text stringlengths 254 13.2M | id stringlengths 36 47 | dataset_source stringclasses 2 values | prediction float64 1.01 4.21 | dump stringclasses 106 values | url stringlengths 13 2.36k | date stringlengths 19 25 | file_path stringlengths 108 155 | offset int64 -1 1.48B | page_average_lid_score float64 0.85 1 ⌀ | full_doc_lid_score float64 0 1 ⌀ | language_score float64 0 1 | per_page_languages listlengths 1 14.5k | full_doc_lid stringclasses 14 values | top_langs stringclasses 1 value | is_truncated bool 2 classes | page_ends listlengths 1 14.5k | minhash_cluster_size int64 1 1.9M | duplicate_count int64 -1 319 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Dr mat., dr n. hum. Bolesław Szewc, https://orcid.org/0000-0002-2549-5674 Warszawskie Towarzystwo Teologiczne
Problemy krytyki teczek SB jako źródeł historycznych
Problems of Criticism of the Communist Poland's Security Service (SB) Files as Historical Sources
Abstrakt. Mimo upływu 20 lat od otwarcia archiwów dawnej SB, historycy nie wypracowali zasad krytyki teczek SB jako źródeł historycznych, co sprzyja tzw. grze teczkami, a w konsekwencji destrukcji narracji historycznej i życia społecznego. Wśród badaczy i publicystów wytworzył się afirmacyjny stosunek do akt SB powodujący pomijanie ich krytyki.
Akta operacyjne SB jako źródła adresowane wymagają oddzielenia warstwy teoretycznoideologicznej i retorycznej za pomocą odpowiednich kwestionariuszy pytań. Jako źródła pośrednie wymagają zbadania wiarygodności ich autorów za pomocą innych kwestionariuszy pytań. Obydwa wymogi z reguły są pomijane przez badaczy.
Rafał Łatka podał uzasadnienie afirmacyjnego stosunku do akt SB. Wykazano, że uzasadnienie to jest logicznie błędne, a afirmacyjny stosunek do akt esbeckich jest sprzeczny z dynamiczną koncepcją źródła historycznego J. Topolskiego i z przykładami braku wiarygodności tych akt.
Zaproponowano kilka dróg tworzenia kwestionariuszy do badania wiarygodności autorów akt SB. Pytania muszą dotyczyć konkretnych autorów i wybranej dziedziny badań określonej przez badacza. Jako pierwsze zaproponowano pytanie: Czy praca funkcjonariuszy i ich przełożonych w interesującej badacza dziedzinie była nastawiona na efektywność czy na statystykę wyników? Kolejne propozycje sugerują pytania o wewnętrzną kontrolę badanej sprawy, która powinna być potwierdzona notatkami pokontrolnymi. Ich brak należy interpretować jako brak kontroli i zmniejszoną wiarygodność niekontrolowanych autorów.
Następne propozycje pytań dotyczą sytuacji, gdy stawia się źródłom pytania o czyjąś współpracę z SB. Uzasadniono, że nie wystarczy stwierdzenie faktu rejestracji danej osoby przez SB w charakterze współpracownika, bo trzeba wykazać konkretną współpracę. Trzeba też uwzględnić informacje pozaźródłowe i na przykład postawić pytanie: Czy usytuowanie badanej osoby pozwalało jej pozyskać przypisane jej przez SB informacje?
Uzasadniono prawidłowość, że wiarygodność notatki maleje w sposób wykładniczy w funkcji liczby pośredników pomiędzy nią a faktami.
Wskazano na potrzebę pytania o intencje funkcjonariuszy sporządzających notatki, które mogły być związane z karierą zawodową, oczekiwaniami przełożonych, potrzebą wykazania się rezultatami itp. Wskazano też potrzebę zbadania odstępstw badanej sprawy od idealnego instrukcyjnego wzorca.
Badania wiarygodności teczek mają swój aspekt etyczny. Badania mogące zagrozić dobrej sławie osób, których one dotyczą, powinny spełniać najwyższe standardy metodologiczne, kierować się zasadą in dubio pro reo i w razie braku dostatecznego potwierdzenia hipotez powinny kończyć się konkluzją o braku podstaw do rozstrzygnięcia obciążającego te osoby.
Słowa kluczowe: dobra sława, krytyka, metodologia historii, SB, wiarygodność.
Abstract. Despite the passage of 20 years since the opening of the archives of the former SB, historians have not developed the principles of criticism of SB files as historical sources, which is conducive to the so-called playing with folders, and consequently the destruction of historical narrative and social life. Among researchers and publicists, an affirmative attitude towards the SB files has been created, causing their criticism to be ignored.
BIBLIOTEKA KWARTALNIKA NAUKOWEGO FIDES ET RATIO
Researchers ignore the requirement to separate the theoretical-ideological and rhetorical layers of SB operational files. They also neglect to study the credibility of their authors.
Rafał Łatka gave a justification for the affirmative attitude to the SB files. It has been shown that this justification is logically erroneous, and the affirmative attitude to the SB files is contrary to the rational concept of the historical source and to the examples of the lack of credibility of these files.
Several ways of creating questionnaires to examine the credibility of SB files were proposed. The first question that was proposed: Was the work of officers and their superiors in the field of interest to the researcher focused on efficiency or on the statistics of results? Further proposals suggest questions about the internal control of the case under investigation.
It was justified that it is not enough to state the fact of registration of a given person by SB as a collaborator, because it is necessary to demonstrate specific cooperation.
It was justified that the reliability of a note decreases exponentially as a function of the number of intermediaries between it and the facts.
The need to ask about the intentions of the officers doing reports, which could be related to their professional careers, the expectations of superiors, the need to demonstrate results, etc., was indicated. The need to investigate deviations of the examined case from the ideal instructional pattern was also indicated.
Studies of the reliability of files have their ethical aspect. Studies that may threaten good name of the persons concerned should meet the highest methodological standards and be guided by the principle of in dubio pro reo.
Keywords: good name, criticism , methodology of history, communist security service, credibility.
Wprowadzenie
Każda działalność naukowa wiąże się z krytyką. Trzeba poddać krytyce dane uzyskiwane w uprawianej dyscyplinie naukowej, trzeba krytykować sformułowane w niej teorie i krytycznie oceniać metody. Nawet w naukach formalnych istnieje krytyka, choć sprowadza się do sprawdzania bezbłędności dowodzeń. Można powiedzieć, że gdzie nie ma wszechobecnej krytyki, tam nie ma nauki.
W dziedzinie historii oznacza to rozpoznanie i krytyczną ocenę źródeł, jak i ich interpretacji oraz wysnutych wniosków. Równocześnie niektórzy metodolodzy historii zarzucają swoim kolegom korzystającym ze źródeł esbeckich chęć wprowadzania „do naukowego obiegu coraz to nowych dokumentów, miscellaneów, przyczynków, bez dbałości o ich krytyczną analizę i warsztatową obróbkę" (Suleja, 2008, s. 513) i „pogwałcenie standardowych reguł przyjętych w interpretacji źródeł historycznych (krytyka wewnętrzna i zewnętrzna, ustalenie kwestionariusza pytań, wykorzystanie wiedzy pozaźródłowej, w tym ustaleń historiografii itp.)" (Brzechczyn, 2012, s. 72). Niestety, wspomniana tu praktyka działania zawodowych historyków wpływa destrukcyjnie na badania interdyscyplinarne, czego ilustracją jest książka dr hab. Hanny Karp (2018) poświęcona kontroli mediów w PRL na przykładzie redakcji Przeglądu Katolickiego. Recenzentem tej pracy jest prof. dr hab. Ryszard Michalski – historyk i politolog z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pani H. Karp, która z pewnością konsultowała się z historykami, uprawia w pracy
z teczkami SB dobrą w średniowieczu „historię nożyczek i kleju" 1 (Collingwood, 2014, s. 257258), choć trzeba odnotować, że nie będąc historykiem, skutecznie wyszukała w IPN istotną część potrzebnych jej akt SB, zapoznała się z ich kodem terminologicznym i jakoś poradziła sobie z odczytaniem tych akt. Jednak nie postawiła żadnego pytania badawczego dotyczącego wiarygodności ich autorów 2 . Jej narracja polega na dosłownym i wybiórczym referowaniu znalezionych materiałów SB, przeplatanym formułowanymi przez nią hipotezami, które najczęściej nie są poddane żadnej weryfikacji, a często są traktowane jako uzasadnione tezy. Hipotezy o próbach SB skłócenia redaktorów Przeglądu Katolickiego z władzami Kościoła oraz innych manipulacjach SB są interesujące, ale do końca pozostają hipotezami, bo nie są zweryfikowane. H. Karp w sposób nieuprawniony potraktowała jako udowodnione prawdy hipotezy o tajnej współpracy z SB trzech wybitnych kapłanów archidiecezji warszawskiej i pisze o tym w atmosferze sensacji jako o epokowym odkryciu. Jednak jej konkluzje są tak wątpliwe, jak wątpliwa jest jej metoda pracy ze źródłami ubeckimi 3 . Książka H. Karp w sposób karykaturalny – jakby w soczewce – ukazuje problem braku krytyki teczek jako źródeł historycznych dotykający również profesjonalnych historyków.
Częściowe wyjaśnienie tej sytuacji uzyskane zostały od poznanych historyków. Okazuje się bowiem, że zdecydowana większość polskich historyków badających akta b. SB nie zna zasad prowadzenia przez te służby pracy operacyjnej i jej ewidencjonowania, co bardzo często prowadzi do błędów w ustalaniu faktów, a następnie w ich ocenie. Mimo upływu ponad 20 lat od momentu, gdy historycy zaczęli badać akta SB, ukazało się bardzo niewiele publikacji na temat metodologicznych aspektów tych badań. Można by nawet odnieść wrażenie, że historycy badający akta SB nie mają żadnych problemów metodologicznych w tej dziedzinie. Dopiero ostatnie lata spowodowały, ze zaczęto podnosić takie aspekty. Brak opracowania rzetelnej metodyki pracy ze źródłami esbeckimi przyczynił się do przedwczesnych publikacji dziennikarskich zniesławiających znane z przeszłości osoby, często z kręgu Kościoła katolickiego, które bez dostatecznego uzasadnienia zostały w publikacjach tych potraktowane jako współpracownicy SB. Mam tu na myśli takie postaci, jak o. Konrad Hejmo OP i abp Stanisław Wielgus. W przypadku o. Hejmo IPN opracował
1 Collingwood (2014) określa tym mianem sposób uprawiania historii obowiązujący do średniowiecza i polegający na arbitralnym łączeniu świadectw historycznych w jedną całość, bez krytycznej analizy. Wtedy źródła panują na historykiem, a nie historyk nad źródłami.
2 Ilekroć mowa jest w niniejszym tekście o wiarygodności źródeł, w istocie zawsze chodzi o wiarygodność ich autorów, czyli tzw. informatorów (por. Topolski, 2016, s. 110).
3 Książka H. Karp, Media totalitarne… (2018), ma jeszcze inne poważne braki metodologiczne. Brakuje tam skonfrontowania źródeł ubeckich z innymi źródłami, na przykład archiwum Przeglądu Katolickiego. Autorka bezkrytycznie referując to, co znalazła w teczkach SB, nie zauważa żadnych braków tych akt, np. wewnętrznych sprzeczności. H. Karp jest kompetentnym medioznawcą. Miałem okazję poznać jej bardzo trafną ekspertyzę działalności pewnej prywatnej stacji telewizyjnej. Jednak jej opracowanie Media totalitarne… (Karp, 2018), jest bardzo nieudane od strony metodyki, a wątpliwa metodyka prowadzi do wątpliwych konkluzji.
raport, którego autorzy stwierdzają, że jednak nie stanowi on rozwiązania tej wyjątkowo zawikłanej sprawy (Grajewski, Machcewicz, Żaryn, 2005, s. 65). W przypadku abpa Wielgusa nie spotkałem naukowego opracowania akt SB, a część doniesień medialnych wskazuje na brak dowodów jego rzeczywistej współpracy z SB, mimo rejestracji jako TW (por. Cenckiewicz, 2015).
W obu przypadkach mieliśmy do czynienia z medialną lub polityczną grą teczkami, choć nie chcę tu wnikać w intencje tej gry. Oba przypadki publikacji medialnych, przez brak krytyki źródeł esbeckich sankcjonują takie podejście do tych akt. Pomijając krytykę tych akt, błędnie sugerują, że wystarczy dotrzeć do odpowiednich dokumentów SB, a one ujawnią prawdę 4 . Propagowanie takich przekonań sprzyja dalszej grze teczkami. W efekcie to, co kiedyś napisali esbecy, dzisiaj nie jest poddane profesjonalnej krytyce i przyczynia się do antagonizowania grup społecznych, destrukcji życia społecznego, jak też zniechęca do myślenia historycznego. Stajemy się w ten sposób społeczeństwem ahistorycznym, które „wzięło się znikąd". Tymczasem żadna publicystyka nie zastąpi badań historycznych opartych na rzetelnej metodyce. Dlatego też publicyści powinni wstrzymać się z pochopnymi opiniami do czasu krytycznego zbadania odpowiednich akt SB.
Włodzimierz Suleja i Krzysztof Brzechczyn wskazują przyczyny wyżej wspomnianych metodologicznych uchybień w środowisku naukowym historyków. „Wprowadzenie po powstaniu IPN do obiegu naukowego na masową skalę źródeł wytworzonych przez aparat represji komunistycznego państwa" (Brzechczyn, 2012, s. 72), zrodziło pokusę, by nie dbać o uchybienia warsztatowe, w przekonaniu, „że już samo tylko wprowadzenie wytworzonych przez aparat represji PRL źródeł do obiegu historiograficznego wywoła historiograficzną rewolucję" (tamże, s. 73). Niektórzy usprawiedliwiali się nadinterpretacją oczywistego stwierdzenia, że „bezpieka z reguły nie fałszowała swoich materiałów" (Suleja, 2008, s. 514), do czego jeszcze warto powrócić. Do rozluźnienia reguł warsztatowych przyczyniło się również oczekiwanie społeczne wobec dziejopisarzy powodujące zapotrzebowanie na ukazanie przejawów oporu społecznego w PRL, jak i na demaskację systemu totalitarnej dyktatury. „Temu popytowi społecznemu – zauważa K. Brzechczyn (2012) – nie potrafił się również oprzeć IPN produkujący masowo prace naukowe, zgodnie z kalendarzem kolejnych okrągłych rocznic przełomowych wydarzeń z dziejów PRL" (ibidem, s. 75). Jeszcze dalej szły „działania badaczy podejmowane […] dla realizacji politycznego zamówienia, po to, by wyrywkowe i cząstkowe ustalenia wykorzystywać w utylitarnej, doraźnej grze o władzę" (Suleja, 2008, s. 514).
K. Brzechczyn (2012) wskazuje na dwa główne mechanizmy odpowiedzialne, za wyżej wspomniane ignorowanie reguł warsztatu naukowego historyka (por. tamże, s. 73).
4 J. Topolski tego typu przekonania nazywał mitem źródeł historycznych (por. Topolski, 2016, s. 111112).
Pierwszy z nich polega na tym, że pion naukowy IPN od początku przybrał kształt urzędu, a nie szkoły historycznej i historiograficznej, gdzie w sposób naturalny następowałby międzypokoleniowy przekaz doświadczeń w relacjach typu mistrz – uczeń. Wiem od znajomych historyków, że w roku 1999, kiedy kompletowano kadrę IPN, do pionu naukowego trafili bardzo młodzi ludzie, bardzo często zaczynający dopiero badania naukowe. Siłą rzeczy nie mieli oni odpowiednich kwalifikacji do pracy z takimi źródłami jak akta byłej komunistycznej służby bezpieczeństwa, instytucji sformalizowanej, posługującej się własnym sformalizowanym językiem. Młodość zespołu badawczego IPN, w zestawieniu z chęcią jak najszybszego dorobku naukowego z obszaru funkcjonowania komunistycznej bezpieki bardzo szybko wytworzyła afirmacyjny stosunek do akt SB, który okazał się po jakimś czasie obowiązującym w IPN. A to już z wielką łatwością prowadziło do błędów metodologicznych.
Drugi mechanizm wynika z nowości źródeł esbeckich, która tłumaczy brak wykształconych heurystycznych reguł ich interpretacji. W tym miejscu można zauważyć, że pierwszy mechanizm utrwala drugi, ponieważ potrzeba jest mistrzów, którzy sformułują zasady rozpoznania i krytyki tych źródeł, jak i dopuszczalne sposoby ich interpretacji, a następnie będą przekazywać je uczniom, którzy z kolei będą je rozwijać. Brak mistrzów uniemożliwia wypracowanie heurystycznych reguł interpretacji.
1. Rozpoznanie akt operacyjnych SB w roli źródeł historycznych
Wszyscy studenci historii w Polsce uczyli się i chyba nadal uczą się metodologii historii z dzieł Jerzego Topolskiego (1928–1998), który sformułował podstawy poznańskiej szkoły metodologii historii. Jest prawdą, że przejął on z marksizmu przekonanie, że w centrum historii stoi aktywnie działający człowiek (Domańska, 2016, s. 15) i był uważany za marksistę, choć jego szkoła metodologiczna łączyła w sobie elementy pozytywizmu i filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej. Warto podkreślić, że przekonania filozoficzne Topolskiego nie zniekształcają jego rzetelnej metodologii historii, do której wszyscy w Polsce się odwołują. Z punktu widzenia ogólnej metodologii nauk jest ona bez zarzutu i można tylko wyrazić podziw dla wszechstronności umysłu jej twórcy. W niniejszym opracowaniu nią się posługuję.
Badanie historyczne zaczyna się od pytań badacza: Co było? Dlaczego tak było? Jakie prawidłowości działały w toku rozwoju historycznego? Pytania ukierunkowują poszukiwanie informacji, czyli źródeł historycznych i wiedzy pozaźródłowej. Na tej podstawie formułuje się odpowiedzi. One z kolei często prowadzą do kolejnych pytań, czyli zachodzi tu rodzaj sprzężenia zwrotnego.
Klasyfikacja źródeł dzieli je na bezpośrednie i pośrednie. „Źródła bezpośrednie – wyjaśnia K. Brzechczyn (2012) – mają niejako bezpośrednio odbijać przeszłą rzeczywistość,
źródła pośrednie zaś mają to czynić za pośrednictwem osoby informatora" (tamże, s. 61). Ten podział krzyżuje się z drugim – na źródła adresowane i nieadresowane. „Kryterium podziału – pisze J. Topolski (2016) – stanowi w tym wypadku istnienie bądź nieistnienie autora źródła (informatora), który swe informacje adresuje do znanego mu (w mniejszym czy większym stopniu) odbiorcy. Może to oczywiście być również tzw. potomność" (tamże, s. 115). K. Brzechczyn (2012) pisze: „Intencja zakomunikowania czegoś sprawia, że źródła adresowane zawierają element perswazyjności skierowany do odbiorcy źródła oraz w samym źródle zawarta jest już interpretacja znajdujących się w nim informacji" (tamże, s. 62).
Akta operacyjne SB (na przykład tzw. donosy agenturalne) stanowią według tej klasyfikacji źródła pośrednie adresowane (por. Brzechczyn, 2012, s. 62). Ich autorami są informatorzy SB lub funkcjonariusze piszący meldunki na temat pozyskanych informacji. Adresatem takich akt jest jeden lub więcej funkcjonariuszy lub przełożeni funkcjonariusza sporządzającego notatkę lub ogólnie ci, którzy mieli mieć do niej dostęp w ramach SB. Brzechczyn proponuje rozszerzyć klasyfikację źródeł dokonaną przez Topolskiego (2012) o podział na źródła pośrednie adresowane w sposób nieograniczony i ograniczony (por. tamże, s. 63). Źródła adresowane w sposób nieograniczony to na przykład publikacje w popularnych wydawnictwach lub prasie. Autor lub sytuacja, w jakiej działa, może ograniczyć krąg odbiorców. Również samo źródło, z racji wąskiej specjalizacji, może być zrozumiałe tylko dla specjalistów i tylko oni mogą być jego odbiorcami. W tym wypadku mówimy o źródłach adresowanych w sposób ograniczony. Według tej rozszerzonej klasyfikacji akta operacyjne SB stanowią źródła pośrednie adresowane w sposób ograniczony.
Historyk, zaczynając swoją pracę ze źródłem, musi je odczytać i zdekodować na podstawie wiedzy pozaźródłowej (por. Topolski, 2016, s. 102-103). Fakt adresowania źródła do wąskiego kręgu osób czyni jego język bardziej hermetycznym i utrudnia zdekodowanie go. W przypadku dokumentów SB występuje swoisty kod terminologiczny, który trzeba poznać przed ich odczytaniem (por. Brzechczyn, 2012, s. 64). Z tym historycy mają mniejszy problem, ponieważ kwestię tę omawia obszernie książka Filipa Musiała Podręcznik bezpieki (2015). Jednak specyfiką źródeł pośrednich adresowanych jest ich „narracyjna struktura składająca się z warstwy informacyjnej, retorycznej i ideologiczno-teoretycznej. W warstwie ideologiczno-teoretycznej zawarta jest interpretacja bądź wyjaśnienie faktów przedstawionych przez twórcę źródła lub jedno i drugie jednocześnie. Ten wymiar narracji steruje pozostałymi jej warstwami: warstwą retoryczną i informacyjną. Sterowanie to polega na selekcji i hierarchizacji informacji źródłowych i adekwatnym zastosowaniu tropów retorycznych mającym przekonać potencjalnego czytelnika źródła do interpretacji przeszłej rzeczywistości przedstawionej przez autora (autorów) źródła. Dopiero historyk za pomocą kwestionariusza pytań, wiedzy pozaźródłowej i rozmaitych procedur heurystycznych
BIBLIOTEKA KWARTALNIKA NAUKOWEGO FIDES ET RATIO
pozbawia źródło warstwy teoretyczno-ideologicznej i retorycznej, docierając do informacji o interesujących go faktach historycznych" (Brzechczyn, 2012, s. 62-63). Jak dotąd, nie natrafiłem na próbę sformułowania wyżej wspomnianego kwestionariusza pytań służących oddzieleniu warstwy retorycznej i teoretyczno-ideologicznej w wypadku akt operacyjnych SB traktowanych jako źródła.
2. Badanie wiarygodności autorów akt SB
Obok rozpoznania źródła, odkodowania, oddzielenia warstwy perswazyjnej (w przypadku źródeł adresowanych), niezbędna jest krytyka zewnętrzna i w odniesieniu do źródeł pośrednich także wewnętrzna. Krytyka zewnętrzna to badanie autentyczności, które w wypadku akt SB nie nastręcza historykom szczególnej trudności, zaś krytyka wewnętrzna to badanie wiarygodności autora (w metodologii historii zwanego informatorem), które okazuje się znacznie trudniejsze. Badanie wiarygodności informatora, jest zastanawianiem się „nad tym, czy mówi on w danym przypadku prawdę" (Topolski, 2016, s. 116). Według Topolskiego, wiarygodność informatora sprawdzamy badając, czy jest obiektywny i czy dobrze obserwuje rzeczywistość. Jeśli tak jest, to wszystkie jego sprawdzalne informacje mogą być zweryfikowane pozytywnie. Ponadto, na podstawie wiedzy o samym informatorze badamy, „czy chciał i czy mógł powiedzieć prawdę, oczywiście prawdę w rozumieniu informatora" (Topolski, 2016, s. 116). Czy, na przykład, była dla niego dostępna z racji jego usytuowania.
Takie w każdej sytuacji odrębne badanie wiarygodności autora jest kłopotliwe. Przykładowo, dr hab. Rafał Łatka (2016), historyk, przyjmuje pogląd, że wiarygodność akt SB jest wysoka. Stanowisko to czyni zbędnym wyżej wspomniane badanie wiarygodności. „W szeroko definiowanej sferze publicznej – pisze R. Łatka – dominuje wyobrażenie, że wiarygodność dokumentacji dawnego aparatu represji jest bardzo niska, jest to jednak pogląd nieoparty na wiedzy na temat tej kategorii źródeł, lecz sąd o charakterze publicystycznym wyrażany najczęściej przez osoby niemające elementarnej wiedzy dotyczącej funkcjonowania aparatu represji. Wiarygodność akt tzw., bezpieczniackich z wielu bowiem powodów jest wysoka. Świadczy o tym choćby przyjęty system pracy aparatu represji nastawiony na efektywność, kontrola pracy operacyjnej funkcjonariuszy UB/SB przez ich zwierzchników czy wreszcie konfrontacja wiadomości uzyskiwanych od osobowych źródeł informacji z innymi źródłami wiedzy operacyjnej" (tamże, s. 222). Narzucają się tu pytania do R. Łatki: Na jakiej podstawie można twierdzić, że w każdej sytuacji praca operacyjna była nastawiona na efektywność i kontrolowana, że w każdym przypadku informacje były konfrontowane z innymi źródłami wiedzy operacyjnej? Skąd wiadomo, że wszyscy informatorzy SB i wszyscy funkcjonariusze SB nie zniekształcali przekazywanych informacji? Gdyby tak było, to informatorom i funkcjonariuszom SB
przysługiwałoby niespotykane gdzie indziej morale, a SB byłaby wyjątkowo rzetelną instytucją. R. Łatka popełnia tu błąd logiczny podziału, implicite sugerując, iż system kontroli obowiązujący w SB gwarantował, że każda sprawa i każdy dokument był jej poddany, zatem wszystkie akta są wiarygodne. Jednak z tego co jest prawdziwe o całości nie wynika, że to samo można orzec o wszystkich jej elementach (przykładowo, z tego, że USA jest bogatym krajem nie wynika, że bezdomny Amerykanin John Smith jest bogaty).
Oto prosty przykład obalający pogląd R. Łatki: historycy są zgodni co do tego, że z reguły próżno byłoby szukać w aktach SB dowodów przestępstw popełnianych w tej instytucji, więc w tym zakresie te akta są niewiarygodne (por. Leszczyński, 2006, s. 40-41; Bereszyński, 2012, s. 426). Na ogół pomijano w dokumentach te fakty, przeinaczano je wychwalając wręcz sprawność funkcjonariuszy lub określano eufemistycznie jako „działania specjalne", nie podając na czym one polegały (np. „…w wyniku działań specjalnych skopiowano dokumentację X". Dużo tego typu wpisów można znaleźć w raportach dziennych MSW. Określenie „działania specjalne" mogło oznaczać np. włamanie).
Historyk R. Łatka, w cytowanym wyżej tekście, ustawia wszystkie źródła na jednej skali pomiędzy niską wiarygodnością a wysoką, w tym wszystkie źródła esbeckie ustawia po stronie wysokiej wiarygodności. „Jak to zwykle bywa w takich przypadkach – zauważa K. Brzechczyn (2012) – adwersarze sporu – niska versus wysoka wiarygodność archiwaliów aparatu represji – przyjmują pewne wspólne założenie. Mianowicie milcząco zakładają oni, że wiarygodność źródła jest pewną własnością stałą, niezależną od rozważanego problemu czy stawianego pytania badawczego. Tymczasem – w świetle dynamicznej koncepcji źródła historycznego Jerzego Topolskiego – założenie to jest fałszywe" (tamże, s. 59). Zatem w świetle tej koncepcji wiarygodność dokumentacji dawnego aparatu represji nie jest ani niska, ani wysoka, tylko trzeba ją badać oddzielnie w odniesieniu do każdego pytania badawczego i rozważanego problemu.
R. Łatka (2016) pisze swój wyżej cytowany artykuł metodologiczny cztery lata po również tu zacytowanym artykule K. Brzechczyna (2012) i przestawia w nim pogląd o wiarygodności całej kategorii źródeł bezpieczniackich w oderwaniu od pytań, jakie możem y im postawić. Jest to pogląd sprzeczny ze wspomnianą u K. Brzechczyna metodologią J. Topolskiego, bo jednemu źródłu (w istocie autorowi źródła) może przysługiwać wiele stopni wiarygodności w zależności od pytania jakie źródłu postawimy. Rzetelny naukowiec, głosząc swój nowy pogląd metodologiczny powinien się odnieść do dotychczasowych osiągnięć w tej dziedzinie i w razie potrzeby je skrytykować. R. Łatka implicite kwestionując dynamiczną koncepcję źródła historycznego J. Topolskiego tego nie uzasadnia, a przecież koncepcja ta należy do „elementarza" metodologicznego historyka 5 .
5 „W obrębie historii refleksja metodologiczna Topolskiego uchodzi za fundament całej polskiej powojennej teorii historiografii" (za: Malczewski, 2009, s. 89).
Powyższe, zadeklarowane przez R. Łatkę podejście do dokumentów SB może prowadzić do rzetelnych rezultatów tylko wtedy, gdy wiarygodność tych akt nie budzi żadnych istotnych wątpliwości, tak jak, przykładowo, w sytuacji badania współpracy z SB TW „Bolka" 6 , albo, gdy bada się źródła bezpośrednie (dokumenty prawne o SB i jej wewnętrzne zarządzenia, instrukcje, dyrektywy itp.), nie wymagające badania wiarygodności. Powyższa metodyka może całkowicie zawieść w sytuacji badania mniej zgodnych z instrukcjami SB akt, których wiarygodność nasuwa pewne wątpliwości. Nie znalazłem samodzielnych prac R. Łatki z tego typu aktami operacyjnymi SB 7 . Jednak gdyby ktoś chciał wysnuwać wnioski z takich źródeł bezpieczniackich, pozostając przy afirmatywnej w stosunku do nich metodyce R. Łatki, to należałoby mu to odradzić, bo doszedłby do niewiarygodnych ustaleń.
Dla zbadania wiarygodności źródła potrzeba w jego strukturze informacyjnej zidentyfikować warstwę powierzchniową, która jest czytelna bez żadnych analiz; warstwę znakową, czyli to co jest intencjonalnym komunikatem do adresata i warstwę oznakową, czyli to co jest mimowolną informacją o autorze zawartą w źródle. Na przykład warstwa znakowa może być celową próbą przekonania adresata, że autor doskonale panuje nad relacjonowaną sytuacją, a warstwa oznakowa może mimowolnie odsłaniać przekonania jakimi kieruje się autor (por. Brzechczyn, 2012, s. 59-61). Warstwa oznakowa mówi o autorze, a warstwa znakowa o jego intencjach, więc obie mogą dopomóc do zbadania wiarygodności autora. Ponadto, choć nie mówią wprost o faktach, to pozwalają nieraz coś o nich wywnioskować.
6 Według doniesień medialnych w tych aktach było odręcznie napisane zobowiązanie do współpracy (IPN, 2017), podpisane meldunki, które zostały wykorzystane operacyjnie do represjonowania wskazanych osób (Zaranek, 2016; Kłeczek, 2017), były pokwitowania odbioru wynagrodzenia (IPN, 2017), a przy tym autentyczność podpisów TW „Bolka" była potwierdzona przez biegłych sądowych (IPN, 2017a).
7 Wspólnie z F. Musiałem napisali książkę o dialogu operacyjnym SB z kard. Henrykiem Gulbinowiczem (Łatka, Musiał, 2020). Był to najwyżej usytuowany w Kościele hierarcha, z którym SB prowadziło rozmowy operacyjne, więc można się spodziewać, że ta sprawa była pod ponadstandardową kontrolą przełożonych, a zatem akta te są ponadstandardowo wiarygodne. W książce tej jednak nie przyjmuje się bezkrytycznie wszystkiego, co piszą funkcjonariusze w aktach. Na przykład, funkcjonariusz Józef Maj określa Kardynała jako „kontakt operacyjny", co oznaczałoby współpracę z SB. Natomiast w książce stwierdzono, że było to nadużycie tego funkcjonariusza, bo „na podstawie zachowanego materiału źródłowego należy jednoznacznie stwierdzić, że ks. Gulbinowicz nie był nigdy osobowym źródłem informacji SB" (Łatka, Musiał, 2020, s. 89). Zreferował to F. Musiał 26 listopada 2020 roku w Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki „Przystanek Historia" w Warszawie, więc możliwe, że jest to jego wkład do książki. Zaś R. Łatka w swoich wypowiedziach medialnych przypisywał Kardynałowi współpracę z SB, co bardzo negatywnie ocenili recenzenci książki: „Niestety, z przykrością zmuszeni jesteśmy odnotować, że reguły bezstronności i rzetelności zostały złamane przez jednego ze współautorów wyboru, dr. hab. Rafała Łatkę. W efekcie jego medialnych wypowiedzi do przestrzeni publicznej trafiły skrajnie niekorzystne dla osoby śp. Księdza Kardynała opinie, w recenzowanej publikacji podawane w formie hipotez, tam (w środkach masowego przekazu) wypowiadane ex cathedra jako prawdy udowodnione" (Polak, Suleja, 2021, s. 335).
Wróćmy jeszcze do obiegowej opinii, że „bezpieka z reguły nie fałszowała swoich materiałów" (Suleja, 2008, s. 514). SB jako instytucja i jej działanie były zdefiniowane przez akty prawne i administracyjne, przez regulaminy i instrukcje. W konstytuujących jakąkolwiek instytucję dokumentach nie znajdziemy zapisów o zamierzonych oszustwach i fałszerstwach wewnętrznych dokumentów. Nie znajdziemy, na przykład, zarządzenia, że Wydział I wprowadza w błąd Wydział IV danej instytucji. Jeżeli, przykładowo, służby specjalne mają zadanie, by wprowadzać kogoś w błąd, to nie dotyczy to ich własnych organów. Jest banalną prawdą, że dowolna instytucja, jako abstrakcyjny twór prawny, nie wprowadza w błąd samej siebie. Natomiast pracownicy dowolnej instytucji mogą być zainteresowani wprowadzaniem innych w błąd, na przykład przez ukrywanie swoich niedociągnięć lub wykroczeń, przez fikcyjną sprawozdawczość powiększającą osiągnięcia, przez omijanie mechanizmów kontroli itp. Doświadczenie nas uczy, że takie zjawiska występują w każdej instytucji i naiwnością jest sądzić, że nie było ich w SB.
Gdyby materiały SB nie były niszczone, wtedy naukowcy mogliby je weryfikować i wyciągać prawdopodobne wnioski. Można by ostatecznie zweryfikować lub sfalsyfikować tezę, że „bezpieka z reguły nie fałszowała swoich materiałów" (Suleja, 2008, s. 514). Jednak analiza teczek SB wskazuje, że przed archiwizacją materiały były „czyszczone" i tylko część z nich znajduje się w dzisiejszych archiwach IPN. Mało wiemy o tym, według jakich kryteriów następowało selekcjonowanie dokumentów w teczkach SB przed rokiem 1989 (por. Koller, 2012, s. 334). Można się domyślać, że chodziło o dokumenty mało istotne, ale też niewygodne dla funkcjonariuszy SB. Przykładem może być programowe niszczenie akt Grupy „D" czyli Wydziału VI Departamentu IV MSW (Grupa Operacyjna do Zadań Specjalnych Dezintegracyjnych) (por. Lasota, 2003). Grupa ta nie prowadziła dokumentacji operacyjnej, niszcząc wszystkie dokumenty zaraz po wykonaniu zadań zleconych bezpośrednio przez dyrektora Departamentu (Lasota, 2003, s. 32). Jednym z jej szefów był Grzegorz Piotrowski (Lasota, 2003, s. 38), po zabójstwie księdza Jerzego Popiełuszki uznany przez sąd za winnego i skazany na 25 lat pozbawienia wolności i degradację. Działalności grupy „D" i innych komórek MSW przypisuje się także zabójstwa księży związanych z opozycją demokratyczną w PRL: Sylwestra Zycha, Romana Kotlarza, Stefana Niedzielaka, Stanisława Suchowolca, Antoniego Kija, Stanisława Kowalczyka i Stanisława Palimąki, jednak możliwe, że nigdy nie uda się tego udowodnić z powodu zniszczenia akt (por. Lasota, 2003, s. 28).
Wracając do tezy, że „bezpieka z reguły nie fałszowała swoich materiałów" uważam, że niszczenie materiałów nie ujętych w protokołach brakowania (por. Koller, 2012, s. 334) było celową próbą zafałszowania rzeczywistości (np. tworzenie nowych spisów treści i niszczenie starych spisów wraz z pominiętymi w nich dokumentami).
3. Jak tworzyć kwestionariusze do badania wiarygodności autorów teczek?
Autorami akt SB byli informatorzy, którzy sami pisali notatki, co było zalecane, lub byli nimi funkcjonariusze, którzy z założenia mieli wiernie relacjonować doniesienia informatorów i informacje z innych źródeł (por. Musiał, 2015, s. 153-154). Stawiając takiemu źródłu konkretne pytanie, określamy dziedzinę, która nas interesuje. Zbadać wiarygodność autora to odpowiedzieć na pytania o jego wypowiedzi i o niego samego: Czy jego wypowiedzi w danej dziedzinie są prawdziwe? Czy znał on prawdę w interesującej nas dziedzinie i czy chciał ją przekazać? Odpowiedzi musimy wywnioskować ze źródeł, które trzeba umieścić w krzyżowym ogniu pytań badawczych.
Do zaproponowania pierwszych pytań badawczych wykorzystam interesujące przesłanki wspomnianego wyżej błędnego rozumowania R. Łatki. Jednak odchodząc od błędnej metodyki tego historyka, przesłanki te należy zawsze zrelatywizować do konkretnych autorów (informatorów SB lub funkcjonariuszy SB) i konkretnej dziedziny badań zdeterminowanej pytaniami badawczymi postawionymi źródłom, a następnie zbadać, czy przesłanki te były spełnione w tak skonkretyzowanym przypadku.
1. Czy praca funkcjonariuszy i ich przełożonych w interesującej badacza dziedzinie była nastawiona na efektywność czy na statystykę wyników? 8 Odpowiedź na to pytanie z reguły będzie bardzo trudna, bo wymaga znajomości postaw konkretnych ludzi i ich wypowiedzi, które nie muszą być odzwierciedlone w dokumentach. Dlatego trzeba by sięgnąć po świadków, a to w praktyce jest mało realne. Doświadczenie uczy, że funkcjonariusze SB, nawet ci pozytywnie zweryfikowani, wykazują między sobą wielką solidarność i nie chcą mówić czegokolwiek, co by rzucało cień na nich samych czy na ich dawnych kolegów z SB. Możemy generalnie założyć co do pracy funkcjonariuszy, że to, czy nacisk był położony na rezultaty merytoryczne, czy też na statystyczne, z pewnością zależało od upodobań aktualnego przełożonego i od aktualnych tendencji w tej służbie. Oczywiście nacisk na merytoryczne osiągnięcia utrudniał kreatywną sprawozdawczość, więc w takim wypadku autorzy akt byli bardziej skłonni do mówienia prawdy i dane przez nich podane są pewniejsze.
2. Czy w interesującej badacza dziedzinie miała miejsce kontrola pracy operacyjnej funkcjonariuszy SB przez ich zwierzchników? Jak pisze F. Musiał (2015): „Ogólna reguła głosiła, że każda działalność operacyjna powinna zostać odpowiednio udokumentowana" (2015, s. 79). Zatem wszelkie działania kontrolne również powinny być odnotowane
8 Zdaniem jednego z historyków w latach 80. pewna dyrektywa SB przewidywała, że funkcjonariusz prowadzący pracę operacyjną musi mieć dwanaście osobowych źródeł informacji, więc tym samym stwarzano presje na ich pozyskiwanie. Sprowokowane nią działania funkcjonariuszy byłyby obliczone nie na efektywność, ale na śrubowanie statystki. To siłą rzeczy prowadziłoby do sporych nadużyć w ewidencjonowaniu pracy operacyjnej.
w aktach. W ewidencji były ujmowane teczki kontrolne spraw operacyjnych (por. tamże, s. 81-82). Na przykład „notatka ze spotkania kontrolnego powinna trafić do teczki personalnej TW" (tamże, s. 139). Notatka pokontrolna powinna informować, jaki to był rodzaj kontroli, kto ją przeprowadził, jaki był jej wynik, aby czytający akta mógł ocenić na ile jest ona miarodajna. Jeśli w badanych materiałach nie ma notatek pokontrolnych, to należy roboczo przyjąć, że tych kontroli nie było i autorzy notatek mogli pisać to, co im pasowało, czyli zarówno informacje prawdziwe jak i nieprawdziwe, a w takiej sytuacji źródło nie dostarcza wiedzy pewnej.
3. Czy w interesującej badacza dziedzinie miała miejsce konfrontacja wiadomości uzyskiwanych od osobowych źródeł informacji z innymi źródłami wiedzy operacyjnej? Jeśli ktoś przeprowadził analizę porównawczą z innymi źródłami, na przykład tzw. kontrolę równoległą przy pomocy innego informatora (Musiał, 2015, s. 140), to z powodów wskazanych w punkcie 2. powinno to być udokumentowane łącznie z wynikiem tej kontroli. W sytuacji zgodności daje to mocny argument za wiarygodnością autora źródła. Jeśli notatki pokontrolnej nie ma, to należy roboczo przyjąć, że autor mógł pisać, co uznał za stosowne, choć nie wiadomo, czy tak było, czyli źródło nie dostarcza nam informacji pewnych.
Osobowe środki pracy operacyjnej były podstawowym narzędziem pracy SB (por. Musiał, 2015, s. 303). W związku z lustracją często stawia się aktom SB pytanie o fakt świadomej lub nieświadomej współpracy danej osoby z SB. „W kwestiach związanych z pozyskiwaniem i wykorzystaniem osobowych źródeł informacji – zauważa Z. Bereszyński (2012) – sprawą ogromnej wagi jest również staranne odróżnianie wypadków faktycznej i efektywnej współpracy ze służbami specjalnymi PRL od różnego rodzaju wypadków mimowolnego czy przymusowego uwikłania w określonego rodzaju relacje z tymi służbami bez faktycznego działania na ich rzecz (współpraca pozorowana, uchylanie się od współpracy itp.). Takie sytuacje wymagają szczególnie starannego i wnikliwego rozpoznania. W żadnym razie nie można formułować daleko idących wniosków na podstawie samego tylko faktu rejestracji w takim czy innym charakterze" (tamże, s. 434). Trzeba więc postawić aktom pytania 9 : Czy jest zobowiązanie do współpracy? Czy są donosy pisane przez badaną osobę? Czy wykonywała ona zadania operacyjne? Czy wykonała jakieś zadanie kontrolne? Czy informacje, których autorstwo jej przypisano, były operacyjnie istotne i czy zostały wykorzystane w działaniach operacyjnych? Czy w ogóle badana osoba mogła posiadać informacje, które rzekomo przekazała SB? Miałem osobiście okazję
9 Pomysły do tych pytań można czerpać z książki F. Musiała (2015), w szczególności ze stron 89-159, w następujący sposób. Książka ta dostarcza wiedzy o zasadach obowiązujących w SB. Każdą taką zasadę możemy wykorzystać w rozumowaniu zwanym „sprawdzaniem" według klasyfikacji rozumowań T. Czeżowskiego. Na przykład była zasada: Jeśli była kontrola, to musi być notatka pokontrolna. Pytamy zatem: czy są w aktach notatki pokontrolne? Jeśli tak, to w oparciu o powyższą zasadę owe notatki z pewnym prawdopodobieństwem potwierdzają fakty kontroli. Jeśli nie, to nie ma podstaw sądzić, że były kontrole.
przekonać się, że w wielu notatkach sporządzonych przez oficera SB po rzekomych spotkaniach z osobą zarejestrowaną jako np. TW zawarte są informacje, których w żaden sposób ta osoba nie mogła posiadać, a nawet ich pozyskać, bo w jej otoczeniu również nie było nikogo, kto dysponowałby takimi informacjami.
Następnie trzeba by było spytać: Czy są inne dowody związania badanej osoby z SB? Jakie są odstępstwa od wzorcowego przebiegu sprawy (według instrukcji) w przypadku tej osoby i czy te odstępstwa są należycie wyjaśnione?
Dopiero odpowiedzi na większość ze sformułowanych wyżej pytań mogą dać uzasadnione wyobrażenie o tym, czy miała miejsce współpraca, a jeśli tak, to jaki miała charakter.
Najważniejszymi z osobowych środków pracy operacyjnej byli tajni współpracownicy, którzy, zgodnie z instrukcjami SB, powinni być kontrolowani. Dotyczyło to również prowadzących ich funkcjonariuszy. F. Musiał (2015) wymienia następujące formy kontroli źródła i funkcjonariusza: analiza informacji uzyskanych od TW, uogólnianie niezależnych charakterystyk TW, zlecanie zadań kontrolnych, eksperymentalna weryfikacja hipotez, przeprowadzenie eksperymentu operacyjnego, przeprowadzenie spotkania kontrolnego, objęcie TW inwigilacją przez inne osobowe źródło informacji, objęcie TW inwigilacją za pomocą środków techniki operacyjnej (np. kontrolą korespondencji) i badanie poligraficzne (wykrywaczem kłamstw) (tamże, s. 137). Jeśli bada się teczki tajnego współpracownika, to trzeba koniecznie sprawdzić, czy są tam notatki pokontrolne i im się przyjrzeć. Jeśli są i kontrole te nie budzą wątpliwości, to bardzo zwiększa wiarygodność autorów. Jeśli takich notatek nie ma, to trzeba zapytać, z jakiego powodu. Jest oczywiste, że notatki niekontrolowanego informatora lub funkcjonariusza mają znacznie mniejszą wiarygodność niż kontrolowanego. Zatem dla oceny wiarygodności TW i prowadzącego go funkcjonariusza koniecznie trzeba postawić aktom pytania o te wszystkie, wymienione wyżej formy kontroli. Dopiero twierdząca odpowiedź na większość z nich daje argumenty za wiarygodnością autorów analizowanych źródeł.
Przy ocenie wiarygodności trzeba koniecznie zapytać o łańcuch pośredników między faktami a notatką w aktach SB. Z ogólnej teorii poznania wiadomo, że każdy pośrednik po swojemu kształtuje informację przez rodzaj swojego nastawienia poznawczego (poznanie zawsze ogranicza się do jakiegoś aspektu), przez swoją interpretację, swój język, przez intencjonalność w tym, co komunikuje dalej itp. Trzeba wziąć pod uwagę, że wiarygodność notatki maleje w sposób wykładniczy w funkcji liczby pośredników. Zilustrujmy to na uproszczonym modelu.
Zdefiniujmy wiarygodność pośrednika jako prawdopodobieństwo przekazania przez niego prawdziwej i pełnej informacji. Przyjmijmy, że mamy do czynienia z bardzo wiarygodnymi pośrednikami o wiarygodności na poziomie 70% (0,7 w skali od 0 do 1). W idealnej dla wiarygodności sytuacji mamy informatora SB, który zbiera informacje od
innych źródeł i pisze notatkę, czyli między notatką a faktem w niej wspomnianym są dwaj pośrednicy. Zatem wiarygodność tego łańcucha pośredników wynosi 0,7x0,7=0,49 (49%) (w probabilistyce prawdopodobieństwo koniunkcji niezależnych zdarzeń jest równe iloczynowi prawdopodobieństw każdego z nich). Gorsza sytuacja jest, gdy informator SB zbiera informacje od innych źródeł i przekazuje to funkcjonariuszowi SB, a ten sporządza notatkę do akt. Mamy wtedy trzech pośredników między każdym faktem a notatką, czyli wiarygodność wynosi 0,7x0,7x0,7=0,7 3 =0,343 (34,3%). Może to oznaczać w powyższym przykładzie, że na trzy informacje podane w notatce SB jedna lub dwie będą nieprawdziwe i równocześnie będzie brakowało dwóch innych istotnych informacji potrzebnych do adekwatnej oceny rzeczywistych faktów. Problem ten dobrze ilustruje zabawa w głuchy telefon, którą wielu z nas zna z dzieciństwa.
Ktoś może zarzucić temu szacunkowi, że dobre wyszkolenie może znacznie powiększyć wiarygodność informatora, a funkcjonariusze SB byli dobrze szkoleni i szkolili informatorów SB. Z pewnością wyszkolenie może znacznie powiększyć możliwości rozpoznania informacji istotnej operacyjnie, ale nie gwarantuje wzmocnienia woli mówienia prawdy. Na to, jakiego wyboru między pisaniem prawdy a koloryzowaniem dokonał funkcjonariusz, oprócz obawy przed kontrolą, miał z pewnością wpływ system wynagrodzeń i awansów, aktualna polityka w tym zakresie, jego osobista sytuacja i jego własne aspiracje, jak również konkretny etap jego kariery. Istotną rolę odgrywały też polecenia, jakie otrzymywał i oczekiwania przełożonych w stosunku do niego. Zatem dla oceny wiarygodności funkcjonariusza trzeba możliwie dobrze poznać jego samego i jego sytuację zawodową, jak też dobrze znać system awansów i wynagrodzeń. To wszystko trzeba skonfrontować z dokumentami tworzonymi przez interesującego nas autora, zadając pytanie: Czy te dokumenty skupiają się na kwestiach merytorycznych, czy bardziej są pisane „pod przełożonych" i pod ich aktualne oczekiwania? Z pewnością zdarzali się funkcjonariusze, którzy pracowali rzetelnie z motywów ideowych, jednak doświadczenie życia w PRL pokazuje, że na pewno nie było ich wielu, bo w całym społeczeństwie ideowi komuniści byli zjawiskiem bardzo rzadkim.
Źródła pośrednie adresowane w sposób ograniczony, jakimi są akta SB, mają swoją warstwę perswazyjną. Jest oczywistością, że nawet ideowy funkcjonariusz miał jakieś swoje aspiracje, chciał na przykład awansować, dostać się do służby za granicą, więcej zarobić lub po prostu wykazać się rezultatami. W sytuacji, gdy jego notatki nie znajdują należytego potwierdzenia merytorycznego, warto szukać możliwego wyjaśnienia ich treści w chęci zakomunikowania przełożonym, że zasługuje na awans, podwyżkę, nagrodę, premię, wyjazd na placówkę zagraniczną itp. Wyjaśnianie nie jest rozumowaniem niezawodnym, jednak w pewnym stopniu uprawdopodabnia to, co jest jego treścią. Może się zdarzyć, że tą drogą dojdziemy do bardziej prawdopodobnej interpretacji notatek funkcjonariusza niż interpretacja dosłowna. Funkcjonariusze z reguły byli uzdolnieni i doskonale znali
mechanizmy kontroli, więc byli w stanie czasem je omijać. Oczywiście, to, że je omijali, wymaga w każdym przypadku osobnego uzasadnienia.
K. Brzechczyn (2012) podaje przykład planu werbunku osobowych źródeł informacji we Wrocławiu, w różnych środowiskach (por. tamże, s. 68-69). Co do zasady starano się pozyskać przynajmniej po dwóch informatorów w każdym środowisku w celu konfrontacji ich doniesień (por. Musiał, 2015, s. 302). W niektórych środowiskach był już informator, więc wystarczyło pozyskać tam jednego. W celu przeprowadzenia eksperymentu myślowego możemy sobie wyobrazić funkcjonariusza, który ma trudność w zdobyciu drugiego informatora w rozpracowywanym środowisku, ale prowadzi dialog operacyjny z figurantem, który nie decyduje się na współpracę, równocześnie funkcjonariusz jest mało kontrolowany. W tej sytuacji łatwo byłoby przypisać figurantowi fikcyjne doniesienia podobne do doniesień pierwszego informatora i w ten sposób w raportach sztucznie wykreować fakt pozyskania drugiego informatora. Takie eksperymenty myślowe pozwalają tworzyć hipotezy co do możliwych działań funkcjonariusza lub informatora SB (innych niż opisane w aktach), które trzeba zweryfikować lub sfalsyfikować na podstawie dostępnych źródeł. Zatem eksperymenty myślowe mogą dostarczać pytań do postawienia źródłom, pomocnych do oceny ich wiarygodności.
Kończąc powyższe rozważania o tworzeniu kwestionariuszy do badania wiarygodności autorów akt SB, trzeba wskazać jako pomoc instrukcje SB. Przy każdym badaniu akt istotne jest zadanie im pytań: Jak badana sprawa powinna przebiegać wzorcowo według instrukcji? 10 Jakie są odstępstwa od tego wzorca? A także, czy te odstępstwa są rzetelnie wyjaśnione? Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy jest wielu pośredników między faktami a notatkami SB, gdy brakuje podpisanych czy własnoręcznych donosów, gdy na przykład nie ma pisemnego zobowiązania do współpracy OZI (osobowego źródła informacji). Jeśli odstępstwa nie są wyjaśnione lub wyjaśnienia są nieprzekonujące, to autorzy badanych dokumentów są mało wiarygodni.
4. Etyczny aspekt badania wiarygodności teczek
W sytuacji niespotykanej w minionych epokach – wielości poglądów na temat etosu historyka, zabrał głos Rafał Stobiecki (2013): „Trudno sobie wyobrazić, aby w przyszłości badacze przeszłości mogli funkcjonować w oderwaniu od jakichkolwiek norm etycznych, w atmosferze aksjologicznego chaosu i społecznego oraz środowiskowego przyzwolenia na praktyki pozwalające fałszować źródła historyczne, w sposób zupełnie dowolny interpretować ślady przeszłości czy wykorzystywać wiedzę historyczną do szantażu osób żyjących. W tej sytuacji opowiadałbym się za swoistym etycznym minimum obowiązującym
10 F. Musiał (2015) podaje bibliografię dokumentów normatywnych dotyczących SB (tamże, s. 373375).
nas jako ludzi w ogóle, a w społeczności historyków nabierającym dodatkowych znaczeń" (tamże, s. 319).
W dobie procesów lustracyjnych bada się teczki SB, zadając im pytanie o fakt tajnej współpracy osób, które w cywilizowanym państwie mają prawo do dobrej sławy. Gwarantuje to choćby słynny artykuł 212 Kodeksu karnego, który zdaniem wielu dziennikarzy powinien być zmieniony lub usunięty, ponieważ ogranicza wolność słowa. Jest oczywistością, że zarówno pomówienie o współpracę z SB, jak i fakt współpracy pozbawiają dobrej sławy. Dobra sława stanowi wielką wartość, niezbędną do pełnienia jakiejkolwiek roli społecznej. W przypadkach postaci, które mają istotny wkład w naszą historię, podważenie dobrego imienia jest podważeniem dotychczasowej narracji historycznej i narodowej pamięci. Czasem jest to nieuniknione, jak w przypadku TW „Bolka", ponieważ według licznych publikacji fakt jego świadomej współpracy z SB jest mocno poparty dowodami (Zaranek, 2016; IPN, 2017, 2017a; Kłeczek, 2017). Pochopne pomówienie kogoś o współpracę z SB uderza w nas wszystkich jako społeczeństwo. Stąd wynika silny imperatyw rzetelności krytyki źródeł świadczących o możliwej współpracy z SB. Zanim historyk wypowie tezę o fakcie czyjejś współpracy z SB, powinien zbadać ją w krzyżowym ogniu pytań i osiągnąć duży stopień pewności. Jeśli tej pewności brakuje, to trzeba roboczo zakładać, że nie było nic, co pozbawia badaną postać dobrego imienia.
Żyjemy w cywilizacji wyrosłej na prawie rzymskim, gdzie obowiązywała zasada domniemania niewinności – in dubio pro reo – dla uniknięcia skazania osoby niewinnej. W zastosowaniu do pracy historyka zasada ta oznaczałaby ochronę przed niesprawiedliwym pozbawieniem dobrej sławy. Zatem, jeśli historyk nie znajduje dostatecznego potwierdzenia zniesławiającego faktu, to zawiesza sąd. Tę praktykę należałoby włączyć do etycznego minimum historyka, postulowanego przez R. Stobieckiego. Nie wystarczy na przykład sam fakt rejestracji TW (por. Bereszyński, 2012, s. 434), potrzebne są inne potwierdzenia realnej współpracy z SB, bo TW mógł prowadzić grę i udawać współpracę. Mógł na przykład pozornie wrazić zgodę na współpracę, aby uzyskać coś, co było przedmiotem szantażu (aby otrzymać paszport, uniknąć kompromitacji w środowisku itp.). Równocześnie mógł dostarczać informacje ogólnie znane lub takie, co do których miał przekonanie, że SB już je posiada itp. Z drugiej strony, funkcjonariusz mógł dla awansu lub podwyżki tworzyć kreatywną sprawozdawczość. Oczywiście, gdybyśmy chcieli oskarżyć o coś funkcjonariusza, to również musi być to dobrze uzasadnione i również w stosunku do niego należy zastosować zasadę in dubio pro reo.
Historyk żyje dzisiaj w konkretnej rzeczywistości politycznej ukształtowanej po 1989 roku. Wiemy, że SB była częścią aparatu przemocy totalitarnego państwa, jakim było PRL, która w głównej mierze „służyła politycznemu zniewoleniu i kontroli społeczeństwa" (Brzechczyn, 2012, s. 67). Funkcjonariusze podejmowali pracę w SB z reguły dobrowolnie. Natomiast rozpracowywani przez nich figuranci byli najczęściej ofiarami tego aparatu
przemocy, czyli służących mu funkcjonariuszy. Z reguły szantażem byli nakłaniani do uległości, będąc całkowicie bezbronnymi wobec funkcjonariuszy państwa totalitarnego, które stwarzało wiele okazji do szantażu. W takich przypadkach sytuacja była moralnie jasna: funkcjonariusz był oprawcą, a figurant był ofiarą i pozostawał nią w dalszym ciągu, gdy pod przymusem zdecydował się na współpracę. Teraz, 30 lat po rozwiązaniu SB, w obiegu medialnym sytuacja się odwróciła. Dawni funkcjonariusze SB nie są piętnowani i jakby zostali uniewinnieni, natomiast prowadzeni przez nich dawniej figuranci, OZI, TW itp. są przez media pozbawiani dobrego imienia. Oczywiście, jeśli OZI, TW itp. pobierał od SB wynagrodzenie za wykonanie zadań operacyjnych czy dostarczenie informacji, to stawał niejako po stronie tej instytucji, jednak i w tego typu sytuacji, każdy przypadek trzeba oceniać osobno. Ci skrzywdzeni mogli krzywdzić innych i to trzeba odnotować, ale zachowując odpowiednie proporcje. Mamy do czynienia z medialną niesprawiedliwością. Czy w tej sytuacji historyk nie jest zobowiązany, by wciąż na nowo uświadamiać współczesnym, kto był oprawcą, a kto był ofiarą, może czasem złamaną ofiarą, ale jednak człowiekiem skrzywdzonym? Czy nie byłoby sprawiedliwym, by bardziej prześwietlać szantażystów niż szantażowanych? Jest to potrzebne nie tylko ze względu na sprawiedliwość ocen historycznych ale, jak to wykazałem wyżej, również dla oceny wiarygodności akt, które tworzyli ci szantażyści.
Zakończenie
Po dwudziestoleciu zaniedbań metodologicznych w zakresie krytyki źródeł esbeckich czas najwyższy, by postawić cezurę i zabrać się poważnie za tworzenie narzędzi do oceny wiarygodności akt SB, a następnie powrócić do uprawiania rzetelnej historiografii uwzględniającej dokumenty tej instytucji. Jest to zadanie z wielu względów trudne. Wymaga badania historii UB, polityk w niej stosowanych (awansów, wynagrodzeń), ewolucji jej metod operacyjnych i badania samych funkcjonariuszy, o których wiemy niewiele. Gdy zostaną postawione jasne wymagania metodologiczne będzie znacznie mniej wyników prac historyków. O wiele częściej trzeba będzie z pokorą stwierdzić, że brak jest wiarygodnych źródeł dla poparcia takiej czy innej tezy. Jednak te wnioski, jakie uda się wysnuć i uzasadnić ich wiarygodność przy wysokich wymaganiach metodologicznych, będą stanowić rzetelną bazę dla narracji historycznej.
Wszystko zależy od historyków, którzy z pasją zabiorą się za testowanie wiarygodności akt SB z użyciem trafnych kwestionariuszy, jakie będą tworzyli. Autor niniejszego tekstu jest metodologiem nauk, a nie historykiem, więc nie udziela wyżej pełnej odpowiedzi na pytanie o krytykę teczek, ale wskazuje na pewne kierunki i poddaje pomysły tworzenia kwestionariuszy do badania akt SB. Dlatego pracę tę dedykuje historykom
i ośrodkom naukowym o zacięciu metodologicznym, którzy są w stanie rozwiązywać wskazane tu problemy.
Bibliografia:
Bereszyński, Z. (2012). Akta SB nie kłamią, ale mogą wprowadzić w błąd. Z badań nad dokumentami dotyczącymi osobowych źródeł informacji SB, Pamięć i Sprawiedliwość, 2 (20), 421-436.
Brzechczyn, K. (2012). Problem wiarygodności teczek i opartej na nich narracji historycznej. Kilka uwag metodologicznych, Pamięć i Sprawiedliwość, 11/2 (20), 53-77.
Brzechczyn, K. (2014). The Reliability of "Files" and Collaboration with the Security Service (SB) in Poland: An Attempt at a Methodological Analysis, Hungarian Historical Review, 3, 2, 257–284.
Cenckiewicz, S. (2015). Krzywda i thriller arcybiskupa Wielgusa (wersja rozszerzona), Do Rzeczy, 3, za: https://dorzeczy.pl/kraj/5318/krzywda-i-thriller-arcybiskupawielgusa-wersja-rozszerzona.html (dostęp: 24.09.2021).
Collingwood, R.G. (2014). The Idea of History, Eastford: Martino Fine Books.
Domańska, E. (2016). Jerzy Topolski. Bardzo krótkie wprowadzenie, (in:) Jerzy Topolski, Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów, 7-35, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.
Grajewski, A., Machcewicz, P., Żaryn, J. (2005). Raport: Sprawa o. Konrada Hejmo. Działania służby bezpieczeństwa przeciwko Kościołowi katolickiemu w latach 1975–1988, za: https://ipn.gov.pl/download/1/1319/1-1888.pdf, (dostęp: 17.07.2021).
IPN (2017). Informacja dotycząca opinii biegłych na temat akt TW „Bolka", za: https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/38559,Informacja-dotyczaca-opiniibieglych-na-temat-akt-TW-Bolka.html (dostęp: 24.08.2021).
IPN (2017a). Biegli z Instytutu Ekspertyz Sądowych potwierdzają, kto pisał donosy TW „Bolka", za: https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/38564,Biegli-z-Instytutu-EkspertyzSadowych-potwierdzaja-kto-pisal-donosy-TW-Bolka.html (dostęp: 24.09.2021).
Karp, H. (2018). Media totalitarne. „Przegląd Katolicki" – historia jednej redakcji. Służby bezpieczeństwa jako przykład kontroli systemu informacyjnego Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1983–1988, Warszawa: Hanna Karp.
Kłeczek, M. (2017). Na kogo donosił „Bolek"? Poszkodowani związkowcy ze stoczni, za: https://www.tvp.info/28866630/na-kogo-donosil-bolek-poszkodowanizwiazkowcy-ze-stoczni, (dostęp: 24.09.2021).
Koller, S. (2012). Normatywne zasady brakowania i niszczenia materiałów Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956–1990), Pamięć i Sprawiedliwość, 11/2 (20), 331-358.
Lasota, M. (2003). O raporcie sejmowej komisji poświęconym samodzielnej grupie „D" w MSW, Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, 1 (24), 27-56.
Leszczyński, A. (2006). Anatomia protestu. Strajki robotnicze w Olsztynie, Sosnowcu i Żyrardowie, sierpień–listopad 1981, Warszawa: Wydawnictwo TRIO.
Łatka, R. (2016). Problemy metodologiczne w prowadzeniu badań na temat historii Kościoła katolickiego w Polsce „ludowej". Przegląd badań, postulaty badawcze, Dzieje Najnowsze, Rocznik XLVIII, 1, 221-231.
Łatka, R., Musiał, F. (2020). "Dialog należy kontynuować…". Rozmowy operacyjne Służby Bezpieczeństwa z ks. Henrykiem Gulbinowiczem 1969–1985. Studium przypadku, Warszawa–Kraków: Instytut Pamięci Narodowej.
Malczewski, S. (2009). „Metodologie" Jerzego Topolskiego, Historyka, T. XXXIX, 89-120.
Musiał, F. (2015). Podręcznik bezpieki, Kraków: Wydawnictwo Avalon.
Polak, W., Suleja, W. (2021). Pytania, które nie zostały zadane… „Dialog należy kontynuować…" Rozmowy operacyjne Służby Bezpieczeństwa z ks. Henrykiem Gulbinowiczem z lat 1969–1985. Studium przypadku, wybór, wstęp, oprac. R. Łatka, F. Musiał, Warszawa–Kraków: Instytut Pamięci Narodowej.
Stobiecki, R. (2013). Historyk wobec etyki. Szkic niezobowiązujący, Rocznik Antropologii Historii, 1 (4), 307–319.
Suleja, W. (2008). Złudny czar teczek, czyli „teczkowe grzechy główne", (w:) K. Persak, A. Friszke, Ł. Kamiński, P. Machcewicz, P. Osęka, P. Sowiński, D. Stola, M. Zaremba (red.), Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, 512-516, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Topolski, J. (2016). Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.
Zaranek, Ł. (2016). Na nich donosił TW „Bolek". „Wynagrodzenie brał bardzo chętnie", za: https://www.tvp.info/24141414/na-kogo-donosil-tw-bolek, (dostęp: 24.09.2021). | <urn:uuid:3a277bd4-9b25-483b-96c5-f7c9d132a75d> | finepdfs | 3.960938 | CC-MAIN-2024-38 | https://xboleslaw.pl/images/2021-4Szewc2.pdf | 2024-09-08T18:31:46+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-38/segments/1725700651017.43/warc/CC-MAIN-20240908181815-20240908211815-00377.warc.gz | 1,047,852,652 | 0.99854 | 0.9999 | 0.9999 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
3526,
6911,
10385,
13343,
16195,
19299,
22230,
25303,
28927,
31895,
34880,
38140,
41110,
44234,
47038,
50136,
52956,
55410,
57250
] | 2 | 0 |
Kształtowanie się poziomów wybranych makroelementów i ich frakcji w różnych postaciach hipokalcemii klinicznej u krów mlecznych
ŁUKASZ KUREK, ADAM STEC
Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Zwierząt Wydziału Medycyny Weterynaryjnej AR, ul. Głęboka 30, 20-612 Lublin
Levels of chosen macroelements and their fractions in various forms of clinical hypocalcemia in dairy cows
Summary
The aim of the studies was to determine the variability of the levels of selected macroelements (Ca, Mg, Na, K) with special attention paid to ionised fractions of Ca and Mg in different forms of clinical hypocalcemia in dairy cows. The studies were carried out on a group of 59 cows of Black and White (BW) and Holstein–Friesian (HF) cows and their crossbreeds, 2.5 to 15 years of age. The feeding system of the cows was based on relatively balanced concentrated feeds and freely applied roughage. Among these cows, 47 showing disease symptoms were qualified into 3 groups depending on the rate of the clinical symptoms and hypocalcemia was confirmed by laboratory tests, whereas 12 cows that did not reveal any clinical changes were the control group. The symptoms of diseased animals appeared at perinatal period, i.e. from several hours to a week after the parturition.
In the studies a number of elements revealed the strict dependence between the clinical state and the changes in the levels of Ca, Mg and K, and especially the ionised fractions of Ca and Mg. At the initial stage of the studies on the groups of cows with dysfunctions of the nervous system, the lowest levels of total and ionised calcium were revealed and these were statistically lower than those in healthy and lying cows. In the cows with symptoms of lowered conscience, the highest level of total and ionised magnesium was noted at the moment of the emerging pathological changes. The obtained results suggest the necessity of studying ionised fractions of Ca and Mg when deciding about the overall course of treatment.
Keywords: cattle, hypocalcemia, milk fever, downer cow syndrome
Hipokalcemia krów mlecznych jako problem metaboliczny, występujący szczególnie w okresie okołoporodowym u krów mlecznych, jest znany od wielu lat. Nasilenie występowania hipokalcemii, a szczególnie liczba klinicznych przypadków, mimo ciągłego doskonalenia warunków hodowlano-żywiwieniowych oraz stosowania coraz lepszych metod postępowania profilaktycznego, nie maleje, a nawet okresowo wykazuje tendencję wzrostową (5, 6, 10-12, 27-29).
Zaburzenia gospodarki wapniowej i towarzyszące im zmiany biochemiczne u krów mlecznych mogą występować w postaciach bezobjawowych lub jawnych, o różnym stopniu zaawansowania i rodzaju objawów klinicznych (10, 14-17, 30, 31, 44). W diagnostyce terenowej, biorąc pod uwagę objawy kliniczne występujące na tle zaburzeń w gospodarce wapniowej, rozpoznanie ostateczne w wielu przypadkach sprowadza się do dwóch zasadniczych jednostek chorobowych, określanych mianem porażenia poporodowego (gorączki mlecznej) lub zalegania poporodowego (2, 4, 6, 8-10, 12). W trakcie szybkiej diagnozy w wielu przypadkach pomija się czynnik czasowy i możliwość występowania zmienności form klinicznych hipokalcemii. Mając na uwadze efektywność postępowania leczniczego, rozpoznanie hipokalcemii klinicznej w formie porażenia i zalegania poporodowego wydaje się mało precyzyjne. Już wcześniej Littledike i wsp. (26), Madej (28, 29), Trainin i wsp. (44), a obecnie Bostedt i Boryczko (7), opisując wyodrębnione przez siebie różne postacie kliniczne hipokalcemii, wskazywali na szereg dodatkowych zmian klinicznych i biochemicznych, które mogłyby przyczynić się do precyzyjnego rozpoznania choroby, wyborania odpowiedniego kierunku postępowania leczniczego i rokowania, co do zajścia procesu chorobowego.
Bezpośrednią przyczyną rozwoju objawów klinicznych hipokalcemii, według licznych autorów (6, 8, 18, 23, 28, 29, 32, 34, 40), jest obniżenie się poziomu wapnia całkowitego i fosforu w płynach zewnątrzmórkowych chorujących krów, przy czym dynamika tych zmian w opisie wymienionych autorów ma różny charakter. Według Fenwicka (14) czy Sansoma i wsp. (40), na kształtowanie się poziomu wapnia całkowitego w płynach ustrojowych i klinicznego obrazu ostrej
hipokalcemii poporodowej istotnie oddziaływuje poziom fosforu i magnezu w organizmie oraz dynamika przemian energetycznych w całym ustroju. Obecnie prowadzone badania, nie podważając całkowicie dotychczasowych ustaleń (22), wskazują na dużo większą rolę i znaczenie frakcji zjonizowanej wapnia i magnezu w płynach zewnątrzkomórkowych, a zmiany w ich poziomach prawdopodobnie warunkują rozwój form klinicznych hipokalcemii (4, 25, 37, 38). Postęp techniki w ostatnich latach umożliwił dokładne i szybkie oznaczanie wym. frakcji. Służą do tego jonoselektywne elektrody (24, 25, 37, 38). W medycynie ludzkiej szybkie oznaczenie wartości wapnia i magnezu zjonizowanego zapobiega możliwości występowania zaburzeń w gospodarce ustrojowej tych pierwiastków, wpływającej na stan i funkcjonowanie wielu układów w tym głównie układu krążenia. Znane wartości wapnia i magnezu zjonizowanego warunkują możliwości szybkiego monitorowania w stanach grożących zjęciem śmiertelnym. Brak szczegółowych badań u bydła mlecznego, z wyjątkiem pojedynczych prac z tego zakresu (1, 25, 35, 37, 38) uniemożliwia w wielu wypadkach dokładną interpretację pozyskiwanych szybko wartości. W opinii własnej poznanie zakresu zmian w poziomie wapnia i magnezu zjonizowanego u zdrowych i chorych krów może przyczynić się do szybkiej i prawidłowej interpretacji zmian klinicznych. Uzyskane wyniki biochemiczne mogą zapobiegać zmianom rozwijającym się ze strony innych układów, a szczególnie układu krążenia.
Celem badań było określenie zmian poziomu Ca i Mg, a szczególnie ich frakcji zjonizowanych oraz poziomu K i Na w różnych postaciach hipokalcemii klinicznej krów mlecznych.
**Materiał i metody**
Badania przeprowadzone w latach 1999-2002 na grupie 57 krów w wieku od 2,5 do 15 lat, rasy ncb, ncb z dolewem krwi HF i HF, z których 47 stanowiło przypadki chorobowe, a 12 krów (zwierzęta nie wykazywały objawów klinicznych hipokalcemii) grupę kontrolną. Badane zwierzęta żywione były koncentratami paszowymi lub paszami pełnoporcjowymi z dodatkiem własnych zbóż oraz kiszonkami z kukurydzy, traw, liści buraczanych, wysłodków i sianem (dawke żywieniowa ustalano w oparciu o wielkość produkcji i okres fizjologiczny). Badaniami objęto przypadki kliniczne, które wystąpiły w okresie okołoporodowym, tj. od kilku godzin do około tygodnia po porodzie. Krowy chore charakteryzowały się klinicznymi objawami ze strony układu pokarmowego, nerwowego i ruchu, typowymi dla hipokalcemii. Zwierzęta ze stwierdzonymi zmianami klinicznymi charakteryzowały się średnim lub dobrym stanem odżywienia i dobrą lub bardzo dobrą wydajnością mleczną (25-50 l mleka dziennie).
W oparciu o szybkość występowania objawów klinicznych i ich charakter oraz wyniki badań biochemicznych, potwierdzających różnego stopnia hipokalcemię, wyodrębniono trzy grupy zwierząt, charakteryzujące się odmiennym obrazem zmian klinicznych: a) pierwszą grupę (I) stanowiły krowy (12), u których stwierdzono badaniem klinicznym zaburzenia nerwowe w postaci pobudzenia i zwiększonej wrażliwości, z notowanymi niekiedy drgawkami i skurczami pojedynczych partii mięśni szkieletowych. U tych zwierząt stwierdzano zmniejszony lub całkowity brak apetytu i pragnienia oraz różnego stopnia spadek wydajności mlecznej, o czym sygnalizowali w wywiadzie właściciele chorujących krów. Zwierzęta z tej grupy w trakcie badań znajdowały się tak w pozycji stojącej, jak i leżącej, jednak w czasie wykonywania czynności lekarskich zawsze przyjmowały nieskoordynowaną pozycję stojącą; b) drugą grupę (II) utworzono z krów (18), u których, stwierdzano gwałtownie rozwijające się objawy nerwowe w postaci obniżonej świadomości od senności do śpiączki. Objawy te poprzedzone były zawsze całkowitym brakiem apetytu i pragnienia oraz całkowitym spadkiem produkcji mlecznej. Chorze zwierzęta tej grupy w czasie interwencji lekarskiej zawsze znajdowały się w pozycji leżącej, bez możliwości przyjęcia pozycji stojącej; grupę trzecią (III) stanowiły krowy (17), które w momencie pobierania materiału do badań znajdowały się w pozycji leżącej, lecz nie wykazywały zaburzeń świadomości, a u których podstawowym objawem była trudność w przyjęciu postawy stojącej. Zwierzęta od momentu zachorowania do podjęcia badań nie wykazywały zaburzeń w apetycie i pragnieniu oraz spadku produkcji mlecznej. W tej grupie badanych krów wyodrębniono dwa podgrupy: pierwszą podgrupę (III a) utworzono z krów (9), które w trakcie podjętego leczenia i prowadzonych obserwacji przyjęły pozycję stojącą i w późniejszym okresie nie wykazywały zaburzeń w układzie ruchu; druga podgrupa (III b) stanowiły krowy (8), które mimo podjętego leczenia nie przyjęły postawy stojącej i z tego powodu zostały skierowane do uboju z konieczności. Grupę czwartą, kontrolną (IV) stanowiły zwierzęta zdrowe (12) z gospodarstw, w których wystąpiły przypadki kliniczne hipokalcemii. Krowy tej grupy były w podobnym okresie po porodzie, wieku i warunkach produkcyjnych w stosunku do krów, które uległy chorobie.
Badanie kliniczne i pobranie krwi wykonywano w momencie rozpoczęcia interwencji lekarskiej. Materiał do badań pobierano zawsze bezpośrednio po wstępnej diagnozie oraz przed podaniem leków.
Krew od wszystkich krów pobierano z żyły szyjnej zewnętrznej. Badania biochemiczne krwi objęły oznaczenie: poziomu Ca całkowitego, Mg całkowitego, K i Na w osoczu krwi oraz Mg w hemolizacie metodą spektrofotometrii absorpcji atomowej przy użyciu aparatu PERKIN ELMER-4100; frakcji zjonizowanej Ca i Mg w osoczu metodą jonoselektywnych elektrod przy użyciu aparatu AVL 988-4; wartości hematokrytu, w kapilarach szklanych, przy użyciu wirówki Unipan; poziomów Mg i K w krwinkach czerwonych, pośrednio wyliczanych z ich poziomów w osoczu i pełnej krwi oraz wartości hematokrytu (33).
Wyniki badań biochemicznych poddano analizie statystycznej, posługując się programem Statistica 5,0 PL. Istotność różnic pomiędzy wartościami średnimi określano przy pomocy testu t-Studenta, przy poziomie istotności p < 0,05 i p < 0,01.
Wyniki i omówienie
Analizując przypadki kliniczne hipokalcemii, najniższe poziomy Ca całkowitego osocza odnotowano w momencie wystąpienia ostrej hipokalcemii u krów, u których zanotowano objawy pobudzenia i śpiączki. W obu tych postaciach nie występowały istotne różnice w poziomie wapnia całkowitego płynów zewnątrzkomórkowych. Poziomy Ca całkowitego uzyskane w badaniach własnych przy wystąpieniu klinicznych postaci hipokalcemii poporodowej są porównywalne z wartościami, jakie uzyskali inni autorzy (5, 6, 14, 18, 23, 27, 32, 34, 44) i z reguły nie przekraczały wartości 1,25 mmol/l (tab. 1). Natomiast Hejlasz (19) u krów z objawami porażenia poporodowego obserwował spadek poziomu Ca, ale tylko do średniej wartości 1,73 mmol/l. Wartość ta jest znacznie wyższa od otrzymanych w badaniach własnych i bardziej zbliżona do wyników, jakie stwierdzono u krów z objawami zalegania. Podobnie jak w badaniach własnych również Fenwick (14) nie znalazł istotnych różnic w poziomie Ca osocza u krów z zachowaną i obniżoną świadomością.
U zwierząt bez zaburzeń świadomości, ale z zaleganiem (gr. III), poziom Ca całkowitego był istotnie wyższy w stosunku do krów z zaburzeniami ze strony układu nerwowego, będąc jednocześnie nieznacznie niższym od poziomów notowanych u krów z grupy kontrolnej i wahal się w obrębie wartości 1,80 mmol/l. Jest to zgodne z obserwacjami i wynikami Madeja (27, 28), Roine i wsp. (39), którzy stwierdzili tylko nieznacznie niższe od wartości prawidłowych poziomy Ca przy syndromie zalegania okołoporodowego. Odmienne w stosunku do wyników własnych Björkman i wsp. (5), Cheng i wsp. (8) zaobserwowali na początku wystąpienia objawów syndromu zalegania bardzo dużego stopnia hipokalcemię (poniżej 1,25 mmol/l wapnia całkowitego) twierdząc, że większość krów nie ma innych zmian biochemicznych niż te, które występują u osobników z nieskomplikowanym porażeniem poporodowym. Informacje zawarte w tych dwóch pracach nie znalazły potwierdzenia w wynikach własnych.
Najniższe poziomy Ca zjonizowanego uzyskano w grupach krów z objawami pobudzenia i śpiączki (gr. I i II). Wartości te były istotnie statystycznie niższe od wartości otrzymanych w pozostałych grupach. Należy jednak stwierdzić, że w grupie z objawami śpiączkowymi (gr. II) poziom, jak i prezentowany udział tej frakcji w puli Ca całkowitego osocza była niższe niż w grupie z objawami pobudzenia (gr. I). Należy również zauważyć, że najniższe poziomy Ca zjonizowanego i jednocześnie wielkości procentowego udziału frakcji zjonizowanej w Ca całkowitym osocza stwierdzono u krów z najsiłniej wyrażonymi i najszybciej rozwijającymi się objawami klinicznymi w postaci otepienia i śpiączki (gr. II). Poziom Ca zjonizowanego u krów z tej grupy (gr. II) wynosił 0,54 mmol/l, a wielkość procentowego udziału frakcji Ca zjonizowanego w puli Ca całkowitego 48,12%. Koresponduje to z twierdzeniem Trainina i wsp. (44), którzy podają, że intensywność objawów klinicznych jest ściśle związana ze spadkiem w poziomie Ca całkowitego. W badaniach własnych, uwzględniając poziomy Ca całkowitego, zauważalna była tylko istotna różnica pomiędzy krowami z zaburzeniami świadomości (gr. I i II) a grupą krów bez zaburzeń świadomości (gr. III), znajdujących się w wymuszonej pozycji leżącej. Natomiast w obrębie grup z zaburzeniami świadomości, mimo różnej intensywności objawów, poziom wapnia całkowitego nie różnił się znacząco. Własne wyniki i obserwacje potwierdzają wyniki Lincolnla i Lane (25), którzy wykazali ściśłą zależność między nasileniem objawów choroby (hipokalcemią) a poziomem Ca zjonizowanego. Wymienieni autory twierdzą również, że w przypadkach, kiedy stężenie Ca całkowitego były w normie, kliniczna manifestacja schorzenia odzwierciedlało tylko stężenie Ca zjonizowanego. Sugeruje to w opinii własnej konieczność badania frakcji zjonizowanej wapnia, jako czynnika bezpośrednio oddziałującego na rozwój i przebieg objawów klinicznych. Własne sugestie zgodne są z wynikami badań i opiniami Lincolnla i Lane (25), Phillippo i wsp. (35).
