicz) (1968)
na głosy solowe, chór i orkiestrę
Psalm „De profundis clamavi ad te Domine” (1932)
3 pieśni na tenor solo i ork. (poezje arab. z X w., przekład L. Staffa) (1938)
Kantata olimpijska na chór miesz. i ork. (oda Pindara) (1948)
(wyróżnienie na Między narod. Olimpijskim Konkursie Sztuki, Londyn 1948)
Akropolis, kantata na 600-lecie UJ, na chór miesz. i ork. (według Akropolis S. Wyspiańskiego) (1964)
Przygoda króla Artura, opera radiowa (E.Fischer według legendy staroceltyckiej) (1959)
(nagranie Polskie Radio 1960)
balety
Z chłopa król (A.M. Swinarski według P. Baryki) (1953/54)
Esik w Ostendzie, balet komiczny, 1 -akt. (L. Terpilowski według T. Boya-Żeleńskiego) (1964)
Pożądanie, 2-akt. (M. Bibrowski według Le desir attrape par la queue P. Picassa) (1968–69)
Rękopisy utworów Bacewicz znajdują się w Zakładzie Zbiorów Muzycznych Biblioteki Narodowej w Warszawie.
Ordery i odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1959)
Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949)
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 lipca 1955)
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1953)
Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)
Nagrody i wyróżnienia
1933 I nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa „Aide aux femmes de professions libres” w Paryżu za Kwintet Na Instrumenty Dęte
1936 II nagroda na konkursie kompozytorskim Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej za Trio Na Obój, Skrzypce I Wiolonczelę, wyróżnienie za Sinfoniette na orkiestrę smyczkową
1949 II nagroda (pierwszej nie przyznano) na Konkursie Kompozytorskim Im. Fryderyka Chopina, zorganizowanym przez Związek Kompozytorów Polskich w Warszawie za Koncert Fortepianowy
1951 I nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège za Kwartet Smyczkowy nr 4
1952 Nagroda Państwowa III stopnia
1956 Nagroda Państwowa II stopnia
1956 II nagroda na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège za Kwartet Smyczkowy nr 5
1960 III Lokata podczas Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów UNESCO w Paryżu za Muzykę na smyczki, trąbkę i perkusję
1965 Nagroda rządu belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorów w Brukseli za koncert skrzypcowy nr 7
Z okazji setnej rocznicy urodzin artystki, rok 2009 w polskiej muzyce ogłoszono Rokiem Grażyny Bacewicz, a Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek, na którym umieszczono fotografię artystki.
Obiekty i instytucje noszące imię Grażyny Bacewicz
Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi;
Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Nowej Soli;
Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Jaworznie;
Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Limanowej;
Państwowa Szkoła Muzyczna I st. im. Grażyny Bacewicz w Radomsku;
Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz w Gdańsku-Wrzeszczu;
Szkoła Muzyczna I stopnia im. Grażyny Bacewicz we Wrocławiu;
Zespół Państwowych Ogólnokształcących Szkół Muzycznych I i II stopnia nr 3 im. Grażyny Bacewicz w Warszawie;
Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. Grażyny Bacewicz w Koszalinie;
Plac Zabaw im. Grażyny Bacewicz w Tychach;
ulica Grażyny Bacewicz w Częstochowie;
ulica Grażyny Bacewicz w Gdańsku;
ulica Grażyny Bacewicz w Jeleniej Górze;
ulica Grażyny Bacewicz w Koninie;
ulica Grażyny Bacewicz w Łodzi;
ulica Grażyny Bacewicz w Oławie;
ulica Grażyny Bacewicz w Redzie;
ulica Grażyny Bacewicz w Warszawie.
Festiwale i konkursy noszące imię Grażyny Bacewicz
Międzynarodowy Festiwal Muzyczny im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Grażyny Bacewicz w Łodzi,
Ogólnopolski Konkurs Skrzypcowy im. Grażyny Bacewicz Szkół Muzycznych I stopnia we Wrocławiu,
BISMA Bacewicz International Summer Music Academy w Łodzi.
Przypisy
Bibliografia
Stefan Kisielewski: Grażyna Bacewicz i jej czasy, PWM, Kraków 1963.
Linki zewnętrzne
Grażyna Bacewicz na stronach Polskiego Wydawnictwa Muzycznego
Grażyna Bacewicz na zdjęciach w bibliotece Polona
Absolwenci École Normale de Musique
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Jurorzy Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego
Kompozytorzy muzyki poważnej
Kompozytorzy XX wieku
Ludzie urodzeni w Łodzi
Muzycy związani z Łodzią
Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy
Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
Polscy kompozytorzy muzyki poważnej
Polscy Litwini
Polscy pedagodzy muzyczni
Polscy skrzypkowie
Wykładowcy Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi
Wykładowcy Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
Urodzeni w 1909
Zmarli w 1969 |
1981 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazdozbi%C3%B3r | Gwiazdozbiór | Gwiazdozbiór (konstelacja z łac. constellatio, con od cum 'z [czym]' i stella 'gwiazda', gr. αστερισμός) – określony obszar na sferze niebieskiej ustalony przez Międzynarodową Unię Astronomiczną. Gwiazdy wchodzące w skład gwiazdozbiorów nie są ze sobą zazwyczaj fizycznie związane, a ich bliskie położenie na niebie jest wywołane geometrycznym efektem rzutowania ich położeń na sferę niebieską.
Rys historyczny gwiazdozbioru
Tradycja łączenia gwiazd w symboliczne kształty, które nazywamy asteryzmami, sięga niepamiętnych czasów starożytnych. Najstarsze zachowane wzmianki pochodzą z ok. 4000 lat p.n.e.
Około V wieku p.n.e. Babilończycy podzielili strefę nieba, w której odbywa się pozorny ruch słońca, najpierw na 6, a następnie na 12 odcinków, które nazwano zodiakiem. Ptolemeusz w swoim Almageście wyróżnił 48 konstelacji (z czego w dzisiejszym użyciu zachowano 47). Były to znane starożytnym konstelacje nieba północnego i częściowo równikowego (z kilkoma wyjątkami większych konstelacji południowych, jak: Centaur, Argo, Erydan czy Wieloryb).
Odkrycia geograficzne i podróże na południową półkulę wniosły od XV wieku duży wkład w poznanie południowej sfery nieba. W 1595 Pieter Keyser i Frederick de Houtman, w wyniku podróży na Sumatrę, oznaczyli 12 konstelacji południowych: Ptak Rajski, Żuraw, Mucha, Kameleon, Indianin, Trójkąt Południowy, Wąż Wodny, Złota Ryba, Paw, Feniks, Tukan, Ryba Latająca. Po raz pierwszy znalazły się one w atlasie Uranometria Johanna Bayera opublikowanym w roku 1603.
Na początku XVII wieku Tycho Brahe wyodrębnił konstelację „Warkocz Bereniki” z gwiazdozbiorów Lwa i Panny.
Gdański astronom Jan Heweliusz dodał w swoim dziele Firmamentum, wydanym po śmierci astronoma w roku 1690, 11 nowych gwiazdozbiorów, z czego 7 utrzymało się do dziś (Psy Gończe, Jaszczurka, Mały Lew, Ryś, Lis, Tarcza (Sobieskiego), Sekstant).
Wreszcie w wyniku podróży na Przylądek Dobrej Nadziei w latach 1751 i 1753 francuski opat Nicolas-Louis de Lacaille dodał 14 konstelacji (Pompa, Rylec, Cyrkiel, Piec, Zegar, Góra Stołowa, Mikroskop, Węgielnica, Oktant, Malarz, Rzeźbiarz, Luneta, Kompas, Sieć). Podzielił też na trzy części (Rufa, Żagiel, Kil) znaną starożytnym konstelację Argo.
Ostateczny podział sfery niebieskiej na 88 gwiazdozbiorów oraz ich granice zatwierdziła w roku 1930 Międzynarodowa Unia Astronomiczna.
Zestawienie gwiazdozbiorów
Gwiazdozbiory okołobiegunowe północne
Gwiazdozbiory zimowe
Gwiazdozbiory wiosenne
Gwiazdozbiory letnie
Gwiazdozbiory jesienne
Gwiazdozbiory okołobiegunowe południowe
Zobacz też
asteryzm
astronomia
gwiazdozbiory według nazw łacińskich
gwiazdozbiory według rozmiarów
lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
Przypisy
Linki zewnętrzne
Gwiazdozbiory, kanał Astronarium na YouTube, 18 kwietnia 2021 [dostęp 2023-11-09].
Gwiazdozbiory
Nasze gwiazdozbiory
Strona o gwiazdozbiorach
Opis gwiazdozbiorów
Listy związane z astronomią |
1983 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gwinea%20%28moneta%29 | Gwinea (moneta) | Gwinea - dawna, pierwsza maszynowo bita złota moneta angielska (równa 21 szylingom). Nazwa wywodzi się z faktu, iż większość tych złotych monet bito ze złota z Wybrzeża Gwinejskiego w Afryce. Bicie rozpoczęto za rządów króla Karola II 6 lutego 1663 roku. Początkowo ważyła 8,47 grama złota próby 0,9166 (11/12 jak określano to wtedy w Anglii), co dawało około 7,76 grama czystego złota, jednak wzrost wartości złota sprawił, że zmniejszono wagę do 8,38 grama tej samej próby, co dawało około 7,68 grama czystego złota. Początkowo gwinea była równa 20 szylingom, w następnych latach jej kurs ulegał zmianom. Dopiero w 1717 ustalono wartość monety na 21 szylingów. Ostatnie bicie tej monety miało miejsce w 1813 roku.
Wydawano również monety o nominałach 1/2, 1/3 i 1/4 gwinei, jak również 2 i 5 gwinei.
Po rządowej reformie monetarnej w 1816 gwinea stała się zwyczajową nazwą na wartość obrachunkową 21 szylingów (1,05 funta szterlinga). W gwineach podawało się zwyczajowo ceny towarów luksusowych, usług prawniczych czy lekarzy prywatnych, służyły jako jednostka obrachunkowa wśród wyższych warstw społeczeństwa brytyjskiego (w gwineach określano np. wysokość uposażenia dla służby domowej). Po przejściu brytyjskiego systemu monetarnego na system dziesiętny gwinea jako jednostka obrachunkowa straciła na znaczeniu (zniknął m.in. szyling), ale obecnie rzadko używana rozumiana jest jako 1 funt i 5 pensów. Dla porównania wstęp na jedno z największych osiągnięć techniki czy luksusu z 1742 - kryty basen pływacki kosztował równo 1 gwineę. Jeden funt z tego roku(a więc mniej niż gwinea), to odpowiednik £221.41 w 2019(ok. 1106,41 złotych, według średniego kursu NBP na 31 grudnia 2019).
Przypisy
Brytyjskie monety
Złote monety |
1984 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Goban | Goban | – plansza do go złożona z 19 poziomych i 19 pionowych linii, na których przecięciach kładzie się kamienie. Czasami stosuje się również mniejsze rozmiary np. 9x9 lub 13x13. Bardzo rzadko spotyka się plansze o parzystej liczbie linii. Na standardowym gobanie zaznaczone są hoshi, tengen oraz punkty na 4. linii równo oddalone od dwóch najbliższych hoshi.
Tradycyjne japońskie plansze
Zgodnie z japońską tradycją, plansze do go wykonuje się przeważnie z drewna. Najbardziej cenione gatunki to torreja orzechowa (Torreya nucifera) i grujecznik japoński (Cercidiphyllum japonicum). Choć nie ma w tym względzie ścisłych wymagań, goban zazwyczaj ma 45,45 cm długości, 42,42 cm szerokości oraz 15,15 cm grubości.
Należy zwrócić uwagę, że plansza ma kształt prostokąta a nie kwadratu co ma spowodować złudzenie grania na powierzchni o równych bokach, gdy patrzy się na nią pod odpowiednim kątem. Z tego samego powodu przestrzeń między liniami ma wymiary 2,37 x 2,20 cm.
Każda linia powinna mieć grubość mniej więcej 1 mm i, zgodnie z tradycją, być naniesiona jednym cięciem katany uprzednio namoczonej w atramencie. Niektóre z punktów wyróżnia się kropkami o średnicy 4 mm.
Na środku spodniej ściany umieszcza się małe wcięcie, tzw. heso. Obecnie robi się to ze względu na tradycję i nie jest pewne, czemu miało ono służyć w przeszłości. Popularnością cieszą się jednak teorie, jakoby miało to wzmacniać całą konstrukcję lub poprawiać dźwięk wydawany przy uderzeniu kamieniem. Plansza stoi na czterech ręcznie rzeźbionych nogach, których wysokość wynosi ok. 10 cm. Ich przekrój poprzeczny jest często zbliżony do ośmiokąta foremnego, a kształt ma przywodzić na myśl formę kwiatu, aby, jak mówi tradycja, przypominać oglądającym grę, że mają zachowywać się równie cicho.
Go |
1985 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gerhard%20Gentzen | Gerhard Gentzen | Gerhard Gentzen (ur. 24 listopada 1909 w Greifswaldzie, zm. 4 sierpnia 1945 w Pradze) – niemiecki matematyk i logik. Prace Gentzena w dziedzinie logiki miały duży wpływ na powstanie systemów dowodzenia twierdzeń.
Życiorys
Gentzen był studentem Bernaysa na uniwersytecie w Getyndze. Po zwolnieniu Bernaysa jako "niearyjczyka" w kwietniu 1933, promotorem jego pracy doktorskiej został Hermann Weyl. Mimo to, aż do wybuchu II wojny światowej Gentzen nadal utrzymywał kontakty z Bernaysem, ryzykując tym własną karierę. Korespondował też z Fraenkelem, przebywającym wówczas w Jerozolimie. W latach 1935–1936, pracujący w Princeton Hermann Weyl czynił wysiłki, by ściągnąć Gentzena do Stanów Zjednoczonych.
W latach 1935–1939 Gentzen był asystentem Hilberta w Getyndze. Od 1943 roku był wykładowcą na Uniwersytecie Karola w Pradze. Po aresztowaniu przez sowietów 7 maja 1945 roku przebywał w skrajnie ciężkich warunkach i zmarł w wyniku chorób, jakich się wtedy nabawił.
Główne prace Gentzena dotyczyły podstaw matematyki, teorii dowodu, dedukcji naturalnej i rachunku sekwentów.
W roku 1936 Gentzen udowodnił za pomocą indukcji pozaskończonej rzędu ε0 niesprzeczność arytmetyki Peana.
Przypisy
Linki zewnętrzne
[dostęp 2021-10-27].
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze
Niemieccy matematycy XX wieku
Ludzie urodzeni w Greifswaldzie
Urodzeni w 1909
Zmarli w 1945 |
1987 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Generator | Generator | Generator – maszyna lub urządzenie do wytwarzania:
Generatory elektryczne
prądnica
generator synchroniczny
generator asynchroniczny
alternator
Generator magnetohydrodynamiczny
radioizotopowy generator termoelektryczny
Generatory wysokiego napięcia:
generator kaskadowy
generator kroplowy Kelvina
generator Marxa
generator Tesli
generator Van de Graaffa
Generatory drgań i impulsów elektrycznych:
generator drgań
generator częstotliwości wzorcowej
generator obwiedni
generator poziomu
generator Clappa
generator Colpittsa
generator Hartleya
generator Meissnera
stymulator serca
generator SHP
Narzędzia informatyczne:
generator (informatyka) − konstrukcja programistyczna, rodzaj podprogramu
generator liczb losowych
generator liczb pseudolosowych
generator Fibonacciego
generator funkcji
generator parserów
generator znaków
W algebrze:
zbiór generatorów
Generator określonej substancji:
gazogenerator − wytwornica gazu drzewnego
generator izotopowy
Inne znaczenia:
Generator (album) − album muzyczny
Generator (singel) − singel zespołu Foo Fighters |
1988 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Gottfried%20Wilhelm%20Leibniz | Gottfried Wilhelm Leibniz | Gottfried Wilhelm Leibniz, znany także pod nazwiskiem Leibnitz (ur. w Lipsku, zm. 14 listopada 1716 w Hanowerze) – niemiecki polihistor: prawnik, dyplomata, historyk i bibliotekarz, zajmujący się też filozofią, matematyką, fizyką teoretyczną i inżynierią mechaniczną; doktor prawa i filozofii, przez większość kariery zatrudniony na dworze Księstwa Hanoweru.
Leibniz jest znany głównie jako filozof i matematyk – klasyk racjonalizmu oraz jeden z pionierów analizy matematycznej, tworzący niezależnie od Isaaca Newtona.
Założył również Elektorskie Brandenburskie Towarzystwo Naukowe, potem znane pod wieloma innymi nazwami. Jedna z nich to „Pruska Akademia Nauk”; pod koniec XX wieku stała się znana jako Berlińsko-Brandenburska Akademia Nauk. Leibniz został pierwszym prezesem tego towarzystwa. Bywa zaliczany do przedstawicieli epoki oświecenia.
Życiorys
Pochodzenie i dzieciństwo
Urodził się 1 lipca 1646 r. w Lipsku. Był synem profesora Uniwersytetu Lipskiego Friedricha Leibniza i Catharine Schmuck. W dniu jego narodzin, ojciec zapisał w dzienniku następujące słowa:
„W niedzielę 21 czerwca 1646 roku, kwadrans przed siódmą wieczorem, w Wodniku, przyszedł na świat mój syn Gottfried Wilhelm”.
(rozbieżność dat wynika z faktu zmiany kalendarza w Europie na przestrzeni czasu od XVI do XX wieku).
Ochrzczony został 3 lipca tego samego roku w kościele im. Mikołaja w Lipsku. Jego ojcem chrzestnym został luterański teolog Martin Geier. Ojciec Leibniza zmarł, gdy ten miał 6 lat i od tamtej pory był wychowywany jedynie przez matkę.
Friedrich Leibniz był profesorem filozofii na Uniwersytecie w Lipsku, a jego syn odziedziczył po nim całą kolekcję książek, składającą się na pokaźnych rozmiarów bibliotekę. Dzięki temu od najmłodszych lat mógł zgłębiać wysublimowaną wiedzę i czytać o wybitnych jednostkach filozoficznych. Również dzięki oczytaniu Leibniz nauczył się biegle języka łacińskiego już w wieku 12 lat, ponieważ większość publikacji była napisana w tym języku.
Wykształcenie
Jego ojciec umarł w 1652, zostawiając mu bogatą bibliotekę gdzie rozpoczął swoją naukę. Wstępując na uniwersytet miał zaledwie 14 lat. W grudniu 1662 ukończył studia z filozofii broniąc swojej pracy pod tytułem: Disputatio Metaphysica de Principio Individui. Tytuł magistra filozofii Leibniz otrzymał 7 lutego dwa lata później obroną Specimen Quaestionum Philosophicarum ex Jure collectarum. Następnie zdecydował się na studia prawnicze i 28 września 1665 roku otrzymał tytuł licencjata. Na początku 1666 roku Leibniz napisał swoją pierwszą książkę De Arte Combinatoria, której pierwsza część stanowiła jego pracę habilitacyjną z filozofii obronioną w marcu 1666 roku. Po tym osiągnięciu zdecydował się na kontynuację studiów prawniczych, a jego celem było uzyskanie stopnia doktora, jednak Uniwersytet w Lipsku odrzucił jego wniosek i odmówił przyznania mu doktoratu z prawa, najprawdopodobniej ze względu na jego młody wiek.
Wyjechał zatem z rodzinnego miasta i zapisał się na Uniwersytet w Altdorfie, gdzie w listopadzie 1666 roku otrzymał doktorat z prawa. Odrzucił natomiast propozycję mianowania akademickiego, tłumacząc: „moje myśli skierowały się w zupełnie innym kierunku”.
Kariera badawcza
Jego pierwszym etatowym stanowiskiem był sekretarz towarzystwa alchemicznego w Norymberdze. Następnie Johann Christian von Boyneburg zatrudnił go jako swojego asystenta. W 1669 roku Leibniz został mianowany asesorem Sądu Apelacyjnego. Pełnił tę funkcję do roku 1674.
Po powrocie do rodzinnego Lipska, przez jakiś czas pracował na uniwersytecie, ale praca ta nie satysfakcjonowała go. Został wysłany na dwór Ludwika XIV (którego usiłował skłonić do wyprawy do Egiptu oraz do Londynu). Swój pobyt w Paryżu (1672-1676) wykorzystał także dla spraw naukowych, nawiązując kontakty z francuskimi uczonymi. Spotkał wtedy Christiaana Huygensa, dzięki któremu, uświadomił sobie, ze jego wiedza z matematyki i fizyki mogłaby być na wyższym poziomie. Na ten czas przypada wynalezienie przez niego rachunku różniczkowego i całkowego, ogłoszonych w rozprawach: „Acta eroditorum” (1684) i „De geometria recondita et analysi indivisibilium atque infinitorum” (1686).
Gdy książę Hanoweru, Jerzy Ludwik, rozpisał konkurs na swojego osobistego asystenta, Leibniz zdecydował się wziąć w nim udział. Po jego wygraniu stał się wieloletnim asystentem księcia, którą to funkcję sprawował aż do śmierci. Od roku 1677 sprawował obowiązki bibliotekarza, doradcy prawnego i historiografa przy dworze hanowerskim. W tym okresie napisał: „Codex iuris gentium diplomaticus” (1693–1700), „Accesiones historicae” (1698–1700), „Scriptores rerum Brunsvicensium illustrationi inservientes” (1707–1711). Pełnił też rolę nauczyciela dzieci księcia oraz jeździł po całej Europie z tajnymi misjami dyplomatycznymi. Dzięki licznym podróżom i wizytom na dworach całej Europy miał okazję poznać większość ważniejszych filozofów i naukowców swoich czasów.
Wolny czas poświęcał na samokształcenie i doskonalenie swojej wiedzy z zakresu matematyki, logiki, filozofii, rachunku różniczkowego, historii, teologii i dyplomacji.
Przyjaźnił się z Baruchem Spinozą. Jego wielkimi adwersarzami byli między innymi:
Wolter (Kandyd jest satyrą, która wyśmiewa ideę najlepszego z możliwych światów),
Newton, z którym prowadził publiczny spór o to, kto jest twórcą rachunku różniczkowego.
Stosunki z misjami jezuickimi wykorzystał dla studiów etymologicznych („Collectanea etymologica”, 1717). Pracował również nad pojednaniem Kościoła katolickiego i protestanckiego („Systema theologicum”, napis. 1686, wyd. 1820). Wpływu swego na królową Zofię Karolinę użył przy zakładaniu Pruskiej Akademii Nauk (1700), której był pierwszym prezesem. Według jego planów Piotr Wielki założył w 1724 roku podobną Akademię w Sankt Petersburgu. Następnie Leibniz przebywał w Wiedniu, gdzie dla księcia Eugeniusza napisał „Principes de la Nature et de la Grâce fondés en Raison – Monadologie”. Następnie powrócił do Hanoweru.
Swej filozofii nie ujął w jednym systematycznym dziele. Z jego dzieł filozoficznych najważniejsze są: „Essai de theodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal” (1710), „Monadologie” (1721) i „Nouveaux essais sur l’entendement humain” (1704).
Śmierć
Zmarł w Hanowerze w 1716 roku, przeżywszy 70 lat. Na jego pogrzeb nie przybył żaden dworzanin, poza jego osobistym sekretarzem. Mimo iż Leibniz był członkiem Towarzystwa Królewskiego oraz Berlińskiej Akademii Nauk, żadna organizacja nie uznała za stosowne, aby uhonorować jego pogrzeb. Grób Leibniza był nieoznakowany przez ponad 50 lat. Swój życiowy dorobek zostawił swojemu jedynemu spadkobiercy – pasierbowi swojej siostry, ponieważ nigdy się nie ożenił, a także nie miał swoich dzieci.
Filozofia
W dziedzinie filozofii Leibniz zajmował się zarówno:
klasycznymi dyscyplinami ogólnymi – logiką, teorią poznania i ontologią z metafizyką,
tematami bardziej szczegółowymi: filozofią matematyki, filozofią umysłu oraz filozofią religii, a jego rozważania bywają też zaliczane do filozofii przyrody i nauki, zwłaszcza filozofii fizyki.
Jest jednym z czołowych przedstawicieli XVII-wiecznego racjonalizmu, kontynuującym prace Kartezjusza i Spinozy, jak również wcześniejszą tradycję scholastyczną – przez systematyczne stosowanie pierwszych zasad. Jego system filozoficzny – zwany czasem monadologią – był jednym z filarów późniejszej filozofii Kanta, zalążkiem XIX-wiecznej logiki matematycznej i późniejszej logiki modalnej, a także wzorcem dla XX-wiecznej filozofii analitycznej i programu Hilberta. Jego filozofia umysłu bywa uznawana za panpsychiczną. W filozofii religii Leibniz zajmował się między innymi teodyceą – próbą rozwiązania teologicznego problemu zła. Nie tylko bronił koncepcji Stwórcy przed tym kontrargumentem, ale również próbował ją udowodnić przez aprioryczne argumenty jak ontologiczny i kosmologiczny, zadając słynne pytanie: dlaczego istnieje raczej coś niż nic? Był również prekursorem ruchu ekumenicznego – jako luteranin popierał zbliżenie do katolicyzmu.
Filozofia Leibniza stoi w ścisłym związku z naukowymi badaniami jego czasów.
Jego myślenie filozoficzne wydaje się być fragmentaryczne, ponieważ składa się z wielu pojedynczych artykułów i tekstów, a nie jednego spójnego dzieła. Napisał jedynie dwa pełnowymiarowe traktaty filozoficzne, z czego tylko Teodycea z 1710 roku została opublikowana za jego życia.
W przeciwieństwie do Spinozy, u którego jednostka rozpływa się w jednej boskiej substancji, ogarniającej cały świat, Leibniz jest przeniknięty poczuciem odrębności i wartości jednostki. Świat jest dla niego zbiorowiskiem „monad”, to jest indywidualnych jednostek siły. Jest ich nieskończenie wiele i różnią się między sobą stopniem doskonałości, tak, że nie ma dwóch monad jednakowych. Organizmy są zbiorami monad (np. nasze ciało), a dusza jest tylko monadą centralną.
Leibniz, pomimo wielkiego podziwu dla Spinozy, był przerażony niektórymi jego wnioskami, szczególnie gdy te nie były zgodne z doktryną chrześcijańską.
Monady są niezależne od zewnętrznych wpływów (jak powiada Leibniz, nie mają drzwi ani okien) i na siebie nawzajem nie oddziałują, zaś zgodność pomiędzy poszczególnymi monadami jest wynikiem harmonii przedustawnej (harmonia praestabilita), wprowadzonej przez Boga. Tak jak dwa zegary idą zgodnie, choć na siebie nie oddziałują, bo tak wyregulował je zegarmistrz, tak też przedstawienia i wrażenia (bo na nich polega życie monady) odpowiadają przedstawieniom innych monad nie dlatego, że te na nie oddziałują, ale że Bóg tak urządził, że w chwili, gdy monada A ma przedstawienie a, to monada A1, zna odpowiednie przedstawienie a1.
Świat ten w ten sposób urządzony jest najlepszy z możliwych. Gdyby był możliwy świat lepszy, to Bóg wiedziałby o tym dzięki swej mądrości, a jego dobroć skłoniłaby go do urzeczywistnienia tego lepszego świata.
Leibniz odwoływał się także do siedmiu fundamentalnych zasad filozoficznych:
Tożsamość/sprzeczność – jeśli zdanie jest prawdziwe, to jego negacja jest fałszywa.
Tożsamość nieodróżnialnych – dwie różne rzeczy nie mogą mieć wszystkich takich samych cech i właściwości.
Wystarczający powód – „Musi istnieć wystarczający powód, aby cokolwiek zaistniało, aby zaistniało jakiekolwiek wydarzenie, aby uzyskać jakąkolwiek prawdę”.
Wstępnie ustalona harmonia – upuszczone szkło pęka, ponieważ „wie”, że uderzyło o ziemię, a nie dlatego, że uderzenie o ziemię „zmusza” szkło do rozbicia.
Prawo ciągłości – Natura non facit saltus.
Optymizm – „Bóg z pewnością zawsze wybiera to, co najlepsze”.
Pełnia – Leibniz wierzył, że najlepszy ze wszystkich możliwych światów urzeczywistni każdą prawdziwą możliwość, i argumentował w Theodicée, że ten najlepszy ze wszystkich możliwych światów będzie zawierał wszystkie możliwości, a nasze skończone doświadczenie wieczności nie daje żadnego powodu, by kwestionować doskonałość natury.
Teoria poznania – nowa teoria prawdy i przyczyna konieczna
Leibniz zastanawiał się nad tym, jak poprawnie zdefiniować prawdę. Popularna, intuicyjna definicja głosi, że wypowiedź jest prawdziwa, gdy jej zawartość jest adekwatna do rzeczywistości. Adekwatność jest w istocie rodzajem logicznej relacji między wypowiedzią a stanem rzeczywistości. Skoro jest to relacja logiczna, to tak jak wszystkie inne relacje logiczne powinna ona być niezmienna i zależna tylko od zawartości wypowiedzi i „zawartości” rzeczywistości.
Jeśli przyjmie się to założenie, to relacja „adekwatności” staje się klarowna. Dana wypowiedź jest prawdziwa (adekwatna), jeśli w przedmiocie (obiekcie) tego zdania jest zawarte jego orzeczenie (jakaś cecha lub zdarzenie związane z obiektem). Leibniz nazwał tę zasadę regułą koniecznej przyczyny prawdy. Zdaniem Leibniza odrzucenie reguły koniecznej przyczyny prawdy prowadzi do nieuniknionych sprzeczności logicznych.
Teoria bytu – monady
Tak samo jak Kartezjusz i Spinoza, Leibniz rozwija swoją teorię bytu w formie teorii substancji. Z reguły koniecznej przyczyny wynika, że każdy poszczególny byt musi przez cały czas zawierać całą prawdę o sobie, a zatem jest w sensie absolutnym niezmienny. Nie można z zewnątrz wpłynąć na jego strukturę ani na jego dzieje, bo gdyby można było, nie zawierałby on w którymś momencie całej prawdy o sobie. A zatem świat składa się z bliżej nieustalonej, ale ogromnej liczby całkowicie od siebie odseparowanych i nie wpływających na siebie bezpośrednio bytów, z których każdy jest „całym światem dla siebie samego”. Te poszczególne byty Leibniz nazwał monadami. Dla Leibniza monadą było automatycznie wszystko, co dawało się wyróżnić jako osobny byt. Leibniz stwierdził: „Nie ma nic oprócz monad, albo inaczej – wszystko co istnieje musi być monadą, czyli osobnym bytem, który zawiera w sobie całą prawdę o sobie”.
Monady są zatem „ostatecznymi jednostkami istnienia w przyrodzie”. Mogą się one zmieniać z czasem i wykazywać inne niż na początku cechy, jednak każda monada jest niezmiennie wyjątkowa. Są one ośrodkiem siły, podczas gdy przestrzeń, materia i ruch są jedynie zjawiskami. W przeciwieństwie do atomów, monady nie mają charakteru przestrzennego ani materialnego, są niezależne, a interakcje między nimi są jedynie pozorne.
Wpływ na Leibnitza miały poglądy Anne Conway, angielskiej filozofki racjonalistycznej.
Konsekwencje teorii monad
Praporządek rzeczywistości i dowód na istnienie Boga
Na pierwszy rzut oka koncepcja monad stoi w ostrej sprzeczności z naszym codziennym doświadczeniem, w którym obserwujemy, że jedne rzeczy wpływają na drugie i następują ciągłe zmiany. Leibniz uważał, że te obserwacje są swoistym złudzeniem. Złudzenie to powstaje na skutek tego, że monady nie tworzą przypadkowej mozaiki bytów, lecz istnieje rodzaj „praporządku”, ogólnej struktury wszystkich monad.
Aby to wyjaśnić, Leibniz podawał przykład dwóch dobrze wyregulowanych zegarów stojących w jednym pokoju, które pokazują czas przesunięty o ułamek sekundy. Ktoś nie znający zasady działania zegara, obserwując, że cały czas gdy sekundnik pierwszego zegara wykona jednosekundowe drgnięcie wskazówki, to zaraz za nim drugi zegar robi to samo. Mógłby wyciągnąć z tego wniosek, że ruch pierwszego zegara jest przyczyną – powoduje ruch drugiego. W rzeczywistości jednak oba zegary mają zupełnie niezależne mechanizmy, tyle że ich działanie ktoś dobrze skoordynował. Tak samo jest ze wszystkimi monadami – działają one wspólnie i wydaje się, że wpływają one na siebie wzajemnie, bo ktoś je idealnie „wyregulował” umieszczając w każdej komplementarną do innych monad prawdę o nich samych, warunkujących ich działanie.
Dla Leibniza to rozumowanie było swoistym dowodem na istnienie Boga. Skoro monady są tak ze sobą świetnie skoordynowane, że u każdej z nich wywołuje to wrażenie ciągłości i logiczności wszelkich zdarzeń, to nie może to być przypadkowe i ktoś to musiał celowo uczynić. Tym kimś jest Bóg. Bóg też jest monadą – ale monadą szczególną – będącą ostateczną przyczyną i celem istnienia pozostałych monad.
Dowód na istnienie Boga Leibniz zawarł w Théodicée, gdzie doszedł do wniosku, że pierwszą racją wszystkich rzeczy jest Bóg, którego nazwał monas monadum.
Świat jedyny i najlepszy z możliwych
Z koncepcji praporządku świata wynika najsłynniejsza teza Leibniza. Skoro monady są preuporządkowane przez Boga, to wszystkie zależności między nimi są koniecznościami wynikającymi z tego preuporządkowania. Poszczególne monady mogą mieć złudzenie, że wpływają na swój los, „robiąc” to lub owo, lecz w rzeczywistości są one „zaprogramowane” do tych działań i nie mogą uczynić nic innego. A zatem istniejący świat jest jedynym możliwym, wynikającym z boskiego preuporządkowania. Każda monada zawiera w sobie instrukcje, które kierują nią i pozwalają na robienie czegoś w określony sposób.
Można sobie co prawda wyobrazić inaczej preuporządkowany świat, ale z pewnością nie byłby on już tak doskonały, gdyż Bóg jako monada „naczelna”, wszechmocna i wszechwiedząca, na pewno preuporządkował świat najlepiej, jak było można. A zatem nasz świat jest jednocześnie jedynym możliwym i najdoskonalszym ze wszystkich światów do pomyślenia, ponieważ Bóg nie stworzyłby świata niedoskonałego.
Leibniz twierdził, że prawdy filozoficzne i religijne nie mogą sobie zaprzeczać, ponieważ rozum i wiara, są darami Bożymi, także ich wzajemne wykluczanie byłoby oznaką, że Bóg walczy sam przeciwko sobie. Zatem, ponieważ te dwa elementy musza być zawsze ze sobą zgodne, każda zasada wiary, której rozum nie może obronić, powinna zostać odrzucona. Następstwem takiego podejścia, było odniesienie się do jednego z głównych zarzutów wobec chrześcijaństwa – dlaczego skoro Bóg jest wszechmogący i najwspanialszy, to jakim cudem zło przyszło na świat? Leibniz na to pytanie odpowiadał jednoznacznie: Bóg jest oczywiście nieograniczony w swej mocy i sile, jednak stworzone przez niego byty ludzkie takiej siły nie posiadają i są ograniczone z wielu stron, toteż maja skłonność do fałszywych osądów i podejmowania błędnych decyzji. Bóg nie zadaje ludziom cierpienia, jednak dopuszcza zarówno zło moralne (grzech), jak i zło fizyczne (ból) jako konieczne konsekwencje zła metafizycznego (niedoskonałości). Jest to ośrodek monitorowania i sprawdzania przez ludzi czy ich poczynania są dobre czy złe, dzięki czemu mogą korygować i naprawiać swoje błędy. W ten sposób Leibniz łączy swoją wiedzę filozoficzną z wiarą chrześcijańską, tworząc byt nierozerwalny. Takie podejście było motywowane przede wszystkim głęboką wiarą. Twierdził on także, że natura ludzka jest doskonała sama w sobie, gdyż stworzona została przez Najwyższego.
Ponadto, chociaż ludzkie działania wynikają z uprzednich przyczyn, które ostatecznie powstają w Bogu i dlatego są znane Bogu jako metafizyczne pewniki, wolna wola jednostki funkcjonuje w ramach praw naturalnych, gdzie wybory są jedynie przypadkowym elementem, o których decyduje „cudowna spontaniczność”, która zapewnia jednostkom ucieczkę od rygorystycznej predestynacji.
Czas i przestrzeń relacyjne
Konsekwencją teorii monad było też to, że czas i przestrzeń nie istnieją w sensie absolutnym, lecz są złudzeniami, jakie miewają poszczególne monady – a ściśle biorąc, są tylko formą niezmiennych, logicznych zależności, jakie występują między monadami. Skoro bowiem każda z monad zawiera w sobie całą prawdę o sobie samej, to w sensie absolutnym są one niezmienne i w każdej dowolnej chwili jednakowe.
Skoro istnieją tylko monady i są one w każdej chwili takie same, to poszczególne chwile nie różnią się między sobą. Następuje tylko zmiana logicznych relacji między monadami, wynikająca z ich wewnętrznej, preuporządkowanej dynamiki, która tworzy wewnątrz monad świadomych swojego istnienia złudzenie występowania logicznego ciągu zdarzeń nazywanego czasem.
Podobnie jest z przestrzenią – istnieją tylko monady, między którymi istnieją logiczne zależności wynikające z ich preuporządkowania. Między monadami niczego nie ma, bo i być nie może – przestrzeń to tylko złudzenie tworzone przez szczególny rodzaj preuporządkowania – mianowicie preuporządkowanie geometryczne.
Innymi słowy Leibniz uznawał relacyjną koncepcję przestrzeni i czasu, krytykując poglądy Newtona.
Myśl symboliczna
Leibniz uważał, że ludzkie postępowanie można sprowadzić do pewnego rodzaju działania matematycznego i w ten sposób rozwiązać wiele problemów:
„Jedynym sposobem na poprawienie naszych rozumowań jest uczynienie ich tak namacalnymi jak rozumowania Matematyków, abyśmy mogli na pierwszy rzut oka znaleźć nasz błąd, a gdy są spory między osobami, możemy po prostu powiedzieć: Obliczmy [rachunek], bez zbędnych ceregieli, aby zobaczyć, kto ma rację”.
Uważał, że symbole są ważne dla ludzkiego zrozumienia. Zamiłowanie Leibniza do symboli oraz przekonanie, że są one niezbędne do funkcjonowania logiki i matematyki, uczyniły z niego prekursora semiotyki.
Logika
Został uznany za jednego z najważniejszych logików między Arystotelesem, a Gottlobem Frege. Leibniz przedstawił główne założenia, między innymi tego, co obecnie nazywamy koniunkcją, negacją czy tożsamością. Zasady logiki według niego sprowadzają się przede wszystkim do dwóch punktów:
Wszystkie nasze idee składają się z mniejszych idei, które tworzą alfabet myśli ludzkiej.
Z prostych pomysłów wychodzą złożone idee, poprzez symetryczną kombinację podobną do mnożenia arytmetycznego.
Za jego życia nie został opublikowany żaden tekst na temat logiki. Większość z notatek to jedynie brudnopisy i wersje robocze.
Wkład w nauki szczegółowe i technikę
Wiele tekstów Leibniza jest obecnie komentowana i ponownie analizowana, ze względu na jego możliwe odkrycia, które nie zostały udowodnione wcześniej.
Matematyka
W matematyce wsławił się nie tylko przez projekt matematyzacji logiki. To przede wszystkim pionier analizy – konkretniej rachunku różniczkowo-całkowego – tworzący równolegle do Newtona i prawdopodobnie niezależnie od niego. Perspektywa Leibniza na analizę była inspiracją dla Abrahama Robinsona do stworzenia analizy niestandardowej opartej na liczbach hiperrzeczywistych. Miał też wkład do algebry i geometrii.
Jako inżynier i wynalazca był twórcą jednego z pierwszych kalkulatorów mechanicznych – prototypu późniejszych arytmometrów, zwanego ławą liczącą. Leibniza można uznać za jednego z wizjonerów i inspiratorów informatyki – wierzył, że można zautomatyzować nie tylko obliczenia arytmetyczne, ale dzięki odpowiedniemu językowi (kodowaniu) także przetwarzanie innych informacji, inne wnioskowania i rozstrzyganie ogólnych problemów, nie tylko matematycznych.
Fizyka
W fizyce zajmował się mechaniką klasyczną, antycypując pojęcie energii kinetycznej, zasadę zachowania energii i wariacyjną zasadę stacjonarnego działania. Jego relacyjna koncepcja przestrzeni i czasu jest ideą filozoficzną, jednak znalazła odzwierciedlenie w ściśle fizycznych postulatach jak zasada Macha.