W momencie wystąpienia zmian chorobowych (gr. I, II, III) najwyższy poziom Mg całkowitego
Tab. 1. Średnie wartości badanych parametrów u krów chorych i krów grupy kontrolnej w momencie diagnozowania różnych postaci hipokalcemii
| Badane parametry | Grupa (liczba zwierząt) |
|------------------|-------------------------|
| | I (12) | II (8) | III a (9) | III b (8) | IV (12) |
| Ca cal. mmol/l | 1,20Aa ± 0,49 | 1,21Aa ± 0,43 | 1,89Bb ± 0,61 | 1,78ABBb ± 0,71 | 2,00BB ± 0,28 |
| Ca++ mmol/l | 0,60ACa ± 0,17 | 0,54Aa ± 0,20 | 0,91Bb ± 0,23 | 0,88BBb ± 0,30 | 1,03BB ± 0,11 |
| % Ca++ w Ca całk.| 54,24A ± 13,77 | 48,12A ± 18,09 | 50,22A ± 7,95 | 53,07A ± 12,54 | 51,80A ± 5,45 |
| Mg cal. mmol/l | 1,01AB ± 0,19 | 1,38BA ± 0,13 | 0,96Abc ± 0,18 | 0,99Abc ± 0,31 | 0,89Ac ± 0,13 |
| Mg++ mmol/l | 0,71Abc ± 0,26 | 1,11Bb ± 0,17 | 0,63Ac ± 0,12 | 0,71Abc ± 0,20 | 0,76Ab ± 0,09 |
| % Mg++ w Mg całk.| 67,94ACa ± 14,57 | 80,94ABbc ± 13,28 | 66,45Ca ± 9,06 | 73,69ABCac ± 15,25 | 85,04Bb ± 6,49 |
| Mg krw. mmol/l | 0,51a ± 0,23 | 0,53ab ± 0,39 | 0,75bc ± 0,29 | 0,46a ± 0,29 | 0,78c ± 0,32 |
| K cal. mmol/l | 3,93A ± 0,82 | 3,71A ± 0,74 | 3,66A ± 0,40 | 3,80A ± 0,60 | 3,89A ± 0,31 |
| K krw. mmol/l | 28,39ab ± 11,74 | 21,27ab ± 6,98 | 24,15a ± 9,19 | 17,71b ± 5,11 | 20,55ab ± 5,67 |
| Na mmol/l | 144,73 ± 8,40 | 145,13 ± 7,60 | 144,78 ± 6,00 | 144,03 ± 4,50 | 144,33 ± 2,10 |
Objaśnienia: a, b, c, A, B, C – średnie oznaczone różnymi literami różnią się istotnie: małymi – przy p ≤ 0,05, dużymi przy p ≤ 0,01
stwierdzono w grupie krów z obniżoną świadomością (gr. II postać śpiączkowa). Były to wartości przekraczające przyjęte normy i istotnie statystycznie różne od poziomów w pozostałych grupach, w których występowaly zasadniczo wartości normatywne. Ten rodzaj hipermagnezemi potwierdzają liczni autorzy (5, 19, 26, 32), chociaż z reguły nie akcentują, że stan ten dotyczy tylko postaci z objawami śpiączkowymi. Fenwick (14), stwierdzając różnice w poziomie Mg całkowitego przy różnych postaciach porażenia poporodowego, wskazywał na wpływ jego poziomu na rozwój określonych objawów klinicznych. Odmienne Trainin i wsp. (44), stwierdzając zawsze wysokie poziomy magnezu całkowitego w surowicy, nie znaleźli korelacji pomiędzy nasileniem hipermagnezemi a postacią porażenia poporodowego. Natomiast Pehrson i wsp. (34) oraz Roine i wsp. (39) we wszystkich obserwowanych przypadkach określanych mianem porażenia poporodowego, bez różnicowania postaci, stwierdzali zawsze prawidłowy poziom Mg całkowitego w surowicy oraz brak istotnych różnic pomiędzy postaciami. Sansom i wsp. (40) podaje, że stężenie Mg całkowitego może przy porażeniu poporodowym wzrastać, jak również czasami spadać. W badaniach własnych nie zaobserwowano spadku poziomu Mg całkowitego osocza u krów w każdej z rozpoznanych postaci hipokalcemii klinicznej poniżej wartości normatywnych. W opinii własnej, różnice w poziomie Mg całkowitego płynu zewnątrzkomórkowego przy wymienionych postaciach hipokalcemii klinicznej, z wyjątkiem postaci z obniżoną świadomością (gr. II), dowodzi koniecznej diagnozy biochemicznej w każdym przypadku, co w znaczący sposób może wpływać na prawidłowość procesu leczenia. Odnośnie do zmian Mg zjonizowanego i wielkości jego procentowego udziału w puli Mg całkowitego, w wymienionych wcześniej postaciach klinicznych hipokalcemii obserwowano odmienne tendencje. W grupie krów z objawami śpiączkowymi (grupa II) poziom Mg zjonizowanego wynosił 1,11 mmol/l i był statystycznie istotnie wyższy od wartości w pozostałych grupach (tab. 1). Najniższą średnią wartość Mg zjonizowanego (0,63 mmol/l) odnotowano w podgrupie krów zalegających (III a), która istotnie różniła się w stosunku do wartości, jaką stwierdzono u krów grupy kontrolnej. W badaniach własnych stwierdzono również istotne zmiany w wielkości puli jonów Mg⁺ między badanymi grupami krów, co pozostaje w zgodności z wynikami pracy Rionda i wsp. (37, 38). Wymienieni autory stwierdzili, że udział Mg zjonizowanego w puli Mg całkowitego u krów bez zmian hipokalcemicznych wynosił 68,50%, podczas gdy w okresie hipokalcemii następował wzrost do 72,57%. W badaniach własnych taka tendencja wystąpiła w grupie krów z objawami śpiączkowymi, jak i w grupie z utąjoną hipokalcemią (grupa kontrolna), gdzie odnotowano wartości 80,94% i 85,04% (tab. 1). W pozostałych grupach oscylowały wokół wartości 70%. Można więc twierdzić, że spadek poziomu wapnia w płynach zewnątrzkomórkowych jest z reguły związany ze zmianą wielkości w puli Mg zjonizowanego, co zauważono już we wstępnych badaniach własnych (21). Wysokie poziomy i zwiększoną ilość Mg zjonizowanego w puli Mg całkowitego, w ościej hipokalcemii klinicznej, są prawdopodobnie reakcją dostosowawczą do obniżonego poziomu Ca w płynach zewnątrzkomórkowych, warunkującą zaburzenia ze strony centralnego układu nerwowego w postaci obniżonej świadomości. Opisana sytuacja może także być następstwem zmniejszonej możliwości bezpośredniego uzupełnienia jonów Ca i Mg drogą przewodu pokarmowego, jak również wynikiem zaburzonej kontroli hormonalnej. Wzrost poziomu Mg zjonizowanego w osoczu odbywa się prawdopodobnie kosztem jego puli wewnątrzkomórkowej. Zachowanie to może dowodzić faktu, że Mg w komórkach, poza udziałem w przemianach biochemicznych, stanowi pewną pułap rezerwowy, w celu utrzymania równowagi w środowisku zewnątrzkomórkowym w stanach dużych zaburzeń metabolizmu Mg i Ca. Ogólnie uważa się, że poziom Mg w komórkach jest bardziej stabilny niż w płynach ustrojowych i ulega zmianie tylko w momentach znacznego zagrożenia metabolizmu tego pierwiastka (36, 41, 42).
We wszystkich grupach krów z kliniczną hipokalcemią odnotowano obniżony poziom potasu osocza krwi, który nie wykazywał istotnych różnic między badanymi grupami krów. Uzyskane wyniki pozostają w częściowej zgodności z danymi Hejlasza (19) i Fenwicka (13, 14), którzy nie stwierdzili tak niskich poziomów potasu w osoczu krwi, notując brak istotnych różnic w poziomie tego pierwiastka w surowicy u krów zdrowych i krów z porażeniem poporodowym. W badaniach własnych, mimo braku istotnych zmian w poziomie K osocza, wystąpiły znaczne różnice w poziomie K krwinek czerwonych pomiędzy grupą krów z objawami pobudzenia (28,39 mmol/l) a krowami z grupy kontrolnej (20,55 mmol/l) i krowami zalegającymi (podgrupa IIIb), które skierowano do uboju w wyniku niepomyślnego postępowania leczniczego (17,71 mmol/l) (tab. 1). Krowy tej podgrupy posiadały statystycznie istotnie niższe poziomy potasu w komórkach w stosunku do krów zalegających podgrupy III a, które w dalszym przedziale czasowym powróciły do stanu zdrowia. Niskie wartości w podgrupie III b mogły być jednym z wielu elementów warunkujących notowane u zwierząt tej podgrupy zaburzenia w układzie krążenia i ruchu. W całej populacji badanych krów najwyższe wartości potasu w krwinkach czerwonych odnotowano u krów z objawami pobudzenia. Wynikało to prawdopodobnie z uzupełniania ujemnego bilansu wapnia, a szczególnie puli magnezu zjonizowanego w komórkach. Obniżenie aktywnych frakcji Mg i wzrost poziomu K, w rozwiniętej hipokalcemii, jest prawdopodobnie przyczyną zaburzeń neurologicznych w postaci różnego stopnia pobudzeń (3, 20, 43).
Poziom Na w osoczu krwi u krów chorych mieścił się w granicach uznanych norm. Wyniki własne potwierdzają obserwacje Fenwicka (16), który podaje, że nie znalazł istotnych różnic w koncentracji Na pomiędzy różnymi postaciami porażenia i zalegania. Badania własne przeczą stwierdzeniom wymienionego autora, że
u krów z objawami drgawek występuje wyraźnie wyższe stężenie omawianego parametru. Na podstawie wyników własnych i innych autorów (16, 19, 26) wydaje się, że pierwiastek ten nie uczestniczy bezpośrednio w rozwoju różnych postaci ostrej hipokalcemii.
Reasumując, osiągnięte wyniki badań własnych jednoznacznie przemawiają za istnieniem ścisłej zależności między stanem klinicznym, nasileniem hipokalcemii a zmianami w poziomach Mg, Ca i K. W grupach krów hipokalcemicznych z zaburzeniami w funkcjonowaniu układu nerwowego charakter objawów klinicznych i nasilenie procesu chorobowego istotnie wiązał się z poziomem frakcji zjonizowanej wapnia i magnezu. W grupach krów z typowymi objawami porażenia poziom Ca zjonizowanego wykazywał istotnie niższe wartości w stosunku do krów zdrowych i krów z objawami zalegania. Oznaczanie frakcji zjonizowanych Ca i Mg stwarza większe możliwości bardziej wnikliwego rozpoznania i rokowania w klinicznych postaciach hipokalcemii. W celu ustalenia efektywnego postępowania leczniczego w wyżej wymienionych postaciach hipokalcemii klinicznej konieczne wydaje się wykonanie analizy biochemicznej podstawowych makroelementów ze szczególnym uwzględnieniem ich frakcji zjonizowanych.
Piśmiennictwo
1. Agnes F., Sartorelli P., Bisso M. C., Dominosi S.: Ionized calcium in calf serum: relation to total serum calcium, albumin, total protein and pH. Vet. Med. A 1993, 40, 605-608.
2. Al-Badrany M. S.: Clinical and biochemical differences between milk fever and downer cow syndrome. Iraqi J. Vet. Sci. 2000, 13, 387-392.
3. Bednarek D., Bik D.: Skutki niedoboru składników mineralnych u bydła i owiec. Nowa Wet. 1997, 1, 25-33.
4. Bednarek D., Kondracki M., Grządza M.: Magnez i wapń w profilaktyce porażenia poporodowego u krów. Medycyna Wet. 2000, 56, 367-371.
5. Björkman C., Jönsson G., Wroblewski R.: Concentrations of sodium, potassium, calcium, magnesium and chlorine in the muscle cells of downer cows and cows with parturient paresis. Res. Vet. Sci. 1994, 57, 53-57.
6. Boda J. M., Cole H. H.: Calcium metabolism with special reference to parturient paresis (milk fever) in dairy cattle; a review. J. Dairy Sci. 1956, 39, 1027-1054.
7. Bostedt H., Boryczko Z.: Zaburzenia homeostazie elektrolitowej w okresie oklopordowym i ich wpływ na przebieg okresu poporodowego u krów. Międzynarodowa Sesja Naukowa Polanica Zdrój 2002, s. 63-67.
8. Cheng Y., Goff J. P., Horst R. L.: Restoring normal blood phosphorus concentrations in hypophosphatemic cattle with sodium phosphate. Vet. Med. 1998, 93, 383-386.
9. Correa M. T., Erb H. N., Scarlett J. M.: Risk factors for downer cow syndrome. J. Dairy Sci. 1993, 76, 3460-3463.
10. Cox V. S.: Pathogenesis of the downer cow syndrome. Vet. Rec. 1982, 111, 76-79.
11. Curtis C. R., Erb H. N., Sniffen C. J., Smith R. D.: Epidemiology of parturient paresis: predisposing factors with emphasis on dry cow feeding and management. J Dairy Sci. 1984, 67, 817-825.
12. Curtis R. A., Cote J. F., McLennan M. C., Smart J. F., Rowe R. C.: Relationship of methods of treatment to relapse rate and serum levels of calcium and phosphorus in parturient hypocalcaemia. Can. Vet. J. 1978, 19, 155-157.
13. Fenwick D. C.: Erythrocyte potassium concentrations in cows with milk fever. Aust. Vet. J. 1983, 60, 313-314.
14. Fenwick D. C.: The relationship between certain blood cations in cows with milk fever and both the state of consciousness and the position of cows when attended. Aust. Vet. J. 1988, 65, 374-375.
15. Fenwick D. C.: The association between pupil sizes and blood constituents in cows with parturient paresis. Can. Vet. J. 1989, 30, 426-429.
16. Fenwick D. C.: The relationship between certain blood constituents in cows with milk fever and the response following treatment with calcium borogluconate solutions. Aust. Vet. J. 1990, 67, 102-104.
17. Fenwick D. C., Daniel R. C. W.: A comparison between the main clinical signs of milk fever in cows with those of hypocalcaemia induced by Na₂EDTA solution. J. Vet. Med. A 1990, 37, 721-728.
18. Goff J. P., Stabel J. R.: Decreased plasma retinol, α-tocopherol, and zinc concentration during the periparturient period: effect of milk fever. J. Dairy Sci. 1990, 73, 3195-3199.
19. Heyłasz Z.: Profil biochemiczny porażenia poporodowego krów. Medycyna Wet. 1985, 41, 688-690.
20. Kania B. F.: Znaczenie magnezu dla zwierząt. Medycyna Wet. 1998, 54, 378-382.
21. Kurek L., Stec A.: The levels of magnesium fractions in clinical cases of hypocalcaemic in dairy cows at parturition. Proceedings XXII World Buiatrics Congress, Hannover 2002.
22. Kurek L., Stec A., Mochol J.: Levels of inorganic phosphorus in dairy cows with various forms of clinical hypocalcaemia. Proceedings IV Central European Buiatric Congress, Lovran 2003.
23. Larsen T., Muller G., Belgia R.: Evaluation of clinical and clinical chemical parameters in periparturient cows. J. Dairy Sci. 2001, 84, 1749-1758.
24. Lewenstein A., Maj-Zarawska M., Blomqvist N.: Zautomatyzowane oznaczanie zjonizowanego magnezu w osoczu krwi. Biul. Magnezol. 1991, 2, 14-15.
25. Lincoln S. D., Lane M.: Serum ionized calcium concentration in clinically normal dairy cattle, and changes associated with calcium abnormalities. JAVMA. 1990, 197, 1471-1474.
26. Littleide E. T., Whipp S. C., Schroeder L.: Studies on parturient paresis. JAVMA 1969, 155, 1955-1962.
27. Madej E.: Syndrom zalegania u krów – objawy kliniczne oraz zawartość wapnia, fosforu i magnezu w surowicy i kości żuchwy. Annales UMCS, Sec. DD, 1976, 31, 225-237.
28. Madej E.: Zaburzenia przemiany mineralnej u krów z syndromem zalegania w okresie żywienia zimowego i na początku sezonu pastwiskowego. Annales UMCS, Sec. DD, 1976, 31, 257-272.
29. Madej E.: Zaburzenia przemiany mineralnej u krów z porażeniami hipokalcemicznymi w świetle aktualnych poglądów na etiologię choroby. Annales UMCS, Sec. DD, 1976, 31, 273-289.
30. Madej E., Stec A., Grzęda M.: Przydatność Rumineral prod. PZ. Biowet w zapobieganiu i leczeniu zaburzeń mineralnych u bydła. Medycyna Wet. 1993, 49, 130-133.
31. Miller E. R.: Mineral X disease interactions. J. Anim. Sci. 1985, 60, 1500–1507.
32. Mullen P. A.: Clinical and biochemical responses to the treatment of milk fever. Vet. Rec. 1975, 97, 87-92.
33. Paschen K., Henning V., Quellhorst E., Scheler F.: Veränderungen der Calcium-Magnesium Konzentrationen in Plasma und in Erythrocyten während der Hämodialyse. Kli. Wschr. 1971, 49, 1314-1318.
34. Pehrson B., Svensson C., Jonsson M.: A comparative study of the effectiveness of calcium propionate and calcium chloride for the prevention of parturient paresis in dairy cows, J. Dairy Sci. 1998, 81, 2011-2016.
35. Phillippo M., Reid G. W., Nevison I. M.: Parturient hypocalcaemia in dairy cows: effects of dietary acidity on plasma minerale and calciotropic hormonem, Res. Vet. Sci. 1994, 56, 303-309.
36. Reinhardt T. A., Horst R. L., Goff J. P.: Calcium, phosphorus and magnesium homeostasis in ruminants. Vet. Clin. North Am.: Food Animal Practice 1988, 4, 331-350.
37. Riordan J. L., Kocabagli N., Spichiger U. E., Wanner M.: Postparturient hypocalcaemia of dairy cows: a model fort he studies of the interdependence of Ca, P, and Mg homeostasis. Bone 1995, 17, 429S-433S.
38. Riordan J. L., Kocabagli N., Spichiger U. E., Wanner M.: The concentration of ionized magnesium in serum during the periparturient period of non-paretic dairy cows. Vet. Res. Comm. 1995, 19, 195-203.
39. Rosine K., Anttila J., Kokkola P., Pyräälä E.: Some clinical and blond chemical data in parturient paresis. Nord. Vet. Med. 1973, 25, 430-435.
40. Sansom B. F., Manston R., Vagg M. J.: Magnesium and milk fever. Vet. Rec. 1983, 112, 447-449.
41. Smith R. A., Edwards W. C.: Hypomagnesemic tetany of ruminants. Vet. Clin. North Am.: Food Animal Practice 1988, 4, 365-377.
42. Stec A.: Warunki powstawania i próba zapobiegania hipomagnezemi krów mlecznych w rejonie Lubelszczyzny. Annales UMCS, Sec. DD, 1984, 39, 251-270.
43. Stec A.: Występowanie objawów tęczyczki hipomagnezemicznej w zależności od składu płynów ustrojowych i możliwość wykorzystania badania płynu ciała szklistego oka do pośmiertnego diagnozowania choroby. Annales UMCS, Sec. DD, 1996, 51, 179-198.
44. Trainin D., Egved M. N., Baranchuk J.: Clinical appearance and blood mineral status in bovine parturient paresis. Refuad Vet. 1972, 29, 8-14.
Adres autora: dr Łukasz Kurek, ul. Głęboka 30, 20-612 Lublin | <urn:uuid:4cbfca2b-91c0-42f7-b31c-a755381c6a26> | finepdfs | 3.945313 | CC-MAIN-2024-18 | http://www.medycynawet.edu.pl/images/stories/pdf/digital/2004/20040909850990.pdf | 2024-04-15T18:34:47+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-18/segments/1712296817014.15/warc/CC-MAIN-20240415174104-20240415204104-00860.warc.gz | 47,329,763 | 0.979357 | 0.999708 | 0.999708 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4221,
10204,
15784,
21756,
30180
] | 1 | 0 |
REGULAMIN
konkursu p.n. „Bezpieczeństwo moich Dziadków"
Postanowienia ogólne
Komenda Miejska Policji w Katowicach wraz z Urzędem Miasta w Katowicach oraz Zespołem Szkół Poligraficzno-Mechanicznych im. Armii Krajowej w Katowicach ogłaszają konkurs p.n.: „Bezpieczeństwo moich Dziadków" mający na celu podniesienie bezpieczeństwa katowickich seniorów.
Cele konkursu
Cel główny:
Podniesienie bezpieczeństwa osób starszych.
Cele szczegółowe:
1. Podnoszenie świadomości uczniów w zakresie istniejących zagrożeń wobec osób starszych w kontakcie z nieznajomymi, w wyniku których tracą oszczędności swojego życia.
2. Nabycie przez uczniów umiejętności otaczania seniorów troską i zainteresowaniem oraz poświęceniem im swojego czasu przekazując w pracy konkursowej zasady bezpieczeństwa osób starszych w kontakcie z nieznajomymi.
3. Rozwijanie kreatywności i umiejętności wyrażania myśli i uczuć w formie graficznej.
Adresaci konkursu
Konkurs przeznaczony jest dla uczniów klas VII i VIII katowickich szkół podstawowych oraz szkół ponadpodstawowych.
Warunki uczestnictwa w konkursie
1. Praca konkursowa powinna być wykonana przez ucznia indywidualnie i samodzielnie (jedna osoba może wykonać tylko jedną pracę konkursową).
2. Do pracy konkursowej należy dołączyć wypisane dokumenty:
a) metryczkę zgodnie ze wzorem (załącznik nr 1),
b) klauzulę informacyjną dla rodzica/opiekuna wyrażającego zgodę na przetwarzanie danych osobowych niepełnoletniego uczestnika konkursu (załącznik nr 2) lub klauzulę informacyjną dla dorosłego uczestnika konkursu wyrażającego zgodę na przetwarzanie własnych danych osobowych (załącznik nr 3),
c) oświadczenie rodzica/opiekuna (załącznik nr 4) wyrażającego zgodę na przekazanie praw autorskich pracy konkursowej niepełnoletniego uczestnika konkursu na rzecz Komendy Miejskiej Policji w Katowicach lub oświadczenie dorosłego uczestnika konkursu wyrażającego zgodę na przekazanie praw autorskich własnej pracy konkursowej na rzecz Komendy Miejskiej Policji w Katowicach (załącznik nr 5).
1. Prace wykonane niezgodnie z regulaminem nie będą podlegały ocenie.
Opis zadania konkursowego
1. Wielkość pracy – 4 strony formatu A5.
2. Technika wykonania: ciekawa grafika kolorowa w formie komiksu wraz z krótkim tekstem.
3. Praca konkursowa w formie elektronicznej kartki ma zawierać:
1 strona - życzenia z okazji „Dnia Babci i Dziadka",
2, 3, 4 strona - ostrzeżenie przed oszustami oraz bezpieczne, asertywne zachowania, aby bliscy nie stali się ofiarą przestępstwa. Pomocy szukaj w liście od policjantów
z Komendy Miejskiej Policji w Katowicach.
4. Dodatkowo na ostatniej stronie kartki, na dole należy umieścić loga organizatorów w kolejności od lewej strony: Komenda Miejska Policji w Katowicach, Urząd Miasta Katowice, Zespół Szkół Poligraficzno - Mechanicznych im. Armii Krajowej w Katowicach oraz logo lub nazwę szkoły wraz z imieniem i nazwiskiem autora pracy tj.: „autor pracy: imię i nazwisko".
5. Pracę należy zapisać w formacie pdf.
Uwaga! Niedopuszczalne jest wykorzystywanie materiałów objętych prawami autorskimi!
Terminy i miejsce składania prac konkursowych
1. Prace konkursowe oraz załączniki (nr 1, odpowiednio: 2 lub 3 oraz odpowiednio: 4 lub 5) należy dostarczyć w formie elektronicznej na maila: email@example.com wpisując w temacie: Konkurs pn.: „Bezpieczeństwo moich Dziadków", w nieprzekraczalnym terminie od 29 listopada do 17 grudnia 2023 roku.
2. Ocena prac konkursowych oraz wytypowanie zwycięzców nastąpią w dniu 19 grudnia 2023 roku.
3. Ogłoszenie wyników na stronach internetowych organizatorów konkursu będzie opublikowane w dniu 20 grudnia 2023 roku.
Rozstrzygnięcie konkursu:
1. Prace konkursowe oceniać będzie Jury w składzie:
* asp. Agnieszka Krzysztofik asystent Referatu ds. Profilaktyki Społecznej, Nieletnich i Patologii Wydziału Prewencji Komendy Miejskiej Policji w Katowicach.
* p. Joanna Migdoł – Bałazy przedstawiciel Wydziału Edukacji i Sportu Urzędu Miasta Katowice
* p. Ewa Podemska przewodnicząca Rady Pedagogów i Psychologów Miasta Katowice
* p. Anna Nakonieczna przedstawiciel Zespołu Szkół Poligraficzno – Mechanicznych im. Armii Krajowej
* p. Katarzyna Sitko przedstawiciel Zespołu Szkół Poligraficzno – Mechanicznych im. Armii Krajowej
2. Jury wybierze 3 najlepsze prace konkursowe.
3. Wyniki prac Jury są ostateczne.
4. Dla laureatów za zdobycie I, II i III miejsca organizatorzy przewidują dyplomy oraz nagrody w postaci bonów w kwocie 300 zł, 200 zł. Oraz 100 zł.
5. Ponadto laureaci otrzymają upominki dla swoich Dziadków:
* parasole z odblaskiem i logo programu „Bezpieczna Przystań" Komendy Miejskiej Policji w Katowicach (2 sztuki dla bliskich laureata I miejsca),
* torby z odblaskiem i logo programu „Bezpieczna Przystań" Komendy Miejskiej Policji w Katowicach,
* zakładki do książki „Bezpieczny Senior",
* karty ICE „w nagłym wypadku".
* odblaski,
Popularyzacja:
Zwycięska praca konkursowa zostanie:
* zaprezentowana na stronie internetowej organizatorów konkursu,
* wydrukowana -1400 sztuk i przekazana uczniom katowickich szkół m.in.: do klas laureatów konkursu I, II i III miejsca.
* w wersji elektronicznej przekazana do wszystkich katowickich szkół podstawowych oraz ponadpodstawowych w celu publikacji na szkolnych stronach internetowych oraz pokazania przez uczniów swoim bliskim w dniach 21 i 22 stycznia 2024 roku z okazji „Dnia Babci i Dziadka" omawiając zasady bezpieczeństwa.
Kryteria oceny prac konkursowych
Oceny prac konkursowych dokonywane będą według następujących kryteriów:
1. właściwa interpretacja tematu podanego w tytule oraz zgodność z celami konkursu określonymi w regulaminie (0 – 5 pkt)
2. wartości edukacyjno-profilaktyczne (0 – 5 pkt)
3. walory estetyczne (0 – 5 pkt)
Uwagi dodatkowe
Organizator konkursu zastrzega sobie prawo do wprowadzenia modyfikacji do zwycięskiej pracy konkursowej, przy udziale jej autora. | <urn:uuid:641cf429-b649-4357-abc7-665fb5bb74fa> | finepdfs | 1.167969 | CC-MAIN-2024-26 | http://wp.sp22.katowice.pl/wp-content/uploads/REGULAMIN-Konkursu-Bezpieczenstwo-mioch-dziadkow_loga.pdf | 2024-06-25T00:09:04+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-26/segments/1718198865490.6/warc/CC-MAIN-20240624214047-20240625004047-00519.warc.gz | 32,512,256 | 0.999958 | 0.999961 | 0.999961 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1649,
4373,
5934
] | 1 | 0 |
Syberia nie okazuje cienia przyjaźni tym, którzy mają odwagę stawić jej czoło. Niebezpieczeństwa czą. Czy wystarczy naszego instynktu i doświadczenia, aby wyżyć na łonie tej niegościnnej dla człowieka.
Na biegunie zimna
Celem wyprawy, na organizację której poświęciłem ponad rok, jest dotarcie do Ojmianoku, uznawanego za biegun zimna, ponieważ panują tam najniższe temperatury, w jakich na stałe żyją ludzie. W latach trzydziestych zanotowano tam -71 stopni C. Mamy do pokonania 1300 kilometrów tajgi i tundry, dziewiczej ziemi, gdzie łatwiej jest spotkać wilka i niedźwiedzia niż istotę ludzką. Wokół nas tylko śnieg i bezkreślny horyzont, gdzie wzrok nie znajduje żadnego punktu. Jestemy odizolowani od wszystkiego i wszystkich i zdajemy doskonale sprawę, że nasz los zależy tylko od nas samych.
Te rozległe zauralskie obszary zawsze podniecały moja wyobraźnię. Jednak granice imperium rosyjskiego były dla mnie zamknięte i po raz pierwszy zetknęłam się z tym krajem dopiero w 1987. W dwa lata później realizuję marzenie mojego życia. Jeszcze nie tak dawno w kraju wieżienia bez krat jechało się z biletem w jedną stronę, dziś na szczęście podróże się na innych zasadach.
Liczymy, że odległość, która dzieli Jałuck od Ojmianoku, pokonamy w pięć tygodni. Kilka dni temu opuściliśmy osadę Topolinnoje i już do samej mety, to jest przez przynajmniej 600 kilometrów, nie napotkamy po drodze żadnego siedliska ludzkiego.
Każe dnia pokujemy średnio około pięćdziesięciu kilometrów i dobrze, jeśli można jeździć zamaznietym korytem rzeki, unika się wtedy nieustannych wstrząsów po nierównym zlodowaciałym terenie. Nasze sanie ciągną renifery, które ślizgają się na rozłożonych nogach, próbują zachować równowage, znaleźć jakieś oparcie, by móc biec.
Pomimo odpowiedniej odzieży, takiej samej, jakiej używa ludność tubyłecz, tzn. że skóry renifera, już po kilku godzinach drogi pojawiają się pierwsze oznaki chłodu, późniejszej zimy. Na szczęście, w tym rejonie Syberii powietrze jest bardzo suche i dlatego znacznie łatwiej człowiek znosi te temperatury. Ponadto pogoda jest zwykle bezwietrzna, ale z pojawieniem się pierwszego podmuchu tyluskie igiel klują każdy odkryty centymetr kwadratowy skóry. Przy temperaturze -50 stopni i wietrze średnio silnym, rzedu 12 metrów na sekundę, uczucie zimna na odkrytym ciele odpowiada nieprawdopodobnie niskiej temperaturze -90 stopni.
Jak zwykle, zatrzymujemy się około godziny 18., kiedy ostatnie promienie bladego i słabego słońca chowają się za wzgórzem. Przygotowanie obozowiska zajmuje codziennie dwie godziny i wymaga od nas, mocno już strudzonych calodniową drogą, dużo wysiłku i samozaparcia.
Gdy wrzeszczę z komina wydostaje się smuga iskrerek i ostry zapach dymu, optymizm wypełnia nasze serca. Ogień w takich
Wypoczęte renifery ruszają żywym błęglem.
Dzień mija za dniem, często jeden jest podobny do drugiego i tylko drobne przygody urozmaicają monotonie naszego surowego życia. W czasie zjazdu z niezbyt wysokiej góry sanie Graziano wyrażają się i nieszczęsnik wpada prosto pod kopaty biegnących za nim reniférow. Jestem przeżrany, bo wszystko to dzieje się na moich oczach. Z trudem zatrzymujemy konwój i biegiem wracamy do miejsca wypadku. Z daleka widać Graziano podnoszącego się ze śniegu. Miał chłopak duże szczęścia. Instruktor sztuki walki Dalekiego Wschodu zdążył zwinąć się w klebek i nie poniósł żadnego szwanku, przepuszczając po sobie pieć czy sześć zaprzęgów. Wieczorem będzie musiał tylko zsyżywać szubę porwaną przez radcie zwierząt.
„Markan”, wspinały okaz, chyba najsielszy renifer w stadzie, najmniej udowodniony, z którym mieliśmy zawsze sporo kłopotów, bo zwykle nie chciał podporządować się w konwoju, pada nieoczekiwanie i zdycha na naszych oczach. Bezsilnie przyglądamy się tej dramatycznej scenie.
Okazuje się, że renifery nie potrafią oszczędzać sił, są w stanie bez odpoczynku, całymi godzinami ciągnąc sanie o ładunek nawet większym niż 100 kilogramów, ryzykując śmierć z wycieńczenia fizycznego. W następnych dwóch dniach porzucimy w tundrze dwa zwierzęta, bo nie będą w stanie nawet utrzymać się na nogach.
Okolo południa docieramy do przełęczy ma wysokości 1500 metrów nad poziomem morza. Przed nami, nieco w dole, w czystym jak kryształ powietrzu, rozciągła się wspaniała majestatyczna dolina. Nad surową krainą dominuje przytłaczająca wprost cisza, która ma coś bezlitosnego i nieludzkiego. Z zapartym tchem przeżywamy chwilę głębokich emocji.
W kilka godzin później lapię się niespokojnie na tym, że nie czuję zupełnie moich rąk. Żebami ścigam grubie rękawice, potem drugą parę wehlanianych i gole ręce wciśkam pod odzież, między udami. Po pół godzinie czuję, jakby ktoś klął mnie do kuczlów w opuszkach palców. Przeszywający, dotkliwy, nie do wytrzymaania ból. Istna męczarnia, jakieś jeszcze chyba nigdy w życiu nie zaznalem. Najchętniej wyciągnąłbym ręce z tego ciepła, aby nie cierpieć już dłużej, ale zdrowy rozsądek bierze górę. Wiem dobrze, że ból jest oznaką powracającego życia, za wszelką cenę muszę więc wytrzymać.
Bładożółte słońce, które wisi nisko nad białą bezkręsną tundrą, nie daje żadnego ciepła. Pod cienką pokrywą śniegu schowana jest, głęboka na setki metrów, warstwa wiecznej zmarzliny, hojnie obdarowanej przez naturę we wszelkie bogactwa. Surowy klimat i trudna dostępność wciąż jeszcze są
Po opuszczeniu osady Topolinnoje aż do samej mety, to jest przez przynajmniej 600 kilometrów, nie napotkamy po drodze żadnego siedliska ludzkiego.
iek, wypoczynek. Łatwo jednak się wtedy rozluźnić, a tu jeszcze sporo czynności do zrobienia.
Dwójką ochoćników trnie piłą zamrożone mleko renifera, potem nacina pajdy skamielonego chleba. Ja ścinam, ostrym jak brzycza nożem, cienkie plasterki nelmy, olbrzymiej trzystosokilogramowej ryby i doprawiam je solą i pieprzem. Surowa „strogonina”, jedno z podstawowych dań syberyjskich, jest naszą codzienną zakąską.
Po solidnej kolacji układamy się do snu. Na miękkich łagodach leżą już duże skóry renifera i na nich rozkładamy nasze futrzane śpiwory. Przebieramy się jeszcze w druga odzież i po krótkim czasie, spokojny, długi oddech świadczą o tym, że moi przyjaciele zapadli już w głęboki sen.
Kiedy rano otwieram oczy, jest już słońca godzina, a wydaje mi się, że przed chwilą zasnąłem. Niewiarygodnie! Termometr wiszący nad nami wskazuje -36 stopni, tylko dziesięć stopni mniej niż na zewnątrz, a ściany i dach namiotu pokryte są warstwą lodu. Roberto, na którego wypada dzisiaj dyżur, krząta się przy pieczyku. Jego pierwszym zadaniem jest ogrzać pomieszczenie i przygotować herbatę, dużo gorącej herbaty. Dopiero wtedy ogłaszam pobudkę generalną.
Po lekkim śniadaniu składającym się z rozgrzanego chleba, masła i herbaty, zabieramy się do zwinienia obozu. Wszyscy uczestniczymy w łapaniu reniferów, które należy zbić w jedno stado i wszystkie po kolei łapać na lasso, by potem zapracować w sanie. Przed wyjazdem konsumujemy po wielkim kawałku gotowanego mięsa, zapijając go dużym kubkiem parzącej herbaty.
Organizacja operacji „Biegun zimna” nie należała do łatwych i kosztowała wiele czasu, energii i oczywiście wydatków. Po wyliczeniu wszystkich kosztów okazało się, że potrzeba na nią 33 tysięcy dolarów. Kiedyś eksploratory byli wspomagani przez rządy, towarzystwa geograficzne i różnego rodzaju mecenasów. Dziś funkcję taką objęli sponsorszy, którzy widzą w tym reklamę swojej firmy czy też jakieś coś produktu. Znalezienie sponsora nie jest rzeczą łatwą, trzeba mieć wiele silnych atutów w ręku, aby móc zaproponować swój plan i przekonać o wiarygodności i autorytatywności swojej imprezy. Często wszystko to ogranicza się po prostu do zaufania.
Nasza podróż ma się już ku końcowi. Zjeżdżając w wąską dolinę natrafiamy na drogę przetartą pojazdami mechanicznymi. W powietrzu unosi się intensywny zapach benzyny i smarów olejowych, znak, że wracamy do świata cywilizacji.
Późnym wieczorem wjeżdżamy do Ojmiakonu i pod pomnikiem „Polius Choloda” świętujemy zakończenie wielkiej przygody. Wszystkich nas ogarnia ucieczka radości, u niektórych pojawiają się łzy w oczach, wynik nagromadzonego długimi dniami napięcia psychicznego.
Test i zdjęcia JACEK PARLIEWSKI
Fragment książki „No Limits” przygotowanej do druku przez Wyd. Bellona.
Wspaniałe wypoczynek!
Lato w zimie.
Z TUI na Wyspy Kanaryjskie prosto z Okęcia.
Teneriffa/
Playa de Las Americas
Bung. Parque Christobal ***
Bung. typ A dla 5 osób. z laz., balk. lub taras. oraz pokojem mieszk., bez wyżyw. Od 15.02. do 22.02. 1996 z przelotem z Warszawy od osoby
DM 678,-
Gran Canaria/
Playa del Ingles
Hotel RIU Waikiki ***
Pokój dwuosobowy z taśminką oraz balkonem lub tarasem, dwa posiłki dzienne. Od 20.01. do 27.01. 1996 z przeletem z Warszawy od osoby
DM 929,-
Od grudnia mogą Państwo bezpośrednio z Okęcia lecieć do Teneriffy lub Gran Canaria na Wyspach Kanaryjskich. Lato w pełni i wspaniałe wypoczynek mogą Państwo zarezerwować w każdym biurze podróży ze znakiem TUI.
951235203-U
Czasami łapiemy się na tym, że nie czujemy zupełnie swoich rąk. Żebami ściągamy | <urn:uuid:68e6d0a2-34d7-432f-a8c9-6745c3d326bf> | finepdfs | 2.347656 | CC-MAIN-2018-26 | http://en.palkiewicz.com/articles/pl/na-biegunie-zimna.pdf | 2018-06-23T04:48:16Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864940.31/warc/CC-MAIN-20180623035301-20180623055301-00236.warc.gz | 96,381,730 | 0.999882 | 0.999901 | 0.999901 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
5459,
9004
] | 8 | 3 |
„Jasełka i Mikołajki"
Zestawienie bibliograficzne w wyborze
I. Wydawnictwa zwarte
1. Broszkiewicz Barbara / Teatr szkolny. Cz.5. Scenopisy. Wrocław : Europa, 2005.
2. Chmiel Sylwia / Polskie tradycje i obyczaje. Bielsko-Biała : Wydawnictwo Dragon, 2018
3. Hryń-Kuśmierek Renata / Rok polski :zwyczaje i obrzędy. Poznań : PodsiedlikRaniowski i S-ka, 1998.
4. Kaliska Zofia, Jacewicz Beata / Scenariusze szkolnych przedstawień teatralnych : dla szkół podstawowych. Białystok : Wydawnictwo PRINTEX, 2018.
5. Kruźlak Agnieszka / Jasełka :"oto narodził się wam Zbawiciel...".Kraków : Dom Wydawniczy "Rafael", 2009.
6. Piosenki o Bożym Narodzeniu i zimie /[sł.] Arkadiusz Maćkowiak ; muzyka: Stefan Gąsieniec ; śpiew: Magda Wasylik. Gdańsk : Wydawnictwo Harmonia, 2013.
7. Mirowska Małgorzata / Teatrzyk przedszkolaka : karty pracy do scenariuszy Poznań : Oficyna MM Wydawnictwo Prawnicze, 2013.
8. Ogrodowska Barbara / Boże Narodzenie w tradycji polskiej. Warszawa : Centrum Animacji Kultury, 2000.
9. Okoń Jan / Staropolskie pastorałki dramatyczne : antologia. Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydaw., 1989.
10. Warchałowska Hanna / Inscenizacje : 40 scenariuszy przedstawień przedszkolnych i szkolnych na cały rok. Zakrzewo : Wydawnictwo Replika, 2015.
11. Wójcik Zofia / Zabawa w teatr :scenariusze dla dzieci. Warszawa : "Didasko", 1996.
II. Artykuły z czasopism:
1. Bukowińska Agnieszka. Idą święta...Małe dziecko w świeci wielkich tradycji // Wychowanie w Przedszkolu. 2017, nr 10, s. 44-49.
Tradycje, zwyczaje i obrzędy związane ze Świętami Bożego Narodzenia.
2. Bukowińska Elżbieta / W oczekiwaniu na mikołajkowe niespodzianki, czyli kilka sprawdzonych sposobów na nietypowe mikołajki w przedszkolu // Wychowanie w Przedszkolu. 2018, nr 8, s. 44-51.
3. Cysak Paulina. Święta tuż, tuż.... // Świetlica w Szkole. 2020, nr 5, s. 28-30.
Scenariusz zajęć świetlicowych mających na celu zapoznanie z tradycjami bożonarodzeniowymi występującymi w Polsce.
4. Dyniewicz Magdalena / Kolędnicy - niezwykłe jasełka w naszej klasie // Życie Szkoły. 2014, nr 10, s. 25-27.
5. Dziedzic Lesława. Magiczne święta // Świetlica w Szkole. 2018, nr 1, s. 22-23. Scenariusz zajęć świetlicowych wzbogacających wiedzę o polskich tradycjach związanych z Bożym Narodzeniem oraz kształtujących szacunek do kultury i obyczaju rodzinnego.
6. Janicki Paweł / Jasełka z diabłem : dla starszych klas szkoły podstawowej // Wychowawca. 2010, nr 12, s. 14-15.
7. Górska Maria / Jasełka : scenariusz inscenizacji // Wychowanie Muzyczne. 2012, [nr] 5, s. 32-48.
8. Jakubowska Alicja. Smaki i zapachy świąt Bożego Narodzenia // Życie Szkoły. 2017, nr 10, s. 33-37.
Propozycja 4-5 godzinnego dnia aktywności przeznaczona dla uczniów klasy III.
9. Jakubowska Alina. Święta Bożego Narodzenia w oczach małych odkrywców // Życie Szkoły. 2017. nr 10, s. 44-48.
Propozycja świątecznych eksperymentów.
10. Kłos Dorota / Baśniowe jasełka : scenariusz autorski przedstawienia w szkole podstawowej // Polonistyka. 2015, nr 6, s. 32-35.
11. Kosmała Justyna. Świetlicowy kalendarz adwentowy - w oczekiwaniu na Święta Bożego Narodzenia. "Świetlica w Szkole" 2022, nr 5, s. 28.
Propozycja wykonania kalendarza adwentowego z przykładowymi zadaniami.
12. Kulpińska Justyna. Bajkowe odwiedziny u Jezuska // Świetlica w Szkole. 2020, nr 5, s. 23-27.
13. Litwinow Monika. Idą święta! W tak baśniowym czasie ...stwórz własną bajkę! // Wychowanie w Przedszkolu. 2019, nr 9, s. 50-55.
Elementy składowe potrzebne do samodzielnego stworzenia bajki terapeutycznej.
14. Radzikowska Monika / Jasełka – kolędowy musical // Świetlica w Szkole. 2019, nr 6, s. 12-13.
15. Małyska Małgorzata / Jak smakują święta // Życie Szkoły. 2019, nr 9, s. 25-28.
Propozycja zajęć, na których wykorzystano wszystkie zmysły do odkrywania specyfiki polskich tradycji związanych ze świętami Bożego Narodzenia.
16. Sokołowska Izabela / Jasełka - scenariusz inscenizacji pt. ''Maleńka dziecina wśród bajkowych postaci'': (do wykorzystania m.in. w specjalnym ośrodku szkolnowychowawczym) // Wychowanie na Co Dzień 2001, nr 12, s. V-VII.
17. Stawowska Agnieszka / Jasełka : scenariusz przedstawienia // Biblioteka w Szkole. 2015, [nr] 10, s. 33-37.
18. Szatmari Ewa, Nowacka Kamila / Szczęśliwa noc : jasełka dla gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych // Wychowawca. 2010, nr 12, s. 23-25.
19. Wagner Elżbieta / Co z tymi mikołajkami? // Wychowawca. 2021, nr 11, s. 24-25.
20. Wójcik Zenon Adam / Pastuszkowie mili, coście widzieli : jasełka // Wychowawca. 2011, nr 12, s. 20-[24].
21. Wolfram Anna, Nowacka Kamila / Jak anioł pokonał diabła : (nowoczesne jasełka) // Wszystko dla Szkoły. 2007, nr 7/8, s. 15-16.
22. Polińska Barbara. Święta w stylu folk : poznajemy tradycje i zwyczaje świąteczne z różnych regionów Polski // Biblioteka w Szkole. 2018, [nr] 10, s. 30-31.
Scenariusz zajęć bibliotecznych dla uczniów szkoły podstawowej.
23. Skoczylas Joanna. Scenariusz zajęć z okazji Świąt Bożego Narodzenia // Wychowanie w Przedszkolu. 2017, nr 10, s. 50-52.
Scenariusz zajęć dla dzieci przedszkolnych.
Artykuły w formacie PDF
1. Besuch Monika / Jasełka // Wychowanie w Przedszkolu. 2011, nr 11, s. 28-31.
2. Górska Maria / Szczęście zależy od nas samych - jasełka 2013 // Wychowanie Muzyczne. 2013, nr 5, s. 54-68.
3. Stadtmüller Ewa / Jasełka // Ojczyzna – Polszczyzna. 1993, nr 4 s. 8.
4. Święty Mikołaj jest zawsze uśmiechnięty i grzecznym dzieciom rozdaje prezenty // Bliżej Przedszkola. 2015, nr 11, s. 37-[41].
5. Zapachniało choinką i pysznymi daniami - Wigilia się zaczyna, przy stole usiądź z nami! // Bliżej Przedszkola. 2015, nr 11, s. 71-76.
Ibuk
1. Opowieści wigilijne dla dzieci PWN i przyjaciele. Warszawa : Wydawnictwo Szkolne PWN, 2014.
2. PeWNego razu w teatrze... : scenariusze przedstawień świąteczno-zimowych dla dzieci. Warszawa : Wydawnictwo Szkolne PWN, 2015.
3. Pruszak Tomasz Adam / O ziemiańskim świętowaniu : tradycje świąt Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy. – Wyd. II zm. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2021.
Aktualizacja: 13 XII 2022 r. | <urn:uuid:c575308f-cd6e-4027-893c-4afa6228d664> | finepdfs | 2.265625 | CC-MAIN-2024-30 | http://pceik.pl/wp-content/uploads/2022/12/Jaselka-i-Mikolajki.pdf | 2024-07-23T11:45:38+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-30/segments/1720763518029.87/warc/CC-MAIN-20240723102757-20240723132757-00463.warc.gz | 23,206,719 | 0.994283 | 0.995339 | 0.995339 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1579,
3524,
5591,
6012
] | 1 | 0 |
| Forma studiów drugiego stopnia, stacjonarne i niestacjonarne | | | | Profil kształcenia ogólnoakademicki | | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Specjalność Mediacja językowa, kultura i turystyka | | | | Status przedmiotu / modułu obowiązkowy | | | |
| Forma zajęć | | wykłady | ćwiczenia | lektorat | ćwiczenia laboratoryjne | konwersatorium | |
| Wymiar zajęć stacjonarne / niestacjonarne | | | | | | 30 / 16 | |
| Koordynator przedmiotu / modułu | | | | | | | |
| Prowadzący zajęcia | | | | | | | |
| Cel przedmiotu / modułu | | | | | | | |
| Wymagania wstępne | | | | | | | |
| EFEKTY KSZTAŁCENIA | | | | | | | Odniesienie do efektów dla programu |
| Wiedza | 01 rozpoznaje to, co spełnia wymogi tekstu 02 zna zasady tworzenia tekstu 03 rozpoznaje wady strukturalne wypowiedzi pisemnej, które pozbawiają ją koherencji i spójności | | | | | | K_W08 K_W10 |
| Umiejętności | 04 umie stosować podstawowe pojęcia lingwistyki tekstu do określonego analizowanego tekstu 05 umie trafnie analizować strukturę tekstu 06 posiada niezbędną orientację w zakresie typologii tekstów | | | | | | K_U02 K_U07 |
| Kompetencje społeczne | 07 chętnie podejmuje się analizy różnego rodzaju tekstów 08 chętnie podejmuje się refleksji na temat walorów komunikacyjnych i literackich tekstów i dzieli się swoimi spostrzeżeniami w tym zakresie | | | | | | K_K03 K_K05 |
| TREŚCI PROGRAMOWE | | | | | | | |
| | | | | | | | stacjonarne |
| Konwersatorium | | | | | | | 30 |
| 1. Pojęcie tekstu. Tekst ustny i tekst pisemny | | | | | | | 2 |
| 2. Typologia tekstów pisanych | | | | | | | 4 |
| 3. Podstawowe wymogi tekstu: koherencja | | | | | | | 2 |
| 4. Podstawowe wymogi tekstu: spójność | | | | | | | 8 |
| 5. Inne wymogi tekstu | | | | | | | 4 |
| 6. Wskazywanie, anafora, katafora | | | | | | | 4 |
| 7. Temat i remat | | | | | | | 2 |
| 8. Struktura tekstu i jej podziały | | | | | | | 4 |
Metody kształcenia
Metody weryfikacji efektów kształcenia
Forma i warunki zaliczenia
Literatura podstawowa
Literatura uzupełniająca analiza tekstu, wspólna refleksja nad nim
metoda podająca wiedzę
metody weryfikacji kolokwium
praca pisemna / esej / recenzja nr efektu kształcenia z sylabusa
01, 02, 03, 04, 05, 06
04, 05, 06, 07, 08
Zaliczenie z oceną.
Pozytywna oceny z pracy pisemnej oraz z kolokwium (w formie testu pisemnego).
Jak dobrze pisać. Od myśli do tekstu
Maćkiewicz J. (2010):
. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Warszawa.
Wilkoń A. (2002): Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu
Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S. (2009):
. Universitas. Kraków.
Tekstologia. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Ćwiczenia ze stylistyki. D. Zdunkiewicz-Jedynak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa
2010.
Kuziak M., Rzepczyński S. (2000): Jak pisać? Park. Bielsko-Biała.
| NAKŁAD PRACY STUDENTA | Liczba godzin | |
|---|---|---|
| | stacjonarne | niestacjonarne |
| Zajęcia dydaktyczne | 30 | 16 |
| Udział w konsultacjach | 14 | 8 |
| Zdawanie egzaminu lub/i zaliczenia | 2 | 2 |
| Przygotowanie się do zajęć | 10 | 12 |
| Studiowanie literatury | 22 | 40 |
| Przygotowanie projektu / eseju / itp. | 6 | 6 |
| Przygotowanie się do egzaminu lub/i zaliczenia | 16 | 16 |
| Praktyki | | |
| Inne | | |
| Łączny nakład pracy studenta w godzinach | 100 | 100 |
| Liczba punktów ECTS | 4 | |
| Liczba zajęć o charakterze praktycznym | 30+10+6 | 16+12+6 | | <urn:uuid:1cd31052-09bf-4c32-836f-cd7fcad83359> | finepdfs | 3.929688 | CC-MAIN-2018-05 | http://wt.usz.edu.pl/wp-content/uploads/Lingwistyka-tekstu.pdf | 2018-01-17T03:28:40Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-05/segments/1516084886794.24/warc/CC-MAIN-20180117023532-20180117043532-00451.warc.gz | 383,731,101 | 0.998141 | 0.998141 | 0.998141 | [
"unknown",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2016,
3502
] | 1 | 0 |
Adam Kirpsza
Wpływ kryzysu finansowego na proces podejmowania decyzji w Unii Europejskiej
Wstęp
Kryzys finansowy, który pojawił się na początku 2007 r. przede wszystkim jako efekt zapaści na rynku pożyczek hipotecznych wysokiego ryzyka (subprime mortgage) w Stanach Zjednoczonych 1 , stanowił największy cios dla globalnej gospodarki od czasów Wielkiej Depresji z lat 1929-1933. W jego wyniku w 2009 r. światowy Produkt Krajowy Brutto (PKB) spadł o 1,5%, handel międzynarodowy zmniejszył się o 42% (w okresie Wielkiej Depresji - o 19%), a wielkość eksportu Chin, globalnego lidera w tej kategorii, obniżyła się o 32% 2 . W połowie 2007 r. kryzys dosięgnął Europę. Najpierw w sierpniu rząd Niemiec udzielił gwarancji finansowych IKB Deutsche Industriebankowi, kilka dni później francuski BNP Paribas zawiesił swoje trzy fundusze inwestycyjne, a we wrześniu piąty pod względem wielkości bank Wielkiej Brytanii, Northern Rock, napotkał problemy z płynnością i musiał uzyskać wsparcie ze strony Banku Anglii 3 . Przez trzy lata kryzys wystawił Unii wysoki rachunek: potencjalne straty banków w tym okresie wyniosły 649 bilionów dolarów, PKB Unii Europejskiej spadł o 4,4% w 2009 r., najwięcej w historii integracji, liczba bezrobotnych wzrosła między marcem 2008 r. a majem 2009 r. o 5,4 mln osób, deficyty budżetowe państw członkowskich uległy podwojeniu z 2,3% do 6% w 2009 r., a relacja długu publicznego do PKB osiągnęła w tym samym roku 72,1% 4 .
Powyższy pesymistyczny obraz gospodarki światowej i unijnej spowodował, że gros badaczy skoncentrowało się na diagnozowaniu anatomii oraz makroekonomicznych konsekwencji kryzysu. Jednak niewielu spośród nich podjęło się próby empirycznej analizy jego wpływu na proces podejmowania decyzji w Unii Europejskiej. Problem ten wydaje się być szczególnie istotny, stanowiąc ciekawe pole badawcze dla sprawdzenia, w jaki sposób
1 O przyczynach kryzysu [w:] Economic Crisis in Europe: Causes, Consequences and Responses, „European Economy" 2009, nr 7, s. 7-22.
3 D. Hodson, L. Quaglia, European Perspectives on the Global Financial Crisis..., s. 940-941. W lutym 2008 r. Northern Rock został znacjonalizowany, było to pierwsze bankructwo banku angielskiego od 1866 r.
2 Dane za: L. Quaglia, R. Eastwood, P. Holmes, The Financial Turmoil and EU Policy Co-operation in 2008, „Journal of Common Market Studies" 2009, vol. 47, Special Issue: Annual Review of EU, s. 64; D. Hodson, L. Quaglia, European Perspectives on the Global Financial Crisis: Introduction, „Journal of Common Market Studies" 2009, vol. 47, nr 5, s. 940-941.
4 Dane za: Ibidem, s. 939-941; L. Oręziak, Strefa euro wobec kryzysu gospodarczego, [w:] J. Osiński, Unia Europejska wobec kryzysu finansowego, Warszawa 2009, s. 129.
unijne środowisko decyzyjne reaguje na sytuacje destabilizacyjne. Dotychczas kwestia ta była rozpatrywana tylko w odniesieniu do długookresowego kryzysu politycznego UE wynikającego z fiaska Traktatu Konstytucyjnego, od czasu kompromisu luksemburskiego z 1966 r. i szoku naftowego z lat 70. brakowało natomiast wiedzy i danych o efektach nagłych, krótko- lub średniookresowych szoków na proces decyzyjny 5 . Obecne spowolnienie gospodarcze jawi się zatem jako szansa na wypełnienie luki badawczej.
Niniejszy artykuł stanowi próbę odpowiedzi na powyższe wyzwanie. Jego celem jest zbadanie, czy kryzys finansowy wygenerował jakiekolwiek fluktuacje w unijnym procesie podejmowania decyzji. W rozdziale pierwszym zostaną zaprezentowane założenia teoretyczne racjonalizmu i konstruktywizmu, dwóch programów badawczych w rozumieniu Imre Lakatosa stanowiących fundament współczesnego dyskursu konceptualnego o Unii Europejskiej. Na ich bazie będą wyprowadzone hipotezy określające potencjalny wpływ kryzysu na proces decyzyjny. W rozdziale drugim nastąpi ich empiryczna weryfikacja oparta na ilościowej analizie aktów prawodawczych przyjętych w okresie spowolnienia gospodarczego, czyli w latach 2007-2010. Uzyskane wyniki zostaną porównane z cechami procesu podejmowania decyzji przed kryzysem (w latach 1999-2006), czego rezultatem będzie dostrzeżenie ewentualnych fluktuacji w perspektywie czasowej. W rozdziale trzecim zostanie wyeksponowana instytucja trilogu jako istotny czynnik ograniczający negatywny wpływ kryzysu. Konkluzje podsumują badania.
1. Teoria i hipotezy
Współczesny dyskurs w teorii integracji europejskiej można scharakteryzować jako spór między racjonalizmem a konstruktywizmem (wyodrębnia się ponadto reflektywizm, któremu jednak odmawia się statusu równoprawnego uczestnika w naukowej dyskusji) 6 . Posługując się metodologią Imre Lakatosa, można te dwie perspektywy określić jako szerokie programy badawcze, czyli serie teorii składające się z czterech elementów. Po pierwsze,
5 Znamienny jest fakt, że problem następstw kompromisu luksemburskiego dla procesu decyzyjnego jest empirycznie badany dopiero od niedawna. Patrz: J. Golub, In the Shadow of the Vote? Decision Making in the European Community, „International Organization" 1999, vol. 53, nr 4, ss. 733-764.
6 Podział ten został zaproponowany przede wszystkim [w:] International Organization Exploration and Contestation in the Study of World Politics, „International Organization" 1998, vol. 52, nr 4, special issue. Patrz także: R. Keohane, International Institutions: Two Approaches, „International Studies Quarterly" 1988, vol. 32, nr 4, ss. 379-396; J. Jupille, J. Caporaso, J. Checkel, Integrating institutions: rationalism, constructivism, and the study of the European Union, „Comparative Political Studies" 2003, vol. 36, nr 1-2, ss. 7-41; J. Fearon, A. Wendt, Rationalism v. constructivism: a skeptical view, [w:] W. Carlsnaes, T. Risse, B. Simmons (red.), Handbook of International Relations, London 2002, ss. 52-72.
„twardego rdzenia", czyli zbioru nieobalalnych założeń, po drugie, „pasa transmisyjnego (ochronnego)" teorii (hipotez) stawianych na podstawie „rdzenia", po trzecie, heurystyki negatywnej określającej jakich dróg badań unikać oraz po czwarte, heurystyki pozytywnej wskazującej jakie badania przeprowadzać. Tak sformułowane programy badawcze rywalizują ze sobą poprzez swoje „pasy ochronne", przy czym bardziej postępowy jest ten, który potrafi wygenerować teoretyczne i faktyczne przesunięcia problemowe 7 .
Racjonalistyczny program badawczy jest obecnie dominującym nurtem w teorii integracji europejskiej. Jako uformowana perspektywa pojawił się w latach 80. w ramach teorii stosunków międzynarodowych w celu spojenia takich teorii jak realizm, liberalizm i neomarksizm 8 . Ten „racjonalistyczny konsensus" miał być odpowiedzią na „przewrót reflektywistyczny" jaki nastąpił w tamtym okresie, zakładając możliwość różnorodności perspektyw, ale w ściśle określonych założeniach, które kontestowali postpozytywiści. Pomysł ten został później transponowany na grunt integracji europejskiej 9 , co doprowadziło do „wciągnięcia pod wspólny dach" takich teorii jak: liberalizm międzyrządowy 10 , instytucjonalizm racjonalnego wyboru 11 , teorie gier 12 czy reżimów 13 . Racjonalizm jest również perspektywą często przyjmowaną przez badaczy stosujących w swoich analizach metody komparatystyczne 14 , wielopoziomowego zarządzania (multi-level governance) 15 czy systemu politycznego 16 .
„Twardy rdzeń" racjonalizmu opiera się na pięciu fundamentach. Po pierwsze, zakłada, że rzeczywistość jest materialistyczna, zbudowana z takich czynników jak zasoby
7 C. Elman, M. Elman, How Not to Be Lakatos Intolerant: Appraising Progress in IR Research, „International Studies Quarterly" 2002, vol. 46, nr 2, ss. 231-262; I. Lakatos, Pisma z filozofii nauk empirycznych, Warszawa 1995.
10 A. Moravcsik, F. Schimmelfenig, Liberal Intergovernmentalism, [w:] T. Diez, A. Wiener (eds.), European Integration Theory, Oxford 2009.
8 O. Weaver, The Rise and Fall of Inter - Paradigm Debate, [w:] S. Smith, K. Booth, M. Zalewski (red.), International Theory: Positivism and Beyond, Cambridge University Press, Cambridge 1996, s. 161-165; E. Cziomer, L. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Warszawa-Kraków 2006, s. 24. 9 M. Pollack, International Relations Theory and European Integration, „Journal of Common Market Studies" 2001, vol. 39, nr 2, ss. 663-688.
11 M. Pollack, Rational Choice and EU Policy, [w:] K. Jørgensen, M. Pollack, B. Rosamond (red.), The Handbook of European Union Politics, New York 2007; G. Garret, G. Tsebelis, An Institutional Critique of Intergovernmentalism, „International Organization" 1996, vol. 50, nr 2, ss. 269-299.
14 S. Hix, The study of the European community: The challenge to comparative politics, „West European Politics" 1994, vol. 17, nr 1, ss. 1-30.
12 Z. J. Pietraś, Teoria gier jako sposób analizy procesów podejmowania decyzji politycznych, Lublin 1997. 13 S. Krasner, Structural Causes and Regime Consequences: Regimes as Inventing Variables, [w:] S. Krasner (red.), International Regimes, New York 1983; M. Pietraś, Koncepcje i realia reżimów międzynarodowych, „Stosunki Międzynarodowe" 2002, tom 25, nr 1-2, ss. 79-105; R. Keohane, The Demand for International Regimes, „International Organization" 1982, vol. 36, nr 2, ss. 332-355.
15 L. Hooghe, G. Marks, Multi–Level Governance and European Integration, Lanham 2001; L. Hooghe, G. Marks, Unraveling the Central State, But how? Types of Multi–Level Governance, „American Political Science Review" 2003, vol. 97, nr 2, ss. 233-243.
16 S. Hix, System polityczny Unii Europejskiej, Warszawa 2010.
naturalne, zdolności militarne, technologie czy położenie geograficzne. Degraduje zarazem znaczenie idei i konstruktów społecznych, uznając je za struktury niemierzalne i zbyt subiektywne, aby mogły być głównym przedmiotem badawczym 17 . Po drugie, definiuje jednostki jako istoty racjonalne, postępujące zgodnie z modelem homo oeconomicus. Są podmiotami wyposażonymi w preferencje, przy czym mają one egzogeniczny charakter, co oznacza, że racjonalizm nie stara się wyjaśniać ich pochodzenia czy warunków występowania, lecz odgórnie zakłada ich obecność, tworząc szablon zachowania aktora 18 . Po trzecie, tak rozumiane jednostki podejmują decyzje według logiki konsekwencji (logic of consequences), czyli kalkulują zyski i straty, kierują się maksymalizacją swojej użyteczności, a interakcje społeczne sprowadzają do negocjacji interesów 19 . Po czwarte, racjonalizm zakłada wąskie rozumienie środowiska instytucjonalnego, w jakim funkcjonują decydenci. Skupia się wyłącznie na normach formalnych, podkreślając ich gwarancyjny charakter przy realizacji zobowiązań 20 , odrzuca także autonomiczną, kształtującą rolę struktur normatywnych, traktując je jako produkty wyłącznie o potencjale ograniczającym zachowania jednostek i przez nie kontrolowane 21 . Po piąte, przyjmuje metodologię pozytywistyczną cechującą się obiektywizmem, naturalizmem, empiryzmem i szukaniem regularności 22 , hołdując podejściu matematyczno-ilościowym i darząc wyraźną niechęcią metody jakościowe.
Według powyższych założeń można postawić tezę, że kryzys finansowy powinien wpłynąć na sposób lub efekty podejmowania decyzji w Unii Europejskiej. Podstawą tego argumentu jest fakt, że po 2007 r. pojawiła się znaczna różnorodność interesów państw członkowskich. Potwierdzeniem tego zjawiska są m.in.: niechęć Słowacji i Słowenii wobec udzielenia pomocy finansowej dla Grecji, próby budowania elastycznej (geometrycznej) integracji 23 w ramach strefy euro, problemy z ustaleniem budżetu Unii na 2011 r. czy różne i
17 J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007, s. 295-298.
19 J. March, J. Olsen, The Institutional Dynamics of International Political Orders, „International Organization" 1998, vol. 52, nr 4, s. 949-951; D. Marsh, G. Stoker, Teorie i metody w naukach politycznych, Kraków 2006, s. 63-67.
18 J. Fearon, A. Wendt, Rationalism v. constructivism..., s. 60; M. Pollack, Rational Choice and EU Policy..., s. 45-46.
20 M. Pollack, Delegation, Agency and Agenda-setting in the European Community, „International Organization" 1997, vol. 51, nr 1, s. 111; A. Moravcsik, The Choice for Europe: Social Purpose and State power from Messina to Maastricht, London 1998, s. 9; R. Corbett, Academic modelling of the codecision procedure: A practitioner's puzzled reaction, „European Union Politics" 2000, vol. 1, nr 3, ss. 373-381.
22 E. Cziomer, L. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych stosunków..., s. 28-29.
21 M. Aspinwall, G. Schneider, Institutional research on the European Union: mapping the field, [w:] M. Aspinwall, G. Schneider (red.), The rules of integration. Institutionalist approaches to the study of Europe, Manchester 2001, s. 11; M. Pollack, Rational Choice and EU Policy..., s. 32.
23 A. Stubb, A Categorization of Differentiated Integration, „Journal of Common Market Studies" 1996, vol. 34, nr 2, ss. 283-295; M. Sutter, Flexible Integration, EMU and Relative Voting Power in the EU, „Public Choice",
pozostające we wzajemnej izolacji sposoby radzenia sobie z kryzysem 24 . Wzmocnieniem tego obrazu jest również osłabnięcie postawy solidarnościowej wśród obywateli UE, 39% spośród nich stwierdziło, że ich kraj nie powinien udzielać pomocy finansowej państwom członkowskim pogrążonym w kryzysie, przeciwnego zdania było 49% 25 . Powyżej pokazana heterogenizacja preferencji jest ważnym czynnikiem blokującym proces decyzyjny, w szczególności w Radzie. Racjonaliści definiują podejmowanie decyzji w tej instytucji jako poszukiwanie najniższego wspólnego mianownika (the lowest common denominator), czyli koalicji państw, która posiada większość zdolną do przeforsowania własnego stanowiska dotyczącego negocjowanego aktu prawnego 26 . Różnorodność preferencji spowodowana dekoniunkturą prowadziłaby zatem do problemów ze znalezieniem wygrywającej wspólnoty interesów, tym bardziej, że po kolejnych rozszerzeniach komplikacja interesów jest już i tak wysoka 27 , a wymagana przez Traktat z Nicei „potrójna większość" jest zbyt wygórowana i trudna do osiągnięcia nawet w warunkach bezkryzysowych 28 . W efekcie w okresie spowolnienia gospodarczego powinny uwidocznić się: spadek średniego poparcia dla legislacji, dużą liczbę sprzeciwów i wstrzymań, zwiększenie czasu podejmowania decyzji oraz zaległości prawne związane z brakiem rozstrzygnięcia.
Kryzys doprowadził także do podziału Europy na kraje lepiej i gorzej sobie z nim radzące kryzysem. Wśród pierwszych można wyróżnić Holandię, Niemcy oraz kraje skandynawskie, drugą grupę stanowią Węgry, Łotwa czy Grecja. Te ekonomiczne dysproporcje znajdują potwierdzenie w badaniach sondażowych, niewielu mieszkańców państw konfiguracji pierwszej stwierdziło, że zostali poważnie dotknięci przez kryzys (w Holandii - 29%, Niemczech - 27%, Szwecji - 19%, Danii - 24%, Finlandii - 28%), natomiast
2000, vol. 104, nr 1-2, ss. 41-62; D. Naurin, R. Lindahl, Out in the cold? Flexible integration and the political status of Euro opt-outs, „European Union Politics" 2010, vol. 11, nr 4, ss. 485-509.
25 Europeans and the crisis, Special Eurobarometer nr 74.1, sierpień - wrzesień 2010 r., http://ec.europa.eu/public_opinion/topics/eb741parl_en.pdf, s. 63.
24 L. Pauly, The Old and the New Politics of International Financial Stability, „Journal of Common Market Studies" 2009, vol. 47, nr 5, ss. 955-975; D. Hodson, L. Quaglia, European Perspectives on the Global Financial Crisis..., s. 942-943.
26 A. Moravcsik, Preferences and power in the European Community: A liberal intergovernmentalist approach, „Journal of Common Market Studies" 1993, vol. 31, nr 4, s. 496-507; R. Thomson, F. Stokman, C. Achen, T. König (red.), The European Union decides, Cambridge 2006; G. Garrett, G. Tsebelis, An institutional critique of intergovernmentalism..., s. 279; M. Hosli, Coalitions and Power: Effects of Qualified Majority Voting in the Council of the European Union, „Journal of Common Market Studies" 1996, vol. 34, nr 2, ss. 255-273.
28 M. Hosli, M. Machover, The Nice Treaty and Voting Rules in the Council: A Reply to Moberg, „Journal of Common Market Studies" 2002, vol. 42, nr 3, s. 509-513.
27 T. Raunio, M. Wiberg, Winners and Losers in the Council: Voting Power Consequences of EU Enlargements, „Journal of Common Market Studies" 1998, vol. 36, nr 4, ss. 549-562; M. Hosli, Power, Connected Coalitions, and Efficiency: Challenges to the Council of the European Union, „International Political Science Review" 1999, vol. 20, nr 4, ss. 371-391; Idem, The Flexibility of Constitutional Design: Enlargement and the Council of the European Union, Political Science Series nr 97, Vienna 2004.
znaczna większość obywateli drugiej oznajmiała a contrario, że ugodził ich istotnie (Węgry 86%, Łotwa - 78%, Grecji - 83%) 29 . Ponadto, pesymistyczne opinie dominują bardziej w państwach, które przystąpiły do Unii po 2004 r., łącznie dekoniunkturę odczuło w nich 64% badanych, podczas gdy w krajach „starej" Unii - 48% 30 . Powyższe preferencje obywateli mają kluczowe znaczenie, albowiem w świetle racjonalistycznej teorii gry dwupoziomowej (twolevel game) są one agregowane i forsowane przez rząd w czasie unijnego podejmowania decyzji 31 . Ich rozpiętość w zależności od radzenia sobie z kryzysem może wyostrzyć dostrzegane przez racjonalistów stałe i opozycyjne grupy interesów w Unii, najbardziej widoczne na linii państw północnych - południowych 32 oraz beneficjentów - płatników 33 . W konsekwencji pojawia się wysokie prawdopodobieństwo rywalizacji między tymi koalicjami, co doprowadzi do konfliktów decyzyjnych i trudności w osiąganiu wymaganej większości.
Racjonaliści podkreślają również, że kryzysy bardzo często prowadzą do zaburzenia norm i praktyki podejmowania decyzji. Egzemplifikacją takiej sytuacji może być „kryzys pustego krzesła" z lat 1965-1966, który doprowadził do „kompromisu luksemburskiego" z 29 stycznia 1966 r. wprowadzającego nieformalną zasadę jednomyślności, w przypadku gdy projekt przyjmowany w ramach procedury zwykłej lub kwalifikowanej większości głosów dotyczył „bardzo ważnych interesów" jednego lub kilku członków Rady 34 . Innym przykładem jest gospodarcza „euroskleroza" 35 mająca miejsce w Unii od połowy lat 70. do wejścia w życie Jednolitego Aktu Europejskiego z 17 i 28 lutego 1986 r., która w świetle badań empirycznych spowodowała spadek efektywności w przyjmowaniu dyrektyw 36 . Załamanie się zasad decyzyjnych w czasie kryzysów tłumaczy założenie o wąskim rozumieniu norm. Ponieważ nie są one autonomiczne, lecz jako produkt państw członkowskich znajdują się pod ich kontrolą, to ich funkcjonowanie wynika wyłącznie z kształtu preferencji narodowych. W przypadkach kryzysowych ulegają one zmianom, tym samym prowadzą do deformacji reguł i praktyki decyzyjnej w postaci np. generacji zachowań indywidualnych, niechęci do
29 Europeans and the crisis..., s. 23.
31 R. Putnam, Diplomacy and Domestic Politics: The Logic of Two-Level Games, „International Organization", 1988, vol. 42, nr 3, ss. 427-460; A. Moravcsik, Preferences and Power in the European Community…, s. 507.
30 Ibidem, s. 20.
,
33 C. Zimmer, G. Schneider, M. Dobbins, The Contested Council: Conflict Dimensions of an Intergovernmental EU Institution, „Political Studies" 2005, vol. 53, nr 2, ss. 403-22.
32 M. Kaeding, T. Selck, Mapping Out Political Europe: Coalition Patterns in EU Decision-Making „International Political Science Review" 2005, vol. 26, nr 3, ss. 271-290.
34 A. Teasdale, The Life and Death of the Luxembourg Compromise, „Journal of Common Market Studies" 1993, vol. 31, nr 4, s. 569-579; J. J. Węc, Spór o kształt instytucjonalny Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej 1950-2005, Kraków 2006, s. 127-134.
36 J. Golub, In the Shadow of the Vote?..., s. 733-764.
35 J. Węc, Spór o kształt instytucjonalny..., s. 158-162.
poszukiwania kompromisu czy forsowania skrajnych postulatów. Podobna sytuacja może mieć miejsce w czasie obecnego kryzysu.
Kryzys powinien także naruszyć międzyinstytucjonalną równowagę w procesie legislacyjnym. Teza ta wynika ze sformalizowanego modelu przestrzeni decyzyjnej autorstwa George'a Tsebelisa i Geoffreya Garreta 37 . Według niego instytucje unijne można rozmieścić na linii podejścia pro- i antyintegracyjności. Parlament i Komisja stanowią pierwszą grupę, automatycznie będąc na poziomie wyższym niż piąte, najbardziej pozytywnie nastawione do integracji państwo. Natomiast Rada zajmuje pozycję pomiędzy stanem bez zmian a większą integracją, zależnie od rozkładu preferencji jej członków. Kryzys może doprowadzić do sytuacji, w której status quo stanie się stałym stanowiskiem Rady, czego efektem byłoby oddalenie się od lokalizacji Parlamentu i Komisji. Taka konfiguracja implikuje trudności w osiągnięciu porozumienia, wydłuża proces decyzyjny i zmniejsza poparcie dla integracji ze strony dwóch ostatnich instytucji, gdyż muszą się one zbliżyć się do Rady, aby zawierać z nią kontrakty legislacyjne.
Powyższe argumenty prowadzą do hipotezy:
H1: Kryzys finansowy doprowadzi do fluktuacji w procesie podejmowania decyzji.
Konkurencyjnym wobec racjonalizmu programem badawczym jest konstruktywizm 38 . Jego geneza sięga lat 80. XX wieku, kiedy dyskurs w dyscyplinie był naznaczony dominacją nurtów neorealistycznego i neoliberalnego. Stanowił on krytykę tych koncepcji, w szczególności ich indywidualistycznych i materialistycznych założeń oraz braku doceniania wpływu struktur normatywnych na politykę 39 . Początkowo konstruktywizm spotkał się z chłodnym przyjęciem, był oceniany jako prąd antynaukowy i postmodernistyczny. Zwracano uwagę, że jego zwolennicy skupiają się na metateoretycznych sporach, zamiast stawiać
37 G. Garrett, G. Tsebelis, Legislative politics in the European Union, „European Union Politics" 2000, vol. 1, nr 1, ss. 9-36; Idem, Understanding better the EU legislative process, „European Union Politics" 2001, vol. 2, nr 3, ss. 353-361; Idem, The institutional foundations of intergovernmentalism and supranationalism in the European Union, „International Organization" 2001, vol. 55, nr 2, ss. 357-390; G. Tsebelis, X. Yataganas, Veto players and decision-making in the EU after Nice: Policy stability and bureaucratic/judicial discretion, „Journal of Common Market Studies" 2002, vol. 40, nr 2, ss. 283-307.
39 Kluczowe dla początków konstruktywizmu są następujące prace: R. Snyder, H. W. Bruck, B. Sapin, DecisionMaking as an Approach to the Study of International Politics, Princeton 1954; J. Ruggie, Continuity and Transformation in the World Polity: Toward a Neorealist Synthesis, „World Politics" 1983, vol. 35, nr 2, ss. 261-285; R. Ashley, The Poverty of Neo-realism, „International Organization" 1984, vol. 38, nr 2, ss. 225-286; A. Wendt, The Agent-Structure Problem in International Relations Theory, „International Organization" 1987, vol. 41, nr 3, ss. 335-370.
38 Pojęcie to po raz pierwszy wprowadził Nicholas Onuf. Patrz: N. Onuf, Rules in Moral Development, „Human Development" 1987, vol. 30, nr 5, ss. 257-267; Idem., The World of Our Making: Rules and Rule in Social Theory and International Relations, Columbia 1989, s. 55-61.
testowalne hipotezy i wykorzystywać bazę empiryczną do ich sprawdzania 40 . Innym zarzutem był brak określenia stabilnego rdzenia ontologiczno-epistemologicznego, gdyż jego kształt oscylował między koncepcją „pomostu" (bridging the gap, middle – ground theory) łączącego nurt racjonalistyczny i refleksyjny 41 , a budową niezależnej filozofii opartej na idealnej rzeczywistości, w której możliwe jest tylko dekonstruowanie, interpretowanie i szukanie językowych znaczeń 42 . Mimo powyższych problemów pod koniec lat 90. nastąpiło powszechne uznanie konstruktywizmu, przejawiające się w ogłoszeniu nowej, wielkiej debaty w stosunkach międzynarodowych pomiędzy racjonalizmem a właśnie tym prądem.
„Twardy rdzeń" konstruktywizmu można scharakteryzować za pomocą pięciu założeń. Po pierwsze, nurt ten postrzega rzeczywistość w sposób ambiwalentny; z jednej strony składa się ona z ukrytych w świadomości ludzi konstruktów ideacyjnych (społecznych), z drugiej zaś z bytów materialnych. Priorytet posiadają jednak te pierwsze struktury, to właśnie one ożywiają i nadają znaczenie tym drugim 43 . Po drugie, definiuje jednostki ludzkie jako refleksyjne istoty społeczne (homo sociologicus) funkcjonujące w wielu kontekstach społecznych 44 . Są one wyposażone w preferencje, tożsamości czy światopoglądy, które mają charakter endogeniczny, to znaczy są społecznie konstruowane przez kolektywne znaczenia, interpretacje lub poglądy na świat 45 . Oznacza to, że między jednostką a określonym kontekstem istnieje specyficzna relacja oddziaływania wyjaśniana przez konstruktywizm (agent-structure theory) 46 . Po trzecie, zakłada postępowanie jednostek według dwóch logik: stosowności (logic of appropriateness) i argumentacji (logic of arguing). Pierwsza zakłada, że ludzie podejmują działania według norm i tożsamości, które są postrzegane za stosowne w danej sytuacji 47 . Druga natomiast polega na perswazji - kognitywnym procesie mającym na
40 A. Moravcsik, Is Something Rotten in the State of Denmark?: Constructivism and European Integration, „Journal of European Public Policy" 1999, vol. 6, nr 4, s. 670; Idem, Bringing Constructivist Integration Theory Out of the Clouds: Has it Landed Yet?, „European Union Politics" 2001, vol. 2, nr 2, ss. 226-249.
42 T. Diez, Speaking Europe: The Politics of Integration Discourse, „Journal of European Public Policy" 1999, vol. 6, nr 4, ss. 598-613.
41 J. Jupille, J. A. Caporaso, J. T. Checkel, Integrating institutions: rationalism, constructivism..., s.16.
43 J. Ruggie, Constructing the World Polity: Essays on International Institutionalization, New York 1998, s. 33; G. Sorensen, The Case for Combining Material Forces and Ideas in the Study of IR, „European Journal of International Relations" 2008, vol. 14, nr 1, ss. 6-32.
45 Definicja endogenicznego i egzogenicznego charakteru preferencji znajduje się [w:] J. Fearon, A. Wendt, Rationalism vs. constructivism..., s. 60.
44 E. Adler, Seizing the middle ground: constructivism in world politics, „European Journal of International Relations" 1997, vol. 3, nr 3, s. 324.
46 A. Wendt, The Agent-Structure Problem in International Relations Theory, „International Organization" 1987, vol. 41, nr 3, ss. 335-370; J. Checkel, Tracing Causal Mechanisms, „International Studies Review" 2005, vol. 8, nr 2, ss. 362-370; A. Giddens, Stanowienie społeczeństwa: zarys teorii strukturacji, Poznań 2003; P. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywistości: traktat z socjologii wiedzy, Warszawa 2010.
47 J. March, J. Olsen, Rediscovering institutions: The organizational basis of politics, New York 1989, s. 160162; Idem, The Institutional Dynamics..., s. 951-952.
celu zmianę postaw interlokutora 48 . Po czwarte, uznaje szerokie rozumienie instytucji (struktur społecznych i kontekstów), zarówno sformalizowane jak i niesformalizowane, traktując je jako zmienne niezależne o charakterze autonomicznym. Nie są one wyłącznie, jak twierdzi racjonalizm, hamulcem działań jednostek (norm as constraint), lecz także odgrywają rolę konstruującą ich preferencje i tożsamości (norm as construct) 49 . Po piąte, akceptuje zarówno metodologię pozytywistyczną jak i postpozytywistyczną. Mieszając te dwie perspektywy, próbuje pogodzić obiektywizm z subiektywizmem, w szczególności poprzez triangulację i szerokie zastosowanie metod jakościowych 50 .
Transponując powyższe założenia na problem badany w niniejszym artykule, konstruktywizm nie przewiduje silnego wpływu kryzysu na podejmowanie decyzji. Głównym argumentem jest fakt, że nie towarzyszy mu jakakolwiek kontestacja tożsamości obecnego systemu gospodarczego. Co prawda, w literaturze pojawiają się poglądy postulujące poszukiwania nowych rozwiązań strukturalnych 51 czy nawet głoszących koniec kapitalizmu 52 , jednak brakuje skonsolidowanego i wyraźnego nurtu, który podważałby fundamenty gospodarki rynkowej. Większość diagnoz skupia się raczej na propozycjach eliminacji uwidocznionych słabości, określeniu szerszej roli państwa czy udoskonalenia instytucjonalnego - z pewnością nie są to głosy wzywające do rewolucyjnych zmian. Potwierdzeniem takiego myślenia jest fakt, że mimo kryzysu rządy nie wprowadziły reformy, które istotnie modyfikowałyby fundamenty gospodarek krajowych, co w szczególności widać w Wielkiej Brytanii 53 czy państwach nordyckich 54 . Jeśli zatem nie dochodzi do radykalnych zmian mentalnych i percepcyjnych w czasie dekoniunktury, to zgodnie z założeniem o refleksyjności jednostek i logice stosowności decydenci będą postępować według lekko zmodyfikowanych, ale tych samych, wyuczonych i stabilnych struktur społecznych, które panowały w gospodarce przedkryzysowej.
48 T. Risse, ''Let's Argue!'': Communicative Action in World Politics, „International Organization" 2000, vol. 54, nr 1, s. 7-11; J. Checkel, Why Comply? Social Learning and European Identity Change, „International Organization" 2001, vol. 55, nr 3, s. 560-565.
49 J. Checkel, Norms, institutions and national identity in contemporary Europe, „International Studies Quarterly" 1999, vol. 43, s. 84; Idem, Social Constructivism and European Integration, [w:] T. Christiansen, K. Jørgensen, A. Wiener (red.), The Social Construction of Europe, London - Thousand Oaks - New Delhi 2001, s. 50-51; M. Finnemore, Norms, Culture, and World Politics: Insights from Sociology's Institutionalism, „International Organization" 1996, vol. 50, nr 2, ss. 325-347.