Przyczynił się w znacznym stopniu do dyskusji na temat statyki i dynamiki, nie zgadzając się z Kartezjuszem i Newtonem. Opracował nową teorie ruchu opartą na energii kinetycznej i energii potencjalnej, która zakładała, że przestrzeń jest względna, podczas gdy Newton był głęboko przekonany, że przestrzeń jest absolutna. Ważnym przykładem zaangażowania Leibniza w zakres fizyki jest jego Specimen Dynamicum (1695).
Inne nauki przyrodnicze
Twierdząc, że Ziemia ma stopniowy rdzeń, przewidział współczesne teorie geologii.
Psychologia
Wydaje się niedocenionym pionierem psychologii. W swoich rozważaniach podejmował tematy, które obecnie stanowią ważny element nauk psychologicznych. Pisał między innymi o: uwadze i świadomości, pamięci, uczeniu się, kojarzeniu, motywacji, indywidualności.
Nauki społeczne
W dziedzinie zdrowia publicznego postulował utworzenie medycznego organu administracyjnego, mającego kompetencje z zakresu epidemiologii i weterynarii. W polityce gospodarczej proponował reformy podatkowe i narodowy program ubezpieczeń. W socjologii przyczynił się po części do późniejszej teorii komunikacji.
W pracy Wybór króla w Polsce (inny tytuł Wzorzec dowodów politycznych) (1659) rozważał problematykę właściwych rządów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Filologia
Leibniz bardzo sumiennie studiował języki. Interesowało go słownictwo i gramatyka. Obalił przekonanie, szeroko rozpowszechnione w jego czasach przez chrześcijańskich uczonych, że hebrajski był pierwotnym językiem rodzaju ludzkiego. Zastanawiał się także nad pochodzeniem języków słowiańskich. Interesował się tradycyjnym językiem chińskim. Był znawcą języka sanskryckiego.
Najważniejsze dokonania
W filozofii starał się rozwinąć myśli Kartezjusza, wprowadzając pojęcie monad, rozwiązać dylemat dualizmu systemu kartezjańskiego.
W matematyce, niezależnie od Newtona, stworzył rachunek różniczkowy, przy czym jego notacja tego rachunku okazała się praktyczniejsza.
Podał pojęcie całki jako sumy nieskończonej liczby różniczek i wprowadził jej symbol.
Jako inżynier-mechanik Leibniz zajmował się konstrukcją zegarów, maszyn wydobywczych i zbudował jedną z pierwszych mechanicznych maszyn liczących.
Oprócz tego, jako wieloletni bibliotekarz księcia Hanoweru opracował wciąż powszechnie stosowany w bibliotekach uniwersyteckich na całym świecie system katalogowy, zwany dzisiaj klasycznym, numerycznym systemem katalogów rzeczowych.
Recepcja (odbiór)
Za życia
Ze współczesnych Leibnizowi filozofów największymi jego krytykami byli Wolter oraz Isaac Newton. Mimo to sporo słabo zrozumianych za jego życia koncepcji zawartych w teorii monad było potem rozszerzanych i pogłębianych przez późniejszych filozofów. David Hume rozwinął wątek niemożności rozróżnienia zachodzenia relacji przyczynowo-skutkowych od przypadkowych następstw czasowych zdarzeń, zaś Immanuel Kant rozwinął teorię, według której czas i przestrzeń nie są obiektywnymi cechami świata materialnego, tylko wewnętrzną formą poznania.
Z Leibnizem korespondował m.in. polski uczony Adam Adamandy Kochański. Dyskutowali zarówno sprawy naukowe, jak i polityczne.
Upamiętnienie
Nazewnictwo
Od 24 listopada 1961 ulica w Warszawie, na terenie obecnej dzielnicy Bemowo, nosi nazwę ulicy Gottfrieda Leibniza.
Uniwersytet Hanowerski jest nazwany od Leibniza.
W 1985 roku rząd Niemiecki utworzył Nagrodę Leibniza, która oferuje rocznie 1,55 miliona euro za osiągnięcia eksperymentalne i 770 000 za wyniki teoretyczne. Była to największa nagroda za osiągnięcia naukowe przed Nagrodą Fundamental Physics.
Uczonego upamiętniono nazwą planetoidy: (5149) Leibniz.
Firma Bahlsen stworzyła markę herbatników nazwaną od Leibniza.
Na jego część nadano nazwę rodzajowi roślin z rodziny astrowatych – lajbnicji Leibnitzia.
Sztuka
Leibniz występuje w powieści Adama Ehrlicha Sachsa Organy Zmysłu.
W rodzinnym Lipsku postawiono mu pomnik.
Zobacz też
Twierdzenie Newtona-Leibniza w analizie matematycznej, zwane też wzorem Newtona-Leibniza lub podstawowym twierdzeniem rachunku całkowego
Kryterium Leibniza w analizie matematycznej szeregów
Twierdzenie Leibniza (o różniczkowaniu pod znakiem całki)
Twierdzenie Leibniza w planimetrii trójkątów
Młyn Leibniza w filozofii umysłu
Przypisy
Bibliografia
Prace poświęcone Leibnizowi
Maria Rosa Antognazza, Leibniz. Biografia intelektualna, tłum. Łukasz Lamża i Zuzanna Lamża, CC Press, Kraków 2018, .
Bartosz Brożek, Marzenie Leibniza, CC Press, Kraków 2016, .
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Tadeusz Ciecierski, Piotr K. Szałek, Bibliografia wydanych w Polsce po roku 1917 prac poświęconych Leibnizowi, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, uw.edu.pl [dostęp 2021-06-29].
Maurycy Straszewski, Gottfried Wilhelm Leibniz. Jego osobistość, stosunki z Polską, jego stanowisko w dziejowym rozwoju myśli ludzkiej [dostęp 2021-06-30] – wykład wygłoszony dnia 14 grudnia 1916 r. na zebraniu naukowym Towarzystwa Filozoficznego w Krakowie w 200 rocznicę śmierci uczonego.
Gottfried Wilhelm Leibniz – publikacje w bibliotece Polona
Bartosz Brożek, Piotr Urbańczyk, Marzenie Leibniza, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 15 lipca 2016 [dostęp 2021-06-29] – dyskusja o filozofii Leibniza, zwłaszcza jego filozofii języka i religii.
Anglojęzyczne
[dostęp 2021-06-29].
[dostęp 2021-10-30].
Stephen Wolfram, Dropping In on Gottfried Leibniz, 14 maja 2013 [dostęp 2021-06-29].
Lee Smolin, My hero: Gottfried Wilhelm von Leibniz, „The Guardian”, 10 maja 2013 [dostęp 2021-07-01].
Leibniz Society of North America [dostęp 2021-06-29] – strona Północnoamerykańskiego Towarzystwa Leibniza, prowadzącego m.in. czasopismo „The Leibniz Review”.
Leibniz, Gottfried Wilhelm (1646–1716) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].
Polihistorzy
Ludzie oświecenia
Ambasadorowie Hanoweru
Niemieccy dyplomaci
Hanowerscy politycy
Niemieccy prawnicy
Niemieccy historycy
Niemieccy bibliotekarze
Niemieccy filozofowie XVII wieku
Niemieccy filozofowie XVIII wieku
Filozofowie niemieckojęzyczni
Filozofowie nowożytni
Niemieccy logicy
Niemieccy filozofowie matematyki
Filozofowie fizyki
Filozofowie umysłu
Niemieccy matematycy XVII wieku
Niemieccy matematycy XVIII wieku
Algebraicy elementarni
Algebraicy liniowi
Analiza rzeczywista – niemieccy naukowcy
Historiografowie
Niemieccy fizycy teoretyczni
Niemieccy fizycy XVII wieku
Niemieccy fizycy XVIII wieku
Fizycy mechaniczni
Niemieccy inżynierowie
Niemieccy wynalazcy
Pisarze chrześcijańscy
Apologeci chrześcijańscy
Niemieccy ekumeniści protestanccy
Ekumeniści luterańscy
Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk
Niemieccy członkowie Royal Society
Niemcy upamiętnieni nazwami uniwersytetów
Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń
Ludzie urodzeni w Lipsku
Urodzeni w 1646
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Lipsku
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Altdorfie
Zmarli w 1716
Autodydakci |
1989 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georges%20Braque | Georges Braque | Georges Braque (ur. 13 maja 1882 w Argenteuil, zm. 31 sierpnia 1963 w Paryżu) – francuski malarz, grafik i rzeźbiarz, wraz z Pablem Picassem był twórcą kubizmu.
Życiorys
Kształcił się na malarza pokojowego, jednak równolegle studiował wieczorowo na École des Beaux-Arts, a później w innych szkołach artystycznych w Paryżu. Na Académie Humbert, gdzie uczył się w latach 1902-04, spotkał Francisa Picabię. Początkowo tworzył pod wpływem impresjonizmu, następnie fowizmu i sztuki Cézanne'a, we współpracy z Picassem stworzył teorię kubizmu i wprowadził ją do swojego malarstwa. Eliminował przestrzeń i rozkładał przedmiot, ukazując go na płaszczyźnie płótna równocześnie ze wszystkich stron, przez co zbliżał się do abstrakcji.
Georges Braque służył we francuskiej armii podczas I wojny światowej. Został ciężko ranny, a w czasie rekonwalescencji w 1917 zaprzyjaźnił się z Juanem Grisem. Po wojnie styl jego malarstwa stał się bardziej swobodny.
Wybrane dzieła
Skrzypce i dzban, 1909–10, olej na płótnie, 117 x 73,5 cm, Muzeum Sztuki w Bazylei..
Portugalczyk (Emigrant), 1911-12, olej na płótnie, 117 x 81,5 cm, Muzeum Sztuki w Bazylei..
Dziewczyna z mandoliną, 1937, olej na płótnie, 130,2 x 97,2 cm, Museum of Modern Art, Nowy Jork.
Kąpiące się
Martwa Natura (1932)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Museum of Modern Art: Lewis Kachur, Georges Braque.
Tate Collection: Georges Braque.
Absolwenci i studenci École nationale supérieure des beaux-arts de Paris
Francuscy graficy
Francuscy malarze kubiści
Francuscy rzeźbiarze
Urodzeni w 1882
Zmarli w 1963 |
1991 | https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C5%82%C3%B3wny%20Urz%C4%85d%20Statystyczny | Główny Urząd Statystyczny | Główny Urząd Statystyczny (GUS) – urząd centralny administracji rządowej zajmujący się zbieraniem i udostępnianiem informacji statystycznych na temat większości dziedzin życia publicznego i niektórych stron życia prywatnego. Do przekazywania danych obligują odpowiednie przepisy prawa (ustawa o statystyce publicznej oraz ogłaszany corocznie Program Badań Statystycznych). Dane mogą być udostępniane tylko w formie zagregowanej (opracowanej), która uniemożliwia identyfikację pojedynczych respondentów (tajemnica statystyczna).
Na czele Urzędu stoi Prezes GUS, który podlega bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru (art. 24 ust. 1 ustawy o statystyce publicznej). Prezesowi GUS podlega również 16 dyrektorów urzędów statystycznych (znajdujących się w miastach wojewódzkich) oraz jednostki obsługi statystyki publicznej utworzone na podstawie art. 27 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej.
Prezes GUS prowadzi kilka centralnych rejestrów m.in. Krajowy Rejestr Urzędowy Podmiotów Gospodarki Narodowej (REGON) oraz Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju (TERYT). Ogłasza wyłącznie komunikaty i informacje dotyczące najważniejszych wskaźników charakteryzujących sytuację społeczno-gospodarczą kraju – GUS nie prowadzi badań opinii publicznej.
Siedziba GUS znajduje się przy al. Niepodległości 208 w Warszawie.
Historia
Główny Urząd Statystyczny utworzony został przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego w 1918, z inicjatywy Ludwika Krzywickiego. Od 1919 jego działalność regulowała ustawa z dnia 21 października 1919 r. o organizacji statystyki administracyjnej. Jest to najstarsza polska instytucja, która nigdy nie zmieniła nazwy.
Pierwsza siedziba GUS mieściła w latach 1918–1919 przy ul. Jasnej 10, skąd w styczniu 1920 została przeniesiona do kamienicy Kryńskiego w Al. Jerozolimskich 32.
Działalność GUS została zawieszona w czasie II wojny światowej. Urząd został włączony w struktury Wydziału Rolnictwa i Wyżywienia administracji Generalnego Gubernatorstwa, a jego wyposażenie, bibliotekę i archiwum wywieziono z Warszawy do Krakowa (stolicy GG).
GUS wznowił pracę w 1945 przy ul. Marszałkowskiej 95 skąd przeniósł się na ulicę Narbutta 33. W 1949 GUS otrzymał statut.
W latach 1948–1951 u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Niepodległości w Warszawie wzniesiono nowy gmach GUS w kształcie trójskrzydłowego wiatraka zaprojektowany przez Romualda Gutta przy współpracy m.in. Zbigniewa Wasiutyńskiego.
Spisy miały miejsce m.in. w latach 1921, 1931, 1946, 1950, 1960, 1970, 1978, 1988 i 1996 (spis rolny). W okresie 21 maja – 8 czerwca 2002 Główny Urząd Statystyczny przeprowadził równocześnie dwa spisy: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002 oraz Powszechny Spis Rolny 2002. W wyniku spisów w 2002 zweryfikowano w dół liczbę mieszkańców Polski. Kolejny Powszechny Spis Rolny został przeprowadzony w okresie 1 września – 31 października 2010. Natomiast w dniach 1 kwietnia – 30 czerwca 2011 miał miejsce Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań.
W 2011, po kontroli przeprowadzonej w GUS przez KPRM, do CBA skierowany został wniosek o zbadanie nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami publicznymi w trakcie spisu rolnego w 2010, którymi miało być dodatkowe opłacanie prac przy spisie. Według rzecznika GUS zakwestionowane działania były zgodne z prawem m.in. dlatego, że prowadzenie działań spisowych jest zadaniem dodatkowym w stosunku do pozostałych działań GUS.
19 listopada 2013 r. funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego zatrzymali 18 osób podejrzewanych o korupcję, w tym wiceprezesa GUS, w związku z prowadzonym przez stołeczną prokuraturę apelacyjną śledztwem dotyczącym zamówień na zakup sprzętu i usług teleinformatycznych przez Centrum Projektów Informatycznych b. MSWiA oraz KGP.
GUS jest krytykowany za opóźnienia w publikacji raportów, ograniczanie dostępu do danych źródłowych oraz wątpliwą przydatność części z publikowanych raportów.
W 2017 r. GUS wybrał w konkursie nowe logo.
Prezesi
Józef Buzek (od 8 listopada 1918 do 24 października 1929)
Edward Szturm de Sztrem (od 24 października 1929 do 1939)
Urząd zlikwidowany przez Niemców, 1939–1945
Stefan Szulc (od 12 marca 1945 do 22 sierpnia 1949)
Zygmunt Padowicz (od 22 sierpnia 1949 do 31 marca 1965)
Wincenty Kawalec (od 1 kwietnia 1965 do 29 marca 1972)
Stanisław Kuziński (od 18 kwietnia 1972 do 24 sierpnia 1980)
Wiesław Sadowski (od 24 sierpnia 1980 do 4 stycznia 1989)
Franciszek Kubiczek (od 5 stycznia 1989 do 15 stycznia 1991)
Bohdan Wyżnikiewicz (od 15 stycznia 1991 do 7 lutego 1992)
Józef Oleński (od 8 lutego 1992 do 31 października 1995)
Roman Sawiński (od 31 października 1995 do 4 stycznia 1996 , p.o.)
Tadeusz Toczyński (od 5 stycznia 1996 do 27 kwietnia 2006)
Janusz Witkowski (od 4 maja 2006 do 26 października 2006, p.o.)
Józef Oleński (od 26 października 2006 do 14 lutego 2011)
Janusz Witkowski (od 15 lutego 2011 do 9 sierpnia 2011, p.o.)
Janusz Witkowski (od 10 sierpnia 2011 do 31 marca 2016)
Halina Dmochowska (od 1 kwietnia do 7 czerwca 2016, p.o.)
Dominik Rozkrut (od 8 czerwca 2016)
Kierownictwo
Dominik Rozkrut – Prezes od 8 czerwca 2016
Anna Borowska – Dyrektor Generalny
Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia
Wydatki i dochody Głównego Urzędu Statystycznego oraz jego jednostek podległych są realizowane w części 58 budżetu państwa.
W 2017 wydatki GUS i jednostek podległych wyniosły 418,98 mln zł, a dochody 3,03 mln zł. Przeciętne zatrudnienie w całym resorcie statystyki w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 5726 osób (w tym 804,66 etatów w samym GUS), a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 4417,60 zł.
W ustawie budżetowej na 2018 wydatki resortu zaplanowano w wysokości 427,47 mln zł, a dochody 2,52 mln zł.
Zobacz też
Bank Danych Lokalnych
Biuletyn Statystyczny
Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej
Europejski Urząd Statystyczny
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona internetowa
Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (tekst jednolity) w serwisie ISAP
Urzędy centralne w Polsce
Urzędy statystyczne
Architektura modernizmu w Warszawie |
1992 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg%20Cantor | Georg Cantor | Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (ur. 3 marca 1845 w Petersburgu, zm. 6 stycznia 1918 w sanatorium w Halle) – niemiecki matematyk, profesor Uniwersytetu w Halle, laureat Medalu Sylvestera za rok 1904.
Cantor to pionier teorii mnogości, w której m.in. wprowadził ogólne pojęcie mocy zbioru, udowodnił nieprzeliczalność zbioru liczb rzeczywistych przez rozumowanie przekątniowe, wykazał też ogólniejsze twierdzenie Cantora oraz sformułował hipotezę continuum.
Życiorys
Studiował w Darmstadt, Zurychu i Getyndze. Doktorat obronił w 1867 roku w Berlinie. Do jego nauczycieli należeli: Karl Weierstrass, Ernst Eduard Kummer oraz Leopold Kronecker. Uczył w berlińskim gimnazjum i ponad trzydzieści lat był profesorem uniwersytetu w Halle (Saale). Był zaprzyjaźniony z Richardem Dedekindem.
Cantor miał znaczący udział w tworzeniu podwalin nowoczesnej matematyki. W szczególności uchodzi za twórcę teorii mnogości. Ζmarł 6 stycznia 1918 na skutek zawału serca.
Dzieło
Pierwsze prace Cantora dotyczyły teorii liczb. Do stworzenia teorii mnogości doprowadziły go prowadzone przez niego badania dotyczące szeregów trygonometrycznych. Cantor zetknął się w nich z nieskończonymi zbiorami punktów i zwrócił uwagę na ich paradoksalne własności. Zauważył między innymi, że między każdym odcinkiem leżącym na prostej, a tą prostą istnieje wzajemnie jednoznaczna odpowiedniość. Zagadnienia te doprowadziły Cantora do wprowadzenia pojęć równoliczności i mocy zbioru (liczby kardynalnej) – obecnie podstawowych terminów w teorii mnogości.
Stosunkowo później Cantor podał następującą definicję zbioru:
Zbiorem jest spojenie w całość określonych rozróżnialnych podmiotów naszej poglądowości czy myśli, które nazywamy elementami danego zbioru.
Obecnie ta definicja nie ma zastosowania – przyjmuje się, że zbiór jest pojęciem pierwotnym.
Kilkanaście lat życia Cantor poświęcił rozwijaniu teorii mnogości, a w tym koncepcji liczb pozaskończonych. Odkrył, że zbiory nieskończone mogą być różnej wielkości – w szczególności odkrył pojęcie przeliczalności i pokazał za pomocą rozumowania przekątniowego, że zbiór liczb naturalnych nie jest równoliczny ze zbiorem liczb rzeczywistych.
Cantor przez długi czas starał się udowodnić hipotezę continuum (jak się okazało w latach 60. XX w. – jego wysiłki nie mogły przynieść zadowalającego go rezultatu). W ostatnich latach swojej pracy naukowej odkrył pewne paradoksy w teorii mnogości. Długie lata cierpiał na ciężkie depresje (parokrotnie był z tego powodu hospitalizowany). Pod koniec życia zajmował się mistycyzmem – rozwijał koncepcję Absolutnej Nieskończoności, którą utożsamiał z Bogiem. Z powodu choroby i niemożności uniknięcia paradoksów zaprzestał publikowania prac naukowych.
Początkowo większość współczesnych Cantorowi matematyków odnosiła się do jego badań bardzo krytycznie (zwłaszcza Leopold Kronecker). Obecnie jednak jego wyniki są nie tylko w pełni akceptowane, ale uznawane za przełomowe w historii matematyki. Dzięki nim mogły rozwinąć się między innymi takie jej dziedziny jak topologia i analiza rzeczywista.
Publikacje
Über die Ausdehnung eines Satzes aus der Theorie der trigonometrischen Reihen, 1872.
Über die verschiedenen Standpunkte in bezug auf das aktuale Unendliche, 1886.
Über eine elementare Frage der Mannigfaltigkeitslehre, 1890/91.
Beiträge zur Begründung der transfiniten Mengenlehre, 1895-97.
Upamiętnienia
Ulica Georg-Cantor-Straße w mieście Halle (Saale)
Specjalistyczne gimnazium matematyczno-przyrodnicze Georg-Cantor-Gymnasium w mieście Halle (Saale)
Stowarzyszenie przyjaciół i mecenasów matematyki i informatyki na Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze Georg-Cantor-Vereinigung der Freunde und Förderer von Mathematik und Informatik an der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg e. V.
Nazwisko Cantora uwiecznia też Medal Cantora – nagroda dla matematyków niemieckojęzycznych.
Zobacz też
zbiór Cantora
twierdzenie Cantora-Bernsteina-Schrödera
twierdzenie Heinego-Cantora
Absolutna nieskończoność
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskojęzyczne
Marek Abramowicz, Matematyczna teoria nieskończoności Georga Cantora, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 3 grudnia 2018 [dostęp 2021-09-16].
Roman Murawski, Cantor i teoria mnogości a teologia i teologowie, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 10 sierpnia 2016 [dostęp 2023-04-14].
Anglojęzyczne
[dostęp 2021-10-30].
Cantor, Georg (1845–1918) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].
Niemieckojęzyczne
http://www.zahlenjagd.at/cantor.html
Niemieccy matematycy XIX wieku
Niemieccy matematycy XX wieku
Niemieccy logicy
Niemieccy teoretycy mnogości
Niemieccy topolodzy
Autorzy hipotez matematycznych
Laureaci Medalu Sylvestera
Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń
Ludzie upamiętnieni nazwami funkcji matematycznych
Osoby upamiętnione nazwami paradoksów matematycznych
Ludzie upamiętnieni nazwami fraktali
Matematycy upamiętnieni nazwami nagród
Ludzie urodzeni w Petersburgu
Urodzeni w 1845
Ludzie związani z Halle (Saale)
Zmarli w 1918 |
1995 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia%20Polski | Historia Polski | Seria artykułów szczegółowych poświęconych historii Polski podzielona została na dwie części: hasła chronologiczne i monografie. Pierwsze podejmują kwestie historii politycznej Polski, w tym przede wszystkim polityki zewnętrznej i ważnych przemian wewnętrznych w kolejnych przedziałach czasowych. Monografie opisują natomiast poszczególne formy państwa polskiego od Polski pierwszych Piastów po III Rzeczpospolitą — jego społeczeństwo, władzę, ustrój, gospodarkę, wojskowość itd.
Historia Polski – obejmuje dzieje państwa i narodu polskiego od X do XXI wieku.
Dzieje Polski rozpoczynają się wraz z panowaniem pierwszego historycznego władcy Mieszka I, który w 966 roku przyjął chrzest. Jego syn Bolesław Chrobry w 1025 roku został koronowany na pierwszego króla Polski. Do 1138 roku Polska jako monarchia patrymonialna rządzona była przez władców z dynastii Piastów, którzy nie licząc wydzielanych juniorom dzielnic i przejściowych okresów podziału, zachowywali zwierzchność nad całym jej terytorium.
W efekcie tzw. ustawy sukcesyjnej księcia Bolesława Krzywoustego ziemie polskie uległy na 150 lat pogłębiającemu się rozbiciu dzielnicowemu. Próby ponownego zjednoczenia zaczęto podejmować pod koniec XIII w., a ostatecznie zostały one uwieńczone koronacją Władysława Łokietka w 1320 roku. Dynastia Piastów wygasła po śmierci jego syna, Kazimierza Wielkiego w 1370, który nie pozostawił legalnego następcy. Rządy w Polsce przejęli Andegawenowie (Ludwik Węgierski i Jadwiga), a następnie — poprzez ślub Jadwigi z wielkim księciem litewskim Jagiełłą — królowie z dynastii Jagiellonów.
W 1569 Korona Królestwa Polskiego weszła w stały związek z Wielkim Księstwem Litewskim. Na mocy unii zawartej w Lublinie powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów, którą od 1573 rządzili władcy powoływani drogą wolnej elekcji. Państwo to było jednym z największych terytorialnie organizmów politycznych Europy. Po pokoju z Rosją zawartym w Polanowie w 1634 osiągnęło powierzchnię 990 tys. km². W tym okresie w Rzeczypospolitej wykształcił się swoisty system polityczny, oparty na dominacji liczniejszej niż w innych krajach europejskich szlachty i systemie rządów parlamentarnych. Złoty wiek państwa przypadł na okres rządów ostatnich Jagiellonów. Ostatecznie zakończył się on wraz z wojnami połowy XVII wieku.
W kolejnym stuleciu pogrążona w anarchii Rzeczpospolita zaczęła popadać w silną zależność od Rosji, a następnie zniknęła z mapy Europy w rezultacie trzech rozbiorów dokonanych przez Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus oraz Cesarstwo Austrii w latach: 1772, 1793 i 1795. Samodzielne państwo polskie nie istniało aż do XX wieku, choć okresowo pojawiały się jego szczątkowe formy, takie jak Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie czy Wielkie Księstwo Poznańskie. Pełne odrodzenie Polski nastąpiło dopiero po I wojnie światowej, kiedy w sytuacji upadku mocarstw rozbiorowych powstała II Rzeczpospolita. Istniała ona do 1939, czyli do początku II wojny światowej. We wrześniu 1939 ziemie polskie zajęte zostały przez III Rzeszę i ZSRR. Dopiero od 1944 rozpoczęło się ich stopniowe przejmowanie przez oddziały sowieckie i utworzonego u ich boku Ludowego Wojska Polskiego.
Po zakończeniu wojny Polska znalazła się za tzw. żelazną kurtyną, a władzę w niej przejęli komuniści. W 1952 państwo przemianowano na Polską Rzeczpospolitą Ludową. Do 1989 panował w niej system partyjny, w którym przewodnią rolę pełniła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Oprócz niej występowały jeszcze ugrupowania satelickie — ZSL i SD. Upadła ona ostatecznie w efekcie procesu określanego mianem Jesieni Narodów. Wybory parlamentarne w 1989 zapoczątkowały procesy demokratyzacji i reform gospodarczych, które umożliwiły III Rzeczypospolitej wstąpienie do NATO (1999), a następnie do Unii Europejskiej (2004).
Prehistoria ziem polskich
Pierwsze ślady obecności człowieka z gatunku Homo Neanderthalensis na ziemiach polskich datowane są na 200 tys. lat p.n.e. Przejście z kultury paleolitycznej do neolitycznej nastąpiło na ziemiach polskich w między 8000 a 4500 r. p.n.e. Okres neolitu jest epoką, w której ostatecznie utrwaliła się przewaga hodowli i rolnictwa nad zbieractwem i łowiectwem. Lata 4500–2500 p.n.e. to pojawienie się z obszarów naddunajskich kultur ceramicznych — wstęgowej rytej i wstęgowej kłutej, drugi okres, trwający do 2000 r. p.n.e., to ceramiki malowane i pozbawione malowanej ornamentacji, ale przede wszystkim pojawiła się wówczas kultura pucharów lejkowatych. W trzecim okresie (do 1800 r. p.n.e.) pojawiało się na ziemiach polskich kilka kultur: kultura ceramiki wstęgowej, kultura amfor kulistych oraz kultura ceramiki sznurowej, z którą wiąże się początki hodowli konia.
Początek epoki brązu na terenach dzisiejszej Polski datuje się na lata 1800–700 p.n.e., a wiąże się ją z kulturą unietycką, obok której istniały prymitywniejsze kultury iwieńska i mierzanowicka. Około 1600 r. p.n.e. kultura unietycka przekształciła się w pasterską kulturę przedłużycką, na którą ok. 300 lat później nałożyła się wysoko rozwinięta kultura łużycka, z którą wiąże się umiejętność wytopu żelaza.
Historia Polski
Państwo pierwszych Piastów (do 1138)
Historia
Około IX w. na ziemiach polskich zaczęły się tworzyć silne organizmy polityczne. Do największego znaczenia doszły dwa — państwo Wiślan, wokół Krakowa i państwo Polan, wokół Gniezna i Poznania. Państwo Wiślan znalazło się przypuszczalnie w drugiej połowie wieku pod panowaniem wielkomorawskim, a potem, między 936 a 945 rokiem, czeskim. Z panowaniem wielkomorawskim wiązać można wspominany w źródłach chrzest księcia Wiślan.
Około 930–940 roku na północy władcy Polan poczęli prężnie przyłączać okoliczne ziemie, do ok. 960 roku panowali już nad całą Wielkopolską. Pierwszy historyczny władca z tej dynastii Mieszko I w 966 r. przyjął chrzest. Mieszko nigdy nie został królem, do końca życia był księciem. Pod koniec jego panowania państwo obejmowało Wielkopolskę, Mazowsze, część Pomorza z Gdańskiem, Śląsk i prawdopodobnie Małopolskę. Zarówno on, jak i jego następcy prowadzili walki z państwami Cesarstwa Niemieckiego oraz Czechami i Rusią Kijowską, a także z plemionami słowiańskimi osiadłymi między Odrą a Łabą.
Największy zasięg terytorialny państwo osiągnęło za czasów Bolesława I Chrobrego, był on synem pierwszego władcy Polski. Chrobry zajął Milsko, Łużyce, Morawy, Słowację (a przejściowo także Czechy) i przywrócił Polsce Grody Czerwieńskie.
Bolesławowi Chrobremu udało się w 1000 roku ustanowić w Polsce niezależną metropolię kościelną, ze stolicą w Gnieźnie, domniemany akt koronacyjny dokonany w tym roku przez Ottona III, potwierdzony został w 1025 roku sakrą papieską. W tym roku Chrobry został koronowany, wkrótce jednak zmarł. Upadek państwa pierwszych Piastów nastąpił w 1031 za panowania syna Bolesława Mieszka II, utracone zostały niemal wszystkie terytoria przyłączone przez Bolesława, a dynastia utraciła insygnia koronacyjne. Najazd księcia czeskiego Brzetysława z 1038 roku i powstanie ludowe dopełniły dzieła zniszczenia.
Panowanie Kazimierza Odnowiciela rozpoczęło okres odbudowy państwa, zwieńczony koronacją w 1076 jego syna Bolesława Śmiałego. Bolesław koronację zawdzięczał wspieraniu papieża Grzegorza VII w jego sporze z cesarzem. Konflikt z biskupem Stanisławem ze Szczepanowa, a prawdopodobnie z szerszą grupą możnowładców doprowadził do wygnania króla i sięgnięcia po władzę przez jego, uległego cesarstwu, brata Władysława Hermana. Po długiej rywalizacji między jego synami Zbigniewem i Bolesławem, rządy objął ten ostatni, po swej śmierci podzielił on państwo między synów, nadając najstarszemu tytuł seniora. Rok 1138 przyjmuje się za początek rozbicia dzielnicowego.
Gospodarka i społeczeństwo
Podstawą władzy książąt polskich była drużyna książęca — grupa wojów otaczająca księcia i będąca na jego utrzymaniu. Prawdopodobnie o jej sile stanowili wojownicy normańscy. Książę i jego otoczenie czerpało dochody z wypraw wojennych, skąd sprowadzono niewolników, oraz ze świadczeń ściąganych z ludności wiejskiej. Ośrodkami władzy były grody. Po podboju wnoszono nowe grodziska na miejscu starych. Najważniejszymi grodami, spośród ok. 60–80, były Gniezno, Poznań, Kraków, Kruszwica, Ostrów Lednicki, Płock, Wrocław, Opole, Głogów i Niemcza. Grody otoczone były podgrodziami, w których rozwijało się rzemiosło i handel. W rejonie grodów rozlokowane były osady zasiedlone ludnością służebną.
Książę był właścicielem całej ziemi w kraju, część praw mógł odstąpić w użytkowanie poszczególnym osobom czy instytucjom. Prawo książęce (ius ducale) oddawało w ręce władcy szereg przywilejów, od monopoli na korzystanie z lasów czy kopalin (regale) po szereg powinności i usług świadczonych przez grupy lub poszczególne osoby. Ludność podzielona była na szereg kategorii regulujących charakter i wysokość świadczeń na rzecz władcy. Nie jest jasne kiedy ukształtowało się prawo książęce, najprawdopodobniej nastąpiło to w końcu XII wieku, a więc niebezpieczne jest odnoszenie go do okresu przed śmiercią Krzywoustego, jakkolwiek pewne cechy na pewno istniały już wówczas.
Po kryzysie monarchii z lat 30. XI wieku rozpadł się system wojskowy oparty na drużynie, a zaczął kształtować się stan rycerski, już nie utrzymywany przez księcia, a nagradzany nadaniami. Z czasem ukształtowało się odrębne prawo rycerskie (ius militare) regulujące powinności i przywileje wojowników, jak w przypadku innych grup. Pod koniec okresu co potężniejsi możnowładcy również dorobili się własnej klienteli rycerskiej, którą, naśladując księcia, nagradzali nadaniami, swoich rycerzy mieli wojewodowie Sieciech i Skarbimir oraz arcybiskup. Jednak do obrony kraju nadal zobowiązana była cała ludność, a wszystkie grupy miały charakter otwarty.
W toku dziejów dużą władzę w państwie zdobył sobie wojewoda (palatinus), który pierwotnie zarządzał dworem władcy, z czasem stał się drugą osobą w państwie, a czasem potrafił podporządkować sobie księcia, jak to było w przypadku Sieciecha. Na czele prowincji stali naczelnicy (principes terrae), szacuje się, że było ich około sześciu, często zostawali nimi członkowie rodu książęcego. Urząd naczelników przestał istnieć w okresie rozbicia kraju na dzielnice. Okręgiem grodowym zarządzał żupan (comes), sprawowali władzę sądową, wojskową i skarbową. Tereny przygraniczne otrzymywały status marchii, znane są marchie głogowska i gdańska.
Kultura i życie religijne
Początki kultury pisma w Polsce wiąże się z przyjęciem chrześcijaństwa. Pierwszym zabytkiem tego typu jest dokument Dagome iudex, którym Mieszko I oddawał swe państwo w opiekę Stolicy Piotrowej. Z obecnością Brunona z Kwerfurtu związane są pierwsze dzieła literackie: Drugi żywot i Pasja św. Wojciecha oraz Żywot Pięciu Braci Męczenników. W tym samym czasie powstają także pierwsze roczniki spisywane na ziemiach polskich i dotyczące Polski, najbogatszy z nich to Rocznik kapitulny krakowski dawny.
Bezpośrednio po chrzcie Mieszka I powstało w Poznaniu biskupstwo misyjne, na czele którego stanął Jordan. Wraz z utworzeniem w 1000 roku metropolii gnieźnieńskiej powstały stałe sufraganie w Kołobrzegu, Wrocławiu i Krakowie. Poznań został podporządkowany Gnieznu dopiero ok. 1012, problemem było także objęcie jurysdykcją Śląska i Małopolski, które były podporządkowane biskupstwom czeskim, a Kraków mógł mieć nawet własne biskupstwo. Polska stała się także ośrodkiem działalności misyjnej. Najważniejszymi misjonarzami byli św. Wojciech i Bruno z Kwerfurtu. Razem z nimi przybywali do Polski benedyktyni, którzy zakładali pierwsze eremy i prowadzili działalność chrystianizacyjną.
W latach 1031–1032 wybuchła w Polsce tzw. reakcja pogańska, która z późniejszym najazdem czeskim niemalże doszczętnie zniszczyła organizację kościelną w Polsce. Niezwykle dotkliwa była utrata relikwii św. Wojciecha. Po ustabilizowaniu się władzy Kazimierza I, w 1046 powołano biskupstwo w Krakowie, które przez dłuższy czas pozostawało stolicą polskiej prowincji kościelnej. W Tyńcu osadzono zaś benedyktynów. Bolesławowi udało się dokończyć dzieło ojca w roku 1075/76, gdy powołał on biskupstwa w Poznaniu, Płocku oraz Gnieźnie, które na powrót stało się stolicą polskiej metropolii, przyłączono też, odnowione jeszcze przez Kazimierza, ale podporządkowane Magdeburgowi, biskupstwo we Wrocławiu. Za czasów Bolesława Krzywoustego powołano biskupstwa we Włocławku i Kruszwicy na Kujawach oraz dokonano chrystianizacji Pomorza, czego efektem było powołanie biskupstwa w Wolinie w 1140 roku. W latach 1130–1136 trwał konflikt z arcybiskupem Magdeburga Norbertem, który rościł sobie prawo do zwierzchności nad polskim Kościołem, jednak ostatecznie jego starania nie powiodły się.
Polska w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1320)
W 1138 r. Bolesław Krzywousty podzielił kraj między swoich synów: najstarszy Władysław otrzymał Śląsk, ziemię lubuską i dzielnicę senioralną, a także tytuł seniora. Pozostali bracia otrzymali: Bolesław — Mazowsze i Kujawy, Mieszko — Wielkopolskę, Henryk — ziemię sandomierską, a Kazimierz, który urodził się po śmierci ojca — ziemię łęczycką.
Władzę zwierzchnią miał pełnić senior, który był odpowiedzialny za politykę zagraniczną i sądził braci. Bolesław chciał w ten sposób uniknąć walki między synami po jego śmierci, jednak nie osiągnął swego celu. Już w 1146 r. bracia wygnali Władysława. Po nim władzę objął Bolesław Kędzierzawy, a po jego śmierci Mieszko Stary. Został on wkrótce wygnany, a władzę przejął Kazimierz Sprawiedliwy. Ostatecznie zasada senioratu upadła w 1180 r. na zjeździe w Łęczycy, gdzie Kazimierz zagwarantował dziedziczenie ziemi krakowskiej swoim synom.
W państwie powstało wiele rywalizujących ze sobą księstw. Próbę zjednoczenia podjęli Henryk Brodaty i Henryk Pobożny, książęta śląscy. Zajęli oni Wielkopolskę, ziemię krakowską i ziemię lubuską. Jednak najazd tatarski w 1241 roku i klęska pod Legnicą, gdzie zginął Henryk Pobożny, spowodowały rozpad tamtejszej monarchii.
W XIII w. nasiliły się tendencje zjednoczeniowe. Podzielone państwo traciło na arenie międzynarodowej — część ziem zajęli Brandenburczycy i Krzyżacy, ponawiały się najazdy tatarskie. W 1295 roku na króla Polski koronował się książę wielkopolski Przemysł II, krótko potem został jednak zamordowany. Koroną polską zainteresowani byli też czescy władcy z dynastii Przemyślidów. W 1300 roku król czeski Wacław II koronował się na króla Polski, zmuszając księcia Władysława Łokietka do ucieczki z kraju. Łokietek wrócił w 1304 roku, rok później zmarł Wacław II. Po nim koronę czeską i polską objął jego syn Wacław III, został jednak zamordowany w 1306 roku. Po jego śmierci Czesi opuścili Polskę i rządy w Krakowie objął Władysław Łokietek. Rządził też na Pomorzu Gdańskim, które zostało napadnięte w 1308 roku przez Brandenburczyków. Łokietek poprosił o pomoc Krzyżaków, jednak po wygnaniu najeźdźców Krzyżacy włączyli Pomorze do swojego państwa. W 1311 roku Łokietek musiał stłumić bunt wójta Alberta, a w 1314 zajął Wielkopolskę. Po opanowaniu dwóch najważniejszych dzielnic został koronowany w 1320 roku w Krakowie.
Państwo Łokietka obejmowało tylko część ziem polskich. Poza granicami znajdowały się księstwa śląskie, stopniowo uzależniane od królestwa czeskiego, nie udało się przyłączyć utraconego w XII wieku Pomorza Zachodniego, niezależne pozostały księstwa mazowieckie, od czasów Leszka Białego zainteresowane terenami ruskimi.