,
51 J. Żakowski, Zawał - zrozumieć kryzys, Warszawa 2009.
50 Szerzej o triangulacji i metodach jakościowych [w:] N. K. Denzin, Y. S. Lincoln, Metody badań jakościowych Tom 1 i 2, Warszawa 2009.
52 E. Bendyk, Koniec kapitalizmu, „Polityka" 2011, nr 8, ss. 38-39.
54 D. Mayes, Did Recent Experience of a Financial Crisis Help in Coping with the Current Financial Turmoil? The Case of the Nordic Countries, „Journal of Common Market Studies" 2009, vol. 47, nr 5, ss. 997-1015.
53 D. Hodson, D. Mabbett, UK Economic Policy and the Global Financial Crisis: Paradigm Lost?, „Journal of Common Market Studies" 2009, vol. 47, nr 5, ss. 1041-1061.
Obecnemu spowolnieniu gospodarczemu nie towarzyszy także panika czy emocje, które mogłyby prowadzić do nieracjonalnych zachowań obywateli. Jest to ważna konstatacja, ponieważ postawy mieszkańców państw są istotnym czynnikiem wpływającym na decydentów (władzę), co wynika z demokratycznego charakteru krajów członkowskich oraz przyjmowanych przez konstruktywizm teorii mocodawca-agent (principal-agent theory) 55 i, opisanej powyżej, agent-struktura. O braku przemian w myśleniu obywateli dowodzą badania Eurobarometru z sierpnia i września 2010 r. Co prawda, łącznie 90% obywateli Unii uważa, że kryzys ma bardzo ważny (46%) i ważny (44%) wpływ na gospodarkę światową, europejską i narodową, to już znacznie mniej, bo 52% z nich stwierdziło, iż dotknął on je osobiście, przy czym w tej grupie tylko 19% ankietowanych odczuło jego oddziaływanie bardzo poważnie. Natomiast ogółem 45% Europejczyków nie doznało żadnego (12%) lub prawie żadnego (33%) wpływu kryzysu 56 . Ponadto, zaledwie 11% ankietowanych stwierdziło, że oni lub ich życiowy partner stracili pracę bezpośrednio w wyniku dekoniunktury, o braku takiej sytuacji zakomunikowało aż 67% badanych 57 . W dodatku, 25% respondentów uznało Unię Europejską, na równi z narodowymi rządami, jako najlepszą instytucję zdolną do efektywnego zwalczenia kryzysu, na dalszym miejscu umieszczając grupę G20-G8 (13%), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (13%) i Stany Zjednoczone (6%). W przypadku mieszkańców państw należących do strefy euro jest to bardziej widoczne, UE wyprzedza nawet rządy krajowe stosunkiem 28% do 22% 58 . Reasumując powyższe badania można stwierdzić, że kryzys nie ma charakteru rewolucyjnego, jego oddziaływanie jest widoczne, jednak nie na tyle silne, aby generować nieracjonalne postawy obywateli mające wpływ na decydentów.
Kryzys finansowy nie stanowił także zaskoczenia dla samych biurokratów europejskich. Jest to szczególnie ważne zjawisko, ponieważ znaczna większość procesu decyzyjnego jest rozstrzygana na ich poziomie - projekty są generowane przez ponadnarodową Komisję, a od 66 % do 90% decyzji zapada w Radzie na poziomie grup roboczych i COREPER 59 . Według badań jakościowych, już przed nadejściem dekoniunktury
55 M. Pollack, Delegation, Agency and Agenda-Setting..., ss. 99-134; J. Ruszkowski, Zastosowanie teorii PAT do analizy wielopoziomowego zarządzania w UE, „Studia Europejskie" 2008, nr 4, ss. 119-140; R. Riedel, Państwo jako agent i pryncypał w świetle teorii PAT, „Studia Europejskie" 2009, nr 3, ss. 87-105.
57 Ibidem, s. 27. Ponadto, 20% ankietowanych stwierdziło, że ich kolega stracił pracę bezpośrednio w wyniku kryzysu (54% uznało, że nie spotkało się z takim zdarzeniem), a 23 % oświadczyło, że powyższa sytuacja spotkała członka ich rodziny (61% nie podało takiego przypadku).
56 Europeans and the crisis..., s. 21.
58 Ibidem, s. 33-34.
59 F. Hayes-Renshaw, H. Wallace, The Council of Ministers, 1st edition, Basingstoke 1997, s. 40, 78; Idem, The Council of Ministers, 2nd edition, Basingstoke 2006, s. 53; S. Duke, S. Vanhoonacker, Administrative governance in CFSP: Development practice, „European Foreign Affairs Review" 2006, vol. 11, nr 2, s. 169.
dominował między nimi pogląd o długookresowym kryzysie politycznym Unii, jaki pojawił się w wyniku fiaska Traktatu Konstytucyjnego. Ich zdaniem, skomplikował on atmosferę procedowania, z drugiej jednak strony wygenerował wyzwania, którym towarzyszyła motywacja do przezwyciężenia tej sytuacji 60 . W tym kontekście, kryzys finansowy nie był szokiem, lecz potwierdzeniem postulatu walki z problemami, tym bardziej, że jego obecność zsynchronizowała się z wejściem w życie Traktatu z Lizbony, co stanowiło pozytywny symptom siły Unii w obliczu jej kłopotów.
Biorąc pod uwagę powyżej przedstawiony brak istotnych zmian tożsamościowych na poziomie światowym, obywateli Unii i biurokratycznym, można przypuszczać, że kryzys nie naruszył również instytucjonalnej struktury decyzyjnej Unii. Zgodnie z założeniem szerokiego normatywizmu społecznego, konstruktywizm podkreśla, że unijni decydenci nie podejmują decyzji w izolacji, lecz w specyficznym środowisku normatywnym. Jego ograniczająca, ale przede wszystkim kształtująca rola pozwala tłumić polityczne emocje, budować wzajemne zaufanie czy generować proces uczenia się, jednym słowem, socjalizować decydentów 61 . Wiele badań wskazuje na wagę tego nieformalnego czynnika - w strukturze Rady funkcjonują kultura konsensu, kompromisu, głębokiego ufności, odpowiedzialności oraz wzajemności 62 , w obszarze Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony zaobserwowano refleks koordynacji polegający na intensywnej komunikacji bezpośredniej i pośredniej, w obrębie której kształtowane są decyzje przed ich formalizacją 63 , w procedurze komitologii dostrzeżono nieformalną praktykę dawania priorytetu stanowisku Komisji 64 , a w międzyinstytucjonalnym podejmowaniu decyzji zauważono instytucję porozumień pakietowych (package deals) 65 . Te niedostrzegalne instytucje tworzą pewien stabilny kod postępowania, który może autonomicznie kształtować postulaty czy preferencje negocjatorów. Co więcej, jest on głęboko zakorzeniony w instytucjach unijnych, przez co jego naruszenie może wynikać tylko z rewolucyjnych zmian ideacyjnych. Obecny kryzys z
60 G. Ross, What do 'Europeans' Think? Analyses of the European Union's Current Crisis by European Elites, „Journal of Common Market Studies" 2008, vol. 46, nr 2, ss. 389-412.
62 J. Lewis, The methods of community in EU decision-making and administrative rivalry in the Council's infrastructure, „Journal of European Public Policy" 2000, vol. 7, nr 2, s. 267; D. Bostock, Coreper revisited, „Journal of Common Market Studies" 2002, vol. 40, nr 2, s. 220.
61 J. Checkel, 'Going Native' in Europe? Theorizing Social Interaction in European Institutions, „Comparative Political Studies" 2003, vol. 36, nr 1-2, ss. 209-231; Idem, Social construction and integration, „Journal of European Public Policy" 1999, vol. 6, nr 4, Special Issue, s. 545-560.
63 A. Kirpsza, Podejmowanie decyzji w obszarze Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej z perspektywy konstruktywizmu społecznego, „Politeja" 2011, nr 14.
65 P. Sherrington, The Council of Ministers: Political authority in the European Union, London 2000, s. 67; R. Kardasheva, Package deals in EU decision-making, paper presented at the 11th Biennial Conference, European Union Studies Association, Los Angeles, April 2009.
64 M. Egeberg, Transcending intergovernmentalism? Identity and role perceptions of national officials in EU decision-making, „Journal of European Public Policy" 1999, vol. 6, nr 3, ss. 456-474.
pewnością nie posiada potencjału, aby tego dokonać, co oznacza, że produkowane przezeń zaburzenia wewnątrz i na zewnątrz aktorów mogą być skutecznie osłabiane i deformowane przez stabilne środowisko instytucjonalne, w których oni funkcjonują.
Powyższe rozważania prowadzą do następującej hipotezy:
H2. Kryzys nie doprowadzi do istotnych fluktuacji w procesie podejmowania decyzji.
2. Badania empiryczne
W niniejszej części nastąpi weryfikacja dwóch hipotez zawartych w poprzednim rozdziale. Zostanie ona przeprowadzona na dwóch płaszczyznach: podejmowania decyzji w Radzie oraz międzyinstytucjonalnego podejmowania decyzji rozumianego jako współpraca między Radą, Komisją i Parlamentem w ramach procedur legislacyjnych. Pierwsza analiza będzie podzielona na trzy kategorie: poziomu konsensualności, zmian średniej większości z jaką przyjmowano akty prawodawcze oraz fluktuacji zachodzących w jej obrębie. Bazę empiryczna dla tych badań będą stanowić informacje na tematów wszystkich aktów prawodawczych 66 przyjętych w latach 1999-2010, zebrane na podstawie dokumentów dostarczonych przez Sekretariat Generalny Rady, dostępnych także na stronie internetowej Rady 67 . Natomiast eksploracja wpływu kryzysu na międzyinstytucjonalne podejmowanie decyzji zostanie oparta na dwóch poziomach: relacji między projektami Komisji a faktycznie przyjętymi regulacjami oraz czasu osiągnięcia porozumienia legislacyjnego. Bazę empiryczną będą stanowić wszystkie akty prawodawcze przyjęte w ramach procedury współdecydowania w latach 1999-2010 zgromadzone na podstawie Legislatorium obserwacyjnego Parlamentu Europejskiego 68 oraz bazy PreLex 69 .
2.1. Podejmowanie decyzji w Radzie
66 Akt prawodawczy jest rozumiany jako rozporządzenie, dyrektywa lub decyzja przyjęta w ramach jednej z procedur legislacyjnych. W świetle przepisów Traktatu z Lizbony regulacja taka została nazwana „aktem ustawodawczym" (art. 289 ust. 3 TFUE). Autor niniejszego artykułu używa jednak pierwszego pojęcia z dwóch powodów. Po pierwsze, uznaje polskie tłumaczenie słowa „legislative" jako „ustawodawczy" za niewłaściwe (właściwe jest „prawodawczy"), gdyż Unia nie wydaje ustaw. Poza tym, w polskiej wersji językowej Traktatów oba przymiotniki, to jest „prawodawczy" i „ustawodawczy", występują, ale stosuje się je niekonsekwentnie. Po drugie, pojęcie aktu prawodawczego funkcjonowało przed wejściem w życie Traktatu z Lizbony.
68 Strona internetowa Legislatorium obserwacyjnego, http://www.europarl.europa.eu/oeil/.
67 Strona internetowa Rady, http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=551&lang=pl. Baza znajduje się w dziale „Przejrzystość prawodawstwa" w formie „Miesięcznych wykazów aktów prawnych". Jest ona jednak ograniczona, ponieważ zawiera dokumenty przyjmowane tylko od 1999 r.
69 Strona internetowa bazy PreLex, http://ec.europa.eu/prelex/apcnet.cfm?CL=pl. Baza PreLex jest prowadzona przez Komisję Europejską w celu monitoringu procesu decyzyjnego między instytucjami UE.
Rada jest instytucją opartą na kulturze konsensu. Badania dowodzą, że dochodzi w niej niezmiernie rzadko do kontestacji aktów prawnych, czyli sprzeciwu lub wstrzymania się od głosu członków 70 . Pojawia się zatem pytanie, czy kryzys naruszył ten obraz podejmowania decyzji. Problem ten obrazuje Wykres nr 1 pokazujący procentowo liczbę regulacji, którym nie towarzyszył choćby jeden sprzeciw lub wstrzymanie się. Wynikają z niego trzy wnioski. Po pierwsze, największe fluktuacje w poziomie konsensualności miały miejsce w 2007 r. i 2010 r., kiedy niekontestowane akty prawne stanowiły 76% i 75% całej legislacji, będąc najniższymi wynikami w badanym okresie. Z drugiej jednak strony, w pozostałych dwóch latach osiągnął on przyzwoita wartość 86% w 2008 r. i 80% w 2009 r. Ten pierwszy wynik jest szczególnie istotny, był to bowiem kluczowy rok w kryzysie, w którym upadłość ogłosiło dwadzieścia sześć banków amerykańskich, w tym Lehman Brothers, Bear Stearns oraz trzy największe banki islandzkie, kraje Beneluksu przejęły kontrolę nad największym bankiem Belgii – Fortis, a w Stanach Zjednoczonych został wprowadzony plan Henry'ego Paulsona. Po drugie, średni poziom konsensualności w okresie 2007-2010 wyniósł 79% i był tylko o 4% mniejszy w porównaniu z czterema wcześniejszymi latami (2003-2006). Po trzecie, mimo nieznacznego spadku średniej ogólny poziom konsensu w Radzie nie został w sposób istotny naruszony – tylko około 20% wszystkich aktów prawnych było kontestowanych, co jest liczbą niezmiernie niską. Te trzy obserwacje pozwalają przypuszczać, iż efekt kryzysu nie zaburzył konsensualności Rady.
Wykres nr 1. Procentowy udział aktów prawodawczych przyjętych konsensualnie w Radzie.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
70 M. Mattila, Contested decisions: Empirical analysis of voting in the European Union Council of Ministers, „European Journal of Political Research" 2004, vol. 43, nr 1, ss. 29-50; D. Heisenberg, The institution of 'consensus' in the European Union: Formal versus informal decision-making in the Council, „European Journal of Political Research" 2005, vol. 44, nr 1, ss. 65-90; F. Hayes-Renshaw, W. van Aken, H. Wallace, When and Why the EU Council of Ministers Votes Explicitly, „Journal of Common Market Studies" 2006, vol. 44, nr 1, ss. 161-194.
Podobne wnioski dotyczą podejmowania decyzji w obszarze ekonomii, gospodarki i finansów (ECOFIN), co prezentuje Wykres nr 2. Do tej kategorii zaliczono wszystkie przyjęte akty prawodawcze obejmujące swoim zakresem podatki, pomoc finansową Unii, fundusze europejskie, bankowość, sprawy monetarne (euro), przedsiębiorstwa czy obrót kapitałem. Jak pokazuje Wykres nr 2, w okresie kryzysu średni poziom konsensu utrzymał się na wysokim poziomie, w okresie kryzysu wyniósł 89%, różniąc się od czterech poprzednich lat (20032006) zaledwie 6,75%. Tylko w 2007 r. spadł on do 81%, zaś w kluczowym 2008 r. osiągnął 97%. Jeśli zatem wydaje się, że właśnie sprawach ECOFIN preferencje powinny być różnorodne i prowadzić do konfliktów, to rzeczywistość weryfikuje tę hipotezę.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
Kolejnym testem dla hipotez będzie analiza średniej większości głosów, z jaką przyjmowane były akty prawodawcze w Radzie. Problem ten wyjaśniają Wykresy nr 3 i nr 4 71 . Z pierwszego wynika, że fluktuacje są nieobecne, stabilna większość wynosząca 98,32% utrzymywała się także w czasie kryzysu (w latach 2003-2006 wyniosła ona 98,17%), osiągając nawet w 2008 r. najwyższa wartość (98,9%) w ostatnich ośmiu latach. Identyczne wnioski można wysnuć z drugiego wykresu, w sprawach ECOFIN średnia większość w okresie dekoniunktury wyniosła 99,2%, co w porównaniu do poprzednich czterech lat (99,77%) jest zmianą kosmetyczną. Powyższe obserwacje oznaczają, że rządy głosują za prawie każdym aktem prawnym jak jeden blok, z jednolitego poparcia wyłamuje się średnio
71 Przy obliczaniu większości zastosowano zasadę jedno państwo - jeden głos, odchodząc od systemów wagowych. W efekcie sprzeciw np. Niemiec, które w systemie nicejskim mają, obok Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch, najsilniejszą pozycję (1 głos = 29 głosów), jest równy opozycji ze strony Luksemburga. Takie rozwiązanie miało na celu pokazanie, ile państw faktycznie kontestuje dany akt, nie zaś jaką wartość relatywną ich sprzeciw posiada.
tylko 1-2% spośród nich, co w Unii składającej się z 27 członków daje wynik 0,54-0,74 państwa na jeden akt prawny. Ten obraz nie uległ transformacji pod wpływem kryzysu.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
Analiza poparcia dla aktów prawodawczych prowadzi do jeszcze jednego wniosku średnia większość przyjęcia legislacji w Radzie w każdym roku znacznie przewyższa wymagany poziom akceptacji ustalony w traktatowych systemach głosowania. Można wyróżnić dwa takie standardy, które stosowano w badanym okresie: pierwszy system nicejski (Nicea I) od 1 listopada 2004 r. do 31 grudnia 2006 r. i drugi system nicejski (Nicea II) od 1 stycznia 2007 r. do 31 października 2014, oba wymagały dla przyjęcia danego aktu zwykłą większość (gdy projekt inicjowała Komisja) lub kwalifikowaną większość 2/3 (gdy projekt
nie inicjowała Komisja) państw członkowskich 72 . Tę analizę można jeszcze poszerzyć o system lizboński („podwójnej większości"), który wymaga poparcia 55% członków Rady dla danego aktu 73 . Biorąc pod uwagę te ograniczenia, Wykresy 3 i 4 pokazują, iż istnieje olbrzymia nadwyżka między teoretycznym, traktatowym progiem większości a jej praktycznym wymiarem. Jeśli przyjąć faktyczną średnią wynoszącą 98%, to naddatek wynosi dla Nicei I i Nicei II - 48% (gdy zwykła większość) i 32% (gdy kwalifikowana większość), natomiast dla Lizbony – 43%. Oznacza to, że racjonalistyczny obraz Rady jako instytucji negocjacji międzyrządowych opartych na poszukiwaniu koalicji o najmniejszym wspólnym mianowniku jest błędny. Wysoka średnia większość oraz jej poważne oddalenie od formalnych wymogów świadczy o stabilnej kulturze konsensualnego procedowania, która okazała się odporna na zawirowania ze strony kryzysu finansowego.
Wysoki poziom średniej większości przyjęcia aktów prawodawczych nie oznacza, że kryzys nie doprowadził do konfliktów decyzyjnych w Radzie. Istnieje bowiem możliwość, iż istnieje kilka postępowań legislacyjnych, którym towarzyszą sytuacje najniższego wspólnego mianownika, kryjące się pod ogólnym wynikiem. Ich niewidoczność może wynikać ze znacznej liczby rozstrzygnięć konsensualnych, które podnoszą średnią większość i tym samym zmniejszają znaczenie skrajnych głosowań w kontestowanych aktach prawnych. W celu sprawdzenia tego problemu zostanie zastosowany współczynnik matematyczny odchylenia standardowego z próby [s(x)], który można obliczyć według następującego wzoru:
w którym Σ (sigma) oznacza sumę, xi - kolejne wartości danej zmiennej w próbie (czyli kolejne większości z jaką przyjmowano akty prawodawcze), - średnia arytmetyczna (średnia większość przyjęcia aktów prawodawczych w danym roku), a n - liczba obserwacji (liczba aktów prawodawczych przyjętych w danym roku).
72 Oprócz tego kryterium oba systemy nicejskie zawierały jeszcze dwa dodatkowe: większość głosów ważonych (Nicea I - 232/321 - 72,3%, Nicea II - 255/345 - 73,91%) oraz możliwość sprawdzenia, czy koalicja państw popierających dany akt prawny reprezentuje 62% obywateli UE. Patrz: J. J. Węc, Spór o kształt instytucjonalny..., s. 304-307.
73 Drugie kryterium wymaga, aby owe 55% państw reprezentowało 65% obywateli UE. System lizboński zacznie obowiązywać 1 listopada 2014 r., przy możliwości zastosowania systemu nicejskiego na wniosek każdego członka Rady. Natomiast od 2017 r. „podwójna większość" będzie jedynym systemem głosowania w Radzie.
Odchylenie standardowe stanowi narzędzie określające, jak szeroko określone wartości są rozrzucone wokół średniej. W kontekście niniejszego badania jego zastosowanie pozwoli obliczyć oddalenie większości, z jaką przyjmowane były konkretne akty prawodawcze, od średniej ich przyjęcia w danym roku. Im wartość odchylenia jest mniejsza, tym wyniki większości są bardziej skupione wokół średniej, a więc konflikty głosowaniu nie są widoczne. I vice versa, im wyższy poziom, tym spory decyzyjne są intensywniejsze.
Wykres nr 5 prezentuje rezultaty zastosowania s(x) w okresie 2003-2010. Najdalsze odchylenia od średniej, a więcej największy udział najniższych większości, można zaobserwować w czterech latach: w 2003 r. (6,01), 2004 r. (4,79), 2007 r. (4,6) i 2010 r. (4,82), z czego dwa ostatnie mają miejsce w kryzysie. Z drugiej strony, w pozostałych latach spowolnienia gospodarczego (2008 r. i 2009 r.) odchylenie było najniższe w badanym okresie (kolejno 3,67 i 3,4). Tak duży rozrzut oznacza brak korelacji wyników z nadejściem kryzysu, odchylenia nie oddalają się od siebie, poza tym są znacznie poniżej najwyższej wartości tego wskaźnika z 2003 r. Wyciąganie wniosków z tych obserwacji byłoby jednak błędem, ponieważ rzeczone poziomy odchylenia są statystycznie znikome. Najwyższa wartość, jaką w niniejszym badaniu może przybrać s(x), wynosi 35,35 74 , natomiast zaobserwowany poziom odchylenia od minimalnego (3,4 w 2009 r.) do maksymalnego (4,82 w 2010 r.) stanowi kolejno 9,6% i 13,6% tego poziomu, czyli niewiele.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
74 Wartość ta powstaje, gdy mają miejsce dwa głosowania, jedno kończy się jednomyślnie (100%), drugie poparciem ze strony 50% głosujących.
Podobne wnioski wynikają z zastosowania odchylenia standardowego do aktów prawodawczych z obszaru ECOFIN. Co prawda, widoczny jest wzrost jego poziomu od 2007 r., jednak jak pokazano powyżej są to zmiany statystycznie nieznaczne. Natomiast wysoka wartość odchylenia w 2010 r. (3,67), która i tak stanowi tylko 10,3% najwyższego możliwego wyniku s(x), jest spowodowana wyłącznie jednym głosowaniem zakończonym poparciem dla aktu prawnego ze strony „zaledwie" 78% członków 75 . Rzeczona sprawa dotyczyła uproszczenia i zwiększenia efektywności zarządzania finansami uzyskiwanymi w ramach funduszy spójnościowych, a główną kością niezgody było oparcie udzielania pokryzysowej pomocy na podstawie kryteriów krótkookresowych 76 . Kontestacja nie dotyczyła jednak substancji projektu, o czym świadczy fakt, że przy sześciu głosach wstrzymujących nie było żadnego sprzeciwu. Pozwala to zatem przypuszczać, że w przypadku kontestowanych regulacji dotyczących spraw ECOFIN kryzys nie wygenerował konfliktów decyzyjnych.
Źródło: Sekretariat Generalny Rady, obliczenia własne.
Reasumując, w świetle powyższej weryfikacji słuszna wydaje się być hipoteza konstruktywistyczna. Kryzys nie naruszył kultury konsensu w Radzie, nie spowodował spadku średniego poparcia rządów dla aktów prawodawczych oraz nie wygenerował konfliktów decyzyjnych. Podobny obraz dotyczy spraw ekonomiczno-gospodarczych, mimo
75 W tym samym roku trzydzieści sześć aktów prawodawczych przyjęto jednomyślnie, trzy - większością 96% i jeden - 93%.
76 Rozporządzenie (UE) nr 539/2010 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 czerwca 2010 r. zmieniające Rozporządzenie (WE) nr 1083/2006 ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności w odniesieniu do uproszczenia niektórych wymogów oraz w odniesieniu do niektórych przepisów w zakresie zarządzania finansowego, „Dziennik Urzędowy UE" z 24 czerwca 2010 r., L 158, s. 1-6.
że ten obszar jest szczególnie wrażliwy na dekoniunkturę, jakiekolwiek fluktuacje są niewidoczne lub niezmiernie małe.
2.2. Międzyinstytucjonalne podejmowanie decyzji
Pierwszym testem hipotez w kontekście międzyinstytucjonalnego podejmowania decyzji będzie analiza relacji między zaproponowanymi przez Komisję a sfinalizowanymi aktami prawodawczymi. Problem ten obrazuje Wykres nr 7. Na jego podstawie można stwierdzić, że kryzys nie zablokował przyjmowania legislacji w Unii. Od 2007 r. widoczny jest znaczny wzrost sfinalizowanych aktów prawodawczych, należy jednak zaznaczyć, że pokrywa się on z końcem szóstej kadencji Parlamentu Europejskiego, a więc z czasem, kiedy gros prac prawotwórczych jest kończonych. Kryzys nie doprowadził również do powstania zaległości legislacyjnych, czyli projektów, które z racji ciągłych negocjacji między Radą i Parlamentem lub wstrzymywania ich przez Komisję nie zostały sfinalizowane. Ogółem, w badanym okresie przyjęto 1739 aktów prawnych na 1867 projektów, co oznacza, że wygenerowano 128 zaległości. Nie powstały one pod wpływem kryzysu, gdyż w latach 20072010 weszło w życie 789 regulacji, co przy zaproponowanych w tym czasie 715 projektach stanowi nadwyżkę.
Źródło: Legislatorium obserwacyjne Parlamentu Europejskiego, baza PreLex, obliczenia własne.
Ważnym kryterium analizy wpływu kryzysu na proces decyzyjny jest także czas uzyskania międzyinstytucjonalnego porozumienia. Można wyróżnić dwa narzędzia pomocne do zbadania tego problemu: średnia liczba czytań, w których zapadało rozstrzygnięcie legislacyjne oraz średni czas przyjęcia aktów prawnych w miesiącach.
Pierwszy wskaźnik przedstawia Wykres nr 8. Wynika z niego, że w latach 2007-2010 miał miejsce poważny wzrost porozumień legislacyjnych w pierwszym czytaniu, przy jednoczesnym zanikaniu dwóch pozostałych. Znamienny jest okres 2009-2010, w którym 97% aktów prawodawczych zostało przyjętych na najwcześniejszym etapie, podczas gdy procedura trzeciego czytania nie pojawiła się ani razu. Powyższe obserwacje prowadzą do wniosku, że kryzys nie zwolnił procesu legislacyjnego, wręcz przeciwnie szybkość i bezkonfliktowość osiągania porozumienia między instytucjami stała się zaskakująco wysoka.
Wykres nr 8. Procentowy udział aktów prawodawczych przyjętych w ramach procedury współdecydowania ze względu na czytania.
Źródło: Legislatorium obserwacyjne Parlamentu Europejskiego, obliczenia własne.
Drugi wskaźnik został zaprezentowany na Wykresie nr 9. Uwidacznia on, iż od połowy 2005 r. nastąpił przyrost średniego czasu przyjęcia aktów prawnych, aby w okresie kryzysu ulec stabilizacji, nieznacznie zwiększając się w okresie 2007-2008. Ten wzrost był napędzany przede wszystkim przez przewlekłość procedowania w drugim czytaniu, jest on zatem nieistotny, biorąc pod uwagę fakt akceptacji multum aktów prawnych w pierwszym czytaniu. Natomiast w latach 2008-2009 uwidacznia się nieznaczne wydłużenie osiągania porozumień na najwcześniejszym etapie, co może być podyktowane kumulacją legislacji w
tym okresie oraz eskalacją finalizacji procedur w pierwszym czytaniu. Powyższe spostrzeżenia implikują tezę, że długość postępowań w czasie kryzysu była stabilna i nie uległa istotnemu zwiększeniu.
Źródło: Legislatorium obserwacyjne Parlamentu Europejskiego, obliczenia własne.
Reasumując, hipoteza konstruktywistyczna okazała się prawidłowa także w przypadku międzyinstytucjonalnego podejmowania decyzji. Kryzys nie doprowadził do zaległości legislacyjnych, wręcz przeciwnie w latach 2007-2010 widoczna jest erupcja aktów prawodawczych, która cechuje się nadwyżką nad liczbą projektów przedstawionych przez Komisję w tym czasie. Mimo dekoniunktury nie nastąpiło również wydłużenie czasu osiągania porozumienia legislacyjnego, a kończenie w tym okresie prawie 83% postępowań prawodawczych w pierwszym czytaniu świadczy o braku konfliktów między instytucjami.
3. Trilog jako czynnik ograniczający wpływ kryzysu na proces decyzyjny
Powyższe badania potwierdziły słuszność hipotezy konstruktywistycznej - kryzys nie wpłynął istotnie na sposób i efekty unijnego podejmowania decyzji. Pojawia się jednak pytanie, jakie konkretnie konstrukty zadecydowały o tłumieniu i konwergencji ewentualnych konfliktów interesów czy tożsamości. Odpowiedzi mogą udzielić wyłącznie badania
77 Jednostka czasowa wykresu oscyluje od 1 maja pierwszego roku do 30 kwietnia drugiego roku.
jakościowe, istnieje jednak jeden czynnik poddający się eksploracji ilościowej, który w istotny sposób mógł wpłynąć na osłabienie wpływu kryzysu. Mowa tu o trilogu.
Trilog vel trialog 78 jest nieformalnym, międzyinstytucjonalnym mechanizmem polegającym na spotkaniach przedstawicieli Komisji, Rady i Parlamentu we wczesnych fazach postępowania prawodawczego, który ma na celu doprowadzenie do porozumienia legislacyjnego. Pojawił się on w wyniku regulacji Traktatu z Amsterdamu z 2 października 1997 r., wprowadzających możliwość zakończenia procedury współdecydowania w pierwszym czytaniu oraz znoszących prawo Rady do przyjęcia swojego wspólnego stanowiska jako aktu prawnego, w przypadku gdy nie uda się osiągnąć porozumienia z Parlamentem w ramach koncyliacji 79 . Zmiany te zniosły decyzyjną izolację między instytucjami oraz wymusiły szeroką komunikację, która stała się warunkiem sine qua non sukcesywnego oraz szybkiego osiągania porozumień. Odpowiedzią na te wyzwania stał się właśnie trilog, przyjmując formę spotkań między przewodniczącymi COREPER i grup roboczych ze strony Rady, szefami komisji, sprawozdawcami, sprawozdawcami cieniami, koordynatorami frakcji politycznych i wiceprezydentami z ramienia Parlamentu oraz szefem danej Dyrekcji Generalnej Komisji 80 .
O tym, jak ważną rolę odgrywają trilogi, wskazuje Wykres nr 10. Jeśli w okresie 1999-2000 dotyczyły one tylko 41% aktów prawodawczych przyjętych we współdecydowaniu, to od połowy 2006 r. w ich ramach była ustalana cała legislacja w tej procedurze. Powyższe obserwacje nie są zresztą zaskoczeniem, Parlament, Rada i Komisja uznały trilogi za mechanizm niezmiernie skuteczny, przez co w 2007 r. podpisały międzyinstytucjonalne porozumienie formalizujące je jako powszechną praktykę 81 , a Parlament wprowadził do swojego regulaminu we wrześniu 2008 r. specjalny aneks określające ramy partycypacji w tych spotkaniach 82 .
78 W dokumentach unijnych są stosowane oba terminy. W niniejszym artykule będę używał nazwy „trilog".
80 H. Farrell, A. Héritier, Interorganizational Negotiation and Intraorganizational Power in Shared DecisionMaking: Early Agreements under Codecision and Their Impact on the European Parliament and Council, „Comparative Political Studies" 2004, vol. 37, nr 10, s. 1197.
79 T. Raunio, M. Shackleton, Codecision Since Amsterdam: A Laboratory for Institutional Innovation and Change, „Journal of European Public Policy" 2003, vol. 10, nr 2, s. 171-187; A. Maurer, The Legislative Powers and Impact of the European Parliament, „Journal of Common Market Studies" 2003, vol. 41, nr 2, s. 228-230.
81 Joint declaration on practical arrangements for the codecision procedure (article 251 of the EC Treaty) „Official Journal of the European Union", C 145, 30 June 2007.
,
82 Załącznik XXI: Kodeks postępowania w negocjacjach w kontekście zwykłej procedury ustawodawczej, [w:] Regulamin Parlamentu Europejskiego, siódma kadencja Parlamentu Europejskiego, listopad 2010 r., strona internetowa Parlamentu Europejskiego, http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=//EP//NONSGML+RULES-EP+20101110+0+DOC+PDF+V0//PL&language=PL.
Źródło: Legislatorium obserwacyjne Parlamentu Europejskiego, dokumenty robocze Rady, obliczenia własne. Z analizy wyłączono projekty aktów prawodawczych, do których nie wprowadzono choćby jednej poprawki.
Źródło: Obserwatorium legislacyjne Parlamentu Europejskiego, dokumenty robocze Rady, obliczenia własne. Z analizy wyłączono projekty aktów prawodawczych, do których nie wprowadzono choćby jednej poprawki.
Dlaczego trilog mógł odegrać tak ważną rolę kształtującą proces decyzyjny w okresie kryzysu? W kontekście konstruktywistycznego założenia o szerokim normatywizmie społecznym jego funkcja sprowadzałaby się do generacji specyficznego środowiska, które nie tylko kreowałoby kulturę procedowania opartą na współpracy i ciągłej komunikacji, ale także miała transformacyjny wpływ na preferencje i tożsamości podmiotów. W tym kontekście, wygenerowane przez kryzys chaotyczne zachowania, różnorodne i skrajne interesy, emocje
83 Lewa oś Y określa liczbę aktów prawodawczych i trilogów, czyli wartości bezwzględne, prawa oś X procentowy udział trilogów w aktach prawodawczych, czyli wartości względne.
84 Patrz przypis 77 i 83.
czy zmiany tożsamości decydentów ulegałyby w jej ramach osłabieniu i kontroli, zderzałyby się bowiem z normami zaufania, odpowiedzialności i kompromisu. Rezultat tego pojedynku byłby na korzyść tych drugich struktur, ponieważ zagubieni aktorzy odnajdowaliby w nich stabilność i pewność. Wyjaśniałoby to, dlaczego, w świetle przeprowadzonych w niniejszym artykule badań empirycznych, kryzys nie odcisnął piętna na procesie decyzyjnym.
Argumentem na rzecz hipotezy o transformatywnej roli trilogów są co najmniej cztery warunki społeczne, w jakich się one odbywają. Po pierwsze, mają miejsce za zamkniętymi drzwiami (in-camera), a więc nie są narażone na zewnętrzne presje. Brak ich monitoringu powoduje, że decydenci czują się swobodnie, mogą zawierać ze sobą relacje przyjacielskie, budują zaufanie, poddają się się socjalizacji i, co istotne, nie muszą wyjaśniać swoich stanowisk przed szerszą publiczności. Poza tym, ekskluzywność takich spotkań prowadzi do zastąpienia negocjacji, czyli maksymalizacji własnych preferencji poprzez poszukiwanie wspólnego mianownika interesów, deliberacją, a więc argumentowaniem, wyjaśnianiem i przekonywaniem do swoich racji 85 . Po drugie, trilogi są poprzedzone szeroką wymianą dokumentów obu instytucji oraz komunikacją na poziomie ich najniższych szczebli. Przykładem jest chociażby praktyka wczesnego testowania propozycji w grupach roboczych, komisjach Parlamentu i COREPER przez Sekretariat Rady 86 . Taka aktywność prowadzi do refleksu koordynacji, spotykanego m.in. w obszarze Wspólnej Polityce Zagranicznej i Bezpieczeństwa, polegającego na zwyczaju ciągłej komunikacji, w wyniku której ma miejsce kształtowanie własnego stanowiska zgodnie z treścią i w granicach dopuszczalnych przez pozycje pozostałych decydentów 87 . Po trzecie, w trilogach bierze udział mała liczba delegatów, przez co można łatwiej osiągnąć kompromis. Są oni zarazem kluczowymi osobami w reprezentowanych instytucjach, dlatego wykorzystując swoje funkcje mogą przekonywać lub dyscyplinować posłów i ministrów do przyjęcia wypracowanego porozumienia. Po czwarte, uczestnicy trilogów, z racji udziału w nich przedstawicieli wszystkich podstawowych instytucji legislacyjnych, podlegają poważnej odpowiedzialności. W przypadku bowiem gdy porzucą ustalone regulacje, mogą doprowadzić do naruszenia zaufania jak i samego mechanizmu nieformalnego podejmowania decyzji. Taka sytuacja
85 J. Lewis, Informal Integration and the Supranational Construction of the Council, „Journal of European Public Policy" 2003, vol. 10, nr 6, ss. 996-1019; D. Naurin, Safe Enough To Argue? Giving Reasons in the Council of the EU, „ARENA Working Paper" 2007, nr 11.
87 A. Juncos, K. Pomorska, The Deadlock that never Happened: the Impact of Enlargement on the Common Foreign and Security Policy Council Working Groups, „European Political Economy Review" 2007, nr 6, s. 1416.
86 H. Farrell, A. Héritier , Formal and Informal Institutions Under Codecision: Continuous Constitution-Building in Europe, „Governance: An International Journal of Policy, Administration, and Institutions" 2003, vol. 16, nr 4, s. 591.
wiązałaby się z negatywnymi skutkami, m.in. wydłużeniem procedur czy wzrostem znaczenia trzeciego czytania. Ponadto, osłabiłaby wiarygodność danego delegata, co wiązałoby się z niepożądanymi konsekwencjami również dla niego. Mechanizm odpowiedzialności dotyczy w szczególności reprezentantów Parlamentu, badania pokazują, że niepożądane zachowania posłów podlegają sankcjonowaniu ze strony koordynatora grupy politycznej lub narodowej, np. w postaci w braku mianowania na sprawozdawcę czy funkcje w komisjach 88 . W świetle konstruktywistycznych badań powyższe warunki mają pozytywny wpływ na transformację preferencji tożsamości, czego dowodem jest chociażby COREPER. Podobna sytuacja mogła mieć miejsce w czasie kryzysu, tym bardziej że, jak pokazano powyżej, w latach 2007-2010 wszystkie akty prawodawcze w ramach współdecydowania były ustalane w trilogach.
Konkluzje
Niniejszy artykuł dowodzi, że kryzys finansowy z lat 2007-2010 nie wpłynął istotnie na proces uchwalania legislacji w Unii Europejskiej. W świetle przeprowadzonych badań empirycznych nie naruszył on kultury konsensu w Radzie, nie spowodował spadku średniego poparcia rządów dla aktów prawodawczych oraz nie wygenerował konfliktów decyzyjnych. Influencja dekoniunktury jest również trudno dostrzegalna na poziomie międzyinstytucjonalnym. Nie wyeksponowała ona zaległości legislacyjnych oraz nie wydłużyła czasu osiągania porozumienia legislacyjnego. Podobny obraz dotyczy spraw ekonomiczno-gospodarczych, mimo że ten obszar jest szczególnie wrażliwy na kryzysu gospodarcze, jakiekolwiek fluktuacje są niewidoczne lub niezmiernie małe.
Powyższe wnioski oznaczają, że przewidywania konstruktywistycznego programu badawczego okazały się bardziej słuszne niż racjonalistycznego. Próbując wyjaśnić ten fakt, należy podkreślić trzy słabości, jakie posiadają założenia tej drugiej perspektywy. Po pierwsze, traktuje ona preferencje w sposób egzogeniczny, czyli zakłada ad hoc racjonalność jednostek. Po drugie, nie eksponuje znaczenia norm nieformalnych. Jak pokazały niniejsze
88 R. Whitaker, Party control in a committee-based legislature? The case of the European Parliament, „Journal of Legislative Studies" 2001, vol. 7, nr 4, ss. 63-88; G. McElroy, Committees and party cohesion in the European Parliament, paper presented at the Annual Meeting of the American Political Science Association in San Francisco, California, 30 August 2001; A. Kreppel, The European Parliament and Supranational Party System: A Study in Institutional Development, Cambridge 2002, s. 198-202; P. Hausemer, Participation and political competition in committee report allocation – under what conditions do MEPs represent their constituents?, „European Union Politics" 2006, vol. 7, nr 4, ss. 505-530; B. Lindberg, Fit for European democracy? Party group leadership, loyalty and discipline in the European Parliament, Research Paper, Department of Government, Uppsala University 2008; Idem, Are political parties controlling legislative decision-making in the European Parliament? The case of the services directive, „Journal of European Public Policy" 2008, vol. 15, nr 8, ss. 1185-1205.
badania, ich obecność jest widoczna zarówno w Radzie jak i w międzyinstytucjonalnym podejmowaniu decyzji, a fakt, że to w ich ramach są rozstrzygane porozumienia legislacyjne, świadczy o istotnej roli tych norm. Po trzecie, racjonalizm neguje autonomiczną rolę środowiska instytucjonalnego. Tymczasem jego transformatywny efekt jest głęboko zakorzeniony i silny, przez co kształtuje preferencje, tożsamości oraz sam proces decyzyjny.
Należy także podkreślić pewne ograniczenie wyciągniętych wniosków. Dotyczą one bowiem krótkiego okresu zaledwie trzech lat, tymczasem konsekwencje kryzysu potrafią nawarstwiać się problemy w znacznie dłuższym czasie. To zjawisko uwidacznia się powoli w Unii, o ile poradzono sobie z atakiem dekoniunktury, to koszty obrony przed nim, takie jak zadłużenie czy drastyczne reformy, wciąż narastają i mogą generować negatywne skutki jeszcze przez wiele lat. Przeprowadzone w niniejszym artykule badania dowodzą zatem, że nagły, krótkookresowy wpływ kryzysu nie naruszył efektów i zasad unijnego procesu decyzyjnego, jednak nadal pozostaje otwarta kwestia, jak ten problem będzie wyglądać w perspektywie długookresowej.
Abstrakt
Niniejszy artykuł stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy kryzys finansowy z lat 2007-2010 doprowadził do jakichkolwiek fluktuacji w unijnym procesie podejmowania decyzji. W celu realizacji tego zadania zostały najpierw wyprowadzone hipotezy wynikające z założeń racjonalistycznego i konstruktywistycznego programu badawczego. Następnie poddano je empirycznej weryfikacji opartej na ilościowej analizie aktów prawodawczych przyjętych w okresie spowolnienia gospodarczego oraz na porównaniu tych wyników z cechami charakterystycznymi dla przedkryzysowego procesu podejmowania decyzji (lata 1999-2006). Uzyskane obserwacje dowiodły słuszność hipotezy konstruktywistycznej dekoniunktura nie doprowadziła do widocznych modyfikacji rezultatów i sposobu podejmowania decyzji w Unii, to znaczy nie naruszyła kultury konsensu w Radzie, nie spowodowała spadku średniego poparcia rządów dla aktów prawodawczych oraz nie stworzyła konfliktów decyzyjnych, natomiast w perspektywie międzyinstytucjonalnej nie wygenerowała zaległości legislacyjnych oraz nie wydłużyła czasu osiągania porozumienia legislacyjnego.
Afiliacja:
mgr Adam Kirpsza ur. 9.05.1985 r.
doktorant w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego,
adres Instytutu: ul. Jabłonowskich 5, 31-114 Kraków, adres domowy: ul. Próżna 4/14, 15-019 Białystok
tel. 508726133, email@example.com | <urn:uuid:8c52ff5f-a2f1-4270-8b43-aeba3bcaa87e> | finepdfs | 4.058594 | CC-MAIN-2024-22 | https://jmc.inp.uj.edu.pl/documents/134588737/151191816/A.+Kirpsza+-+Wp%C5%82yw+kryzysu+finansowego+na+proces+podejmowania+decyzji+w+UE.pdf/b6362012-4318-4fb1-9c89-33ab2d2f6067 | 2024-05-26T12:35:01+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-22/segments/1715971058876.64/warc/CC-MAIN-20240526104835-20240526134835-00693.warc.gz | 283,243,285 | 0.9993 | 0.999398 | 0.999398 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | false | [
2739,
5751,
9458,
12912,
16548,
19719,
23016,
26680,
30068,
33231,
36715,
39681,
41987,
44011,
44894,
47444,
49165,
51146,
52447,
54157,
55526,
58658,
59792,
62904,
66042,
68351,
68591
] | 1 | 0 |
ZAWIADOMIENIE
O WYBORZE OFERTY
Zamawiający: Dyrektor Przedszkola Publicznego w Bratkowicach
36-055 Bratkowice 407A, województwo podkarpackie
Tryb zamówienia: przetarg nieograniczony
Przedmiot zamówienia: dostawa
Dostawa artykułów spożywczych do Przedszkola publicznego w Bratkowicach
Postępowanie zostało ogłoszone w dniu 19 sierpnia 2011 roku w Biuletynie Zamówień Publicznych pod numerem 250184-2011, w siedzibie Zamawiającego na tablicy ogłoszeń, na stronie internetowej Gminy Świlcza: www.swilcza.i-gmina.pl.
Otwarcie ofert nastąpiło w dniu 30 sierpnia 2011 roku o godzinie 10:15.
Działając na podstawie art. 92 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 113, poz. 759 z późn. zm.) Dyrektor Przedszkola Publicznego w Bratkowicach informuje, że wybrano oferty najkorzystniejsze.
1)
Część nr 1 – mięso, drób i przetwory
Wybrano ofertę złożoną przez „WIDAMID” Sp. z o.o., adres: 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 z ceną brutto: 43 189,30 zł (słownie: czterdzieści trzy tysiące sto osiemdziesiąt dziewięć złotych i trzydzieści groszy).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez „WIDAMID” Sp. z o.o., 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 jest jedyną ofertą złożoną dla części nr 1. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 2 – pieczywo
Wybrano ofertę złożoną przez Piekarnię „MARZENIE”, Cecylia Róg, adres: 36-071 Trzciana 139 b z ceną brutto: 7 875,90 zł (słownie: siedem tysięcy osiemset siedemdziesiąt pięć złotych i dziewięćdziesiąt groszy).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez Piekarnię „MARZENIE”, Cecylia Róg, 36-071 Trzciana 139 b jest jedyną ofertą złożoną dla części nr 2. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 3 – mrożonki
Wybrano ofertę złożoną przez „WIDAMID” Sp. z o.o., adres: 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 z ceną brutto: 9 360,00 zł (słownie: dziewięć tysięcy trzysta sześćdziesiąt złotych).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez „WIDAMID” Sp. z o.o., 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 jest ofertą najkorzystniejszą. Kryterium wyboru ofert była cena 100%. Tym samym jest to oferta z najniższą ceną i największą ilością punktów. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty najkorzystniejszej nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 4 - nabiał, jaja, mleko
Wybrano ofertę złożoną przez WIDAMID” Sp. z o.o., adres: 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 z ceną brutto: 98 175,70 zł (słownie: dziewięćdziesiąt osiem tysięcy sto siedemdziesiąt pięć złotych i siedemdziesiąt groszy).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez WIDAMID” Sp. z o.o., 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 jest jedyną ofertą złożoną dla części nr 4. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 5 – warzywa i owoce
Wybrano ofertę złożoną przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, adres: 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 z ceną brutto: 31 213,40 zł (słownie: trzydzieści jeden tysięcy dwieście trzynaście złotych i czterdzieści groszy).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 jest jedyną ofertą złożoną dla części nr 5. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 6 - Soki
Wybrano ofertę złożoną przez „WIDAMID” Sp. z o.o., adres: 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 z ceną brutto: 11 636,00 zł (słownie: jedenaście tysięcy sześćset trzydzieści sześć złotych).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez „WIDAMID” Sp. z o.o., 37-100 Łańcut, ul. Składowa 2 jest ofertą najkorzystniejszą. Kryterium wyboru ofert była cena 100%. Tym samym jest to oferta z najniższą ceną i największą ilością punktów. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 7 - różne
Wybrano ofertę złożoną przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, adres: 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 z ceną brutto: 17 258,00 zł (słownie: siedemnaście tysięcy dwieście pięćdziesiąt osiem złotych).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 jest ofertą najkorzystniejszą. Kryterium wyboru ofert była cena 100%. Tym samym jest to oferta z najniższą ceną i największą ilością punktów. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 8 – słodycze
Wybrano ofertę złożoną przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, adres: 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 z ceną brutto: 50 932,00 zł (słownie: pięćdziesiąt tysięcy dziewięćset trzydzieści dwa złote).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez Firmę Handlową „SAD” Z. Drągowska - Gąsior, 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 jest ofertą najkorzystniejszą. Kryterium wyboru ofert była cena 100%. Tym samym jest to oferta z najniższą ceną i największą ilością punktów. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Część nr 9 – obiadowe
Wybrano ofertę złożoną przez Firmę „ROMIKO” s.c., Roman Kozak, Anna Krupa – Kozak adres: 35-301 Rzeszów, ul. Lwowska 189 z ceną brutto: 39 649,20 zł (słownie: trzydzieści dziewięć tysięcy sześćset czterdzieści dziewięć złotych i dwadzieścia groszy).
Uzasadnienie wyboru:
Oferta złożona przez jest jedyną ofertą złożoną dla części nr 9. Oferta ta została złożona w terminie. Wybrany Wykonawca nie podlega wykluczeniu. Oferta najkorzystniejsza nie podlega odrzuceniu. Cena z oferty nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie tej części zamówienia.
Uzasadnienie wyboru
W terminie złożono łącznie 6 (słownie: sześć) ofert.
Zbiorcze zestawienie ofert:
| Nr oferty | Nazwa (firma) i adres wykonawcy | Cz nr 1 | Cz nr 2 | Cz nr 3 | Cz nr 4 | Cz nr 5 | Cz nr 6 | Cz nr 7 | Cz nr 8 | Cz nr 9 |
|-----------|---------------------------------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|
| 1 | P.H. „FAMIX” S. i G. Tarnowscy s.j., 35-234 Rzeszów, ul. Trembeckiego 11 | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | 17 844,08 zł | 51 250,30 zł | XXXXX |
| 2 | Firmę „ROMIKO” s.c., Roman Kozak, Anna Krupa – Kozak 35-301 Rzeszów, ul. Lwowska 189 | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | XXXXX | 39 649,20 zł |
| Nr oferty | Hurtownia "WIDAN" Export — Import Danuta Malczyńska 37-700 Przemyśl, ul. Jasińskiego 56 B | Piekarnia „MARZENIE” Cecylia Róg 36-071 Trzciana 139 b | F.H. „SAD” Z. Dragowska-Gąsior 36-054 Mrowla, Rudna Wielka 283 | „WIDAMID” Sp. z o.o. 37-100 Łanicut, ul. Składowa 2 |
|-----------|------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------|
| | xxxxx | xxxxx | xxxxx | 43 189,30 zł |
| | 9 896,70 zł | 7 875,90 zł | 31 213,40 zł | 9 360,00 zł |
| | xxxxx | xxxxx | xxxxx | 98 175,70 zł |
| | xxxxx | xxxxx | xxxxx | 11 636,00 zł |
| | xxxxx | xxxxx | xxxxx | xxxxx |
Wybrane oferty to oferty najkorzystniejsze odpowiednio dla części nr 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Są to oferty, które uzyskały najwyższą punktację zgodnie z przyjętym kryterium. Do oceny ofert zastosowano wzór podany w specyfikacji istotnych warunków zamówienia na stronie nr 19.
**Zestawienie punktacji:**
| Nr oferty | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% | Liczba pkt w kryterium cena 100% |
|-----------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|----------------------------------|
| 1 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | 96,7156 | 99,3789 | xxxxxxxx |
| 2 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | 100,0000 |
| 3 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | 94,5770 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx |
| 4 | xxxxxxxx | 100,0000 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx |
| 5 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx | 100,0000 | 98,7173 | 100,0000 | 100,0000 | xxxxxxxx |
| 6 | 100,0000 | xxxxxxxx | 100,0000 | 100,0000 | xxxxxxxx | 100,0000 | xxxxxxxx | xxxxxxxx | xxxxxxxx |
Suma cen z ofert najkorzystniejszych, tj. kwota 309 289,50 zł brutto (słownie: trzysta dziewięć tysięcy dwieście osiemdziesiąt dziewięć złotych i pięćdziesiąt groszy) nie przewyższa kwoty, którą Zamawiający może przeznaczyć na sfinansowanie całości zamówienia.
**DYREKTOR PRZEDSZKOLA**
[Podpis]
zatwierdził: **mgr Krystyna Kubas**
Dyrektor Przedszkola
**PRZEDSZKOLE PUBLICZNE**
im. Jana Pawła II
36-035 Bratkowice,
tel. 017 85 51 434
NIP: 813-30-08-602 Regon 690588154 | <urn:uuid:1594ec8a-81ff-428f-9d70-d157a41ca65b> | finepdfs | 1.064453 | CC-MAIN-2024-10 | http://swilcza.i-gmina.pl/files/18913_PrzBr_271.02.2011_wyb.int.pdf | 2024-02-22T05:13:10+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947473690.28/warc/CC-MAIN-20240222030017-20240222060017-00373.warc.gz | 37,536,515 | 0.999927 | 0.99994 | 0.99994 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2111,
4774,
7587,
13074
] | 1 | 0 |
Novartis Oncology
Exjade ® (deferazyroks) Poradnik pacjenta
Nazwisko
Data
Spis treści Podręcznik Exjade ® (deferazyroks)
Wprowadzenie: Exjade ® (deferazyroks) Poradnik pacjenta
Poradnik zawiera ważne informacje, w tym dotyczące prawidłowego sposobu przyjmowania leku Exjade. Dowiedz się o monitorowaniu leczenia, możliwych działaniach niepożądanych oraz przyjmowaniu innych leków w czasie terapii lekiem Exjade.
Lek EXJADE jest zarejestrowany w UE w postaci tabletek powlekanych i granulatu. Jednak leki zawierające deferazyroks są również dostępne w postaci tabletek powlekanych i tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej, pod różnymi nazwami handlowymi jako generyczne zamienniki leku EXJADE. W przypadku zmiany z deferazyroksu w postaci tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej na lek EXJADE tabletki powlekane/ granulat, konieczne będzie przyjmowanie mniejszej dawki leku niż w przypadku deferazyroksu w postaci tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej. Jeśli pacjent nie będzie przyjmować zmodyfikowanej mniejszej dawki zgodnie ze wskazówkami lekarza podanymi na recepcie na EXJADE tabletki powlekane/granulat, może dojść do niezamierzonego przyjęcia większej niż zalecana ilości leku EXJADE, po którym mogą wystąpić działania niepożądane jak po przedawkowaniu. W takim przypadku należy natychmiast poinformować o tym lekarza prowadzącego lub skontaktować się ze służbami ratunkowymi, ponieważ może być konieczna interwencja medyczna (patrz strona 10). Mogą wystąpić takie objawy, jak ból brzucha, biegunka, nudności i wymioty, a także problemy z nerkami lub wątrobą, które mogą być ciężkie.
Deferazyroks jest dostępny w kilku postaciach różniących się kształtem i kolorem, które należy przyjmować w różny sposób
Ważne jest, by przyjmować ten lek zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego.
1) Exjade tabletki powlekane to niebieskie, owalne tabletki, które można połykać w całości, na czczo lub z lekkim posiłkiem. Jeśli pacjent nie jest w stanie połknąć tabletki w całości, tabletki powlekane Exjade można rozkruszyć i dosypać do potraw o miękkiej konsystencji.
2) Exjade w postaci granulatu (produkt w postaci granulatu jest niedostępny na rynku polskim) o kolorze białym lub białawym znajdującego się w saszetce. Należy go dosypać do potraw o miękkiej konsystencji.
5
Co to jest Exjade ® (deferazyroks)?
Exjade to związek chelatujący żelazo, który jest stosowany w celu usunięcia nadmiaru żelaza z organizmu.
Dlaczego przepisano mi Exjade?
Wiele typów schorzeń wymaga transfuzji. Niektóre z nich to:
* ß-talasemia major
* Anemia sierpowata (ang. sickle cell disease, SCD)
* Zespoły mielodysplastyczne (ang. myelodysplastic syndromes, MDS) o niższym ryzyku
* Inne niedokrwistości
Każda z powyższych chorób powoduje zwiększenie prawdopodobieństwa otrzymania dotychczas kilku transfuzji krwi. Transfuzje zawierają zdrowe krwinki czerwone, których Twój organizm potrzebuje i które mogą spowodować, że poczujesz się lepiej.
Każda transfuzja dostarcza żelazo. Żelazo jest ważnym składnikiem, ponieważ krwinki czerwone wykorzystują je do przenoszenia tlenu w organizmie. Jednakże organizm człowieka nie ma własnego sposobu pozbywania się nadmiaru żelaza.
Z każdą transfuzją w organizmie może narastać ilość żelaza. Powoduje to nagromadzenie żelaza w ustroju, zwane przewlekłym obciążeniem żelazem (ang.chronic iron overload). Zbyt duża ilość żelaza może być szkodliwa i uszkadzać narządy wewnętrzne, na przykład serce i wątrobę.
Aby zachować stężenie żelaza na bezpiecznym poziomie, ważne jest usunięcie z organizmu jego nadmiaru.
Jak działa Exjade?
Exjade działa poprzez proces zwany „chelatacją".
Po przyjęciu Exjade lek przenika do krwi i „wychwytuje" nadmiar żelaza.
Po co stosowany jest Exjade?
Lek EXJADE jest stosowany w leczeniu przewlekłego obciążenia żelazem w wyniku częstych transfuzji krwi u pacjentów z ciężką postacią talasemii beta w wieku 6 lat i starszych.
Lek EXJADE jest także stosowany w leczeniu przewlekłego obciążenia żelazem, gdy leczenie deferoksaminą jest przeciwwskazane lub nieodpowiednie u pacjentów z ciężką postacią talasemii beta z obciążeniem żelazem w wyniku nieczęstych transfuzji krwi, u pacjentów z innymi rodzajami niedokrwistości oraz u pacjentów w wieku od 2 do 5 lat.
Lek EXJADE jest również stosowany, gdy terapia deferoksaminą jest przeciwwskazana lub niewystarczająca w leczeniu pacjentów w wieku 10 lat i starszych, z obciążeniem żelazem w przebiegu występujących u nich zespołów talasemii, niezależnych od transfuzji krwi.
6
Jak przyjmować Exjade ® (deferazyroks) tabletki powlekane/granulat?
Jaką dawkę będę przyjmował?
Przepisana dawka leku Exjade tabletki powlekane/granulat uwzględnia Twoją masę ciała, aktualny poziom żelaza, czynność wątroby i nerek oraz częstość transfuzji.
Jeśli dokonano zmiany z leczenia innym lekiem (jak deferoksamina) na Exjade tabletki powlekane/granulat, lekarz prowadzący może ustalić dawkę leku Exjade na podstawie dawki innego leku, jaką przyjmowałeś wcześniej.
W UE leki zawierające deferazyroks są zarejestrowane w postaci tabletek powlekanych/granulatu i tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej, pod różnymi nazwami handlowymi jako generyczne zamienniki leku EXJADE. W przypadku zmiany z deferazyroksu w postaci tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej na lek EXJADE tabletki powlekane/granulat, konieczne będzie przyjmowanie mniejszej dawki leku niż w przypadku deferazyroksu w postaci tabletek do sporządzania zawiesiny doustnej. Należy omówić to z lekarzem prowadzącym.
Exjade tabletki powlekane
Exjade granulat
90 mg
Produkt w postaci granulatu jest niedostępny na rynku polskim
180 mg
Produkt jest niedostępny na rynku polskim
Którą(e) tabletkę(i) / saszetkę(i) będę przyjmował?
Lek Exjade tabletki powlekane/granulat mają różne wielkości tabletek/saszetek, a Ty możesz potrzebować więcej niż jednej. Lekarz prowadzący poinformuje Cię, ile tabletek/saszetek i jakiej wielkości powinieneś przyjmować każdego dnia.
180 mg
Produkt w postaci granulatu jest niedostępny na rynku polskim
360 mg
Produkt w postaci granulatu jest niedostępny na rynku polskim
Kiedy i w jaki sposób przyjmować Exjade tabletki powlekane
Exjade tabletki powlekane należy połykać w całości popijając niewielką ilością wody. W przypadku pacjentów, którzy nie są w stanie połknąć całej tabletki, Exjade tabletki powlekane można rozkruszyć i dosypać pełną dawkę leku do niewielkiej ilości pokarmu o miękkiej konsystencji, jak jogurt lub mus jabłkowy. Całą dawkę należy natychmiast zażyć i nie przechowywać jej do następnego użycia.
Exjade tabletki powlekane należy przyjmować raz dziennie o tej samej porze i można je przyjmować na czczo lub z lekkim posiłkiem.
Kiedy i w jaki sposób przyjmować EXJADE granulat?
Exjade granulat należy dosypać do półpłynnego pokarmu, np. jogurtu lub musu jabłkowego. Całą dawkę należy natychmiast zażyć i nie przechowywać jej do następnego użycia.
Exjade granulat należy przyjmować raz dziennie o tej samej porze i można go przyjmować z lub bez lekkiego posiłku.
Co się stanie, jeśli zapomnę przyjąć dawkę leku?
Jeśli zapomnisz przyjąć dawkę leku Exjade, powinieneś przyjąć ją zaraz po uświadomieniu sobie tego faktu, nawet jeśli będzie to późniejsza pora tego samego dnia. Następną dawkę należy przyjąć według planu.
W celu uzupełnienia pominiętej(ych) tabletki(ek)/granulatu, nie należy przyjmować podwójnej dawki następnego dnia.
Co się stanie, jeśli przyjmę więcej tabletek/granulatu Exjade niż powinienem?
Jeśli przyjąłeś zbyt dużo leku Exjade lub ktoś inny przypadkowo zażył Twoją tabletkę(i)/granulat powinieneś natychmiast poinformować o tym lekarza prowadzącego lub skontaktować się ze szpitalem w celu uzyskania natychmiastowej porady ponieważ może być konieczne pilne leczenie. Pokaż lekarzowi opakowanie tabletek lub granulatu. Mogą wystąpić takie objawy, jak ból brzucha, biegunka, nudności i wymioty, a także problemy z nerkami lub wątrobą, które mogą być ciężkie.
Jak będzie monitorowane moje leczenie?
W czasie leczenia lekiem Exjade ® (deferazyroks) będziesz poddawany regularnym badaniom laboratoryjnym. Badania te będą monitorować Twoją odpowiedź na leczenie. Na podstawie wyników tych badania lekarz prowadzący może zwiększyć lub zmniejszyć dawkę leku Exjade.
* W przypadku pacjentów niezależnych od transfuzji należy monitorować stężenie żelaza w wątrobie (LIC) co 3 miesiące, gdy stężenie ferrytyny w surowicy wyniesie ≤800 µg/l
Lekarz może także
* Zalecić badanie rezonansem magnetycznym (ang. magnetic resonance imaging, MRI), aby sprawdzić poziomy żelaza w sercu lub wątrobie
* Wykonać biopsję nerek, jeśli będzie podejrzewał ich poważne uszkodzenie
9
Czy Exjade ma działania niepożądane?
Podobnie jak wszystkie leki Exjade może powodować działania niepożądane, choć nie wystąpią one u wszystkich pacjentów. Najczęstsze działania niepożądane są łagodne lub umiarkowane i zazwyczaj ustępują w miarę trwania leczenia. Może to zająć kilka dni lub tygodni.
Częste działania niepożądane obejmują: nudności, wymioty, biegunkę, bóle brzucha, wzdęcie, zaparcie, niestrawność, wysypkę skórną, bóle głowy i świąd.
Przed rozpoczęciem terapii lekiem Exjade zbadana zostanie funkcja Twoich nerek i wątroby, a w czasie leczenia będzie ona regularnie monitorowana. (Patrz tabela na poprzedniej stronie).
Niektóre działania niepożądane mogą być ciężkie i mogą wymagać niezwłocznej interwencji medycznej.
Takie działania niepożądane występują niezbyt często lub rzadko. Jeśli wystąpi któryś z niżej wymienionych objawów, należy jak najszybciej odstawić lek i niezwłocznie skontaktować się z lekarzem:
* Silna wysypka lub trudności w oddychaniu oraz zawroty głowy lub obrzęk, szczególnie twarzy i gardła (objawy ciężkiej reakcji alergicznej)
* Wysypka, zaczerwienienie skóry, pęcherze na wargach, oczach lub w jamie ustnej, łuszczenie skóry, wysoka gorączka, objawy grypopodobne, powiększone węzły chłonne (objawy poważnych reakcji skórnych)
* Istotne zmniejszenie ilości oddawanego moczu (objawy uszkodzenia nerek)
* Wymioty z domieszką krwi i/lub czarne stolce
* Senność połączona z bólami w prawym nadbrzuszu, zażółceniem skóry lub oczu oraz ciemnym zabarwieniem moczu (objawy uszkodzenia wątroby)
* Problemy z myśleniem, zapamiętywaniem informacji lub zdolnością rozwiązywania problemów, obniżona czujność lub świadomość lub uczucie silnej senności ze spadkiem energii (objawy wysokiego stężenia amoniaku we krwi, które może być następstwem problemów z wątrobą lub nerkami i prowadzić do zmian w funkcjonowaniu mózgu)
* Częste bóle brzucha, szczególnie po jedzeniu lub przyjęciu leku Exjade
* Silny ból w górnej części brzucha
* Częsta zgaga
* Częściowa utrata widzenia
Pamiętaj: Zawsze informuj lekarza o wszelkich działaniach niepożądanych. Jeśli wystąpią ciężkie działania niepożądane, ODSTAW lek i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.
Więcej informacji o działaniach niepożądanych i ciężkich działaniach niepożądanych znajduje się w ulotce dla pacjenta.
Co z przyjmowaniem innych leków, które również muszę stosować ze względu na mój stan zdrowia?
Jeśli obecnie przyjmowane są lub w ostatnim czasie były przyjmowane inne leki, poinformuj o tym lekarza lub farmaceutę. Dotyczy to zarówno leków na receptę, jak i dostępnych bez recepty. Lekarz może zlecić badania laboratoryjne w celu monitorowania tych leków.
Ważne leki, o których należy powiedzieć lekarzowi to w szczególności:
* Inne leki chelatujące żelazo, których nie można przyjmować razem z lekiem Exjade
* Leki zobojętniające (leki stosowane w leczeniu zgagi), zawierające glin, które nie powinny być przyjmowane o tej samej porze dnia co lek Exjade
* Cyklosporyna (stosowana w zapobieganiu odrzucaniu przeszczepionego narządu oraz w innych schorzeniach, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów lub atopowe zapalenie skóry)
* Simwastatyna (stosowana w celu obniżenia poziomu cholesterolu)
* Niektóre leki przeciwbólowe lub przeciwzapalne (np. aspiryna, ibuprofen, kortykosteroidy)
* Doustne bisfosfoniany (stosowane w leczeniu osteoporozy)
* Leki przeciwzakrzepowe (stosowane w zapobieganiu i leczeniu zakrzepicy)
* Hormonalne leki antykoncepcyjne (stosowane w zapobieganiu ciąży)
* Bepridyl (stosowany w leczeniu problemów z sercem i migreny)
* Ergotamina (stosowana w leczeniu migreny)
* Repaglinid (stosowany w leczeniu cukrzycy)
* Ryfampicyna (stosowana w leczeniu gruźlicy)
* Fenytoina, fenobarbital, karbamazepina (stosowane w leczeniu padaczki)
* Ritonawir (stosowany w leczeniu zakażenia HIV)
* Paklitaksel (stosowany w leczeniu nowotworów)
* Teofilina (stosowana w leczeniu chorób układu oddechowego, np. astmy)
* Klozapina (stosowana w leczeniu chorób psychicznych, np. schizofrenii)
* Tizanidyna (stosowana jako lek zwiotczający mięśnie)
* Cholestyramina (stosowana w celu obniżenia poziomów cholesterolu we krwi)
* Midazolam (stosowany jako lek uspokajający oraz w leczeniu lęku oraz niepamięci)
* Busulfan (stosowany w celu zniszczenia szpiku kostnego pacjenta przez przeszczepem)
Zapobieganie ciąży
Jeśli w celu zapobiegania ciąży stosujesz obecnie doustne środki antykoncepcyjne lub plastry antykoncepcyjne, powinnaś zastosować dodatkową lub inną metodę antykoncepcji (np. prezerwatywę), gdyż Exjade może zmniejszać skuteczność doustnych środków antykoncepcyjnych lub plastrów antykoncepcyjnych.
Śledzenie postępów terapeutycznych
Mój cel leczenia
Pomiędzy wizytami
Celem terapii lekiem Exjade jest uzyskanie prawidłowej ilości żelaza w organizmie. Co miesiąc należy zgłosić się na wizytę kontrolną, podczas której lekarz oceni postępy leczenia w kierunku osiągnięcia celu terapeutycznego.
Lekarz ustali cele terapeutyczne na podstawie pomiaru stężenia ferrytyny w surowicy krwi. Dzięki wynikom badań stężenia ferrytyny w surowicy lekarz może kontrolować jak dużo żelaza zawiera Twój organizm. Celem leczenia jest obniżenie stężenia ferrytyny w surowicy lub jego utrzymanie na obecnym poziomie.
Moja dawka
Lekarz może zadecydować o zmianie dawki na podstawie stężenia ferrytyny oraz innych testów laboratoryjnych, a także na podstawie częstości transfuzji.
Po 3 do 6 miesięcy przyjmowania leku Exjade skonsultuj się z lekarzem, czy osiągnięto założone cele leczenia. Jeśli nie, zapytaj lekarza, w jaki sposób planuje Ci pomóc w osiągnięciu postawionego celu terapeutycznego.
Pomiędzy wizytami kontrolnymi mogą mieć miejsce inne ważne zdarzenia. Należy je notować i omówić z lekarzem.
Obejmują one:
* Działania niepożądane
* Stosowanie innych leków
* Wszelkie odchylenia od przepisanej dawki
Informacje podstawowe
Przy planowaniu leczenia lekiem Exjade ® (deferazyroks) zarówno Tobie, jak i lekarzowi pomóc mogą następujące informacje. Jeśli potrzebujesz pomocy przy udzielaniu odpowiedzi na pytania, poproś o pomoc lekarza.
Informacje ogólne
Imię
Nazwisko
Data urodzenia
Rozpoznanie
Czy otrzymywałem transfuzje? Jeśli tak, ile i jak często?
Czy mam inne problemy zdrowotne?
Czy przyjmuję obecnie jakieś leki z powodu innych problemów zdrowotnych?
Czy stwierdzono u mnie alergie?
Rozpoczynanie terapii lekiem Exjade
Gdy lekarz określi docelowe stężenie ferrytyny oraz dawkę Exjade, możesz śledzić postępy terapii. Przeanalizuj z lekarzem i zapisz poniżej cele terapeutyczne oraz inne informacje.
Data
Moje obecne stężenie ferrytyny
Moim celem terapeutycznym jest:
obniżenie poziomu ferrytyny do
Moja masa ciała:
Mój schemat dawkowania Exjade
Przyjmuję
Exjade tabletki powlekane
Exjade granulat
* Ile tabletek/saszetek będę przyjmował każdego dnia?
Jeśli wybrano Exjade tabletki powlekane:
Mogę połykać tabletki w całości
Będę kruszyć tabletki i dosypywać je do miękkiego pokarmu, np. jogurtu lub musu jabłkowego i natychmiast je zażyję
* O jakiej porze będę codziennie przyjmował lek?
Uwagi: Zapisz uwagi i pytania z wizyty kontrolnej. | <urn:uuid:0bca642d-fd14-4ed2-ae73-afa907b773cc> | finepdfs | 1.601563 | CC-MAIN-2024-30 | https://www.novartis.com/pl-pl/sites/novartis_pl/files/EXJ_Poradnik_pacjenta.pdf | 2024-07-13T22:41:45+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-30/segments/1720763514517.94/warc/CC-MAIN-20240713212202-20240714002202-00137.warc.gz | 810,687,879 | 0.995757 | 0.999977 | 0.999977 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
76,
124,
1612,
2293,
4507,
6103,
7943,
8644,
10951,
12955,
14480,
14979,
15752
] | 1 | 0 |
ŚLĄSKI ZWIĄZEK PIŁKI NOŻNEJ - PODOKRĘG BYTOM
41 – 902 Bytom ul. Mickiewicza 7/22 tel./fax. (32) 281 56 92
www.bytom.slzpn.katowice.ple-mail: email@example.com
RACHUNEK BANKOWY w ING BANK ŚLASKI numer: 90 1050 1230 1000 0023 0793 3619
Bytom, dnia 24.05.2016 r.
KOMUNIKAT NR 14/2016 Wydziału Gier i Wydziału Dyscypliny
I. TERMINARZ RUNDY 2 – IV LIGA OKRĘGOWA JUNIORÓW MŁODSZYCH (B1)
W rundzie rewanżowej rozegrane zostaną tylko mecze pomiędzy zespołami z miejsc 1-4 i 5-7 z zaliczeniem punktów zdobytych pomiędzy zainteresowanymi drużynami, przy założeniu, że gospodarzami będą zespoły grające jako goście w pierwszej rundzie.
Kolejka 8. dnia 29.05.2016 (niedziela) godz.11:00
Kolejka 9. dnia 05.06.2016 (niedziela) godz.11:00
Kolejka 10. dnia 12.06.2016 (niedziela) godz.11:00
II. TERMINY I MIEJSCA ZAWODÓW
KLASA A
1. LKS Drama Zbrosławice informuje, że zmienia termin meczu o mistrzostwo Klasy A pomiędzy zespołami Drama Zbrosławice – Olimpia Boruszowice z dnia 12.06.2016 na dzień 11.06.2016 (sobota) godz.12:00.
1. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę godziny meczu o mistrzostwo Klasy B pomiędzy zespołami UKS Unia Strzybnica – Naprzód Wieszowa w dniu 28.05.2016 z godz.17:00 na godz.16:00. Mecz zostanie rozegrany na stadionie „UKS Unia" w Tarnowskich Górach przy ul. Armii Krajowej 24. Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Unia Strzybnica i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. UKS Sokół Zbrosławice informuje, że zmienia termin meczu o mistrzostwo Klasy B pomiędzy zespołami UKS Sokół Zbrosławice – Naprzód Wieszowa z dnia 11.06.2016 na dzień 12.06.2016 (niedziela) godz.15:00.
LIGA JUNIORÓW STARSZYCH (A1-1997)
1. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo Ligi Juniorów Starszych (A1) pomiędzy zespołami Orzeł Miedary – Nitron Krupski Młyn z dnia 05.06.2016 na dzień 01.06.2016 (środa) godz.17:00. Zmiana nastąpiła na wniosek LKS Orzeł Miedary i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
IV LIGA OKRĘGOWA TRAMPKARZY MŁODSZYCH (C2-2002)
1.
Wydział Gier wyraził zgodę
na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi
Okręgowej Trampkarzy Młodszych (C2) pomiędzy zespołamiGwarek Tarnowskie
Góry – UKS Unia
Strzybnica z dnia
23.05.2016na dzień28.05.2016 (sobota)
godz.10:00
. Mecz zostanie rozegrany na stadionie TS Gwarek w Tarnowskich Górach przy ul. Wojska Polskiego 2.
Zmiana terminu nastąpiła na wniosek
TS Gwarek Tarnowskie Góry i została
zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Trampkarzy Młodszych (C2) pomiędzy zespołami GKS Andaluzja II Piekary Śląskie – Sokół Orzech z dnia 24.05.2016 na dzień 09.06.2016 (czwartek) godz.17:30.
Zmiana nastąpiła na wniosek LKS Sokół Orzech i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
IV LIGA OKRĘGOWA MŁODZIKÓW (D1-2003)
1. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Młodzików (D1) pomiędzy zespołami Silesia Miechowice – Szombierki Bytom z dnia 27.05.2016 na dzień 30.05.2016 (poniedziałek) godz.18:45. Zmiana nastąpiła na wniosek TS Szombierki Bytom i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę godziny meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Młodzików (D1) pomiędzy zespołami UKS Ruch II Radzionków – Szombierki Bytom w dniu 03.06.2016 z godz.16:30 na godz.16:00.
Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Ruch II Radzionków i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
3. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Młodzików (D1) pomiędzy zespołami UKS Ruch II Radzionków – Piast Ożarowice z dnia 09.06.2016 na dzień 10.06.2016 (piątek) godz.16:15. Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Ruch II Radzionków i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
IV LIGA OKRĘGOWA MŁODZIKÓW MŁODSZYCH (D2-2004)
1. Wydział Gier informuje, że zaległe zawody IV Ligi Okręgowej Młodzików Młodszych (D2) wyznaczone na dzień 02.06.2016 pomiędzy Silesia Miechowice – Gwarek Tarnowskie Góry zostaną rozegrane w dniu 01.06.2016 (środa) o godz.17:00.
Zmiana nastąpiła w związku z rozgrywaniem w terminie 02.06.2016 dwóch zawodów na jednym boisku.
IV LIGA OKRĘGOWA ORLIKÓW (E1-2005) 1 LIGA
1. Wydział Gier wyraził zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 1 ligi pomiędzy zespołami Silesia Miechowice – GKS Andaluzja Piekary Śląskie z dnia 22.05.2016 na dzień 23.05.2016 (poniedziałek) godz.17:00.
Zmiana nastąpiła na wniosek GKS Andaluzja Piekary Śląskie i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. Wydział Gier wyraził zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 1 ligi pomiędzy zespołami UKS Ruch Radzionków – UKS Trójka Tarnowskie Góry z dnia 22.05.2016 na dzień 25.05.2016 (środa) godz.16:00 Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Ruch Radzionków i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
.
3. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 1 ligi pomiędzy zespołami Polonia Bytom – UKS Ruch Radzionków z dnia 01.06.2016 na dzień 08.06.2016 (środa) godz.17:30. Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Ruch Radzionków i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
4. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 1 ligi pomiędzy zespołami UKS Ruch Radzionków – Silesia Miechowice z dnia 31.05.2016 na dzień 10.06.2016 (piątek) godz.18:45. Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Ruch Radzionków i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
IV LIGA OKRĘGOWA ORLIKÓW (E1-2005) 2 LIGA GRUPA B
1. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę godziny meczu o mistrzostwo IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 2 ligi grupy B pomiędzy zespołami UKS Szombierki – Tęcza Zendek w dniu 01.06.2016 z godz.17:30 na godz.18:30. Zmiana nastąpiła na wniosek UKS Szombierki i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu IV Ligi Okręgowej Orlików (E1) 2 ligi grupy B pomiędzy zespołami Tęcza Zendek – Sokół Orzech z dnia 27.05.2016 na dzień 15.06.2016 (środa) godz.17:00. Zmiana nastąpiła na wniosek LKS Sokół Orzech i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
LIGA ORLIKÓW MŁODSZYCH (E2-2006) 2 LIGA
1. Wydział Gier wyraził zgodę na zmianę terminu meczu Ligi Orlików Młodszych (E2) 2 ligi pomiędzy zespołami Tempo Stolarzowice – Silesia Miechowice z dnia 05.06.2016 na dzień 25.05.2016 (środa) godz.17:00. Zmiana nastąpiła na wniosek KS Silesia Miechowice i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
2. Wydział Gier wyraża zgodę na zmianę terminu meczu Ligi Orlików Młodszych (E2) 2 ligi pomiędzy zespołami GKS Andaluzja II Piekary Śląskie – UKS Trójka II Tarnowskie Góry z dnia 05.06.2016 na dzień 31.05.2016 (wtorek) godz.19:00. Mecz zostanie rozegrany na boisku zez sztuczną nawierzchnią w Piekarach przy ul Olimpijskiej 3. Zmiana nastąpiła na wniosek GKS Andaluzja Piekary Śląskie i została zaakceptowana przez drużynę przeciwną.
III. WERYFIKACJE ZAWODÓW
1. Wydział Gier zweryfikował zawody IV Ligi Orlików (E1) 2 ligi grupy B pomiędzy zespołami LKS Sokół Orzech – UKS Bobry Bobrowniki (na boisku 5-6) z dnia 15.05.2016 jako WO 0:3, 3 punkty na korzyść UKS Bobry Bobrowniki. / W drużynie LKS Sokół Orzech wystąpił zawodnik nieuprawniony do w/w rozgrywek – Filip Gałęziok/.
IV. KARY ZA ŻÓŁTE KARTKI (mecze od 18 do 22 maja)
KLASA A
Kara finansowa za otrzymaną 3. żółtą kartkę w 24. kolejce:
1. KOZIBĄK TOMASZ
(GKS ROZBARK BYTOM)
2. JASIOK PAWEŁ
(TS TARNOWICZANKA)
3. WYŻGOŁ ROBERT
(LKS ŻYGLIN)
4. SKUTELA GRZEGORZ
(KS PIEKARY ŚLĄSKIE)
5. KURZAC DENIS
(DKS CZARNI KOZŁOWA GÓRA)
6. KUDERA ALAN
(DKS CZARNNI KOZŁOWA GÓRA)
7. DRZYŹLA MARCIN
(TS ISKRA LASOWICE)
Kara 1 meczu dyskwalifikacji za trzymaną 4. żółtą kartkę w 24. kolejce:
Kara biegnie od 21.05.2016 r.
1. NOWAK MAREK
(KS CZARNI SUCHA GÓRA)
Kara biegnie od 22.05.2016 r.
1. BUGAJNY ŁUKASZ
(GKS ROZBARK BYTOM)
Kara biegnie od 23.05.2016 r.
1. SKRZYPCZYK DARIUSZ
(KS ORKAN DĄBRÓWKA WIELKA)
2. BALAWENDER MARIUSZ
(LKS PRZYSZŁOŚĆ NOWE CHECHŁO)
Kara finansowa za otrzymaną 6. żółtą kartkę w 24. kolejce:
1. SKORUPSKI DAWID
(KS CZARNI SUCHA GÓRA)
2. MOTYKA JAN
(LKS OLIMPIA BORUSZOWICE)
KLASA B
Kara finansowa za otrzymaną 3. żółtą kartkę w 18. kolejce:
1. ZADROŻNY PATRYK
(LKS ORZEŁ KOTY)
2. RATAJEK TOMASZ
(LKS TEMPO STOLARZOWICE)
Kara 1 meczu dyskwalifikacji za otrzymaną 4. żółtą kartkę w 18. kolejce:
Kara biegnie od 22.05.2016 r.
1. KLUSA TOMASZ
(LKS ORZEŁ BOBROWNIKI)
Kara finansowa za otrzymaną 6. żółtą kartkę w 18. kolejce:
1. HANUSEK DAWID
(LKS NAPRZÓD WIESZOWA)
2. HARAZIŃSKI PATRYK
(PTS RODŁO GÓRNIKI)
LIGA JUNIORÓW STARSZYCH (A1-1997)
16. kolejka:
Kara 1 meczu dyskwalifikacji za otrzymana 4. żółtą kartkę w zaległym meczu 16. kolejki:
Kara biegnie od 19.05.2016 r.
1. SZYMAŃSKI DAWID
(LKS TĘCZA ZENDEK)
2. ANTOSZKIEWICZ MARCEL
(LKS ORZEŁ MIEDARY)
V. KARY ORZECZONE NA POSIEDZENIU WYDZIAŁU DYSCYPLINY W DNIU 24.05.2016r.
KLASA A
Kara2
meczów dyskwalifikacji za wysoce niesportowe zachowanie – czerwona kartka:
Kara biegnie od 23.05.2016 r.
1. SZWARC DANIEL
(KS ORKAN DĄBRÓWKA WIELKA)
KLASA B
Kara 2 meczów dyskwalifikacji za niebezpieczną grę – czerwona kartka:
Kara biegnie od 23.05.2016 r.
1. DŹWIGALSKI SZYMON
(LKS TĘCZA ZENDEK)
LIGA JUNIORÓW STARSZYCH (A1-1997)
Kara 1 meczu dyskwalifikacji za „akcję ratunkową" – czerwona kartka:
Kara biegnie od 23.05.2016 r.
1. SZCZYPIŃSKI DOMINIK
(TSPN NADZIEJA BYTOM)
Kara3
meczów dyskwalifikacji za wysoce niesportowe zachowanie – czerwona kartka:
Kara biegnie od 23.05.2016 r.
1. CEPIGA SZYMON
(TSPN NADZIEJA BYTOM)
2. PIETRZYK DAWID
(KS PIEKARY ŚLĄSKIE)
IV LIGA OKRĘGOWA TRAMPKARZY (C1-2001)
Kara 1 miesiąca dyskwalifikacji za wysoce niesportowe zachowanie – czerwona kartka:
Kara biegnie od 22.05.2016 r.
1. DYTKO KAMIL
(GKS ANDALUZJA II PIEKARY ŚLĄSKIE)
Przewodniczący Wydziału Gier /-/ Adam Mysiak
Przewodniczący Wydziału Dyscypliny /-/ Eugeniusz Matejczyk | <urn:uuid:3f90e3a8-c21a-49eb-ad4c-74f4b1cbe8cd> | finepdfs | 1.188477 | CC-MAIN-2018-05 | http://bytom.slzpn.katowice.pl/wp-content/uploads/2016/05/KOMUNIKAT-WG-i-WD-nr-14-2016.pdf | 2018-01-21T12:54:20Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-05/segments/1516084890582.77/warc/CC-MAIN-20180121120038-20180121140038-00709.warc.gz | 55,198,635 | 0.998965 | 0.999736 | 0.999736 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1035,
3349,
5561,
7686,
9124,
9969
] | 1 | 0 |
Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Pocieszenia
Apelujemy o pozostanie w domach!
Wszystkie zamówione intencje są odprawiane wg poniższego planu:
Msze święte:
W niedziele i obowiązujące święta: 9:30, 11:00, 18:00. W dni powszednie: 15:00 (z koronką do miłosierdzia Bożego), 18:00.
W trzeci poniedziałek miesiąca o 18:00 Msza św. zbiorowa za zmarłych.
W trzecią środę miesiąca o 15:00 Msza św. w intencji dobroczyńców Sanktuarium i Domu Zakonnego.
Święty Andrzeju Bobolo, Patronie trudnych czasów! Ty krzepiłeś Polaków w czasach wszelkiego zagrożenia. Oddajemy się Tobie w opiekę. Pomagaj nam wytrwać pośród wszystkich doświadczeń osobistych i społecznych. Wyjednaj nam łaskę Bożego pokoju i jedności, byśmy z rozwagą i ewangeliczną roztropnością umieli dostrzegać i oceniać sprawy własne i sprawy Narodu w świetle Ewangelii Chrystusa. Uproś nam odwagę działania, byśmy nie trwali w bezradności wobec zła, które nie ustaje.
W trzeci czwartek miesiąca o 18:00 w intencji matek oczekujących poczęcia o łaskę potomstwa (woda św. Ignacego Loyoli)
W drugą sobotę miesiąca o 18:00 Msza św. w intencji Kościoła cierpiącego i prześladowanego, celebrowana przez księży z Papieskiego Stowarzyszenia Pomoc Kościołowi w Potrzebie.
W ostatnią niedzielę miesiąca o 11:00 wspólnotowa Msza św. WŻCh
Sakrament pojednania podczas Eucharystii w niedziele i święta obowiązujące. Spowiadamy w Kaplicy Krzyża
Adoracja Najświętszego Sakramentu w piątki od 16:45 do 18:00. W tym czasie także okazja do spowiedzi.
Różaniec w poniedziałki po wieczornej Mszy św., prowadzony przez wspólnotę Żywego Różańca.
Droga Krzyżowa wspólnotowa w piątek 3 kwietnia o 18:30 – teksty rozważań będą zamieszczone na stronie Sanktuarium.
Intencje przyjmujemy wyłącznie telefonicznie od pon. do pt. w godz. 10:00-12:00, tel. 797 764 612, lub mailowo: firstname.lastname@example.org
Nr konta
: 35 1140 2017 0000 4502 1306
8683, ul. Szewska 18, 61-760 Poznań
Niech nas napełnia Boża radość, gdy zwyciężamy albo ponosimy porażki.
Święty Andrzeju Bobolo, oręduj za nami u Pana. Amen.
Drodzy Przyjaciele Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej,
znaleźliśmy się w wyjątkowej sytuacji z powodu epidemii koronawirusa. Zatrzymał się cały świat. Niektórzy z nas zmagają się z trudnościami dnia codziennego, a przede wszystkim z wielką niewiadomą: „Co to będzie?". Czujemy lęk, niepewność, utratę bezpieczeństwa, przewidywalności ...
Niewątpliwie nastał czas wielkiej próby dla nas, chrześcijan, próby wiary, nadziei i miłości. Osobiście mam wielką nadzieję, że trudne w skutkach do przewidzenia doświadczenie przemieni nas, przemieni całą wspólnotę Kościoła. Już dziś odczuwamy wielki głód i pragnienie Komunii z Jezusem. Odczuwamy jak wielką wartością jest Eucharystia, której może nie ceniliśmy wystarczająco do tej pory. Odkrywamy wartość zwykłych prostych rzeczy, które utraciliśmy: możliwości spotkania z drugim człowiekiem, swobody przemieszczania się i wielu innych okoliczności.
Odkrywamy na nowo wartość codziennych, drobnych rzeczy, których smak zagubiliśmy w pogoni za szczęściem. Mam nadzieję, że każdy z nas przejdzie przez to doświadczenie wewnętrznie przemieniony (nawrócony) i odrodzony. Pamiętajmy o słowach św. Pawła: „Bóg z tymi, którzy Go miłują współdziała we szystkim dla ich dobra" (Rz 8, 28). Zachęcam Was do podjęcia nowenny do św. Andrzeja Boboli SJ, patrona Polski, o ustanie epidemii. Można ją rozpocząć w dowolnym czasie. Trudno nie zauważyć zbieżności dat: 1920-2020. Sto lat temu św. Andrzej Bobola uratował nas przed zalewem bolszewickim. Dziś również doświadczamy zalewu – pandemii koronawirusa. Prośmy o jej ustanie. Być może jest to czas, gdy wypełni się zapowiedź św. Andrzeja Boboli: „Będę jej głównym patronem". Zapewniam o modlitwie za Was, szczególnie w czasie codziennego wieczornego Różańca o godz. 20:30, który gromadzi naszą wspólnotę zakonną. Nie zapominajmy o słowach Jezusa: „Na świecie doznacie ucisku, ale miejcie odwagę: Jam zwyciężył świat!" (J 16, 33).
o. superior Dariusz Michalski SJ Kustosz Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej
Sanktuarium
WAŻNE OGŁOSZENIE
1. Wprowadzamy obowiązek umycia rąk bezpośrednio przed Mszą św. Wejście do łazienki po prawej stronie w tyle kaplicy.
2. Komunii św. nadal udzielamy wyłącznie na rękę.
3. Spowiedź odbywa się w Kaplicy Krzyża, gdzie może przebywać tylko spowiednik i penitent.
4. Ofiarę na tacę prosimy wrzucać do koszyka na stoliku z tyłu kaplicy, można ją również przekazać na przelewem na konto Sanktuarium.
Prosimy o stosowanie się do zaleceń i dziękujemy za wyrozumiałość.
***
Zapraszamy do jednoczenia się w rodzinach i wspólnotach z kapłanami w codziennej modlitwie różańcowej o godz. 20:30 w intencji powstrzymania epidemii koronawirusa.
Zachęcamy do modlitwy Nowenną do św. Andrzeja Boboli w czasie epidemii, którą można rozpocząć dowolnego dnia trwania zagrożenia. Tekst modlitwy dostępny na naszej stronie www.poznan-jezuici.pl
***
Informacje dotyczące obchodów Triduum Paschalnego będziemy zamieszczać sukcesywnie na stronie internetowej Sanktuarium.
***
Od poniedziałku do piątku nadal przyjmujemy intencje mszalne, jednak wyłącznie telefonicznie, w godz. 10-12:00 tel. 797 764 612 lub mailowo:
email@example.com
Ofiary za zamówione intencje można przekazywać na konto Sanktuarium:
35 1140 2017 0000 4502 1306 8683
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Pocieszenia
Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej (Jezuici)
ul. Szewska 18, 61-760 Poznań
2
Galeria U Jezuitów i Pracownia Działań Twórczych Galeria U Jezuitów i Pracownia Działań Twórczych
25 marca, w Uroczystość Zwiastowania Pańskiego, podczas Mszy św. w Kaplicy Matki Bożej Różańcowej w naszym Sanktuarium, o. Jacek Wróbel SJ – dyrektor Galerii U Jezuitów i prowadzący Pracownię Działań Twórczych - złożył ostatnie śluby zakonne. W imieniu Ojca Generała odebrał je o. Dariusz Michalski SJ – superior klasztoru jezuitów w Poznaniu. Inaczej, niż pragnęliśmy we wspólnotach, działających przy Sanktuarium, uroczystościom mogła towarzyszyć jedynie czteroosobowa reprezentacja wiernych.
Ojca Jacka zapewniamy o naszej duchowej bliskości i wraz z modlitwami życzmy obfitych łask na dalszej drodze życia, powołania i posługi kapłańskiej, w poczuciu hojnego obdarowania przez Boga!
www.galeriaujezuitow.pl/p/pracownia.html
Formacja
Komunia duchowa
Słowo komunia pochodzi od łacińskiego communio i znaczy tyle, co jedność. Bóg pozostawił nam siebie w materialnym znaku chleba, który w czasie Eucharystii staje się ciałem Jezusa, Syna Bożego po to, abyśmy mogli zjednoczyć się z Bogiem. Tak bardzo nas kocha, tak bardzo chce być blisko nas, że przychodzi w zewnętrznym znaku.
Istnieje także komunia duchowa, stanowiąca modlitewny akt duchowy, którego celem jest osiągnięcie takiego zjednoczenia z Jezusem, wejście w takie zjednoczenie z Nim, jakie daje przyjmowanie Go w sakramencie Jego Ciała i Krwi, jednakże poza przestrzenią sakramentalną.
Tak w komunii fizycznej, jak i duchowej, zawsze chodzi o otwarcie się na życie Boga w Trójcy Świętej, a więc na zaproszenie do spotkania z Bogiem Ojcem, Jezusem Chrystusem i Duchem Świętym. Wierzymy, że nawet jeśli nic nie czujemy, to Bóg w nas gości, leczy naszą duszę i ciało, i przemienia w siebie.
Komunia duchowa polega na wzbudzeniu w sercu gorącego pragnienia zjednoczenia z Jezusem, dającego takie same skutki, jak podczas Eucharystii. Praktyka ta zakłada miłość do Jezusa i pragnienie bycia z Nim w jedności, wiarę w Jego realną obecność w Eucharystii, świadomość (przynajmniej ogólną) jak wielkim jest ona darem i w związku z tym, gorące pragnienie jej przyjęcia. Jednak nie tyle chodzi o wygenerowanie w sobie płomiennych uczuć czy emocji (które mogą, ale wcale nie muszą się pojawić i nie należy nimi „gardzić"), ile o akt rozumu, wiary i woli.
Sam „sposób" przyjęcia komunii duchowej może być bardzo prosty i mieć formę krótkiej modlitwy czy wręcz aktu strzelistego. Na przykład: „Wierzę, Jezu, że jesteś rzeczywiście obecny w Eucharystii. Kocham Cię! Żałuję za grzechy, którymi Cię obraziłem. Przyjdź do mojego serca, oddaję Ci się cały! Nie pozwól mi nigdy odłączyć się od Ciebie!" Chodzi przede wszystkim o postawę serca!
Komunię duchową zaleca się tym, którzy nie mogą uczestniczyć we Mszy świętej, zwłaszcza niedzielnej, a więc chorym, opiekującym się nimi, uwięzionym, nie mającymi możliwości dotarcia do kościoła. Mogą ją przyjmować również wszyscy inni, także gdy danego dnia uczestniczyli już w Eucharystii i zamierzają ponownie w niej uczestniczyć. Komunię duchową można praktykować wielokrotnie w ciągu jednego dnia. Właściwie „ideałem", byłoby trwać w niej nieustannie, a przynajmniej możliwie często.
3
Fragment artykułu ks. Michała Lubowickiego. Całość dostępna na stronie:
https://pl.aleteia.org/2019/02/01/komunia-duchowa-swiecizalecali-ja-jako-najpozyteczniejsza-z-duchowych-praktyk/
Abp Grzegorz Ryś. O Komunii na rękę
Drodzy, Kochani Seniorzy, kiedy piszę do Was te słowa, mam przed oczyma moich mamę i tatę. Mama ma 84 lata, tata – 86. Piszę do Was to, co ja i mój brat – lekarz – mówimy swoim rodzicom: proszę Was, zostańcie w domu. Nie narażajcie na zarażenie wirusem ani siebie, ani innych – również swoich najbliższych. Nie chodzi jedynie o to, że „to nie grzech" nie iść do kościoła w takich okolicznościach (zagrożenia zdrowia czy życia); chodzi o coś znacznie ważniejszego: wasze zostanie w domu to wyraz troski i rzeczywistej MIŁOŚCI do innych. I do siebie również. Możecie uczestniczyć we Mszy świętej dzięki licznym transmisjom: telewizyjnym, radiowym, czy internetowym (jeśli potrzeba, wasi bliscy czy duszpasterze pomogą Wam chętnie w dotarciu do nich). Macie również prawo poprosić kapłana (lub innego szafarza) o przyniesienie Wam do domu Komunii świętej. Ale wtedy – również w imię miłości (do Boga i do ludzi) – proszę Was: także w domu przyjmujcie Komunię świętą na rękę (szafarzy zaś jeszcze raz proszę o zachowanie wszelkich środków ostrożności i higieny). Wiem: zostaliście wychowani w wielkim szacunku do Eucharystii. Komunia święta „na rękę" w żaden sposób jej nie ubliża! Przyjrzyjcie się swoim rękom: one tak wiele o Was mówią – wypisane jest na nich wasze życie, wiele lat pracy i trudu, czasami choroby i słabości. Wasze ręce to czysta miłość. By przyjąć Pana Jezusa możecie je złożyć na krzyż – lewą dłoń na prawą, możecie przez moment zachwycić się tym widokiem – Jezusa położonego na waszych dłoniach, a potem prawą dłonią podnieść Go do swoich ust.
Krzyż z dłoni – jak objaśniali ten znak w pierwszych wiekach chrześcijaństwa Ojcowie Kościoła – to prawdziwy TRON dla Jezusa. Jezus za swego życia nie znał, i nie chciał znać (!), innego tronu jak tylko Krzyż. Tak przecież o tym śpiewamy w tym czasie Wielkiego Postu: „Oto Bóg królował z Drzewa". Więc jeszcze raz proszę: ograniczcie swoje wychodzenie z domu do niezbędnego minimum, powstrzymajcie się od uczestnictwa we Mszy św. w kościele, poproście – jeśli takie są wasze pragnienia – o Komunię świętą w domu, i przyjmujcie ją na rękę. Prawdziwa pobożność nie tylko nie kłóci się, ale z całą pewnością współdziała z troską o innych, więcej: motywuje do niej i uzdalnia.
Rzecz jasna, te słowa – o Komunii świętej „na rękę" – kieruję do wszystkich wiernych, zarówno tych, którzy w sposób ODPOWIEDZIALNY zdecydują się pójść na Mszę świętą (odprawianą wyłącznie w małym gronie), jak i do tych, którzy o nią poproszą indywidualnie. Wszyscy lekarze są zgodni co do tego, że wirus przekazywany jest przede wszystkim drogą kropelkową, więc podawanie Komunii świętej do ust niesie ze sobą bardzo poważne niebezpieczeństwo zakażenia. Nasza pobożność nie może stanowić zagrożenia dla innych, lub choćby ich lęku podczas obrzędu Komunii. Tak, potrzebny nam jest heroizm wiary – ale on jest przede wszystkim heroizmem miłości – a ta, tak jak Bóg, patrzy najpierw na słabszych, na chorych, i na tych, którzy się zwyczajnie boją. W imię tej miłości jesteśmy wezwani, by się „zaprzeć samych siebie" (por. Mt 16, 24) – swojego duchowego komfortu. Tym bardziej, że mówimy przecież jedynie o czasie pandemii – po ustaniu zagrożenia każdy z nas będzie mógł powrócić do takiej formy przyjmowania Komunii świętej, jaka mu najbardziej odpowiada – Kościół szanuje każdą z nich, i żadnej nie czyni obligatoryjną.
Całość listu abp. Grzegorza Rysia na stronie: https://ekai.pl/abp-rys-kochani-seniorzy-zostancie-w-domu/
Żywy Różaniec
Modlimy się w stałej intencji: za kapłanów archidiecezji poznańskiej oraz w Papieskich Intencjach Apostolstwa Modlitwy na 2020 rok.
Papieska intencja powszechna w kwietniu: módlmy się, aby wszystkie osoby będące pod wpływem uzależnień uzyskały dobrą pomoc i towarzyszenie.
Nawrócenie i spokój, cisza i ufność
16 marca, po raz pierwszy od istnienia naszej wspólnoty, nie spotkaliśmy się w poniedziałek na cotygodniowym nabożeństwie różańcowym przed Najświętszym Sakramentem w intencji pokoju. Wobec zagrożenia, spowodowanego pandemią, modlitwa różańcowa stała się teraz jeszcze ufniejszą ucieczką do Matki Bożej, szczególnie gdy każdego dnia o godz. 20:30 odmawiamy w domach różaniec, w łączności z innymi wiernymi i kapłanami, proszącymi w tym czasie w świątyniach o uratowanie od zarazy.
Niektórzy z naszej wspólnoty, na początku marca, zdążyli odprawić rekolekcje dla Żywego Różańca. Czas, który potem nadszedł wraz z ogłoszeniem pandemii sprawił, że dziś przeżywamy taki Wielki Post, jaki najprawdopodobniej nie zdarzył się dotychczas w historii Kościoła.
4
Zobowiązani do pozostawania w domach, możemy teraz w czterech ścianach „izdebki" (Mt 6, 6) nadzwyczaj osobiście przeżywać swą wiarę. Każdego dnia możemy być sam na sam przed Bogiem, tak bardzo, jak nigdy dotąd. Doznajemy, że prawdziwie nadeszła godzina, byśmy oddawali cześć Ojcu w Duchu i prawdzie (J 4, 23). Jak Samarytance, dziś również i nam Pan Jezus uświadamia, że takich właśnie czcicieli chce mieć Ojciec.
Stwórca poprzez odkupieńczą ofiarę Swojego Syna uratował rodzaj ludzki od zguby wiecznej. W toku dziejów ponawiał ratunek, wyprowadzając dobro nawet z największych ludzkich niegodziwości. Teraz możemy ufać, że także nam, ludziom XXI wieku daje szansę, byśmy nie zginęli, zadufani i pyszni z powodu cywilizacyjnych osiągnięć, dostatku, hedonizmu, konsumpcjonizmu, przeświadczeni o niewyczerpanych możliwościach intelektu człowieka i w imię swych dążeń, lekceważący wszelkie granice.
Niewidzialny wróg sprowadził zdumiewające zagrożenie, bo na wszystkich i na całym globie. Nasze życie zostało niejako zatrzymane w jego dotychczasowym, rozpędzonym tempie. Niespodziewanie znaleźliśmy się w nowym, nieznanym czasie, z nieznaną dotąd ciszą w wyludnionym otoczeniu. Tajemnica sensu tych dni i trudnej do przewidzenia przyszłości, pobudza wierzących do ufności, że dzieje się wola, a nie kara Boża, że warto żyć słowami otuchy proroka, iż: „W nawróceniu i spokoju jest wasze ocalenie, w ciszy i ufności leży wasza siła" (Iz 30, 15).
Wypraszanie pokoju w rodzinach, wspólnotach, w Polsce i na świecie, jak dotychczas podczas naszych poniedziałkowych nabożeństw różańcowych, teraz niech będzie jeszcze gorętsze, jeszcze bardziej ufne, bo trzeba nam błagać o ratunek dla całej ludzkości! Przez wstawiennictwo Świętej Bożej Rodzicielki, Matki Bożej Różańcowej mamy najpewniejszą drogę ucieczki do Opatrzności Bożej!
Od lat zapraszamy w Biuletynie do Żywego Różańca. Zapraszamy młodych i seniorów, kobiety i mężczyzn, także małżeństwa. W tych dniach zrobiło się cicho na opustoszałych ulicach, placach i osiedlach. Może usłyszysz to zaproszenie, a skromne zobowiązanie do codziennego odmawiania jednej dziesiątki różańca stanie się Twoim przełomowym krokiem w najlepszym kierunku!
Dołącz do nas, dzwoniąc: 61 852 50 76 oraz 604 937 102, albo poprzez formularz na stronie: www.poznan-jezuici.pl/roza-rozancowa
Fundacja VINEA
W związku z epidemią, 18 marca wprowadziliśmy zdalny sposób kontaktu z Pacjentami. Za utrudnienia przepraszamy i liczymy na Państwa wyrozumiałość. Klientów mających zaplanowane wizyty prosimy o telefoniczne lub mailowe skontaktowanie się z sekretariatem Poradni.
Szczegółowe informacje na stronie: www.vinea.org.pl
***
Uruchomiliśmy bezpłatne dyżury telefoniczne dla osób doznających trudności emocjonalne, spowodowane zagrożeniem epidemicznym. Jesteśmy do dyspozycji w następujących godzinach:
Katarzyna Dobryniewska – psycholog, środy: godz. 11:00-12:00, tel. 693 515 813
Katarzyna Dolecka – psycholog, środy: godz. 16:0018:00, tel. 600 699 343
Anna Domecka – psycholog, czwartki: godz. 18:0019:00 i soboty: godz. 11:00-12:00, tel. 502 543 917
Bartłomiej Gaworowski – psychoterapeuta, czwartki: godz. 16:00-17:00, tel. 608 634 350
Maria Nowosadko – psychoterapeuta, środy: godz. 10:00-15:00, tel. 603 117 370
Jolanta Prajs – psycholog, wtorki: godz. 9:30-11:00, tel. 600 368 758
Anna Słysz – psycholog, wtorki: godz. 16:00-17:00, tel. 601 161 266
POMOC DUCHOWA
o. Dariusz Michalski SJ, piątki: godz. 11:00-13:00 i 14:00-15:30, tel. 518516 273
o. Mateusz Orłowski SJ, wtorki: godz. 12:00-13:00, tel. 573 434 827
***
Spotkania Grup 12 Kroków - obecnie wszystkie grupy pracują online przy pomocy videokonferencji (Google Meet, telefon). Wszelkie nowe grupy również będą miały taką możliwość.
5
10 wskazówek dotyczących pozostania w domu
Jak zachować higienę ciała, umysłu i ducha w czasie epidemii korona wirusa.
- Praca i obowiązki. Postaraj się o gest, który przypomni Ci, że jesteś w pracy, nawet zdalnej. Rozpoczynając pracę, załóż buty. Kończąc ją, włóż kapcie. Dbaj o swoje codzienne obowiązki. Także o swój wygląd i oczywiście o podstawową higienę i ubiór (piżama tylko na noc). Miej podstawowy plan dnia.
- Modlitwa. Przyda się plan minimum modlitwy czyli to, czego sobie nie odpuścisz. Uważaj, żeby nie dać się złapać w pułapkę kolejnych modlitw, które koniecznie trzeba odmówić w walce z koronawirusem. Pamiętaj, że każdy lek niewłaściwie stosowany zagraża Twojemu życiu lub zdrowiu. Okazuj wdzięczność Bogu. Dbaj o relacje z Twoją grupą wsparcia (grupa modlitewna, parafia itd.).
- Odpoczynek. Odpoczywaj, wysypiaj się, ale się nie rozleniwiaj. Ustaw w komórce zarówno pobudkę (najlepiej stałą godzinę), jak i dobranockę, czyli przypomnienie, że zbliża się pora snu. Zadbaj o jakąś formę ćwiczeń fizycznych. Jeśli nie możesz ich bezpiecznie wykonać na zewnątrz, to ćwicz w domu. Rób sobie przerwy w pracy.
- Relacje. Dbaj o relacje z najbliższymi. Okazuj serdeczność, troszcz się o nich. Podejmij zwykłą rozmowę, ale niekoniecznie na temat tego, o ile dziś wzrosła liczba zakażonych. Zadzwoń do kogoś, z kim dawno nie rozmawiałeś. Odnów stare przyjaźnie, o ile będzie to dla Ciebie dobre. Pomóż drugiemu człowiekowi z Twojego otoczenia (zakupy itp.). Jeśli korzystasz z terapii, spróbuj ją utrzymać, np. zdalnie.
- Zmiana. Rezygnuj z robienia wszystkiego tak, jak do tej pory. Nie bierz na siebie zbyt wiele. Nie musisz nikomu udowadniać, że nadal jesteś wspaniałym rodzicem, współmałżonkiem … Odpuść presję, sobie i rodzinie. Twój spokój jest ważniejszy i udzieli się reszcie rodziny.
- Internet, komputer, komórka. Wyznacz sobie przestrzeń na ich używanie. Pamiętaj, że ciągłe korzystanie z nich wprowadza Twój mózg w stan ciągłego rozproszenia. Zbyt duża ilość bodźców powoduje nerwowość i napięcie.
- Sms'y, Facebook, Messenger, WhatsApp itp. Zanim wyślesz do kogokolwiek wiadomość, film lub zdjęcie zastanów się, czy to naprawdę konieczne. Spróbuj między bodziec a reakcję wprowadzić przestrzeń
wolności. Czasem wysyłaj, a czasem nie. Przed wysłaniem wiadomości upewnij się czy jest prawdziwa.
- Ważne, a nie pilne. Znajdź czas na zrobienie czegoś, co już dawno miałeś zrobić, a nie było na to do tej pory czasu, np. posprzątaj pokój, uporządkuj szafkę, która od lat na to czeka.
- Hobby. Obejrzyj dobry film, przeczytaj dobrą książkę, posłuchaj muzyki, ugotuj zupę lub jakieś danie. Zrób coś, na co zawsze miałeś ochotę, ale nie było nigdy czasu.
- Refleksja. Znajdź pozytywne strony zaistniałej sytuacji. Na pewno są! Nie myśl o przyszłości, ale skup się na swoim tu i teraz. Przyjdzie pora, będzie rada.
Wspólnota Życia Chrześcijańskiego
Już za nami …
Po raz jedenasty, we współpracy z ojcami jezuitami, przygotowaliśmy Rekolekcje w Życiu Codziennym, których tematem przewodnim było pytanie Jezusa: „Co chcesz, abym Ci uczynił?" (Mk 10, 51).
Rekolekcje adresowane były do wszystkich, noszących w sercu pragnienie bliższego poznania Boga na drodze medytacji ignacjańskiej. Z uwagi na zaistniałą sytuację epidemiczną, zmieniliśmy zasady uczestnictwa w rekolekcyjnych Mszach świętych, konferencjach i rozmowach duchowych, pozostając wyłącznie przy transmisjach Mszy i konferencji poprzez internet. Rozmowy rekolektantów z osobami towarzyszącymi zorganizowaliśmy w trybie zdalnym.
Dla licznych, zaangażowanych w organizację rekolekcji członków naszej wspólnoty oraz dla ponad stu rekolektantów i towarzyszących im osób rekolekcje stały się czasem wyjątkowych przeżyć. Przyniosły głębokie doświadczenia, także wewnętrznej radości z racji licznego grona uczestników, pragnących zbliżyć się do Jezusa. Odczuwaliśmy, że przeżywane przez nas okoliczności naznaczone zostały Bożym prowadzeniem, ukazującym jak bardzo Bóg szuka każdego z nas w łagodnym pytaniu Jezusa: „Co chcesz, abym Ci uczynił?".
Doświadczyliśmy nowego posmaku pokory i zarazem zachwytu wobec tego, jak Bóg prowadzi człowieka, jak potrafi posłużyć się jego skromnymi możliwościami i jak hojne stały się serca uczestników oraz towarzyszących im osób. Czujemy, że odnowiliśmy się w pragnieniu jeszcze bliższego bycia z Jezusem!
6
Rekolekcje stały się dla nas nieocenionym darem Pana, i to w jakże wyjątkowym Wielkim Poście! Dziękujemy Ci, Boże!
A przed nami …
Wszystkich, którzy dotychczas nie uczestniczyli w rekolekcjach wielkopostnych zapraszamy na już trwające, dwutygodniowe rekolekcje ignacjańskie on-line Bądźmy razem, organizowane przez ojców jezuitów z Pogłębiarki oraz Europejskiego Centrum Komunikacji i Kultury w Warszawie, szczegóły na https://badzmyrazem.jezuici.pl/. Będą one trwały do Wielkanocy, zatem nie jest za późno, by dołączyć. Członkowie naszej wspólnoty zaangażują się w to dzieło, posługując rekolektantom jako osoby towarzyszące. Prosimy o wsparcie modlitewne!
Więcej informacji o Wspólnocie Życia Chrześcijańskiego w Poznaniu można znaleźć na naszych stronach: www.wzch.poznan.pl oraz www.facebook.com/wzchpoznan
Towarzystwo Śpiewacze MAGIS
Zarządzenia, wprowadzone z powodu pandemii sprawiły, że zamilkło nasze śpiewanie w Sanktuarium podczas niedzielnych Mszy świętych – jak we wszystkich kościołach w kraju – odprawianych teraz w dopuszczalnej obecności tylko pięciu osób. Nie będzie także naszej posługi podczas Triduum Paschalnego. Pragnęliśmy poprzez – obrany z dużym wyprzedzeniem – plan prób jak najlepiej przygotować się do najważniejszych uroczystości w roku liturgicznym. Jak się okazało, były to tylko nasze ludzkie zamiary …
Ostatnią próbę, przed wprowadzeniem wymogu pozostawania w domach, odbyliśmy we wtorek 10 marca, nie spodziewając się, że ćwiczone pieśni nie zabrzmią w zbliżającą się Uroczystość św. Józefa, ale także przez wiele następnych dni, których kresu nie znamy … Obecnie zastanawiamy się nad odbywaniem prób na Skype'ie.
Wraz z innymi wiernymi, możemy jednak, za pośrednictwem mediów, wychwalać Boga pieśnią każdego dnia i uciekać się do Bożej Opatrzności w Suplikacjach podczas Mszy świętych radiowych i telewizyjnych, między innymi w telewizji Trwam z Kaplicy Cudownego Obrazu na Jasnej Górze, codziennie o godz. 13:30, czy podczas Apelu Jasnogórskiego.
Chcących dołączyć do naszego chóru – inaczej, niż dotychczas – nie zapraszamy na próby, ale do śpiewów w kościołach naszych domów!
Misja na Szewskiej
Z powodu pandemii, zaplanowane na kwiecień spotkania podajemy, bez pewności czy będą mogły się odbyć.
15 kwietnia, godz. 18:30, film Ostatni szczyt, reż. Juan Manuel Cotelo
„Jeśli dziś publicznie ukrzyżuję księdza, czekają mnie sukcesy i nagrody. Jeśli księdza pochwalę, to mnie ukrzyżują!" – tymi słowami Cotelo rozpoczyna Ostatni szczyt, jedną z najlepszych filmowych opowieści o kapłaństwie, jaką widziało kino. Opowieści, w której historia głównego bohatera – ks. Pablo Domingueza – tak naprawdę jest tylko pretekstem…
22 kwietnia, godz. 18:30, Wolni-Niewolni. Niewolnicwo XXI wieku
Goście na Szewskiej: o. Jean de Dieu Bukuru ze Zgromadzenia Misjonarzy Afryki (Ojcowie Biali), ofiara niewolnictwa oraz Radosław Malinowski z organizacji Haart Kenya celem jest zebranie pieniędzy, które przekazane zostaną organizacji Haart Kenya. Jej misją jest niesienie pomocy ofiarom niewolnictwa w Afryce Wschodniej, między innymi pomoc w powrocie do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Jako jedna z niewielu Haart Kenya kompleksowo zajmuje się również przeciwdziałaniu temu procederowi, poprzez pracę wśród najbardziej zagrożonych niewolnictwem grup społecznych.
29 kwietnia, godz. 18:30, Oczy Afryki. Misja poznańskich okulistów w RŚA
W najbiedniejszych krajach świata, kiedy przestajesz widzieć z powodu zaćmy, szanse na operację są równe zeru. Niewidomi, to najbiedniejsi z biednych. Będąc w wieku ponad 60 lat i żyjąc w skrajnie trudnych warunkach w rozpadających się glinianych chatach, zdani są na łaskę swoich najbliższych. O odzyskaniu wzroku nawet nie marzą ...
Wolontariusze Fundacji Pomocy Humanitarnej Redemptoris Missio – doświadczeni poznańscy okuliści – przywracali już wzrok w Kamerunie i Republice Środkowoafrykańskiej. O ich ostatniej misji opowie prezes Fundacji, Justyna Janiec-Palczewska. Wyświetlony zostanie również krótki film dokumentalny.
Kampania Wolni – Niewolni, zorganizowana po raz kolejny przez Pomoc Kościołowi w Potrzebie (PKWP), w tym roku trwa od lutego do czerwca 2020. Głównym
Miejsce spotkań: ul. Szewska 18 (domofon nr 13, wejście od ogródka, narożnik Szewskiej i Dominikańskiej) https://www.facebook.com/MisjaNaSzewskiej/
7 | <urn:uuid:5741f8f5-038b-4146-a58b-43630937c4bb> | finepdfs | 1.039063 | CC-MAIN-2021-49 | https://www.poznan-jezuici.pl/images/biuletyn/Biuletyn04-2020.pdf | 2021-12-01T09:00:49+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-49/segments/1637964359976.94/warc/CC-MAIN-20211201083001-20211201113001-00633.warc.gz | 1,018,622,368 | 0.999831 | 0.99989 | 0.99989 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4097,
6346,
12315,
15859,
19524,
23818,
26028
] | 1 | 0 |
John Glad
Przyszła ewolucja człowieka
Eugenika w dwudziestym pierwszym wieku
przedmowa Gerhard Meisenberg przekład Izolda Lisowska
John Glad
PRZYSZŁA EWOLUCJA CZŁOWIEKA
Eugenika w dwudziestym pierwszym wieku
Copyright ©2006 John Glad
All rights reserved
Aktualny adres e-mailowy Johna Glada na stronie http://whatwemaybe
Tytuł oryginału
Glad, John Future Human Evolution: Eugenics in the Twenty-First Century Published by Hermitage Publishers P.O. Box 578 Schuylkill Haven, PA 17972-0578
Fragmenty wierszy Osipa Mandelsztama: Natura to też Rzym...
w przekładzie Pawła Hertza;
Lamarck w przekładzie Wiktora Woroszylskiego.
Fragmenty wiersza Przeprawiam się promem brooklyńskim Walta Whitmana w przekładzie Andrzeja Szuby.
Fragment wiersza Columbus Cheney Edgara Lee Mastersa w przekładzie Michała Sprusińskiego.
Fragmenty Hamleta Williama Szekspira w przekładzie Józefa Paszkowskiego.
Podziękowania
Chciałbym wyrazić swą wdzięczność wszystkim tym, którzy nie szczędzili swego czasu na pomoc w przygotowaniu kolejnych wersji niniejszej książki. Są to: Carl Bajema, Norman DiGiovanni, Sarah Forman, Larisa Glad, Walery Gołowskoi, Gerhard Meisenberg, Oleg Panczenko, Richard Robin, Alex Van Oss, James Woodbury oraz Ilia Zacharow.
Spis treści
Przedmowa
Jakiej przyszłości możemy się spodziewać? Wiek dwudziesty przyniósł zapierający dech w piersiach postęp naukowy, technologiczny i ekonomiczny. Czy będzie on trwał dalej przez następne stulecie? Czy nawet przez całe tysiąclecie?
Mało prawdopodobne – można pomyśleć. Musimy stawić czoła zbyt wielu wyzwaniom: uszczupleniu zasobów naturalnych, zmianom klimatycznym, erozji gleby w strefie tropikalnej, nadmiernemu zaludnieniu, nowym epidemiom, wojnom nuklearnym. Istnieje jednak czynnik, od którego zależy więcej, niż od wszystkich innych czynników razem wziętych: czynnik ludzki. Umiejętność korzystania ze środowiska naturalnego bez szkody dla niego zależy od inteligencji tych, którzy zaludnią świat w przyszłości, od wyznawanych przez nich wartości i celów, jakich upatrują w życiu. Innymi słowy, zależy ona od tego, co ekonomiści określają „ludzkim kapitałem". Jak wszystko inne na świecie, kapitał ludzki jest podatny na zmiany historyczne.
John Glad nie tworzy nowego dogmatu. Ekonomiści od dawna wiedzą, że zasoby naturalne są czynnikiem warunkującym rozwój gospodarczy państwa w mniejszym stopniu, niż umiejętności jego mieszkańców. Klasycznym przykładem kraju ubogiego w surowce naturalne, jednak bogatego dzięki pracowitości i pomysłowości obywateli jest Japonia. Miarą kapitału ludzkiego są dla ekonomistów lata nauki, stopnie naukowe, czy też – coraz częściej – inteligencja. Dobrobyt państwa zależy przede wszystkim od inteligencji i wykształcenia jego mieszkańców (Lynn & Vanhanen, 2006).
Co zaś warunkuje inteligencję i osiągnięcia naukowe? System szkolnictwa, stymulacja intelektualna w środowisku wzrastającego dziecka, zdrowie i dobre odżywianie – oraz geny. Człowiek osiągnął już kontrolę nad wszystkimi wymienionymi czynnikami, łącznie z genami - w dwudziestym pierwszym wieku. Brzmi jak utopia? Bynajmniej. Możemy już tworzyć
embriony w probówkach, a następnie badać je za pomocą chipów DNA w kierunku kilkuset tysięcy odmian genetycznych, zanim zdecydujemy, kogo powołać do istnienia. Metody korekcji usterek genetycznych DNA zapłodnionej komórki jajowej znajdują się jeszcze we wczesnej fazie eksperymentalnej, niemniej jednak prawdopodobnie będzie z nich można bezpiecznie korzystać do końca dwudziestego pierwszego wieku. Płodzenie dzieci przy użyciu najnowszej technologii jest mniej zmysłowe, niż metodą tradycyjną, jednak dla samych dzieci ważne jest dobre genetyczne wyposażenie.
Czy to jednak dobry pomysł, aby wybierać swym dzieciom geny czy wręcz syntetyzować je w probówce? Konserwatyści religijni utrzymują, iż nie mamy prawa „bawić się w Boga", zaś biokonserwatyści twierdzą, że nie można manipulować ludzką naturą (tu równoznaczną z ludzkim genomem). Czy ma to jednak sens? Czy mamy tu do czynienia z postawami etycznymi generowanymi chęcią dobra prawdziwych ludzi? Z pewnością nie.
Czy lepiej jest być zdrowym, czy też chorym, mądrym czy głupim, przestrzegającym prawa czy przestępcą? Każdy sam odpowie na powyższe pytania bez najmniejszego wahania. Czy jednak powinniśmy dążyć do udostępnienia naszym następcom tych wartości, które sami cenimy? Byłaby to eugenika, a ta nie cieszy się dobrą reputacją. Korzyść własna jest normą społeczną, gdy zaś bierzemy pod uwagę innych, jest to zwykle spowodowane chęcią uniknięcia problemu. Tak właśnie przypuszczalnie działamy. Ludzie, którzy nie przyszli jeszcze na świat nie stanowią dla nas zagrożenia, tak więc nie musimy przejmować się ich dobrem. Nie mają żadnych praw.
Eugenika stanowi alternatywę takiej filozofii korzyści własnej, jak również konserwatywnych stanowisk z zasady odrzucających zakłócanie procesów naturalnych. John Glad wychodzi z założenia, iż dobro przyszłych pokoleń powinno obchodzić nas na równi z dobrem obecnie żyjących. Jeśli oznacza to przekazanie dzieciom naszych najlepszych genów, to takiej praktyce nie można nic zarzucić. Wprost przeciwnie, jest
ona naszym moralnym obowiązkiem wobec tych, którzy przyjdą po nas.
Nauka, na której opiera się eugenika nie jest zbytnio kontrowersyjna. Powszechnie uznanym faktem jest, iż podatność na choroby, cechy fizyczne, osobowość i zdolności są uwarunkowane genetycznie. Z każdym rokiem dowiadujemy się więcej o tym, jakie geny wpływają na jakie cechy, zaś techniki diagnozy i manipulacji genetycznej rozwijają się z błyskawiczną prędkością. Naukowcy zgodnie przyznają również, że ludzie, tak jak wszystkie inne formy życia, podlegają ewolucji biologicznej, oraz że częstotliwości odmian genetycznych zmieniają się z pokolenia na pokolenie poprzez mutację, selekcję i przepływ przypadkowy. Właściwie wszystko wskazuje na to, że w ciągu ostatnich tysiącleci ludzka ewolucja przystosowawcza stała się ponad dziesięć razy szybsza, częściowo z racji powstania większej liczby mutacji spowodowanych większymi rozmiarami populacji, częściowo zaś z uwagi na fakt, iż nienaturalne warunki życia społeczeństw rolniczych jak i miejskich wywarły na ewolucję ogromny nacisk selektywny i pchnęły ją w nowych kierunkach (Hawks et al., 2007).
Jedyną kontrowersję stanowi zapotrzebowanie na stosowanie tej wiedzy z korzyścią dla ludzi, którzy jeszcze nie istnieją. Dlaczego mielibyśmy inwestować w przyszłe pokolenia? Czy przyszłość zrobiła coś kiedyś dla mnie? W tym miejscu John Glad obejmuje rzadkie w naszych czasach stanowisko bezkompromisowo humanistyczne.
Fundamentalna idea kryjąca się za programem eugenicznym Johna Glada jest jasna. Wiadomo, że większość chorób i uszkodzeń, na które cierpią mieszkańcy bardziej rozwiniętych państw - przynajmniej częściowo – zawdzięczamy genom. Wywołują je mutacje, powielając błędy, które powodują odkształcenie genomu na nowo z każdym pokoleniem. Oczywiście niektóre są przyczyną chorób genetycznych możliwych do diagnozowania. Inne są łagodniejsze, jednak również wpływają na podatność na choroby czy też zakłócają rozwój fizyczny lub umysłowy. Zablokowane tętnice, niedobór
inteligencji, zaburzenia myślenia czy osłabienie mięśni, które występują u tzw. normalnych osób, są w większości spowodowane anomaliami genetycznymi.
Metoda, jaką stosuje natura do radzenia sobie z takimi anomaliami, jest zwana selekcją naturalną. Reguła jej działania jest bardzo prosta. W naturalnych warunkach na osobnikach obciążonych większą od przeciętnej liczbą złych mutacji ciąży większe niż u innych ryzyko śmierci, zanim zdążą przekazać swe wadliwe geny kolejnym pokoleniom.
Sam Charles Darwin był przerażony okrucieństwem selekcji naturalnej. Pisał on: „Jakąż książkę kapelan diabła mógłby napisać o niezdarnych, marnotrawnych, nieudolnych, niskich, i przerażająco okrutnych działaniach natury!" Kuzyn Darwina Francis Galton posunął się o jeden krok dalej. Doszedł on bowiem do następującego wniosku: „Człowiek obdarzony jest współczuciem i innymi życzliwymi uczuciami; posiada on również moc zapobiegania wielu rodzajom cierpienia. Uważam, iż w jego kompetencji leży zastępowanie selekcji naturalnej innymi procesami, bardziej miłosiernymi, a nie mniej skutecznymi". Tak więc powstał termin „eugenika" jako metoda zastąpienia okrutnego działania selekcji naturalnej bardziej humanitarnymi praktykami selekcji sztucznej.
Pokrewną ideą jest ta, w myśl której zdobycze kulturowe są uwarunkowane genetycznie. Eugenicy początku dwudziestego wieku uznali fakt, iż instytucje społeczne, działalność ekonomiczna i postęp technologii zależą od kapitału ludzkiego, zaś kapitał ludzki – według najnowszych badań – zależy od ludzkich genów. Obecnie wiadomo, że geny określają nie tylko cechy fizyczne, lecz także psychologiczne. Na przykład około 70% zmienności inteligencji u dorosłych jest przypisywane genom.
Przed zwrotem demograficznym końca XIX wieku to właśnie jednostki korzystnie ukształtowane społecznie posiadały zazwyczaj najwięcej dzieci, przynajmniej w Europie i Azji wschodniej, dla których to dwóch regionów świata dysponujemy wystarczającą liczbą danych historycznych. W ówczesnych
czasach jedynie ci cieszący się największym powodzeniem posiadali środki niezbędne do założenia rodziny. Wiadomo na przykład, iż w Anglii około 1600 roku w rodzinach zamożnych przeżywało średnio dwa razy tyle dzieci, co w rodzinach ubogich (Clark, 2007). Obecnie jednak to biedniejsi, gorzej wykształceni i mniej inteligentni mają najwięcej dzieci, a zjawisko to jest obserwowane na całym świecie bez żadnych prawie wyjątków. Przy dziedziczności ilorazu inteligencji wynoszącej 70%, zaś poziomu wykształcenia równej 50% oznacza to, iż genetyczny potencjał dla inteligencji i nauczalności stale spada.
W dwudziestym wieku ten trend genetyczny został bardziej niż wyrównany gwałtownym rozwojem szkolnictwa w krajach rozwiniętych, który to proces zaczyna dopiero nabierać tempa w wielu mniej rozwiniętych państwach. Tak więc poziom inteligencji faktycznej wzrósł bardzo znacząco. Ten wzrost inteligencji, znany jako efekt Flynna, w najbardziej rozwiniętych krajach zbliża się właśnie do końca. W krajach skandynawskich, dla których dostępne są najlepsze dane, średnia inteligencja osób urodzonych po 1980 roku nieznacznie spadła.
Szacuje się jednak, iż u schyłku dwudziestego wieku w Stanach Zjednoczonych średni iloraz inteligencji populacji spadałby o 0,6-1 punkt na każde kolejne pokolenie, czego powodem byłby prosty fakt posiadania większej liczby dzieci przez osoby o mniejszej inteligencji, wiadomo zaś, że dzieci są podobne do rodziców. Z obserwacji związku wykształcenia z IQ i liczbą dzieci na przestrzeni historii wynika, iż trend ten był najbardziej intensywny na początku XX wieku. Szacuje się, że współcześni Europejczycy i Amerykanie, nieobciążeni bezpośrednio tą dysgeniczną cechą, osiągną na testach IQ o około 5 punktów więcej.
Przy braku efektu Flynna średni iloraz inteligencji światowej populacji spadałby nawet o 1,3 punktu co każdą dekadę tylko dlatego, że nacje o niskim średnim IQ rozrastają się gwałtownie, podczas gdy te o wysokim IQ kurczą się. Średni iloraz inteligencji różni się w zależności od miejsca na Ziemi i wynosi od mniej niż 70 w tropikalnej Afryce do 105 we
wschodniej Azji. Nie wiemy jednak, w jakim stopniu za procent różnic odpowiadają geny. Wyniki specjalistycznych obliczeń różnią się, wskazując na od mniej niż 10% do ponad 50%. Kobieta w Afryce rodzi w ciągu swojego życia średnio 5,1 dzieci, kobieta ze wschodniej Azji – jedynie 1,2. Średnia liczba w Europie wynosi 1,7, a w Stanach – 2,1.
Oczywiście trendy te nie będą wieczne. W pewnym momencie nastąpi upadek. Jaką formę obierze i kiedy – na razie jeszcze nie wiadomo. Być może będzie on miał miejsce w ciągu kolejnego stulecia, może zaś dopiero za 500 lat. Można powiedzieć, że to nie nasz problem, gdyż wówczas nas już nie będzie. John Glad nie podziela tej opinii. Przekonuje, że troska o dobro naszych następców jest naszym moralnym obowiązkiem. Nie każdemu spodoba się jego przesłanie, należy to jednak raz i jasno powiedzieć. I to właśnie czyni John Glad w swej książce.
Gerhard Meisenberg, Ross University
Książka ta dostępna jest na stronie internetowej www.whatwemaybe.org
Słowo wstępne
Ja jestem z wami, mężczyźni i kobiety najbliższych lub nawet najdalszych pokoleń...
Walt Whitman, Przeprawiam się promem brooklyńskim
Wielka Wojna i późniejszy Kryzys podważyły mentalność Mocarstwa i przywileju klasowego, pozostawiając próżnię, której klimat intelektualny domagał się uznania równości wszystkich jednostek ludzkich nie tylko jako reguły etnicznej, ale jako faktu biologicznego. Zachodnie społeczeństwo dwudziestego wieku zdominowała nowa ideologia, będąca kombinacją freudyzmu, marksizmu, behawioryzmu B.F. Skinnera, historii kultury Franza Boaza oraz antropologii Margaret Mead, które to wszystkie podkreślały zdumiewającą „plastyczność" czy wręcz „programowalność" gatunku Homo sapiens. Tłumaczono wciąż, że ludzkie umysły nie różnią się zbytnio cechami wrodzonymi, lecz to jedynie wychowanie i wykształcenie tłumaczą występujące między nami różnice. Wpływ środowiska jest wszystkim; geny są identyczne i przez to nieistotne. Droga do utopii prowadzi jedynie poprzez udoskonalone wychowanie.
W ciągu ostatniego trzydziestolecia dwudziestego wieku, pomimo aktywnego promowania teorii ewolucji, naukowcy powszechnie unikali tematu obecnej i przyszłej ewolucji ludzkości. Znaczący jest fakt, iż to niewyartykułowane założenie zastoju zbiegło się w czasie z rewolucją w pojmowaniu genetyki jako ciągłego procesu. W czasach po zniesieniu cenzury nawet najbardziej zagorzali przeciwnicy teorii przypisującej genom decydującą rolę w kształtowaniu różnic pomiędzy ludźmi przyznają, iż dawny dialog darwiński powrócił.
Zagadnienia te są tak brzemienne w konsekwencje na wszystkich poziomach, iż jedna ideologiczna iskierka, maleńka jak grupa jednostek zainteresowanych przyszłym wyposażeniem genetycznym rodzaju ludzkiego, jest tutaj w stanie rozniecić wszechpochłaniającą pożogę, wywołując wrogość, która zbyt
często eliminuje możliwość racjonalnej dyskusji. Jednakże bez względu na to, jak niewygodne dla społeczeństwa są te problemy, nic nie zmienia faktu ich istnienia i potrzeby jeśli nie ich analizy, to przynajmniej uznania. W książce tej próbuję przedstawić etyczne i naukowe podstawy interwencjonizmu genetycznego.
*
O ile ludzkość może poszczycić się swymi osiągnięciami, to jednak w kwestii odwiecznych pytań dotyczących bytu nie jesteśmy o wiele bliżej odpowiedzi niż wówczas, gdy zamieszkiwaliśmy jaskinie. Czas rozciągający się bez końca w przeszłość czy przyszłość jest tak samo niewyobrażalny jak czas posiadający początek czy koniec. Ze względów psychologicznych potrzebujemy jednak mapy – konceptu istnienia i naszego miejsca we wszechświecie, dlatego też angażujemy się w tworzenie misternych mitów wypełniających pustkę, którą tak trudno nam zaakceptować. Aby światopogląd był trwały, musi najpierw wyjaśnić nam wszechświat, następnie zaś uśmierzyć nasze lęki i zaspokoić tęsknoty. Logika nie jest wymaganym warunkiem wstępnym. Mit może wręcz sam sobie przeczyć, nie wspominając o jego sprzeczności ze światem realnym.
Niezależnie od miejsca czy czasu, w którym nam przyszło żyć, niezmiennie postrzegamy samych siebie jako centrum wszechświata i albo patrzymy z łaskawym uśmiechem na mity stworzone przez inne kultury, albo stajemy z nimi do walki, aby narzucić im nasz (jedyny właściwy) światopogląd. Jeżeli jesteśmy lepsi w wojennym rzemiośle, z reguły jesteśmy też w stanie przekonać tych, których podbiliśmy w sensie fizycznym o wyższości naszych mitów nad ich przekonaniami.
Aż do połowy dziewiętnastego wieku świat Zachodu przyjmował dosłowną interpretację Księgi Rodzaju, lecz wówczas teoria ewolucji przedstawiła radykalnie inne wytłumaczenie pochodzenia człowieka. Starając się pogodzić religię z nauką, społeczeństwo wytworzyło nową mitologię,
która, jak można się spodziewać, obfituje w sprzeczności. Przytaczam tu niektóre z nich:
a/ Podczas gdy inne gatunki zwierząt czy roślin mogą przejść zauważalną zmianę genetyczną na przestrzeni kilku pokoleń, utrzymywaliśmy, że tysiące pokoleń najbardziej radykalnie zmiennych warunków selekcji i doboru naturalnego doprowadziły jedynie do powierzchownej rozbieżności genetycznej w ramach naszego gatunku.
b/ Intelektualiści (aczkolwiek nie przeciętny człowiek) byli głęboko przekonani, iż jesteśmy produktem ewolucji, lecz w równym stopniu tkwili w starym przekonaniu, że ludzie stanowią jedyny gatunek nie podlegający już temu procesowi.
c/ Chociaż zdolności i spryt były cenione w społeczeństwie we wszystkich praktycznie dziedzinach, popularne się stało twierdzenie, iż czynniki te nie odegrały żadnej roli w tworzeniu się klas społecznych, które powszechnie uważano wyłącznie za wykładnik szansy i przywileju. W rzeczy samej, uczeni dominujący na rynku wydawniczym i w społecznościach akademickich zaprzeczali nawet samemu zróżnicowaniu wrodzonego IQ w społecznościach ludzkich.
d/ Ruszył wielki przemysł badań naukowych, lecz wyniki ich ogłoszono jako nie tylko przybliżone, lecz wręcz pozbawione jakiejkolwiek wiarygodności.
e/ Wraz ze zwrotem w kierunku mniejszych rodzin naukowcy zaobserwowali w sferach intelektualistów zwiększający się z pokolenia na pokolenie ujemny wskaźnik urodzeń – dokładnie jak wcześniej obawiali się tego eugenicy – lecz społeczeństwo uznało to zjawisko za naturalne.
f/ Osiągaliśmy coraz większy sukces w zastosowaniu procesu zwanego „medycyną" w celu eliminacji selekcji naturalnej, zachowując jednocześnie beztroską obojętność wobec problemu egzystencjalnego zagrożenia, które te krótkotrwałe sukcesy stanowiły dla przyszłych pokoleń.
g/ Pracując nad rozszyfrowaniem mapy genomu ludzkiego, dalej stosowaliśmy kryteria moralne w ocenie zachowań, które miały być wkrótce możliwe do wyjaśnienia naukowego.
h/ Choć nasze zachowania społeczne były, jak w przypadku wszystkich innych gatunków zwierzęcych, skoncentrowane na rytuale kojarzenia się w pary, nasze postrzeganie tego procesu pozostało pod kontrolą tysięcy kamuflujących tabu i fetyszy.
i/ Stworzyliśmy społeczeństwo podzielone na genetyczne kasty, które wykorzystywało wrodzony talent mniej uprzywilejowanych kast, skutecznie je wyzyskując i manipulując nimi, a jednocześnie głosząc równość szans jako swój slogan.
j/ Równość szans głoszona była jako główny cel społeczeństwa, lecz jeden z głównych powodów nierównych szans – różnica w genetycznym wyposażeniu wśród ludzi – znajdowała się poza zakresem inżynierii społecznej.
k/ Wyzwalając się (bardzo tymczasowo) ze skrępowań selekcji naturalnej i ograniczeń zasobów naturalnych, odmówiliśmy uznania faktu, iż staliśmy się gatunkiem idealnie pasującym do definicji choroby, szerzącym spustoszenie wśród samych siebie i wśród innych gatunków w zwartym ataku na gospodarza, na którym pasożytujemy – naszą planetę. Lecz któż chciałby widzieć siebie w takiej roli?
l/ Stworzyliśmy skazaną na zagładę gospodarkę zależną od wyczerpania surowców, traktując jednocześnie coraz wyższe standardy konsumpcji jako cel społeczny.
m/ Ogłosiliśmy wolność słowa, cały czas bezlitośnie potępiając wszystkie opinie w sferze ludzkiej genetyki uznane za obraźliwe przez jakikolwiek znaczący fragment społeczeństwa.
Tak więc rewolucji technologicznej towarzyszyła nie eliminacja mitu, lecz stworzenie nowych mitów, które były równoznaczne z zaprzeczeniem biologii. Kompromis procesu politycznego był uwarunkowany względną siłą jego uczestników, zatem dobro przyszłych pokoleń nie było brane pod uwagę podczas podejmowania decyzji.
Pomimo powszechnie panującego poglądu i uprzedzeń nie można zaprzeczać faktom naukowym. W czasie, który zajmie przeczytanie niniejszego zdania, nastąpi genetyczna ewolucja ludzkości. Istnieją gatunki, jak ryba latimeria, które – choć wydaje się to niewiarygodne - przetrwały ponad 400 milionów
lat, lecz stanowią one rzadki wyjątek. Homo sapiens jest niedawno powstałym ogniwem w łańcuchu ewolucyjnym, zaś podczas ostatniego stulecia czynniki decydujące o selekcji owej populacji przeszły rewolucyjne zmiany.
Ostatecznie musimy odpowiedzieć na pytanie, czy jesteśmy zadowoleni z siebie jako gatunku. Zwolenników i przeciwników interwencji genetycznej dzieli wielka przepaść. Niezależnie jednak od naszych osobistych przekonań nie wolno nam zaprzeczać, iż o ile wielu wygrało w genetycznej loterii, wielu innych nie miało tyle szczęścia.
Ruch eugeniczny, który można zdefiniować jako ludzką ekologię, uważa się od dawna za ruch na rzecz przyszłych pokoleń, argumentując, że o ile nie możemy być zbyt pewni swych umiejętności przewidywania przyszłości, to możemy jednak określić, czego chcemy: zdrowych, inteligentnych dzieci, które wyrosną na emocjonalnie zrównoważonych, wielce altruistycznych dorosłych.
Obecnie, gdy większość ludzi dożywa wieku, w którym okres rozrodczy mają już dawno za sobą, okazuje się, iż w przyszłości zaludnią planetę nie ci, którzy przetrwali horrendalny proces selekcji naturalnej, lecz ci, którzy posiadają najwięcej potomstwa. Jedną z rewolucyjnych zmian naszych czasów jest to, że czynnikiem selekcji jest obecnie rozrodczość, a nie śmiertelność.
Na płaszczyźnie teoretycznej jesteśmy teraz ostatecznie zgodni co do tego, że równość szans jest pożądanym celem. Jednocześnie jednak znajdujemy się we władaniu społecznego etosu głoszącego, iż nie tylko powinniśmy cieszyć się równymi prawami, lecz także, że jesteśmy właściwie identyczni, różniący się jedynie sposobem wychowania.
Na szczęście cieszy fakt, iż każdy z nas jest unikalną jednostką, i unikalność ta rozciąga się również na tworzone przez nas grupy narodowe i etniczne. Nie jesteśmy identycznymi maszynami z różnym oprogramowaniem. Bez wyjątku wszystkie grupy etniczne spłodziły zarówno zwycięzców, jak i przegranych wielkiej genetycznej loterii. Zwolennicy interwencji genetycznej
argumentują, iż naszym moralnym obowiązkiem jest uczynić co tylko w naszej mocy, aby obdarzyć nasze dzieci nie tyle po równo, ile przekazując każdemu z nich możliwie najlepszą, iż z pokolenia ma pokolenie może spowodować tragedię nie do unikalną spuściznę. Przeciwnicy z kolei komunikują, przerwanie unikalnego procesu przekazywania pałeczki naprawienia. Lecz brak decyzji to też decyzja.
Wiele naszych codziennych decyzji niesie za sobą konsekwencje genetyczne. Kto rodzi dzieci i ile? Cokolwiek wpływa na płodność, jest czynnikiem nowego procesu selekcji. Może to być wyprawa do apteki po środki antykoncepcyjne, wizyta w klinice aborcyjnej czy też rezygnacja z większej liczby potomstwa, z posiadania potomstwa w ogóle na rzecz kariery lub wykształcenia. Poprzez swoją politykę, gwarantującą darmową opiekę i środki finansowe na dzieci jedynie rodzinom z nizin społecznych, rząd zachęca pewne grupy do rodzicielstwa, a zniechęca inne, co stało się już również ważnym czynnikiem wpływającym na selekcję genetyczną.
Eugenicy przekonują, iż konieczna jest akceptacja naszej pozycji w świecie materialnym jako istot biologicznych. Jako gatunek o większej wadze filozoficznej niż inne zwierzęta, aby przetrwać, nie mamy wyboru: w kwestii reprodukcji musimy zgodzić się na rozwiązanie łączące interesy nasze i przyszłych pokoleń, wprowadzając w zarządzaniu populacjami reguły, które zastosowane u wszystkich innych gatunków okazują się bezsporne. Krótko mówiąc, eugenicy zalecają zastąpienie selekcji naturalnej selekcją naukową. W słowach Sir Francisa Galtona, „ojca" eugeniki i statyki,
To, co natura czyni na oślep, powoli i bezlitośnie, człowiek może uczynić przezornie, szybko i łagodnie. Jako że działanie w tym kierunku leży w jego mocy, staje się jego obowiązkiem. 1
Jest to książka o sensie życia, inteligencji i naszym miejscu we wszechświecie. Oparta jest na racjonalnej filozofii życia i miłości do naszych dzieci, filozofii świadomości ciężaru i odpowiedzialności rodzicielstwa. Ofiarowana została w duchu
przyjaźni wszystkim mężczyznom i kobietom dobrej woli, zarówno zwolennikom, jak i przeciwnikom ruchu eugenicznego, z nadzieją, że wielu z nich podzieli te same wartości, nadzieje i lęki. Jeśli nie uda się nic więcej – należy przynajmniej zaakceptować ich prawo do niegodzenia się.
Bogaty w historię, wartości i emocje, ruch eugeniczny postrzega się jako oparty na nauce, aczkolwiek nie ogranicza się do niej. Postaram się tutaj powiązać ze sobą wiele dziedzin poprzez postawę synkretyczną. Proszę czytelnika o zrozumienie, prezentując obszary, które mogą zdawać się zasadniczo odmienne, lecz każdy przecież poważny, niejednolity światopogląd jest z natury eklektyczny.
Ludzkość wkroczyła w pierwsze etapy rewolucji w ogólnym pojmowaniu mechanizmów genetycznych, nowych biotechnologii oraz naukowych wyjaśnień dziedzin związanych z ludzkim zdrowiem i zachowaniem, widzianych wcześniej przez pryzmat moralny. Nie możemy powtórnie wcisnąć Dżina oświecenia do butelki ignorancji. Perspektywa tego, że za kilka lat będziemy trzymać w ręku kompletny projekt człowieka, napełnia zarówno grozą, jak i inspiracją; a należy założyć, że przyszłe odkrycia w dziedzinie genetyki dadzą nam możliwości, które dziś ledwo możemy sobie wyobrazić. Selekcja embrionów w kierunku pożądanych genów, inżynieria genetyczna linii zarodkowej, klonowanie genetycznie identycznych dzieci z wyhodowanych sztucznie komórek – to wszystko stanie się możliwe w ciągu kolejnych 10–50 lat. Spory dotyczące tego, co przynależne naturze i czego należy uczyć, zdadzą się wielce osobliwe, więc jako gatunek będziemy musieli zadać sobie pytanie, co robić dalej; jak osiągnąć jeśli nie utopię, to przynajmniej coś bliższego jej niż to, co istnieje obecnie, a przynajmniej – jak przetrwać.
Zwolennicy eugeniki postrzegają swoją dziedzinę jako część walki o prawa człowieka – prawa ludzi, którzy przyjdą po nas. Możemy – twierdzą – tak jak Martin Luther King zastanawiać się, czy kiedykolwiek dotrzemy do Ziemi Obiecanej. Możliwe, że nie ma ostatecznego celu, są jedynie
poszukiwania, lecz jesteśmy winni naszym dzieciom rozpoczęcie podróży; musimy zrobić to, co w naszej mocy, aby zapewnić im przyjście na świat lepszymi ludźmi, niż jesteśmy sami, oraz odziedziczenie po nas więcej dobrego, a mniej złego.
Czym jest eugenika?
Ta płacząca wierzba! Dlaczego nie zasadzicie kilku dla milionów dzieci jeszcze nie narodzonych tak jak dla nas? Czyż nie są niebytami albo komórkami uśpionymi... Edgar Lee Masters, Columbus Cheney, z Antologii Spoon River
Gdy ustaliła się idea nierozerwalności rodzaju ludzkiego z resztą świata zwierzęcego, nieuchronnie wzmogły się próby udoskonalenia genomu ludzkiego. Eugenika to przede wszystkim – w uproszczeniu – ludzka genetyka stosowana. Pięciu z pierwszych sześciu przewodniczących Amerykańskiego Stowarzyszenia Genetyki Człowieka było również członkami zarządu Stowarzyszenia Eugeniki. Z historycznego punktu widzenia to współczesna genetyka jest odnogą ruchu eugenicznego, a nie odwrotnie.
Eugenika pozytywna odnosi się do praktyk mających na celu zwiększenie rozrodczości wśród osób korzystnie wyposażonych genetycznie. Są to m.in. bodźce finansowe i polityczne, celowane analizy demograficzne, zapłodnienia in vitro, przeszczepy komórek jajowych oraz klonowanie. Kraje pronatalistyczne (pragnące stymulować swój przyrost naturalny) angażują się już w umiarkowane formy eugeniki pozytywnej.
Eugenika negatywna, która ma na celu obniżenie rozrodczości osób niekorzystnie wyposażonych genetycznie, w zasadzie opiera się na planowaniu rodziny i poradnictwie genetycznym, łącznie z aborcją, sterylizacją i innymi metodami planowania rodziny. W celu zapewnienia dostępu do tych usług dla wszystkich bez dyskryminacji zalecane jest, aby przynajmniej osoby o niskich dochodach otrzymywały takie usługi bezpłatnie.
Inżynieria genetyczna, nieznana pierwszym eugenikom, polega na aktywnej interwencji w linię zarodkową, niekoniecznie
zaś na stymulowaniu bądź hamowaniu rozrodu korzystnie lub niekorzystnie wyposażonych jednostek. Pozwoli to ludziom na posiadanie własnego biologicznego potomstwa bez przekazywania mu swoich najbardziej problematycznych genów.
Nauka
Dotychczasowa ewolucja
Cechy wilka, węża i świni – nie były mi obce, Chytre spojrzenie, frywolne słowo, cudzołożna chęć - nie były mi obce,
Odmowa, nienawiść, zwłoka, podłość, lenistwo – nic z tego nie było mi obce...
Walt Whitman, Przeprawiam się promem brooklyńskim
Odpowiedź na pytanie, gdzie przechodzi linia oddzielająca blisko spokrewnione gatunki i podgatunki, różni się w zależności od tego, kto jej udziela. Na gruncie współczesnych populacji ludzkich, gdzie naukowcy realizują sprzeczne programy społeczno-polityczne, toczy się gorący spór o linie demarkacyjne.
System nomenklatury dwumianowej, opracowany w osiemnastym wieku przez szwedzkiego botanika Karla von Linné (Carolusa Linnaeusa) w celu uwidocznienia zależności pomiędzy wszystkimi żywymi stworzeniami (przynajmniej na naszej planecie), definiuje ogół współczesnych populacji ludzkich jako Homo sapiens. Wszyscy ludzie żyjący obecnie, czy to Buszmeni, australijscy Aborygeni, Japończycy, Eskimosi czy Europejczycy, należą do jednego gatunku i jakakolwiek dyskusja o podgatunkach czy rasach spotyka się z podejrzliwością i wrogością. Oświadczenie podpisane przez grupę wybitnych biologów, wystosowane w 1997 roku jako odpowiedź na stwierdzenie prawicowego polityka francuskiego Jean-Marie Le Pen'a na temat nierówności rasowej, odrzucało sam fakt istnienia ras w populacjach ludzkich. Właściwie po raz pierwszy zaprzeczył istnieniu ras eugenik Julian Huxley w roku 1935. Jak to często bywa, twierdzenie to zapoczątkowały wydarzenia polityczne – w tym przypadku propagowanie antyżydowskich haseł Hitlera. 2 W związku z tym mamy dziś jednego „człowieka współczesnego", który przybiera różne
barwy skóry. Prawdą jest, iż współczesna nauka udowodniła istnienie znacznego podobieństwa pomiędzy wszystkimi ludźmi, jak również fakt, że ludzie i szympansy różni jedynie około 1% niereplikowalnego DNA.
Obecnie ogół naukowców potwierdza teorię, iż współczesny człowiek wywodzi się z Afryki, panuje jednak znaczna niezgoda co do tego, czy dzisiejsze różnice międzygrupowe tłumaczy ewolucja żyjącego milion lat temu gatunku Homo erectus („multiregionalizm"), czy też Homo sapiens pojawił się stosunkowo późno, około 100.000 – 200.000 lat temu, a następnie dążył do wyniszczenia konkurencji w postaci hominidów, gdzie tylko się z nimi zetknął (teoria „zastąpienia"). To, do jakiego stopnia skrzyżowały się wcześniejsze gatunki hominidów, pozostaje w sferze spekulacji, w której multiregionaliści posądzani są o sugerowanie fundamentalnych różnic biologicznych, co jest równoznaczne z rasizmem. 3 Jak ujął to uczony Seymour Itzkoff, mamy tu do czynienia z „chęcią wiary, która przypomina nęcenie intelektualistów abstrakcyjnymi modelami w dziedzinie polityki i myśli społecznej". 4 Istotna jest tutaj świadomość bynajmniej nie błahych zmian, które mogą zaistnieć w ciągu stosunkowo krótkiego czasu.
Drzewa genealogiczne geparda i konia dostarczają przydatnych wzorców porównawczych. Badania genetyczne dowiodły, iż dzisiejsze gepardy tak niewiele się od siebie różnią, że ich przodkowie musieli niegdyś przejść silną selekcję, pozostawiającą jedynie kilka sztuk, które zdołały uwiecznić gatunek poprzez kojarzenie krewniacze. Konie – przeciwnie – prezentują ogromną różnorodność, będącą skutkiem niezależnych od siebie procesów oswajania i rozmnażania w różnych częściach świata. My, ludzie, bardziej przypominamy pod tym względem konie niż gepardy, wziąwszy pod uwagę naszą różnorodność zarówno wewnątrz ras, jak i pomiędzy nimi.
Genetyka przypomina bardziej grę w szachy, gdzie rozwój pozycji ma znaczenie ściśle historyczne i nie przesądza o wyniku gry, niż brydża, w którym sukces zależy głównie od
umiejętności zapamiętywania kart, które pojawiały się wcześniej. Tak oczywista różnorodność ludzkich populacji nawet na przestrzeni wewnątrzgrupowej otwiera możliwość wpływania na ludzką ewolucję, prowadzenia jej i nawet poszukiwania nowych horyzontów, niezależnie od sposobu, w jaki powstało obecne zróżnicowanie. To, skąd przyszliśmy, pozostaje fascynującą tajemnicą, lecz to, dokąd zmierzamy, jest kwestią zgoła inną.
Nawet zwolennicy teorii zastąpienia przyznają, że gatunek ludzki co najmniej przez jakieś pięć do ośmiu tysięcy pokoleń rozwijał się poza Afryką w radykalnie odmiennych warunkach selekcji. Sekwencja taka wystarczyła, aby stworzyć znaczne różnice występujące obecnie w różnych subpopulacjach. Ponadto jeszcze większą różnorodność postulować trzeba na podstawie różnorodności biologicznej, która musiała istnieć już w momencie, gdy rozmaite populacje opuszczały Afrykę. Ponieważ ludzkie populacje miały o wiele więcej czasu na wyewoluowanie w Afryce niż poza rodzimym kontynentem, ludy Afryki charakteryzują się o wiele większą zmiennością genetyczną, niż inne rasy, zaś te maleńkie populacje, które z niej wywędrowały, mogły odzwierciedlać przynajmniej część owej różnorodności. Poza tym emigranci mogli krzyżować się z innymi gatunkami hominidów zarówno w Afryce, jak i z tymi, które pojawiły się jeszcze wcześniej. Dla porównania, hodowcy zwierząt są w stanie osiągnąć istotne zmiany już w ciągu kilku pokoleń. Czynniki te, łącznie ze specjalistycznym ukierunkowaniem współczesnego społeczeństwa oraz kojarzeniem selektywnym, stanowią główne źródła zróżnicowania wewnątrzgatunkowego.
Skoro Homo sapiens jest prawdopodobnie na świecie od jakichś 150.000 lat, nasza przyszła egzystencja może być o wiele bardziej ulotna. Ludzkość jest przecież społecznością posiadającą początek i – zapewne – koniec, więc rozpatrujemy ją tutaj nie jako ogół ludzi żyjących w danym momencie, lecz jako wszystkie żyjące jak i przyszłe pokolenia na przestrzeni całej rozpiętości jej życia. Według eugeników, wobec nich wszystkich mamy moralne powinności; nie stanowimy jedynie części
ekosystemu naszej planety, jesteśmy również jej opiekunami. Jak ujął to autor mitologii, Joseph Campbell, jesteśmy jej świadomością. 5
Uznany genetyk James V. Neel po przestudiowaniu struktury społecznej i genetycznej ludów Yanomama z południowej Wenezueli i Brazylii północnej usilnie przekonywał, iż struktura ich społeczeństwa jest typowa dla populacji z czasu, gdy ludzie wciąż jeszcze żyli wyłącznie w grupach, tj. aż do okresu sprzed 10.000 lat. Były to małe, odizolowane populacje, praktykujące poligamię i kazirodztwo. Postęp ewolucyjny nastąpił w nich dzięki temu, że najzdrowsze, najsilniejsze i najinteligentniejsze osobniki miały największe szanse na przetrwanie i rozmnażanie. Gdy zaś przypadkowe wahania frekwencji genów występowały w jednej grupce częściej niż w innych, rozrastała się ona i w odpowiednim czasie eliminowała sąsiadów. Współczesne granice genetyczne zacierają się coraz bardziej wskutek długofalowych migracji oraz krzyżowania się wcześniej odizolowanych populacji.
Być może, nie grozi nam jeszcze panmiksja, a właściwie nigdy nie musi w pełni zaistnieć, lecz niekończąca się ekspansja ludzkości redukuje jej zróżnicowanie, tworząc jednocześnie duże populacje, które są prawdopodobnie mniej skłonne do nagłych większych zachwiań genetycznych. 6
Historia jednoznacznie potwierdza, iż trudno osiągnąć społeczną harmonię w obliczu zróżnicowania czy to religijnego, językowego, czy też etnicznego. Wszystkie największe zbrodnie historii są przykładami agresji jednej grupy na inną. Im większe między nimi różnice, tym większe napięcia. Stany Zjednoczone, które zaniechały ogromnej zbrodni niewolnictwa tylko po to, aby przez kolejne stulecie utrzymywać rażącą dyskryminację, starają się obecnie dojść do sprawiedliwości rasowej, aczkolwiek lęk przed konfliktem rasowym jest i z pewnością pozostanie ogromny i – niestety - dobrze uzasadniony. Jednocześnie zaciera się znaczenie określenia „rasizm", a to ze względu na fakt definiowania go zarówno jako a/ dyskryminacji i wrogości grupowej, jak i b/ dyskusji o różnicach międzygrupowych.
Powyższe zagadnienia są rzeczywiście dość odmienne, aczkolwiek niezupełnie niezależne. Elity społeczne ustaliły, że nauka o różnicach międzygrupowych jest zbyt zmienna, aby można było pozwolić na jej szerokie dyskutowanie, i przedstawiły ją w fałszywym świetle jako stwierdzającą całkowitą oddzielność właściwości danej grupy, nie zaś względną statystyczną częstotliwość danych cech.
Wszyscy powinniśmy być zgodni co do tego, że różnice międzygrupowe stanowią kwestię naukową, nie zaś moralną. Z punktu widzenia eugeniki są one całkowicie nieistotne. Nawet jeżeli okaże się, że pożądany materiał genetyczny w jednych populacjach jest rozmieszczony inaczej niż w innych, to przecież w każdej z tych grup znajdzie się wiele utalentowanych jednostek, mających wiele do przekazania przyszłym pokoleniom. Niezależnie od istoty tych różnic międzygrupowych, istniejące różnice wewnątrzgrupowe również pozostawiają wiele do życzenia.
Testy
Prosty test nam to pokaże: Kto najlepszy się okaże? Ci, co piją piwo ciemne, mocno uważone. Robert Graves, Mocne piwo
Od momentu wprowadzenia testów IQ na początku dwudziestego wieku są one intensywnie wykorzystywane przez amerykańską armię w celu selekcji rekrutów, jak również określenia dziedzin, w których można ich będzie zatrudnić. Obrońcy teorii egalitarnej rozkoszowali się atakiem na stuletnią naukę, a następnie hurtowym wprowadzaniem własnych wniosków do współczesnej nauki. Oczywiście, pierwsze testy IQ zawierały pytania, które wywołują u współczesnych testujących zakłopotane uśmiechy. Na przykład: Czy silnik Knight'a był
użyty u Packarda, Loziera, Stearnsa czy Pierce'a Arrowa? Lub: Czy Aksamitny Joe pojawia się w reklamach proszku do mycia zębów, tekstyliów, tytoniu, czy też mydła? 7 Pytania takie mogły okazać się - w pewnym stopniu – przydatne przy testowaniu młodych osób, które wychowały się w Stanach, były jednak zupełnie nieodpowiednie dla osób niedawno przybyłych, słabo mówiących po angielsku. Osoby takie źle wypadały na teście; nie oznacza to bynajmniej, iż współczesne testy, nad którymi wytrwale pracowały tysiące psychologów, są równie wadliwe i przez to całkowicie niewiarygodne.
Na szczęście ogólne rozpowszechnienie systemów edukacyjnych na całym świecie, które miało miejsce w dwudziestym wieku, umożliwiło ludziom nie tylko przyswojenie określonej wiedzy, lecz także odniesienie bardziej efektywnego pożytku ze swoich umysłów. Istnieją jednak obawy, iż dysgeniczne wzorce rozrodczości, odziedziczone przez współczesne społeczeństwo, stworzyły populację charakteryzującą się mniejszą wrodzoną umiejętnością niż ta, którą posiadali jego przodkowie.
Zanim skupimy się na tej kwestii, musimy uświadomić sobie różnicę pomiędzy genotypem a fenotypem. Genotyp to potencjał genetyczny; fenotyp to potencjał zrealizowany. Na przykład: statystyki w większości państw na świecie notują ciągle rosnącą średnią wzrostu. Oczywistą przyczyną nie są zmienione geny, lecz lepsze odżywianie (być może, również spożywanie mięsa z dodatkiem hormonów). Lecz genotyp wyznacza tu granice. Gdyby grupie Pigmejów zapewniono doskonałą żywność, a grupie członków plemienia Masajów podawano pokarm o niskiej wartości, z pewnością Pigmejowie zaobserwowaliby wzrost wysokości ciała, zaś Masajowie – jej spadek, lecz Pigmejowie nie staliby się przez to wyżsi od Masajów i nie przekazaliby – zgodnie z teorią Lamarcka - tej cechy swoim dzieciom.
Jak żartobliwie określił to psycholog Edwin Boring w debacie z felietonistą Walterem Lippmanem, „IQ to właśnie to, co mierzą testy na inteligencję". Nie musi być on koniecznie
równoznaczny z czystą inteligencją. Należy rozróżnić pomiędzy zmienną pojęciową a jej definicją operacyjną. IQ jest po prostu jedną z możliwych miar fenotypu.
Niektóre obliczenia genotypicznego spadku IQ mieszczą się w granicach od 1 do 4 na pokolenie 8 , lecz badania przeprowadzone przez politologa z Nowej Zelandii, Jamesa R. Flynna, wykazały, że w rzeczywistości wyniki IQ charakteryzują się ciągłą tendencją wzrostową. Testy takie, jak Stanforda-Bineta i Wechslera są regularnie przeprowadzane w celu ustalenia nowych średnich wyników oraz typowych odchyleń. W latach 1932 – 1978 testujący ciągle ustalali nowe normy, za każdym razem podnosząc poprzeczkę. Przy normach utrzymanych na stałym poziomie średni IQ wzrósł o 13,8 punktu – prawie o jedno typowe odchylenie na przestrzeni 46 lat. 9
Są to potencjalnie bardzo optymistyczne wyniki. Wskazują na stosunkowo większą elastyczność różnic IQ, niż uprzednio sądzono, zaś ideał egalitaryzmu, leżący w sercu racji eugeników, może być możliwy do zrealizowania łatwiej, niż wcześniej uważano. Z drugiej strony, nadal możemy jedynie przypuszczać, jakie ograniczenia narzuca fenotypowi genotyp. To, co z pewnością miało miejsce – jeżeli Flynn ma rację – to udoskonalenie fenotypu, które przewyższyło degenerację genotypu.
W przeciwieństwie do testu SAT I, który ma określać uzdolnienia, test SAT II mierzy wiedzę z określonych dziedzin. SAT I składa się z dwóch części: SAT V (werbalnej) oraz SAT M (matematycznej). Flynn zaznacza, że pomimo wspomnianego wzrostu ogólnych wyników IQ, zaobserwowano przeciwną tendencję wyników testu werbalnego.