Zjednoczone Królestwo Polskie 1320–1386
20 stycznia 1320 w Krakowie został koronowany Władysław Łokietek. Tę datę uznaje się za moment odtworzenia zjednoczonego Królestwa Polskiego. W tym okresie Polska prowadziła wpierw wojnę z zakonem krzyżackim, a następnie przede wszystkim dyplomatyczne spory z Krzyżakami i Luksemburgami. W efekcie działań króla Kazimierza Wielkiego i jego doradców w 1335 Luksemburgowie zrzekli się, w zamian za 20 000 kop groszy praskich, praw do tytułu króla Polski. Tym samym rządzący w Krakowie Piast został przez społeczność międzynarodową uznany za króla Polski. Działania prowadzone przez niego w kolejnych latach pozwoliły na zakończenie sporu z Krzyżakami (układ w Kaliszu z 1343), a następnie podjęcie ekspansji na Ruś Halicko-Włodzimierską. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 tron polski przejął Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów. Okres jego rządów to zarazem początek supremacji szlachty w życiu politycznym kraju, obdarzonej w 1374 w Koszycach pierwszym przywilejem generalnym. Kiedy również Ludwik zmarł w 1382, w Polsce nastąpił okres najdłuższego w jej historii bezkrólewia. Ostatecznie królem Polski 16 października 1384 została córka Ludwika, Jadwiga Andegaweńska. W 1386 weszła ona w związek małżeński z księciem litewskim Jagiełłą, który 4 marca 1386 został koronowany na władcę Polski.
Polska pod rządami Jagiellonów (1386–1572)
1386–1492
Rzeczpospolita Obojga Narodów (1569–1795)
Państwo złożone z Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Łotwy, a częściowo także Ukrainy, Estonii, Słowacji, Rosji i Mołdawii. W 1618 osiągnęło największy zasięg terytorialny wynoszący 990 tys. km². Było wtedy większe od Rosji i dwukrotnie większe od Francji. Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772 r. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.
Rzeczpospolita posiadała wysoką pozycję na arenie międzynarodowej do połowy XVII wieku. Wojny z sąsiadami, powstania kozackie i załamanie się popytu na eksportowane w dużej ilości zboże doprowadziły do kryzysu gospodarczego państwa. Po nim nastąpił także kryzys polityczny, prowadzący w efekcie do anarchii i rozkładu instytucji władzy. W XVIII wieku Rzeczpospolita wpadła w orbitę wpływów rosyjskich, a następnie została zlikwidowana na skutek trzech rozbiorów w 1772, 1793 i 1795 roku.
Lata 1572–1697
7 lipca 1572 zmarł, bezpotomnie, ostatni przedstawiciel dynastii Jagiellonów w linii męskiej — Zygmunt August. W tej sytuacji Rzeczpospolita stanęła w obliczu pierwszej naprawdę wolnej elekcji (wprawdzie konstytucje z lat 1530 i 1538 gwarantowały wolny wybór, ale nie było w nich sprecyzowane, jak miałyby przebiegać). Wraz z problemami legislacyjnymi (konflikt na linii Uchański — Firlej), doszły konflikty szlachty dysydenckiej z katolicką. Na sejmie konwokacyjnym ustalono, za sprawą biskupa kujawskiego Stanisława Karnkowskiego, iż interrexem zostanie Jakub Uchański, prymas Polski oraz arcybiskup gnieźnieński. Na tym samym sejmie uchwalono również akt konfederacji warszawskiej. Był to dokument zapewniający równouprawnienie szlachty protestanckiej ze szlachtą katolicką. Gwarantował on pełną tolerancję religijną w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Sejm elekcyjny (5 IV — 20 V 1573) odbył się we wsi Kamień pod Warszawą (teren dzisiejszego Kamionka). Kandydatami byli: francuski książę Henryk d’ Anjou, arcyksiążę Ernest Habsburg, król szwedzki Jan Waza oraz car Rosji Iwan IV Groźny. Szlachta polska dokonała viritim wyboru Henryka Walezego, który tym samym został pierwszym polskim królem elekcyjnym.
Lata 1697–1795
Po śmierci Jana III dokonano podwójnej elekcji, wybrany został elektor saski Fryderyk August i książę francuski Franciszek di Conti. Choć Kondeusz zdobył więcej głosów, August, który cieszył się poparciem ościennych mocarstw, szybciej przybył do Polski, czym przechylił sprawę na swoją korzyść. Po jego koronacji 15 września 1697 roku Polskę i Saksonię połączyła unia personalna. August II, który w początkowych latach rządów zewsząd szukał poparcia i dążył do złączenia Saksonii i Polski, uznał niemal natychmiast koronację elektora Fryderyka I na króla pruskiego, sama zaś Rzeczpospolita zrobiła to dopiero w 1764 roku. August miał plany wzmocnienia władzy w Polsce poprzez opanowanie ziem utraconych przez Rzeczpospolitą. Zawarł w tym celu prywatny sojusz z carem Piotrem I, czym zaangażował się jako elektor w III wojnę północną (1700–1721). Rzeczpospolita stała się głównym teatrem działań, choć sama, do 1704 roku, nie brała udziału w wojnie. W 1704 roku August utracił tron polski, który objął wybrany pod naciskiem Szwedów Stanisław Leszczyński, a w 1706 roku pod naciskiem Szwedów abdykował. Utracił też Saksonię, którą zajęły wojska szwedzkie. Klęska Szwedów pod Połtawą 8 sierpnia 1708 roku odwróciła kartę, a August powrócił na tron w rok później. Jednak w 1715 roku konfederacja tarnogrodzka wypędziła Augusta, którego ponownie uratowało wkroczenie wojsk rosyjskich. Pod okiem armii carskiej sytuację rozładowały uchwały konfederacji warszawskiej i sejmu niemego z 1717 roku — dążenia absolutystyczne króla uległy załamaniu, liczebność wojska ograniczono do 24 tys. porcji żołnierskich, przepadła także szansa na unię realną polsko-saską. Istotne było także bezpośrednie włączenie się cara w sprawy polskie i zagwarantowanie wolności szlacheckich.
Wyrośnięcie Rosji na pozycję nowego potentata w Europie, zaniepokoiło inne mocarstwa, które na czele z Wielką Brytanią starały się zablokować rosyjskie postępy w Rzeczypospolitej. Zaproponowały one Augustowi podpisanie traktatu gwarantującego nienaruszalność Polski, jednak wycofanie się armii rosyjskiej w 1719 roku przekreśliło te plany. Pokój ze Szwecją w Nystadt z 1721 roku nie przyniósł żadnych zysków Rzeczypospolitej. Tumult toruński z 1724 roku poważnie nadwerężył wizerunek Polski, skazanie na śmierć 11 protestanckich mieszczan odbiło się szerokim echem w Europie, Polska była przedstawiana jako kraj nietolerancyjny i barbarzyński. Próby wykorzystania wydarzeń toruńskich przez Fryderyka II pruskiego jako pretekstu do zagarnięcia Prus Królewskich zatrzymała jedynie śmierć Piotra Wielkiego. Zaowocowało to jednak rozpoczęciem zawierania traktatów między państwami ościennymi chroniącymi prawa dysydentów w Rzeczypospolitej.
Ostatnie lata panowania Augusta II wypełniły starania zagwarantowania tronu polskiego swemu synowi Fryderykowi Augustowi, determinowały one zarówno zewnętrzną i wewnętrzną politykę króla, polegającą zasadniczo na szukaniu jak najszerszego poparcia, za cenę każdego ustępstwa. Jednak Prusy, Austria i Rosja dążyły do zablokowania zarówno elekcji Wettina, jak i Leszczyńskiego (Traktat Loewenwolda z 1732 roku), wysuwając kandydaturę infanta portugalskiego Emanuela. Po śmierci Augusta szlachta wybrała Leszczyńskiego, a Austria z Rosją wysunęły kandydaturę młodego Wettina za cenę złota i zrzeczenia się Inflant i Kurlandii na rzecz Rosji. Wkrótce wybuchła wojna o sukcesję polską, gdyż Francja poparła Leszczyńskiego, jednak nie zrobiła nic, by realnie wzmóc jego kandydaturę. Leszczyński po upadku Gdańska i wspierającej go konfederacji dzikowskiej musiał udać się ponownie na emigrację.
W pierwszych latach panowania Augusta II na Litwie wybuchła wojna domowa pomiędzy Sapiehami a innymi rodami litewskimi, punktem rozstrzygającym była bitwa pod Olkienikami z 1700 roku, w której Sapiehowie ponieśli klęskę. Niepokoje na Litwie trwały jednak nadal, a sam kraj przejawiał tendencje separatystyczne, w roku 1698 i 1726 doszło do sejmów koekwacyjnych, które zrównały prawodawstwo litewskie i polskie. Na Ukrainie wybuchały bunty w latach 1702–1703.
Okres zaborów (1795–1918)
1795–1831
Rozdział historii Polski obejmujący okres od III rozbioru Polski do upadku powstania listopadowego. Po upadku państwa polskiego (1795) państwo polskie zostało podzielone przez 3 państwa: Austrię, Królestwo Prus i Rosję. Podział państwa spowodował falę emigracji, której głównym kierunkiem były tereny dzisiejszych Włoch, a także Saksonia i Francja. W styczniu 1797 powstały tam oddziały wojska polskiego zwane Legionami Polskimi we Włoszech. Dowódcą był generał Jan Henryk Dąbrowski. Legiony brały udział w bitwach o Rzym, a w lipcu 1797 doczekały się własnej pieśni zwanej Pieśnią Legionów Polskich we Włoszech, której 4 zwrotki stały się w 1926 polskim hymnem państwowym. Po pokonaniu 3 zaborców przez wojska francuskie i wyzwoleniu części ziem polskich utworzono w 1807 Księstwo Warszawskie. W 1809 zostało ono rozszerzone o część ziem zaboru austriackiego. Około 100 tys. armia polska wzięła udział we francuskiej inwazji na Rosję (1811–1812). Po klęsce Napoleona i zesłaniu go na Wyspę Świętej Heleny Księstwo Warszawskie zostało oddane pod administrację rosyjską. Po kongresie wiedeńskim (1815) jego nazwa została zmieniona na Królestwo Polskie, z carem rosyjskim jako królem Polski. 29 listopada 1830 wybuchło w Królestwie Polskim powstanie listopadowe, które 25 stycznia 1831, po detronizacji cara Mikołaja I, przekształciło się w wojnę polsko-rosyjską. Wojna ta zakończyła się zwycięstwem Rosji. Królestwo Polskie straciło większość atrybutów niezależności i de facto stało się częścią Imperium Rosyjskiego.
1831–1914
Rozdział historii Polski obejmujący okres od upadku powstania listopadowego aż po wybuch I wojny światowej. W ciągu tych 83 lat w dziejach Polski doszło do wielu wydarzeń o ogromnym znaczeniu, w pierwszej mierze zaś do wydarzeń roku 1846, Wiosny Ludów, powstania styczniowego i rewolucji roku 1905. Wszystkie one, wraz z rozwojem polskiej myśli politycznej i tworzeniem się kierunków, ugrupowań i wreszcie partii politycznych oraz organizacji i związków zbrojnych lub organizacji paramilitarnych, a także działań na rzecz budowy nowoczesnego społeczeństwa w sensie społecznym i gospodarczym, stanowiły o historii tego okresu. W sensie historycznym należy tu wyodrębnić Wielką Emigrację, która w latach 1831–1863 tworzyła i decydowała o kierunkach polskich ruchów narodowo-niepodległościowych, pracę organiczną, która legła u podstaw gospodarczego rozwoju Polski pod zaborami, ruchy niepodległościowe (partyzantka Zaliwskiego, powstanie krakowskie, Wiosna Ludów, powstanie styczniowe), aż po ostatnie działania organizacji lewicowych, narodowych, ludowych w początkach XX wieku.
1914–1918
Historia Polski w latach 1914–1918 obejmuje krótki, bo zaledwie pięcioletni fragment dziejów, ale wydarzenia tego pięciolecia zaważyły w sposób decydujący na sytuacji Polski na arenie tak międzynarodowej, jak i wewnętrznej. W 1914 roku wybuchła I wojna światowa z udziałem mocarstw rozbiorowych: Austro-Węgier, Niemiec i Rosji. Doprowadziła ona do rozbudzenia wśród Polaków poczucia tożsamości narodowej, a jej przebieg i rezultaty (przede wszystkim upadek wszystkich trzech mocarstw zaborczych) umożliwiły odtworzenie niepodległego państwa polskiego.
Okres ten zawiera się pomiędzy dwiema datami — 3 sierpnia 1914 (przemówienie Piłsudskiego do żołnierzy w krakowskiej dzielnicy Oleandry) i 11 listopada 1918 (przekazanie Piłsudskiemu władzy przez Radę Regencyjną). Na przestrzeni tego czasu — wraz z przesuwaniem się frontów i zmiennymi losami poszczególnych mocarstw zaborczych, kształtowały się zarówno koncepcje polskie (dotyczące sposobów i dróg do odzyskania niepodległości), jak i koncepcje zaborców oraz Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, prowadzące do rozwiązania sprawy polskiej. W rezultacie trudnego wcześniej do przewidzenia przebiegu wojny wszystkie zainteresowane strony musiały prześcigać się w deklaracjach, a wkrótce także i w czynach, które legły u podstaw tworzenia polskiego wojska (Austro-Węgry, okupacja niemiecka, Rosja, Francja) i zalążków organizmu państwowego (okupacja niemiecka, Francja). Wszystko to razem sprawiło, że gdy 11 listopada 1918 roku I wojna światowa została zakończona, Polska powstała jako państwo uznane na arenie międzynarodowej, dysponujące przygotowaną kadrą polityczną i administracyjną oraz zawiązkami wojska, organów władzy wykonawczej i sądowniczej.
II Rzeczpospolita (1918–1939)
II Rzeczpospolita to popularna nazwa państwa polskiego w latach 1918–1939. Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą złoty polski. II Rzeczpospolita była suwerenną republiką demokratyczną z wielopartyjnym ustrojem parlamentarno-gabinetowym. Ustrój ten uległ poważnej modyfikacji na skutek przewrotu majowego, który miał miejsce 12–15 maja 1926 r., kiedy to został przekształcony w system prezydencko-autorytarny. Za jej formalny początek przyjmuje się 11 listopada 1918 r., kiedy to władzę wojskową w Warszawie objął Józef Piłsudski. Za jej koniec można uznać przekazanie władzy przez prezydenta Ignacego Mościckiego Polskiemu Rządowi na Uchodźstwie, które miało miejsce 25 września 1939 r. lub też przekroczenie granicy kraju przez Rząd Rzeczypospolitej 17 września 1939 r.
Historia Polski lat 1918–1939 obejmuje okres od odzyskania przez Polskę niepodległości do momentu ataku III Rzeszy 1 września 1939. Po zakończeniu I wojny światowej państwo polskie uzyskało niepodległość na skutek opuszczenia terenów Polski przez Niemcy i Rosję. Na opuszczonych terenach powstawały ośrodki władzy lokalnej, które po uzyskaniu niepodległości przekazały władzę rządowi centralnemu. 11 listopada Polacy przejęli kontrolę nad Warszawą, a 3 dni później państwo polskie zostało uznane przez państwa zachodnie. Oficjalnie nowo powstałe państwo polskie przyjęło nazwę II Rzeczpospolita. Po odzyskaniu niepodległości zaczęto się zastanawiać nad koncepcją granic. Pierwszą z nich była koncepcja oparta na kryterium etnicznym. Zwolennikiem tej teorii był Roman Dmowski. Drugą koncepcją było stworzenie granicy na wschodzie najdalej jak tylko się da, by osłabić Rosję. W marcu 1919 roku uchwalono Konstytucję i przeprowadzono pierwsze wybory parlamentarne. Pierwszym premierem w historii Polski został Jędrzej Moraczewski.
W 1922 roku na skutek szalejącej inflacji Władysław Grabski przeprowadził reformę skarbowo-walutową, zastępując markę złotówką. W tym samym roku powołany został rząd Wincentego Witosa (tzw. rząd chjeno-piasta), który doprowadził do kryzysu polityczno-gospodarczego. W 1926 roku, mimo katastrofalnej sytuacji — koalicja chjeno-piasta na czele z Wincentym Witosem ponownie objęła rządy w kraju. Wówczas wybudowano również port w Gdyni mający zapewnić Polsce dostęp do morza. Autorem tego pomysłu był Eugeniusz Kwiatkowski. Mimo wszystko Józef Piłsudski, by nie dopuścić ponownie do kryzysu, przeprowadził pucz wojskowy (tzw. zamach majowy). Na skutek trzydniowych walk zginęło 200 osób, a sam prezydent i rząd podali się do dymisji. Po zamachu majowym rządy w Polsce przejęła sanacja. Utworzyła ona obóz polityczny znany jako Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). W 1930 posunął się do aresztowań członków opozycji, których po pokazowych procesach umieszczono w więzieniach w Brześciu i Berezie Kartuskiej. Dzięki temu BBWR zdobył 249 miejsc w sejmie i 77 w senacie. Mając absolutną większość BBWR przeforsował projekt zmian w ordynacji wyborczej i zmniejszenia liczby posłów i senatorów. W kwietniu 1935 roku BBWR przyjął w sejmie przez aklamację konstytucję zwiększającą uprawnienia prezydenta. Po klęsce w sfałszowanych i zbojkotowanych przez opozycję wyborach parlamentarnych 1935 BBWR został rozwiązany, a jego członkowie założyli Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN). W 1938 roku po raz ostatni odbyły się wybory parlamentarne w Polsce, w których jedyną partią, która dostała się do sejmu oprócz mniejszości narodowych, był OZN. W 1939 roku po agresji III Rzeszy na Polskę nastąpił kres istnienia II Rzeczypospolitej.
II wojna światowa (1939–1945)
Kampania wrześniowa
23 sierpnia w Moskwie został podpisany układ o nieagresji między Niemcami i ZSRR (tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow). Zawierał on tajny protokół dodatkowy, który przewidywał podział Europy Wschodniej, w tym terytorium Polski, na niemiecką i sowiecką strefę wpływów. Na mocy postanowień paktu, 1 września 1939 rozpoczęła się agresja niemiecka na Polskę. 17 września 1939 nastąpiła agresja sowiecka.
Atak Niemiec i ZSRR z dwóch stron, oraz brak realnej pomocy militarnej państw zachodnich (zobowiązanych do tego układami o pomocy wzajemnej), spowodował, iż Polska po 35 dniach walk przegrała kampanię wrześniową. Władze państwowe przeszły do Rumunii (gdzie zostały internowane), planując przedostanie się do Francji i utworzenie tam ośrodka władzy na emigracji.
Rząd na uchodźstwie
Po rezygnacji prezydenta RP Ignacego Mościckiego odbudową najważniejszych struktur państwa polskiego we Francji (przy akceptacji i poparciu tego państwa) zajęli się politycy będący w większości przed 1939 w opozycji do rządzącego obozu sanacyjnego. Nowy rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, został utworzony przez członków partii politycznych Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Pracy. 29 września prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej został Władysław Raczkiewicz, który 30 września powołał gen. Władysława Sikorskiego na stanowisko premiera (a także 7 listopada 1939 powierzył mu funkcję Naczelnego Wodza). 9 grudnia powołano również Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej, działającą w charakterze parlamentu na emigracji.
Okupacja i represje
Podział terytorium Polski pomiędzy III Rzeszę i ZSRR, dokonał się na mocy podpisanego 28 września 1939, niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni. W dokumencie tym oba państwa ogłosiły koniec państwa polskiego, łamiąc zasady prawa międzynarodowego i przedwojenne układy z II Rzecząpospolitą. Podział terytorium Polski dokonał się na linii rozgraniczającej strefy wpływu obu okupantów, poprowadzonej wzdłuż linii rzek San-Bug-Narew-Pisa. W dodatkowym protokole Gestapo i NKWD oraz inne służby bezpieczeństwa, zobowiązały się do współpracy w zakresie zwalczania polskiego ruchu oporu i organizacji niepodległościowych.
Tereny pod okupacją niemiecką, podzielono na dwie części: ziemie północne i zachodnie włączono do III Rzeszy, z reszty utworzono Generalne Gubernatorstwo. Ziemie polskie zajęte przez ZSRR zostały wcielone do państwa sowieckiego — Wileńszczyzna została natomiast przekazana Litwie, a następnie włączona do ZSRR w sierpniu 1940.
Ludność zamieszkująca tereny zajęte przez sowietów stała się obiektem masowych deportacji na wschód, przede wszystkim w pierwszej połowie 1940 roku i w połowie 1941. Represje dotyczyły wojskowych i policjantów, inteligentów, urzędników administracji, ziemian, komunistów, duchownych itp. Deportowano ok. 1,5 mln osób. Symbolem stalinowskiego terroru stał się los ok. 15 tys. polskich oficerów zamordowanych w Katyniu i innych miejscach.