Wyniki testu SAT można polepszyć dzięki treningowi, lecz postępy podlegają prawu zwrotów malejących. Po 40 godzinach treningu wyniki matematyczne rosną średnio o 30 punktów, zaś werbalne – o około 20. Jednakże nawet pomnożenie liczby tych godzin przez sześć nie oznacza, że wyniki polepszą się o 50%. 10
Testy te cieszą się powszechnym publicznym poparciem. W 1979 roku Instytut Gallupa skierował do grupy Amerykanów pytanie, co sądzą o ujednoliconych testach. 81 procent zapytanych odpowiedziało, że są one „bardzo pomocne" lub „dość pomocne". 11 Jednocześnie potężna koalicja, złożona z Narodowego Związku Edukacji, Narodowego Związku Osób Kolorowych oraz zwolenników Ralpha Nadera, wytrwale się im sprzeciwiała. Koalicję tę wspierało wielu wpływowych stronników tak w rządzie, jak i w prasie. Na przykład Dan Rather w specjalnym wydaniu wiadomości CBS Mit IQ w 1975 roku oznajmił, że testy IQ są nie tylko dość nieprzydatne jako mierniki inteligencji, lecz także stronnicze, gdyż „to klasa ekonomiczna wyznacza główną linię podziału ich wyników". 12 Jednak koalicja ta nie miała ogólnego poparcia pewnej grupy, sprzymierzonej z nią w wielu innych kwestiach. Żydzi niezmiennie wypadają na testach dobrze, nie dziwi więc fakt, iż Amerykański Komitet Żydowski, Liga Przeciw Zniesławieniu oraz Amerykański Kongres Żydowski złożyły jednogłośne „opinie przyjaciela sądu" do Sądu Najwyższego jako protest przeciwko programom Akcji Afirmatywnej. 13
Pomiar inteligencji uniwersalnej
O Panie, mój kres pozwól mi poznać i jaka jest miara dni moich, bym wiedział, jak jestem znikomy.
Psalm XXXIX, 5
Czy istnieje pojęcie inteligencji uniwersalnej, czy też każda jednostka posiada odmienny zbiór niezależnych umiejętności, czyli inteligencję złożoną? Jakakolwiek naukowa dyskusja o „inteligencji jednostkowej" niesie w sobie znaczenie polityczne, gdyż może zostać zinterpretowana jako mająca na celu uwznioślenie wartości czy rangi pojedynczej osoby.
Obrońcy teorii inteligencji uniwersalnej począwszy od Charlesa Spearmana z początku dwudziestego wieku podkreślali
istnienie pozytywnych korelacji łączących zdolności przestrzenne, numeryczne i słowne. Wynik IQ jest w istocie numerycznym wyrażeniem inteligencji uniwersalnej. Z drugiej strony, nie można zaprzeczyć istnieniu uczonych-idiotów – ludzi, którzy napotykają trudności w wykonywaniu najbardziej podstawowych codziennych czynności, lecz którzy mogą być znakomitymi muzykami czy rzeźbiarzami, potrafią dodać do siebie serię liczb z precyzją kalkulatora lub z łatwością zrelacjonować pogodę przypadkowo wybranego dnia w osiemnastym wieku. Nie musimy uciekać się do skrajności: gdy w ramach ogólnoświatowych badań inteligencji zarządzono przeprowadzenie specjalistycznych testów uzdolnień w grupie studentów, ponad połowa z nich znalazła się w pierwszych 10% w zakresie konkretnej umiejętności. 14
Jak więc porównywać czy oceniać niezależne umiejętności? Znaczenie pomiarów inteligencji uniwersalnej może być równie dobrze wyolbrzymione lub wręcz non sequitur. Wziąwszy pod uwagę ograniczoną przestrzeń fizyczną zajmowaną przez mózg, można stwierdzić, iż nadmierny rozwój jednych umiejętności następuje prawdopodobnie kosztem innych. Pod wieloma względami kwestia ta jest jak przysłowiowa szklanka, która jest albo do połowy pełna, albo do połowy pusta: wszystko zależy od punktu widzenia.
Spadek IQ
Szaleństwem jest upaść I wśliznąć się w niesławie do niemej mogiły...
Sir William Jones, Oda: na wzór Alkeusza
Jak najlepiej bronić interesów nienarodzonych jeszcze pokoleń? Jest to niezwykle trudne w świecie, w którym wielu traktuje dzieci jak zwykły towar. Tak zwany „zwrot demograficzny", w którym osoby z wyższych środowisk decydują się na posiadanie mniejszej liczby potomstwa,
obrazowany jest przez ekonomistów i demografów przez różnego rodzaju krzywe, wykresy i tabele, przedstawiające koszt utrzymania jednego dziecka jako ekwiwalent określonej ilości pojazdów, telewizorów itd.
Jakie konsekwencje dla puli genetycznej przynosi sytuacja, w której dla młodych inteligentnych kobiet pogoń za edukacją i karierą odbywa się kosztem rozrodczości (w przypadku 20% amerykańskich par decyzja o odłożeniu rodzicielstwa okazuje się decyzją o rezygnacji z niego), zaś tym o mniejszych zdolnościach państwo zapewnia wsparcie finansowe zależnie od ilości urodzonych dzieci, a w sytuacji, gdy same proszą o przeprowadzenie aborcji, nie otrzymują na nią zgody?
Podczas gdy dla dziewcząt w krajach o wysoko rozwiniętym systemie pomocy społecznej łatwym sposobem na porzucenie szkoły w sytuacji, gdy nie dają sobie rady z programem nauczania, jest zajście w ciążę, badania przeprowadzone na początku 2001 roku wykazały, że równo jedna trzecia 40-letnich Amerykanek zarabiających ponad 55.000 dolarów rocznie jest bezdzietna i istnieje prawdopodobieństwo, iż sytuacja ta nie zmieni się do końca ich życia. 15
Prawdą jest, że „wskaźnik płodności całkowitej" („Total Fertility Rate" – TFR), czyli liczba dzieci, które kobieta urodzi w ciągu swojego życia, jest ważnym kryterium pomiaru wzorców rozrodczości; w populacjach rozwijających się ma również znaczenie rozpiętość pokolenia. Oczywiście, im wcześniej kobieta zacznie rodzić dzieci, tym więcej potomstwa może wydać na świat. Wyobraźmy sobie dwie grupy, w jednej z których kobiety zaczynają rodzić średnio w wieku 20, w drugiej – 30 lat. Kobiety w pierwszej grupie urodzą średnio o 50% dzieci więcej niż w drugiej, mimo identycznego wskaźnika TFR. Na przykład w Nowojorskim Przekrojowym Badaniu Młodzieży kobiety dolnych 5% poziomu inteligencji rodziły pierwsze dziecko ponad siedem lat wcześniej niż kobiety górnych 5%. 16
Z punktu widzenia eugeniki aborcja jest ważnym czynnikiem wpływającym na selekcję, zwłaszcza gdy jest łatwo dostępna grupom o wysokim IQ, które stać na jej opłacenie, lecz nie udostępnia się jej grupom o niskim IQ, zależnym od zabiegów częściowo finansowanych bądź darmowych.
Kolejnym istotnym czynnikiem dysgenicznym jest wojna. Istota, która uważa się za stworzoną na obraz i podobieństwo Boga, wykorzystuje stworzoną przez siebie zaawansowaną technologię nie tylko w ataku na własne środowisko, lecz także na siebie samą. I to właśnie egalitaryści, a nie heredytaryści charakteryzują się najniższą wrażliwością na mord i wygnanie, tak jak miało to miejsce w Rosji, Chinach czy Kambodży. Istnieje smutne uzasadnienie ich logiki: skoro wszyscy są tacy sami, to każdy, kto przeszkadza w osiągnięciu utopii w naszych czasach, może zostać najzwyczajniej wyeliminowany i zastąpiony przez następne pokolenie.
Jako destrukcyjny mechanizm selekcji naturalnej, wojna stała się często dyskutowanym zagadnieniem, gdy „kwiat" europejskiej młodzieży wyruszał na masową zagładę w okopach I Wojny Światowej. To właśnie ten konflikt przyczynił się do wykorzystania testów IQ w celu prowadzenia trafniejszej selekcji młodych, inteligentnych mężczyzn z przeznaczeniem na mięso armatnie.
Również w przykładach wewnętrznych konfliktów zbrojnych wykorzystuje się siłę w ataku na rzeczywistego bądź potencjalnego przeciwnika. Jako że sprzeciw jest z definicji rozmyślnym działaniem niosącym w sobie poświęcenie ideologiczne, obiektami destrukcji są przeważnie osoby uzdolnione. Historyk Nathaniel Weyl nazwał to zjawisko „rzezią arystokracji". 17 Analiza statystyczna pokazuje, że proces ten powoduje stosunkowo niewielkie obniżenie średniej populacji IQ, lecz olbrzymi spadek liczby osób o wyjątkowo wysokich notach. 18
Wkład wybitnych osób w kulturę, naukę i ogólną jakość życia jest nieproporcjonalny do ich liczby. Wystarczy wyobrazić sobie, czym byłaby historia muzyki bez garstki wielkich
kompozytorów: Bacha, Beethovena, Mozarta, Brahmsa, Strawińskiego czy Mendelssohna. Tak samo „krótkie listy" można by stworzyć z fizyków, matematyków, filozofów. Gdyby wyeliminować tych geniuszy, średni poziom uzdolnień przyszłych pokoleń nie zmieniłby się zauważalnie, lecz jakże zubożały byłby nasz świat!
Konsekwencje takiego procesu są z pewnością alarmujące. Nawet przy stosunkowo niezmiennym średnim IQ społeczeństwo o znacznie zredukowanej elicie intelektualnej staje się społeczeństwem zubożałym – przynajmniej w porównaniu ze stanem wyjściowym. Wniosek, jaki należy wyciągnąć, jest taki, że burzliwość i wielkość przewrotu społecznego są niewspółmierne do jego konsekwencji genetycznych.
Choroby genetyczne
Zjawisko niezmienności materiału genetycznego nie istnieje, gdyż w każdym nowym pokoleniu gatunek odziedzicza nową informację genetyczną w formie mutacji. W rzadkich przypadkach mutacja może zwiększyć szanse przetrwania jednostki, zaś nowy gen rozpowszechnia się wówczas bardziej w całej populacji. Jednakże ogromna większość mutacji ostatecznie redukuje liczbę potomstwa. Jest to klasyczna równowaga mutacji i śmierci, zwana „selekcją naturalną", która, według biologów, posiada decydującą funkcję u wszystkich gatunków.
Książka ta ma na celu przedstawienie pewnych kwestii o szerokim znaczeniu filozoficznym, dotyczących wartości i celów ludzkiej cywilizacji oraz drogi, którą będzie podążała ludzkość, świadomie wybierając bądź odrzucając sztuczną selekcję. Nie ma ona stanowić dyskusji o złożoności ludzkich chorób genetycznych. Poprzez analogię można by ją porównać raczej do mapy drogowej niż do instrukcji naprawy pojazdu; należy jednak mimo wszystko wspomnieć o kilku szczególnie ważnych zagadnieniach.
Postęp współczesnej medycyny zredukował selekcję naturalną niemal do zera. Prawie 98% Amerykanów dożywa co najmniej dwudziestych piątych urodzin. 19 Medycyna ma na celu głównie służyć swym twórcom – obecnie żyjącym. Tak więc jeśli mówimy o chorobach, kładziemy większy nacisk na „horyzontalnie przekazywane" choroby zakaźne niż na „wertykalnie przekazywane" choroby genetyczne. Ostatecznie trudno byłoby lekarzom, firmom farmaceutycznym czy szpitalom pobierać opłaty od osób, które mają się dopiero urodzić. Medycyna jest biznesem zależnym od płacących za nią klientów, zaś największą motywację do zapłaty mają ci, którzy cierpią teraz.
Encyklopedia Britannica zwięźle przedstawia niektóre uderzające fakty dotyczące 3.500 wewnątrzustrojowych cech dominujących, recesywnych oraz zaburzeń sprzężonych z płcią, które dotychczas wyszczególniono (lista w szybkim tempie poszerza się):
Badania epidemiologiczne sugerują, że około 1% wszystkich noworodków przychodzi na świat z pojedynczą wadą genetyczną, zaś 0,5% posiada zaburzenia chromosomowe poważne na tyle, by spowodować u nich ciężkie defekty fizyczne i opóźnienie umysłowe. Spośród 3 do 4% noworodków z wadami wrodzonymi co najmniej połowa cierpi na poważniejsze zaburzenia genetyczne. Co najmniej 5% wszystkich potwierdzonych poczęć obciążonych jest ciężkimi anomaliami chromosomowymi, zaś 40 do 50 % samoistnych poronień dotyczy zarodków z zaburzeniami chromosomowymi. Około 40% wszystkich przypadków śmierci w niemowlęctwie związanych jest z chorobami genetycznymi; 30% młodocianych i 10% dorosłych pacjentów wymaga opieki szpitalnej z powodu zaburzeń genetycznych. Badacze medyczni szacują, że wady genetyczne – aczkolwiek często mniej poważne – występują u 10% dorosłych... Około 20% martwych urodzeń i śmierci w niemowlęctwie związanych jest z ciężkimi anomaliami, a około 7% wszystkich urodzeń
obciążonych jest różnego rodzaju wadami umysłowymi bądź fizycznymi. 20
Dalsze fakty są jeszcze bardziej zatrważające. Liczba samoistnych mutacji, genetycznych „drukarzy", została oszacowana na 200 na osobę. 21 Większość z nich wydaje się neutralna, lecz nieznany ich procent jest niepożądany w przypadku uaktywnienia, gdyż efekty ich są skumulowane. Oprócz anomalii genetycznych, które z pewnością wywołają daną chorobę, istnieje dużo większa liczba chorób wieloczynnikowych, w których dane geny stwarzają predyspozycje do pewnych chorób, na przykład większości nowotworów, cukrzycy i nadciśnienia.
Pierwsi eugenicy żywili naiwną nadzieję, że powstrzymanie osób cierpiących na choroby genetyczne od wydawania na świat potomstwa wystarczy, aby z każdym pokoleniem uzyskać zdrowszą populację. Jednakże większość wariantów genetycznych powodujących choroby jest recesywna, w dodatku niezwykle rzadka. Tak więc liczba nosicieli znacznie przewyższa liczbę osób, u których choroba rzeczywiście się rozwinie; powstrzymanie się osób chorych od rozmnażania mogłoby przynieść jedynie bardzo powolny zanik choroby w kolejnych pokoleniach. Oznacza to, że gdyby u 1% populacji wystąpiła niepożądana cecha, okres 90 pokoleń zajęłoby zredukowanie występowania jej do 0,01, a 900 pokoleń – przy kojarzeniu przypadkowym – do poziomu jednego zachorowania na milion. 22 Jednak nawet wówczas pozostałby wskaźnik naturalnej samoistnej mutacji, który również należałoby przeliczać w nieskończoność.
Techniki inżynierii genetycznej rozwijają się w szybkim tempie. Nosiciele chorób genetycznych mogą już począć dziecko metodą in vitro, następnie dzięki preimplantacyjnej diagnozie genetycznej wybrać zdrowy zarodek i zagnieździć w macicy matki. Jest to technika eugeniczna, stosowana na razie u ochotników. W niedalekiej przyszłości możliwe będzie dokonywanie zmian w komórkach rozrodczych (biorących udział w rozmnażaniu), nie tylko w komórkach somatycznych (nie
biorących udziału w procesie rozmnażania). Terapia linii zarodkowej nie zalicza się ani do eugeniki pozytywnej, ani negatywnej, skierowanych na stymulowanie bądź powstrzymywanie jednostki od przekazania swych genów kolejnym pokoleniom, lecz niewątpliwie jest ona eugeniczna. Gdy po raz pierwszy zaistniała jej możliwość, powszechną postawą było całkowite jej potępienie; obecnie coraz częściej mówi się o niej w kategoriach moratorium. Bioetyk Fritz Mann z Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego pisze:
Poza gruntem religijnym nie istnieje żadne etyczne wytłumaczenie, dla którego nie powinniśmy oddziaływać na linię zarodkową. Jeśli pewnego dnia miałaby zostać odkryta metoda leczenia w ten sposób chorób dziedzicznych, i to nie tylko u nosiciela, lecz także u wszystkich jego potomków, czyż istnieje powód, aby zakazać jej stosowania ? 23
Osiągnięcie takie równoznaczne będzie z przełomem w genetyce, lecz obecnie jesteśmy dopiero na początku drogi wiodącej do rozwiązania zagadki genów i ich interakcji. Jednakże genetycy już wprowadzają zmiany linii zarodkowych roślin i zwierząt; wyhodowano już transgeniczne myszy z odpornością na nowotwory, tak więc terapia ludzkiej linii zarodkowej jest tylko kwestią czasu. Zanim to jednak nastąpi, doradztwo i terapie genetyczne będą nieść pomoc obecnie żyjącym, czasami kosztem przyszłych pokoleń. Przyszły rodzic, świadomy swego nosicielstwa recesywnego genu mogącego wywołać chorobę w kolejnych pokoleniach, ma możliwość dokonania aborcji płodu, u którego gen ten zostanie wyrażony. Tak więc jego dzieci z pierwszego pokolenia będą zdrowe, jednak dwie trzecie z nich pozostanie nosicielami.
Należy zadać pytanie, czy rodzice mają moralne prawo powoływać do życia dzieci, które będą niepełnosprawne przez odziedziczenie ich genów. Cytuję filozofa Emmanuela Lévinasa: „mój syn nie jest po prostu moim dziełem, tak jak wiersz albo przedmiot. Nie jest moją własnością". 24 Czy można odrzucić rodzicielską odpowiedzialność? Marcus Pembrey, profesor w
Instytucie Zdrowia Dziecka na Uniwersytecie Londyńskim, w dyskusji dotyczącej doradztwa genetycznego stara się dowieść, że
Właściwym celem doradztwa genetycznego nie powinna być dążność do zredukowania liczby urodzeń obciążonych chorobami genetycznymi, ponieważ równoznaczne byłoby to z ominięciem decyzji matki w kwestii selektywnej aborcji... Pogląd ten znajduje coraz większą akceptację. 25
Jest to tak zwany „model indywidualny" 26 doradztwa genetycznego, podporządkowujący dobro dzieci dobru ich rodziców. Pogląd taki można kwestionować w sądach, w procesach o złe urodzenie (pierwsze tego typu procesy zostały wszczęte w Stanach Zjednoczonych w roku 1964 przez analogię do procesów o bezsensowną śmierć jako precedensu prawnego), czy nawet z powództwa grupowego. O ile wcześniej brakowało nam wiedzy na temat zapobiegania chorobom genetycznym, to jednak w przyszłości argument ignorancji będzie miał coraz mniejszą wagę. Postawa braku rodzicielskiej odpowiedzialności nie będzie miała nic wspólnego ze skandalem związanym z Talidomidem z lat 1957–1961, gdyż będzie to akt popełniany z pełną świadomością i premedytacją.
Interwencje w linię zarodkową spotkają się z oporem osób, które twierdzą - często na podstawie religijnej - iż terapia taka jest „nienaturalna" i że nie mamy prawa „bawić się w Boga". Niektórzy, np. pewne grupy religijne, odrzucają nawet konwencjonalną opiekę zdrowotną; jeden przykład, który pojawia się czasami w gazetach, to przypadek rodziny, której dziecko zmarło z braku odpowiedniego leczenia. Pojawią się także pozareligijne obiekcje ze strony osób wystrzegających się popełnienia błędu. Rzeczywiście, błędy stanowią realne ryzyko. Jednakże nasze lepsze pojęcie genetyki człowieka pozbawi przeciwników „pozareligijnych" znacznej liczby argumentów.
Izrael był prekursorem doradztwa genetycznego. Według badacza z Uniwersytetu Ben-Gurion, „[W Izraelu] myśl eugeniczna żyje i ma się dobrze". 27 Gideon Bach, dyrektor
oddziału genetycznego Kliniki Uniwersytetu HebrajskiegoHadassa w Jeruzalem stwierdził:
Obecnie wiemy, że większość ludzkich zaburzeń - jeśli nie wszystkie - ma źródło genetyczne, i zdobywamy wiedzę o tym, jak je analizować, jaką prowadzić terapię, i – ostatecznie – zapobiegać im lub leczyć... Izrael, państwo o wielu niekrzyżujących się ze sobą grupach etnicznych, stał się dla detektywów genetycznych bogatym ludzkim laboratorium. O wiele łatwiej jest śledzić źródła zaburzeń genetycznych w grupach krewniaczych o homogenicznych rodowodach. 28
Żydzi aszkenazyjscy, którzy aż do okresu sprzed ok. 40 lat zawierali małżeństwa w większości między sobą, są nosicielami wielu chorób dziedzicznych o stosunkowo wysokiej częstotliwości. Najbardziej znane jest wewnątrzustrojowe zaburzenie zwane chorobą Taya-Sachsa od nazwiska brytyjskiego oftalmologa Warrena Taya, który opisał je w roku 1881. Spowodowane jest ono dziedzicznym brakiem istotnego enzymu, który w normalnych warunkach odpowiada za rozpad tłuszczowych produktów przemiany materii obecnych w mózgu. Jeśli obydwoje rodzice są nosicielami wadliwego genu, u dziecka istnieje 25% ryzyka przyjścia na świat z tą chorobą, a 50% - jej nosicielstwa. Jeden na 27 Żydów w Stanach Zjednoczonych jest nosicielem genu. Dziecko cierpiące na tę chorobę z początku wydaje się normalne, lecz po paru miesiącach staje się nadwrażliwe na dźwięki. W końcu traci słuch i wzrok, staje się opóźnione umysłowo i przestaje reagować na bodźce zewnętrzne. Śmierć następuje najpóźniej w wieku 5 lat.
W roku 1985 Rabin Joseph Eckstein, opierając się na
Biblii i Talmudzie, zapoczątkował międzynarodowy program testów genetycznych, zwany Dor yeshorim („pokolenie prawych"), mający na celu zapobieganie dalszemu przychodzeniu na świat chorych dzieci. W ramach tego programu ortodoksyjni żydowscy studenci poddają się badaniom, aby sprawdzić, czy są nosicielami genu. Jeśli tylko
jedno z ewentualnych przyszłych rodziców okazuje się nosicielem, nie odwodzi się ich od zamiaru małżeństwa, lecz w przypadku, gdy oboje otrzymają pozytywny wynik, doradza się im znalezienie innego partnera.
Izrael jest jednym z państw przeprowadzających najwięcej testów przesiewowych na świecie; każdego roku ponad 10 tysięcy osób poddaje się badaniom. 29 Pisarka Naomi Stone opisuje swoje i – jak się wydaje – powszechne wśród Żydów podejście do zapobiegania chorobie Taya-Sachsa:
Być może, uda się całkowicie wyeliminować chorobę z populacji, w których powszechnie występuje. Jeżeli miałoby tak się stać, czy ktoś powinien mieć teraz uzasadnione poczucie winy? Jestem Żydówką aszkenazyjską i wiem, że moim obowiązkiem jest być w pełni świadomą swego czynnika podwyższonego ryzyka choroby. 30
Oczywiście, praktyki eugeniczne w Stanach Zjednoczonych spotykają się często ze sprzeciwem przedstawicieli społeczności niepełnosprawnych. Bioetyk Adrienne Asch pisze:
Mój moralny sprzeciw wobec badań prenatalnych i aborcji selektywnej wynika z przekonania, że życie z inwalidztwem jest równie wartościowe, jak i z przeświadczenia, iż prawe społeczeństwo musi szanować i pielęgnować życie każdego człowieka niezależnie od tego, jak zostanie on wyposażony w naturalnej loterii. 31
Podobną postawę prezentuje kanadyjski bioetyk, Tom Koch, który uważa, iż wszystkie choroby są częścią różnorodności rodzaju ludzkiego. 32
Helen Henderson, kolejna Kanadyjka zaangażowana w ruch niepełnosprawnych przeciw eugenice, posuwa się jeszcze dalej:
Bez wahania mogę stwierdzić, że moje życie stało się bogatsze, od kiedy mam stwardnienie rozsiane. Czy ktoś, kto nigdy nie miał do czynienia z niepełnosprawnością, może to zrozumieć? 33
Inny, internetowy komentarz brzmi:
Zasadniczą sprawą, jeśli chodzi o eugenikę, jest to, że ktoś, na podstawie określonych bądź nieokreślonych wartości, decyduje, które cechy zasługują na to, by zaistnieć w społeczeństwie, a które nie [Dyskryminacja]... Kluczowym pytaniem jest, na jakiej podstawie społeczeństwo (eugenika społeczna) lub pojedyncza osoba (eugenika indywidualna) podejmuje decyzję, które cechy są dopuszczalne u potomstwa. Czy społeczeństwo może wpływać na decyzje społecznej/indywidualnej eugeniki? Czy istnieje racjonalny sposób wyboru spośród choroby Taya-Sachsa, talasemii beta, anemii sierpowatej, Alzheimera, fenyloketonurii, płci, orientacji seksualnej (gdyby kiedykolwiek można było ją przewidzieć), chorób psychicznych, zwłóknienia torbielowatego, porażenia mózgowego, rozszczepu kręgosłupa, achondroplazji (karłowatości), hemofilii, zespołu Downa, choroby wieńcowej, osteoporozy, otyłości?... Trwa wojna cech, która pozbawi wielu ich właścicieli praw człowieka i praw równości. To musi się skończyć. 34
Podczas gdy ten anonimowy autor porusza w istocie drażliwe kwestie w odniesieniu do pewnych cech – na przykład orientacji seksualnej, karłowatości czy otyłości – stawanie w obronie niektórych wymienionych tu strasznych chorób jest niepokojące, chociaż wypływa z uzasadnionego strachu przed dyskryminacją osób, które na nie cierpią. Naszym obowiązkiem jest w tym momencie zapewnić, że dyskryminujemy choroby, nie zaś osoby chore. Genetyk Gerhard Meisenberg tak odpowiada na ów zarzut:
Celem eugeniki jest zmniejszenie liczby chorobotwórczych genów, nie zaś pozbycie się chorych ludzi! Dlaczego zapobieganie chorobom i niepełnosprawności miałoby stanowić przejaw braku szacunku dla chorych i niepełnosprawnych? Czy szczepienie przeciwko polio jest złe, ponieważ zakłada brak szacunku dla sparaliżowanych?
Przede wszystkim argument o prawach niepełnosprawności ignoruje pewien oczywisty fakt: badania zgodnie wykazały, iż wbrew zapewnieniom niektórych aktywistów, satysfakcja życiowa i subiektywne dobre samopoczucie są u większości niepełnosprawnych mniejsze. Świadome powołanie na świat dziecka upośledzonego zamiast zdrowego oznacza zadanie mu niepotrzebnego cierpienia. Jedynym powodem, dla którego niektórzy uważają, być może, decyzję taką za możliwą do przyjęcia, jest fakt, iż dziecko jest bezbronne wobec naszych machinacji i niezdolne dochodzić prawnego zadośćuczynienia. 35
Metoda naukowa
Jakakolwiek próba podjęcia aktu seksualnego oznacza dla społeczeństwa uprzednią konieczność demontażu diabelskiego rusztowania złożonego z tabu, fobii, nerwic i fetyszy, wzniesionego wokół tematu rozmnażania człowieka. 36 Obecna rewolucja w biologii rozwoju i biologii molekularnej, zakładając fundamentalną nierozerwalność ludzkiego zwierzęcia z całym królestwem biologicznym, a ze ssakami w szczególności – łącznie z tak blisko spokrewnionymi gatunkami jak wyższe naczelne – zmienia klimat intelektualny, tworząc pojęcie prokreacji zgodne z regułami rozpłodu zwierząt.
Selekcja genetyczna zakłada zróżnicowanie genetyczne; w przeciwnym przypadku nie byłoby z czego wybierać. Dziedziczność jest miarą zarówno naturalnej, jak i sztucznej selekcji. Wskaźnik dziedziczności jest współzależnością matematyczną w zakresie od 1 do 0. Wartość 1 oznacza, iż daną cechę determinują wyłącznie geny, zaś 0 wskazuje na jej całkowitą zależność od środowiska.
Dziedziczność cech ekonomicznych jest intensywnie badana u zwierząt gospodarskich. Na przykład wskaźnik dziedziczności wytwarzania mleka wynosi 0,25, wskaźnik wagi ciała rocznych owiec mieści się pomiędzy 0,2 a 0,59, zaś
wskaźnik przyrostu masy ciała bydła mięsnego wynosi od 0,5 do 0,55. 37 Dziedziczność wzrostu w białych populacjach Europy i Ameryki Północnej wynosi 0,9. 38 Porównując wyniki niezależnych badań, Thomas Bouchard i inni pracownicy naukowi Uniwersytetu Minnesota ustalili całkowitą dziedziczność osobowości na poziomie około 0,5. Wskaźniki dziedziczenia postaw społecznych są jeszcze wyższe: 0,65 dla radykalizmu, 0,54 dla skłonności do uprzedzeń i 0,59 dla pozazawodowych zainteresowań religijnych. Współczynnik zainteresowań zawodowych kształtuje się w pobliżu 0,36. 39 Pewne badania bliźniąt jednojajowych (identycznych) i dwujajowych (różniących się jak zwykłe rodzeństwo) wykazały znacznie wyższą współzależność bliźniąt jednojajowych od cech takich, jak szczerość, aktywność, rozmowność, towarzyskość, ekstrawersja, asertywność, spokojność, pewność siebie, umiarkowanie, stałość emocjonalna, uprzejmość, grzeczność, sympatyczność, zgodność, dokładność, staranność, systematyczność, skrupulatność, pomysłowość, bogactwo wyobraźni, kreatywność, otwartość na nowe doświadczenia, wytworność, wyrafinowanie czy łatwość przystosowania się. Modelowe analizy wskazywały na około 40% wpływu genetycznego, 25% wspólnego wpływu środowiskowego i 35% osobnego wpływu środowiskowego. 40
Chociaż dziedziczność jakiejkolwiek cechy lub kombinacji cech można mierzyć tą samą skalą, to jednak kontrowersja wokół inteligencji przyciąga najgorętszą uwagę. Najniższy oszacowany wskaźnik dziedziczności IQ w ludzkich populacjach wynosi z reguły 0,4, zaś najwyższa jego wartość to 0,8.
Jak wyplątać naturę z wychowania? Współzależność pomiędzy wynikami IQ tej samej osoby podchodzącej do tego samego testu po raz drugi wynosi 0,86 41 i może służyć za modelowy przykład. Wybitny angielski psycholog, Cyril Burt, zlokalizował szereg jednojajowych bliźniąt, które wychowywano oddzielnie. W 1966 roku ogłosił wynik: współzależność wśród 53 par, które badał, wyniosła 0,77. Kiedy Burt, który zmarł w
1971 roku, został pośmiertnie oskarżony o sfałszowanie wyników, rzekomy skandal zanosił się na rewelację poważnego kalibru. Obecnie jednak, po przeprowadzeniu znacznie większej liczby takich badań, okazuje się, iż wyniki Burta konsekwentnie się potwierdzają: na przykład w badaniach Boucharda z udziałem 8.000 par bliźniąt współzależność wyniosła 0,76 dla bliźniąt jednojajowych wychowywanych oddzielnie oraz 0,87 dla tych, które wychowywano razem. 42 W innym badaniu dzieci adoptowanych, przeprowadzonym przez Sandrę Scarr i Richarda A. Weinberga, również na Uniwersytecie Minnesota, wyniki IQ osób adoptowanych korelowały znacznie bardziej pozytywnie z wynikami ich rodziców biologicznych niż adopcyjnych. 43
Selekcja naturalna zależy nie tylko od wariacji genetycznej, lecz także środowiskowej. Im większa rozpiętość tych dwóch form zróżnicowania, tym większa intensywność selekcji, czyli tym szybsze tempo ewolucji. Już od tysiącleci, nawet bez znajomości teorii ewolucji Darwina, ludzie potrafią pomyślnie kierować sztuczną selekcją roślin i zwierząt poprzez krzyżowanie ze sobą jedynie najdorodniejszych jednostek zgodnie z zasadą „podobne rodzi podobne". Jest to wciąż główna metodologia hodowli zwierząt. Jednakże w przypadku, gdy niska zmienność genetyczna lub niska dziedziczność utrudniają selekcję, stosuje się nowoczesne metody genetyczne: zamrażanie nasienia, oddzielanie plemników determinujących płeć męską od determinujących płeć żeńską, superowulację, przechowywanie i transfer zarodków, zapłodnienie in vitro oraz transfer materiału genetycznego.
Sztuczne unasiennianie jest przykładem o wiele większej efektywności środków eugenicznych przy zastosowaniu u samców niż u samic. Na przykład przy zastosowaniu nowoczesnych technik byk może teoretycznie wyprodukować 200.000 jednostek rozpłodowych nasienia w roku. 44 Jeden statystyczny byk posiada 2,3 miliona wnuczek. 45 Sperma może zostać zamrożona w celu późniejszego użycia i w takim stanie przechowywana przez dłuższy czas.
Jeśli nie jest problemem brak pierwszorzędnej jakości spermy, taką samą procedurę można z powodzeniem zastosować w przypadku komórek jajowych. W naturze jedynie niewielki procent jajeczek doczeka się zapłodnienia. Zapłodnienie in vitro, a następnie umieszczenie powstałego zarodka w macicy innej, nie należącej do oryginalnej matki, umożliwiłoby rewolucję jakości populacji bez stwarzania ilościowego zatoru.
Jeszcze nowszą techniką jest klonowanie. Podczas procesu tego drogą bezpłciową powstaje genetycznie identyczna kopia organizmu biologicznego. Klonowanie jest w naturze powszechne. Wszystkie rośliny, które mogą urosnąć z zaszczepki, czy tkanki zwierzęce odtwarzające się na płytce Petriego, w procesach tych również wytwarzają klony. Niektóre gatunki ryb i jaszczurek rozmnażają się wyłącznie bezpłciowo.
W trakcie klonowania laboratoryjnego („transferu jądrowego") kod genetyczny danego organizmu zostaje wprowadzony do komórki jajowej, pozbawionej wcześniej własnego jądra. Powstały zarodek jest następnie wszczepiony w macicę „matki urodzeniowej", tak jak odbywa się to w przypadku zapłodnienia in vitro. Dziecko, które się urodzi, jest identycznym bliźniakiem dawcy genomu. Pierwsze klony zwierząt powstały w późnych latach 50-tych. W 1993 roku amerykańscy badacze eksperymentalnie sklonowali człowieka w ramach poszukiwań terapii niepłodności; eksperyment ten rozpętał jednak burzę krytyki. Sklonowanie owieczki „Dolly" odbyło się dopiero w roku 1996. Pośród innych sklonowanych już ssaków są konie, psy, króliki, krowy, kozy, jelenie, świnie, koty, szczury i myszy.
Prowadzona obecnie debata nad klonowaniem skupia się głównie na stosowaniu go w celach terapeutycznych. W przyszłości mogłoby na przykład stać się możliwe sklonowanie komórek od osoby cierpiącej na niewydolność serca, następnie rozwinięcie tych zastępczych komórek w mięsień sercowy i wszczepienie go temu samemu pacjentowi bez ryzyka odrzutu.
Prawdziwą jednak kwestią sporną wydaje się klonowanie w celach rozrodczych – płodzenie dzieci, które po urodzeniu
wkroczyłyby w ogół populacji jako niezależne jednostki. Ten rodzaj klonowania można wykorzystać na dwa sposoby: jako narzędzie walki z niepłodnością oraz w celu wzbogacenia ludzkiej puli genetycznej. Nazwijmy to drugie „klonowaniem eugenicznym". Sklonowane zarodki, podobnie jak zarodki powstałe w wyniku zapłodnienia in vitro, mogłyby zostać zagnieżdżone w macicy ludzkiej, zwierzęcej czy nawet sztucznej. „Dobrze widzimy, dokąd zmierza ten pociąg i nie podoba nam się cel podróży" - napisał Leon Kass, kierownik Rady ds. Bioetyki George'a W. Busha. 46 Nawiasem mówiąc, Kass, który jest praktykującym ortodoksyjnym Żydem, występował też przeciwko sekcji zwłok, przeszczepowi narządów, zapłodnieniu in vitro, operacjom plastycznym i wyzwoleniu seksualnemu. Virginia Postrel, wolny redaktor magazynu Reason, odpowiedziała na opinie przedstawione przez Kassa, stwierdzając: „Nie chodzi mu chyba o wiek XX, ale o XVI". 47
Większość krytyki związanej z klonowaniem wypływa z fundamentalnego nieporozumienia: nie chcemy stworzyć populacji identycznych istot pozbawionych jakiejkolwiek indywidualności; praktyki tego typu nigdy nie były zalecane. Oczekujemy raczej, iż osoby urodzone w wyniku procesu klonowania wejdą w normalne relacje seksualne z dużo szerszą populacją urodzonych w wyniku tradycyjnych procesów płciowych i będą się dalej rozmnażać w tradycyjny sposób, zwiększając w ten sposób frekwencję korzystnych genów w kolejnych pokoleniach.
Pomimo kilku rozsławionych sukcesów, wciąż pozostaje do przezwyciężenia wiele trudności, zaś ryzyko niepowodzenia jest nadal wysokie. Na przykład klonowane zwierzęta często posiadają nieprawidłowe łożyska, co wpływa na ich wielkość, jak i możliwości przetrwania. Część problemu wynika prawdopodobnie z nieprawidłowości w ekspresji genu.
Wiele sprzeciwu wobec klonowania pochodzi od grup religijnych, lecz nie ogranicza się do nich. Poza całkowicie uzasadnionymi obawami, że nie posiadamy jeszcze
wystarczającej wiedzy, aby przystępować do klonowania ludzi, sprzeciw wobec klonowania sam przez się uderzająco przypomina tradycyjny argument przeciwko teorii ewolucji: iż jest to „atak na ludzką godność". Od takich dokładnie słów zaczynał się list otwarty do Prezydenta George'a W. Busha, zamieszczony w styczniu 2002 roku w „Washington Times", podpisany przez 29 przywódców religijnych i liderów polityki konserwatywnej. 48
Media prowadzą intensywną kampanię przeciw klonowaniu. Elementy jej odnajdujemy m.in. w powieści Chłopcy z Brazylii Iry Levin z 1976 roku, która dwa lata później posłużyła za kanwę do filmu z udziałem Jamesa Masona, czy też w nowszym przeboju kinowym Gwiezdne Wojny II: Atak Klonów z 2002 roku. W prasie pojawiły się nawet żartobliwe spekulacje co do możliwości opatentowania metod klonowania ludzi.
„New York Times" ma zupełną rację, stwierdzając: „Sprzeciw co do klonowania w celach reprodukcyjnych jest w Kongresie powszechny" 49 i nawet jeśli jakiś senator czy członek Kongresu żywi w tajemnicy bardziej życzliwą opinię co do owej procedury, szanse na to, że publicznie ją wygłosi, równają się zeru. W roku 2001 Izba Reprezentantów przeprowadziła głosowanie w celu wprowadzenia zakazu wszelkich form klonowania. Senat odparł jednak całkowity zakaz. Kongres obciążył zatem procedury klonowania w celach reprodukcyjnych odpowiedzialnością karną, mimo że jego jednomyślność w tej kwestii nie jest podzielana przez wszystkich przedstawicieli środowisk naukowych. Jak podaje „Wall Street Journal", „niektórzy dyplomaci stwierdzili, iż według nich obecność Stanów Zjednoczonych w ONZ miała na celu przede wszystkim zjednanie sobie wewnętrznych sprzymierzeńców w postaci konserwatystów religijnych oraz aktywistów antyaborcyjnych". 50 Nastroje takie nie ograniczają się jednak tylko do Stanów Zjednoczonych. 6 listopada 2003 roku, stosunkiem głosów 80 do 79 (z 15 przypadkami wstrzymania się od głosu), ONZ zdołała opóźnić o dwa lata uchwałę popieraną przez Stany Zjednoczone i
Watykan, dotyczącą zakazu klonowania w celach zarówno terapeutycznych, jak i reprodukcyjnych. Wiele innych państw poparło propozycję Belgii, aby zakazać klonowania w celach reprodukcyjnych, dopuszczając klonowanie w celach terapeutycznych.
Metody rozpłodu zwierząt sprowadzają się zwykle do stworzenia właściwego typu na podstawie ściśle określonych cech. Podobnie w uprawie roślin, gdzie bogactwo odmian zostaje zwykle zastąpione kilkoma monokulturami. Żadna z tych metod nie byłaby odpowiednia dla populacji ludzkich. Selekcja ludzka proponowana przez obrońców eugeniki miałaby na celu o wiele bardziej ograniczoną redukcję zmienności genetycznej. Różnorodność jest nie tylko wielkim źródłem siły, lecz także integralną częścią tego, czym jesteśmy i czym chcemy być. Pewna redukcja owej rozbieżności jest, z drugiej strony, celem matematycznym. Eugenicy zaznaczają, iż nawet ścisła kontrola macierzyństwa i o wiele surowsza selekcja wśród mężczyzn i tak nie zdołałaby objąć miliardów osób. Dla porównania: wszystkie hodowane z taką starannością konie wyścigowe pochodzą od trzech środkowowschodnich ogierów; selekcja naturalna może być jeszcze bardziej drakońska.
Rozszyfrowywanie mapy ludzkiego genomu
Natura to też Rzym, i po cóż niespokojnie Pytania nasze znów ku bogom darmo biegły, Wnętrzności ofiar są, by wróżyć losy wojnie, Niewolnik, aby zmilkł, a do budowy cegły. Osip Mandelsztam, Natura to też Rzym...
Genetyka jest nauką bardzo młodą. Teoria ewolucji poprzez selekcję naturalną doczekała się naukowego poparcia dopiero w roku 1859. Mniej więcej w tym samym czasie austriacki zakonnik, Gregor Mendel, natknął się przypadkowo na sekret stworzenia, publikując wnioski z uprawy zapylanego pod kontrolą groszku ogrodowego, lecz jego odkrycia, udostępnione
w roku 1866, ignorowano przez pozostałą część stulecia, a Darwin nigdy się o nich nie dowiedział. Samo odkrycie mechanizmu zapłodnienia jako połączenia jąder męskich i żeńskich komórek płciowych nastąpiło dopiero w 1875 roku; rok 1888 był świadkiem odkrycia pewnych zabarwionych ciałek w jądrze komórki, które nazwano „chromosomami," zaś w 1909 roku pierwszy raz użyto słowa „gen" w odniesieniu do czynników dziedziczności Mendla. Pierwsze zapłodnienie in vitro (u królika oraz u małpy) nastąpiło w roku 1934, natomiast odkrycie podwójnie spiralnej struktury DNA datuje się dopiero na rok 1953. Wziąwszy pod uwagę, jak niedawno to wszystko miało miejsce, należy przyznać, że pierwsi eugenicy, pomimo ustalonych celów i metod, byli w dużej mierze nieświadomi, z jakimi mechanizmami mają do czynienia.
Proces rozszyfrowywania mapy ludzkiego genomu jest wciąż na wczesnym etapie. Ogrom naszej niewiedzy przytłacza to, co już wiemy. Istnieje prawdopodobnie około trzech miliardów baz – chemicznych liter – układających się w sekwencje nukleotydowe, tworzące od 20.000 do 30.000 genów bezpośrednio kodujących białka. Dysponujemy już kartografią ludzkiego genomu, posiadamy jednak dość nikłą wiedzę na temat współdziałania genów z białkami, które one tworzą. 51
Geny kodujące białka stanowią jednak tylko 2% ludzkiego genomu. Funkcje innych sekwencji DNA pozostają w dużej mierze zagadką. Wiemy, że niektóre z nich posiadają mechanizmy działające jak „przełączniki", są bowiem w stanie włączać lub wyłączać poszczególne geny. Dowiedzieliśmy się również o obecności na końcówkach chromosomów tzw. telomerów, których skracanie wydaje się być związane z procesem starzenia, a także o bezużytecznych genomowych „pasożytach", których jedyną funkcją wydaje się ciągła replikacja. Oszacowano, że 40-48% stanowią sekwencje powtarzające się. Gdy już nawet uporządkujemy genom, nadal będziemy musieli określić, jak dane te mają się do realizacji informacji genetycznej. Sekwencje stanowią jedynie części
składowe wielkiej machiny, której zarysy dopiero zaczynamy kreślić.
Opinia naukowa jest coraz bardziej świadoma roli genów w społeczności ludzkiej. W 1998 roku politolog Diane Paul z Uniwersytetu Massachusetts stwierdziła, że zaledwie czternaście lat wcześniej, w roku 1984, określała jako będące częścią
„heredytaryzmu" czy też „determinizmu biologicznego" przekonania, że różnice mentalności i temperamentu są w znacznym stopniu uwarunkowane genetycznie, używając tych określeń tak, jakby znaczenie ich było jednoznaczne. Takie użycie ich dzisiaj z pewnością zostałoby zakwestionowane, gdyż przekonania te, z istoty rzeczy zdyskredytowane przez owe określenia, spotykają się ponownie z szerokim poparciem tak ze strony świata naukowego, jak i opinii publicznej. 52
Wniosek z tego taki, że z każdym dniem wiemy coraz więcej, a w nie tak dalekiej przyszłości będziemy w stanie z wysokim prawdopodobieństwem przewidzieć, jaki ładunek genetyczny przekazujemy przyszłym pokoleniom.
Ideologia
Podstawowe warunki
Po części bowiem tylko poznajemy i po części prorokujemy. I List do Koryntian, XIII, 9
Zwolennicy eugeniki uważają ten ruch za integralny składnik polityki ochrony środowiska. Argumentują, że chociaż nie potrafimy przewidzieć odległej przyszłości, możemy jednak z pewnością wytyczyć pewne podstawowe warunki, które zawsze pozostaną niezbędne, a przynajmniej pożądane:
- dostęp do zasobów naturalnych;
- czyste, zróżnicowane biologicznie środowisko;
- stała populacja ludzi nie większa, niż planeta
może bez trudu unieść;
- populacja ludzi zdrowych, altruistycznych i inteligentnych.
Dobrodziejstwa, z których korzystamy dzięki rozwojowi cywilizacji, są w znacznym stopniu nieodnawialne. Systematycznie uszczuplamy bogactwa naszej planety. Debatowanie, na ile jeszcze czasu wystarczy ten czy inny środek, w szerszym ujęciu staje się banalne, gdyż i tak ostatecznie doszczętnie przetrzebimy dostępną nam ziemską warstwę podglebia. Jedyne środki, na które możemy liczyć na dłuższą metę, to te w pełni odnawialne lub niewyczerpywalne. Co do fantazji w rodzaju science-fiction, dotyczących przenoszenia się na inne planety, ów wandalizm byłby i tak niewykonalny dla miliardów osób.
Z pewnością można argumentować, że niemożność uniknięcia wyczerpania zasobów naturalnych przekreśla je jako temat dyskusji. Jaki miałby być jej cel, skoro i tak nastąpi to prędzej czy później? Odpowiedź eugeników jest odpowiedzią natury moralnej. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się
zaledwie dwieście lat temu. Stoimy u progu wielkich zmian, które są konieczne, jeśli nie chcemy, by nasze dzieci były zmuszone do powrotu do gospodarki zbieracko-łowieckiej, ale z tą jedynie różnicą, że nie pozostanie prawie nic, co mogłyby zbierać czy łowić. Musimy oszczędnie gospodarować cennymi ograniczonymi zasobami, aby przejść przez ową zmianę w miarę jak najrozważniej.
Tradycyjne społeczności nie są w stanie poważniej uszkodzić środowiska naturalnego, czego nie można powiedzieć o nowoczesnym, uprzemysłowionym społeczeństwie. Przyczyniliśmy się już do zatracenia przez Naturę znacznej części jej zdolności samonaprawczych. Znikła ogromna ilość gatunków; inne, wywiezione przez człowieka do warunków, gdzie nie zagrażają im naturalni wrogowie, rozprzestrzeniły się, szerząc zniszczenie – powielając tym samym przykład człowieka. Globalizacja jest źródłem ciągle nowych ciosów zagrażających biologicznemu bogactwu naszej planety. Stan zanieczyszczenia środowiska jest już tak zaawansowany, że aż przykro o nim czytać, jednak większość jego skutków można jeszcze cofnąć.
Problemy związane z zaludnieniem mogą w krótkim czasie stać się globalne. W tradycyjnych społecznościach dzieci, będące jedyną formą zabezpieczenia socjalnego, przedstawiają dla swych rodziców wartość ekonomiczną. Im ich więcej, tym lepiej. Odwrotna mentalność panuje w krajach rozwiniętych gospodarczo: dziecko to ciężar finansowy, zaś najpewniejszym sposobem zapewnienia sobie maksymalnego poziomu konsumpcji (dla wielu stanowiącej najwyższy cel życiowy) jest – przynajmniej – zredukowanie planowanej liczby potomstwa.
W 2003 roku wskaźnik płodności całkowitej (TFR) we wschodniej Azji wynosił 1,7 (poniżej przyrostu zerowego). Ogólnokrajowe wskaźniki płodności Japonii i Tajwanu spadły nawet do poziomu 1,3, zaś według najnowszych doniesień z Tajwanu, obecnie wartości te są jeszcze niższe. Wskaźnik europejski spadł do 1,4. Wskaźniki Kanady i USA wynosiły odpowiednio 1,5 i 2,1. Dla porównania: wskaźnik w Ameryce
Łacińskiej wyniósł 2,7, zaś w Afryce – 5,2. Ogólnoświatowy wskaźnik wynosił 2,8, zaś liczebność populacji Ziemi w ciągu ostatnich 250 lat powiększyła się sześciokrotnie. Obecnie obserwujemy jej dalszy gwałtowny, choć nieco wolniejszy wzrost. Największy ma miejsce w najbiedniejszych krajach. Demografowie żywią nadzieję, że świat przebrnie w końcu przez obecne zmiany, jednak zanim to nastąpi, niektórym krajom grozi upadek maltuzjański. Szacuje się na przykład, że w Bangladeszu - gdzie populacja 134 milionów ludzi skupiona jest na obszarze o powierzchni zbliżonej do powierzchni stanu Wisconsin, w tym ciągle głodującym kraju, którego większość stanowi równina aluwialna, często nawiedzana przez huragany, zagrożona przez wzrastający poziom morza i globalne ocieplenie - do roku 2050 liczebność populacji wzrośnie do 255 milionów. Tempo wzrostu w innych krajach jest jeszcze gwałtowniejsze: do tego samego roku liczebność Palestyńczyków zwiększy się prawdopodobnie 3,3 raza, i to na terenie, który już teraz cierpi z powodu poważnego braku wody. Z kolei Indiom ma przybyć ilość ludzi równa całej obecnej populacji Europy. 53
Wiarygodność prognoz demograficznych nie jest stuprocentowa. Istnieją trzy stopnie pewności: niski, średni i wysoki. Powstają też pytania, na które nikt nie zna odpowiedzi. Ilu ludzi może na dłuższą metę unieść nasza planeta? Ilu ludzi zostanie unicestwionych przez czynniki obniżające liczebność populacji nie poprzez zmniejszanie rozrodczości, lecz poprzez zwiększanie śmiertelności? Według prognoz, 50 milionów osób umrze wkrótce na AIDS. Dokąd nas to zaprowadzi? Jakie nowe plagi nas czekają? Konflikty zbrojne mogłyby z łatwością przyczynić się do śmierci miliardów osób. Prognozy demograficzne nie są lepsze niż prognozy giełdowe. W każdym razie, eugenicy utrzymują, iż najrozsądniej jest zachować zbytek ostrożności. Mniej liczebna populacja, zdolna przeżyć dzięki zasobom odnawialnym, przyczyni się do spadku poziomu stresu i usprawni przemianę gospodarczą.
Altruizm
Wy, pośród suchych, martwych liści buku, w ogniu nocy, Płoniecie niczym ofiara, wy niewidzialni... D.H. Lawrence, Zapach irysów, 1916.
Darwin zauważył, że selekcja naturalna daje pierwszeństwo jednostkom, których wzorce zachowania sprzyjają przetrwaniu. Zachowania autodestrukcyjne powinny zatem prowadzić do unicestwienia praktykującego je zwierzęcia, zapobiegając w ten sposób przekazywaniu jego genów następnym pokoleniom. Jak zatem – pytają socjobiolodzy – wytłumaczyć zachowanie pszczoły miodnej, która w obliczu zagrożenia dla ula wypruwa wraz z żądłem własne wnętrzności i tak ginie? Odpowiedź brzmi: liczy się przetrwanie genów, nie zaś jednostki. Chociaż pojedyncza pszczoła ginie, geny jej zostaną przekazane dalej za pośrednictwem królowej, z którą dzieli ich 75%. Taka metoda rozmnażania znana jest jako haplodiploidalna.
Aż do niedawna przeżycie jednostki ludzkiej stanowiło dla niej nie lada wyzwanie. Posiadając delikatną skórę, słabe mięśnie, kły w zaniku, nie posiadając pazurów, ludzie nie należą do istot imponujących pod względem fizycznym. W czasach pierwotnych oportunistyczny kanibalizm, skierowany poza granice własnej kasty, zwiększał, być może, szanse przetrwania. Tak więc obce grupy mogły być traktowane nie tylko jako wrogowie, lecz też jako potencjalny pokarm. Jesteśmy wynikiem takiego właśnie procesu ewolucyjnego.
U wszystkich gatunków zwierząt altruizm wykraczający poza ramy najbliższej rodziny stanowi rzadki wyjątek. Przetrwanie wymaga maksymalnego wysiłku, więc poświęcanie go dla obcych genów (altruizm rozproszony/nieskupiony) wysiłek ten trwoni i w konsekwencji zmniejsza możliwości przeżycia.
Większość cech, w tym altruizm, układa się wzdłuż continuum. Gdyby narysować krzywą statystyczną
przedstawiającą altruizm rozproszony z jednej strony, zaś skupiony z drugiej, kierowałaby się ona wyraźnie w stronę altruizmu skupionego, tzn. w stronę pierwszego pokolenia potomstwa oraz – w mniejszym stopniu – pozostałych bliskich.
Wraz z wykształceniem się większych grup ludzkich (plemion) rozwinęły się specjalizacja i współpraca. Zachował się kształt wspomnianej krzywej, aczkolwiek stał się on mniej wyraźny, zaś ludzie nauczyli się „żyć zgodnie z regułami", a nawet stwarzać pozory altruizmu nieskupionego. W rzeczywistości jednak geny nie zmieniły się tak znacząco. Historia polityczna gatunku Homo sapiens to jeden ciąg przemocy, a jedyne obiektywne określenie jego współrzędnych w świecie zwierzęcym umieszcza go wśród drapieżców.
Jakiego społeczeństwa chcemy? W stopniu, w jakim altruizm determinują geny, sztuczna selekcja mogłaby teoretycznie umożliwić stworzenie profilu o charakterze społecznym, który byłby skierowany w stronę altruizmu rozproszonego. Trudność związana z tworzeniem lepszego społeczeństwa polegałaby na tym, że proces ten wymaga wysiłku czy wręcz poświęcenia ze strony grup żyjących współcześnie, posiadających moc dyktatorów absolutnych.
Wszystko to prowadzi do niewesołych wniosków. Profesor ludzkiej ekologii, Garrett Hardin, twierdzi, iż próżno byłoby oczekiwać, że ludzie będą działać wbrew własnym interesom 54 , zaś bioetyk, Peter Singer, określa „altruizm obopólny" jako jedynie „zwrot techniczny określający współpracę". 55
Oczywiście, najważniejszą w tym momencie kwestią jest forma ewentualnej selekcji w kierunku altruizmu. Odnosi się ona, oczywiście, również do innych cech. Jak należy go mierzyć? Jaki jest stosunek wpływu na tę kategorię genów do wpływu wychowania? Jakie geny są za niego odpowiedzialne i w jakich kombinacjach? Jaka jest jego dziedziczność? Jakie kombinacje pozytywnych i negatywnych metod eugenicznych okażą się w jego przypadku najskuteczniejsze?
Prawdziwie zaangażowany w problemy ochrony środowiska eugenik pragnie stworzyć cywilizację globalną, której nadrzędnego celu nie będzie stanowiła konsumpcja, lecz kochające się, nieżądne grabieży społeczeństwo nastawione na rozwój intelektualny; społeczeństwo, którego materialny standard życia będzie niejako produktem ubocznym wspomnianej mentalności. Kultura i nauka staną się celami samymi w sobie, nie tylko środkami prowadzącymi do celów materialnych. Wysoki materialny standard życia będzie wynikał z wiedzy i miłości, a nie odwrotnie.
Żadna filozofia życia nie jest w stanie logicznie wytłumaczyć jego podstawowych przesłanek. Są nimi indywidualne wartości, wynikające z natury jednostki czy grupy. Społeczeństwo proklamujące maksymalną konsumpcję dóbr materialnych jako swój nadrzędny cel, przejawiające jedynie chwilowe zainteresowanie losem przyszłych pokoleń, dla którego kultura i nauka nie przedstawiają żadnej wartości oprócz tej wynikającej z ich wkładu w konsumpcję, jest produktem ewolucyjnego procesu selekcji, który promował altruizm skierowany tylko na własny klan.
Natomiast ruch eugeniczny oręduje za uniwersalizmem obejmującym całą ludzkość, zdając sobie jednocześnie sprawę z nierozerwalności naszego gatunku ze wszystkimi innymi gatunkami naszej planety, oraz wyrzeka się jakichkolwiek orientacji homocentrycznych, uznających naszych współmieszkańców tego świata za jedynie dane nam na pokarm. Eugenicy dostrzegają również konieczność otwartości na manipulację genetyczną, wzmożenie mechanizacji, a nawet kontakty z istotami z innych planet.
Hasłem operacyjnym tego systemu etycznego jest „większe dobro", bliższe filozofii Johna Stuarta Milla (18061873) niż hedonistycznym wypowiedziom Jeremy'ego Benthama (1748-1832). Filozofia ta przekracza świat dóbr materialnych, wznosząc się ku istocie myśli.
Według eugeników, wiele z tego, co kryje się w naszych genach, mogło być korzystne dla poprzednich pokoleń i
gatunków, lecz obecnie warunki radykalnie się zmieniły. Utrzymują oni, iż możemy albo współpracować z naturą, osiągając utopię, albo w swej zachłanności odrzucić reformę i zginąć. Brzmi to niebezpiecznie? Z pewnością. Całkiem możliwe jest na przykład stworzenie ludzi z ograniczoną inteligencją w celu wykorzystania ich do pracy fizycznej; obecnie „importujemy" przecież takie osoby dzięki naszej narodowej polityce imigracyjnej. Nie dysponując wciąż pełną wiedzą, człowiek może łatwo przecenić swą moc przewidywania. Istnieje również niebezpieczeństwo, iż stanie się zbyt skrupulatny w oddzielaniu tego, co pożądane, od tego, co niepożądane.
Społeczeństwo a geny
Polityka: manipulacja pod maską demokracji
Wierzę w podział pracy. Wy wysyłacie nas do Kongresu; my uchwalamy prawa, na mocy których wy zarabiacie pieniądze... a wasze zyski zasilają z kolei fundusze na nasze kampanie, abyśmy znowu mogli uchwalać nowe prawa, abyście wy mogli zarobić więcej pieniędzy.
Senator Boies Penrose (Republikanin reprezentujący Pennsylwanię), 1896
Istnieją dwie ważniejsze rzeczy w polityce. Jedną z nich są pieniądze, a drugiej nie pamiętam. Senator Mark Hanna (Republikanin reprezentujący Ohio) Przewodniczący Komitetu NarodowoRepublikańskiego, 1896
W 1999 roku, u progu nowego tysiąclecia, badania statystyczne Gallupa wykazały, że 68% Amerykanów było nadal za nauczaniem w szkołach kreacjonizmu równocześnie z ewolucją; 40% opowiadało się wyłącznie za kreacjonizmem; 47% poparło pogląd głoszący, iż „Bóg stworzył ludzi w postaci zbliżonej do współczesnej w bliżej nieokreślonym momencie ostatnich mniej więcej 10.000 lat" (o 3% więcej niż w roku 1982!). 56 Według teologa Johna C. Fletchera, taka „kontrowersja zasnuwa racjonalną dyskusję chmurami strachu i nieporozumienia". 57
Genetyczne podstawy struktur społecznych i politycznych stanowią temat, który od niemal 70 lat jest podejmowany z podejrzliwością i niechęcią nawet przez
śmielszych socjologów i politologów. Jest to tabu, które w rażący sposób zniekształca nasze rozumienie samych siebie.
Prawdopodobnie nigdy nie istniało społeczeństwo o całkowicie sztywnej strukturze, w którym zdolności nie grały żadnej roli. Pod rządami cezarów, faraonów, otomanów, carów, a nawet – być może – książąt Majów uzdolniony niewolnik miał niekiedy szansę zademonstrowania swych umiejętności i uzyskania wysokiej rangi. Jednakże we współczesnym społeczeństwie, gdzie ruchomość taka niezmiernie wzrosła, powszechna edukacja połączona z kojarzeniem selektywnym prowadzi zarówno do rozwarstwienia genetycznego, jak i zróżnicowania według bogactwa i władzy.
W dyktaturze to rząd zazwyczaj przydziela obywatelom bezpośrednio ich funkcje, natomiast w demokracji mogą się oni z reguły cieszyć większą swobodą. Jednak w najbardziej nawet liberalnej demokracji jednostka nieposiadająca niezależnych środków jest zmuszona przyjąć cenioną społecznie funkcję, jeśli pragnie utrzymać się przy życiu. Obowiązek jest kluczowym słowem dla obu systemów. Celem niniejszego stwierdzenia nie jest osąd aksjologiczny, lecz ukazanie obiektywnej rzeczywistości. Różnica pomiędzy dyktaturą a demokracją tkwi przede wszystkim w sposobie egzekwowania przez władze obywatelskich obowiązków, od wywozu śmieci do nauki szkolnej, umożliwiając w ten sposób zachowanie sprawnego mechanizmu społecznego i pozostanie władzy w rękach tych, którzy ją sprawują.
Kapitalizm, działając na zasadzie klatki Skinnera, dowiódł większej skuteczności w stymulowaniu wzrostu produkcji/konsumpcji niż Gułag. Z pewnością bliżej nam do bydła niż do kotów, ze względu na naszą zdumiewającą łatwość podporządkowywania się przywódcy. Prawdziwa demokracja nie może istnieć w sytuacji, gdy ludzie nie rozumieją aktualnych zagadnień politycznych. Niski poziom inteligencji jest pożywką dla despotyzmu; historia polityczna obfituje na tym polu w wiele niechlubnych incydentów.
Dyktaturę trudno utrzymać, ponieważ brak względu przywódcy na układ sił w społeczeństwie powoduje ostatecznie jego obalenie. Systemy demokratyczne, z drugiej strony, charakteryzują się o wiele większą elastycznością dzięki technikom manipulacji wolą ludu.
Dialog polityczny odbywa się na trzech płaszczyznach: a/ zagadnień pozorowanych w celu manipulacji masami; b/ prawdziwych (zazwyczaj tajnych) poglądów elity rządzącej oraz c/ wykraczających w przyszłość zagadnień dotyczących przetrwania gatunku, które z racji na fakt, iż beneficjenci nie stanowią grupy wyborczej, są z reguły bardziej ignorowane niż ukrywane.
W roku 1933 były pracownik służby cywilnej, John McConaughy, w swojej książce Who Rules America? (Kto rządzi Ameryką?), z przerażeniem patrząc na Wielki Kryzys i wspominając „świętą wojnę, która miała uczynić świat bezpiecznym miejscem dla demokracji", opisał „niewidzialny rząd" swego kraju jako „kontrolę polityczną służącą egoistycznym – jeśli nie niecnym – celom ekonomicznym, sprawowaną przez pojedyncze osoby, grupy lub organizacje dążące do uniknięcia odpowiedzialności, która zawsze towarzyszyć winna władzy. Działają one pod maskami marionetek w polityce i w biznesie". 58 Dokładnie pół wieku później socjolog G. William Domhoff, reprezentujący poglądy polityczne daleko bardziej lewicowe, w swej książce Who Rules America Now? (Kto teraz rządzi Ameryką?) doszedł do podobnych wniosków, opisując zwartą klasę rządzącą - która kształtuje klimat społeczno-polityczny i odgrywa dominującą rolę w gospodarce - oraz rząd skierowany na promowanie własnych interesów.
Żadna z interakcji ludzkich nie charakteryzuje się tak zażartym współzawodnictwem, jak polityka. Jaka jest prawdziwa natura tego procesu? Rozważmy jeden przykład: Washington, D.C. zamieszkuje społeczność bogatych „światowców" o wyrafinowanych poglądach politycznych, podczas gdy umiejętności czytania 37% mieszkańców tego samego miasta nie
wykracza poza poziom trzeciej klasy szkoły podstawowej. 59 Sytuację tę można porównać do takiej, w której mistrz w sprincie współzawodniczy z 90-letnim staruszkiem na wózku inwalidzkim. Nic dziwnego, iż „zwycięzcy" tego wyścigu popierają proces, który pozwala im osiągnąć i utrzymać swój system zdobyczy trofeów, co więcej - czynić to bez najmniejszego poczucia winy.
40% majątku narodowego znajduje się obecnie w rękach zaledwie 1% Amerykanów. 60 Zyski inwestycyjne zasilają kampanie wyborcze: częściowo wykorzystywane są na prowadzenie badań opinii publicznej w celu poznania oczekiwań wyborców, zaś lwia ich część inwestowana jest w kampanie reklamowe, które na logice opierają się w podobnym stopniu jak reklamy napojów gazowanych. Kampania taka stanowi kombinację odkryć ankieterów oraz tego, co, według specjalistów od propagandy, pospólstwo jest w stanie zaakceptować. Co gorsza, ludzi kontrolujących media jest dosłownie garstka i nie ma w tym przypadku nawet mowy o zastosowaniu ustawy o zwalczaniu monopolu i nieuczciwych praktyk w biznesie, aby powstrzymać rozprzestrzenianie się tego zjawiska. Tak więc system działa niewiarygodnie sprawnie – dokładnie tak, jak zamierzono. Gdy kandydat pokona już konkurentów i zostanie wybrany, rozpoczyna licytację pośród tych, którzy zapłacili jego rachunki. Jeśli zdarzy się, że wyniki głosowania są poddane w wątpliwość, wystarczy, by kandydat owinął się flagą i przeniósł zwróconą na niego uwagę na rzekome oszustwa konkurentów. Wynika z tego totalna przepaść porozumienia pomiędzy elitami a szerokimi masami społeczeństwa. Książka naukowa opublikowana przez wydawnictwo uniwersyteckie może doczekać się nakładu kilkuset kopii, podczas gdy program telewizyjny o średniej zaledwie popularności będzie liczył swoich widzów w dziesiątkach milionów, nie wspominając już o hollywoodzkich produkcjach, które docierają do miliardów odbiorców na całym świecie. Intelektualiści posiadają teoretycznie prawo do wyrażania swych opinii (o ile przynajmniej nie zagrażają one
władzom), lecz i tak nie mają one najmniejszego znaczenia w procesie politycznym.
Sytuacja ta spowodowana jest ogólnospołecznym brakiem zrozumienia prawdziwej natury zagadnień politycznych. Czy można racjonalnie postrzegać jakąkolwiek społeczność ludzką jako zbiór uświadomionych jednostek zdolnych do podejmowania racjonalnych decyzji? W badaniach statystycznych Gallupa w 2000 roku 34% respondentów nie było w stanie wskazać prawdopodobnych kandydatów na prezydenta. W przypadku osób z wykształceniem średnim lub niższym, zarabiających poniżej 20.000 dolarów rocznie, ten iloraz ignorancji wzrósł do 55%. 61 Według raportu Narodowego Programu Ewaluacji Postępów Edukacyjnych, 56% testowanych nie potrafiło poprawnie odjąć 55 i 37 ze 100; 18% nie potrafiło pomnożyć 43 przez 67; 24% nie zdołało zamienić 0,35 na 35%, a 28% nie było w stanie wyrazić liczby „trzysta pięćdziesiąt sześć tysięcy dziewięćdziesiąt siedem" jako „365.097". 62 Co więcej, 24% dorosłych Amerykanów nie było świadomych faktu stoczenia przez Stany Wojny Rewolucyjnej z Wielką Brytanią, a 21% nie miało pojęcia, że Ziemia kręci się wokół Słońca. 63 Jak podaje Northeast Midwest Institute, niedochodowa instytucja prowadząca badania edukacyjne, 60 milionów dorosłych Amerykanów nie potrafi przeczytać ze zrozumieniem pierwszej strony gazety. 64 Trzech na dziesięciu Amerykanów w wieku 18 – 24 lat nie mogło znaleźć na mapie świata Oceanu Spokojnego, podczas gdy 67% Brytyjczyków nie potrafiło podać daty zakończenia II Wojny Światowej, a 64% z nich nie wiedziało, w jakim kraju znajdują się Alpy Francuskie. 65
Co do sztuki, filozofii, muzyki poważnej, literatury itp. – tej myśli intelektualnej i kreatywności, która powinna nadawać naszemu życiu większe znaczenie, odróżniające je od życia innych zwierząt, które przecież podobnie jak my kochają, nienawidzą i marzą – to nie stanowiły one dla przeważającej większości osób tematów godnych zainteresowania.
Lecz nawet to nie stanowi jeszcze ekstremum polityki egalitarnej. Miliony osób cierpiących na demencję w stopniu
uniemożliwiającym im samodzielne ubranie się czy rozpoznanie członków rodziny biorą również udział w wyborach przywódców narodowych. Ankiety przeprowadzone w klinikach dla umysłowo chorych w Rhode Island i Pensylwanii wykazały, że odpowiednio 60% i 64% pacjentów brało udział w wyborach. Brian R. Ott z Uniwersytetu Brown odkrył, iż głosowało 37% pacjentów z umiarkowaną i około 18% z ciężką demencją.
Współczesny proces eliminacji utalentowanych jednostek pozbawił szerokie masy społeczeństwa wybitnych rzemieślników i poetów, którzy uprzednio tworzyli i podtrzymywali kulturę narodową. Pozostała nam wizyta w dziale prasowym lokalnego supermarketu lub spacer po setkach kanałów telewizyjnych. Przerażające!
Opieka społeczna a rozrodczość
Czy widzisz to dziecko radosne tańczące przed nami? Sara Coleridge, Dziecko
Czy idea przyświecająca tak zwanemu „welfare state" (państwu posiadającemu rozbudowany system opieki społecznej) jest sama w sobie fundamentalnie dysgeniczna? W 1936 roku sławny biolog, Julian Huxley, wyłożył bezlitosną wersję filozofii heredytarnej, wygłoszoną jeszcze przed powstaniem Stowarzyszenia Eugenicznego:
Najniższa warstwa..., prawdopodobnie najubożej genetycznie wyposażona..., nie może mieć zbyt łatwego dostępu do opieki społecznej ani leczenia szpitalnego, aby usunięcie tego ostatniego środka kontroli selekcji naturalnej nie doprowadziło do sytuacji, w której dzieci będą się rodzić i przeżywać zbyt łatwo; przedłużający się okres bezrobocia powinien być wystarczającą podstawą do sterylizacji, a przynajmniej w takiej sytuacji opieka społeczna nie powinna przysługiwać na kolejne dzieci, 68
które przyjdą na świat.
Należy pamiętać, że w czasie, gdy powstał ten tekst, panował Wielki Kryzys i wiele osób korzystających z opieki społecznej było ofiarami wadliwej polityki finansowej, a nie złych genów.
Matka korzystająca z opieki społecznej otrzymuje zasiłek przeciętnie tylko przez dwa lata, jednak samotne nastoletnie matki mogą otrzymywać go nawet przez osiem lat lub więcej. 69 Stanowią one tzw. przypadki chronicznej opieki społecznej. Matki dzieci nieślubnych przeciętnie wypadają o 10 punktów słabiej w testach IQ niż matki dzieci urodzonych w związku małżeńskim. 70 To w grupie tych dzieci znajdzie się w przyszłości najwięcej odrzuconych, opuszczonych i bitych. 71
Mechanizm ten wydawałby się ekonomiczny. Młodą kobietę o zdolnościach przeciętnych lub ponadprzeciętnych pociąga zapewne rozmaitość życiowych możliwości i nie kusi skromny zasiłek społeczny, zaś kobieta o niskiej inteligencji upatruje w pomocy rządowej przepustki do niezależności i wolności od głodowych racji gwarantowanych przez najniższą krajową pensję. Wydawałoby się logiczne, że im wyższy zasiłek, tym większa pokusa otrzymywania go. Jednakże zależność pomiędzy gospodarką a rozrodczością nie została jeszcze udowodniona. Demograf Daniel Vining zauważył na przykład, że niższe zasiłki z opieki w południowych stanach nie doprowadziły do zauważalnego spadku rozrodczości. 72
Stajemy tu w obliczu ogromnego dylematu. Społeczeństwo ma obowiązek otaczać opieką swych najsłabszych członków, lecz z drugiej strony czyniąc tak, zwiększyliśmy znacznie rozrodczość kobiet o niskim IQ (które z reguły poślubiają mężczyzn o niskim IQ w ramach zjawiska zwanego „kojarzeniem selektywnym"). W dodatku za każde kolejne dziecko płacimy im więcej. Matki korzystające z zasiłku posiadały przeciętnie 2,6 dzieci każda; nie korzystające z niego – 2,1. 73 Jest to ważny czynnik wpływający na model rozrodczości w Ameryce. W istocie rzeczy wszystkie współczesne państwa mają ten sam dylemat.
Jak wynika z Narodowych Przekrojowych Badań Młodzieży, w Stanach Zjednoczonych współzależność pomiędzy IQ zmierzonym tuż przed dwudziestym rokiem życia a ilością dzieci w wieku 40 – 45 lat wynosi –0,139. Genetyk Gerhard Meisengerg obliczył, że przy dziedziczności addytywnej, oszacowanej dla IQ na 50%, oznacza to, że w przypadku braku zmian środowiskowych średnie IQ populacji Amerykanów obniży się o około 0,8 punktu IQ na pokolenie.
Co robić? Pozbawić biedne kobiety i ich dzieci pomocy finansowej? Przekupić wyższe klasy, by wydawały na świat więcej dzieci? Czy też opuścić bezradnie ręce i pozwolić, aby nasze społeczeństwo było genetycznie ogłupiałe? Zaprawdę, biorąc pod uwagę realia polityczne, cóż można zrobić? Z pewnością należałoby przynajmniej ułatwić najniższym klasom dostęp do środków planowania rodziny.
Faktem jest, iż obecne taktyki państwowe, zarówno wewnętrzne, jak i zagraniczne, oddziałują na już zróżnicowane modele rozrodczości. Ponieważ przyszłe pokolenia z definicji stanowią dla każdego polityka zerową grupę wyborczą, sfera publiczna jest w dużej mierze określana horyzontalnie – pomiędzy żyjącymi współcześnie – podczas gdy efekty wertykalne/rozciągające się w przyszłość są zazwyczaj relegowane do domeny osobistej, i przez to lekceważone.
Eugenicy sprzeciwiają się takiemu stanowi rzeczy, utrzymując, że prawa nienarodzonych powinny być ważniejsze chociażby z tej racji, że stanowią oni potencjalnie o wiele większą populację niż obecnie żyjący. Polityka to – jak z definicji wynika - walka tocząca się pomiędzy żyjącymi współcześnie, zaś to, co może oznaczać zwycięstwo dla danej frakcji, może okazać się klęską dla ich potomstwa, tak jak klęska rodziców może wyjść ich dzieciom na dobre.
Obecnie jesteśmy w stanie oddzielić seks od prokreacji; każde z nich może zaistnieć bez drugiego. Kobiety mogą nawet obejść się bez męskiej spermy. 74 Tak więc eugenicy, pozostawiając prawo do seksualności w sferze prywatnej, utrzymują, że ignorowanie praw prokreacyjnych – w granicach,
w jakich określają one samą naturę przyszłych pokoleń – działać może jedynie na szkodę społeczeństwa.
Przestępczość a iloraz inteligencji
O krwi, któraś jest krwią mego ojca, Krążąca w tych skażonych żyłach, Gdybyś ty, wylana na zbrukaną ziemię, Mogła zmyć zbrodnię... Percy Bysshe Shelley, Rodzina Cencich
Znaczącego wpływu genów można się doszukać właściwie we wszystkich zachowaniach, łącznie z alkoholizmem, nikotynizmem, autyzmem, fobiami, nerwicami, bezsennością, konsumpcją kawy (nie herbaty!) 75 , schizofrenią, zawieraniem małżeństw i rozwodzeniem się, satysfakcją zawodową, hobby i lękami. Co ciekawe, o ile jedno z badań nie wykazuje żadnego wpływu genów na zdolności wokalne 76 , to inne wskazuje na wysoką dziedziczność słuchu muzycznego i szacuje wskaźnik dziedziczności jego braku na 0,8 – w podobnym stopniu jak dla genetycznie złożonych cech, takich jak wzrost. 77 Hodowcy zwierząt, a nawet właściciele zwierząt domowych nie mają wątpliwości co do istnienia różnic zarówno pomiędzy gatunkami, jak i wewnątrz nich. Wszyscy z codziennego doświadczenia doskonale wiemy, że ludzie różnią się od siebie cechami wrodzonymi. Wszystko wskazuje na to, że geny odgrywają również rolę w przypadku przestępczości.
W połowie dziewiętnastego wieku karne systemy sprawiedliwości odwoływały się wciąż do wolnej woli człowieka, a przestępstwo postrzegane było w kategoriach grzechu, za który należy odpokutować. Pod koniec lat 50-tych XIX wieku francuski lekarz, B. A. Morel, zapoczątkował dziedzinę fizycznej antropologii przestępstwa. Nawet sam Galton popierał wprowadzenie obowiązkowych środków ograniczających rozrodczość nie tylko obłąkanych, niedorozwiniętych umysłowo, notorycznych przestępców, lecz także ubogich. 78 W 1876 roku, zaledwie 5 lat po ukazaniu się książki Descent of Man (Pochodzenie człowieka) Darwina, żydowsko-włoski kryminolog i lekarz, Cesare Lombroso, wydał
pozycję The Criminal Man (Profil przestępcy), która była próbą ukazania biologicznej istoty przestępczości. Lombroso twierdził, iż podczas autopsji dowiódł istnienia pewnych znamion fizycznych typowych dla urodzonych przestępców, którzy, według niego, charakteryzowali się bardziej prymitywną strukturą mózgu. Gdyby przyjąć taki biologiczny determinizm, kara traci swój sens.
Teorie Lombroso nie cieszą się obecnie uznaniem, ale badania nad rolą genów w przestępczości nie ograniczają się do XIX wieku. W 1982 roku szwedzki raport doniósł, że wskaźnik przestępczości u dzieci adoptowanych wynosił 2,9% w przypadku, gdy ani biologiczni, ani adopcyjni rodzice nie byli nigdy oskarżani o działalność przestępczą. Gdy jedno z biologicznych rodziców było przestępcą, liczba rosła do 6,7%, zaś w przypadku obydwojga rodziców-przestępców wartość ta była niemal dwa razy wyższa i wynosiła 12,1%. 79
Chociaż na początku lewica kierowała się w stronę pozytywizmu biologicznego, marksiści wkrótce zaczęli uważać przestępczość za zjawisko uwarunkowane środowiskowo. Anarchiści solidaryzowali się nawet z przestępcami, postrzeganymi w kategoriach buntowników przeciwstawiających się niesprawiedliwości społecznej. W systemie kapitalistycznym przestępczość została zaszufladkowana jako usprawiedliwiona rewolucja w miniaturze.
Gdyby wyznawca egalitaryzmu, Franz Boaz, miał być „ojcem" antropologii, prawa ojcowskie do kryminologii („przybranego dziecka" socjologii) zostałyby scedowane na Edwina E. Sutherlanda, dla którego edukacja była wyłącznie konstruktem społecznym, pozostającym bez związku ze strukturami biologicznymi. W 1914 roku wydał on Criminology (Kryminologię), w dwudziestym wieku najbardziej wpływową książkę w swojej dziedzinie. To w dużej mierze dzięki jej oddźwiękowi, zwłaszcza późniejszych edycji, wiele podręczników kryminologii nigdy nie wspominało o IQ, a jeśli to czyniły, to w sposób głównie pogardliwy.
Jednak badania nad inteligencją konsekwentnie dowiodły niższego IQ osób, które dopuściły się czynów przestępczych, w stosunku do ogółu populacji. Wskaźniki inteligencji 200 młodocianych przestępców powierzonych opiece szkół zawodowych w stanie Iowa wskazują na średni IQ 90,4 u chłopców i 94,1 u dziewcząt. Średni IQ dla młodzieży nieprzestępczej wyniósł 103 u chłopców i 105,5 u dziewcząt. 80 Protokoły policyjne z 1969 roku, dotyczące ponad 3.600 chłopców z okręgu Contra Costa w Kaliforni, wskazują na zależność pomiędzy IQ a przestępczością szacującą się na –0,31. 81 Grupa 411 londyńskich chłopców poddana została dziesięcioletnim obserwacjom w celu porównania grup przestępczych i nieprzestępczych. Okazało się, że w grupie 50 chłopców o średnim IQ wynoszącym 110 lub więcej był tylko jeden recydywista, zaś spośród tych o IQ 90 lub mniejszym jeden na pięcioro zaliczał się do tej kategorii. 82 Od czasów wprowadzenia poprawionych tabel Stanforda-Bineta i Wechslera-Bellevue'a w końcu lat 30-tych konsekwentnie odkrywamy, że przypadki przestępcze dzieli od ogółu populacji znaczna, lecz nie przytłaczająca różnica około 8 punktów IQ. 83 Można jedynie przypuszczać, że byłaby ona nawet mniejsza, gdyby możliwe było prowadzenie kontroli mającej na celu zwiększenie rejestru aresztowań młodzieży niedostatecznie wprawionej w „sztuce" wymykania się policji z rąk. Taka sama ogólna tendencja istnieje wśród dorosłej populacji. Przeciętny IQ przestępcy kryminalnego wynosi około 92, to jest 8 punktów lub pół typowego odchylenia poniżej średniej. 84
Dlaczego tak się dzieje? Życie jest okrutną walką, w której pokonani niejednokrotnie kończyli nabici na ruszt, piekąc się powoli nad ogniem zwycięzcy. Obecnie cywilizacja wyznacza reguły (tzw. wartości klasy średniej), pozwalające niektórym na odniesienie większego sukcesu związanego z wygraną. Wyobraźmy sobie wyścig, w którym jedynie zwycięzca miałby prawo otrzymać kolację. Po pewnym czasie wolniejsi biegacze poczuliby nieodpartą pokusę, by zamiast bezskutecznie próbować pokonać konkurenta w wyścigu,
najzwyczajniej się go pozbyć. Tak samo jest w przypadku inteligencji. Wzięty makler, chirurg czy prawnik nie muszą popełniać przestępstw, aby dorobić się majątku, lecz idąc coraz niżej wzdłuż skali zawodowej, znajdziemy tych, których niski poziom inteligencji dosłownie skazuje na życie w materialnym ubóstwie. Czy przynajmniej częściowe wytłumaczenie zachowań przestępczych mogłoby być aż tak proste?
W jakim stopniu dziedzicznie uwarunkowany niski poziom altruizmu jest czynnikiem wpływającym na przestępczość? W Zbrodni i karze Dostojewskiego, przed zarąbaniem starej lichwiarki Raskolnikow pozbywa się poczucia winy poprzez racjonalizację swego postępowania. Oczywiście, w populacji znajdzie się wiele jednostek, u których poczucie winy jest – w najlepszym przypadku - emocją nie w pełni rozwiniętą.
Czy naprawdę możemy powierzyć biurokratom przejmujące grozą zadanie kierowania ludzką ewolucją? Czyż nie jesteśmy jeszcze daleko od zrozumienia istoty zbrodni? Czy chcemy, by bierność wrodziła się w naszą populację? Czyż przestępczość nie jest drugą stroną medalu tak pożądanych w społeczeństwie cech, jak śmiałość i gotowość do podejmowania ryzyka?
Migracja
Zasiedlając i ogarniając całą planetę, gatunek nasz poświęcił mnóstwo wysiłku na przemieszczanie się. W procesie tym całe cywilizacje były wysiedlane, podbijane, poddawane wpływom zewnętrznym czy nawet eliminowane przez przybyłe obce społeczności. Na poziomie ekonomicznym rozwijająca się specjalizacja zastąpiła samowystarczalność i przyczyniła się do powstania klas rządzących, które wywodziły się często z wielorakich środowisk etnicznych. 85
Przemieszczenie się danej osoby z kraju A do kraju B nie wpłynie na globalną pulę talentu, migracja nie jest zatem istotnym dla niej czynnikiem. Jednakże poszczególne państwa na niej zyskają, podczas gdy inne stracą. Stany Zjednoczone
przyciągają wiele bardzo utalentowanych jednostek, lecz także i tych, którzy nie mają szans na wzniesienie się powyżej dolnego szczebla ekonomicznego. Średni IQ imigrantów w latach 80-tych ubiegłego stulecia oszacowano na około 95, tj. około jednej trzeciej typowego odchylenia poniżej średniej. 86 Jest to na tyle mała różnica, że można ją równie dobrze wytłumaczyć niekorzystnym wpływem środowisk pochodzenia wielu przybyłych.
Pierwszy człowiek migrował powoli, rozwijając zróżnicowane formy z racji dłuższych okresów względnej izolacji genetycznej. Obecna jednak rewolucja transportowa minimalizuje tę izolację. Organizacja Edukacyjno-Kulturalna Narodów Zjednoczonych UNESCO szacuje, że z 6.809 języków używanych na świecie 53% zagrożonych jest wymarciem do roku 2100. Destrukcji tego „rezerwatu ludzkiej myśli i wiedzy" 87 towarzyszy zmniejszanie zróżnicowania genetycznego, którego wystąpienie u jakiegokolwiek innego gatunku spowodowałoby konsternację ekologów.
Historia i polityka eugeniki
Krótka historia ruchu eugenicznego
Pierwsze formy uprawy roślin i hodowli zwierząt naznaczają koniec ery łowiecko-zbieraczej w ewolucji człowieka. Co do pisemnego świadectwa, to Republika Platona stanowi pierwszą teoretyczną rozprawę na temat eugeniki.
Gdy Origin of Species (Pochodzenie gatunków) Darwina (1859) określiło już zarówno mechanizm ewolucji, jak i miejsce człowieka w systemie rzeczy wyznaczonym przez naturę, nieuchronnie pojawiła się chęć angażowania się w to, co było wówczas nazywane doskonaleniem „rasowym". Jednocześnie obawiano się genetycznych konsekwencji wyeliminowania selekcji naturalnej we współczesnym świecie. Sam Darwin stał się prawdziwym darwinistą społecznym, opłakując ten fakt:
Czynimy, co w naszej mocy, aby kontrolować proces eliminacji; budujemy zakłady dla umysłowo niedorozwiniętych, kalek i chorych; wprowadzamy prawa służące biednym; a nasi medycy dokładają wszelkich starań, by chronić życie każdego do samego końca... Tak oto w cywilizowanych społeczeństwach rozkrzewiają się słabe jednostki. Nikt, kto zajmował się hodowlą zwierząt domowych, nie będzie wątpił, że jest to dla rasy ludzkiej wysoce szkodliwe. 88
To właśnie kuzyn Darwina, Sir Francis Galton, w swej książce Inquiries into Human Faculty (Badania zdolności ludzkiej) (1883) posłużył się stworzonym przez siebie terminem „eugenika". Wcześniej przetarł on szlaki w tej dziedzinie w swoich książkach Hereditary Genius (Dziedziczny geniusz) (1869) oraz English Men of Science: Their Nature and Nurture (Angielscy naukowcy: cechy wrodzone i wychowanie) (1874). Jako jeden z pierwszych, Galton docenił również znaczenie badania bliźniąt. Okazało się też, że w odróżnieniu od swego znacznie sławniejszego kuzyna, miał on rację, odrzucając
ówczesną teorię Lamarcka, który utrzymywał, iż cechy nabyte przez rodziców mogą być przekazane potomstwu.
W 1907 roku w Londynie założone zostało Eugeniczne Stowarzyszenie Edukacyjne, a eugenicy zyskali szerokie poparcie ze strony elity brytyjskiej, w tym Havelocka Ellisa, C.P. Snowa, H.G. Wellsa oraz George'a Bernarda Shawa. Ten ostatni napisał nawet, że „nie istnieje obecnie żadne rozsądne wytłumaczenie, dla którego mielibyśmy odmówić spojrzenia w oczy prawdzie głoszącej, że nic poza religią eugeniczną nie może ocalić naszej cywilizacji od zagłady, która spotkała wszystkie poprzednie cywilizacje". 89
Ruch zaznaczył się również w Stanach Zjednoczonych. W latach 70-tych XIX wieku Richard Dugdale opublikował swą słynną monografię dotyczącą rodziny Juke, opisującą jej 709 członków z przeszłością kryminalną. Do lat 80-tych wprowadzono powszechny system opieki mającej zapobiec rozmnażaniu się umysłowo niedorozwiniętych, zaś do końca XIX wieku miały już miejsce przypadki ich sterylizacji. W 1910 roku założono Eugeniczne Biuro Rejestru w Cold Spring Harbor na Long Island. Alexander Graham Bell, który pozostawał w związku małżeńskim z kobietą niesłyszącą i zaangażowany był w problem krzyżowania się osób zdrowych z niesłyszącymi, obawiał się, że tego rodzaju kojarzenie selektywne mogłoby doprowadzić do stworzenia niesłyszącej populacji. Stał się on wybitnym działaczem amerykańskiego ruchu eugenicznego.
Wpływy wywierane przez ruch eugeniczny nie były skutkiem liczebności jego członków. Zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i w Stanach wynosiła ona zaledwie kilka tysięcy. Znaczenie ruchu można raczej wytłumaczyć zamożnością i wpływami grupy elitarnej oraz – niestety - nierzadko elitarystyczej.
Po roku 1910 stowarzyszenia eugeniczne powstawały w różnych miastach amerykańskich; na Pierwszy Międzynarodowy Kongres Eugeniczny w Londynie w 1912 roku przybyło wielu Amerykanów. Drugi i Trzeci odbyły się już w Nowym Jorku, odpowiednio w latach 1921 i 1932.
Gdy wybuchła I Wojna Światowa, eugenicy pomagali Armii Stanów Zjednoczonych przy wprowadzaniu testów na inteligencję; ruch eugeniczny szerzył się również po wojnie. W latach 20-tych XX wieku jej zwolennicy odegrali znaczącą rolę w potrojeniu liczby umysłowo niedorozwiniętych, objętych opieką specjalistycznych instytucji, i w poszerzaniu opieki pozainstytucjonalnej. 90 Wbrew powszechnej opinii, eugenicy byli podzieleni co do kwestii sterylizacji. Nie popierali jej ani Narodowy Komitet do Spraw Higieny Umysłowej, ani Komitet Pomocy Niedorozwiniętym Umysłowo. 91 Częściowy powód tej niechęci stanowił fakt, iż eugenicy byli ugrupowaniem pruderyjnym, obawiającym się, że sterylizacja mogłaby doprowadzić do rozluźnienia obyczajów seksualnych. Z tego samego powodu nie chcieli również dopatrywać się w eugenice poparcia dla poligamii.
Do roku 1931 30 stanów przyjęło ustawę o sterylizacji. Mimo to ilość przeprowadzonych zabiegów w skali ogólnokrajowej była niewielka. Do roku 1958 wynosiła zaledwie 60.926. 92 Dla porównania: w Indiach przeprowadzono 20 milionów sterylizacji w latach 1968 – 1980, zaś w Chinach pomiędzy rokiem 1979 a 1984 poddano sterylizacji około 30 milionów kobiet i 10 milionów mężczyzn. Nie wiadomo, ile z nich zostało do tego zmuszonych. 93
Podczas I Wojny Światowej działania niemieckiej marynarki wojennej tymczasowo zablokowały wolny ruch imigracyjny do Stanów Zjednoczonych. W 1924 roku Kongres w dużym stopniu sugerował się względami eugenicznymi przy uchwalaniu prawa imigracyjnego, według którego napływy imigracyjne miały zależeć od składu etnicznego populacji całego kraju. 1 lipca 1929 roku za podstawę amerykańskiej polityki imigracyjnej uznano udział poszczególnych grup narodowych w ogólnej liczbie imigrantów.
Dalsze losy eugeniki opisują kolejne cztery podrozdziały. Można tu jedynie wspomnieć o ogromnym zainteresowaniu tym tematem, jakie obecnie obserwujemy. Wynikiem wyszukiwania na stronach www poprzez Komputerowe Centrum Biblioteczne
Online (OCLC/ „Worldcat") było około 3.200 książek z tej dziedziny. 84 z nich zostały opublikowane jeszcze przed stworzeniem przez Galtona słowa „eugenika":
Wyniki wyszukiwania książek z zakresu eugeniki
OCLC
Po uwzględnieniu nagrań wizualnych i dźwiękowych, zrealizowanych w przedziale lat 2000-2006, liczba wszystkich publikacji w ciągu tych zaledwie 6 lat zwiększa się do 822 i wynosi więcej niż średnia roczna liczba książek wydanych w szczytowym okresie lat 1910-1919. Wziąwszy pod uwagę rewolucyjny postęp genetyki, można spokojnie założyć, że tendencja ta będzie ustawicznie wzrastać. Artykułami z dziedziny eugeniki zasypany jest również Internet – medium nie istniejące jeszcze w latach 1910-1919. W styczniu 2006 roku wyszukiwarka Google odnalazła 1.840.000 elementów dotyczących eugeniki, podczas gdy w kwietniu 2004 roku jedynie 231.000. Tak więc powszechne mniemanie na temat eugeniki, iż jest to tylko minione zjawisko historyczne, okazało się błędne.
Niemcy
Eugenika jest obecnie powszechnie uważana za ideologię Holokaustu i, w związku z tym, zasypywana licznymi zarzutami. Leo Strauss, filozof i syjonista, członek Akademii Żydowskiej, jest autorem maksymy „reductio ad Hitlerum": Hitler był
wyznawcą eugeniki. X jest wyznawcą eugeniki. Tak więc X jest nazistą. 94
Nie można mówić o platformie eugenicznej bez dotykania problemu historii eugeniki w Niemczech. W tym celu musimy cofnąć się w czasie do okresu sprzed lat 1933-1945.
Pod koniec XIX wieku niemiecka arystokracja – i nie tylko ona – upatrywała w darwinizmie społecznym usprawiedliwienia dla swego nieproporcjonalnego majątku. Tak więc nie było zaskoczeniem, gdy w 1893 roku Alexander Tille wystąpił z ideą, iż lud, który wzrastał w świadomości współzawodnictwa jako mechanizmu osiągania postępu, „trudno będzie dostosować do wizji socjalistycznych". 95
Obok klasy ekonomicznej, często nadużywanym tematem była rasa. Temat degeneracji zwierząt podjął w 1766 roku francuski naturalista Georges Buffon (1707-1778) i już w latach 20-tych następnego stulecia kwestia ta przyciągnęła szeroką uwagę społeczną. Francuz, Joseph hr. de Gobineau (1816-1882) rozwinął znaczenie pojęcia, stosując je w odniesieniu do ludzi i zakładając istnienie rasy „aryjskiej", która miała stworzyć podstawy populacji „nordyckich". Ostatnie grupy aryjskie zamieszkiwały, według niego, północne Niemcy i Anglię. Zdaniem Gobineau, krzyżowanie się typów nordyckich z innymi grupami miało prowadzić do degeneracji. Poglądy Gobineau spotykały się z największym uznaniem właśnie w Niemczech.
W 1895 roku niemiecki antropolog amator, Otto Ammon, głosił doktrynę krzyżowania się „czystego pierwotnego typu z typami o niejako ciemniejszej karnacji i wydłużonych czaszkach oraz typami o okrągłych czaszkach, o nieco jaśniejszej skórze. Wszystkie pośrednie formy mieszane nie liczą się w procesie tworzenia lepszych; przeznaczone są na pastwę walki o przetrwanie, gdyż stanowią jedynie nieuchronny produkt uboczny doskonalenia społeczeństwa". 96
Stosunkowo niewielka grupa niemieckich lekarzy, w tym kilka małżeństw, podchwyciła temat eugeniki i degeneracji, zapoczątkowany przez Galtona, jednak z lewicowego punktu widzenia. Prekursor eugeniki niemieckiej, Alfred Ploetz (1860-
1940), był socjalistą. W 1891 roku Wilhelm Schallmayer (18571919) wydał broszurę na temat upadku gatunków, lecz w odróżnieniu od Galtona, którego interesowały głównie umiejętności intelektualne, Schallmayer skupił się na degeneracji fizycznej. Utrzymywał, iż Darwin poprzez odkrycie przyczynowej natury ewolucji uczynił ten proces możliwym do opanowania. Schallmayer sprzeciwiał się również teoriom rasowym Gobineau. Alfred Grotjahn (1869-1931) zgadzał się co do niebezpieczeństwa upadku genetycznego i postrzegał teorię degeneracji jako ważny krok w procesie „medykalizacji" problemu.
Założenia Niemieckiego Towarzystwa Higieny Rasowej, przyjęte w roku 1914, wyraźnie różniły się od poglądów Gobineau i nie wspominały ani o klasie, ani o rasie. (Sformułowanie „higiena rasowa" stworzył Ploetz w 1895 roku jako alternatywną nazwę eugeniki. Określenie „rasowy" używane było wówczas w znaczeniu „genetyczny", co było dość niefortunne ze względu na często błędną jego interpretację jako pojęcia odnoszącego się do poszczególnych ras, nie zaś do ogółu rasy ludzkiej). Założenia te wzywały do polityki mieszkaniowej przyjaznej rodzinie, eliminacji czynników mogących powstrzymać przedstawicieli pewnych męskich profesji od posiadania dzieci, podwyższenia podatków na alkohol i tytoń, prawnej regulacji kwestii aborcji koniecznej ze względów medycznych, walki z genetycznym przekazywaniem rzeżączki, syfilisu, gruźlicy i chorób zawodowych, uznawanych wówczas za dziedziczne, obowiązkowego przedstawiania przyszłym małżonkom świadectw zdrowia oraz przyznawania nagród za dzieła literackie i dzieła sztuki wychwalające życie rodzinne. Proszono młodych ludzi o gotowość do poświęcenia się dla dobra ogółu. 97
Do końca lat dwudziestych XX wieku eugenika wykroczyła poza nieliczną grupę specjalistów i stała się tematem ogólnonarodowej dyskusji. Założenia Towarzystwa z lat 1931/32 ponownie podkreślały znaczenie dziedzictwa genetycznego, przestrzegały przed degeneracją oraz kładły nacisk na ważność
rodziny, wzywając do podwyższenia wskaźnika urodzeń oraz wprowadzenia ulg podatkowych dla rodzin. Przedłużające się okresy pobierania nauki postrzegane były jako zagrażające rozrodczości; zalecano doradztwo genetyczne, odradzanie posiadania potomstwa osobom mogącym przekazać mu choroby genetyczne oraz uświadamianie młodzieży co do jej eugenicznych obowiązków wobec dzieci. 98 Ponownie nie wspominano o rasie.
Dziewiętnastowieczni darwiniści społeczni uważali wojnę za wzmocnienie procesu eliminacji słabych jednostek na zasadzie analogii do współzawodnictwa w dziedzinie ekonomii, dzielącego populację na klasy zależnie od poziomu jej sprawności. Gdy jednak przedłużała się I Wojna Światowa, eugenicy zaczęli postrzegać ją jako czynnik zakłócający selekcję naturalną.
Przed zakończeniem I Wojny Światowej Niemcy poważnie obawiali się nadmiernego zaludnienia. Populacja niemieckiego mocarstwa wzrosła bowiem z 45 milionów w roku 1880 do 67 milionów przy końcu wojny. Dopiero w latach 1918-1819 ilość zgonów przekroczyła ilość urodzeń. 99 Nowa obawa przed niedostatecznym zaludnieniem utrudniła propagandę eugeniki negatywnej, lecz „higieniści rasowi" atakowali zwolenników teorii maltuzjańskiej z racji tego, że to właśnie bardziej pożądane jednostki populacji były najbardziej podatne na ich postulaty ograniczenia rozrodczości, gdyż nierozważny altruizm mógłby przynieść dysgeniczne skutki. Obawiali się oni również, że upadek populacyjny stanowić będzie egzystencjalne zagrożenie dla „rasy nordyckiej". W kontekście teorii wyższości rasowej krzyżowanie międzyrasowe postrzegane było jako swego rodzaju samobójstwo przedstawicieli rasy wyższej.
Nie było to jednak to, co początkowo obchodziło Adolfa Hitlera. W 1920 roku przedstawił on listę 25 punktów, z których żaden nie miał nic wspólnego z eugeniką. Wyraz „eugenika" nie pojawia się ani razu w Mein Kampf.
Aby najpełniej ująć rolę eugeniki w czasach rządu narodowo-socjalistycznego, nie ograniczając swych oględzin
eugeniki niemieckiej do zbyt wąskiego kontekstu, zabrałem się za ów temat po uprzednim wytypowaniu stu książek na temat okresu weimarskiego i nazistowskiego, wyposażonych nie tylko w indeks nazwisk, lecz także zagadnień. Przy wyborze pozycji nie sugerowałem się innymi kategoriami, jak tylko obecnością w nich zagadnień dotyczących tego właśnie okresu. Wykaz wszystkich stu książek znajduje się w Załączniku 2. Eksperyment taki może powtórzyć każdy, kto dysponuje wolnym popołudniem i dostępem do zbiorów poważnej biblioteki, wybierając książki dotyczące dowolnie wybranego zagadnienia.
Wśród autorów tych książek są i nazistowscy ideolodzy, i uznani zachodni uczeni. 96 z nich nie zawierało w indeksie słowa „eugenika". Cztery pozycje wymieniające eugenikę w indeksie zawierały jedynie garstkę informacji. Nawet indeksy Mein Kampf i przemówień Hitlera nie wyszczególniają tematu eugeniki, mimo że niejednokrotnie odwołują się do rasy. Widocznie eugenika nie była tak potężnym motorem ideologicznym, jak się podaje.
Jednak Hitler słyszał o niej i ostatecznie zaczął ją postrzegać – na znak aprobaty – jako równoznaczną z jego ideami darwinizmu społecznego oraz mistycznej rasy „nordyckiej" i „aryjskiej", utrzymanymi w znacznej mierze w duchu Gobineau (którego nazwisko nie pada jednak ani razu w Mein Kampf). Był to przypadek wyraźnej ideologii trybalistycznej, wspartej przesądami i mistycyzmem, w końcu nawet organizowaniem wypraw w Himalaje w poszukiwaniu korzeni, a także widocznym zastosowaniem germańskich symboli pogańskich i pisma runicznego.
O ile Hitlera można nazwać bezkompromisowym heredytarystą, nie zmienia to faktu, iż był on również antyuniwersalistą, upatrującym w produkcji czystych nordyków najwyższy cel selekcji genetycznej. Zamiast widzieć w rozwoju ludzkości rozwój współpracy, trzymał się doktryny współzawodnictwa. Zdolności przejawiane przez innych były dla niego zjawiskiem negatywnym, zagrażającym grupie wytypowanej przez niego na zwycięzców. Ten
antyuniwersalistyczny system wartości był antyeugeniczny w najbardziej fundamentalnym sensie.
Poglądy wielu niemieckich eugeników sprzeciwiały się rządowej wizji „higieny rasowej". Hans Nachtsheim, zwolennik dobrowolnej sterylizacji i po II Wojnie Światowej wiodący niemiecki genetyk, konsekwentnie odrzucał nazistowskie idee rasowe. Nawet Fritz Lenz, prawdopodobnie najbardziej wpływowy niemiecki eugenik w epoce nazistowskiej, opowiadał się przeciwko antysemityzmowi. Biolog i eugenik, Profesor Walter Scheidt, potępiał nienaukową naturę „biologii rasowej", której nauczano na niemieckich uniwersytetach. Jeszcze inny zwolennik eugeniki, wiedeński lekarz, Julius Bauer, odrzucał nazistowskie pojęcie rasy jako „fantazje wyssane z palca" i gorzko skarżył się na krzywdę, którą wyrządzało ono sprawie. Austriacki lekarz, wyznawca eugeniki, Felix Tietze, potępiał nazistowskie prawo „ochrony krwi". Biolog i eugenik Julius Schaxel protestował przeciwko wyzyskiwaniu eugeniki przez nazistów i w końcu wyemigrował do Związku Radzieckiego. Rainer Fetscher i były ksiądz katolicki Hermann Muckerman zostali wydaleni ze swoich stanowisk, gdyż ich światopogląd sprzeciwiał się ideom nazistowskim, zaś Fetscher został ostatecznie zastrzelony przez SS, gdy próbował nawiązać kontakt z Armią Czerwoną. 100
W innych krajach eugenicy kategorycznie odrzucali hitlerowski antysemityzm i rasizm. Na Międzynarodowej Konferencji Eugenicznej, zorganizowanej w 1939 roku w Edynburgu brytyjscy i amerykańscy genetycy krytykowali rasistowską orientację eugeniki w Niemczech. 101 W tym samym roku wybitni eugenicy w Stanach Zjednoczonych i w Anglii wydali oświadczenie kategorycznie odrzucające „uprzedzenia rasowe i nienaukową doktrynę głoszącą, iż dobre i złe geny stanowią monopol poszczególnych nacji" (zob. Załącznik 1).
Rząd narodowo-socjalistyczny przejął jednak kontrolę nad instytucjami naukowymi i otworzył w niemieckich uniwersytetach liczne katedry „Higieny rasowej", tak że eugenicy stanęli nagle twarzą w twarz z pokusą pozostawienia
daleko w tyle grupy pogrążonych w marzeniach reformatorów społecznych i rozpoczęcia realizacji reformy eugenicznej na własną rękę.
Jednym z genetyków, który stał się ideologiem zbrodni nazistowskiej, był Otto von Verschuer. Jego esej Biologia rasowa Żydów pojawił się w Hamburgu w 1938 roku jako jeden z niemal 50 artykułów, wydanych w sześciu tomach pod tytułem Forschungen zur Judenfrage (Rozważania nad kwestią żydowską). Prowadzone przez niego badania naukowe zostały wsparte finansowo przez rząd narodowo-socjalistyczny.
Artykuł ten dotyczy rzekomych różnic fizycznych pomiędzy Żydami środkowoeuropejskimi a Niemcami. Verschuer zwraca uwagę na zdumiewający fakt, iż grupa etniczna zdołała przetrwać przez dwa tysiące lat bez własnego terytorium. Następnie – całkiem słusznie – zaznacza, że różnice, które opisuje, nie przynależą całkowicie do żadnej z grup, lecz rozpatrywane są pod względem częstotliwości ich występowania w obu grupach. Zadając sobie wiele trudu, by nadać tekstowi naukowy ton, i posługując się takimi zagadnieniami, jak na przykład odciski palców, grupy krwi czy podatność na choroby – z których wszystkie stanowią właściwe zagadnienia dla antropologa fizycznego – przedstawia on jednakże patologiczny dokument nienawiści etnicznej pod maską nauki. Jak dowiadujemy się z niego, Żydzi mają haczykowate nosy, mięsiste wargi, rumianą skórę o rozmytym odcieniu jasnej żółci oraz mocno kręcone włosy. Cechują się „skradającym się" chodem i charakterystycznym dla swej rasy zapachem. Następnie Verschuer opisuje „patologiczne cechy rasowe". Nie przeczy wysokiej inteligencji oraz stosunkowo niskiemu wskaźnikowi urodzeń, lecz pod koniec artykułu jego nienawiść staje się rażąca:
Uważam , iż jedynie osoby pewnego typu czują sympatię do
Judaizmu i były w stanie podjąć decyzję o przejściu na tę religię, zwłaszcza osoby, które czuły się związane z Judaizmem z racji na swój profil intelektualny i psychologiczny. (Rzadko jedynie mogły to być powody
fizyczne). W tym sensie element włączony do wspólnoty
żydowskiej nie był „obcy".
Następnie Verschuer wnioskuje, że Niemcy i Żydzi koniecznie muszą zachować podział. Postawa ta niczym nie różniła się od zaprezentowanej w Mein Kampf, której autor stwierdza, iż „najwznioślejszym ludzkim prawem i obowiązkiem jest troska o zachowanie czystości krwi". Dopiero po wyszczególnieniu tego najważniejszego warunku Verschuer wymienia zalecenia dotyczące zapobieganiu płodzenia dzieci przez „syfilityków, osoby cierpiące na gruźlicę, upośledzonych genetycznie, kaleki i kretynów". 102 Tak więc największą jego troską jest zapobieganie krzyżowaniu się z innymi grupami, zaś pomniejszą – kalectwu wrodzonemu bądź nabytemu.
Chociaż nigdzie w artykule nie pojawia się słowo
„eugenika", Verschuer uważał swój głos za eugeniczny w fundamentalnym sensie. Bądź co bądź, komuś ogarniętemu nienawiścią wygodnie jest przecież twierdzić, że zaprezentowane przez niego argumenty są wynikiem myśli naukowej, a nie emocji. Co prawda Verschuer nie wzywa do zagłady Żydów, lecz wątek jego logiki jest bardzo temu bliski. Verschuer stał się mentorem dla Josepha Mengele'a, który przejawiał żywe zainteresowanie prowadzeniem badań nad bliźniętami.
Nie istnieje prawdopodobnie żadna rzecz, której nie można by przekręcić, zniekształcić i użyć do złych celów. Zawsze będzie nam towarzyszyć ryzyko niewłaściwego użycia nauki. Jeszcze bardziej przygnębiająca jest sytuacja, gdy ten produkt chorego umysłu bądź też bezczelnego oportunizmu jest tłumaczony i rozpowszechniany przez tłumacza szczycącego się tytułem doktora filozofii.
Podręcznik eugeniki i dziedziczności człowieka Verschuera został wydany w tłumaczeniu francuskim w okupowanym przez Niemcy Paryżu w roku 1943. Podpis autora w przedmowie opatrzony jest datą „lato 1941". Znaczna część książki podaje fakty dotyczące dziedziczenia (zgodne z ówczesnym stanem nauki), statystycznego rozkładu zmienności itp., czyniąc z niej popularnonaukowy podręcznik genetyki człowieka. Autor
podaje, iż wybitni eugenicy: Erwin Baur, Eugen Fischer i Fritz Lenz czytali jego rękopis i zgłaszali swoje sugestie. 103 Oczywiście, aby uniknąć ich zastrzeżeń i osiągnąć akceptację, unikał podstępnego antysemityzmu, typowego dla swego wcześniejszego eseju, utrzymując, iż „Eugenika Galtona i higiena rasowa Ploetza zgadzały się ze sobą w zupełności zarówno co do treści, jak i celu". 104 Wychwalał Essai sur l'inégalité des races humaines Gobineau. Chwalił również Darwina, Mendla i Karla Pearsona jako pionierów myśli eugenicznej.
*
Istnieją trzy podstawowe zarzuty związane z eugeniką za czasów socjalizmu narodowego: a) ustawa sterylizacyjna z lipca 1933 roku; b) narodowy program eutanazji z września 1939 roku; oraz c) prześladowania Żydów i Cyganów, a także ich masowa zagłada pod koniec wojny. Przeanalizujmy po kolei każdy z nich:
W 1932 roku, zanim jeszcze Hitler doszedł do władzy kanclerskiej, Rada Rządowa Prus przygotowała projekt ustawy o wybiórczej sterylizacji w przypadku chorób dziedzicznych. Chociaż sterylizacja była już tematem dyskusji od dwudziestu lat, pomysł jej uprawomocnienia zaskoczył wiodących niemieckich eugeników, którzy odnosili się do niej krytycznie, argumentując, że nie tylko nie przyniesie ona spodziewanego ulepszenia puli genów, ale wręcz efekt odwrotny. 105 14 lipca 1933 roku ustawa została uchwalona przez parlament niemiecki, rok później zyskując moc prawną, lecz dopuszczała już wówczas sterylizację wbrew woli zainteresowanego, zwłaszcza w przypadku chirurgicznej sterylizacji osób, których potomstwo byłoby obciążone wysokim ryzykiem chorób fizycznych bądź umysłowych, dziedzicznym niedorozwojem umysłowym, schizofrenią, psychozą maniakalno-depresyjną, dziedziczną epilepsją, chorobą Huntingtona, dziedziczną ślepotą, głuchotą czy poważnymi defektami fizycznymi, jak również ciężkim
alkoholizmem. 106 O rasie nie wspominano. W latach 1934-1939 przeprowadzono około 300-350 tysięcy sterylizacji 107 , w większości u osób niedorozwiniętych umysłowo oraz schizofreników. 108 W tym czasie sterylizacja była też praktykowana w wielu państwach europejskich oraz w Stanach, jednak nie na tak dużą skalę. Względy eugeniczne nie były zasadniczo brane pod uwagę. Niemieccy ustawodawcy nieopatrznie upatrywali w sterylizacji taniej alternatywy dla opieki społecznej. 109 Kościół katolicki sprzeciwiał się sterylizacji, lecz Kościół ewangelicki ją popierał. 110
Debata nad eutanazją została zapoczątkowana przez książkę Karla Bindinga i Alfreda Hoche'a, wydaną w 1920 roku pod tytułem Dopuszczalność unicestwiania bezwartościowego życia. Autorzy, prawnik i lekarz, zaprezentowali w niej argument ściśle ekonomiczny. Podczas gdy można by ostatecznie doszukać się w eugenice argumentu przemawiającego za uprawomocnieniem sterylizacji, to jednak kwestia eutanazji nie miała z eugeniką nic wspólnego, gdyż osoby, które były już izolowane w specjalnych zakładach i niejednokrotnie wysterylizowane, i tak nie mogły się rozmnażać. Ku swej chlubie, niemieccy eugenicy gwałtownie atakowali propozycje wprowadzenia eutanazji. Na przykład w 1926 roku eugenik Karl H. Bauer stwierdził, iż gdyby zabijając, powoływać się na selekcję, „to w takim razie wszyscy musielibyśmy umrzeć"; w 1931 roku eugenik Hans Luxenburger wzywał do „bezwarunkowego poszanowania życia jednostki ludzkiej"; a w 1933 roku eugenik Lothar Loeffler sprzeciwiał się tak eutanazji, jak i przerywaniu ciąży ze wskazań eugenicznych: „ze zrozumiałych względów odrzucamy eutanazję i unicestwianie życia bezwartościowego". 111 Jednakże Hitler traktował podopiecznych zakładów zamkniętych jak „darmozjadów" trwoniących tylko czas personelu szpitalnego i niepotrzebnie zajmujących łóżka. 112 Gdy we wrześniu 1939 roku wydał tajny nakaz zapoczątkowujący narodowy program eutanazji, zrobił to wyłącznie w celu zwolnienia 80.000 łóżek szpitalnych dla przyszłych ofiar wojennych. 113
Zagłada ogromnej ilości Żydów jest niezaprzeczalnym faktem, lecz nie należy traktować ruchu eugenicznego jako motoru ideologicznego tego Holokaustu. Prawdą jest, że Hitler, częściowo pod wpływem podręcznika dziedziczenia człowieka i eugeniki autorstwa Erwina Baura, Eugena Fischera i Fritza Lenza, popierał eugenikę, 114 lecz nie można powiedzieć, iż jego nienawiść do Żydów miała swe źródła w nauce eugeników, którzy jakoby mieli zaliczać ich do grupy niższej pod względem intelektualnym. Wprost przeciwnie, Hitler widział w Żydach potężnych konkurentów dla niebieskookiej, jasnowłosej rasy, w której upatrywał zwycięzców. Żydów winiono za klęskę Niemców, poniesioną w I Wojnie Światowej oraz za upokorzenia spowodowane traktatem wersalskim. Gdy jasne się stało, iż Niemców czeka kolejna porażka w związku z II Wojną Światową, zapanowała powszechna żądza zemsty. Co się tyczy Cyganów i Słowian, ci pierwsi mieli zostać zgładzeni, zaś ci drudzy, jako reprezentanci niższego szczepu, mogli zostać wykorzystani jako niewolnicy. Masowa zagłada Żydów, Cyganów i wielu Słowian pod koniec wojny odbyła się w całkowitej tajemnicy. Społeczność eugeników niemieckich nie wzywała do holokaustu.
Jednak nie można również zaprzeczyć istnieniu niemieckich eugeników, którzy pozwolili, aby kooptował ich reżim i którzy pomogli stworzyć atmosferę usankcjonowania taktyki nienawiści do innych grup etnicznych. Stając po stronie popleczników etnicznych, a nie uniwersalistów, wyrządzili krzywdę nie tylko poszczególnym ofiarom nazistowskiego okrucieństwa, lecz także swemu własnemu systemowi przekonań i wartości.
Historia intelektualna obfituje w przykłady idealizmu obierającego zgubne tory. Chrześcijaństwo zawsze już będzie dźwigać piętno inkwizycji, zaś socjalizm - gułagów. Eugenika nie jest ideologią Holokaustu; faktem jest tylko to, iż w pojedynczym kraju wąska grupa jej zwolenników, która skurczyła się jeszcze bardziej w zmiennym klimacie ówczesnej genetyki, stała się winna współudziału w zbrodni. Eugenika nie
była jednak siłą napędową stojącą za socjalizmem narodowym, jak się powszechnie podaje. Posłużyła ona raczej za argument, który rząd nazistowski mógł naginać dogodnie do sytuacji wśród kategorycznego sprzeciwu przywódców ruchu.
Lewica i prawica
Pamiętajcie, każdy krok w prawo zaczyna się lewą nogą. Aleksandr Galich (Ginzburg)
Eugenik David Starr Jordan w swej książce War and the Breed (Wojna a ród ludzki, 1915) usilnie przeciwstawiał się pojmowaniu wojny jako formy selekcji „naturalnej", zaś Havelock Ellis w swych Esejach w dobie wojny (Essays in WarTime, 1917) powtarzał za społecznością eugeników protest przeciwko niej:
Hegel powiedział: „Wojna wzmacnia ludzkość, tak jak sztormy chronią morze przed rozkładem". Moltke rzekł: „Wojna jest integralną częścią wszechświata stworzonego przez Boga; rozwija najszlachetniejsze przymioty człowieka". Treitschke: „Potępianie wojny jest nie tylko niedorzeczne, jest niemoralne". Trudno drobiazgowo i ze spokojem analizować te odważne stwierdzenia, jednak, odkładając na bok wszystkie co wznioślejsze apele do ludzkości czy cywilizacji, ten „narodowy regenerator", który – jak mamy powody przypuszczać – osłabia i degeneruje rasę ludzką, nie może być wiarygodnie przedstawiony nam jako metoda uszlachetniania ludzkości czy jako część bożego wszechświata.
Ruch eugeniczny przecinał linie klasowe i polityczne w całej Europie i Ameryce. Błędem historycznym jest kojarzenie go wyłącznie z polityczną prawicą. W niemałym stopniu zyskał on rozgłos jako część poszukiwań możliwości ucieczki od nadużyć rozpasanego dziewiętnastowiecznego kapitalizmu. Nawet wówczas, gdy Herbert Spencer w Anglii i William Graham Sumner w Stanach stanęli w obronie typowych dla tego okresu rażących nierówności społecznych, lewica nie zamierzała
wyprzeć się teorii selekcji naturalnej, zaś zwolennicy socjalizmu nie widzieli żadnej naturalnej sprzeczności pomiędzy tymi dwiema szkołami. Marks i Engels sami byli entuzjastami darwinizmu, uważającymi, że teorie ewolucji i komunizmu uzupełniają się wzajemnie, dotycząc związanych ze sobą, choć różnych zagadnień – biologii i interakcji społecznych. Sam nawet Włodzimierz Lenin szydził ze stwierdzenia, że ludzie są równi w kwestii zdolności. 115 Najwybitniejszy uczeń Galtona i przywódca brytyjskiego ruchu eugenicznego, Karl Pearson, był fabiańskim socjalistą, tak samo jak Sidney Webb, autor jednego z esejów o eugenice w słynnym zbiorze Fabian Essays (Eseje fabiańskie) z 1890 roku. Wczesnosowieccy genetycy próbowali – zresztą bez powodzenia – przeprowadzić swój socjalistyczny eksperyment zgodnie z wytycznymi eugeniki.
Zanim Hitler przystąpił do władzy, w Niemczech – gdzie eugenika i socjalizm postrzegane były jako uzupełniające się wzajemnie, co dzisiejszej lewicy nadal trudno jest zaakceptować - istniała już wpływowa „eugenika Weimaru". 116 „Ojciec" eugeniki niemieckiej, Karl Ploetz, był socjalistą i spędził nawet cztery lata w Stanach Zjednoczonych, badając możliwości założenia tam socjalistycznej panniemieckiej kolonii. Austriacka feministka i socjalistyczna dziennikarka, Oda Olberg, która wyemigrowała w czasach nazistowskich, przejawiała żywe zainteresowanie teoriami Wilhelma Schallmayera, który próbował połączyć eugenikę i socjalizm w jedno, sprzeciwiając się ostro wszelkim formom rasizmu. Kolejnym miłośnikiem Schallmayera był Eduard David, jeden z przywódców Rewizjonizmu Socjaldemokratycznego. Max Levien, przewodniczący monachijskiej kapituły Niemieckiej Partii Komunistycznej, pisał, iż eugenika odegrałaby rolę w rozwoju ludzkości jako wykładnik postępu technicznego. 117 Alfred Grotjahn był zwolennikiem starań – w ramach socjalizmu – o zmniejszenie wskaźnika urodzeń osób z uszczerbkami genetycznymi, a wpływowy teoretyk socjalistyczny, Karl Kautsky, przyjmował degenerację za rzecz oczywistą. W Partii
Socjaldemokratycznej uformował się nawet znacznych rozmiarów odłam eugeniczny.
W czasach rozkwitu eugeniki genetyk H.J. Muller wygłosił pogląd, iż przywileje społeczeństwa kapitalistycznego zbyt często sprzyjały osobom o ograniczonych umiejętnościach, a zatem społeczeństwo „musi zrodzić więcej Leninów i Newtonów". 118 Inny zdeklarowany marksista, znakomity genetyk J.B.S. Haldane, w 1949 roku na łamach pisma „Daily Worker" stwierdził, że „Formuła komunizmu: 'od każdego w miarę zdolności, dla każdego w miarę potrzeb', nie miałaby sensu, gdyby zdolności wszystkich były równe". 119 Genetyk Eden Paul podsumował pogląd wielu lewicowców: „Jeśli socjalista nie będzie równocześnie eugenikiem, państwo socjalistyczne prędko zginie z powodu degradacji rasowej". 120
Tradycyjny podział pomiędzy lewicą a prawicą można zasadniczo sparafrazować jako – odpowiednio „redystrybucyjny" i „konkurencyjny". Z logicznego punktu widzenia egalitaryzm zgodny jest z „konkurencyjnym" punktem widzenia. Skoro naprawdę wszyscy jesteśmy „równi", powinniśmy przez wzgląd na logiczność popierać podejście głoszące, iż „zwycięża najlepszy". Jeśli z drugiej strony nierówność przesądzona jest genetycznie, to uczciwość wymaga, aby zapanowała redystrybucja: początkowo dóbr materialnych, a z czasem – genów. Eugenicy podkreślają, że skoro redystrybucja dobra materialnego polega z definicji na skonfiskowaniu go jednej osobie i przydzieleniu innej, to ograniczenie przynoszące korzyść tylko jednej stronie nie odbije się negatywnie na redystrybucji genetycznej.
Zwykło się uważać, iż holokaust był wytworem heredytarystów, nie egalitarystów, lecz, ogólnie rzecz biorąc, lewica na równi z prawicą skompromitowała się poprzez swe masowe morderstwa. Wówczas też nastąpił powszechny upadek gospodarczy ekonomii socjalistycznych, służąca samej sobie tyrania ich biurokracji oraz ubóstwo, do którego doprowadzili własne społeczności. Nie jest to czas sprzyjający ideologii
lewicowej, a sprzyjający refleksji, i to na najbardziej zasadniczym poziomie.
Pod koniec drugiego tysiąclecia wydawnictwo uniwersyteckie Yale opublikowało niepozornych rozmiarów tomik bioetyka Petera Singera, który próbował w nim zapełnić lukę między filozofią polityki lewicowej a darwinizmem. Proponuje on socjalizm oparty na obronie praw uciskanych, zwracając uwagę na fakt, iż w posiadaniu 400 najbogatszych osób świata znajduje się majątek o łącznej wartości większej niż dolnych 45%. Podejmuje ich wątek, przekonując, że to polityczna prawica próbowała kooptować darwinizm, zaś błędem lewicy było zaakceptowanie jej przypuszczeń. „Wydaje się niewiarygodne" – utrzymuje – „iż darwinizm udostępnia nam prawa ewolucji dla historii naturalnej, lecz zatrzymuje się u progu historii człowieka". 121
W zasadzie Singer ma rację, utrzymując, że nadal może pojawić się „darwińska lewica", chociaż ortodoksyjni marksiści traktujący ojca swej doktryny jak proroka, którego poglądy na zawsze przesądziły o tym, co stanowi lewicę, a co prawicę będą z pewnością powoływać się na jego słynną maksymę: „istnienie społeczne określa świadomość". Należy zaś wspomnieć, że Marks był wrogo usposobiony do maltuzjanizmu, który szedł często ramię w ramię z eugeniką i ruchem głoszącym prawo do śmierci.
Wyrafinowani światowcy, którzy w rzeczywistości nie są tak zaciekłymi - jak by się mogło wydawać - wyznawcami egalitaryzmu i enwironmentalizmu (determinizmu środowiskowego), wyolbrzymiają ciągły spór o rolę genów i wychowania. Prawdziwy konflikt toczy się pomiędzy interwencjonizmem a polityką „wolnej ręki". Mając do dyspozycji oba czynniki – dziedziczne i wychowawcze – zająć można trzy podstawowe stanowiska:
- zróżnicowanie jednostek i grup tłumaczy determinizm genetyczny, przy czynnikach wpływu środowiska odgrywających znikomą rolę;
- czynniki środowiskowe przeważają wszelkie predyspozycje genetyczne;
- czynniki dziedziczne i uwarunkowanie środowiskowe oddziałują na siebie wzajemnie.
W rzeczywistości czysty determinizm genetyczny jest częściowo pozostałością po dziewiętnastowiecznym darwinizmie społecznym, częściowo zaś zasługą interwencji egalitarnych enwironmentalistów, którzy, aby skompromitować swych przeciwników, przypisują im takie poglądy. Co do teorii całościowego wpływu wychowania, pozostaje ona cudowną fantazją (gdyby mogła być prawdziwa!), od której odstąpili wszyscy z wyjątkiem najbardziej radykalnych egalitarystów. Tylko jedna z powyższych teorii jest możliwa do utrzymania: ta o wzajemnym oddziaływaniu, nie o wzajemnym wykluczaniu. Usankcjonowane różnice opinii odnoszą się jedynie do względnej ważności jednego czynnika w stosunku do drugiego.
Egalitaryści wytoczyli mnóstwo argumentów:
a. Współczesny człowiek stanowi tabulam rasam – czystą tablicę, na której środowisko może zapisać cokolwiek chce.
b. Nie istnieją żadne znaczące różnice międzygrupowe.
c. O ile na płaszczyźnie wewnątrzgrupowej mogą istnieć różne poziomy indywidualnych umiejętności, to jednak nie istnieje coś takiego jak uniwersalna inteligencja.
d. Testy IQ nie diagnozują inteligencji, a jedynie umiejętność rozwiązywania testów.
e. Dziedziczność inteligencji wynosi zero.
f. Nawet gdyby uznać modele rozrodczości współczesnego społeczeństwa za dysgeniczne, to pamiętać należy, iż ewolucja nie zawsze przebiega zgodnie z darwińskim modelem stopniowości, gdzie małe zmiany prowadzą z czasem do wielkich przemian ewolucyjnych. To
raczej reguła „przerywanej równowagi" wyznacza Ten pozornie naukowy dowód, odniesiony na przykład koniem trojańskim, którego usiłuje się przeciągnąć przez dłuższe okresy genetycznego zastoju. do skorupiaków, jest prawdziwym wrota miasta ludzkości.
Powyższe argumenty, stanowiące w zasadzie taktykę „gry na zwłokę", stworzyły jednak w powszechnym mniemaniu założenie genetycznej wyłączności, stwierdzające, iż ludzkość wyzwoliła się od późniejszej ewolucji.
Wydarzenia historyczne, niezależnie od stopnia ich tragizmu, nie są w stanie powstrzymać nauki. Politolog Diane Paul z Uniwersytetu Massachusetts dość trafnie podsumowała obecny klimat intelektualny:
Właściwie wszyscy lewicowi genetycy, których poglądy ustaliły się w trzech pierwszych dekadach ubiegłego wieku, umierali w przeświadczeniu, że istnieje powiązanie pomiędzy postępem biologicznym a społecznym. Ich uczniowie, którzy dojrzewali intelektualnie w radykalnie odmiennym klimacie społecznym, albo to przekonanie odrzucali, albo – gdy warunki nie sprzyjały determinizmowi – niechętnie go bronili. Pojawienie się socjobiologii wyznacza prawdopodobnie początek zacierania się przykrych wspomnień dotyczących wydarzeń z lat 40-tych XX wieku. Gdy one już osłabną, nie byłoby zaskoczeniem ponowne wyłonienie się doktryny, która na arenie naukowej nigdy nie została pokonana, lecz raczej zepchnięta na plan dalszy przez wydarzenia polityczne i społeczne. Od schyłku lat 40-tych aż do początku 70-tych egzystuje ona prawdopodobnie nadal, utajona w środowisku naukowców, oczekując tylko kolejnej zmiany klimatu społecznego, by się odrodzić. 122
Biolog Lawrence Wright, opierając swój osąd na przeprowadzonych przez Uniwersytet Minnesota badaniach nad bliźniętami, wnioskuje, iż
Powszechnie panujący pogląd na ludzką naturę przy końcu wieku przypomina pod wieloma względami pogląd, który mieliśmy na początku. 123
Gorący spór zaciemnia kierunki ideologiczne reprezentowane przez poszczególnych jego uczestników, czyniąc je mało wyrazistymi dla obserwatora, a czasami również dla samych uczestników. Poniższa tabela ilustruje cztery podstawowe stanowiska, z których dwa są egalitarne: „naiwny egalitaryzm" i „wyrafinowany anty-interwencjonizm". Powodem powyższego podziału jest fakt, że wyrafinowani egalitaryści w wielu kwestiach są bardziej skłonni zgodzić się z eugenikami niż z naiwnymi egalitarystami. Naiwni egalitaryści mogą twierdzić, iż są nieugiętymi przeciwnikami eugeniki, lecz nie są w stanie zdefiniować tego konceptu jasno lub nawet wcale. W zasadzie wyrafinowani egalitaryści są niechętnie ustosunkowani do ujawniania i dyskutowania swych prawdziwych poglądów z obawy przed możliwymi nadużyciami wiedzy genetycznej.
Poniższa tabela charakteryzuje się pewną sztucznością, gdyż nie da się podzielić ludzi na różne, wyraźne grupy. Na przykład socjalizm narodowy usiłował wznieść eugeniczną nadbudowę na fundamentach darwinizmu społecznego.
Oprócz sprzecznych ideologii, w ramach poszczególnych obozów istnieje również subtelne zróżnicowanie, które – w uproszczeniu – przedstawia się następująco:
Darwiniści społeczni. Chociaż odgrywali najistotniejszą rolę w drugiej połowie XIX wieku oraz w pierwszej połowie XX, zatracili obecnie swą żywotność jako oddzielna grupa. Selekcja oparta na rozrodczości przeważyła tę opartą na śmiertelności, chociaż epidemie takie jak AIDS lub toczące się konflikty zbrojne mogą pewnego dnia obrócić tę proporcję o 180 stopni, być może, nawet szybciej, niż nam się wydaje. Jednak darwinizm społeczny egzystuje jako filozofia „szczątkowa", wryta w sam rdzeń ideologii pewnych grup.
Idea rasy „nordyckiej"/„aryjskiej". Jest to prototypowa filozofia trybalistyczna. Zepchnięta do podziemia przez ruch pamięci o Holokauście (w którym skromną rolę odegrał autor niniejszej książki), zapoczątkowany po wojnie arabskoizraelskiej z 1967 roku, działalność tej grupy ograniczyła się do walki o przetrwanie białych zamiast o uznanie ich wyższości. Współczesna Europejka rodzi przeciętnie tylko 1,4 dzieci, zaś do podtrzymania populacji konieczny jest wskaźnik 2,1. Według Arkuszu Danych o Populacji 2005 Biura do Spraw Populacji, zaludnienie Europy zmniejszy się z 9,8% światowej populacji do 6% do roku 2050, pomimo zapowiadającej się intensywnej imigracji. Równie złowieszcze wydają się owym teoretykom genetyczne konsekwencje krzyżowania się ras, nieuniknione w „globalnej wiosce", w jaką zmienia się nasz świat. Grupa ta uznaje różnice etniczne, a nie klasowe. Można więc zdefiniować ją jako trybalistów.
Wyrafinowani antyinterwencjoniści charakteryzują się przekonaniem, iż różnice genetyczne rzeczywiście istnieją, lecz należy wypierać je ze świadomości, gdyż w przeciwnym przypadku nieuchronnie doprowadzą one do nienawiści
rasowych i klasowych, a co za tym idzie – do nowych holokaustów. Sprzeciwiają się oni interwencji w ludzką linię zarodkową, zaś niektórzy członkowie tej grupy przeciwni są nawet interwencji w linie zarodkowe zwierząt i roślin. Antyinterwencjoniści byli wstrząśnięci niemiecką rzezią Żydów, jak również frazesami, jakimi narodowi socjaliści żywili eugenikę, a ten właśnie szczegół ukształtował odpowiednio ich poglądy. Rzecz dziwna, że prywatne stanowisko tej grupy ma wiele wspólnego ze stanowiskiem eugeników. Istnieje spory rozdźwięk pomiędzy najważniejszymi przekonaniami tej grupy a poglądami, które starają się wpoić społeczności. Wpływy tej grupy są wysoce nieproporcjonalne do jej wielkości. Niektórzy wyrafinowani antyinterwencjoniści są w rzeczywistości trybalistami.
Naiwni egalitaryści enwironmentalistyczni nie poświęcili wiele refleksji problemom populacji i zaakceptowali egalitarną doktrynę masowej konsumpcji, szerzoną przez antyinterwencjonistów. Celem każdej kampanii propagandowej jest uniemożliwienie danej populacji czerpania z praktycznych doświadczeń; w przypadku naiwnych egalitarystów cel ten został osiągnięty w stopniu godnym podziwu. Uznają oni, że inteligencja jest jedynie skutkiem edukacji, a postawy altruistyczne lub ich przeciwieństwa wynikają wyłącznie z wychowania. Odrzucają nawet teorię ewolucji.
Eugenika uniwersalistyczna, którą niniejsza książka dość szczegółowo opisuje, nie wymaga w tym miejscu dodatkowej definicji. Wystarczy powiedzieć, iż eugenicy uważają się za lobby działające na rzecz przyszłych pokoleń.
Neomaltuzjanie. Z uwagi na fakt, iż wiele państw przechodzi zmiany demograficzne, grupa ta traci swych zwolenników, których miała do niedawna. Większość obecnych prognoz demograficznych przewiduje wyrównanie światowego przyrostu zaludnienia, lecz maltuzjanie twierdzą, że populacja może być już zbyt duża, aby pozostać jako samowystarczalna, zaś gwałtowny wzrost jej liczebności w wielu regionach świata
nadal jest alarmujący. Większość eugeników skłania się ku teorii maltuzjańskiej, lecz odwrotna sytuacja nie ma raczej miejsca.
Antymaltuzjanie. Przedstawiciele tej grupy twierdzą, iż kapitał ludzki jest sam w sobie największym zasobem, a obawy związane z przekroczeniem „nośności" planety są dalece przesadzone i źle ulokowane. Nieżyjący już Julian Simon był najsławniejszym zwolennikiem tego stanowiska. Eugenicy mogliby teoretycznie być antymaltuzjanami, lecz nie jest to historycznie potwierdzone.
Niezależni uczeni i naukowcy. W grupie tej znajdują się genetycy, demografowie, antropologowie, archeologowie, socjologowie, psychologowie – słowem przedstawiciele każdej dyscypliny poświęconej wyłącznie bądź częściowo nauce o człowieku. Grupa ta odczuwa boleśnie świadomość niepisanych zasad cenzury w odniesieniu do nauk jakościowych, więc dlatego członkowie społeczności uczonych i naukowców poszukują często schronienia przed ideologicznymi burzami, oddając się niekontrowersyjnym kwestiom. Na przykład genetyk może poświęcić się studiowaniu określonych sekwencji genów i celowo unikać dyskusji o ich społecznych implikacjach. Wygląda to tak, jakby mechanik naprawiał gaźnik nie zastanawiając się, dokąd pojazd ma jechać. Niektórzy przedstawiciele tej grupy mogą być pod silniejszym wpływem ideologicznym niż osoby spoza niej i z rzadka pozwalać swoim osobistym poglądom wpływać na swe badania, ukrywając ten fakt nie tylko przed światem, lecz nawet przed sobą. Z drugiej strony, znaczny ich procent zdaje się nie pamiętać o filozoficznych i politycznych implikacjach swych dziedzin nauki.
Żydzi
Nie rób tego, co ja robię, rób to, co ci mówię.
Każdy ojciec
W powszechnym mniemaniu ruch eugeniczny był rasistowską, antysemicką, nazistowską ideologią, zainspirowaną przez elity anglo-amerykańskie. W istocie eugenika zdołała zorganizować silne przyczółki w Argentynie, Australii, Austrii, Belgii, Boliwii, Brazylii, Kanadzie, Chinach, na Kubie, w Czechosłowacji, Danii, Estonii, Finlandii, Grecji, na Węgrzech, w Indiach, we Włoszech, w Japonii, Meksyku, Norwegii, Nowej Zelandii, Holandii, Polsce, Portugalii, Rumunii, Rosji, Afryce Południowej, Hiszpanii, Szwecji, Szwajcarii i Turcji. 124
Żydzi odegrali skromną, aczkolwiek aktywną rolę we wczesnym ruchu eugenicznym. W 1916 roku Rabin Max Reichler opublikował artykuł pod tytułem Żydowska eugenika, w którym starał się udowodnić eugeniczne ukierunkowanie żydowskich obyczajów religijnych. Piętnaście lat później Ellsworth Huntington w swojej książce Tomorrow's Children (Dzieci jutra), wydanej wspólnie z zarządem Amerykańskiego Stowarzyszenia Eugenicznego, powtarzał argumenty Reichlera, wychwalając Żydów jako bezkonkurencyjnie wyższą rasę oraz wyjaśniając ich osiągnięcia poprzez ciągłe odwoływanie się do podstawowych reguł żydowskiego prawa religijnego, które również postrzegał jako fundamentalnie eugeniczne w swej naturze. 125
W Republice Weimaru wielu żydowskich socjalistów aktywnie propagowało eugenikę, głownie na łamach socjalistycznej gazety „Vorwärts". 126 Max Levien, naczelnik pierwszej Monachijskiej Rady Sowieckiej, oraz Julius Moses, członek Niemieckiej Partii Socjalistycznej, byli zdecydowanymi zwolennikami eugeniki. Na niepełnej liście wybitnych niemiecko-żydowskich eugeników znaleźliby się genetycy: Richard Goldschmidt, Heinrich Poll i Curt Stern, statystyk Wlhelm Weinberg (współautor prawa Hardy'ego-Weinberga), matematyk Felix Bernstein, oraz lekarze: Alfred Blaschko, Benno Chajes, Magnus Hirschfeld, Georg Löwenstein, Max Marcuse, Max Hirsch i Albert Moll. 127 Antyżydowską politykę Niemieckiej Ligi do Spraw Doskonalenia Narodu i Nauki o Dziedziczności zaatakował – w obronie berlińskich Żydów -
nawet nazistowski publicysta Julius F. Lehmann. 128 Löwenstein należał do podziemia zbuntowanego przeciwko rządowi narodowo-socjalistycznemu, natomiast Chajes, Goldschmidt, Hirschfeld i Moll wyemigrowali.
Gdy w 1910 roku zmarł w Ameryce Moses Harman, rewolucyjno-anarchistyczny wydawca „Amerykańskiego Dziennika Eugenicznego", dystrybucję pisma przejął magazyn Emmy Goldman „Matka Ziemia". W 1933 roku eugenik i profesor zoologii Uniwersytetu Kalifornijskiego, Samuel Jackson Holmes, zwrócił uwagę na fakt obecności w ruchu eugenicznym znacznej liczby Żydów, chwaląc ich „narodowy dar rozumu" i jednocześnie ubolewając nad uprzedzeniami rasowymi, z powodu których cierpieli, i które zmuszały wielu z ich intelektualistów do wystrzegania się nieegalitarnych poglądów. 129 W 1935 roku Amerykańskie Stowarzyszenie Eugeniczne uznało Rabina Louisa Manna za jednego ze swych członków zarządu.
Jednym z najwybitniejszych eugeników był Amerykanin Herman Muller, syn Żydówki, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny (1946) za pracę poświęconą współczynnikom mutacji genetycznej. Jako komunista, po spędzeniu lat 1933-1937 w Uniwersytecie Moskiewskim na stanowisku starszego genetyka, Muller wystosował do Stalina list, w którym proponował przyjęcie przez Związek Radziecki eugeniki jako oficjalnej strategii politycznej. Ponieważ było to w przededniu Wielkich Czystek, Stalin stanowczo potępił ów pomysł. W takiej sytuacji Muller stwierdził, iż najrozsądniej będzie wyjechać do Szkocji, a następnie wrócił do Stanów. Akurat w trakcie pobytu Mullera w Moskwie pojawiła się w Stanach jego rozprawa o eugenice Spośród nocy. Kilka lat wcześniej, w roku 1932, Muller spędził rok w Niemczech i był oburzony nazistowskimi pojęciami i strategiami dotyczącymi rasy.
Według danych Biblioteki Narodowej w Jeruzalem, od lat 20-tych do końca 50-tych XX wieku wydano około 200 podręczników dla rodziców w języku hebrajskim. Publikacje te
przedstawiały zgodny światopogląd – którego integralną część stanowiła eugenika – dotyczący konieczności poddawania żydowskich matek nieustającemu programowi edukacji, indoktrynacji i regulacji. W czasach mandatu brytyjskiego żydowscy lekarze w Palestynie aktywnie promowali eugenikę. W 1934 roku dr Joseph Meir, którego imieniem nazwano szpital w Kfar Sava, napisał:
Komu należy pozwolić na wychowywanie dzieci? Poszukując prawidłowej odpowiedzi na to pytanie, eugenika stanowi naukę, która usiłuje udoskonalić ród ludzki i ocalić go od zepsucia. Nauka ta jest jeszcze młoda, jednakże korzyści z niej płynące są ogromne... Czyż naszym obowiązkiem nie jest zapewnić naszym dzieciom zdrowie, zarówno fizyczne, jak i umysłowe? Dla nas eugenika w ogóle, a zwłaszcza staranne zapobieganie chorobom dziedzicznym, ma wartość znacznie wyższą niż dla innych narodów. Lekarze, sportowcy i politycy powinni szeroko rozpowszechnić tę ideę: Miej dzieci tylko wówczas, gdy jesteś pewien, że będą one zdrowe zarówno pod względem umysłowym, jak i fizycznym. 130
Jeden z badaczy Uniwersytetu Ben-Gurion, pracując nad zagadnieniem „eugenicznych Syjonistów", natknął się na teczkę z dokumentami zawierającymi notatki wydawców zbioru twórczości Meira, opublikowanego w Izraelu w połowie lat 50tych XX wieku, w których określają go oni jako „problematyczny i niebezpieczny", stwierdzając, że „Teraz, po eugenice nazistowskiej, niebezpiecznie jest drukować ten artykuł". 131 Prawdę powiedziawszy, świadomość żydowskiego poparcia dla eugeniki w Palestynie do roku 1948 była ukrywana przez wiele lat. 132
Dr Max Nordau, syn ortodoksyjnego rabina, nawrócony na syjonizm przez Teodora Herzla, stał się wybitnym członkiem ruchu. Idee Nordau, w tym energiczna propaganda eugeniki, stały się tak popularne w środowisku żydowskim, że jego kluby stworzono nawet w Stanach.
Dr Arthur Ruppin, dyrektor Światowej Organizacji Syjonistycznej w Palestynie, w swej książce z lat 1930-31 The Sociology of Jews (Socjologia Żydów) napisał, iż „w celu zachowania czystości naszego rodu, Żydzi tacy [z objawami wad genetycznych] muszą powstrzymać się od posiadania dzieci". 133
We współczesnym Izraelu liczne praktyki eugeniczne są szeroko akceptowane. Według Meiry Weiss z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jeruzalem,
W Izraelu eugenika syjonistyczna stała się selektywną strategią prenatalną, wspieraną przez pierwszorzędną technologię genetyczną. 134
Znajduje się tam obecnie - w przeliczeniu na jednego mieszkańca - więcej klinik płodności niż w jakimkolwiek innym kraju świata (cztery razy tyle na jednego mieszkańca, co w Stanach Zjednoczonych). W przypadku podejrzenia u płodu wad fizycznych bądź umysłowych aborcja finansowana jest przez państwo. 135
W przypadku niedostatecznej jakości nasienia męża do akcji wkracza dawca. Nasienie, badane pod kątem choroby TayaSachsa, dostarcza państwo. Kobiety w ciąży po 35. roku życia rutynowo wyrażają zgodę na amniocentezę (badanie płynu owodniowego) oraz poddają się aborcji w przypadku wykrycia u płodu wad genetycznych. Tak więc rząd aktywnie stosuje zasady eugeniczne, chociaż główna motywacja wydaje się co najmniej tak ilościowa, jak jakościowa.
Surogacja została prawnie zatwierdzona w 1996 roku 136 , lecz wyłącznie dla kobiet zamężnych. Jest ona również finansowana przez państwo. Żydowskie prawo religijne nie odtrąca dzieci nieślubnych, umożliwiając w ten sposób łączenie reguł prawa żydowskiego i współczesnych praktyk prawnych. Niektórzy rabini akceptują zapłodnienie in vitro i transfer zarodków jako formę terapii niepłodności nie sprzeciwiającą się rozumianym dosłownie halachicznym przykazaniom przeciw cudzołóstwu. 137
Co dziwne, niektórzy rabini nie potępiają stosowania nasienia nie pochodzącego od Żydów z tego powodu, że
masturbacja nie uprawiana przez Żydów nie jest ich sprawą, częściowo też z powodu przeświadczenia, iż żydowskość jest przekazywana wyłącznie przez matkę. Dzieci różnych żydowskich matek, spłodzone ze spermy tego samego dawcy, mogą się nawet pobrać, jako że „nie wywodzą się z tej samej istoty". Jednakże inni rabini uznają stosowanie pozażydowskiej spermy za odrażające. 138
Izraelska postawa wobec klonowania różni się znacząco od tej przeważającej w większości innych państw. Chociaż nie ma obecnie zezwolenia na klonowanie ludzi w celach reprodukcyjnych, a to ze względu na ciągły brak bezpiecznej technologii, Główny Rabinat Izraela nie widzi w tego rodzaju klonowaniu, stosowanym jako forma terapii niepłodności, żadnej niezgodności religijnej, a wręcz dostrzega jego przewagę nad bankami nasienia, które - z powodu anonimowości dawców mogą teoretycznie doprowadzić do skojarzenia w małżeństwie siostry z bratem. 139
W 1998 roku, ponad osiemdziesiąt lat po ukazaniu się w 1916 roku eseju Reichlera, Noam J. Zohar, profesor filozofii Uniwersytetu Bar-Ilan w Izraelu, odpowiedział na jego argumenty. Zauważywszy, iż emfatycznie proeugeniczne poglądy Reichlera „podziela obecnie [...] niemało sfer judejskich", Zohar napisał:
Program zindywidualizowanej eugeniki [...] wydawałby się zgodny z postawą, która cieszyła się co najmniej cichym poparciem tradycyjnych nauk judejskich. Czy sprawiłoby to jakąś różnicę, jeśli środki prowadzące do spłodzenia dobrego potomstwa nie będą już uzależnione od umoralnionej spekulacji, a od udowodnionej naukowo genetyki?
Wydaje mi się, iż o ile sam cel jest możliwy do zaakceptowania, zmiana środków prowadzących do jego osiągnięcia nie musi oznaczać przeszkody w dążeniu do niego. Jest tak oczywiście przy założeniu, iż nowe środki nie są moralnie niewłaściwe. Aby sformułować żydowską
odpowiedź na tę wyłaniającą się obecnie znad horyzontu swego rodzaju nową eugenikę, konieczna będzie ewaluacja rozmaitych środków mogących służyć współczesnej eugenice zindywidualizowanej. Mam nadzieję , iż częściowo posłuży jej za podstawę niniejsza analiza tradycyjnych poglądów judejskich. 140
Metody represjonowania eugeniki
Demokracja wymaga, by wszyscy obywatele mieli wyrównane rachunki na starcie życia. Egalitaryzm obstaje za tym, by mieli oni wyrównane rachunki na mecie. Roger Price, Wielka Rewolucja Robotyczna
Chociaż atak na eugenikę rozpoczął się już pod koniec lat 20-tych XX wieku 141 , przetrwała ona nawet okres nazistowski, a w 1963 roku Fundacja Ciba zwołała w Londynie konferencję pod hasłem „Człowiek i jego przyszłość", na której trzej wybitni biolodzy i laureaci Nagrody Nobla (Herman Muller, Joshua Lederberg i Francis Crick) wyrazili swe silne dla niej poparcie. Pomimo tych entuzjastycznych głosów eugenika miała wkrótce ponieść druzgocącą klęskę.
Opinia publiczna, oburzona scenami ataku policyjnych psów na obrońców praw obywatelskich, które rozegrały się na południu, nie mogła dłużej znieść dyskusji o genetycznych różnicach rasowych. W 1974 roku liczna grupa czarnych studentów pojawiła się w sekretariacie Profesor Sandry Scarr w Instytucie Rozwoju Dziecka Uniwersytetu Minnesota:
Jeden ze studentów nauczania II stopnia oznajmił, że zabije nas, jeśli będziemy kontynuować badania na czarnych dzieciach. Inny chodził przed nami tam i z powrotem, wykrzykując pod naszym adresem jako przedstawicieli rasy białej obraźliwe sformułowania.
Gdy Arthur Jensen z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley odwiedził Instytut w roku 1976, on i Scarr spotkali się z jawną pogardą ze strony falangi radykalnych studentów; niektórzy z nich posunęli się nawet do fizycznego ataku na przemawiających i tych, którzy ich zaprosili. Oprócz tego, że wykłady Jensena były regularnie przerywane, spotykał się on również z groźbami podłożenia bomby i zmuszony był korzystać z ciągłej ochrony. 142
W marcu 1977 roku Narodowa Akademia Nauk zorganizowała w Waszyngtonie forum na temat badań z zastosowaniem rekombinowanego DNA. Gdy tylko zaczęła się pierwsza sesja, pochód protestujących wkroczył do sali, wymachując afiszami i tablicami. 143
Podczas wykładu, który miał zostać wygłoszony w Londyńskiej Szkole Ekonomicznej, Hans Eysenck został początkowo zagłuszony przez tłum skandujący hasło „Nie ma prawa głosu dla faszystów!", a następnie zaatakowany. W stłuczonych okularach i z zakrwawioną twarzą został ewakuowany z podium. Gdy jego książka The IQ Argument (Spór o IQ) pojawiła się w Stanach Zjednoczonych, właściciele hurtowni i księgarń spotykali się z groźbami przemocy i podpalenia, a książka stała się niemal niedostępna. 144
Powyżej opisane sceny – jak wiele im podobnych zostały wywołane przez teorie stwierdzające występowanie różnic średniego IQ pomiędzy grupami rasowymi, konkretnie pomiędzy białymi i czarnymi. Nikt nie zdawał się zauważać faktu, iż problem ten był zupełnie bez znaczenia dla sprawy eugeniki uniwersalistycznej, zalecanej dla wszystkich grup bez wyjątku.
Kolejnym ważnym czynnikiem represji eugeniki było zapoczątkowanie ruchu pamięci o Holokauście po wojnie arabsko-izraelskiej z 1967 roku. Kampania okazała się tak efektywna, iż – według przeprowadzonych ankiet – o wiele więcej Amerykanów słyszało o Holokauście niż o Pearl Harbor czy o bombie atomowej spuszczonej na Japonię. 145 Ci, którym nieobcy jest termin „eugenika", kojarzą go obecnie z „Holokaustem" i „rasizmem". Opinia publiczna nieświadoma jest faktu, iż 16 września 1939 roku przywódcy ruchu eugenicznego w Stanach Zjednoczonych i Anglii stanowczo odrzucili rasistowskie doktryny rządu nazistowskiego (p. Załącznik 1), podobnie zresztą jak i wielu niemieckich eugeników. Ogromny - choć w pełni zrozumiały – chaos miał miejsce w społeczności żydowskiej. Żydzi odczuwają dziś brzemię jego znaczenia. Jak wykazał Narodowy Przegląd
Populacji Żydowskiej, w dekadzie 1990-2000 liczebność Żydów amerykańskich zaczęła spadać w zastraszającym tempie, co typowe jest dla grup o wysokim IQ. 146 Połowa żydowskich kobiet w wieku 30-34 lat nie ma dzieci, zaś prawie połowa amerykańskich Żydów ma 45 lub więcej lat. 147 W tym momencie chodzi już o przetrwanie.
Od początku lat 80-tych XX wieku ukazuje się coraz więcej publikacji z dziedziny eugeniki, w tym ogromna ilość artykułów w literaturze wydanej drukiem, jak i później w Internecie, lecz mimo to większość z nich jest nadal wrogo usposobiona, a w najlepszym przypadku – wymijająca. Jednym ze stosunkowo niedawno wydanych artykułów jest Nauka i polityka w badaniach nad rasą (1994) Williama H. Tuckera. O ile autor twierdzi, iż popiera wolność badania naukowego, to jednak lekceważy „błahą wartość naukową wskaźników dziedziczenia IQ", utrzymuje, iż „być może prawa innych ograniczają naukowe prawa badawcze", zastanawia się, czy pewne tematy badawcze zasługują w ogóle na uwagę, zaleca niekorzystanie z rządowych funduszy na badania dotyczące rasy, proponuje zastosowanie Kodu Nuremburga dla badaczy, stwierdza, że uczestnicy badań psychologicznych „mogą być skrzywdzeni, nie będąc tego świadomymi" oraz że powinni być oni informowani o charakterze badania w przypadku, gdy wyniki okażą się dla nich niepochlebne. Dalej Tucker przytacza sformułowania typu: „te nędzne 15 punktów IQ"; „Czy wykorzystujesz dary, które posiadasz, dla narodu czy też przeciw niemu?" 148 Tuckera można zdefiniować jako reprezentującego umiarkowane poglądy w obozie egalitarnym.
Wydana w 1999 roku książka De l'eugénisme d'État à l'eugénisme privé (Od eugeniki państwowej do eugeniki indywidualnej), której redaktorami są Missa i Susanne, to zbiór artykułów autorstwa grupy belgijskich i francuskich uczonych i naukowców, przy czym niektórzy z nich są wrogo nastawieni do eugeniki, inni zaś w zasadzie ją popierają. Pomimo to w różnych miejscach eugenika opisana została jako dyscyplina „utopijna" i „nierealistyczna", gdyż cele jej są „nieosiągalne", tym bardziej
że reprezentuje ona „zbiór fałszywych idei", które są sprzeczne i „obalone przez badania naukowe". Sama wzmianka o eugenice może wywołać „bezwarunkową krytykę haniebnej praktyki". Inne sformułowania to: „hańba", „okropności klasycznej eugeniki", „niebezpieczeństwo tendencji eugenicznej", „amerykańscy szarlatani", „niebezpieczny trend", „zagrożenie eugeniką", „strach", „ryzyko", „groźba", „niebezpieczeństwo", „podstępna", „nieokiełznana", „radykalna", „niemoralna", „elitarna", „demon eugeniki", „pokusa eugeniki", „dokuczliwy koń trojański eugeniki", „widmo eugeniki", „nazistowskie okrucieństwa", „komory gazowe", „rasizm", „dyskryminacja etniczna", „rozpędzona machina eugeniki", „obrzydliwa reputacja", „barbarzyńska", „ostrzeżenie", „śmiertelna", „czujny opór wobec tej tendencji", „dyskryminacja genetyczna", „sterylizacje i lobotomie", „podstępny determinizm", „redukcjonizm genetyczny", „sprowadza kulturę do natury", „kult ciała", „totalitarna", „tendencja utylitarna", „nieludzka", „szalony pomysł", „materialistyczny redukcjonizm", „biologizm", „genetycyzm", „horror egzystencjalny czy metafizyczny", „gwałtowne, kategoryczne i definitywne potępienie," „ogólne i absolutne potępienie," „absolutnie zła", „gorsza niż zbrodnia", „Nie będziecie klonować!", „radykalne zło", „absolutnie zła, absolutnie przeciwna dobru", „perwersja", „zła sama w sobie", „sama w sobie i w sposób oczywisty zagrażająca autonomii innych", „instrumentalizacja i uprzedmiotowienie innych", „genetyczne zubożenie klonowania". 149
Kampania okazała się nadzwyczaj skuteczna w osiąganiu swych zamierzeń. W 1969 roku „Kwartalnik Eugeniczny", następca „Wieści Eugenicznych", otrzymał nową nazwę „Kronika Ludzkiej Genetyki". W następnym roku, wkrótce po pierwszej udanej próbie wyizolowania fragmentu DNA stanowiącego pojedynczy możliwy do zidentyfikowania gen, młodzi naukowcy biorący udział w przedsięwzięciu postanowili nie kontynuować pracy nad DNA. Powodem, według nich, było to, że praca ta zostałaby ostatecznie użyta do złych celów przez
wielkie korporacje i rządy kontrolujące poczynania naukowe. 150 Posługując się sformułowaniem zapożyczonym z sowieckich czystek, egalitaryści potępili eugenikę jako „pseudo-naukę", co w 1973 roku pociągnęło za sobą nakaz zmiany nazwy Amerykańskiego Stowarzyszenia Eugenicznego na Stowarzyszenie Badań Biologii Społecznej. W 1990 roku Rada Kolegialna zmieniła też nazwę testu SAT (Scholastic Aptitude Test - Test Uzdolnień Szkolnych) na Test Oceny Szkolnej (Scholastic Assessment Test). W roku 1996 odrzuciła również i te słowa, ogłaszając, iż skrót nie oznacza już nic. Sami eugenicy szukali ratunku przemianowując się na „populacjologów", „specjalistów od genetyki człowieka", „antropologów", „demografów" i „doradców genetycznych".
Potencjalnie niewłaściwe zastosowania
genetyki
Ja sam jako tako jestem uczciwy, a przecież mógłbym sobie zarzucić takie rzeczy, że lepiej by było, gdyby mnie była matka na świat nie wydała. Hamlet
Najpoważniejszym argumentem przeciw eugenice jest możliwość jej niewłaściwego zastosowania. Niewątpliwie niebezpieczeństwo jest realne. Z łatwością przytoczyć można z przeszłości mnóstwo przykładów nadużyć eugeniki. Niemowlę zawsze może utopić się w wannie. Nasza przeszłość jako gatunku obfituje w wydarzenia, za które teraz możemy się tylko wstydzić.
Rozszyfrowujemy dopiero plan, według którego zostaliśmy stworzeni; niewykluczone, że popełnimy straszliwe błędy. Możemy też zbytnio zatracić swą różnorodność. Kolejnym niebezpieczeństwem jest wzmożona nierówność społeczna, jeśli wyłącznie uprzywilejowane klasy skorzystają z technologii genetycznej. I – jak uczy nas nie tak odległa historia
– eugenika może zostać użyta jako pretekst do eliminacji narodów uznawanych za „gorsze" lub po prostu znienawidzonych z jakiegoś powodu. W tej kwestii nie można przewidzieć, do jakiego nowego zła zdolny będzie w najbliższej przyszłości kreatywny ludzki mózg. To naprawdę przerażające. Obawy wyrafinowanych egalitarystów - którzy nie są właściwie egalitarystami, a jedynie myślicielami interesującymi się zagadnieniami egalitaryzmu, najbardziej ze wszystkiego obawiającymi się zwykłego człowieka - są uzasadnione.
Potencjalne nadużycia genetyki nie ograniczają się do spaczenia ludzkiego genomu. Realne jest już rozpoczęcie modyfikacji zwierząt w celu doskonalenia ich inteligencji, mające prowadzić do umożliwienia im wykonywania zadań realizowanych obecnie przez ludzi, czy nawet stworzenie zwierzęco-ludzkich hybryd. 151 Rynek pracy zawsze stać będzie otworem dla tanich, słabo wykształconych robotników, co stanowi prawdziwe zagrożenie. Obecnie ludziom wydaje się, iż mają prawo traktować współmieszkańców tej planety jak obiekty konsumpcji, nie ma więc nawet dyskusji o tej zatrważającej perspektywie. Wyobraźmy sobie jednak dylemat moralny, przed którym byśmy stanęli, mając do czynienia ze zwierzętami, które pod względem zdolności przewyższałyby niższe kategorie populacji ludzkiej.
Eutanazja
Istnieje bliski związek pomiędzy eugeniką a ruchem prawa do śmierci. Obydwie filozofie dotyczą życia i upatrują wartość w jego jakości, nie zaś w życiu samym w sobie.
O ile do około 1830 roku w Anglii długość życia pozostawała w tyle za długością okresu płodności, tj. kobiety umierały przed nastaniem menopauzy 152 , to we współczesnych krajach uprzemysłowionych przeciętna długość życia rozciąga się o kilkadziesiąt lat poza okres rozrodczy. Wizyta w domu opieki dostarczy przekonujących dowodów na istnienie
ogromnej populacji (która dzięki pokoleniu wyżu demograficznego wkrótce się podwoi) bezbronnych, zrozpaczonych ludzi starszych, przechodzących istne tortury dzień po dniu, miesiąc po miesiącu, rok po roku. Ktokolwiek zaprzecza temu oczywistemu faktowi, powinien zamienić się z nimi – nie na lata, jedynie na kilka godzin – aby zdać sobie sprawę z tragicznej sytuacji, w której wielu z nich się znajduje.
Po wejściu w trzecie tysiąclecie sposobem ucieczki od cierpienia, najpowszechniej wybieranym przez te ofiary, było samobójstwo poprzez zastrzelenie się, o wiele częściej popełniane przez starszych mężczyzn (27,7 na 100.000) niż kobiety (1,9 na 100.000). 153
Religia
Zapamiętajcie to sobie, teologowie, że w swym pragnieniu uniezależnienia przedmiotów wiary od tez dotyczących stałości Słońca i Ziemi, podejmujecie ryzyko ostatecznej konieczności potępienia jako heretyków tych, którzy głosili, że Ziemia jest nieruchoma, a Słońce zmienia położenie.
Galileusz, Dialog
Istnieją eugenicy wierzący w Boga, agnostycy i ateiści. Utrzymuje się, iż wiara działa w innym niż eugenika wymiarze, chociaż zawsze istnieli tacy, dla których wiedza zastępowała religię. Na przykład w języku rosyjskim funkcjonuje pojedyncze wyrażenie odnoszące się zarówno do intelektu, jak i do duchowości – duchownyj.
Pod jednym istotnym względem nauka o psychologii człowieka stanowi jednak antytezę religii. Niezależnie od swych ideologii i metod działania, naukowcy nie ustają w pogoni za świętym Graalem przyczynowości. Na tym przecież właśnie polega nauka.
Zarządzanie populacją
Istnieją dwa podstawowe sposoby postrzegania ludzkości: a) zostaliśmy stworzeni na obraz Boga, a co za tym idzie – jesteśmy tak idealni, iż wszelkie próby ulepszania człowieka są nie do pomyślenia; b) o ile gatunek nasz posiada wspaniałe pozytywne, jak również negatywne cechy, to jednak istotne jest jego doskonalenie, a ratowanie go przed upadkiem genetycznym jest już bezwzględnym obowiązkiem moralnym.
W wielu aspektach eugenika stawia ludzkości te same cele, co innym gatunkom: zdrowej populacji, prawdopodobnie o ograniczonej liczebności, by nie zakłócała misternej naturalnej równowagi gatunków i środowiska. Jednakże właściwości kierowania populacją ludzką nie są identyczne z technikami zarządzania populacjami pozaludzkimi zarówno pod względem celów, jak i metodologii. Metodologia „osuszania i ponownego zarybiania stawu" w odniesieniu do ludzi nie tylko budzi sprzeciw moralny, lecz również jej wykonalność jest wątpliwa. Rażąco przymusowe środki mogą wręcz przynieść skutki przeciwne do oczekiwanych, wywołując opór wobec reformy eugenicznej. Aby eugenika jako ruch mogła uniknąć pokusy zatopienia się w utopijnej fantazji, musi podążać ku realnym do osiągnięcia celom.
W populacjach dzikich zwierząt najwyższym celem jest żywotność, zaś zdrowie definiuje się jako zdolność przetrwania i rozmnażania się w danym środowisku. Inaczej jest u ludzi, gdzie do kryteriów zdrowotnych zalicza się ponadto inteligencję i altruizm. Co do metodologii, dopuszczalne są jedynie stosunkowo niewielkie ingerencje w dobro współczesnej populacji, gdyż to od niej i tylko od niej zależy realizowanie reformy eugenicznej. Na przykład o ile zarządzający dzikimi zwierzętami zakładają, iż równowaga pomiędzy drapieżnikami a ofiarami jest czymś „zdrowym", to jednak w odniesieniu do ludzi taka Spencerowska metodologia „przetrwania najlepiej przystosowanych" jest nie na miejscu. Pomimo ogólnej ciągłości tradycyjnych przekonań, zachowanej przez współczesną
eugenikę, w tej kwestii współczesna eugenika realistyczna odchodzi od dogmatów głoszonych sto lat temu.