Tereny okupowane przez Niemców objęte były stanem wojennym i wyłączone spod prawa. Ludność z Generalnego Gubernatorstwa masowo wysyłano do Niemiec jako tanią siłę roboczą, zaś z terenów włączonych do Rzeszy wysiedlano ludność do Generalnego Gubernatorstwa (operacja Tannenberg). W latach 1939–1941 wysiedlono z ziem włączonych ok. 700–800 tys. osób, a do Rzeszy wysłano ok. 740 tys. osób. Rozstrzelanie 26 grudnia 1939 w Wawrze 106 zakładników stało się końcem złudzeń o charakterze okupacji niemieckiej. Niemcy dążyli do likwidacji polskiej inteligencji, co rozpoczęli zaraz po zakończeniu działań wojennych (Intelligenzaktion, Akcja AB), drugą kategorią ofiar byli pacjenci zakładów psychiatrycznych i inwalidzi. Ludność żydowska została niemal natychmiast symbolicznie odseparowana, a od 1940 roku osadzana w gettach. Proces masowych mordów Żydów rozpoczął się w 1942 roku, a największymi obozami zagłady były KL Auschwitz i KL Treblinka, położone na ziemiach polskich. W 1943 roku rozpoczęto likwidacje gett, 18 stycznia w warszawskim getcie wybuchło, krwawo stłumione, straceńcze powstanie. Wzrastał rozmiar terroru niemieckiego — w miastach odbywały się łapanki i rozstrzeliwania, a wsie były pacyfikowane (przede wszystkim okręg zamojski). Masowo ginęli żołnierze przetrzymywani w obozach jenieckich na ziemiach polskich. Ogółem ok. 6 mln obywateli Polski zginęło w czasie drugiej wojny światowej, z czego 2,9 mln stanowili Żydzi, a 644 tys. ofiary działań wojennych. Na ziemiach polskich zginęło ponad 11 mln ludzi, w tym 5 mln Żydów, spośród 18 mln ofiar nazizmu
Ruch oporu
Pod koniec kampanii wrześniowej (1 września-5 października 1939), zaczęły powstawać pierwsze organizacje konspiracyjne, prowadzące dalszą walkę z okupantami. Z regularnych formacji Wojska Polskiego powstał Oddział Wydzielony Wojska Polskiego (tzw. hubalczycy), dowodzony przez płk. H. Dobrzańskiego ps. „Hubal”. 27 września 1939 w Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski, w grudniu 1939 przekształcona w Związek Walki Zbrojnej — były to pierwsze formacje zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego.
Polska Ludowa (1944–1989)
4 stycznia 1944 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej przekroczyły granicę ZSRR z Polską w rejonie Rokitna. W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 ofensywy białoruskiej (operacja Bagration) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów II Rzeczypospolitej i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw. linii Curzona, uznanej przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w tajnym porozumieniu na konferencji w Teheranie za powojenną granicę polsko-sowiecką. ZSRR nie utrzymywał stosunków dyplomatycznych z Rządem RP na uchodźstwie, uznawanym powszechnie za prawnego reprezentanta Polski. Stosunki sowiecko-polskie, zerwane przez ZSRR z chwilą agresji na Polskę 17 września 1939, wznowione układem Sikorski-Majski po ataku Niemiec na ZSRR zostały następnie ponownie jednostronnie zerwane przez ZSRR 27 kwietnia 1943 wobec ujawnienia zbrodni katyńskiej i zwrócenia się przez Rząd RP na uchodźstwie do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie. Próby mediacji brytyjskiej dla przywrócenia sowiecko-polskich stosunków dyplomatycznych podejmowane w pierwszej połowie 1944 zakończyły się fiaskiem wobec stanowiska Moskwy, która jako warunek wstępny ich wznowienia stawiała ultymatywne żądania natychmiastowego ustalenia granicy polsko-sowieckiej na tzw. linii Curzona i zmian personalnych w składzie Rządu RP i dowództwa Polskich Sił Zbrojnych.
W konsekwencji Józef Stalin zadecydował o powołaniu tymczasowego organu władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze wyzwalanym spod okupacji niemieckiej – pomiędzy przesuwającą się linią frontu sowiecko-niemieckiego a linią Curzona – Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN). PKWN został powołany w Moskwie (zob. rząd marionetkowy) i funkcjonował pod polityczną kontrolą Józefa Stalina. Zdominowany był przez komunistów polskich i realizował politykę ZSRR w Polsce. Na powstanie PKWN mieli dominujący wpływ komuniści z Centralnego Biura Komunistów Polski, jednak ostateczną decyzję o jego powstaniu podjął Józef Stalin. Decyzję o jego utworzeniu podjęto w Moskwie między 18 a 20 lipca 1944, a samą nazwę (kopię nazwy działającego od 1943 pod przewodnictwem de Gaulle’a Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego) osobiście zaakceptował Józef Stalin, decydując również o składzie osobowym komitetu. 22 lipca 1944 roku Radio Moskwa poinformowało, że PKWN powstał w Chełmie (pierwszym mieście polskim na zachód od linii Curzona) zajętym przez Armię Czerwoną w ofensywie białoruskiej (od czerwca 1944). W rzeczywistości pierwsi członkowie PKWN dotarli bezpośrednio z Moskwy do Lublina dopiero 27 lipca 1944.
31 grudnia 1944 przekształcono PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Wielka Trójka ustaliła, że nowy rząd Polski powstanie przez uzupełnienie składu Rządu Tymczasowego (na jego bazie), poprzez wprowadzenie do niego indywidualnych „Polaków z kraju i zagranicy” – całkowicie przemilczano istnienie Rządu RP na emigracji jako podmiotu prawa międzynarodowego. 28 czerwca 1945 po konferencji w Moskwie z udziałem Stanisława Mikołajczyka RTRP przekształcił się w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN poprzez wprowadzenie do niego pięciu ministrów związanych z Mikołajczykiem, którzy objęli drugorzędne resorty z wicepremierem i ministrem rolnictwa Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Równolegle do konferencji w Moskwie toczył się pokazowy proces szesnastu aresztowanych pod pretekstem rokowań dla wykonania postanowień jałtańskich przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.
6 lipca 1945 dotychczasowi sojusznicy Rzeczypospolitej, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone wycofali uznanie dyplomatyczne Rządu RP na uchodźstwie, uznając powołanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka za wykonanie postanowień konferencji jałtańskiej w kwestii powołania rządu polskiego uznawanego przez wszystkie państwa tzw. Wielkiej Trójki (Wielką Brytanię, USA i ZSRR).
Wyniki wyborów w styczniu 1947 roku w Polsce, które zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej miały stanowić legitymizację władzy w Polsce (do „demokratycznych wyborów” rządzić miał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej powołany w trakcie konferencji moskiewskiej w czerwcu 1945 roku pod nadzorem trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Wielkiej Brytanii, USA i ZSRR) zostały sfałszowane przez aparat policyjny (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego) podporządkowany PPR, przy bezpośrednim udziale funkcjonariuszy NKWD. Ogłoszony w ten sposób „zwycięski” wynik wyborczy tzw. Bloku Demokratycznego (złożonego z PPR, koncesjonowanego PPS i satelickich wobec PPR ugrupowań) wobec opozycyjnego PSL był formalną legitymizacją władzy PPR i jej spadkobierców w Polsce w świetle prawa międzynarodowego. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów porozumienia jałtańskiego. Były premier RP, wicepremier TRJN i prezes PSL Stanisław Mikołajczyk został, wobec groźby aresztowania, zmuszony do ucieczki za granicę.
Polska stała się w konsekwencji państwem zależnym od ZSRR, o ustroju niedemokratycznym, który z czasem przybrał postać tzw. realnego socjalizmu. Oficjalnie było to państwo socjalistyczne, a według konstytucji, państwo demokracji ludowej; przez przeciwników jednak ustrój ten określany był jako komunizm, w Polsce jednak nie skolektywizowano w pełni rolnictwa, większość ziemi pozostała w rękach prywatnych i zawsze istniały elementy wolności gospodarczej. Rozwój gospodarczy utrudniały charakterystyczne cechy systemu gospodarczo-politycznego PRL – niesprawny mechanizm sporządzania i realizacji planów, związany z ograniczeniami rozwoju indywidualnej inicjatywy gospodarczej (spowodowanymi barierami doktrynalnymi), marnotrawny sposób zarządzania, nieracjonalny dobór proporcji i kierunków inwestowania w gospodarce (wynikający z narzuconych priorytetów polityczno-propagandowych, np. nadmierne rozwijanie przemysłu zbrojeniowego kosztem innych gałęzi gospodarki), niewystarczające kwalifikacje kadr kierowniczych i dowolność w stosowaniu doraźnych bodźców gospodarczych. Czynniki te spowodowały, iż polska gospodarka, która pod względem wypracowanego PKB do 1960 znajdowała się na poziomie porównywalnym do Hiszpanii czy Grecji, stopniowo traciła dynamikę rozwojową i pogłębiała zacofanie gospodarcze (w 1982 PKB Hiszpanii było o ok. % wyższe niż w PRL).
W okresie 1989–1991 jako efekt działań politycznych, państwo to uległo przekształceniu w demokratyczną Rzeczpospolitą Polską, określaną jako III Rzeczpospolita. Kluczowy udział w tym procesie miało powstanie ruchu „Solidarności” oraz wspieranie jego działalności przez papieża Jana Pawła II.
III Rzeczpospolita (od 1989)
W 1989 roku w Polsce obalono ustrój komunistyczny. W tym samym roku zostały przeprowadzone częściowo wolne wybory parlamentarne (częściowo, ponieważ rządząca w tym czasie komunistyczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza miała zapewnione 65% miejsc w sejmie). Współczesne państwo polskie określane jest mianem III Rzeczypospolitej. Jest państwem demokratycznym o gospodarce wolnorynkowej. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami, Słowacją (na południu), Ukrainą, Białorusią, Litwą (na wschodzie) i Rosją (obwodem królewieckim, na północy), a poprzez granicę morską (granicę wyłącznej strefy ekonomicznej) również z Danią oraz Szwecją. Jest członkiem Unii Europejskiej, NATO, ONZ, OECD, Grupy Wyszehradzkiej, Trójkąta Weimarskiego, Trójkąta Kaliningradzkiego i wielu innych organizacji międzynarodowych.
Periodyzacja
Powyższa periodyzacja dziejów Polski została sporządzona na potrzeby Wikipedii. Jest ona zbliżona do najczęstszego sposobu podziału historii Polski stosowanego w literaturze. W literaturze przedmiotu zwykle wyróżnia się historię średniowieczną Polski (z podziałem na państwo pierwszych Piastów do 1138, okres rozbicia dzielnicowego, okres zjednoczonego królestwa i okres jagielloński) i historię nowożytną (okres jagielloński i okres elekcyjny, niekiedy z dodatkowymi podziałami). Kolejny etap stanowi okres rozbiorów, zwykle ujmowany jako osobna epoka historyczna (XIX wiek). XX wiek według większości opracowań w odniesieniu do Polski rozpoczął się wraz z utworzeniem II Rzeczypospolitej. Dla tego wieku wyróżnia się dodatkowo okres PRL i III RP. Dokładne daty graniczne poszczególnych epok są kwestią sporną.
Zobacz też
historia kobiet w Polsce
król Polski
konflikty zbrojne w historii Polski
historia Żydów w Polsce
kalendarium historii Polski
Przypisy
Bibliografia
Prace syntetyczne poświęcone historii Polski i podstawowe pozycje wykorzystane przy tworzeniu artykułów szczegółowych:
Grodecki Roman, Zachorowski S., Dąbrowski J., Dzieje Polski Średniowiecznej, tom 1, Wydawnictwo Platan, Kraków 1995 (wyd. pierwsze 1926), .
Groniowski Krzysztof, Skowronek Jerzy, Historia Polski 1795–1914, Warszawa 1977.
Linki zewnętrzne
Historia Polski — publikacje dostępne w Federacji Bibliotek Cyfrowych
Muzeum Historii Polski
Forum Historycy.org — Historia Polski
Portal Historia.org.pl
Poczet władców Polski i Rzeczypospolitej — www.poczet.com
Polski, Historia
Hasła kanonu polskiej Wikipedii |
2007 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Hepatologia | Hepatologia | Hepatologia – dziedzina medycyny zajmująca się schorzeniami, budową i funkcjonowaniem wątroby oraz pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych. W Polsce nie należy do specjalności lekarskich, w 2007 roku została uznana za umiejętność lekarską, ale akt prawny ustanawiający taki stan rzeczy stracił ważność w 2008 roku. Poradnictwem z zakresu hepatologii w Polsce zajmują się tradycyjnie specjaliści chorób zakaźnych, a także gastroenterolodzy. W zarządzeniu Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 2006 roku widnieje przepis, że poradnie hepatologiczne powinny być prowadzone przez lekarzy gastroenterologów, natomiast specjaliści chorób zakaźnych powinni prowadzić jedynie poradnie dla chorych z wirusowym zapaleniem wątroby (poradnie WZW).
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskie Towarzystwo Hepatologiczne
Gastroenterologia
Hepatologia |
2008 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Hematologia | Hematologia | Hematologia (od gr. haima „krew”) – priorytetowa dziedzina kliniczna medycyny zajmująca się diagnostyką i leczeniem nowotworowych i nienowotworowych chorób krwi i układu krwiotwórczego, a także zaburzeń krwi występujących w pierwotnych schorzeniach innych narządów; również dziedzina naukowa zajmująca się badaniami krwi i układu krwiotwórczego w stanach zdrowia i choroby. W Polsce konsultantem krajowym hematologii od 25 marca 2019 jest prof. dr hab. n. med. Ewa Lech-Marańda.
Hematologia wyodrębniła się w 2. połowie XX wieku, co było związane z rozwojem wiedzy o krwi i narządach krwiotwórczych. W miarę poszerzania wiedzy na temat poszczególnych zagadnień hematologicznych nastąpiła dalsza specjalizacja. Powstała transfuzjologia, zajmująca się przetaczaniem krwi i preparatów krwiopochodnych, a także immunologia oraz serologia zajmujące się odpornością i schorzeniami z nią związanymi. Następuje stały postęp w hematologii związany z rozwojem nauk podstawowych i prowadzeniem badań klinicznych, szczególnie z zakresu immunologii, biochemii i medycyny molekularnej.
Historia
Ważne odkrycia w historii hematologii:
Przypisy
Linki zewnętrzne
Polskie Towarzystwo Hematologów i Transfuzjologów |
2009 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia%20filozofii | Historia filozofii |
Trzy tradycje filozoficzne
Filozofia to nieodłączna część ludzkiego poznania, jej początki łączą się z początkami istnienia ludzkich cywilizacji.
Wyróżnia się trzy wielkie tradycje filozoficzne: europejską, indyjską oraz chińską.
W tradycjach Środkowego i Dalekiego Wschodu – pomimo wczesnych intuicji na temat jej odrębności od innych dziedzin ludzkiego poznania (Kautilya, Mo Di) – filozofia faktycznie bardzo długo nie istniała jako samodzielna nauka, lecz elementy myśli filozoficznej były tradycyjnie wplecione w wątki religijne, tworząc systemy filozoficzno-religijne takie jak taoizm czy buddyzm, lub w wątki polityczne, tworząc ideologie takie jak konfucjanizm. Ten styl filozofowania utrzymał się w dużym stopniu na Wschodzie do dziś.
Pomimo to, da się wyodrębnić wyraźnie dwie odmienne tradycje, charakteryzujące się odmiennym stylem filozofowania: filozofię indyjską i filozofię chińską. Ta pierwsza obejmuje także myśl buddyjską Tybetu i Azji Południowo-Wschodniej oraz myśl indonezyjską. Ta druga obejmuje także systemy filozoficzne Korei, Japonii i Wietnamu. Jedyny punkt kontaktu między obiema tradycjami miał miejsce w wiekach II-IX, kiedy to buddyzm z Indii docierał do Chin i dalej – była to jednak wymiana myśli w jednym kierunku, a buddyzm chiński szybko nabrał cech, jakich nigdy nie miał w Indiach. W każdej z tych tradycji łatwo można wyodrębnić kilka faz rozwojowych.
Myśl indyjska charakteryzuje się bardzo rozwiniętą tradycją metafizyczną i epistemologiczną (w tym metafizyką poznania), rozwijała kosmologię i filozofię Boga (teodyceę). Z kolei myśl chińska – rozwijała głównie badania etyczne i metafizyczne (w tym metafizykę moralności i antropologię), przy zaniedbaniu (pojawiających się od czasu do czasu) wątków epistemologicznych.
W Europie filozofia dość wcześnie (mniej więcej ok. V wiek p.n.e.) wyodrębniła się jako nauka (co było zasługą filozofów greckich z Platonem na czele), przy czym pierwotnie pojęcie to obejmowało wszystkie rodzaje nauk. Arystoteles na przykład, zaliczał do filozofii fizykę, matematykę i tak zwaną filozofię pierwszą, czyli coś co dziś nosi nazwę metafizyki lub ontologii. Podział ten polegał na wzrastającym stopniu ogólności zagadnień poszczególnych poddyscyplin filozofii.
Filozofia Wschodu
Terminem filozofia Wschodu tradycyjnie określa się refleksje i poglądy filozoficzne obecne w kulturach azjatyckich. Powstały one twórczo i niezależnie od filozofii europejskiego kręgu kulturowego. Posługiwanie się jednym terminem na określenie wszystkich filozofii orientalnych jest jednak bardzo dużym uproszczeniem, jeśli nie błędem. Istnieją dwie całkowicie niezależne i diametralnie różne filozofie orientalne – indyjska oraz chińska.
Filozofia chińska
Filozofia chińska została zainspirowana głównie chińską praktyką polityczną (konfucjanizm) i częściowo związała się z religią (taoistyczną oraz buddyjską). W starożytnym okresie powstały dominujący w Chinach konfucjanizm (Konfucjusz), taoizm (Laozi), motizm i legizm (wszystkie około 500 roku p.n.e.). W czasach później (zachodniej) dynastii Han przybył do Chin buddyzm.
Chińska filozofia to liczne szkoły, których obszar zainteresowań pokrywa się z zakresem przedmiotowym filozofii europejskiej. Dominująca w chińskiej kulturze filozofia Konfucjusza koncentrowała się na tematach etycznych i politycznych, kładąc nacisk na poprawność stosunków społecznych i takie wartości jak obyczajność, rodzina, mądrość i oddanie. Po połączeniu z legistyczną koncepcją praworządności, ideologia konfucjańska stała się podstawą organizacji cesarstwa chińskiego. Taoizm był pierwotnie szkołą mistyki, ale neotaoizm – po połączeniu ze szkołą yinyang – rozwijał zagadnienia metafizyczne i kosmologiczne, z kolei neokonfucjanizm koncentrował się na zagadnieniach antropologii i metafizyki moralności. Dociekania epistemologiczne szkoły nazw mingjia i motistów zostały zarzucone ok. VII w. pod wpływem rozważań buddyjskich na te tematy. Współczesna myśl chińska koncentruje się na interpretacji dziejów i kultury.
Filozofia indyjska
Refleksja filozoficzna w kulturze Indii była inspirowana przez religie indyjskie hinduizm, buddyzm, dżinizm, ale wytworzyła również nurt materialistyczny i ateistyczny (ćarwaka lub lokajata). Jej źródła upatruje się w wedyjskich rozważaniach nad naturą świata i ryta (porządkiem świata). Inne teksty religijne również mają fragmenty filozoficzne (Upaniszady, Bhagawadgita i Brahmasutry). Mniej więcej w tym samym czasie co nauki Konfucjusza i Sokratesa powstały dżinizm i buddyzm.
Według Buddy rzeczywistość jest jak maja (sen), a jego etyka ma pozwolić wyzwolić się z zaklętego kręgu cierpienia. Filozofia buddyjska rozwijała się też poza Indiami w Tybecie, Birmie i Indochinach Zachodnich. Liczne szkoły filozoficzne rozwijają się do dziś wykazując dużą odporność na wpływy europejskie.
Filozofia perska
Podstawą filozofii cywilizacji zatoki perskiej przedislamskiej jest wyraźny dualizm – wszystko dzieli się na dwa przeciwieństwa (ciało i duch, dobro i zło itd). Ponieważ pierwotne religie ludów irańskich były dość słabo zdogmatyzowane to wpływ filozofii był znacznie większy niż na zachodzie. Wielcy filozofowie stawali się reformatorami religii lub prorokami. Podstawowe trzy to mazdaizm, zaratusztrianizm oraz manicheizm.