Chociaż pojedyncze jednostki podejmują już powszechnie wysiłki w kierunku eugeniki, to jednak pogrążają je wielkie nurty demograficzne. Tak więc globalna reforma eugeniczna jest zadaniem dla społeczeństwa jako całości. Siła rządu w stosunku do siły zarządzanej populacji wyznacza granice rządowej interwencji (i nadużyć). Im słabszy rząd, tym mniejszy potencjał racjonalnego zarządzania populacją. Duże znaczenie odgrywają tu również organizacje pozarządowe, których wolność może być mniej skrępowana niż wolność rządu.
Historia pełna jest przykładów kierowania populacją na zasadzie przymusu. Najbardziej haniebną tego typu metodą jest ludobójstwo. Stosowano też inne przymusowe środki. Na przykład rząd Indiry Gandhi realizował politykę przymusowych sterylizacji i wasektomii. I chociaż ostatecznie Indie zrezygnowały z tej polityki, obecna populacja narodu jest o wiele milionów mniejsza, niż byłaby bez niej. Jednakże półprzymusowa polityka „jednego dziecka w rodzinie", prowadzona w Chinach, okazała się znacznie bardziej skuteczna: Indie, ze wskaźnikiem płodności całkowitej 3,1, wkrótce wyprzedzą Chiny (wskaźnik 1,7) w kategorii najludniejszego narodu świata. Szacuje się, że do roku 2000 populacja Chińczyków była już o ćwierć miliarda mniejsza, niż byłaby bez polityki „jednego dziecka". Z drugiej strony istnieją sytuacje, w których jedynie zastosowanie ostatecznych środków może oddalić niebezpieczeństwo poważniejszej katastrofy. Przychodzą tu na myśl Bangladesz i Haiti; brak jednak woli politycznej, by nawet podjąć ów temat. Globalne społeczeństwo żyje w zgubnym kłamstwie.
Kierując uwagę z kwestii ilościowych na jakościowe, stwierdzić należy, iż dotychczasowa dyskusja, dotycząca metod dobrowolnych i przymusowych, była w większości jednoznaczna z pośredniczeniem w zaspokajaniu zachcianek obecnie żyjących. Odpowiedzialność rozrodczą zastąpiło „prawo do rozrodu". Czyż można mieć jednak „prawo" powoływać do życia dzieci,
które z całą pewnością wyrosną na ludzi umysłowo niedorozwiniętych lub obarczonych ryzykiem wyniszczających chorób genetycznych? Na przestrzeni pokoleń pojedyncza osoba o genetycznie uwarunkowanym IQ, niskim w stopniu niemal uniemożliwiającym jej codzienną egzystencję w społeczeństwie, może przyczynić się do pojawienia się milionów upośledzonych. Przymusową sterylizację osób z genetycznie określonym niskim IQ oraz z poważnymi chorobami genetycznymi powinno się przywrócić. To stwierdzenie niepopularne, lecz musi się tu pojawić. Nasza obecna odmowa uwzględniania praw przyszłych pokoleń do zdrowia i inteligencji to tchórzliwa, zdradziecka postawa wobec naszych własnych dzieci. Czy to możliwe, byśmy byli do tego stopnia egoistyczni, aby chcieć powoływać do istnienia klasę genetycznie upośledzonych ludzi w celu wykorzystania ich do posługiwania nam?
Najsilniej obecnie zauważalna jest dążność demograficzna w kierunku ujemnego wskaźnika przyrostu naturalnego, i chociaż nie rezygnuje się ze środków przymusu, to jednak optymistyczny jest fakt, iż wystarczy zazwyczaj przy użyciu sprawnych metod dobrowolnych pozwolić kobietom w wieku rozrodczym osiągać ich własne cele w postaci mniejszych rodzin i zdrowszego potomstwa. To oczywiste, że - w porównaniu z przymusowymi - środki dobrowolne są zazwyczaj milej widziane, aczkolwiek granica pomiędzy dobrowolnością a przymusowością może być czasami niewyraźna.
Jedną z metod dobrowolnych jest zastosowanie badania ultrasonograficznego w celu określenia płci płodu. W wielu krajach rozwijających się chęć posiadania potomstwa płci męskiej jest nawet w stanie wpłynąć na decyzję przyszłych rodziców o usunięciu płodu płci żeńskiej. Ostatecznie, ilość osobników męskich w populacji nie ma jednak większego znaczenia reprodukcyjnego, gdyż to kobiety rodzą dzieci, a nawet niewielka populacja mężczyzn jest teoretycznie w stanie zapłodnić ogromną populację kobiet. Zarządzanie populacją powinno zatem w pierwszej kolejności dotyczyć kobiet.
W Chinach proporcja płci wśród noworodków w latach 60-tych i 70-tych XX wieku nie przekraczała normy i wynosiła średnio 106 chłopców na 100 dziewcząt. Po wprowadzeniu polityki „jednego dziecka" w latach 80-tych zmieniła się ona jednak znacząco na korzyść chłopców. V powszechny spis ludności Chin ujawnił, iż liczba noworodków męskich na 100 żeńskich, wzrósłszy do 108,5 w roku 1982 i do 110,9 w 1987, do roku 2002 osiągnie przybliżoną wartość 116,86. Już w 2000 roku oszacowano, że liczba mężczyzn w Chinach przewyższa liczbę kobiet o 60 milionów.
Podobna sytuacja ma miejsce w Indiach, gdzie w 1991 roku - w czasach, gdy badania ultrasonograficzne nie były jeszcze tak powszechne - spis ludności wykazał niedobór około 35-45 milionów kobiet. Prowadzone w latach 1993-2003 badania noworodków w szpitalu w Delhi wykazały, że liczba urodzeń osobników płci żeńskiej wynosiła 542 na 1.000 urodzeń osobników męskich, jeśli pierwsze dziecko było dziewczynką. Przy pierwszych dwojgu dzieciach płci żeńskiej proporcja wynosiła jedynie 219/1.000.
Niestety, chociaż chęć posiadania potomstwa płci męskiej dominuje w populacjach wiejskich, to właśnie rodziny o wysokim IQ mają szerszy dostęp do nowoczesnej medycyny łącznie z ultrasonografią, zatem praktyka ta okazuje się, jak dotąd, dysgeniczna. Jednak udostępnienie jej rodzinom o niskim IQ lub nawet wprowadzenie w związku z tym systemu wynagrodzeń finansowych mogłoby spowodować, że nabrałaby ona charakteru zdecydowanie eugenicznego, stawiając równocześnie czoła problemom demograficznym tyleż ilościowym, co i jakościowym. (Należy tutaj podkreślić zależność historyczną pomiędzy eugeniką a maltuzjanizmem). Zachodzą już rewolucyjne zmiany: do 2005 roku wiele klinik oferowało badanie ultrasonograficzne za jedyne 500 rupii (ok. 30 zł). Nie trzeba dodawać, że dla mężczyzn nie znajdujących dzięki niemu zapowiedzi urodzenia się upragnionego syna jest to swoista tragedia; stanowi ona jednak o wiele mniejsze zło niż dysgeniczne przeludnienie. Co więcej, podwyższone
współzawodnictwo o kobiety w sposób niewspółmierny wyróżniałoby mężczyzn o wysokim IQ. (Z tego samego powodu powszechnie zalegalizowana powinna być poligamia. Prawny przymus monogamii stanowi bowiem dysgeniczny zamach na osobistą wolność. Żaden fachowy hodowca nie brałby jej nawet pod uwagę).
Inną dobrowolną metodą jest czynne promowanie metod antykoncepcyjnych wśród rodzin o niskim IQ. O ile nie da się z pomocą edukacji wyeliminować popędu płciowego młodych ludzi, to jednak można w ten sposób skutecznie zmniejszyć wskaźnik urodzeń. Aktywnie promowana powinna być również odwracalna sterylizacja.
Tocząca się obecnie debata pomiędzy „prawem wyboru" a „prawem do życia" nie bierze zupełnie pod uwagę konsekwencji aborcji dla selekcji genetycznej. Należałoby promować aborcję jako ostateczny, a czasami wręcz jedyny środek dla wielu matek o niskim IQ, nie stosujących antykoncepcji.
Należy radykalnie zrewidować politykę opieki społecznej. Zamiast płacić kobietom o niskim IQ coraz więcej za każde kolejne dziecko, powinno się uzależnić wsparcie finansowe od zgody na poddanie się formie trwałej antykoncepcji czy wręcz sterylizacji. Społeczeństwo powinno za to nalegać na większe ulgi podatkowe dla rodzin z dziećmi, darmowy dostęp do żłobków, ośrodków opieki etc. Zachęciłoby to do posiadania większej liczby dzieci kobiety o wysokim IQ, które w przeciwnym przypadku wolą nie mieć ich wcale lub zbyt mało, poświęcając marzenia o licznej rodzinie na rzecz rozwoju kariery. Cele ruchu feministycznego są same w sobie zrozumiałe i słuszne, lecz w połączeniu z antynaukowym światopoglądem radykalnego egalitaryzmu doprowadzą do zniszczenia naszego gatunku.
System eugenicznego planowania rodziny to najlepszy dar, jaki kraje rozwinięte mogą zaoferować krajom Trzeciego Świata. W społeczeństwie globalnym ciasnota poglądów panująca w którymkolwiek z krajów jest patologią, na którą
ludzkie społeczeństwo nie może sobie pozwolić. Potrzeba tu postawy surowej miłości. Polityka taka popierałaby interesy wszystkich grup etnicznych, które mogłyby ucierpieć w sytuacji, gdy warstwy o najuboższej inteligencji swobodnie przekazywałyby dalej swoje geny, podczas gdy przedstawiciele najinteligentniejsi napotykaliby w tej dziedzinie poważne przeszkody.
Metody aktywizmu rządowego i pozarządowego zależą od specyfiki poszczególnych krajów, w których miałyby być zastosowane. Jednym z przydatnych środków mogłoby być finansowe wsparcie dla kobiet o niskim IQ w zamian za zgodę na transfer zarodków. Należy skłaniać banki nasienia do przywiązywania największej wagi do inteligencji, zaś promowanie tych instytucji powinno być finansowane z funduszy podatkowych. Należałoby też rozwinąć technologię umożliwiającą stworzenie sztucznej macicy, czy też zacząć przeprowadzać międzygatunkowe przeszczepy zarodków, gdyż działania te doprowadziłyby do szybkiego zwiększenia liczby jednostek o najbardziej pożądanych genotypach.
Wierzenia religijne będą nam towarzyszyć zawsze, więc i eugenika nie może być przedstawiana jako naukowa w znaczeniu antyreligijnym. Gdyby miała się ona jednak stać główną wiarą wyznawaną przez masy, wiązałoby się to z ogromnym ryzykiem nadużyć.
Należy wspierać badania genetyczne bez względu na koszty. Nie wiadomo bowiem, jak ogromne możliwości otworzy przed nami w przyszłości technika interwencji w linię zarodkową.
W związku z imigracją należy zdać sobie sprawę, że napływ grup o niskim IQ, przeznaczonych do wykonywania prac nie wymagających szczególnych umiejętności i za niską opłatą, stanowi potencjalne zagrożenie dla długotrwałej żywotności populacji gospodarzy. Panmiksja jest też równoznaczna z zatraceniem zróżnicowania genetycznego. Każda populacja stanowi unikalną jednostkę, a zatracenie tej unikalności to strata dla nas wszystkich. Jednakże, biorąc pod uwagę obecny
udoskonalony system transportu i komunikacji, należy jedynie oczekiwać nasilenia się tego zjawiska w przyszłości.
Wykonalność
I przyroda lica odwróciła Od nas, nie słuchając próśb ni pochlebstw, I podłużny zbędny mózg wsadziła Niczym szpadę w zardzewiałą pochwę.
Zaniedbała spuścić most zwodzony I na zawsze zapomniała o tych, Czyją dolą – ziemski grób zielony, Migotliwy śmiech, gorący oddech... Osip Mandelsztam, Lamarck
Gdy ideał postrzega się jako niemożliwy do osiągnięcia, porzuca się go jako „utopijny". Czyż wymaganie prawdziwego poświęcenia ze strony obecnie żyjących - których altruizm rozciąga się jedynie na następne jedno lub dwa pokolenia, i którzy są w większości obojętni wobec kultury i cywilizacji nie jest czystą fantazją?
Aby ocenić możliwość odbudowania ruchu eugenicznego jako mającej rację bytu siły społecznej, należy się najpierw uważnie przyjrzeć systemom politycznym, wykraczając poza populistyczny szowinizm - tak wieczny, jak wszechobecny. W systemie dyktatury moc znajduje się w ręku jednej osoby, podczas gdy w systemach demokratycznych piramidalna struktura mocy jest mniej przejrzysta:
Poziom A: lobby oraz oligarchowie (głównie anonimowi).
Poziom B: politycy.
Poziom C: wybitni członkowie rządu oraz media.
Poziom D: ogół społeczeństwa.
Co wydaje się istotne w tym schemacie to fakt, iż relacja Poziomów B i C do Poziomu A przypomina w znacznym stopniu zależność pracownika od pracodawcy. Aby wygrać wybory, politycy potrzebują środków finansowych na prowadzenie kampanii wyborczych oraz reklamę/propagandę, podczas gdy media (będące także w posiadaniu Poziomu A) zabawiają społeczeństwo politycznymi rozgrywkami, których uczestnicy różnią się minimalnie. Gdy politycy zostaną już „wybrani", pełnią wolę tych, którzy dostarczyli im środki finansowe. Tymczasem przegranym politykom proponuje się tymczasowo prestiżowe, dochodowe posady, aby mogli się przygotować do następnego „podejścia". Co prawda, w populacji istnieją jednostki wyrafinowane, które nie dają się nabrać co do istoty owego systemu, jednak można je zastraszyć, dokooptować, a ostatecznie pozwolić im na wyrażenie swego niezadowolenia. Skoro nie stanowią zagrożenia dla systemu, ich protesty mogą posłużyć za demonstrację „wolności słowa". Chodzi o to, że wszystkie systemy polityczne (tak jak prawdopodobnie wszystkie struktury społeczne stworzone przez człowieka) są z natury oligarchiczne, zaś realizowanie prężnej polityki eugenicznej spoczywa na barkach stosunkowo niewielkiej elity.
Eugenika nie każe dokonywać drastycznych wyborów. Wiele decyzji podejmowanych obecnie na szczeblu rządowym niesie już za sobą konsekwencje genetyczne: programy planowania rodziny, legalizowanie i pokrywanie kosztów aborcji, kryteria imigracyjne, ulgi podatkowe na dzieci, gwarantowany przez rząd płatny urlop wychowawczy, badania genetyczne, klonowanie, techniki wspomagania płodności itd. Eugenicy przekonują, że należy jedynie brać przy tym pod uwagę ich eugeniczne lub dysgeniczne konsekwencje.
Ludzkość świata dzieli się na niezależne nacje. Dysponując niezbędnymi środkami, można będzie przynajmniej w niektórych wprowadzić programy rozmnażania oparte na eugenice pozytywnej, niekoniecznie angażując do rodzenia matki ludzkie. Opór wobec tego typu zmian jest w pełni zrozumiały w sytuacji, gdy nawet sztuczne unasiennianie w
dalszym ciągu wywołuje sprzeciw w niektórych sferach społecznych.
Czynnikiem, który z pewnością przekonuje do programu eugenicznego, jest niezaprzeczalne pragnienie rodziców posiadania zdrowych, inteligentnych dzieci. Genetyczne badania przesiewowe zarodków umożliwią z pewnością wykrywanie coraz większej liczby cech, co umożliwi podniesienie poprzeczki i zamiast jedynie eliminacji okropnych chorób będzie możliwe genetyczne programowanie w dzieciach takich dodatnich cech, którymi może się obecnie poszczycić tylko niewielka część społeczeństwa. W odróżnieniu od tradycyjnych metod pozytywnej czy negatywnej eugeniki, terapia linii zarodkowej umożliwi nawet osobom obciążonym licznymi złymi genami posiadanie zdrowych, pełnosprawnych dzieci. Metoda ta całkowicie ominie międzypokoleniowy konflikt interesów, działający na niekorzyść bezbronnych nienarodzonych.
Jak już wspomniano, opinia publiczna jest wyjątkowo podatna na wpływy. Kampanie i polityczna propaganda sprowadzają się do pieniędzy. Lecz w sytuacji, gdy jakieś państwo czy grupa etniczna prowadziłaby prężną narodową politykę eugeniczną, nie zaangażowane a silniejsze militarnie państwa czy grupy - wyczuwając wynikające z ich działań zagrożenie konkurencji dla ich własnego potomstwa - wolałyby rozpocząć atak zapobiegawczy, niż być zmuszone do zastosowania podobnej polityki u siebie.
Interwencja radykalna
Wiemy, czym jesteśmy, nie wiemy jednak, czym możemy się stać. Hamlet
O ile nadal znajdujemy się w bardzo wczesnej fazie pojmowania genetyki człowieka, można jednak z całą pewnością przewidzieć, iż przyszła wiedza umożliwi nam wyjście poza granice zwykłego „majstrowania" przy genach, by wymienić ten
czy inny jako chorobotwórczy lub uwydatnić jakąś pożądaną zdolność czy cechę osobowości. Będziemy mogli posunąć się znacznie dalej, wprowadzając najbardziej radykalne zmiany w naszym układzie genetycznym. Jak zaznaczył bioetyk i teolog Joseph Fletcher, już w 1973 roku całkiem możliwe będzie stworzenie osób przy zapożyczeniu części genomu od innych gatunków. 154 Obecnie w literaturze podejmuje się temat „zamienności" DNA, wynikającej z niej pewnej elastyczności życia, faktu niestałości ludzkiej natury oraz przyszłej możliwości obrania przez różne grupy ludzkie rozbieżnych ścieżek rozwoju dzięki zastosowaniu technologii genetycznej – ścieżek, być może, prowadzących do form tak różnych, jak różni są dziś mężczyźni i kobiety, zniesienia barier międzygatunkowych, możliwości nie tylko odkrywania genów, lecz także ich tworzenia. Czy powinniśmy dążyć do zachowania ludzkiej natury, czy też do jej zmiany? 155
John H. Campbell, biolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego, jest jednym z tych badaczy, którzy popierają radykalny interwencjonizm. Pisze on m.in.:
Dzięki postępowi genetyki nasza dziedziczność staje przed nami otworem [...]. Zależnie od naszej woli - jak za naciśnięciem przycisków programatora - będziemy w stanie projektować na nowo naszą sferę biologiczną [...]. Właściwie trudno sobie wyobrazić system dziedziczenia, który poddawałby się inżynierii lepiej niż nasz własny. 156
Zdając sobie sprawę z faktu, iż większa część ludzkości dobrowolnie nie zaakceptuje taktyk jakościowego zarządzania populacją, Campbell zwraca uwagę na fakt, że jakiekolwiek próby podniesienia poziomu IQ całej populacji ludzkiej byłyby nieznośnie powolne. Następnie zaznacza, iż wczesna eugenika stawiała sobie za cel ogólny nie tyle doskonalenie gatunku, co zapobieganie jego upadkowi.
Eugenika Campbella zaleca więc porzucenie gatunku Homo sapiens jako „relikwii" czy też „żywej skamieniałości" i zastosowanie technologii genetycznych ingerujących w ludzki genom, być może, stworzenie zupełnie nowych genów przy
zastosowaniu syntetyzatora DNA. Taką eugenikę praktykowałyby elity, których osiągnięcia wyprzedziłyby dotychczasowe tempo ewolucji tak prędko i radykalnie, iż w czasie obejmującym dziesięć pokoleń grupy te rozwinęłyby się w stopniu porównywalnym do stopnia rozwinięcia obecnej formy człowieka w stosunku do małp człekokształtnych.
Campbell oczekuje stworzenia nowych gatunków zgodnie ze scenariuszem przerywanej równowagi, opisanym w jednym z wcześniejszych rozdziałów tej książki. Stosujący nową eugenikę postrzegaliby siebie jako pośrednie, nie zaś docelowe, formy procesu ewolucji. Pozbywszy się przysłowiowej „kuli u nogi", jaką jest przestarzały, chylący się już właściwie ku upadkowi gatunek, mogliby oni wkroczyć w etap ciągłego, stałego rozwoju w kierunku inteligencji. Obecny nasz intelekt – jak podkreśla Campbell – nie jest w stanie nawet pojąć właściwości naszego umysłu, do których zrozumienia dążyć będą nasi następcy. Z kolei autor przedstawia swoje poparcie dla religii eugenicznych, które nie są pomysłem nowym. Nieprzypadkowo jednym z tematów powracających w jego artykule jest kwestia „prometeizmu". Campbell kończy swój artykuł, wspominając, iż odpowiednie technologie genetyczne są już obecnie dostępne:
Indywidualna autoewolucja nie jest możliwością dotyczącą dalekiej przyszłości ani też fikcją naukową. Ona już trwa, chociaż w fazie na tyle jeszcze wczesnej, aby umknąć uwadze większości [...]. Najważniejszą spuścizną naszego wieku nie będzie moc jądrowa, komputery, osiągnięcia polityczne ani statyczna etyka dla „samowystarczalnego" społeczeństwa. Będzie nią fakt skierowania naszej uwagi i skupienia naszego umysłu na ewolucji. Pomniki XXI wieku będą wysławiały ojców gatunku Homo autocatalyticus, który podporządkował ewolucję swemu własnemu rozumowi. Okaże się, czyje twarze będą je zdobić. 157
Wizja szybkiej ewolucji małej grupy, przedstawiona przez Campbella, jednocześnie podnosi na duchu i przygnębia.
Większa, być może, nieskończona inteligencja wzbudza grozę. Z drugiej strony, jak przykra jest ona dla owych „żywych skamieniałości" stanowiących całą ludzkość – przynajmniej ludzkość taką, jaką znamy dzisiaj.
Czytelnik z pewnością pamięta, iż eugenika nie ogranicza się do obecnej populacji, lecz opisuje społeczeństwo jako sumę wszystkich ludzkich pokoleń, które się pojawiły lub pojawią. Ruch eugeniczny postrzega siebie jako czwartą nogę stołu, na którym spoczywa owa społeczność. (Trzy pozostałe nogi to dostęp do zasobów naturalnych; czyste, biologicznie zróżnicowane środowisko naturalne; populacja ludzi nie większa, niż planeta jest w stanie spokojnie udźwignąć poprzez wszystkie czasy). Oznacza to, iż mamy do czynienia z kwestiami uważanymi przez eugeników za nie podlegające dyskusji. Warunki te rozumie się jako albo niezbędne dla przetrwania, albo ze swej natury nierozerwalnie związane z samym znaczeniem istnienia. Wszystkie inne względy – na przykład partie polityczne czy nawet dobrobyt współczesnej populacji – postrzegane są jako wynikające z tych podstawowych konieczności i im podporządkowane.
Oznacza to, że jeśli eugeniczny program polityczny ma mieć jakąkolwiek szansę na sukces, będzie musiał przyjąć postawę braku stronniczości i nie łączyć się ani z polityczną prawicą, ani z lewicą. Równocześnie, ze względów politycznych, ruch ten nie może pozwolić sobie na wplątanie się w konflikt międzygrupowy ani nawet angażować się w międzygrupowe porównania. O ile zagadnienia te stanowić mogą uzasadnione obiekty zainteresowania politologa, socjologa czy specjalisty biologii człowieka, to – jak udowadnia historia – dążność do nich w ramach programu eugenicznego może przynieść odwrotne lub wręcz zgubne skutki. Naukowcy i uczeni pragnący promować program eugeniczny zmuszeni będą szukać cech wspólnych z innymi myślicielami, a nie wkraczać z nimi w konflikt. Separacja ideologiczna wymagać będzie samodyscypliny, której nikt nie przyjmie ochoczo. Prawdę mówiąc, niektóre z tych kwestii mogą mieć znaczenie
eugeniczne, a przynajmniej na niektórych płaszczyznach spotykać się ze względami eugenicznymi.
Obecnie nikt nawet nie próbuje zastosować takiej samokontroli. Tak więc post-ludzka czy nawet nie-ludzka droga do inteligencji – w przeciwieństwie do powszechnego podniesienia poziomu całej populacji - wydaje się coraz bardziej prawdopodobna. Wśród szerokich mas społeczeństwa genetyczny potencjał IQ będzie spadał mniej więcej o 1 punkt w każdym pokoleniu, podczas gdy uprzywilejowane klasy będą, być może, w stanie z dwuwarstwowego społeczeństwa stworzyć nawet więcej, niż już osiągnęliśmy.
W rozpaczliwej próbie zahamowania tendencji do wskrzeszenia eugeniki wznosi się obecnie bariery prawne, lecz wiara w to, że środki takie okażą się wystarczająco skuteczne, nie ma sensu. Logika Campbella jest nieunikniona. Odrzucenie tradycyjnej eugeniki wewnątrzgatunkowej – pomimo pozerstwa społeczeństwa – nieuchronnie doprowadzi do opisywanego przezeń scenariusza.
Wynalezienie pisma przyczyniło się do powstania uniwersalnego ludzkiego umysłu, w którym wiedza jest z pokolenia na pokolenie przekazywana i gromadzona. W procesie tym poszczególne jednostki specjalizują się w konkretnych dziedzinach; nie istnieje dziś pojęcie „uniwersalnego geniuszu" najzwyczajniej wiedzy jest za dużo dla pojedynczego człowieka.
Podczas gdy ludzki mózg tworzy się i doskonali od milionów lat, komputery – będące w użyciu dopiero od około jednego stulecia – są już obecnie w stanie pobić w grze najlepszych „ludzkich" szachistów. Być może, „Hal" jeszcze się nie narodził, lecz oczekuje już z niecierpliwością dnia, gdy opuści „binarne łono".
Technologia oparta na węglu ma swoje granice. Pojedynczy ludzki mózg jest ograniczony przez swój rozmiar, ilość dostępnego czasu na uczenie się i przez prędkość, z jaką potrafi on przetwarzać informacje. Komputer może posiadać dowolną wielkość, nieograniczoną pamięć i programowanie. Co do prędkości, nowoczesna technologia potrafi przetwarzać
informacje w ciągu pikosekund (bilionowych części sekundy), podczas gdy ludzki mózg jedynie w ciągu mikrosekund. 158
Ludzki umysł sam jest maszyną, której zawiłości, samoświadomość i zdolności przystosowawcze zostaną wkrótce wyjaśnione, chociaż dopiero zaczynamy odkrywać jego tajemnice. Debatuje się obecnie, czy komputery kiedykolwiek dorównają ludzkiemu umysłowi czy wręcz prześcigną go w kwestii samoświadomości, doznań emocjonalnych czy duchowości. Należałoby jednak zapytać, kiedy, a nie czy to w ogóle nastąpi. Dwie społeczności przedstawione w powieści H.G. Wellsa The Time Machine (Wehikuł czasu): jedna, zajmująca się produkcją dóbr materialnych, i druga, dziecinna, ich konsumpcją – pojawią się zapewne wcześniej, niż się nam wydaje, a dziecinnymi istotami będziemy my sami.
Ta mająca wkrótce zaistnieć rzeczywistość wyznacza eugenice o wiele skromniejszą rolę, niż można by było sobie w przeciwnym razie wyobrazić. Należy pamiętać, iż każda próba ulepszenia ludzkiego mózgu skierowana jest na aparat o dziedzicznie ograniczonej wydajności. Z drugiej strony, mózg maszyny będzie czymś na kształt Boga.
Mając do dyspozycji zaledwie około tysiąca miesięcy życia, my ludzie jesteśmy tak ulotni jak plewy rozdmuchiwane przez wiatr, lecz ciąży na nas fatum filozofii, kultury, samego życia. Możemy albo roztrwonić ojcowiznę milionów pokoleń, zaspokajając indywidualistyczne i plemienne instynkty, albo kroczyć naprzód, by spełnić swe przeznaczenie, dźwigając na barkach obowiązki wobec przyszłego świata i splatając dłonie w wielkim łańcuchu pokoleń.
Zakończenie
Powinność ojca Księga Powtórzonego Prawa 6:1-9
Jak zbiorowy umysł ludzki rozważa zarówno swe własne źródła, jak i własną przyszłość, tak program eugeniczny jawi się ponownie jako ponadczasowy, gdyż kwestie, o których traktuje, nie zależą ani od rzecznictwa historycznego, ani od odrzucenia przez poszczególne jednostki.
Prawicowo-lewicowe continuum polityczne wyznaczone zostało na podstawie problemów przedstawiających jego znaczenie dla współczesnych wyborców, których interesy w kontekście światopoglądu darwińskiego są w większości peryferyczne czy wręcz instrumentalne. Na tle naszej ewolucyjnej przeszłości i przyszłości tradycyjna arena polityczna wydaje się osobliwa i dziecinna.
Konflikt interesów naszych i przyszłych pokoleń stanowi konfrontację natury moralnej, lecz politykę można najlepiej podsumować jako zawiązywanie przymierza opartego na obopólnej korzyści. Którzy wyborcy zgodzą się działać na rzecz przyszłych pokoleń w sytuacji, gdy niemożliwa jest rekompensata? Czy tacy wyborcy w ogóle istnieją?
Co możesz zrobić dla przyszłych pokoleń
1.Powiedz o tej książce znajomym i udostępnij im stronę internetową, na której jest ona bezpłatnie dostępna: http://whatwemaybe.org.
2.Jeśli Twoim językiem ojczystym jest język inny niż angielski i chciałbyś dobrowolnie przetłumaczyć tę książkę, skontaktuj się z jej autorem pod adresem firstname.lastname@example.org.
3.Zadaj tę książkę jako lekturę swoim studentom, jeśli jako nauczyciel masz do czynienia z chociaż jedną z poniższych dziedzin: wolnością działalności naukowej, antropologią, bioetyką, biologią, biopolityką, klonowaniem, przestępczością, demografią, ekologią, ochroną środowiska, etyką, eugeniką, eutanazją, ewolucją, rozrodczością, futurologią, sprawiedliwością pokoleniową, genetyką, historią, holokaustem, prawami człowieka, emigracją/imigracją, filozofią, politologią, badaniami populacji, religią, socjobiologią, socjologią, testami, opieką społeczną.
Załącznik 1
Biologia społeczna
a doskonalenie populacji
Poniższy dokument, który ukazał się po raz pierwszy w magazynie „Natura" z 16 września 1939 roku, stanowił wspólne oświadczenie najwybitniejszych amerykańskich i brytyjskich biologów (w tym laureatów Nagrody Nobla), i zyskał w społeczeństwie nazwę „Manifestu eugenicznego". Zaczęła się właśnie II Wojna Światowa i autorzy stanowczo potępili antagonizm międzyrasowy oraz teorie głoszące, iż pewne dobre lub złe geny są przypisane konkretnym nacjom. Dokument ten przytoczony jest poniżej w całości.
Biologia społeczna a doskonalenie populacji
W odpowiedzi na prośbę Urzędu Nauk w Waszyngtonie, D.C., dotyczącą sformułowania odpowiedzi na pytanie „Jaki jest najefektywniejszy sposób udoskonalenia globalnej populacji pod względem genetycznym?", skierowane do wielu pracowników naukowych, przygotowano poniższe oświadczenie.
Pytanie o najefektywniejszy sposób udoskonalenia globalnej populacji pod względem genetycznym wykracza poza problemy czysto biologiczne. Z problemami tymi spotyka się każdy biolog w momencie, gdy próbuje poznać reguły zastosowania swej specjalności w praktyce. Jest tak dlatego, że efektywność doskonalenia genetycznego ludzkości zależy od uprzednich poważnych zmian warunków społecznych i współzależnych zmian postaw ludzkich. Przede wszystkim bez warunków ekonomicznych i społecznych, gwarantujących wszystkim członkom społeczeństwa mniej więcej równe szanse, a nie przydzielających ich od samego momentu przyjścia na świat do klas oferujących krańcowo różne przywileje, nie może istnieć żadna wiarygodna podstawa do oszacowania i porównania wewnętrznej wartości różnych jednostek ludzkich.
Kolejną istotną przeszkodą na drodze wiodącej ku doskonaleniu genetycznemu są warunki ekonomiczne i polityczne podsycające antagonizm pomiędzy poszczególnymi nacjami, narodami i „rasami". Wyzbycie się uprzedzeń rasowych, jak również nienaukowej doktryny, głoszącej, iż dobre lub złe geny przypisane są konkretnym nacjom czy też osobom o pewnego rodzaju cechach, nie będzie jednak możliwe, zanim nie wyeliminuje się czynników sprzyjających wojnie i wyzyskowi gospodarczemu. Wymaga to skutecznego zjednoczenia się całego świata, opartego na wspólnym interesie wszystkich jego narodów.
Po trzecie, nie można oczekiwać, iż względy dobra przyszłych pokoleń będą odgrywać aktywną rolę w procesie wychowywania dzieci, o ile rodzicom nie zapewni się koniecznego bezpieczeństwa ekonomicznego i jeśli w związku z narodzeniem się każdego kolejnego dziecka nie obejmie się ich odpowiednią pomocą ekonomiczną, medyczną, edukacyjną i in., tak by obecność w rodzinie większej liczby dzieci nie przeciążała żadnego z nich. Z racji tego, że to głównie na barkach kobiet spoczywają obowiązki związane z rodzeniem i wychowaniem potomstwa, należy otoczyć je wyjątkową ochroną, by ich obowiązki związane z rozrodem nie zakłócały zbytnio możliwości uczestniczenia w życiu i pracy ogólnej społeczności. Nie uda się osiągnąć tych celów przy organizacji produkcji nie sprzyjającej w pierwszej kolejności konsumentom i pracownikom, przy warunkach zatrudnienia nie dostosowanych do potrzeb rodziców, a zwłaszcza matek, oraz jeżeli budynki mieszkalne, miasta i obiekty użyteczności publicznej nie zostaną przebudowane zgodnie z głównym przyświecającym temu zadaniu celem, jakim jest dobro dziecka.
Czwartym warunkiem skutecznego doskonalenia genetycznego jest legalizowanie, rozpowszechnianie i dalszy rozwój - poprzez badania naukowe - niezawodnych środków kontroli urodzeń, tak pozytywnych, jak i negatywnych, które mogą być zastosowane na każdym etapie procesu rozrodczego, takich, jak dobrowolna tymczasowa bądź trwała sterylizacja,
antykoncepcja, aborcja (jako środek ostateczny), kontrola płodności i cyklu miesięcznego, sztuczna inseminacja itd. Poza tym, konieczny jest rozwój świadomości społecznej i odpowiedzialności związanej z płodzeniem dzieci, czego nie można oczekiwać, zanim nie zostaną spełnione opisane powyżej warunki ekonomiczne i społeczne oraz dopóki przeważająca obecnie postawa wobec seksu i rozmnażania, oparta na przesądach, nie zostanie zastąpiona przez postawę naukową i społeczną. Dla matki, zamężnej czy też nie, dla małżeństwa, zaowocuje to postrzeganiem w kategorii zaszczytu i przywileju jeśli nie obowiązku - posiadania możliwie najlepszego potomstwa, zarówno pod względem wychowania, jak i genetycznego wyposażenia, nawet w sytuacji, gdy to drugie miałoby oznaczać sztuczną – chociaż zawsze dobrowolną – kontrolę procesu rodzicielstwa.
Po piąte, zanim kwestię stosowania racjonalnych strategii kierowania rozrodczością będzie można powierzyć ogółowi społeczeństwa lub reprezentującemu go państwu, konieczne będzie uprzednie rozpowszechnienie wiedzy dotyczącej prawideł biologicznych oraz świadomości faktu, iż zarówno dziedziczenie, jak i środowisko są głównymi, nieuniknionymi i wzajemnie uzupełniającymi się czynnikami wpływającymi na dobro człowieka, lecz czynnikami, nad którymi człowiek ma potencjalną kontrolę i dopuszczającymi nieograniczony, aczkolwiek wzajemnie od siebie uzależniony, postęp. Poprawa warunków środowiskowych zwiększa szanse na poprawę genetyczną w sposób wskazany powyżej. Należy jednak przy tym rozumieć, iż ulepszone środowisko nie wpłynie bezpośrednio na komórki rozrodcze oraz że doktryna Lamarcka według której dzieci rodziców cieszących się lepszymi możliwościami fizycznego i umysłowego rozwoju dziedziczą te udoskonalenia drogą biologiczną, oraz według której, w konsekwencji, klasy i ludzie dominujący górowaliby genetycznie nad upośledzonymi społecznie - jest błędna. Wewnętrzne (genetyczne) cechy typowe dla jednego pokolenia mogą być lepsze niż poprzedniego wyłącznie wskutek pewnego rodzaju
selekcji, to jest w sytuacji, gdy osoby z poprzedniego pokolenia, posiadające lepsze wyposażenie genetyczne, spłodziły ogółem więcej potomstwa niż pozostałe – zarówno wskutek świadomego wyboru, bądź jako automatyczne następstwo ich stylu życia. We współczesnych cywilizowanych warunkach prawdopodobieństwo selekcji automatycznej jest o wiele mniejsze niż w warunkach prymitywnych, stąd też, aby to umożliwić, konieczny jest pewien rodzaj świadomego kierowania selekcją. Najpierw jednak populacja musi uznać moc powyższych reguł oraz wartość społeczną, którą posiadałaby mądrze kierowana selekcja.
Po szóste, świadoma selekcja wymaga dodatkowo zgodnie określonego kierunku lub kierunków, które mogłaby obrać, z tym że nie mogą to być kierunki społeczne, to jest dla dobra ogółu rodzaju ludzkiego, chyba że przeważają one w społeczeństwie. To z kolei zakłada jej uspołecznioną organizację. Najważniejszym celem genetycznym – ze społecznego punktu widzenia – jest doskonalenie tych właściwości genetycznych, które przyczyniają się (a) do zdrowia, (b) do kompleksu zwanego inteligencją oraz (c) do cech charakteru sprzyjających uczuciom empatii oraz zachowaniom społecznym, nie zaś tych (obecnie przez wielu cenionych najwyżej), które sprzyjają osiągnięciu osobistego „sukcesu", gdyż sukces jest zazwyczaj pojmowany w wymiarze teraźniejszości.
Rozpowszechnienie świadomości prawideł biologicznych przyniesie z kolei świadomość konieczności poszukiwania czegoś więcej niż tylko samej profilaktyki degeneracji genetycznej, jak również tego, że podniesienie poziomu przeciętnej w dziedzinie zdrowia fizycznego inteligencji i cech charakteru populacji niemal do tego posiadanego obecnie przez pojedyncze jednostki jest fizycznie możliwe do osiągnięcia – jeśli chodzi o względy czysto genetyczne – na przestrzeni stosunkowo niewielkiej liczby pokoleń. Tak więc każdy miałby z urodzenia prawo do „geniuszu", połączonego, oczywiście, z równowagą. Jak pokazuje bieg ewolucji, sytuacja ta nie
zmierzałaby w kierunku określonego końcowego stadium, będąc jedynie zapowiedzią jeszcze dalszego rozwoju w przyszłości.
Dla skuteczności takiego postępu konieczny byłby jednak ciągły rozwój badań w dziedzinie genetyki człowieka oraz w licznych dziedzinach współzależnych. Polegałoby to na współpracy specjalistów różnych dziedzin medycyny, psychologii, chemii, oraz – w nie mniejszym stopniu – nauk społecznych, przy doskonaleniu wewnętrznej struktury samego człowieka jako ich głównego tematu zainteresowania. Konstrukcja ludzkiego organizmu jest zdumiewająco misterna, zaś studiowanie jego genetyki – najeżone wyjątkowymi trudnościami, wymagającymi prowadzenia w tej dziedzinie badań na dużo szerszą skalę, jak również bardziej dokładnych i analitycznych, niż dotychczas przewidywano. Może to jednak mieć miejsce jedynie wówczas, gdy ludzkie umysły odwrócą się od problemów wojny, nienawiści i walki o podstawowe środki utrzymania i skierują się ku wyższym celom, dążąc do nich wspólnie.
Dzień, w którym przebudowa ekonomiczna osiągnie etap umożliwiający wyzwolenie się takich właśnie sił ludzkich, jeszcze nie nadszedł, jednak zadaniem naszego pokolenia jest przygotować się do niego, a każdy krok na tej drodze będzie oznaczał korzyść nie tylko dla możliwości ostatecznego genetycznego udoskonalenia człowieka w stopniu, o jakim dotąd nam się nie śniło, lecz równocześnie – w prostej linii – dla zapanowania nad tymi bardziej bezpośrednimi kategoriami zła, które tak zagrażają naszej współczesnej cywilizacji.
Podpisano: F.A.E. Crew, C.D. Darlington, J.B.S. Haldane, S.C. Harland, L.T. Hogben, J.S. Huxley, H.J. Muller, J. Needham, G.P. Child, P.R. David, G. Dahlberg, Th. Dobzhansky, R.A. Emerson, C. Gordon, J. Hammond, C.L. Huskins, P.C. Koller, W. Landauer, H.H. Plough, B. Price, J. Schultz, A.G. Steinberg, C.H. Waddington. 159
Załącznik 2 100 książek traktujących o historii Niemiec podczas okresu Weimaru i narodowego socjalizmu
Książki nie posiadające w indeksie wzmianki o eugenice
1. Abel, Theodore. 1938, 1966. The Nazi Movement. Atherton Press. 2. Abel, Theodore. 1938. Why Hitler Came into Power. PrenticeHall. 3. Arendt, Hannah. 1965. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. Viking Press. 4. Baird, Jay W. 1990. To Die for Germany: Heroes in the Nazi Pantheon. Indiana University Press. 5. Barnouw, DagMarch 1988. Weimar Intellectuals and the Threat of Modernity. Indiana University Press. 6. Berg-Schlosser, Dirk; Rytlewski, Ralf (red). 1993. Political Culture in Germany. St. Martin's Press. 7. Brecht, Arnold. 1944. Prelude to Silence: The End of the German Republic. Oxford University Press, New York. 8. Bullock, Alan. 1962. Hitler: A Study in Tyranny. Harper & Row. 9. Carsten, Francis L. 1965. Reichswehr und Politik 1918-1933. Kiepenheuer & Witsch. Wznowione wyd. angielskie 1966 Oxford at the Clarendon Press. 10. Cecil, Robert. 197. The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology. Dodd Mead & Company. 11. Childs, David. 1991. Germany In the Twentieth Century. HarperCollins Publishers. 12. Compton, James V. 1967. The Swastika and the Eagle: Hitler, the United States, and the Origins of World War II. Houghton Mifflin Company. 13. Goldensohn, Leon. 2004. Nuremburg Interviews: An American Psychiatrist's Conversations with Defendants and Witnesses, Knopf. 14. Davidson, Eugene. 1996. The Unmaking of Adolf Hitler. University of Missouri Press. 15. Diehl, James M. 1977. Paramilitary Politics in Weimar Germany. Indiana University Press. 16. Dobkowski, Michael N.; Wallimann, Isidor. 1989. Radical Perspectives on the Rise of Fascism in Germany 1919-1945. Monthly Review Press. 17. Eksteins, Modris. 1975. The Limits of
Reason: The German Democratic Press and the Collapse of Weimar Democracy. Oxford University Press. 18. Eschenburg, Theodor; Fraenkel, Ernst; Sontheimer, Kurt; Matthis, Erich; Morsey, Rudolph; Flechtheim, Ossip K.; Bracher, Karl Dietrich; Krausnick, Helmut; Rothfels, Hans; Kogon, Eugen. 1966. The Path to Dictatorship 1918-1933: Ten Essays. Frederick A. Praeger. 19. Eyck, Erich. 196. A History of the Weimar Republic. Harvard. 20. Farago, Ladislas. 1974. Aftermath: Martin Bormann and the Fourth Reich. Simon Schuster. 21. Feuchtwanger, E. J. 1995. From Weimar to Hitler: Germany 1918-1933. St. Martin's Press. 22. Fraser, Lindley. 1945. Germany Between Two Wars: A Study of Propaganda and War-Guilt.Oxford University Press. 23. Frazer, David. 1993. Knight's Cross: A Life of Field Marshal Erwin Rommel. HarperCollins. 24. Fried, Hans Ernest. 1943. The Guilt of the German Army. The Macmillan Company. 25. Fritsche, Peter. 1998. Germans Into Nazis. Harvard University Press. 26. Fritzsche, Peter. 1990. Rehearsals for Fascism: Populism and Political Mobilization in Weimar Germany. Oxford University Press. 27. Fulbrook, Mary. 1992. The Divided Nation: a History of Germany 1918-1990. Oxford University Press. 28. Guérin, Daniel. 1994. The Brown Plague: Travels in late Weimar & Early Nazi Germany. Duke University Press. 29. Halperin, S. William. 1965. Germany Tried Democracy: A Political History of the Reich from 1918 to 1933. Norton. 30. Hamann, Brigitte. 1999. Hitler's Vienna: A Dictator's Apprenticeship. Oxford University Press. 31. Hanser, Richard. 1970. Putsch! How Hitler Made Revolution. Peter H. Wyden, Inc. 32. Heiber, Helmut. 1972. Goebbels. Hawthorn Books. 33. Heiber, Helmut. 1974. Die Republik von WeiMarch Deutscher Taschenbuch Verlag. Wznowione wyd. angielskie 1993 Blackwell. 34. Heiden, Konrad. 1944. The Führer. Carroll & Graf Publishers. 35. Herzstein, Robert Edwin. 1974. Adolf Hitler and the German Trauma 1913-1945. Capricorn Books. 36. Heydecker, Joe J.; Leeb, Johannes. 1962. The Nuremberg Trial: A History of Nazi Germany As Revealed Through the Testimony at Nuremberg. Greenwood Press. 37. Hiden, J. W. 1974. The Weimar Republic. Longman. 38. Hilger, Gustav; Meyer, Alfred G. Meyer. 1953. The Incompatible
Allies: A Memoir-History of German-Soviet Relations 1918-1941. Macmillan. 39. Hitler, Adolf. 1942. The Speeches of Adolf Hitler April 1922 – August 1939. Oxford University Press. 40. Hitler, Adolf. 1971. Mein Kampf, Houghton Mifflin Company. 41. Homer, F. X. J.; Wilcox, Larry, D. 1986. Germany and Europe in the Era of the Two Word Wars, University Press of Virginia. 42. Housden, Martyn. 2000. Hitler: Study of a Revolutionary? Routledge. 43. de Hoyos, Ladislas. 1985. Klaus Barbie. W. H. Allen. 44. Hughes, John Graven. 1987. Getting Hitler into Heaven. Corgi Books. 45. Jablonsky, David. 1989. The Nazi Party in Dissolution: Hitler and the Verbotzeit 1923-1925. Frank Cass. 46. Shirer, William L. 1990. The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, Touchstone Books. 47. Jasper, Gotthard. 1968. Von Weimar zu Hitler 1930-1933. Kiepenheuer & Witsch. Jetzinger, Franz. 1958, 1976. Hitler's Youth. Greenwood Press. 48. Jones, J. Sydney. 1983. Hitler in Vienna 1907-1913. Stein and Day Publishers. 49. Jones, Nigel H. 1987. Hitler's Heralds: The Study of the Freikorps 19181923, John Murray. 50. Kastning, Alfred. 1970. Die deutsche Sozialdemokratie zwischen Koalition und Opposition. Ferdinand Schöningh. 51. Kersten, Felis (red.: Herma Briffault). 1947. The Memoirs of Doctor Felix Kersten. Doubleday & Co. 52. Kilzer, Louis. 2000. Hitler's Traitor: Martin Bormann and the Defeat of the Reich. Presidio. 53. Klemperer (von), Klemens. 1957, 1968. Germany's New Conservatism: Its History and Dilemma in the Twentieth Century, Princeton University Press. 54. Kochan, Lionel. 1963. The Struggle for Germany 1914-1945. Edinburgh at the University Press. 55. Koch-Weser, Erich. 1930. Germany in the Post-War World. Dorrance & Co. 56. Koenisberg, Richard A. 1975. Hitler's Ideology: A Study in Psychoanalytic Sociology. The Library of Social Science. 57. Könneman, Erwin; Krusch, Hans-Joachim. 1972. Aktionseinheit contra Kapp-Putsch. Dietz Verlag. 58. Kosok, Paul. 1933. Modern Germany: A Study of Conflicting Loyalties. University of Chicago Press. 59. Langer, Walter C. The Mind of Adolf Hitler: The Secret Wartime Report. Basic Books. 60. Lee, Marshall M.; Michalka, Wolfgang. 1987. German Foreign Policy 1917-1933. Berg. 61. Linklater, Magnus; Hilton, Isabel; Ascherson,
Neal. 1985. The Nazi Legacy: Klaus Barbie and the International Fascist Connection. Holt, Rinehart and Winston. 62. Ludecke, Kurt G. W. 1937. I Knew Hitler. Charles Scribners. 63. Manvell, Roger; Fraenkl, Heinrich. 1969. The Canaris Conspiracy: The Secret Resistance to Hitler in the German Army. David McKay Company. 64. McKenzie, John R. P. 1971. Weimar Germany 1918-1933. Rowman and Littlefield. 65. Merker, Paul. t. I, 1944, t. II, 1945. Deutschland: Sein oder nicht sein? El Libro Libre, Meksyk. 66. Messenger, Charles. 1991. The Last Prussian: A Biography of Field Marshal Gerd von Rundstedt 1875-1953. Brassey's. 67. Mitcham, Samuel W. 1996. Why Hitler? The Genesis of the Nazi Reich, Praeger. 68. Mommsen, Hans. 1991. From Weimar to Auschwitz. Princeton University Press. 69. Morgan, J. H. 1945. Assize of Arms: Being the Story of the Disarmament of Germany and Her Rearmament 1919-1939. Methuen & Co. 70. Murphy, David Thomas. 1997. The Heroic Earth: Geopolotical Thought in Weimar Germany 1918-1933. Kent State University Press. 71. Nicholls, A. J. 1991. Weimar and the Rise of Hitler. St. Martin's Press. 72. Nicholls, Anthony; Matthias, Erich (red.). 1971. German Democracy and the Triumph of Hitler. George Allen and Unwin. 73. Pachter, Henry. 1982. Weimar Studies. Columbia University Press. 74. Paryż, Erna. 1986. Unhealed Wounds: France and the Klaus Barbie Affair. Grove Press. 75. Patch, William L. 1998. Heinrich Brüning and the Dissolution of the Weimar Republic. Cambridge University Press. 76. Payne, Robert. 1973. The Life and Death of Adolf Hitler. Praeger. 77. Peterson, Edward N. 1969. The Limits of Hitler's Power. Princeton University Press. 78. Pool, James. 1997. Hitler and His Secret Partners: Contributions, Loot and Rewards 1933-1945. Pocket Books. 79. Price, G. Ward. 1938. I Know These Dictators. Henry Holt and Company. 80. Price, Morgan Philips. 1999. Dispatches from the Weimar Republic: Versailles and German Fascism. Pluto Press. 81. Robinson, Jacob. 1965. And the Crooked Shall Be Made Straight: The Eichmann Trial, the Jewish Catastrophe, and Hannah Arendt's Narrative. Macmillan. 82. Roll, Erich. 1933. Spotlight on Germany: A Survey of Her Economic and Political Problems. Faber & Faber Limited. 83. Russell (Lord) of
Liverpool. 1963. The Record: The Trial of Adolf Eichmann for His Crimes Against the Jewish People and Against Humanity. Alfred A. Knopf. 84. Schacht, Hjalmar Horace Greeley. 1974. Confessions of "The Old Wizard": Autobiography. Greenwood Press. 85. Scheele, Godfrey. 1946. The Weimar Republic: Overture to the Third Reich. Faber and Faber Limited. 86. Schellenberg, Walter. 1956. The Labyrinth: Memoirs. Harper and Brothers Publishers. 87. Schultz, Sigrid. 1944. Germany Will Try It Again. Reynal & Hitchcock. 88. Stachura, Peter D. 1983. The Nazi Machtergreifung. George Allen & Unwin. 89. Stachura, Peter D. 1993. Political Leaders in Weimar Germany: A Biographical Study. Simon & Schuster. 90. Taylor, Simon. 1983. The Rise of Hitler: Revolution and CounterRevolution in Germany 1918-1933. Universe Books. 91. Dederke, Karlheinz. 1984. Reich und Republik Deutschland 1917-1933. KlettCotta. 92. Villard, Oswald Garrison. 1933. The German Phoenix: The Story of the Republic. Harrison Asmith & Robert Haas. 93. Waite, Robert G. L. 1952. Vanguard of Nazism: The Free Corps Movement in Post-War Germany. Harvard. 94. Watkins, Frederick Mundell. 1939. The Failure of constitutional emergency Powers under the German Republic. Harvard University Press. 95. Welch, David. 1983. Nazi Propaganda: The Power and The Limitations. Croom Helm & Barnes & Noble Books. 96. Wheeler-Bennett, John W. 1967. The Nemesis of Power: The German Army in Politics 1918-1945. Viking Press.
Książki posiadające w indeksie wzmiankę o eugenice
97. Benderesky, Joseph W. 1956. A History of Nazi Germany. Burnham Inc. Według indeksu, w książce jest mowa o eugenice na 10 stronach, lecz niektóre z nich odnoszą się właściwie do eutanazji, nie do eugeniki, zaś inne ograniczają się do przekonania Hitlera o wyższości rasy aryjskiej. 98. Bramwell, Anna. 1985. Blood and Soil: Richard Walther Darré and Hitler's "Green Party", Kensal Press, 7 wzmianek. 99. Hiden, John. 1996. Republican and Fascist Germany: Themes and Variations in the History of Weimar and the Third Reich 1918-1945, Longman, 2 wzmianki. 100. Peukert,
Detlev J. K.1991. The Weimar Republic: The Crisis of Classical Modernity, Hill and Wang, 2 wzmianki.
Bibliografia
American Association for the Advancement of Science (AAAS). 2000. "The Human Genome", Science, wydanie specjalne, Vol. 291, Nr 5507.
Associated Press. 1992. "Study Shows Brains Differ in Gay, Heterosexual Men: Anterior Commissure Area Larger in Homosexuals", Washington Post, 1 sierpnia, A2.
Associated Press. 2001a. "Population rises halt in developed nations," Washington Times, 22 maja, A6; cyt. Population Reference Bureau.
Associated Press. 2001b. "Scientist says he will clone humans in U.S. or abroad", Washington Times, 15 grudnia, A2.
Atkinson, Richard. 2001. "SAT Is to Admissions as Inadequate Is to…" Washington Post, 26 marca, A1.
Bailey, Michael; Pillard, Richard C. 1991. "A Genetic Study of Male Sexual Orientation", Arch. Gen. Psychiatry, 48, 1089-96.
Bajema, Carl Jay. 1976. Eugenics Then and Now. Dowden, Hutchinson & Ross, Stroudsburg, Pennsylvania.
Balter, Michael. 2001. "Anthropologists Duel Over Modern Human Origins", Science, 2 marca, Vol. 291, 1728-1729.
Baur, Erwin; Fischer, Eugen; Lenz, Fritz. 1931. Human Heredity. The Macmillan Company, New York..
Bearden, H. Joe; Fuquay, John W. 2000. Applied Animal Reproduction (wydanie V). Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey.
Binding, Karl; Hoche, Alfred. 1920. Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens. F. Meiner, Leipzig.
Blank, Robert H. 1982. Torts for Wrongful Life: Individual and Eugenic Implications. Social Philosophy and Policy Center, Bowling Green, Ohio.
Bodart, Gaston. 1916. Losses of Life in Modern Wars. H. Milford, London/New York.
Borkenau, Peter; Riemann, Rainer; Agleittner, Alois; Spinath, Frank M. 2001. "Genetic and Environmental Influences on Observed Personality: Evidence from the German Observational Study of Adult Twins", Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 80, Nr 4, 655-668.
Bowler, Peter J. 1986. Theories of Human Evolution: A Century of Debate, 1844-1944. Johns Hopkins University Press, Baltimore/London.
Bravin, Jess; Regaldo, Antonio. 2003. "U.N. Puts Off Human-Clone Ban Amid Demands by U.S., Vatican", Wall Street Journal, 7 listopada, A3.
.
Brock, Dan; Buchanan, Allen; Daniels, Norman; Wickler, Daniel. 2000. From Chance to Choice: Genes And The Just Society Cambridge University Press, Cambridge, U.K./New York.
Broyde, Machael J. Niedatowane, 1997-2002. "Cloning People and Jewish Law: A Preliminary Analysis". WWW, jlaw.com/Articles/Cloning.html.
Campbell, John H. 1995. Z: Evolution and Human Values. 1995. Campbell, J. H.; Wesson, R.; and Williams, P. (red.) Rodopi Press, Amsterdam, 79-114.
www.home.comcast.net/~neoeugenics/camp.htm.
Campbell, Joseph. The Power of Myth. Wywiad z Billem Moyersem, Telewizja Publiczna.
Cavalli-Sforza, L. L.; Bodmer, W. F. 1971. The Genetics of Human Populations. W. H. Freeman, San Francisco.
Christians for the Cloning of Jesus. "The Shroud of Turin". www.geocities.com/Athens/Acropolis/8611/page2.htlm.
,
Clark, A. J. 1998. Animal Breeding: Technology for the 21 st Century Harwood Academic, wiele miejsc publikacji.
Cole, Tim. 1999. Selling the Holocaust: From Auschwitz to Schindler: How History is Bought, Packaged, and Sold. Routledge, New York.
Collange, Jean François; Houdebine, Louis-Marie; Huriet, Claude; Lecourt, Dominique; Renard, Jean-Paul; Testart, Jacques. 1999. Faut-il vraiment cloner l'homme? Presses universitaires de France, Paryż.
Cooperman, Alan. 2002. "Number of Jews in U.S. Falls 5 Percent: Report Cites Couples' Decision to Delay Having Children as Principal Cause", Washington Post, 9 października, A3.
De Marco, Donna. 2001. "What's in a name?: For direct marketers, a gold mine of data about a consumer's tastes, pocketbook", Washington Times, 17 czerwca, A1, 6.
"Disability Rights Advocates", Center for Genetics and Society www.genetics-and-society.org/constituencies /disability.html.
"Docs Grow Heart Cells," 2001. DNA Diagnostics Center, 2 sierpnia, www.dnacenter.com/geneticnews.html.
Domhoff, G. William. 1983. Who Rules America Now? A View for the '80s. Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey.
Dougherty, Carter. 2001. "Free censorship with purchase? ISP blocks access to sites without consent to curb 'spam'", Washington Times, 30 maja, B8, 9.
Drouard, Alain. 1999. L'eugénisme en questions: L'exemple de l'eugénisme "français". Ellipses, Paryż.
Duster, Troy. 1990. Backdoor to Eugenics. Routledge, New York/London.
Eisenberg, Daniel. 2002. "The Ethics of Cloning".
www.us-israel.org /jsource /Judaism /clone /html.
Elliman, Wendy. 2001. "Statistical probabilities and probable cures", Jerusalem Post, 27 lutego, WWW.
Encyclopedia Britannica. 2001. "Genetic disease, human". WWW.
"Eugenics – Euthenics – Euphenics", www.bioethicsanddisability.org/
Eugenics%20Euthenics,%20Euphenics.html.
Eysenck, H. J. 1982. "The sociology of psychological knowledge, the genetic interpretation of the IQ, and Marxist-Leninist ideology", Bulletin of the British Psychological Society, Nr 35, 449-451.
Finkelstein, Norman G. 2000. The Holocaust Industry: Reflections on the Exploitation of Jewish Suffering. VERSO, London/New York.
Fletcher, John C. 1983. "Moral Problems and Ethical Issues in Prospective Human Gene Therapy", Virginia Law Review, Vol. 69, Nr 3, kwiecień, 515-546.
Fletcher, Joseph. 1974. The Ethics of Genetic Control: Ending Reproductive Roulette. Anchor Press, Garden City, New York.
Flynn, James R. 1984. "The Mean IQ of Americans: Massive Gains 1932 to 1978", Psychological Bulletin, Vol. 95, Nr 1, 29-51.
Ford, Gerald. 2002. "Curing, Not Cloning", Washington Post, 5 czerwca, A23.
"Fordham team discovers cause of genetic disorder that affects people of Eastern European Jewish descent", 2001. Fordham University, www.neswise.com/p/articles/view/22419.
Fox, Maggie. 2002. "Genie out of the bottle on cloning, expert says", Reuters, 15 maja,
www.ablewise.com/article/article_026.shtml
Frazer, Lorraine. 2002. "In-vitro pioneer backs cloning for infertility, but with safeguards", London Sunday Telegraph, przedruk w Washington Times, 9 czerwca, A7.
Fuller, John L. "Social Biology: Whence and Whither", Social Biology, Vol. 30, Nr 1, 112-114.
Gallup Organization. 1999. "New Poll Gauges Americans' General Knowledge Levels", 6 lipca.
Gallup Organization. 2000. "One in Five Americans Unaware that Either Bush or Gore Is a Likely Presidential Nominee", 22 marca.
Gallup Organization. 2001. "Public Favorable to Creationism", 14 lutego.
Garber, Robert (United States Holocaust Memorial Museum). 2001. wiadomość elektroniczna do Johna Glada, 19 grudnia.
Gershon, Elliot S. 1983. "Should Science Be Stopped? The Case of Recombinant DNA Research", The Public Interest, wiosna, Nr 71, 3-16.
Gist, John G. 2000. "Wealth Distribution in 1998: Finds from the Survey of Consumer Finances", American Association of Retired Persons, WWW.
Glad, John. 1998. "A Hypothetical Model of IQ Decline Resulting from Political Murder and Selective Emigration", The Mankind Quarterly, Vol. 38, Nr 3, 279-298.
Glad, John. 2001. "The Current Attitude Toward Eugenics in France", The Mankind Quarterly, Vol. 42, Nr 1, jesień 2001, 77-89.
Gladue, Brian A.; Green, Richard; Hellman, Ronald E. 1984. "Neuroendocrine Response to Estrogen and Sexual Orientation", Science, 28 września, Vol. 225, 1496-1499.
Gould, Stephen Jay. 1981. The Mismeasure of Man. Norton, New York.
Graham, Loren R. "Science and Values: The Eugenics Movement in Germany and Russia in the 1920s", American Historical Review, 82:1133-1164.
Grobstein, Clifford; Flower, Michael. 1984. "Gene Therapy: Proceed with Caution", The Hastings Center Report, kwiecień, 13-17.
"Gun deaths decline 26 percent since '93". 2001. Washington Times, kwiecień 13, A6.
Guttmacher, Alan F. 1964. "The Tragedy of the Unwanted Child", Parents' Magazine, czerwiec.
Haller, Mark H. 1963. Eugenics: Hereditarian Attitudes in American Thought. Rutgers University Press, New Brunswick, New Jersey.
Hardin, Garrett. 1977. The Limits of Altruism: An Ecologist's View of Survival. Indiana University Press, Bloomington, Indiana.
Harper, Jennifer. 2004. "Brits can't find Chicago, Dallas in geography test", Washington Times, 4 stycznia, A2.
Henderson, Helen. 1999. "Breaking Down Barriers", Toronto Star, 23 października,
http:/www.pcs.mb.ca/~ccd/ts231099.html.
Henshaw, Stanley K.; O'Reilley, Kevin. 1983. "Characteristics of Abortion Patients in the United States", 1979-1980", Family Planning Perspectives, Vol. 15, Nr 1, 5-16.
Herrnstein, Richard J.; Murray, Charles. 1994. The Bell Curve: Intelligence and Class Structure in American Life. Free Press, New York.
Hersh, A. H. 1966. "Eugenics", Encyclopedia Americana: International Edition, Vol. 10, 567-571.
Hewlett, Sylvia Ann. 2002. "Household Help", recenzja Joined at the Heart: The Transformation of the American Family autorstwa Al i Tipper Gore, Washington Post, Bookworld, 8 grudnia, 7.
Hirschi, Travis; Hindelang, Michael J. 1977. "Intelligence and Delinquency: A Revisionist Review", American Sociological Review, Vol. 42, sierpień, 571-587.
Holden, Constance. 2001. "Study Suggests Pitch Perception Is Inherited", Science, 9 marca, Vol. 291, 1879.
Holmes, Samuel Jackson. 1933. The Eugenic Predicament. Harcourt, Brace and Company, New York.
Howells, William White. 1997. Getting Here: The Story of Human Evolution. Compass Press, Washington, D.C.
Hunt, Earl. 1995. "The Role of Intelligence in Modern Society", American Scientist, lipiec-sierpień, WWW.
Huntington, Ellsworth. 1935. Tomorrow's Children: The Goal of Eugenics. Wiley, London, Chapman and Hall, London.
"Infertility and Conception", Niedatowane. Epigee Birth Control Guide, www.epigee.org/guide.
Itzkoff, Seymour W. 2000. The Inevitable Domination by Man: An Evolutionary Detective Story, Paideia Publishers, Ashfield, Massachusetts.
Jenkins, Philip. 1982. "The Radicals and the Rehabilitative Ideal, 18901930", Criminology, Vol. 20, Nr 3-4, 347-372.
Jensen, Arthur R. 1980. Bias in Mental Testing. Free Press, New York.
Jordan, David Starr. 1915. War and The Breed : The Relation of War to the Downfall of Nations. Clivedon Press, Boston.
Kahn, Susan Martha. 2000. Reproducing Jews: A Cultural Account of Assisted Conception in Israel. Duke University Press, Durham, North Carolina.
Kaiser, Jochen-Christoph; Nowak, Kurt; Schwartz, Michael. 1992. Eugenik, Sterilisation, "Euthanasie": Politische Biologie in Deutschland 1895-1945. Buchverlag Union, Halle.
"Kansas Board Revives Teaching of Evolution: New Science Standards Undo Religious Conservatives' Controversial 1999 Move", Washington Post, 15 lutego, 2001, A10; przedruk z Los Angeles Times.
Komitet Centralny Partii Komunistycznej Związku Radzieckiego. 1936. "On Pedological Distortions in the Commissariats of Education", Prawda, 5 lipca.
Kristol, William (przewodniczący the Bioethics Project); Arkes, Hadley (profesor American Institutions, Amherst College); Bauer, Gary (prezes American Values); Bennett, William J. (członek zarządu Empower America); Bottum, J. (redaktor książkowy i nauk humanistycznych the Weekly Standard); Bradley, Gerard V. (profesor prawa, Universytet Notre Dame); Cameron, Nigel (dziekan, the Wilberforce Forum); Casey, Samuel B. (dyrektor wykonawczy i generalny Christian Legal Society); Colson, Charles W. (przewodniczący Prison Fellowship Ministries, the Wilberforce Forum); Combs, Roberta (prezes Christian Coalition of America); Connor, Ken (prezes Family Research Council); Dobson, James (prezes Focus on the Family); Forbes, Steves (businessman i b. kandydat na prezydenta USA); Fadkin, Hillel (prezes Ethics and Public Policy Center); Fukuyama, Francis (profesor International Political Economy, Johns Hopkins University), George, Robert P. (profesor prawoznawstwa, Princeton University); Kilner, John (prezes The Center for Bioethics and Human Dignity); Land, Richard D. (prezes i dyrektor generalny Southern Baptist Ethics and Religious Liberty Commission); Mitchell, C. Ben (redaktor Ethics and Medicine: An International Journal of Bioethics); Murray, William J. (przewodniczący Religious Freedom Coalition); Neuhaus, Richard John (Institute for Religion and Public Life); O'Steen, David (dyrektor wykonawczy National Right to Life Committee); Prentice, David (doktor medycyny, Do No Harm); Rios, Sandy (prezes Concerned Women of America); Ruse, Austin (prezes Catholic Family and Human Rights Institute); Smith, Wesley J. (autor); Stevens, David (doktor medycyny, dyrektor wykonawczy Christian Medical Association); Weigel, George (Ethics and Public Policy Center); Weyrick, Paul (Free Congress Foundation). 2002. "An assault on human dignity: President Bush shows moral leadership on human cloning", Washington Times, 10 stycznia, A17.
Kröner, Hans-Peter; Toellner, Richard, Weisemann, Karen. 1990. "Inwieweit Erwin Baur in die geistige Urheberschaft der historischen Verbrechen, die der Nationalsozialismus begangen hat, verstrickt war order nicht". Erwin Baur: Naturwissenschaft und Politik. Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Münster, 1991, WWW.
Lamb, James I. 2002. "Cloaked Cloning", Niedatowane, wiosna, Lutherans for Life.
cloaked_cloning.htm.
Laris, Michael. 2002. "Herd Round the World: 2.3 Million Granddaughters and Counting For Bull of the Century from Loudoun", Washington Post, 30 czerwca, A1, 10-11.
Lenin, Włodzimierz. 1914. "A Liberal Professor on Equality", Put' prawdy, Nr 33, 11 marca.
Leonard, Mary. 2002. "Coalition urges a ban on all human cloning", Boston Globe, 22 marca, www.boston.com /dailyglobe2 /081 /nation.
Lerner, Barbara. 1980. "The War on Testing: David, Goliath & Gallup", Public Interest, Nr 60, lato, 119-147.
Lo Duca, (Giuseppe). 1969. Histoire de l'érotisme. La jeune parque, Paryż. Lunden, Walter. 1964. Statistics on Delinquents and Delinquency, C. C. Thomas, Springfield, Illinois.
Lynn, Richard. 1996. Dysgenics: Genetic Deterioration in Modern Populations. Praeger, Westport, Connecticut/London.
Lynn, Richard. 2001. Eugenics: A Reassessment. Praeger, Westport, Connecticut.
Margolin, C. R. "Attitudes Toward Control and Elimination of Genetic Defects", Social Biology, Vol. 25, Nr 1, 33-37.
McConaughy, John. 1933. Who Rules America? A Century of Invisible Government. Toronto, Longmans, Green and Co., New York/Toronto.
McNeill, William H. 1984. "Human Migration in Historical Perspective", Population and Development Review, Nr 1, marzec, 1-18.
Mednick, Sarnoff. 1985. "Crime in the Family Tree", Psychology Today, marzec, 58-61.
Meisenberg, Gerhard. 2007. Prywatna korespondencja z Johnem Gladem.
Missa, Jean-Noël: Susanne, Charles (red.). 1999. De l'eugénisme d'État à l'eugénisme privé, DeBoeck Université, Bruksela.
Monde (Le). 2002. "La naissance annoncée des premiers clones humains", 24 maja, WWW.
Mooney, Chris. 2001. "Irrationalist in Chief", The American Prospect: Online. 24 września. Cyt. Leon Kass z Toward a More Natural Science, 1985, i Virginia Postrel z Los Angeles Times.
www.prospect.org/V12/17/mooney-c.html
Moravec, Hans. 1997. "When will computer hardware match the human brain?" The Journal of Transhumanism, Vol. 1, WWW, grudzień.
National Assessment of Education Progress. Wyniki ogólnokrajowego testu.
Neel, James V. 1983. "Some Base Lines for Human Evolution and the Genetic Implications of Recent Cultural Developments", How Humans Adapt: A Biocultural Odyssey, Donald J. Ortner (red.). Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.
New York Times. 2002. "Dr. Frankenstein on the Hill", 18 maja, A14.
Osborne, Frederick. "History of the American Eugenics Society", Social Biology, Vol. 21, Nr 2, 115-126.
Paul, Diane B. 1995. Controlling Human Heredity: 1865 to the Present, Humanities Press, Atlantic Highlands, New Jersey.
Paul, Diane B. 1998. The Politics of Heredity. State University of New York Press, Albany.
Pearson, Ian. 2000. November 17. The Future of Human Evolution: Part One, WWW.
Pearson, Roger. 1997. Race, Intelligence and Bias in Academe. Washington, D.C.
Perkins, Joseph. 2002. "Cloning research under wraps", Washington
Times, 5 czerwca, A14.
Petersilia, Joan; Greenwood, Peter W.; Lavin, Marvin. 1978. Criminal Careers of Habitual Felons, National Institute of Law Enforcement and Criminal Justice, lipiec.
Pichot, André. 1995. L'eugénisme ou les généticiens saisis par la philanthropie. Paryż.
Pichot, André. 2000. La société pure: De Darwin à Hitler. Paryż.
Pickrell, John. 2001. "Human Cloning: Experts Assail Plan to Help Childless Couples", Science, 16 marca, Vol. 291, 2061, 2063.
Pistoi, Sergio. 2002. Father of the Impossible Children: Ignoring nearly universal opprobrium, Severino presses ahead with plans to clone a human being, WWW.
Pomerantz, G. 1973. "Man without an Adjective," Ethics, Vol. 83, Nr 2, 126-145.
.
Population Reference Bureau. 2003 World Population Data Sheet Washington, D.C.
Population Reference Bureau. Niedatowane. World Population and the Environment. Washington, D.C.
Price, Joyce Howard. 2001. "Australian scientists fertilize mice eggs without using sperm", The Washington Times, 13 lipca, A8.
Rajeswary, L. 1985. "Study Finds Illiteracy Widespread", Washington Post, 3 sierpnia, A8.
Revel, Michel. 2003? "Human Reproductive Cloning, Embryo Stem Cells, and Germline Gene Intervention: An Israeli Perspective", Weizmann Institute of Science, Rehovot, Izrael,
bioethics_revel.htm.
Reichler, Max (Rabin). 1916. Jewish Eugenics and Other Essays. New York.
Richards, W. (United States Holocaust Memorial Museum). 2001. Wiadomość elektroniczna do Johna Glada, 20 grudnia.
Ridley, Mark. 2001. "Sex, Errors and The Genome", Natural History, Vol. 110, Nr 5, s. 43; WWW (EBSCO).
Roper, Allen G. 1913. Ancient Eugenics. Oxford.
Rothman, Stanley; Lichter, S. Robert. 1982. Roots of Radicalism: Jews, Christians, and the New Left. New York/Oxford.
Rubin, Debra. 2001. "Wiesel Laments anti-Semitism among Jews", Washington Jewish Week, 22 marca, 29.
Sachedina, Abdulaziz. 1999. "Islamic Perspectives on Cloning", www.people.virginia.edu
/~aas /issues /cloning.htm.
Saetz, Stephen B. 1985. "Eugenics and the Third Reich", Eugenics Bulletin, nin. pochodzi ze strony internetowej Future Generations (eugenics.net).
Schwartz, Michael. 1995. Sozialistische Eugenik: Eugenische Sozialtechnologien in Debatten und Politik der deutschen Sozialdemokratie 1890-1933. Bonn.
Segal, Nancy. L. 1999. Entwined Lives: Twins and What They Tell Us About human Behavior. New York.
Smith, Alison. 2002. "Measuring Up: Should genetic testing decide who is born?" The National, Canadian Broadcasting News, 11 marca, www.cbc /national /news /measuringup.
Singer, Peter. 1999. A Darwinian Left: Politics, Evolution and Cooperation. New Haven/London.
Snyderman, Mark; Rothman, Stanley. 1986. "Science, Politics, and the IQ Controversy", The Public Interest, Nr 83, wiosna, 79-97.
"Speaking in Fewer Tongues". 2001. Washington Post, 9 czerwca, A13.
Special Correspondant, 2002. "La naissance annoncée des premiers clones humains", Le Monde, 24 maja, WWW.
Sprow, Marla. 2002. "Bill could criminalize cloning for scientists", The Michigan Daily Online, 10 czerwca,
www.michigandaily.com/vnews/display/2002/06/10.
Squires, Sally. 1985. "Pinpointing the Killer", Washington Post, 29 maja.
Statistical Abstract of the United States 1982-83. Washington, D.C.
Stein, Rob. "Wider Human-Chimp Gap", Science Notebook, Washington Post, 9 września, A7.
Stolberg, Sheryl Gay. 2002. "Total Ban on Cloning Research Appears Dead", New York Times, 14 czerwca, A18.
Stoler-Lis, Sachlav. 2003. "'Mothers Birth the Nation': The Social Construction of Zionist Motherhood in Wartime in Israeli Parents' Manuals", Nashim, Nr 6, jesień, 104-118, Indiana University Press, Bloomington, Indiana, The Schechter Institute of Jewish Studies, Jeruzalem, The Hadassah-Brandeis Institute, Jeruzalem.
Stone, Naomi. 2000. Erasing Tay-Sachs Disease, WWW.
"Study rejects bacterial genes claim". 2001. Washington Times, 18 maja, A10.
Sutherland, Edwin H. 1914. Criminology. J. B. Lippincott, Philadelphia.
Thomas, Jean-Paul. 1995. Les fondements de l'eugénisme. Paryż.
Timberg, Craig. 2003. "Williams Aims To Be Mayor of A Bigger D.C.: Attracting Residents Is Goal As 2 nd Term Begins Today", Washington Post, 2 stycznia, A1, A11.
Traub, James. 2002. "Common Talk: In Enron-sized America, why is populism such a dirty word?" New York Times, Magazine Section (Nr 6), 16 października, 23-24.
Traubmann, Tamara. 2004. "'Do not have children if they won't be healthy'", Haaretz, 3 lipca, 5764, www.
Tucker, William H. 1994. The Science and Politics of Racial Research, Urbana/Chicago.
Vedantam, Shankar. 2001. "Tracing the Synapses of Our Spirituality: Researchers Examine Relationship Between Brain and Religion", Washington Post, 17 czerwca, A1, A9.
Vedantam, Shankar. 2004. "Dementia and the Voter: Research Raises Ethical, Constitutional Questions", Washington, Post, 14 września, A1, A9.
Velle, Weiert. 1984. "Sex Differences in Intelligence: Implications for Educational Policy", Journal of Human Evolution, Nr 13, 109115.
Verschuer, Otmar von. 1938. "The Racial Biology of Jews", Forschungen zur Judenfrage, t.III, Hamburg, tł. Charles E. Weber, WWW.
Verschuer, Otmar von. 1943. Manuel d'eugénique et hérédité humaine. Tł. dr George Montandon (jako profesor etnologii i antropologii). Paryż.
Vining, Daniel. 1982. "Dysgenic Fertility and Welfare: An Elementary Test", Person. Individ. Diff. Vol. 4, Nr 5, 513-518.
Vining, Daniel. 1983. "Illegitimacy and Public Policy", Population and Development Review, Vol. 9., Nr 1, marzec, 105-110.
Wade, Nicholas. 2002. "Stem Cell Mixing May Form A HumanMouse Hybrid: Mice With Human Cells Would be Likely," New York Times, 27 listopada, A17.
Wade, Nicholas. 2004. "Human Gene Total Falls Again, to 20,000+", New York Times, 21 października, A23.
Weingart, Peter. 2000. "Eugenics and Race-Hygiene in the German Context: A Legacy of Science Turned Bad?" 202-223, Humanity at the Limit: The Impact of the Holocaust Experience on Jews and Christians. Bloomington/Indianopolis.
Weingart, Peter; Kroll, Jürgen; Bayertz, Kurt. 1988. Rasse, Blut und Gene: Geschichte der Eugenik und Rassenhygiene in Deutschland. Frankfurt am Main.
Weinrich, James D. 1978. "Nonreproduction, Homosexuality, Transsexualism, and Intelligence: A Systematic Literature Search", Journal of Homosexuality, Vol. 3 (3), wiosna, 275-289.
Weiss, Meira. 2002. The Chosen Body: The Politics of the Body in Israel Society. Stanford University Press.
Weiss, Rick. 2002. "Free to Be Me: Would-Be Cloners Pushing the Debate", Washington Post, 12 maja, A1, A10.
Wetzstein, Cheryl. 2001. "Unwed mothers set a record for births: 33% of infants born out of wedlock", Washington Times, 18 kwietnia, A1.
Weyl, Nathaniel & Possony, Stefan. 1963. The Geography of the Intellect. Chicago.
Weyl, Nathaniel. 1967. "Aristocide as a Force in History", Intercollegiate Review, czerwiec1967, 237-245.
Willing, Richard. 2001. "Human Cloning Banned by House", USA Today, 1 sierpnia,
www.dnacenter.com/geneticnews.html.
Wright, Lawrence. 1997. Twins and What They Tell Us About Who We Are. New York.
.
Wright, William. 1998. Born That Way: Genes, Behavior, Personality New York.
Yax, Laura K. 2000. "Statistical Brief: Mothers Who Receive AFDC Payments", U.S. Census Bureau, 13 września, WWW.
Zespół, F. A. E.; Darlington, C. D.; Haldane, J. B. S. Harland, S. C.; Hogben, L. T.; Huxley, J. S. Muller, H. J.; Needham, J.; Child, G. P.; David, P. R.; Dahlberg, G.; Dobzhansky, Th.; Emerson, R. A.; Gordon, C.; Hammond, J.; Huskins, C. L.; Koller, P. C.; Landauer, W.; Plough, H. H.; Price, B.; Schultz, J.; Steinberg, G.; Waddington, C. H. "Social Biology and Population Improvement", Nature, Vol. 144, Nr 3646, 521-522.
Zohar, Noam J. 1998. "From Lineage to Sexual Mores: Examining 'Jewish Eugenics'", Science in Context, 11, 3-4, 575-585. Zoll, Rachel. 2002. "Jewish population in U.S. declining: Median age up 4 years, survey finds", Washington Times, 9 października, A2.
Przypisy
1 Francis Galton, "Eugenics, Its Definition, Scope, and Aims", Sociological Papers, 1905, I, 45-50, 45; cyt. w: Weingart, Kroll i Bayertz, 1988, 33.
3 Balter, 2001.
2 Pichot, 2000, 12-13.
4 Itzkoff, 2000, 265.
6 Neel, 1983.
5 Campbell.
7 ExaminationAlpha,Test8,Form8,9,cyt.przez:Paul,1995,s.66,z:RobertM.Yerkes, red. Psychological Examining in the United States Army, t. 15 Memoirs of the National AcademyofSciences,Washington,D.C.,1921.
9 Flynn, 1984.
8 Herrnstein/Murray, 1994, 345.
10 Hernstein/Murray, 1994, 401.
12 Snyderman/Rothman, 1986, 83.
11 Lerner, 1980, 121.
13 Finkelstein, 2000, 36-37.
15 Hewlett, 2002.
14 Tucker, 1994, 219; cyt. przez B. S. Bloom, "Testing Cognitive Ability and Achievement", Handbook of Research on Testing, red. N.c. Gage, 1963, 384.
16 Herrnstein/Murray, 1994, 351.
18 Glad, 1998.
17 Weyl i Possona, 1963; Weyl, 1967.
19 Trafford, 2002, F8.
21 Ridley, 2001.
20 Encyclopedia Britannica, "Genetic disease, human".
22 Hersh, 1966, 568.
24 Lévinas, E., Totalité et infini: Essai sur l'extériorité, Coll. Biblio Essais, Nr 4120, 1971, s. 310; cyt. w: Missa/Susanne, 97.
23 Mann, Fritz, "Eugénique et éthique commune dans la société pluraliste ", Missa/Susanne, 1999, 140.
25 Pembre, M., "Prenatal diagnosis and its ethical implication", Raport dla Grupy Doradców Komisji Europejskiej dot. Etycznej Implikacji Biotechnologii, październik 1994, 3-4; cyt. w: Missa/Susanne, 38-39.
27 Traubmann, 2004.
26 Brock et al.
28 Elliman, 2001.
29 Elliman, 2001.
30 Stone, 2000.
32 Smith, 2002.
31 "Disability Rights Advocates".