Zaratustryzm zreformował ideę mazdaizmu. Przedstawił ideę jednego, właściwego boga i innych bytów duchowych. Ostatecznie rozdzielił świat materialny od niematerialnego (Platon oparł swoją filozofię na tym właśnie poglądzie). Rozpowszechnił indywidualizm w dążeniu do dobra, poprzez zachowanie czystości (najpewniej zaczerpnięte od Izraelitów). Indywidualizm był w sprzeczności z uspołecznieniem Mazdaizmu, zatem obie strony zaczęły okrzykiwać się heretykami.
Manicheizm był synkretyzmem chrześcijaństwa, buddyzmu oraz zaratustryzmu. On najbardziej rozprzestrzenił się po świecie, a w krańcowej erze pogańskiego Imperium Rzymskiego był najbardziej popularną ideą. Święty Augustyn uznał, że wszelka herezja ma korzenie w manicheizmie.
Filozofia Zachodu
Filozofia Zachodu to określenie filozofii powstałej w europejskim kręgu kulturowym i wyrastającej z jednej strony z tradycji starożytnych Grecji i Rzymu, a z tradycji judeochrześcijańskiej z drugiej. Były w niej okresy wpływów wschodnich (neoplatonizm) i arabskich (średniowiecze).
Periodyzacja filozofii zachodniej
Najpopularniejszy sposób periodyzacji historii filozofii zachodniej opiera się na ogólnym podziale zachodniej historii na starożytność, średniowiecze i nowożytność.
W filozofii został on w zmodyfikowanej postaci zastosowany po raz pierwszy przez niemieckiego historyka Johanna Jakoba Bruckera w pracy Historia critica philosophiæ, który podzielił filozofię na trzy okresy:
okres barbarzyński – od początków myśli filozoficznej, do początków Cesarstwa Rzymskiego (I w.p.n.e.),
okres filozofii żydowskiej i chrześcijańskiej – od nurtów myśli żydowskiej poprzedzających narodziny Jezusa Chrystusa, aż po późnośredniowieczną filozofię scholastyczną,
okres eklektyczny i synkretyczny – od wczesnych przejawów humanizmu (XIV w.) do czasów współczesnych Bruckerowi (XVIII w.).
Periodyzacja Bruckera, choć bardzo wpływowa, nie jest obecnie stosowana. Powszechny jest natomiast trójpodział zastosowany przez Wilhelma Gottlieba Tennemanna, na:
filozofię starożytną – obejmującą filozofię starożytnej Grecji i Rzymu,
filozofię średniowieczną,
filozofię nowożytną.
Podział trójdzielny, jako zbyt schematyczny i ogólny był wielokrotnie krytykowany. Wskazywano, że Brucker (a za nim Tennemann i inni) przeprowadził go w oparciu o pewną koncepcję rozwoju myśli filozoficznej, w której kryterium wartościującym była systemowość filozofii. Stąd też prowadził on do nadmiernego uproszczenia historii filozofii i zagubienia specyfiki wielu myślicieli, przede wszystkim całej filozofii renesansu (uznanej za kontynuację wcześniejszych nurtów).
Z tego powodu, wielu współczesnych historiografów filozofii zrezygnowało z wyróżniania tak szerokich epok, dzieląc historię filozofii na mniejsze jednostki chronologiczne i geograficzne.
Podział na filozofię starożytną, średniowieczną i nowożytną, jest jednak nadal luźno stosowany w wielu pracach. Okres patrystyczny i renesans są często uważane za okresy przejściowe.
Odmienna konwencja chronologiczna przyjęta jest w wielu pracach polskich historyków filozofii. Wyróżnia się w nich:
filozofię starożytną,
filozofię średniowieczną,
filozofię nowożytną,
filozofię współczesną.
Filozofia nowożytna obejmuje częściowo renesans (jako epokę przejściową), XVII i XVIII w., oraz początek XIX wieku (datą graniczną jest często śmierć Hegla w 1831). W ramach tak rozumianej filozofii nowożytnej wyróżnia się renesans, wczesną nowożytność, oświecenie, okres idealistyczny (lub romantyczny). Niekiedy idealizm niemiecki traktuje się jako nurt przejściowy między nowożytnością, a współczesnością.
Historia filozofii starożytnej
Filozofia europejska narodziła się w greckich koloniach. Historię filozofii starożytnej dzieli się zwykle na okres presokratejski (VII-V wiek p.n.e.), okres klasyczny (IV wiek p.n.e.) i okres hellenistyczny (III p.n.e. – V n.e.).
Okres presokratejski
Z okresem presokratejskim wiąże się zagadnienie źródeł filozofii. Mówi się, że filozofia powstała z dążenia do wiedzy, które było efektem zdziwienia nad nieprzejrzystą naturą świata. Myślenie filozoficzne zaczęło się, gdy ktoś spróbował podważyć mity religijne i obiegowe, powszechnie przyjmowane opinie.
W centrum zainteresowania filozofów presokratyjskich była głównie przyroda, a ich odpowiedzi na to, co jest jej istotą, sprowadzały się do stwierdzeń typu „woda” (Tales, zm. 543 p.n.e.), „powietrze” (Anaksymenes), bezkres/duch (Anaksymander) „ogień” (Heraklit) czy cztery żywioły (Empedokles).
Okres klasyczny
Okres klasyczny rozpoczęli sofiści (Protagoras, Gorgiasz) kierujący swą uwagę na człowieka i będący prekursorami wszelkiego przyszłego relatywizmu. Jeden z nich, Sokrates (ur. 469, zm. 399 p.n.e.), rozmawiający z przypadkowo napotkanymi Ateńczykami o prawdzie, pięknie i dobru, za sprawą swej niezłomnej i bezkompromisowej postawy, stał się dla przyszłych pokoleń ideałem filozofa. Jego uczeń Platon (ur. 427, zm. 347 p.n.e.) podzielił rzeczywistość na świat zmysłowy – zmienny, przemijający i będący pozorem i świat idei – wieczny i niezmienny. Tym samym wprowadził pluralizm, rozpoczynał kluczowy w dziejach filozofii problem sposobu istnienia bytów matematycznych i w przekonujący sposób uzasadniał pogląd, że nie wszystko musi być takie, jak nam się wydaje. Z kolei uczeń Platona, Arystoteles (ur. 384, zm. 322 p.n.e.) stworzył logikę, ugruntował metafizykę i dał światu wizję świata niepodważaną do czasów Kopernika.
Okres hellenistyczny
Za początek okresu hellenistycznego uznaje się śmierć Stagiryty. To okres powstania do dziś żywych koncepcji etycznych: epikureizmu (Epikur, ur. 341, zm. 270 p.n.e.) mówiącego, że sensem życia jest doznawanie przyjemności (por. hedonizm) i stoicyzmu (IV wiek p.n.e. – II n.e.) dającego wzór postawy mędrca wobec śmierci (Zenon z Kition, Chryzyp, Seneka, mistrz retoryki Cyceron i Marek Aureliusz, filozof na tronie). Sceptycy starożytni (Pirron, Sekstus Empiryk) z pobudek etycznych (uspokojenie umysłu) podawali w wątpliwość możliwość wszelkiej wiedzy i dali początek wszelkim nurtom sceptycznym. Żyjący w okresie późnej starożytności Plotyn (zm. 269) stworzył neoplatonizm łączący nauki Platona z różnymi nurtami mistycyzmu.
Historia filozofii średniowiecznej
Filozofem epoki przejściowej jest Augustyn z Hippony (ur. 354, zm. 430), który zaadaptował na grunt chrześcijański filozofię Platona i wyznaczył drogę filozofii w średniowieczu jako rozumowych prób wyjaśnienia wiary. Wieki następujące po jego śmierci to upadek kultury starożytnej i wieki ciemne w historii europejskiej kultury. W tym czasie zagubiły się dzieła starożytnych i pierwsi filozofowie średniowiecza nie mieli do nich dostępu.
Filozofia arabska
Filozofia zwana potocznie arabską powstała ze spotkania islamu z filozofią grecką i najbardziej twórczo rozwijała się, gdy w Europie panowało daleko idące zacofanie. Dzięki kontaktom z Arabami Europejczycy poznali dzieła starożytnych, w tym Arystotelesa. Najwybitniejsi przedstawiciele tej filozofii to Awicenna (ur. 980, zm. 1037) i Awerroes (ur. 1126, zm. 1198). W późniejszym okresie filozofia świata islamu rozwijała się gł. w Persji, a także w muzułmańskich Indiach i Indonezji.
Scholastyka
Od początków XI wieku do końca wieku XIV datuje się twórczy rozwój scholastyki – nurtu filozoficznego, który do najwyższej doskonałości doprowadził wprowadzanie metafizycznych dystynkcji i lubował się w szczegółowych rozróżnieniach. Najwybitniejszymi przedstawicielami wczesnej scholastyki byli: panteista Eriugena, Anzelm z Canterbury, autor dowodu ontologicznego, Abelard czy mistyk św. Bernard. Złoty wiek filozofii średniowiecznej to czasy Tomasza z Akwinu, wielkiego następcy Arystotelesa, Dunsa Szkota, mistrza scholastycznych subtelności i autora koncepcji haecceitas, nominalisty Williama Ockhama, autora zasady ontologicznej nazwanej później brzytwą Ockhama oraz wizjonera i empiryka Rogera Bacona.
Historia filozofii nowożytnej
Tradycyjnie za początek filozofii nowożytnej przyjmuje się datę publikacji Medytacji Kartezjusza (1641), renesansowy humanizm uznając za okres zmian.
Renesans
Mimo że wielu filozofów renesansowych postrzegało swoją działalność jako radykalny przełom intelektualny, współcześni badacze nie podzielają tej oceny. Wskazują oni, że przełom w filozofii rozpoczął się już wcześniej, w wieku XIII i XIV, wraz z odrodzeniem logiki i przyswojeniem wielu starożytnych tekstów. Zakończył go natomiast wiek XVII, który przyniósł charakterystyczny dla filozofii nowożytnej "przełom epistemologiczny", zmianę nacisku w badaniach z zagadnień metafizycznych na zagadnienia epistemologiczne. Filozofia wieku XV i XVI jest więc stadium przejściowym między filozofią średniowieczną a nowożytną.
Głównymi nurtami filozoficznymi renesansu były humanizm renesansowy, arystotelizm i platonizm. Cechą charakterystyczną humanizmu było zafascynowanie kulturą starożytnej Grecji i Rzymu oraz antropocentryzm. Humanizm renesansowy ożywił studia klasycznej łaciny i greki, co spowodowało odnowę naukowej i filozoficznej myśli starożytnej, a także klasycznej poezji i sztuki.
Równie popularny był arystotelizm. Był on podstawową ramą teoretyczną dyskusji filozoficznych i źródłem wpływów. Arystotelizm miał mocną pozycję na uniwersytetach, a także w Kościele katolickim.
Odrodzenie zainteresowania Platonem i jego kontynuatorami było częścią powrotu humanistów do zainteresowania kulturą starożytną. Głównym ośrodkiem renesansowego platonizmu była Florencja. Tam powstała w 1462 r. Akademia Florencka, mająca odradzać tradycję Akademii Platońskiej.
Również różne nurty filozofii hellenistycznej, takie jak stoicyzm, sceptycyzm i do pewnego stopnia epikureizm spotkały się z rosnącym zainteresowaniem. Wielkie znaczenie miały też okultyzm, alchemia i kabała, zgłębiane przez wielu filozofów.
Istotną cechą filozofii renesansowej był również rozwój filozofii przyrody. Szukano nowych dróg wyjaśniania zjawisk przyrodniczych, opartych na obserwacji, eksperymencie, oraz szerszym wykorzystaniu matematyki. W początkowym okresie filozofowie przyrody nastawieni byli panteistycznie, łącząc często filozofie przyrody z magią i alchemią, w okresie późniejszym metodologicznie. Renesansowa filozofia przyrody w znaczący sposób przyczyniła się do rozwoju metody naukowej i stała się podstawą do wyodrębnienia się nauki z filozofii w epoce nowożytnej.
Najbardziej znanymi filozofami renesansu byli: Giovanni Pico della Mirandola, Michel de Montaigne, Erazm z Rotterdamu, Marsilio Ficino, Francis Bacon, Giordano Bruno czy Niccolò Machiavelli.
Racjonalizm i empiryzm
Prawdziwy przełom w filozofii nastąpił dopiero za sprawą Kartezjusza, który najpierw kazał sobie zwątpić we wszystko (por. sceptycyzm metodologiczny), a potem odnalazł pewność i podstawę dla filozofii nie w Bogu, lecz we własnej świadomości. Był racjonalistą, tak jak Baruch Spinoza (ur. 1632, zm. 1677), pierwszy oficjalny bezwyznaniowiec w Europie i wzorzec etyczny dla agnostyków i Gottfried Leibniz (ur. 1646, zm. 1716), twórca ontologicznej zasady racji dostatecznej i zasady tożsamości. Blaise Pascal (ur. 1623, zm. 1662) kontynuował sceptycyzm Montaigne’a i stworzył słynny zakład Pascala.
W opozycji do filozofii tworzonej na kontynencie rozwijała się filozofia brytyjska o tendencjach empirystycznych. Francis Bacon (ur. 1561, zm. 1626) uznawany jest za ojca metody naukowej. John Locke (ur. 1632, zm. 1704) zauważył, że jakości przedmiotów są subiektywne, a jego następcy David Hume (ur. 1711, zm. 1776) i George Berkeley (ur. 1685, zm. 1753) doszli do wyników tyle kontrowersyjnych, co bardzo ciekawych. Hume zainicjował nowożytny sceptycyzm podważając istnienie koniecznego związku przyczynowego (por. przyczynowość) i stworzył podwaliny do pozytywistycznej krytyki metafizyki. Berkeley zwątpił w istnienie świata zewnętrznego (por. idealizm subiektywny, solipsyzm).
Równocześnie w filozofii społecznej rozwijała się teoria prawa naturalnego i umowy społecznej. Thomas Hobbes (ur. 1588, zm. 1679) stworzył hipotezę stanu naturalnego jako walki wszystkich ze wszystkimi i uważał umowę społeczną za zrzeczenie się wolności przez obywateli w imię bezpieczeństwa. Spinoza argumentował, że nie ma czegoś takiego jak działanie wbrew naturze, a wszelkie regulacje prawne mają legitymację tylko i wyłącznie w umowie między obywatelami a nie w Bogu i pochodzącym od niego prawie naturalnym zapisanym w Biblii (por. liberalizm).
Oświecenie
Na bazie dokonań tych filozofów wyrósł ruch oświecenia będący popularyzacją ich idei w szerszych kręgach społecznych. Największa w tym zasługę miał Wolter (ur. 1694, zm. 1778). Encyklopedyści (Jean le Rond d'Alembert czy Denis Diderot) stworzyli projekt Encyklopedii. Jan Jakub Rousseau (ur. 1712, zm. 1778) argumentował za tym, że wszyscy ludzie są dobrzy i stan naturalny był epoką wiecznej szczęśliwości. Od niego pochodzi idea państwa i prawa jako instytucji opresyjnych.
Kantowski przewrót
System Immanuela Kanta (ur. 1724, zm. 1804) jest ukoronowaniem i syntezą XVII-wiecznej filozofii racjonalistycznej i empirystycznej. Wcześniejsza filozofia zakładała przeciwieństwo zachodzące pomiędzy podmiotem a przedmiotem. U Kanta podmiot poznania stał się warunkiem przedmiotu poznania. Tym, co poznajemy, są fenomeny – konstrukty wywodzące się z wrażeń zmysłowych, które zostają ujęte w czasoprzestrzenne, a następnie pojęciowe formy. Od rzeczy w sobie (noumenów), czymkolwiek by one były, oddzielają nas trzy sfery: zmysłów, apriorycznych form zmysłowości oraz apriorycznych form rozsądku.
Dotychczas starano się dochodzić istoty rzeczy. Kant przeniósł punkt ciężkości dociekań filozoficznych na badanie warunków poznania rzeczy. Idealizm krytyczny różni się od zwykłego tym właśnie, że zwraca się ku analizie mechanizmów poznawczych. Poprzednicy Kanta uważali, że doświadczenie umożliwia pojęcia – on to odwrócił, stwierdzając, iż to pojęcia umożliwiają doświadczenie. Zabieg ten nazywany jest przewrotem kopernikańskim w filozofii. Określenie to jest jednak późniejsze i nie pochodzi od Kanta.
Idealizm niemiecki
Idealizm niemiecki reprezentuje Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling, ale przede wszystkim Georg Wilhelm Friedrich Hegel (ur. 1770, zm. 1831). Najważniejszą ideą tego nurtu było przekonanie, że świat jest racjonalnym tworem dążącym do określonego celu. Ideę rozumności rozwoju historii i istnienia w niej określonych praw podchwycił Karol Marks (ur. 1818, zm. 1883).
Pozytywizm
Druga połowa XIX wieku to epoka wpływów pozytywizmu, zainicjowanego wcześniej przez Augusta Comte’a, twórcę socjologii i koncepcji rozwoju wiedzy. Pod wpływem odkrycia Darwina stworzono koncepcje ewolucjonistyczne (Herbert Spencer), a za sprawą rozwoju nauk przyrodniczych wytworzył się światopogląd scjentystyczny. W osobie Johna Stuarta Milla (ur. 1806, zm. 1873) przyjął swoją szczytową formę utylitaryzm, który głosi etyczną zasadę przysparzania jak największej możliwej przyjemności możliwie jak największej grupie podmiotów moralnych i powstał nowoczesny liberalizm – pogląd podkreślający prawo każdego człowieka do samorealizacji, o ile tylko nie krzywdzi innych i kładący nacisk na konieczność powszechnego prawa do głosowania i wagę wolności wypowiedzi. Na przełomie XIX i XX wieku William James (ur. 1842, zm. 1910) stworzył pragmatyzm uznający za dobre takie działanie, które jest skuteczne.
Historia filozofii współczesnej (wiek XX do dziś)
Filozofię współczesną można charakteryzować poprzez wyróżnienie filozofii kontynentalnej (filozofia francuska czy niemiecka) i filozofii analitycznej, która powstała w tradycji anglosaskiej, co nie oznacza, że w Wielkiej Brytanii i USA nie uprawia się tej pierwszej, a na kontynencie – tej drugiej.
Filozofia kontynentalna
W filozofii kontynentalnej kierunek rozwoju filozofii w XX wieku wyznaczył Edmund Husserl (ur. 1859, zm. 1938), twórca fenomenologii. Jego uczeń, Martin Heidegger (ur. 1889, zm. 1976), w filozoficzno-poetyckim dziele Bycie i czas polemizował z całą wcześniejszą tradycją filozoficzną. Przez niektórych zaliczany jest do egzystencjalizmu, tak jak Jean-Paul Sartre, przez innych do hermeneutyki, teorii rozumienia rozwijanej przez Wilhelma Diltheya, Hansa Georga Gadamera i Paula Ricoeura. Emmanuel Levinas stworzył filozofię dialogu. Szkoła frankfurcka (Jurgen Habermas, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse) w twórczy sposób rozwijała marksizm i neoheglizm, tworząc grunt dla rewolucji obyczajowej lat sześćdziesiątych. W drugiej połowie XX wieku sukcesy popularności zaczął odnosić przewrotny postmodernizm (Jacques Derrida, Gilbert Deleuze, Umberto Eco, Jean-Francois Lyotard, Richard Rorty, Michel Foucault, Zygmunt Bauman).
Filozofia analityczna
Filozofię analityczną zapoczątkowali Gottlob Frege, Franz Brentano, George Edward Moore, Bertrand Russell oraz neopozytywiści Rudolf Carnap i Ludwig Wittgenstein. Znaczenia dla logiki miała także szkoła lwowsko-warszawska. Charakterystyczne dla filozofii analitycznej jest skierowanie zainteresowania na analizę języka oraz podkreślanie wagi i doniosłości logiki. Szczególnie w pierwszym okresie rozwoju tego prądu istniała niechęć do metafizyki, a nawet podważanie zasadności uprawiania filozofii (Koło Wiedeńskie). Jednak następcy pierwszego pokolenia filozofów analitycznych zwrócili się w stronę ontologii dochodząc do wielu wniosków (Peter Frederick Strawson, Saul Kripke, David Kellog Lewis). Na peryferiach filozofii analitycznej nastąpił rozwój filozofii nauki (Karl Popper, Thomas Kuhn, Paul Feyerabend).
Historia filozofii w Polsce
Filozofia w Polsce rozwijała się w sposób wtórny do kultur silniejszych filozoficznie. Wyjątkami są okresy renesansu (Mikołaj Kopernik) i pierwszej połowy XX wieku (Alfred Tarski i szkoła lwowsko-warszawska). W XIX wieku wytworzyła się polska filozofia narodowa (mesjanizm polski).
Filozofia afrykańska
Zobacz też
historia filozofii (nauka)
historia logiki
historia myśli politycznej
filozofia francuska
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Historia filozofii
! |
2011 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia%20informatyki | Historia informatyki | Historia informatyki, w dzisiejszym znaczeniu tego wyrażenia, rozpoczyna się w latach 40. XX wieku, kiedy pojawiają się pierwsze kalkulatory służące m.in. do mechanizacji procesu dekryptażu szyfrogramów niemieckiej maszyny szyfrowej Enigma. Są jednakże autorzy, sięgający w przeszłość aż do początków cywilizacji i upatrujący pierwocin informatyki (rozumianej po prostu jako dział techniki, zajmujący się sprzętowym przetwarzaniem informacji, zwłaszcza wyrażonej liczbowo) już w nacinaniu karbów na kości czy gałęzi, za pomocą której to czynności pierwotny człowiek odwzorowywał liczebność stada czy oddziałów wroga.
Zobacz też
informatyka
kalendarium informatyczne
kalendarium polskiej informatyki
historia informatyki w Polsce
historia Internetu
historia systemu operacyjnego Unix
Linki zewnętrzne
Chronology of Personal Computers |
2012 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1971%20w%20informatyce | 1971 w informatyce |
Wydarzenia
pierwsza wiadomość elektroniczna wysłana przez Raya Tomlinsona zapoczątkowała erę poczty elektronicznej
14 kwietnia – pierwsza wersja protokołu FTP opisana w
15 listopada – ukazał się Intel 4004 – pierwszy mikroprocesor firmy Intel
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1971 |
2016 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1947%20w%20informatyce | 1947 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1947 roku
Założenie ACM (Association for Computing Machinery)
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
Pierwsze użycie słowa „computer” (komputer) w dzisiejszym znaczeniu, jako opisującego cyfrowe maszyny matematyczne.
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Przypisy
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1947 |
2018 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1957%20w%20informatyce | 1957 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1957 roku
Powstaje Digital Equipment Corporation.
pierwszy oparty na tranzystorach komputer firmy National Cash Register Corporation – NCR 304
pierwsza pamięć dyskowa z ruchomymi głowicami zapisu/odczytu – IBM 305
USA w reakcji na wystrzelenie sputnika przez ZSRR powołują agencję ARPA (Advanced Research Projects Agency), potem przemianowaną na DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency). Organizacja ta przyczyni się później do stworzenia Internetu.
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1957 |
2019 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1958%20w%20informatyce | 1958 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1958 roku
styczeń
Powstaje język programowania ALGOL
Bell Telephone Company prezentuje pierwsze modemy o prędkości 300 bit/s.
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
Przedstawiony zostaje komputer Sił Powietrznych USA – SAGE. Jest to pierwszy efektywny system kontroli lotów.
sierpień
wrzesień
Budowa pierwszego, działającego układu scalonego – inżynier Jack Kilby w firmie Texas Instruments w USA. 12 września.
Zbudowana i uruchomiona zostaje pierwsza w Polsce, w pełni działająca, Uniwersalna Maszyna Cyfrowa – XYZ.
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1958 |
2026 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1969%20w%20informatyce | 1969 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1969 roku
Dennis Ritchie i Ken Thompson piszą w Bell Labs pierwszą wersję systemu Unix
Powstaje firma Advanced Micro Devices
Ken Thompson i Denis Ritchie tworzą język programowania B
styczeń
luty
marzec
kwiecień
7 kwietnia – pierwszy dokument Request For Comments –
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
29 października pierwsza transmisja w sieci ARPANET pomiędzy Uniwersytetem Kalifornijskim a Uniwersytetem Stanforda
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Linki zewnętrzne
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1969 |
2027 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1972%20w%20informatyce | 1972 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1972 roku
pierwszy program pocztowy: RD Larry'ego Robertsa
Pojawia się drugie wydanie systemu Unix
@ wybrane na znak przestankowy w adresach e-mail
styczeń
luty
marzec
kwiecień
1 kwietnia – ukazał się 8008 – pierwszy 8-bitowy mikroprocesor firmy Intel
3 kwietnia – publikacja , czyli usługi telnet
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Linki zewnętrzne
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1972 |
2028 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1975%20w%20informatyce | 1975 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1975 roku
Ken Thompson instaluje system Unix na komputerach PDP-11 w swej macierzystej uczelni UC Berkeley
pojawia się Unix – Wersja Szósta
pierwsza lista pocztowa w ramach ARPAnet: MsgGroup, ręcznie prowadzona przez Steve'a Walkera
publikacja pierwszego Jargon File, słownika slangu hakerskiego
pierwszy produkowany masowo komputer osobisty: Altair 8800
Bui Tuong Phong opracowuje stosowany do dziś model oświetlenia – oświetlenie Phonga
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
pierwszy komputer osobisty firmy IBM: IBM 5100
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1975 |
2033 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1970%20w%20informatyce | 1970 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1970 roku
DEC zapowiada pierwsze maszyny PDP-11
Ken Thompson tworzy język B, protoplastę języka C
styczeń
o północy 1 stycznia 1970 rozpoczyna się era EPOCH, tzw. czas Uniksa
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1970 |
2034 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1946%20w%20informatyce | 1946 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1946 roku
styczeń
luty
14 lutego zaprezentowany został ENIAC
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1946 |
2035 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1960%20w%20informatyce | 1960 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1960 roku
opracowano standard języka Fortran IV
styczeń
luty
marzec
14 marca wydany zostaje LISP
kwiecień
maj
opublikowany zostaje raport Algola 60
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1960 |
2036 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1943%20w%20informatyce | 1943 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1943 roku
rozpoczęcie projektu ENIAC
powstaje Colossus pierwsza działająca, w pełni programowalna, specjalizowana maszyna cyfrowa do łamania szyfrów
styczeń
luty
4 lutego – w Nowym Orleanie, Luizjana rodzi się Ken Thompson, współtwórca systemu Unix
5 lutego – rodzi się Nolan Bushnell, amerykański przedsiębiorca, konstruktor i projektant gier komputerowych.
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
6 sierpnia – rodzi się Joe Postel jeden z ojców Internetu
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1943 |
2037 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1973%20w%20informatyce | 1973 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1973 roku
kod Uniksa zostaje w całości przepisany na język C
pierwszy opis Ethernetu
pierwsze międzynarodowe połączenie siecią ARPAnet: University College of London
pierwszy w pełni działający komputer osobisty wyposażony w monitor – Xerox Alto
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1973 |
2047 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1979%20w%20informatyce | 1979 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1979 roku
wydanie taśmy z rozszerzeniami 3BSD
powstaje Santa Cruz Operations założone przez Douga i Larry'ego Michelsa jako uniksowa firma konsultingowa
powstaje pierwszy mud, MUD1 prowadzony przez Richarda Bartle i Roya Trubshaw na Uniwersytecie Essex
ukazuje się mikroprocesor MC68000 firmy Motorola
pierwsza realizacja języka Modula 2 wykonana na komputerze PDP-11
studenci Tom Truscott, Jim Ellis i Steve Bellovin tworzą Usenet
styczeń
luty
marzec
kwiecień
12 kwietnia na liście pocztowej MsgGroup Kevin MacKenzie sugeruje wynalezienie jakiegoś zwięzłego sposobu wyrażania emocji w tekście... -) zaproponowany jako policzek wypychany językiem :-]
maj
czerwiec
1 czerwca – ukazał się 8088 – 16-bitowy mikroprocesor firmy Intel z szyną danych 8-bitową. Został zastosowany w pierwszych komputerach IBM PC oraz IBM XT firmy IBM
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1979 |
2048 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1974%20w%20informatyce | 1974 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1974 roku
ukazuje się mikroprocesor 6800 firmy Motorola
Intel wprowadza mikroprocesor 4040
pierwsza reklama komputera osobistego (w czasopiśmie "QST" w USA) Scelbi
styczeń
luty
marzec
kwiecień
1 kwietnia – ukazał się 8080 – 8-bitowy mikroprocesor firmy Intel
maj
5 maja – Vint Cerf i Bob Kahn w raporcie badawczym A Protocol for Packet Network Intercommunication dotyczącym protokołu TCP po raz pierwszy w historii używają słowa Internet.
czerwiec
lipiec
pierwszy szeroko reklamowany komputer osobisty w zestawie do samodzielnego montażu – Mark-8
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1974 |
2049 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1976%20w%20informatyce | 1976 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1976 roku
John Lions na Uniwersytecie Nowej Południowej Walii pisze komentarz do kodu Uniksa. tzw. Lions Book zawiera pełny kod v.6
Mike Lesk z AT&T Bell Labs opracowuje protokół UUCP (Unix to Unix Copy Protocol).
powstaje Acer
styczeń
luty
marzec
kwiecień
1 kwietnia Steve Wozniak i Steve Jobs tworzą firmę Apple Computer i produkują swój pierwszy komputer Apple I.
maj
czerwiec
lipiec
firma Zilog wprowadza na rynek jeden z najpopularniejszych w historii mikroprocesorów: Z80
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1976 |
2050 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1977%20w%20informatyce | 1977 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1977 roku
pod koniec roku ukazują się pierwsze taśmy 1BSD, rozszerzenia Uniksa z UC Berkeley
Larry Landweber z University of Wisconsin tworzy sieć TheoryNet, która połączyła przy użyciu poczty elektronicznej stu naukowców.
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
Awraham Lempel i Ja’akow Ziw publikują opis algorytmu Lempel-Ziv (LZ77), będącego podstawą wszystkich obecnie stosowanych metod słownikowej kompresji danych. Algorytm został uznany przez IEEE za jeden z kamieni milowych informatyki.
czerwiec
5 czerwca – udostępnienie w sprzedaży Apple II
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
21 listopada – wydana zostaje specyfikacja e-mail ()
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Linki zewnętrzne
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1977 |
2051 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1978%20w%20informatyce | 1978 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1978 roku
w połowie roku ukazuje się 2BSD
rozdzielenie pierwotnego TCP na dwie warstwy TCP i IP
James Blinn prezentuje metodę mapowania wypukłości w grafice 3D
styczeń
luty
18 lutego, uruchomienie pierwszego wydzwanianego BBSa
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
8 czerwca, ukazuje się 8086 – pierwszy 16-bitowy mikroprocesor firmy Intel rozpoczynając w ten sposób serię 'x86'
lipiec
sierpień
wrzesień
Awraham Lempel i Ja’akow Ziw opracowują ulepszony algorytm Lempel-Ziv (LZ78)
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1978 |
2052 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1968%20w%20informatyce | 1968 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1968 roku
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
18 lipca – Gordon E. Moore oraz Robert Noyce zakładają firmę Intel
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
9 grudnia – Douglas Engelbart po raz pierwszy prezentuje publicznie myszkę komputerową na konferencji informatycznej (Fall Joint Computer Conference) w San Francisco.
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1968 |
2053 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1967%20w%20informatyce | 1967 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1967 roku
Seymour Papert tworzy Język programowania Logo
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1967 |
2054 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1966%20w%20informatyce | 1966 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1966 roku
pierwsze plany ARPANET
Ken Thompson rozpoczyna pracę w Bell Labs AT&T w New Jersey
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1966 |
2055 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1965%20w%20informatyce | 1965 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1965 roku
J. E. Bresenham publikuje opis algorytmu rasteryzacji odcinków
styczeń
luty
marzec
kwiecień
19 kwietnia – Gordon E. Moore publikuje w amerykańskim czasopiśmie Electronics Magazine artykuł pod tytułem Cramming more components onto integrated circuits, w którym przedstawia po raz pierwszy Prawo Moore'a
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1965 |
2056 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1964%20w%20informatyce | 1964 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1964 roku
John George Kemeny i Thomas E. Kurtz z Dartmouth College opracowują język programowania BASIC.
wyprodukowano pierwszy na świecie superkomputer CDC 6600 zaprojektowany przez Seymoura Craya
Bill English na podstawie projektu Douglasa Engelbarta konstruuje prototyp myszy komputerowej
pierwszy wielkoskalowy system komputerowy pracujący w trybie on-line i w czasie rzeczywistym SABRE (Semi Automatic Business Research Environment), system rezerwacji biletów.
w raporcie On Distributed Communications Networks Paula Barana z RAND Corporation znajduje się propozycja decentralizacji sieci komputerowej, co pozwoli na jej działanie nawet w przypadku awarii jej części.
styczeń
luty
marzec
kwiecień
7 kwietnia – firma IBM ogłasza wprowadzenie nowej rodziny komputerów typu mainframe pod nazwą System/360
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1964 |
2057 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1963%20w%20informatyce | 1963 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1963 roku
opublikowano pierwszą wersję kodu ASCII
pierwszy komercyjnie dostępny monitor komputerowy przy komputerze PDP-1
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1963 |
2058 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1962%20w%20informatyce | 1962 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1962 roku
Charles Hoare opracowuje algorytm quicksort
powstała pierwsza polska gra komputerowa – Marienbad
styczeń
luty
Spacewar! – gra komputerowa stworzona przez Steve'a Russella na komputerze DEC PDP-1
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
11 października – firma IBM wprowadza na rynek komputer typu mainframe: IBM 1440
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1962 |
2059 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1961%20w%20informatyce | 1961 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1961 roku
Burroughs prezentuje pierwszy dwuprocesorowy komputer z pamięcią wirtualną: Burroughs B5000 Series.
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
2 czerwca firma IBM wprowadza na rynek IBM 1301 Disk Storage Unit
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1961 |
2060 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1959%20w%20informatyce | 1959 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1959 roku
Grace Murray Hopper i Charles Philips tworzą język COBOL
pierwszy minikomputer – PDP-1
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1959 |
2061 | https://pl.wikipedia.org/wiki/1948%20w%20informatyce | 1948 w informatyce |
Kalendarium informatyczne 1948 roku
Anacom – maszyna analogowa firmy Westinghouse Electric Company
brytyjski matematyk Douglas Hartree przepowiadał: "jedna maszyna EDSAC (512 słów pamięci, 1000 operacji na sekundę, brak pamięci pomocniczej) wystarczy do zaspokojenia wszystkich potrzeb obliczeniowych Wielkiej Brytanii".
Claude E. Shannon publikuje w The Bell System Technical Journal pracę "A Mathematical Theory of Communication" dającą teoretyczne podstawy teorii informacji, w tym kompresji danych.
styczeń
luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
21 czerwca – uruchomienie pierwszego komputera Manchester Mark I
lipiec
sierpień
wrzesień
październik
listopad
grudzień
Zobacz też
informatyka
historia informatyki
Kalendarium informatyczne
Wydarzenia 1948 |
2062 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Herzogin%20Cecilie | Herzogin Cecilie | SV Herzogin Cecilie – dwudziestowieczny żaglowiec, czteromasztowy stalowy bark, nazwany tak ku czci księżniczki Cecylii Meklemburskiej (1886–1954). Był jednym z najbardziej znanych windjammerów.
Historia
Żaglowiec zwodowano w 1902 w Bremerhaven jako stalowy, 4-masztowy bark, 6-rejowiec, długości 102 m, wysokości ponad 60 m, 3242 BRT (3111 BRT w 1935 r.). Był jednym z ostatnich żaglowców, które pływały jako statki handlowe. Zatonął w 1936.
Statek określany był jako legendarny. Jego rekord prędkości na jednogodzinnym odcinku to 20,75 węzła – tylko o ćwierć węzła mniej od absolutnego rekordu amerykańskiego klipra „James Baines” z 1856 r. Był również jednym z najszybszych żaglowców świata w przejściach dobowych i całkowitych przejściach trasy – głównie z powodu monumentalnego ożaglowania (4180 m²/4400 m²), bardzo solidnej konstrukcji oraz szczególnie dużej dzielności morskiej potwierdzonej w wielu sztormach w pasie ryczących czterdziestek i wyjących pięćdziesiątek – aż do granicy lodów.
Rejsy
„Herzogin Cecilie” zwodowano jako statek towarowo-szkolny dla kompanii Norddeutscher Lloyd. I wojnę światową przezimował w Chile, by w ramach odszkodowań wojennych trafić do Francji, gdzie wystawiony został na sprzedaż. Kupiony w 1921, był nieoficjalnym statkiem flagowym w ostatniej handlowej flocie żaglowcowej świata – szwedzkiej flocie Gustafa Eriksona z Wysp Alandzkich (nominalnie bandera fińska), który często za bezcen wykupywał żaglowce wychodzące już z użycia i animował jeszcze zapotrzebowanie na tego rodzaju środek transportu, łącząc cele zarobkowe ze szkoleniowymi. Statki te oprócz żeglugi po Bałtyku i Morzu Północnym obsługiwały regularnie australijską linię zbożową trasą dookoła kuli ziemskiej z Europy, wokół Afryki, a z powrotem z opłynięciem Hornu. Statki te były intensywnie eksploatowane, praca na nich była ciężka, miały niezbyt liczne i bardzo młode załogi, składające się z ludzi, którzy pływali na nich za bezcen w celu wypływania odpowiedniej ilości godzin w ramach zdobywania stopni oficerskich. Nie zmienia to faktu, że wielu załogantów celowo wybierało tę pracę, nie chcąc, lub nie potrafiąc przejść z żaglowców na dominujące już wtedy parowce. Pomimo starannej opieki była to flota bardzo wysłużona i skończyła swój żywot częściowo w awariach i sztormach, a część pochłonęła II wojna światowa. Dwa ostatnie na świecie zarobkowe rejsy żaglowców miały miejsce w 1950 r. Do dziś przetrwały jako muzea trzy żaglowce z tej floty.
„Księżniczka” oprócz tego, że była żaglowcem udanym i bezpiecznym, była także jednostką mającą duże szczęście, wychodząc bez opresji z wielu ciężkich sztormów. Statek ten przeżył wielu swoich rówieśników. Będąc wciąż w dobrej kondycji, zakończył przedwcześnie swój żywot w 1936, w powrotnej drodze z Australii, w wyniku błędu nawigacyjnego (25 kwietnia o 03:45 UTC) we mgle na skałach w pobliżu Devon w Wielkiej Brytanii w miejscu, gdzie na przestrzeni wieków zatonęło także wiele innych statków. Z uszkodzonym dnem, odholowany do niedalekiej zatoki i osadzony na płyciźnie, był jeszcze ratowany przez część załogi i grupy ochotników z brzegu, wśród których znaleźli się nawet byli załoganci „Herzogin Cecilie”. Była możliwość dokowania w Plymouth, ale bezbronny statek został praktycznie zniszczony w wyniku kolejnego silnego sztormu. Leży w tej chwili płytko pod powierzchnią wody.
Bibliografia
Elis Karlsson (oficer na H. C.) pt. Ostatnie żaglowce.
Linki zewnętrzne
Herzogin Cecilie)
Polska wersja szanty o Herzogin Cecilie + dod. informacje
Strona o Herzogin Cecilie)
Barki (żaglowce)
Windjammery
Fińskie jachty i żaglowce
Statki Norddeutscher Lloyd
Statki z XX wieku |
2063 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Hulk%20%28okr%C4%99t%29 | Hulk (okręt) | Hulk – stary statek, najczęściej okręt, wycofany już z normalnej eksploatacji i zdekompletowany (zwykle pozbawiony mechanizmów napędowych i uzbrojenia), przycumowany lub zakotwiczony na stałe w porcie, służący jako stacjonarne pomieszczenia pomocnicze. Hulki używane bywają jako koszary, mieszkania dla załóg okrętów, pomieszczenia szkolne, hotele, szpitale, magazyny, warsztaty lub więzienia. Odmianą hulka jest barka koszarowa (niewielkich rozmiarów, służąca jako koszary).
Czasami hulkiem nazywa się także średniowieczny typ żaglowca – holk.
Zobacz też
okręt-baza
Koszary |
2064 | https://pl.wikipedia.org/wiki/Hundkoja | Hundkoja | Hundkoja (z niemieckiego, dosłownie "psia koja") – koja na jachcie znajdująca się pomiędzy kokpitem a burtą, z głową śpiącego w pobliżu zejściówki. Czasami nazywana też "trumną". Hundkoja może znajdować się także na samym dziobie, kiedy jest kształtem zbliżona do trójkąta. Najmniejsza (najkrótsza) koja, zwykle najmniej wygodna.
Wyposażenie jachtu i osprzęt |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.