33 Henderson, 1999.
34 Eugenics – Euthenics – Euphenics.
35
36 Lo Duca, 1969.
http://www.bioethicsanddisability.org/eugenicseuphenics.html Meisenberg, 2007.
37
38 Wright, 1997, 25.
Bearden/Fuquay, 2000, 2.
39 Wright, 1997, 147-148.
41 Wright, 1997, 61.
40 Borkenau et al, 2001.
42 Wright, 1997, 61.
44 Bearden/Fuquay, 2000, 151.
43 Wright, 1997, 63.
45 Laris, 2002.
47 Mooney, 2001.
46 Weiss, Rick, 2002, A10.
48 Kristol, 2002.
50
49 Stolberg.
51 Wade, 2004.
Bravin/Regalado.
52 Paul, 1998, 12-13.
54 Hardin, 1977.
53 Population Reference Bureau, 2003 World Population Data Sheet.
55
56 Gallup Organization, 14 lutego, 2001.
Singer, 1999, 42.
57 Fletcher, 1983, 519.
59 Timberg, 2003.
58 McConaughy, 1933, 1, 7.
60 Traub, 2002.
62 National Assessment of Education Progress.
61 Gallup, 22 marca, 2000.
63 Gallup, 6 czerwca, 1999.
65 Harper, 2004.
64 Rajeswary, 1985.
66 Vedantam, 2004.
68 Bajema, 1976, 257.
67 Zob: Pomerantz, 1973, dla szczegółowego omówienia.
69 Herrnstein/Murray, 1994, 197.
70 David Lykken, cyt. w: Wright, 1997, 131. Zob. też Herrnstein/Murray, 1994, 191-201.
72 Vining, 1983.
71 Guttmacher, 1964.
73 Yax, 2000.
75 Wright, 1997, 64.
74 Price, 2001.
76 Wright, 1997, 60.
78 Haller, 1963, 17.
77 Holden, 2001.
79 Wright, 1997, 123.
81 Hirschi/Hindelang, 1977, 573-574.
80 Lunden, 1964, 86.
82 Hirschi/Hindelang, 1977, 573-574.
84 Herrnstein/Murray, 1994, 235, 242, 735.
83 Hirschi/Hindelang, 1977, 581.
85 Zob: McNeill, 1984, dla omówienia.
87 "Speaking in Fewer Tongues".
86 Herrnstein/Murray, 1994, 359.
88 Haller, 1963, 4.
90 Haller, 1963, 129.
89 Haller, 1963, 19.
91 Haller, 1963, 132.
93 Ascencion Cambron, "Approche juridique de la stérilisation des handicapés mentaux en Espagne ", artykuł w : Missa/Susanne, 1999, 121.
92 Haller, 1963, 137, 141.
94 Drouard, 1999, 7.
96 Otto Ammon, Natürliche Auslese und Ständbildung, 1893; cyt. w: Kaiser et al, 1992, 2-3.
95 Alexander Tille, Das aristokratische Prinzip der Natur, 1893; cyt. w: Kaiser et al, 1992, 1.
97 Leitsätze der "Deutschen Gesellschaft für Rassenhygiene," zur Geburtenfrage angenommen in der Delegiertenversammlung zu Jena am 6. und 7. Czerwiec 1914; cyt. w: Kaiser et al, 1992, 14-15.
99 Statististisches Bundesamt Wiesbaden, Bevölkerung und Wirtschaft 1872-1972, Stuttgart/Mainz, 1972, 102: cyt w: Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 130-131.
98 Leitsätze der "Deutschen Gesellschaft für Rassenhygiene (Eugenik)", 1931/32; cyt w: Kaiser et al, 1992, 62-64.
100 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 141-142, 382, 536-537, 539, 542, 597-601.
101 Missa/Susanne, 19.
103 Verschuer, 1943, 1.
102 Adolf Hitler, Völkisches Menschenrecht und sogenannte humane Gründe (1925/27), Monachium, 1932, 444r, 444, Mein Kampf; cyt w: Kaiser et al, 1992, 119-120.
104 Verschuer, 1943, 3.
106 Das "Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses" vom 14. Juli 1933; cyt w: Kaiser et al, 1992, 126.
105 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 1998, 298.
107 Missa/Susanne, 1999, 18-19 ;Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 470.
109 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 22, 174, 263-265, 283, 294.
108 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 469.
110 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 300.
112 Aktion "T4" / "Wilde Euthanasie" (1939-1945); Aussage des "T4"Leiters Viktor Brack: "Nutzlose Esser" (1946); Aus: DOC-NO426, w: GSTA, Przedruk 335, jesień 1, Nr 202, Bl. 11; cyt w: Kaiser et al, 1992, 250.
111 Karl H. Bauer, Rassenhygiene: Ihre biologischen Grundlagen, Lipsk, 1926, 207; Hans Luxenburger, „Möglichkeiten und Notwendigkeiten für die psychiatrischeugenische Praxis", Münchener Medizinische Wochenschrift, 1931, 78: 753-758, 753; Lothar Loeffler, "Ist die gesetzliche Freigabe der eugenischen Indikation zur Schwangerschaftsunterbrechung rassenhygienisch notwendig?" Deutsches Ärzteblatt, 1933, 63: 368-369, 369. Wszystkie cyt w: Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 524, 526.
113 David Irving, Hitler's War, Viking Press, 1977; cyt w: Saetz, 1985.
115 Lenin, 1914.
114 Tłumaczenie ang.: "Human Heredity", NY, 1931.
116 Schwartz, 1995.
118 Paul, 1994, 20; cyt. H.J. Muller, "Out of the Night", 114-115.
117 Max Levien, "Stimmen aus dem teutschen Urwalde", Under dem Banner des Marxismus, 1928, 4:150-195, 162; cyt w: Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 112.
119 J. B. S., Haldane, Daily Worker, 14 listopada, 1949; cyt w: Paul, 1998, 13.
121 Singer, 1999, 9, 23. kwoty dochodów z: Barnet, R. J. & Cavanagh. J. Global Dreams: Imperial Corporations and the New World Order, 1994; World Bank Development Indicators, 1997.
120 Cyt w: Paul, 1998, 13.
122 Paul, 1998, 29.
123 Wright, 1997, 10.
124 M.-T. Nisot, 1927-29 La Question eugénique dans les divers pays, 2 tomy, Bruksela; cyt w: Drouard, 1999, 19.
126 Schwartz, 1995, 16, 33.
125 Huntington, 31.
127 Informacje dostarczone przez Benoit Massina dla Petera Weingarta; cyt. w : Weingart, 2000, 208-209. Również ze strony WWW Kröner/Toellner/Weisemann, 1990.
129 Holmes, 1933, 122-123.
128 Weingart/Kroll/Bayertz, 1988, 251.
130 Y. Meir i A. Rivkai, The Mother and the Child, 1934, Tel Aviv: Kupat Holim, 63-64, cyt. w: Stohler-Lis, 2003, 110.
132 Traubmann, 2004.
131 Traubmann, 2004.
133 Weiss, Meira, 2002, 2.
135 Kahn, 197.
134 Weiss, Meira, 2002, 32.
136 Kahn, 140.
138
137 Kahn, 74.
139 Revel, 2003.
Kahn, 106.
140 Zohar, 1998, 584-585.
142 Pearson, 1997, 10-11; cyt. wypowiedź Sandry Scarr skierowaną do prezesa na dorocznym spotkaniu Towarzystwa Genetyki Behawioralnej, Behavior Genetics, 12;3, 1987.
141 Graham, 1977.
143 Grobstein/Flower, 1984, 13.
145 Finkelstein, 2000, 11.
144 Pearson, 1997, 38; cyt. Philippe Rushton: 52, "Science and Racism", 52.
146 Cooperman, 2002.
148
147 Zoll, 2002.
149 Glad, 2001.
Tucker, 1994, 279-295.
150 Gershon, Elliot S. 1983, 3.
152 Lynn, 1996, 35; cyt. Coleman & Salt, 1992.
151 Wade, 2002.
153 "Gun Deaths…" 2001.
155 Brock, et al, 2000.
154 Fletcher, 1974.
156 Campbell, John, 1995.
157 Campbell, John, 1995.
158 Pearson, 2000.
159 Przedruk za pozwoleniem Nature, Vol. 144, Nr 3646, 521-522, copyright, 1939, Macmillian Publishers Ltd. | <urn:uuid:02599c1d-ce66-4ab0-b98d-b63313d5ffdb> | finepdfs | 3.751953 | CC-MAIN-2018-22 | http://whatwemaybe.org/txt/txt0002/Glad.John.2007.FHE.polish.pdf | 2018-05-21T12:58:28Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794864186.38/warc/CC-MAIN-20180521122245-20180521142245-00156.warc.gz | 320,042,166 | 0.8523 | 0.999925 | 0.999925 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn... | pol_Latn | {} | false | [
133,
900,
1245,
1258,
3118,
5136,
7137,
9142,
11242,
12161,
12231,
14072,
15940,
17889,
19905,
21891,
23912,
25944,
26181,
27843,
28070,
29741,
31746,
33834,
35901,
37475,
39470,
41372,
43129,
44809,
46698,
48678,
50409,
52266,
54210,
56203,
58... | 1 | 1 |
Raport bieżący - 04/2021 - Treść dokumentu „Zwięzła ocena sytuacji Spółki w roku 2020"
Raport bieżący nr 04/2021
Tytuł: Treść dokumentu „Zwięzła ocena sytuacji Spółki w roku 2020"
Podstawa prawna: Inne uregulowania
Powołując się na treść Zasady II.Z.10.1 „Dobrych Praktyk Spółek Notowanych na GPW 2016",
Zarząd „Amica Spółka Akcyjna" podaje do publicznej wiadomości tekst sprawozdania
Rady Nadzorczej „Amica S.A." w zakresie zwięzłej oceny sytuacji Spółki w roku 2020, (przedmiotowa ocena została przyjęta w oparciu o treść Uchwały Rady Nadzorczej „Amica
Spółka Akcyjna" w sprawie: przyjęcia dokumentu zatytułowanego „Zwięzła ocena sytuacji
Spółki Akcyjnej Amica w 2020 roku
" podjętej w trybie głosowania pisemnego przeprowadzonego w dniach 18-19 maja 2021 r.).
„Szanowni Państwo,
Rada Nadzorcza Spółki Amica S.A. mając na uwadze wynikające z dokumentu „Dobre praktyki spółek notowanych na GPW” zasady ładu korporacyjnego, a także po zapoznaniu się i
analizie sprawozdania Zarządu Spółki z działalności w 2020 roku oraz sprawozdania finansowego za rok obrotowy 2020, a także sprawozdań Niezależnego Biegłego Rewidenta z
badania jednostkowego i skonsolidowanego sprawozdania finansowego za rok obrotowy 2020
przedstawia poniżej zwięzłą ocenę sytuacji Grupy Kapitałowej Amica S.A.
ZWIĘZŁA OCENA SYTUACJI
GRUPY KAPITAŁOWEJ AMICA SPÓŁKA AKCYJNA W 2020 ROKU
Od momentu
powstania długookresowej
strategii HIT-2023
Spółka dąży
konsekwentnie do podnoszenia wartości Grupy Kapitałowej. Rok 2020 był bardzo nietypowym rokiem w historii firmy, którego wydarzenia stworzyły okoliczności potencjalnie niesprzyjające
realizacji tego celu. Pandemia koronawirusa objęła praktycznie cały świat powodując przez co najmniej cztery miesiące (marzec – czerwiec 2020) kompletne zamknięcie gospodarek i
wywołując światowy kryzys gospodarczy. Szczególnie w wymienionych miesiącach nastąpił
gwałtowny spadek popytu w gospodarce światowej, dotykając również w istotnym stopniu branżę AGD. Zwiększyła się niepewność w podejmowaniu decyzji biznesowych na skutek
trudności w prawidłowym rozpoznaniu konsekwencji pandemii w sferze gospodarczej i społecznej. Kryzysem objęte zostały łańcuchy dostaw towarów, surowców i komponentów,
1 |S t r o n a
zmniejszyła się światowa produkcja, a konsumenci w warunkach niestabilności zmniejszyli zainteresowanie zakupem towarów.
Na skutek odwrócenia się tendencji popytu w drugiej połowie roku sprawozdawczego oraz podjęcia przez Spółkę racjonalnych działań przystosowawczych, Grupa osiągnęła lepsze wyniki ekonomiczno – finansowe aniżeli w roku poprzednim. W 2020 roku łączny przychód ze sprzedaży przekroczył poziom 3 miliardów złotych (3,069 mld zł) osiągając wynik o 4,3% wyższy w porównaniu z 2019 rokiem (2,943 mld zł). W roku sprawozdawczym o 7,4% zwiększył się zysk brutto ze sprzedaży (829,1 mln zł vs 772,1 mln zł), o 20,8% podniosła się wartość zysku z działalności operacyjnej (200,5 mln zł vs 166,0 mln zł) oraz o 34% wzrósł poziom zysku brutto osiągając rekordową wartość w historii Grupy (193,7 mln zł vs 114,5 mln zł). O blisko 39 mln podniósł się poziom EBITDA osiągając wartość 259,9 mln zł (w 2019 roku 221,4 mln zł). W kategoriach względnych poprawie uległy wszystkie najistotniejsze kategorie wskaźników finansowych. Zwiększył się poziom marży zysku ze sprzedaży brutto (27,0% vs 26,2%), marży EBITDA (8,5% vs 7,5%), marży zysku operacyjnego (8,5% vs 5,6%) oraz marży zysku netto (4,9% vs 3,7%).
W bilansie Grupy nastąpił w 2020 roku w porównaniu z rokiem 2019 spadek aktywów trwałych (o blisko 17 mln zł) głównie na skutek zawieszenia realizacji części projektów inwestycyjnych wywołanego niepewnością odnoszącą się do możliwych kierunków rozwojowych w efekcie panującej pandemii. Istotnie, w porównaniu z rokiem poprzedzającym rok sprawozdawczy, zwiększyły się aktywa obrotowe (o 267 mln zł) na skutek wzrostu należności oraz środków pieniężnych. Na lepszym poziomie ukształtowały się wskaźniki płynności bieżącej i płynności szybkiej, na dobrym porównywalnym poziomie wskaźniki ogólnego zadłużenia, zadłużenia kapitałów własnych, zadłużenia krótkoterminowego oraz zadłużenia długoterminowego.
W 2020 roku przyrosty sprzedaży w porównaniu z rokiem poprzednim objęły rynek Polski (809 mln zł vs 721 mln zł) oraz rynki regionu Zachód (1235 mln zł vs 1157 mln zł). W pozostałych regionach odnotowano nieznaczne spadki jak w przypadku Północy (o 2 mln zł) oraz Południa (o 4 mln zł), bądź nieco większe zniżki wartości sprzedaży sięgające 22 mln zł w regionie Wschód. W układzie krajowym, poza Polską, największe przyrosty sprzedaży miały miejsce przede wszystkim na rynku niemieckim, ale także na rynkach francuskim i hiszpańskim, stosunkowo duży spadek miał natomiast miejsce w Rosji. W dużej mierze o różnicach w kształtowaniu się popytu decydował zróżnicowany zakres lockdownu w poszczególnych krajach oraz rola sprzedaży internetowej, która w odmiennym stopniu w poszczególnych krajach była w stanie zastąpić zbyt w zamkniętych na skutek pandemii sklepach stacjonarnych.
Przedkładając każdego roku Akcjonariuszom zwięzłą ocenę sytuacji Grupy w roku sprawozdawczym Rada Nadzorcza formułuje jednocześnie przewidywania dotyczące jej rozwoju w kolejnym roku. Ich sformułowanie nie jest łatwe ze względu na ciągłą niepewność co do rozwoju pandemii i jej wpływu na funkcjonowanie gospodarek, przedsiębiorstw i zachowanie konsumentów. Pod tym względem ocena jest bardzo zbliżona do opinii wyrażonej przez Radę Nadzorczą w zeszłorocznym dokumencie przygotowanym dla Akcjonariuszy. Szereg cech i skutków kryzysu gospodarczego z 2020 roku jest aktualnych także w 2021 roku. Niektóre spośród nich uległy pogłębieniu wywołując niekorzystną sytuację w zewnętrznym otoczeniu Grupy. Chodzi tu w szczególności o problemy z regularnymi dostawami surowców, materiałów, komponentów oraz towarów wynikające z trudności z zaspokojeniem zwiększającego się zapotrzebowania odbudowujących się gospodarek. Procesowi temu towarzyszą rosnące ceny surowców, jak i kosztów transportu, w tym zwłaszcza kosztów frachtu morskiego. W bieżącym roku w pełni adekwatne jest sformułowane przed rokiem stwierdzenie, iż perspektywy rozwoju podmiotów wchodzących w skład Grupy Kapitałowej są w istotnym stopniu uzależnione od prawidłowego zdiagnozowania potencjalnych zagrożeń, a także umiejętności ich neutralizacji. Problemem jest nadal będący sporą niewiadomą możliwy rozwój pandemii w wielu krajach, w tym krajach mniej zawansowanych ekonomicznie i jego wpływ na światową sytuację gospodarczą i społeczną.
Potencjalnie największe zagrożenia występują w otoczeniu zewnętrznym, ale nie można pominąć możliwych ryzyk o charakterze wewnętrznym. Te pierwsze, oprócz wymienionych wyżej, wynikających przede wszystkim z krótko- i długookresowych skutków pandemii, związane są między innymi z ryzykiem wahań kursu polskiej waluty wobec kluczowych walut obcych, a także wzajemnych relacji walut obcych stanowiących waluty transakcyjne w procesie sprzedaży i zakupu na licznych rynkach zagranicznych. Duże wyzwanie mogą stanowić globalne skutki napięć w stosunkach politycznych i handlowych między Stanami Zjednoczonymi i Chinami, a także co pewien czas nasilający się konflikt na Ukrainie. W ostatnich tygodniach dochodzi do tego rosnące napięcie na Bliskim Wschodzie. Zagrożeniem w wymiarze zewnętrznym jest także intensyfikacja działalności koncernów chińskich w Europie. W sferze wewnętrznej wyzwanie stanowi – zwłaszcza w spółce produkcyjnej - fluktuacja kadr. Realnym niebezpieczeństwem są także występujące w różnej formie ataki cybernetyczne.
Potencjalne szanse są związane z systematycznym powrotem gospodarek na stabilną ścieżkę rozwojową w procesie ich „odbudowy" po pandemii. Oczekiwanie to odnosi się w największym stopniu do gospodarek rozwiniętych, których zdolności przystosowawcze są istotnie wyższe w porównaniu z krajami słabiej rozwiniętymi. Tym niemniej także w kategoriach szans można traktować pojawiające się możliwości szerszego wejścia na niektóre rynki pozaeuropejskie.
Wykorzystanie szans i sprostanie wyzwaniom wymaga spełnienia przez Grupę warunku szybkiego i elastycznego przystosowania się do zmian zachodzących w bliższym i dalszym otoczeniu. Czynnikami sprzyjającymi jego spełnienie są wypracowane w Grupie w dłuższym czasie, formułowane także w materiałach Rady Nadzorczej w poprzednich latach, kluczowe i jednocześnie strukturalne cechy działalności i funkcjonowania jej podmiotów, które umożliwiają skuteczną realizację zadań budżetowych oraz długookresowych celów strategicznych. Pod wpływem doświadczeń uzyskanych szczególnie w bardzo trudnym okresie kilku miesięcy roku sprawozdawczego na rynku polskim oraz rynkach międzynarodowych na pierwszym miejscu wśród przedmiotowych czynników należy wymienić wysoki poziom kwalifikacji kadr zarówno produkcyjnych, jak i zarządzających oraz elastyczność i bardzo wysoką sprawność procesów zarządczych. Do kolejnych można zaliczyć między innymi: konsekwentnie wprowadzane na rynek nowe produkty i towary charakteryzujące się wysokim poziomem zaawansowania technologicznego i ważnymi z punktu widzenia konsumentów cechami użyteczności, nowoczesnego i oryginalnego wzornictwa, a także rozwiązaniami proekologicznymi; dywersyfikacja geograficzna rynków zbytu oraz zróżnicowanie asortymentowe spójnego portfela produktów i towarów mające wpływ na stabilność i bezpieczeństwo funkcjonowania i działalności Grupy; wysoki stopień rozpoznawalności w poszczególnych regionach portfela kluczowych marek Amica, Gram, Hansa oraz Fagor, a także znaczenie biznesowe na rynku brytyjskim i francuskim znajdujących się w Grupie spółek CDA i Sideme; oparta na wykorzystaniu synergii umiejętność łączenia w procesie realizacji wzrostu wartości Grupy działalności organicznej z działaniami akwizycyjnymi; ugruntowany racjonalną polityką finansową dobry standing finansowy Grupy; podnoszące wydajność procesy automatyzacji produkcji oraz zwiększające efektywność funkcjonowania i działalności stopniowo wdrażane procesy digitalizacji; racjonalnie zorganizowane łańcuchy dostaw; profesjonalna polityka zabezpieczeń przed ryzykiem zmian kursów walutowych.
Przedstawione cechy działalności i funkcjonowania Grupy ułatwiają elastyczne przystosowanie się do zwłaszcza w ostatnim czasie dynamicznie zmieniających się warunków w dalszym i bliższym otoczeniu. Tym samym tworzą fundament dla uwiarygodnienia skutecznej realizacji przyjętych celów biznesowych i strategicznych Grupy Kapitałowej.
W trakcie swojej pracy w 2020 roku Rada Nadzorcza skoncentrowała się szczególnie na kluczowych aspektach działalności i funkcjonowania Spółki oraz całej Grupy. W największym stopniu Członkowie Rady skupili się na diagnozie, identyfikacji oraz analizie zintensyfikowanych w roku sprawozdawczym wewnętrznych i zewnętrznych obszarów ryzyka
występujących zarówno na płaszczyźnie finansowej, jak i operacyjnej. Na bieżąco zapoznawali się z materiałami przedkładanymi przez Zarząd dotyczącymi między innymi aktualnej sytuacji ekonomiczno – finansowej, jej przewidywanej ewolucji, a także propozycji uruchamiania stosownych procesów przystosowawczych. W każdym przypadku Rada Nadzorcza formułowała uwagi, oceny oraz rekomendacje. Prace Rady Nadzorczej odnoszące się do identyfikacji różnych form ryzyk i zagrożeń były uzupełniane i pogłębiane podczas osobnych posiedzeń Komitetu Audytu, Komitetu Operacyjnego oraz Komitetu ds. Wynagrodzeń i Rekrutacji.
W opinii Rady Nadzorczej Zarząd Spółki podejmował w bardzo trudnym, ze względu na wywołany pandemią międzynarodowy kryzys gospodarczy, okresie sprawozdawczym, racjonalne decyzje oraz konsekwentnie wprowadzał odpowiednie działania przystosowawcze oraz mechanizmy zaradcze na podstawie identyfikacji, przeprowadzanych analiz oraz przeglądów różnych obszarów ryzyka. Współpraca Rady, także w ramach Komitetu Audytu, Komitetu Operacyjnego oraz Komitetu ds. Wynagrodzeń i Rekrutacji, z kluczowymi Członkami kadry zarządzającej, odbywała się ze wzajemnym zrozumieniem potrzeb dążenia do optymalnej realizacji nadrzędnych celów działalności i funkcjonowania Spółki i Grupy Kapitałowej.
Wronki, 15.05.2021 r.
Za Radę Nadzorczą AMICA S.A.
Przewodniczący Rady Nadzorczej
/-/
Tomasz Rynarzewski | <urn:uuid:3bed62c6-d820-4712-9f94-4ce052774f57> | finepdfs | 1.579102 | CC-MAIN-2021-43 | https://www.amica.pl/files/financialfile/periodic_reports/raport_biezacy_04-2021.pdf | 2021-10-21T08:38:46+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-43/segments/1634323585382.32/warc/CC-MAIN-20211021071407-20211021101407-00032.warc.gz | 798,688,708 | 0.999984 | 0.999985 | 0.999985 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2242,
5033,
8016,
10804,
12204
] | 1 | 0 |
Nowości w bibliotece
Brene Brown ,,Rosnąc w siłę"
Brené Brown zapoczątkowała globalną debatę na temat odwagi, wrażliwości, wstydu i poczucia własnej wartości. Autorka ujawniła głęboką prawdę: wrażliwość, czyli gotowość do odsłonięcia się i bycia widzianym bez gwarancji wyniku — jest jedyną drogą do głębszej miłości, silniejszego poczucia przynależności, większej kreatywności i radości. Niemniej życie z odwagą nie zawsze jest łatwe. Potknięcia i upadki są nieuchronne.
To właśnie powstawanie po upadkach jest niniejszej książki Brown. Autorka zadała sobie pytanie: „Co wspólnego mają ze sobą osoby żyjące w trwałych, pełnych miłości związkach, liderzy pielęgnujący kreatywność podwładnych, artyści dbający o innowacyjność i duchowni prowadzący ludzi poprzez wiarę i tajemnicę?" Odpowiedź była jednoznaczna: wszyscy oni doceniają siłę emocji i nie boją się dyskomfortu.
Brene Brown ,,Z odwagą w nieznane"
Z odwagą w nieznane to ważna i mądra książka, która uderza w nasz największy lęk: lęk przed samotnością. Dlatego tak bardzo chcemy gdzieś przynależeć, być „czyimś", mieć „swoich". Brené Brown oswaja ten lęk i pokazuje, że pojawia się on tylko na początku cudownej i koniecznej drogi do odnalezienia siebie. Udowadnia, że kiedy człowiek nigdzie nie przynależy, jego miejsce jest wszędzie, bo zawsze przynależy do siebie.
Andy Cope ,,Ogarnij życie. Instrukcja podboju świata"
To jest ten czas! Oceny, egzaminy, afery w domu, hejt w internecie, nieznośni rówieśnicy, zakochania, kompleksy To najbardziej intensywny i najważniejszy czas w twoim życiu. Zawsze jest bardzo trudny. A powinien być fantastyczny. Rodzice i nauczyciele cały czas wywierają presję – masz myśleć o przyszłości, o prestiżowych studiach, o świetnej pracy. Tak łatwo zapomnieć w tym wszystkim o samym sobie. A ty kim chcesz być? Co jest dla ciebie ważne?
Co daje ci szczęście? Przestań narzekać, porzuć złe nawyki, zmotywuj się do walki o swoje marzenia! Nie jutro. Dziś, od zaraz. Ta błyskotliwa i zabawna książka pomoże ci zrozumieć, co takiego szczególnego jest w tym momencie twojego życia.
Przemek Staroń ,, Szkoła bohaterek i bohaterów. Czyli jak radzić sobie z życiem."
Bycie nastolatkiem to chyba najtrudniejszy okres w życiu. Na każdym kroku pytania i wyzwania. Świat i to, co się w nim teraz dzieje, nie ułatwia sprawy. Szkoła tym bardziej nie staje na wysokości zadania i nie daje młodym ludziom wsparcia.
Przemek Staroń, nauczyciel etyki i filozofii w II LO w Sopocie, Nauczyciel Roku 2018, psycholog z Uniwersytetu SWPS, nominowany do "nauczycielskiego Nobla", czyli Global Teacher Prize, fan Harry'ego Pottera i klocków Lego postanowił coś z tym zrobić. Zebrał od młodych ludzi, w tym swoich uczniów i uczennic, pytania i lęki, z jakimi się borykają.
Przemek Staroń ,, Szkoła bohaterek i bohaterów. Czyli jak radzić sobie ze złem"
Życie nastolatka nie jest łatwe. Na szczęście młodzi mają po swojej stronie Przemka Staronia! Zaczynamy drugi rok nauki w SZKOLE BOHATEREK I BOHATERÓW!
Druga część bestsellerowego poradnika dla młodych ludzi, jak radzić sobie z życiem, emocjami i relacjami. Poradnika, który czyta się jak dobrą powieść.
W drugiej części „Szkoły bohaterek i bohaterów" Przemek Staroń proponuje wnieść się na wyższy poziom studiowania życia. Choć obie części można czytać niezależnie, książka została pomyślana w taki sposób, że stanowi rozwinięcie pierwszej części. Dotyka trudniejszych tematów, jak wstyd czy zazdrość, skupiając się na zagadnieniach związanych z budowaniem własnej wartości, rozpoznawaniem i obroną przed manipulacją, spełnianiem cudzych oczekiwań kosztem własnej autentyczności, ćwiczeniem się w asertywności.
Rachel Hollis ,,Dziewczyno, przestań ciągle przepraszać!"
Czas pokazać światu, co się dzieje, gdy kobieta postanawia osiągnąć coś wielkiego. Rachel Hollis, bestsellerowa pisarka, założycielka wartej miliony dolarów firmy medialnej i autorka powyższych słów, wzywa nas, kobiety, do działania. Doskonale wie, że często dorastamy i żyjemy w przekonaniu, że powinnyśmy patrzeć na siebie przez pryzmat innych ludzi – jako żony, matki, córki albo pracownice –
i że poszukiwanie własnej tożsamości albo zastanawianie się nad naszymi potrzebami powinno zejść na dalszy plan.
John C. Maxwell ,,Czasem wygrywasz, a czasem się uczysz!"
Skoro musisz się mierzyć z niepowodzeniem – a musisz, bo każdy czasem musi – to może warto zacząć na tym korzystać? Niby jak? Wyciągając wnioski. Zmarnowana szansa nie będzie całkiem zmarnowana, jeśli się dzięki niej czegoś nauczysz. Każde niepowodzenie – przegrana w zawodach, zły stopień, zerwany związek czy nieudane przesłuchanie – może jednak stanowić krok naprzód, o ile tylko posiada się odpowiednie narzędzia i umie wyciągać wnioski.
W książce Czasem wygrywasz, a czasem się uczysz. Dla nastolatków, która stanowi adaptację pierwotnego ogólniejszego tekstu, autor, bestsellerowy pisarz i ekspert w dziedzinie przywództwa, John C.
Maxwell, dzieli się refleksjami na temat własnych niepowodzeń, przedstawia interaktywne ćwiczenie polegające na prowadzeniu dziennika i przytacza zupełnie nowe historie o wpływowych ludziach, takich jak przedsiębiorca Steve Jobs, złota medalistka olimpijska Gabby Douglas czy laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Malala Yousafzai.
Alina Adamowicz, Joanna Godecka ,,Jak uciszyć wewnętrznego krytyka i uwierzyć w siebie"
Hejt i krytyka to zjawiska, z którymi musimy się mierzyć w dzisiejszym życiu. Jednak zdarza się, że najsurowszym krytykiem jest wewnętrzny głos, który ukrywa się w naszej głowie i mówi nam „znowu dałaś plamę", „to ci się nie uda", „siedź cicho, są mądrzejsi od ciebie" itd. Najczęściej te oskarżenia nie mają nic wspólnego z faktami, ale sprawiają, że rezygnujemy z wyzwań, przejmujemy się nadmiernie porażkami i czujemy się gorsi od innych.
W książce autorki proponują różne strategie, które pomogą zmierzyć się z tym wewnętrznym głosem i sprawić, aby w końcu zamilkł lub - co więcej - zaczął wspierać i zachęcać do działania.. | <urn:uuid:ef3199e4-1823-4cd8-a928-ebb5b8ecc706> | finepdfs | 1.611328 | CC-MAIN-2022-05 | https://zsmal.nazwa.pl/doc/21_22/nowosci_w_bibliotece.pdf | 2022-01-24T00:56:29+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-05/segments/1642320304345.92/warc/CC-MAIN-20220123232910-20220124022910-00178.warc.gz | 1,005,131,464 | 0.999823 | 0.999902 | 0.999902 | [
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
20,
874,
1334,
2096,
2852,
3748,
4372,
5438,
6256
] | 1 | 0 |
Tematy numeru:
Europejska Unia Swobód Obywatelskich – nowa organizacja strażnicza dla całej UE?
dr Adam Bodnar
Dominika Bychawska-Siniarska
Prawa człowieka made in Russia
dr Adam Bodnar
Dominika Bychawska-Siniarska
Wokandy sądowe a prawo do prywatności
Michał Szwast
Słowo wstępne Redaktora Naczelnego
Życie strasburskiego wyroku zaczyna się po jego wydaniu. Przegrywające państwo musi wyrok należycie wykonać tak w kategoriach jednostkowych, usuwając wobec skarżącego – w możliwie najpełniejszym zakresie – skutki stwierdzonego w Strasburgu naruszenia, jak i generalnych, zapobiegając powtarzaniu się w przyszłości analogicznych przypadków złamania Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Kontrola wykonania wyroku spoczywa w rękach Komitetu Ministrów Rady Europy.
Są państwa, które bez zwłoki i adekwatnie wykonują strasburskie wyroki. To przykładowo Szwajcaria i Niemcy. Ale są i takie, które ociągają się z działaniami lub wręcz niczego nie robią. W rezolucji nr 1787 (2011) z 26 stycznia 2011 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy zidentyfikowało takie „kłopotliwe” kraje. Obok Rosji, Turcji, Ukrainy, Bułgarii, Grecji, Włoch, Moldowy i Rumunii została do nich zaliczona również Polska...
Szybkość i należyte wykonywanie wyroku są połączone z istnieniem krajowego koordynatora. W Polsce teoretycznie on jest, lecz w praktyce go brakuje. W 2007 r. powstał Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Na jego czele stanął Pełnomocnik Ministra Spraw Zagranicznych do spraw postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, a w skład Zespołu weszli przedstawiciele 19 resortów i Prezes Prokuratury Generalnej Skarbu Państwa. Problem w tym, że wykonanie wyroków pozostało zdecentralizowane. Każde z ministerstw podejmuje własne działania naprawcze. Jeśli chodzi natomiast o inicjatywy legislacyjne, to nie wiadomo, czy za ich opracowanie ma odpowiadać Ministerstwo Sprawiedliwości czy też Ministerstwo Spraw Zagranicznych.
W sierpniu 2012 r. powstało sprawozdanie MSZ z realizacji programu rządu w sprawie wykonania wyroków strasburskiego Trybunału. Z lektury wynika, że istnieją tylko niewielkie opóźnienia i problemy. Skoro jest jednak tak świetnie, to dlaczego kontroli wykonania poszczególnych polskich wyroków nie zamknęły jeszcze rezolucje Komitetu Ministrów Rady Europy?
W Polsce brakuje koordynatora prac wymagających realizacji po wydaniu wyroku Trybunału w Strasburgu. W kontekście zmian legislacyjnych taką rolę mógłby pełnić Sejm. Działałby analogicznie do Senatu, który inicjuje naprawę polskiego prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Takie rozwiązanie korespondułoby też z rekomendacjami Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy.
Po wskazaniu Polski jako „opornego” kraju w rezolucji nr 1787 (2011) Helsińska Fundacja Praw Człowieka podjęła dyskusję o znalezieniu prawnego mechanizmu służącego sprawnemu wykonaniu strasburskich wyroków. Zwróciła się do Marszałek Sejmu z pismem, po którym Kancelaria Sejmu zarządziła przygotowanie kilku ekspertyz prawnych przez Biuro Analiz Sejmowych. Opinie podzielały krytykę polskiej praktyki.
Po ekspertyzach Helsińska Fundacja przygotowała propozycję zmiany Regulaminu Sejmu, polegającą na stworzeniu postrasburskiej ścieżki legislacyjnej. Na razie nie było jednak odzewu. Czyżbyśmy musieli czekać na kolejną krytyczną ocenę Rady Europy?
Prof. INP PAN dr hab. Ireneusz C. Kamiński
Redaktor Naczelnny
## TEMATY NUMERU
3 Europejska Unia Swobód Obywatelskich – nowa organizacja strażnicza dla całej UE?
dr Adam Bodnar, Dominika Bychawska-Siniarska
9 Prawa człowieka made in Russia
dr Adam Bodnar, Dominika Bychawska-Siniarska
14 Wokandy sądowe a prawo do prywatności
Michał Szwast
## SPRAWY PRECEDENSOWE
18 Joanna Szulc przeciwko Polsce – pierwszy wyrok ETPC ws. dostępu do akt IPN
Paweł W. Osik
23 Przepisy dotyczące postępowania dyscyplinarnych myśliwych są niezgodne z Konstytucją
Piotr Kubaszewski
27 Sprawa niepowołanych sędziów wciąż nierozstrzygnięta
Irmina Pacho
32 Przełomowa uchwała Sądu Najwyższego w sprawie wstępnia w stosunek najmu po zmarłym partnerze homoseksualnym
Agata Szypulska, dr Dorota Pudzianowska
## PRAWO UCHODZCZE I MIGRACYJNE
35 Monitoring strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców
Maja Tobiasz
38 Projekt nowej ustawy o cudzoziemcach
Jacek Białas
## RELACJE I SPRAWOZDANIA
43 Wykład pamięci Marka Nowickiego
Marcin Wolny
45 Wolność słowa w prasie lokalnej
Dominika Bychawska-Siniarska, Dorota Glowacka
49 Prawa człowieka w polityce zagranicznej Unii Europejskiej – relacja z 14. UE-NGO Forum Praw Człowieka
Zuzanna Warso
## DZIAŁALNOŚĆ HFPC
51 20 lat Programu Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów
Maja Tobiasz
53 Sprawiedliwość okresu przemian. Czy polskie doświadczenia okresu transformacji mogą być użyteczne dla Tunezji?
Maria Ejchert
54 Doroczna Konferencja Praw Podstawowych
Irmina Pacho
## SPRAWOZDANIE Z FESTIWALU
56 12. Międzynarodowy Festiwal Filmowy WATCH DOCS. Prawa człowieka w filmie
Konrad Wirkowski
---
Redaktor naczelny: Prof. INP PAN dr hab. Ireneusz C. Kamiński
Zespół redakcyjny: dr Adam Bodnar, dr Dorota Hall, dr Piotr Kładoczny, dr Dorota Pudzianowska
Sekretarze redakcji: Agata Szypulska, Katarzyna Wiśniewska
Konsultacje: Danuta Przywara
Korekta: Ela Dajksler
Opracowanie graficzne: Wojciech Szulik, www.canvia.pl
Druk: Weda s.c., ul. Czuchowska 66, 01-360 Warszawa
Kolportaż: Customeritum, ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa
ISNN 978-83-62245-07-9
Nakład: 500 egzemplarzy. Kwartalnik o prawach człowieka dostępny jest również on-line pod adresem hfhr.org.pl
© Helsińska Fundacja Praw Człowieka
Europejska Unia Swobód Obywatelskich – nowa organizacja strażnicza dla całej UE?
Adam Bodnar, Dominika Bychawska-Siniarska
Europejski krajobraz praw człowieka ewoluje od upadku żelaznej kurtyny. Silne organizacje strażnicze społeczeństwa obywatelskiego z Europy Zachodniej skoncentrowały aktywność na krajach Europy Środkowo-Wschodniej albo przesunęły punkt ciężkości swojej działalności jeszcze dalej na wschód. Miało to negatywny wpływ na możliwości monitoringowe tych organizacji w krajach ich pochodzenia, a tym samym zubożyło panoramę społeczeństwa obywatelskiego w tych krajach. Jednocześnie regularne finansowanie i wsparcie wpłynęło pozytywnie na rolę, rozmiar i możliwości organizacji pozarządowych (dalej: NGO) z krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Ponadto w stale zmieniającej się rzeczywistości pojawił się nowy podmiot działający na polu praw człowieka – Unia Europejska. UE z jednej strony promuje przestrzeganie praw człowieka w państwach aspirujących do członkostwa czy po prostu politycznie lub gospodarczo związanych z UE. Z drugiej strony jednak UE może w ramach swojej działalności doprowadzać do naruszenia praw człowieka lub kształtować ustawodawstwo w sposób nadmiernie ograniczający standardy praw.
Od wejścia w życie Traktatu z Lizbony kompetencje UE rozszerzyły się o współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych. Zarówno działalność legislacyjna, jak i polityki przyjmowane przez instytucje unijne budzą coraz więcej wątpliwości w świetle standardów praw człowieka. To z kolei zwiększa potrzebę monitorowania nie tylko państw członkowskich, ale także instytucji unijnych. Nowy krajobraz praw człowieka wymusza przyjęcie przez społeczeństwo obywatelskie aktywnej roli w Europie. Zwiększenie wysiłków w „starych” państwach członkowskich i połączenie sił wielu podmiotów jest niezbędne, żeby wydajnie i dogłębnie monitorować działania Unii Europejskiej.
Paneuropejska organizacja pozarządowa
Jako odpowiedź na zaistniałą sytuację, George Soros podczas odznaczenia przez Prezydenta RP w listopadzie 2012 r. mówił o potrzebie stworzenia jednej, silnej organizacji pozarządowej pełniącej funkcję strażnicą wobec UE. Koncepcja G. Sorosa nawiązywała do eseju opublikowanego przez analityka Centre for European Reform, Hugo Brady’ego, który już we wrześniu 2012 r. przedstawił wstępny postulat stworzenia takiej organizacji.
1 Niniejszy tekst jest oparty na memorandum przygotowanym przez dra Adama Bodnara (we współpracy z Dominiką Bychawką oraz Irminą Pacho) na spotkanie przedstawicieli polskich strażniczych organizacji pozarządowych z Aryeh Neierem w Warszawie 10 listopada 2012 r.
2 A. Neier, The International Human Rights Movement: A History, Princeton University Press, Princeton 2012.
3 H. Brady, Time for a Civil Liberties Union?, Centre for European Reform, 21 września 2012 r., tekst dostępny na stronie http://www.cer.org.uk/insights/time-european-civil-liberties-union
Open Society Foundations zaczęło już tworzyć Europejską Unię Swobód Obywatelskich (dalej: ECLU), która ma być wzorowana na Amerykańskiej Unii Swobód Obywatelskich (dalej: ACLU). Organizacja ta miałaby skupiać już istniejące organizacje pozarządowe z różnych państw członkowskich. Z kolei w krajach, w których nie ma silnych NGO, należałoby je stworzyć. Organizacje te byłyby krajowymi oddziałami organizacji, która miałaby zasięg ogólnoeuropejski.
Proces tworzenia ECLU będzie długotrwały, należy więc rozważyć potrzebę utworzenia takiej organizacji w kontekście praw człowieka w Europie. Warto także się zastanowić, jakie są podstawowe argumenty za jej utworzeniem, ale także nad problemami strukturalnymi i organizacyjnymi, które mogą pojawić się w trakcie tworzenia ECLU.
**Jakich NGO potrzebuje Europa?**
Za utworzeniem ECLU, która miałaby obejmować europejskie NGO oraz jednostki zaangażowane w ochronę praw człowieka, przemawia wiele argumentów.
Złożoność procesu legislacyjnego na poziomie unijnym wymaga częstej obecności w Brukseli oraz profesjonalizacji organizacji zajmujących się prawami człowieka. Obecnie żadna pojedyncza organizacja w Europie nie dysponuje możliwościami monitorowania wpływu unijnego ustawodawstwa na ochronę praw człowieka w różnych państwach członkowskich. Nawet jeśli część projektów jest blokowana przez niektóre, często okazjone koalicje NGO, przyjęte inne, fundamentalne zmiany mogą zostać niemal niezauważone. Co więcej, instytucje UE jedynie sporadycznie przeprowadzają konsultacje w zakresie różnych inicjatyw ustawodawczych lub polityki. Jednocześnie UE wzmacnia swoje kompetencje w dziedzinach oddziałujących na prawa człowieka, szczególnie od wejścia w życie Traktatu z Lizbony. Brakuje lidera w zakresie ochrony praw człowieka, który mógłby apelować do unijnych komisarzy i przedstawicieli (np. Viviane Reading lub Catherine Ashton) oraz wzywać ich, by dzielili się ze społeczeństwem obywatelskim swoim uwagami na temat polityk i problemów związanych z prawami człowieka.
Ponadto UE rozwija obecnie swoją własną "dyplomację" – Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (dalej: ESDZ). Razem z Przedstawicielem UE ds. Praw Człowieka oraz Komisarzem UE ds. Rozszerzenia i Polityki Sąsiedztwa, ESDZ będzie odgrywało znaczącą rolę w państwach sąsiedzkich. W tym szczególnym czasie, gdy UE dopiero rozwija swoje struktury i instrumenty, okoliczności sprzyjają, by wpływać na ich działalność w kierunku promocji praw człowieka poza granicami UE.
Karta Praw Podstawowych UE oraz rosnąca rola Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TS UE) również stwarzają nowe możliwości w zakresie litygacji strategicznej. Pojawiły się już wyroki, w których Trybunał z Luksemburga rozwija standardy praw człowieka niezależnie od Trybunału w Strasburgu. Karta Praw Podstawowych UE jest powoływana już w ponad 50 wyrokach TS UE rocznie. Ciągle jednak możliwości działania przed TS UE, jakimi dysponują NGO, są ograniczone. Rozszerzenie działalności NGO przed TS UE pozostaje zatem wyzwaniem. Warto wspomnieć, że na początku 2012 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka (dalej: HFPC) we współpracy z Open Society Foundation (dalej: OSF) zorganizowała dwudniowe szkolenie dla NGO poświęcone wyłącznie litygacji strategicznej przed sądami europejskimi.
Pojawia się coraz więcej transgranicznych spraw unijnych, które wymagają strategicznej współpracy różnych podmiotów oraz, co istotniejsze, paneuropejskiej strategii wymuszającej implementację. Na przykład czołowa sprawa M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji (Rozporządzenie Dublin II oraz prawa osób ubiegających się o azyl) jasno wskazuje na potrzebę wpływu na polityki zarówno na poziomie unijnym, jak i krajowym.
---
4 Por. np. sprawa C-92/09 and C-93/09, Volker und Markus Schecke, Eifert, dotycząca relacji pomiędzy przejrzystością działania organów władzy publicznej a prawem do prywatności, w kontekście publikacji imion i nazwisk lub firm beneficjentów subwysiód rolniczych.
Zacieśniona współpraca krajowych organizacji pozarządowych
Wydaje się, iż nie ma wystarczającego poziomu solidarności pomiędzy europejskimi NGO, jeśli chodzi o problemy praw człowieka pojawiające się w poszczególnych państwach członkowskich. Krajowe NGO koncentrujące się na sprawach wewnętrznych zazwyczaj nie mają wystarczających zdolności, aby współpracować lub pomagać NGO z innych państw, gdy pojawiają się rzeczywiste problemy. Na przykład sytuacja na Węgrzech i w Grecji nie spowodowała żadnych większych zrywów aktywizmu NGO w innych państwach europejskich.
Jednocześnie technologie internetowe umożliwiły stworzenie wydajnych narzędzi monitoringu rządów. Narzędzia te mogłyby łatwo zostać zaadoptowane do krajowych potrzeb lokalnych oddziałów ECLU. To z kolei mogłoby pomóc zwiększyć przejrzystość działań. Dla przykładu sprawa przymusowych uprowadzeń, przetrzymywania i tortur więźniów CIA ukazuje potencjał transgranicznej współpracy NGO oraz wymiany informacji i dobrych praktyk. Gdyby nie współpraca NGO z różnych państw, nie byłoby możliwe zgromadzenie tak kompleksowych informacji, a w konsekwencji przekonanie opinii publicznej w niektórych państwach do konieczności gruntownego wyjaśnienia tej sprawy.
W Europie istnieją liczne organizacje (lub sieci organizacji z siedzibą w Brukseli), które zajmują się różnymi zagadnieniami i mogą tworzyć tymczasowe koalicje, gdy naruszane są prawa człowieka (np. ratyfikacja ACTA przez UE, efektywne prawo do obrony w procesie karnym). Wyraźnie brakuje jednak silnej europejskiej organizacji strażniczej, koncentrującej swą działalność na wolnościach obywatelskich; organizacji, która mogłaby odgrywać rolę koordynującą i przekazywać rezultaty codziennego monitoringu instytucji UE innym podmiotom.
NGO z państw członkowskich, które prowadzą działalność na poziomie paneuropejskim, z różnych przyczyn nie mają wystarczającej zdolności, aby być siłą napędową reform. Niektóre z nich dążą do wypracowywania precedensowych wyroków z partnerami krajowymi, ale nawet po osiągnięciu sukcesu nie są zainteresowane długoterminowym postępem w zakresie ochrony praw człowieka w danym kraju. Z drugiej strony duże, międzynarodowe NGO są w ograniczonym stopniu zainteresowane prawami człowieka w poszczególnych państwach członkowskich z uwagi na ich zaangażowanie w zagadnienia o zasięgu globalnym. Przykładowo raporty Human Rights Watch dotyczące Polski w ostatnich kilku latach były poświęcone wyłącznie prawom osób LGBT, prawom reprodukcyjnym oraz programowi nadzwyczajnych zatrzymań więźniów CIA, ale praktycznie pomijały inne poważne naruszenia praw człowieka (np. zgony w więzieniach w wyniku zaniedbań personelu medycznego).
Porównanie „starych” i „nowych” państw członkowskich ukazuje zupełnie różny obraz sytuacji, jeśli chodzi o istniejące organizacje strażnicze. W państwach Europy Środkowo-Wschodniej istnieje kilka silnych organizacji strażniczych (np. Bułgarski Komitet Helsiński, Węgierska Unia Swobód Obywatelskich (TASZ), Węgierski Komitet Helsiński, APADOR – Rumunia, Helsińska Fundacja Praw Człowieka – Polska). W Europie Zachodniej sytuacja jest inna, a fragmentacja NGO – znaczna. W niektórych państwach brak jest organizacji strażniczych, ponadto nie ma nawet skutecznego Rzecznika Praw Obywatelskich (np. w Niemczech).
Rozwarstwienie i brak synchronizacji działań wpływa na małą świadomość praw człowieka w społeczeństwach poszczególnych państw. Silna ECLU – na podobieństwo ACLU – mogłaby zapewnić lepsze zrozumienie praw, które odzwierciedliłyby się w podejmowaniu tematyki praw człowieka na wielu płaszczyznach decyzyjnych w UE.
Problemy koncepcyjne
Mimo licznych argumentów przemawiających za utworzeniem ECLU w praktyce może pojawić się kilka potencjalnych problemów koncepcyjnych, operacyjnych, finansowych oraz organizacyjnych.
ECLU będzie działać nie tylko na poziomie UE, ale także w poszczególnych państwach członkowskich. Jednakże, w porównaniu z sytuacją w Stanach Zjednoczonych, podejście do niektórych zagadnień w Europie jest różne (np. z powodu odmiennych tradycji konstytucyjnych i prawnych w niektórych państwach). Dlatego rodzi się pytanie, czy ECLU opowie się za ogólnonużnym podejęciem do pewnych zagadnień, czy pozostawi swoim lokalnym oddziałom pewien stopień autonomii.
W wybranych, ideologicznie kontrowersyjnych kwestiach państwa członkowskie (a czasami nawet podmioty zajmujące się prawami człowieka) nie znajdują porozumienia w kwestii zakresu ochrony praw człowieka. Prawo do prawnego uznania homoseksualnych związków partnerskich może służyć jako przykład. Obecnie nie funkcjonuje żaden standard praw człowieka w tym zakresie. Tylko niektóre państwa członkowskie wprowadziły odpowiednie przepisy. Co prawda rośnie liczba państw uznających małżeństwa osób homoseksualnych (ostatnio do grona tych państw dołączyła Wielka Brytania i Francja), to jednak w niektórych krajach (jak np. Grecja) trudno spodziewać się jakiegokolwiek postępu. Homoseksualne związki partnerskie są przy tym tylko jednym przykładem pokazującym rozdźwięk w prawnych i kulturowych tradycjach państw członkowskich UE oraz potrzebę odpowiedniego dostosowania i wyznaczenia granic działalności ECLU.
Zakres działania
Również zakres geograficzny działania ECLU wymaga przemyślenia. Należy odpowiedzieć na podstawowe pytanie, czy powinna ona działać jedynie na terenie UE, czy istnieje potrzeba objęcia zakresem jej działalności wszystkich państw Rady Europy (dalej: RE). Działalność na terytorium 27 państw członkowskich UE jest czymś zupełnie innym niż działalność na terenie 47 państw RE. Podejście skoncentrowane na UE ma niewątpliwe zalety, jako że umożliwia monitorowanie rosnącej roli UE w zakresie ochrony standardów praw człowieka. Jednakże standardy ustanowione przez RE mogą służyć tu za punkt wyjścia. Jednocześnie nie należy zapominać o Europie Wschodniej, szczególnie zważawszy na ogromną liczbę naruszeń praw człowieka oraz liczne, ciągle nierozwiązane problemy, z jakimi się ona boryka. Co więcej, Europejska Polityka Sąsiedztwa (polityka rozszerzenia) nadal się rozwija i przekształca, a zatem stale potrzeba silniejszej kontroli nad działalnością UE.
Jeśli chodzi o działalność strażniczą, zaproponować można rozwiązanie zmierzające do koncentracji na UE i jej państwach członkowskich w celu wypracowania stabilności organizacji oraz jej uprawomocnienia. Z drugiej strony ECLU powinna zapewniać wsparcie organizacjom oraz pracownikom zajmującym się prawami człowieka w państwach Europy Wschodniej. Wsparcie mogłoby przyjąć formę szkoleń oraz litigacji strategicznej wybranych spraw, ze szczególnym uwzględnieniem wykonywania wyroków Trybunału w Strasburgu. Silne działania lobbingowe na poziomie UE są niezbędne, aby ustanowić kompleksową politykę praw człowieka w odniesieniu do tych państw. Obecna polityka jest bowiem motywowana głównie interesami krajowymi. Jako przykład można podać Azerbejdżan. Naruszenia praw człowieka mające miejsce w tym kraju przechodzą niemal bez echa z uwagi na interesy energetyczne większości państw członkowskich UE.
Jaki dokument przewodni
Kwestia tego, jaki dokument prawny powinien być dokumentem przewodnim ECLU, zapewniającym koncepcyjną i odnoszącą się do praw człowieka bazę dla jej działalności, powinna zostać należycie rozpatrzona. Wybór takiego dokumentu jest istotny nie tylko z prawnego punktu widzenia, ale także z uwagi na rozpoznawalność oraz atrakcyjność organizacji wśród potencjalnych zainteresowanych.
Wyboru dokumentu przewodniego należy dokonać po rozważeniu kilku istotnych kwestii. Karta Praw Podstawowych UE ma zastosowanie jedynie do działań UE i państw członkowskich, jeśli implementują one prawo unijne. W przeciwieństwie do USA, Europa nie może odwołać się do XIV poprawki, która wymagałaby, aby wszystkie konstytucje i działania na poziomie krajowym były zgodne z paneuropejską Kartą.
Europejska Konwencja Praw Człowieka (dalej: EKPC) ma ograniczone zastosowanie w kwestiach kontrowersyjnych ideologicznie z uwagi na doktrynę marginesu uznania,
zasadę wypracowaną w orzecznictwie ETPC. Sprawa Lautsi przeciwko Włochom (obecność krucyfiksów w szkołach publicznych) może służyć za przykład. We wspomnianej sprawie ETPC nie dopatrzył się naruszenia EKPC właśnie w oparciu o zasadę marginesu uznania i stwierdził, że sądy krajowe i władze dysponują lepszym rozecznaniem w lokalnej rzeczywistości. Ze względu na konieczność objęcia jednym dokumentem 47 suwerennych państw, ich kultur i lokalnych tradycji, możliwości tworzenia standardów przez ETPC są ograniczone. Co więcej, doktryna marginesu uznania będzie się dalej rozwijała, zważywszy na rosnący poziom nieufności państw członkowskich wobec działalności ETPC (np. Wielkiej Brytanii). Trwają także prace nad włączeniem zasady marginesu uznania do Preambuły EKPC (Protokół 15 do EKPC).
Mimo że krajowe konstytucje europejskie są oparte na podobnych tradycjach, różnią się jednak znacznie, jeśli chodzi o konkretne instytucje i katalogi praw (np. w kwestii podejścia do praw społecznych).
Akt założycielski ECLU powinien odzwierciedlać koncepcjonalne problemy związane z dokumentami wyznaczającymi standardy praw człowieka. Działalność ECLU nie powinna dotyczyć praw społecznych, a raczej koncentrować się na pierwszej generacji praw człowieka. Zakres potencjalnych naruszeń, a w związku z tym także pole do obserwacji są i tak wystarczająco szerokie, szczególnie biorąc pod uwagę rosnące kompetencje UE w ramach współpracy policyjnej i sądowej.
Ponadto, na wczesnym etapie rozwoju, ECLU powinna skoncentrować się na wertykalnym aspekcie stosowania praw człowieka, tj. relacji między jednostką a władzami państwa, a także na polityce państwa w zakresie praw antydyskryminacyjnych. Na tym polu ciągle jest wiele nierozwiązań i problematycznych zagadnień. Tak istotny temat jak na przykład naruszenia praw człowieka przez międzynarodowe korporacje (czyli horyzontalny wymiar praw człowieka) mógłby zostać włączony do działalności ECLU jedynie wtedy, gdy stanie się ona w pełni operacyjna i godna zaufania.
**Status oddziałów krajowych i relacje z istniejącymi sieciami**
Zanim ustanowione zostaną lokalne oddziały ECLU, należy dokładnie przyjrzeć się specyficznym uwarunkowaniom krajowym. Wydaje się, że lokalne oddziały mogą być różne w zależności od państwa. W niektórych krajach oddziały lokalne powinny jedynie służyć wsparciem już istniejącym silnym NGO. Nie ma potrzeby zastępowania istniejących NGO, należy raczej budować sojusze wzmacniające już funkcjonujące organizacje i każdą sieć. Ewentualnie, istniejące NGO mogą stać się lokalnymi oddziałami ECLU, bez potrzeby tworzenia nowych podmiotów. W innych krajach z kolei oddziały lokalne powinny wypełnić przestrzeń niezagospodarowaną przez nikogo, przestrzeń, gdzie obroncy praw człowieka niemal nie istnieją albo gdzie ich prawa do prowadzenia działalności typu *advocacy* są ograniczone. Wydaje się, że w takiej sytuacji znajdują się niektóre kraje bałtyckie. W takich państwach jak Niemcy lokalne oddziały powinny rozważyć bliską współpracę z niezależnymi prawnikami, stowarzyszeniami prawniczymi i środowiskiem akademickim i w ten sposób wziąć pod uwagę istniejące mocne struktury ochrony praw człowieka.
Jakkolwiek decyzja o powołaniu lokalnych oddziałów ECLU powinna iść w parze ze staranną analizą krajowych tradycji działalności na rzecz praw człowieka oraz badaniem lokalnego potencjału. Istnieje wiele sieci organizacji działających na poziomie paneuropejskim. Koncentrują się one głównie na działalności lobbingowej, unikając litigacji strategicznej. W swoich działaniach poświęcają się wybranym zagadnieniom lub zapewnianiu wsparcia w niektórych działaniach (np. FIDH, AEDH, UPR-Info, Human Rights House Foundation). Ponadto w swojej działalności skupiają się tylko na wybranych prawach człowieka.
---
6 Wyrok ETPC z 18 marca 2011 r. (skarga nr 30814/06).
7 Dokumenty końcowe spotkania grup roboczych ds. Protokołu 15 i 16 są dostępne na stronie internetowej: http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/cddh/DHGDR_en.asp
Potencjalne problemy organizacyjne
W niektórych państwach europejskich nie ma tradycji masowego członkostwa w organizacjach zajmujących się prawami człowieka. W takich krajach jak Polska można zaobserwować wysoki poziom wątpliwości dotyczących przystępowania do organizacji społeczeństwa obywatelskiego i potencjalnego włączania się w finansowanie ich działalności. System przekazywania 1% podatku dochodowego działa głównie na korzyść organizacji charytatywnych. Powstaje zatem pytanie, czy ECLU będzie w stanie zbudować szeroką bazę członkowską. Kolejnym pytaniem jest, czy niewielka liczba członków w krajach Europy Środkowo-Wschodniej miałaby negatywny wpływ na zdolności takiej organizacji. Można mieć nadzieję, że wzrost klasy średniej i świadomości praw człowieka połączone z preżnymi akcjami promocyjnymi pozwolą na zwiększenie bazy członkowskiej ECLU.
Niezależne finansowanie
ECLU powinno dysponować niezależnym finansowaniem, by móc pełnić rolę efektywnej organizacji strażniczej. Oznacza to, że ECLU nie może korzystać z finansowania unijnego. Z drugiej strony granty przyznawane przez UE są jednym z głównych źródeł krajowego finansowania NGO w Europie.
Decydując się na konkretny schemat finansowania, należy ponadto wziąć po uwagę, że niektóre NGO działające w Europie Zachodniej, mogące potencjalnie stać się partnerami ECLU, są finansowane niemal całkowicie przez rządy europejskie (np. norweski, szwajcarski czy szwedzki).
Wnioski końcowe
Rzeczywisty obraz organizacji pozarządowych w Europie wykazuje wiele ułomności, szczególnie jeśli chodzi o funkcjonowanie silnych organizacji strażniczych w Europie Zachodniej. Z drugiej strony rosnąca rola UE jako regionalnego i globalnego aktora w obszarze praw człowieka wymaga bliskiego monitorowania działalności UE w Brukseli, a także wpływu tej działalności (np. legislacyjnej) na poziomie krajowym w państwach członkowskich. Istnieje zatem potrzeba ustanowienia bliskiej współpracy między już funkcjonującymi NGO a silną organizacją z bazą w Brukseli, która mogłaby kompleksowo monitorować działalność UE.
Zakres problemów, jakie powinny zostać wzięte pod uwagę przed powołaniem do życia ECLU, jest rzeczywiście szeroki. Dlatego też proces będzie prawdopodobnie długotrwały. Sukces projektu zależeć będzie zapewne od członków ECLU oraz transgranicznej współpracy między nimi. ECLU będzie również potrzebowała silnego zaangażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego z państw byłego bloku wschodniego. Z uwagi na procesy transformacyjne oraz późniejsze wysiłki w celu przystąpienia do UE, organizacje z Europy Środkowej i Wschodniej zyskały na znaczeniu, zdobyły olbrzymie doświadczenie i wypracowały silną pozycję w swoich krajach. Co więc, gdy w ostatniej dekadzie finansowanie praw człowieka przesłano się z Europy Zachodniej do państw postkomunistycznych, większość „starych” państw członkowskich UE została bez silnych organizacji strażniczych zajmujących się prawami człowieka na poziomie krajowym. Sukces ECLU będzie zatem paradoksalnie polegał na zaangażowaniu organizacji pozarządowych z Europy Środkowo-Wschodniej w krajach Europy Zachodniej przez prowadzenie szkoleń, monitoring i wsparcie litygacji strategicznej.
Dominika Bychawska-Siniarska jest koordynatorką Programu HFPC Europa Praw Człowieka oraz Dyrektorką Merytoryczną Obserwatorium Wolności Mediów, doktorantką INP PAN.
Adam Bodnar jest Wiceprezesem Zarządu HFPC i adiunktem w Zakładzie Praw Człowieka WPiA UW.
Prawa człowieka made in Russia
Adam Bodnar, Dominika Bychawska-Siniarska
Przed szczytem Unia Europejska – Rosja, który odbył się w grudniu 2012 r., legendarna założycielka Moskiewskiej Grupy Helsińskiej Ludmiła Aleksiejewa opublikowała przejmującą artykuł w New York Times (Backtracking in Russia). Wzywała państwa zachodnie do wsparcia społeczeństwa obywatelskiego w Rosji, które znajduje się w stanie poważnego zagrożenia. Wskazywała, że gdy sytuacja się pogorszy, to za kilka lat wiele osób spojrzy w przeszłość i zastanowi się, co zrobiła Europa, kiedy rosyjscy obrońcy praw człowieka wzywali ją na pomoc? Szczyt UE – Rosja pokazał, że w zasadzie nie istnieje poważna możliwość wpływania na sytuację wewnętrzną w Rosji. Towarzyszy temu niemoc, a wręcz niechęć państw europejskich do poważnego ingerowania w działalność władz rosyjskich, stopniowo przekształcających system w całkowicie autorytarny.
Odwilż Miedwiediewa – mróz Putina
Za rządów Dmitrija Miedwiediewa doszło w Rosji do delikatnej odwilży. Jednak zarówno przygotowania do wyborów prezydenckich, jak i ich wynik spowodowały gwałtowną reakcję społeczeństwa obywatelskiego, przejawiającą się w masowych demonstracjach. Władimir Putin wyraźnie postanowił zdławić wszelkie ruchy protestu, tak aby w przyszłości nie zdarzały się już żadne niespodzianki. Dla rosyjskich organizacji pozarządowych i społeczeństwa obywatelskiego był to krok w stronę regresu demokracji. Kolejne ustawy zamkają im kanały komunikacji oraz utrudniają działania. Rada Praw Człowieka praktycznie przestaje istnieć, a dziewczyny z Pussy Riot zaczynają powoli odgrywać rolę współczesnego Sołżenicyna.
Czym naraziły się organizacje pozarządowe? Między innymi zaangażowaniem w trwające od grudnia 2011 r. protesty przeciwko władzy Jednej Rosji, partii Prezydenta Putina. Demonstracje nie wygasły także po marcowych wyborach prezydenckich w 2012 r. Społeczeństwo wspierane przez organizacje pozarządowe chciało udowodnić, że Rosja się zmienia, że oczekuje demokratycznych standardów europejskich. Na konsekwencje nie trzeba było długo czekać – niespełna trzy miesiące po wyborze nowego Prezydenta staliśmy się świadkami poważnych zmian zarówno w sferze stanowienia, jak i wykonywania prawa. Sygnał jest jeden – prawa człowieka nie mogą stwarzać najmniejszego zagrożenia dla jednolitej władzy.
Wolność zgromadzeń
Po zgromadzeniu w Moskwie 7 czerwca 2012 r. – w dzień objęcia urzędu przez Prezydenta – rozpoczęto przyspieszone prace nad ustawą wprowadzającą zmiany w prawie o zgromadzeniach i w kodeksie wykroczeń administracyjnych. Z 1 tys. rubli (około 100 zł) do 300 tys. rubli (około 30 tys. zł) podniesiono kary dla osób fizycznych za zorganizowanie spontanicznego zgromadzenia lub za zorganizowanie zgromadzenia pomimo wydanego zakazu (co jest normą, bo władze wykorzystują różne zabiegi formalne, aby generalnie zakazywać zgromadzeń). Kara za nielegalne zgromadzenie zainicjowane przez osoby prawne (np. organizacje pozarządowe) wzrosła do 1 mln rubli (około 100 tys. zł). Można także karać za przekrocze-
---
1 Tłumaczenie artykułu przygotowane przez Adama Koziełla jest dostępne na stronie internetowej: http://www.hfhr.pl/zawracanie-rosji/.
nie liczby zgłoszonych uczestników czy też zmianę trasy marszu lub demonstracji.
**Wolność zrzeszania się**
Sparaliżowano także działalność organizacji pozarządowych, które otrzymują granty z zagranicy i uczestniczą w życiu politycznym. Uzyskają one status „organizacji pełniących funkcje zagranicznych agentów” i zostaną objęte restrykcyjną kontrolą ze strony państwa. Już samo sformułowanie „zagraniczni agenci” ma na celu wywołanie określonego wrażenia w społeczeństwie. Politycy rosyjscy nie ukrywają, iż szczególnie drażnią ich granty przekazywane przez fundacje amerykańskie. W połowie września 2012 r. największy grantodawca amerykański USAID został wyrzucony z kraju. Ustawa zakłada, że organizacje muszą wpisać się do specjalnego rejestru, a wszystkie swoje publikacje, w tym internetowe, opatrywać adnotacją o statusie „zagranicznych agentów”. Ponadto organizacje muszą przedstawiać raporty ze swojej działalności i będą poddawane audytowi co pół roku. Za niedopełnienie tych wymogów będzie im groziła grzywna równowartości około 30 tys. zł oraz kara dwóch lat więzienia. Inspekcje organizacji będą przeprowadzane na podstawie każdej, choćby anonimowej skargi dotyczącej ich „ekstremistycznej” działalności.
Można się spodziewać, że selekcja organizacji do audytu dokonywana będzie w sposób arbitralny. Ustawa rodzi niebezpieczne konsekwencje nie tylko dla samej Rosji, ale jej skutki mogą się również rozlać na państwa Azji Centralnej. Jej przyjęcie nastąpiło w niespełna dwa tygodnie po przyjęciu przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy rezolucji na temat sytuacji obrońców praw człowieka. Wezwano w niej państwa członkowskie do zaprzestania rzucania na organizacje broniące praw człowieka oskarżeń bez wystarczających podstaw, jako by prowadziły działalność ekstremistyczną lub były zagranicznymi agentami.
Sama etykieta „agentów zagranicznych” mogła nie wystarczyć. Dlatego Duma w listopadzie 2012 r. rozszerzyła ustawową definicję zdrady państwowej. Za zdradę uważa się ujawnianie tajemnicy państwowej lub „konsultowanie, informowanie lub każdą inną pracę na rzecz obcego państwa lub organizacji międzynarodowej”, jeżeli organizacja ta działa przeciwko bezpieczeństwu państwowemu. W świetle takiej definicji organizacja wspierająca ofiary naruszeń praw człowieka przed Trybunałem w Strasburgu z łatwością może być wyeliminowana pod pozorem zdradzieckiej działalności. Taki „zdrajca” może spędzić do 20 lat za kratkami.
Ustawa o „zagranicznych agentach” została w lutym 2013 r. skierowana do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez prawników związanych z European Human Rights Advocacy Center oraz z organizacją Memorial. Działając w imieniu najważniejszych organizacji pozarządowych, zarzucają oni, że ustawa narusza art. 10 oraz art. 11 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Ich zdaniem ustawa w sposób nadmierny i nieuzasadniony naraża organizacje na ryzyko poważnych sankcji, w tym kar dla ich działaczy oraz możliwość zawieszenia działalności organizacji. Zwracają także uwagę, że użycie słowa „agent” w tekście ustawy może mieć negatywny wpływ na działalność organizacji, gdyż słowo to ma w języku
rosyjskim znaczenie pejoratywne i kojarzy się ze szpiegiem.
Ustawa o "zagranicznych agentach" jest przedmiotem stałego zainteresowania organizacji międzynarodowych. Zgromadzenie Parlamentarne RE w rezolucji z 2 października 2012 r. (nr 1896/2012) wezwało do jej zmiany. Ustawa stała się także powodem wycofania się przez rząd USA z bilateralnej rosyjsko-amerykańskiej grupy ds. społeczeństwa obywatelskiego.
Pomimo niewątpliwego oburzenia rosyjskich organizacji pozarządowych, grantodawców, rządów innych państw oraz organizacji międzynarodowych trudno się spodziewać, aby Rosja wycofała się z ustawy o "zagranicznych agentach". Prawdopodobnie ustawa nie będzie konsekwentnie stosowana, aby nie powodować codziennych napięć politycznych. Będzie jednak wisiała nad głowami niepokornych działaczy oraz nad organizacjami jak miecz Damoklesa, aby zadziałać wtedy, kiedy faktycznie ich aktywność stanowić będzie zagrożenie dla rosyjskiego jednolądztwa. Można się spodziewać, że przed kolejnymi wyborami działalność takich organizacji jak "Golos" zostanie bardzo dokładnie zweryfikowana, a one same mogą być nawet rozwijane.
Wolność słowa
Zwalczanie niezależnych mediów odbywa się w Rosji przede wszystkim metodą eliminacji, pobic i zastraszania niewygodnych dziennikarzy. Także regulacje prawne wpływają negatywnie na granice wolności mediów. Pod koniec zeszłego roku Rosja zniósła odpowiedzialność karną za zniesławienie, przenosząc ją do kodeksu wykroczeń administracyjnych. Nawet w Polsce jeszcze nie zdecydowano się na taki ruch. Demokratyczna zmiana nie trwała zbyt długo. Duma 12 lipca 2012 r. przyjęła w pierwszym czytaniu ponowną kryminalizację zniesławienia. Zgodnie z nową ustawą osobom, które się go dopuściły, grozi pozbawienie wolności do pięciu lat oraz grzywna do 500 tys. rubli (około 50 tys. zł). Ustawa wywołała natychmiastowy protest Dunji Mijatovic, specjalnego przedstawiciela OBWE ds. wolności mediów. Utrzymywanie przestępstwa zniesławienia w kodeksach karnych wywołuje tzw. mróżący skutek, powstrzymując dziennikarzy i media od informowania o działaniach władzy i od pełnienia roli "publicznego stróża". Nałożenie sankcji do pięciu lat więzienia i tak wysokich grzywien jest bezprecedensowe w Europie.
Stworzono również obostrzenia dotyczące działalności w internecie. Ustawa o „ochronie dzieci przed informacją godzącą w ich zdrowie i rozwój” przyjęta w lipcu 2012 r. zabrania rozprzestrzeniania informacji dotyczących pornografii, narkotyków lub sposobów popełnienia samobójstwa oraz „wszelkich innych informacji, których rozprzestrzenianie jest zakazane na terytorium Federacji Rosyjskiej”. Ustawa wprowadza rejestr, w który wpisywane będą nazwy domen oraz adresów sieciowych zawierających informacje prawnie zakazane do rozprzestrzeniania. Użycie ogólnych klauzul powoduje, że ustawa będzie mogła być wybiórczo stosowana do cenzurowania treści w internecie i blokowania niektórych stron.
Prezydencka Rada Praw Człowieka
W ostatnich miesiącach obserwujemy także stopniowy upadek znaczenia Prezydenckiej Rady ds. Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka. Ten organ doradczy działający przy prezydencie Federacji Rosyjskiej miał istotne znaczenie dla kształtowania polityki władz w zakresie praw człowieka, a także relacji z organizacjami pozarządowymi. W jego skład wchodziło wiele osób zasłużonych dla ochrony praw człowieka w Rosji, jak choćby Ludmiła Aleksiejewa, szefowa i jedna z założycielek Moskiewskiej Grupy Helsińskiej. Co więcej, w ostatnich latach Rada wydała także niezwykle krytyczne opinie dotyczące np. rzetelności procesu Michaiła Chodorkowskiego czy odpowiedzialności za śmierć w więzieniu prawnika Siergieja Magnickiego.
---
2 Na temat skargi por. komunikat prasowy wystosowany przez European Human Rights Advocacy Center, dostępny na stronie http://www.mdx.ac.uk/Assets/EHRAC%20Press%20release%207%20NGO%20Foreign%20Agent%20Law_website.pdf.
3 E. Barry, U.S. quits civil society joint forum with Russia, International Herald Tribune, 26-27 stycznia 2013 r., s. 3.
W. Putin znalazł jednak sposób również na Radę. Brak reakcji ze strony władz na jej opinie i zalecenia oraz sprzeciw wobec fałszerstw wyborczych spowodowały rezygnację z funkcji 15 prominentnych członków Rady (w tym legendarnej szefowej Moskiewskiej Grupy Helsińskiej Ludmily Aleksiejewej). W połowie 2012 r. zaproponowano poszerzenie składu Rady oraz nowy sposób jej wyboru – za pomocą internetu. W efekcie do 62-osobowej Rady powołanych zostało 39 nowych członków. Ważne, że w jej skład wchodzą wciąż osoby, które są zawziętymi krytykami polityki Kremla, jak np. Pavel Chikov (organizacja AGORA) czy Lilia Shibanova (szefowa organizacji GOLOS). Ostatnie posiedzenie odbyło się 12 listopada 2012 r. Podniesiono na nim m.in. problem ustawy o zagranicznych agentach. Wydaje się, że Rada będzie wciąż jednym z nielicznych forum dyskusji, natomiast jej wpływ na politykę władz rosyjskich znacząco zmalał.
Michaił Chodorkowski – więzień polityczny zdany na łaskę i nielaskę Putina
W kontekście dyskusji na temat sytuacji w Rosji warto pamiętać i wciąż przypominać, że Michaił Chodorkowski oraz Platon Lebiediew odbywają aktualnie drugą karę pozbawienia wolności. Na nic zdały się im międzynarodowe protesty. W politycznym procesie zostali oni skazani po raz drugi, tak aby M. Chodorkowski nie mógł wyjść zbyt wcześnie na wolność.
W dniu 20 grudnia 2012 r. sąd II instancji wydał wyrok w ich sprawie po rozpoznaniu apelacji. Oczywiście trudno się spodziewać, aby uznano argumenty merytoryczne o niepopełnieniu przestępstwa. Sąd jednak, ze względu na zmiany w prawie, zdecydował się skrócić karę pozbawienia wolności o dwa lata, co oznacza szansę na uwolnienie M. Chodorkowskiego w październiku 2014 r., o ile ten wyrok się utrzyma. Nie jest także wykluczone, że w tzw. międzyczasie zostaną postawione kolejne absurdalne zarzuty, a M. Chodorkowski będzie wciąż więźnikiem politycznym współczesnej Rosji.
Ciekawa informacja jest to, że niedawno prokuratura postanowiła postawić zarzuty członkom Prezydenckiej Rady Praw Człowieka, którzy zdecydowali się nazwać drugi proces M. Chodorkowskiego „prawniczą fikcją”. To działanie świadczy o tym, że jakiekolwiek głosy poparcia dla M. Chodorkowskiego będą przez władze dławione, nawet jeśli wyrażane są przez instytucje korzystające z autorytetu państwa. W tym kontekście trudno się także spodziewać, aby faktycznie uwolnienie M. Chodorkowskiego miało nastąpić już w przyszłym roku.
Sprawa Magnickiego
Sprawa śmierci w więzieniu prawnika Siergieja Magnickiego może być dla W. Putina najbardziej kłopotliwa. Przypomnijmy, że S. Magnicki doprowadził do ujawnienia szerokiej skali nadużyć i korupcji w organach władzy. Za to został aresztowany. Następnie nie był leczony w areszcie, w wyniku czego zmarł. Jego szef, właściciel funduszu Hermitage Capital, William Browder, uruchomił międzynarodową kampanię na niespotykaną skalę, która doprowadziła do wyjaśnienia okoliczności śmierci S. Magnickiego, ale także wykazała, kto skorzystał na przejęciu funduszy Hermitage Capital. William Browder od lat domaga się od państw demokratycznych, aby wprowadziły sankcje wizowe dla osób odpowiedzialnych za śmierć S. Magnickiego, jak również zamroziły ich majątki (szczególnie środki zgromadzone na zagranicznych kontach). Jego kampania jest dość skuteczna, gdyż odpowiednią ustawę przyjęły Stany Zjednoczone. Warto wspomnieć, że przyjęcie tego typu sankcji na UE popiera Minister Spraw Zagranicznych Radosław Sikorski, choć, jak do tej pory, nie doprowadzono do przyjęcia odpowiednich regulacji.
Sprawa Magnickiego zatacza coraz większe kręgi i wskazuje, że szereg osób związanych z aparatem władzy stoi u źródła rozprzestrzeniającej się korupcji. Wysyla zatem bardzo jasny sygnał do inwestorów zagranicznych oraz rynków finansowych, że w parze z brakiem demokracji idzie także brak przejrzystości działań władzy, korupcja oraz zagrożenie dla potencjalnych interesów. Nagłówki
---
4 Raport Prezydenckiej Rady Praw Człowieka dostępny jest na stronie http://pl.scribd.com/doc/94804946/Presidential-Human-Rights-Council-Report-Feb-2012-SUMMARY
pierwszych stron „Financial Times” czy „Wall Street Journal” poświęcone sprawie S. Magnickiego mogą być W. Putinowi o wiele bardziej nie na rękę niż jakiekolwiek zagrożenie ze strony organizacji praw człowieka. Przypominanie o tej sprawie (któremu towarzyszy brak rzeczywistej woli wewnętrznego jej wyjaśnienia) nie pozwala na swobodny rozwój gospodarki rynkowej przy jednoczesnym autorytarnym modelu sprawowania władzy.
Rosja zareagowała agresywnie na przyjęcie tzw. ustawy Magnickiego. Najważniejszą reperkusją jest przyjęcie ustawy, która zakazuje dokonywania adopcji zagranicznej rosyjskich dzieci przez obywateli USA. Rosja wyraźnie wysłała w ten sposób sygnał, że wszelkie działania przeciwko niej będą spotykały się z natychmiastowym odwetem. Odbyło się to kosztem dobra dzieci, które tysiącami żyją w okropnych warunkach w sierocińcach, a adopcja zagraniczna mogła być dla nich jedynym ratunkiem.
Niestety na poziomie UE działania zmierzające do przyjęcia tzw. ustawy Magnickiego nie zakończyły się do tej pory sukcesem. Choć przyjęcie ustawy o sankcjach wizowych jest popierane przez członków Parlamentu Europejskiego, a także nad tego typu ustawami pracują niektóre parlamenty (np. w Wielkiej Brytanii lub Szwecji), to jednak na poziomie unijnym nie doprowadzono jeszcze do przyjęcia odpowiedniego aktu prawnego.
**Bogurodzico, przegoń Putina**
Wykonanie piosenki „Bogurodzico, przegoń Putina” w moskiewskiej cerkwi przez zespół Pussy Riot spowodowało aresztowanie członkinь grupy oraz skazanie w sierpniu 2012 r. na dwa lata laぐru. Członkinie zespołu stały się symbolem ruchu dysydentckiego w Rosji, współczesną wersją Sołżenicyna. W ich obronę zaangażowali się rosyjscy intelektualiści i artyści, ale także zagraniczni muzycy – swój sprzeciw wyrazili np. członkowie Red Hot Chili Peppers na koncercie w Sankt Petersburgu.
Sposób rozwiązania sprawy Pussy Riot to dla Putina nie tylko pokazanie tego, co sądzi na temat wolności słowa i twórczości artystycznej. To także umacnianie własnych relacji z Cerkwią. W ostatnich latach widać, że Cerkiew uzyskuje stopniowo status kościoła państwowego. Sprawa Pussy Riot może być atrakcyjna dla moskiewskich i petersburskich elit, ale bezwzględne podejście do rzekomego obrażania świętego miejsca może wzmacnić poparcie dla Putina u hierarchów prawosławnych i wśród szerokich religijnych mas społecznych.
**Gdzie jesteś Unio Europejska – laureatko pokojowej Nagrody Nobla?**
W grudniu 2012 r. odbył się szczyt UE – Rosja, który stanowił doskonałą okazję, by UE zajęła zdecydowane stanowisko w stosunku do działań Rosji w zakresie praw człowieka. Ostrą reakcję ze strony UE można było się spodziewać w szczególności po krytycznej rezolucji Parlamentu Europejskiego z września 2012 r. dotyczącej wymiaru sprawiedliwości w Rosji.
Od laureata zeszłorocznej pokojowej Nagrody Nobla można byłoby się spodziewać otwartej i jednoznacznej krytyki w związku z niszczeniem społeczeństwa obywatelskiego w Rosji, które z czasem doprowadzi do zupełnej swobody w działaniu władzy. Ze względu na ciągłe zagrożenie ze strony policji, prokuratury i FSB przestaną istnieć jakiejkolwiek warunki do prowadzenia takiej działalności i kontrolowania władzy. Każdy niezależny lider pozarządowy może z dnia na dzień stać się „zdrajcą”.
Niestety szczyt UE – Rosja nie przyniósł oczekiwanych przez obrońców praw człowieka rezultatów. Możli UE podali sobie przyjaźnie rękę z Putinem w imię dobrych interesów gospodarczych i energetycznych. Przewodniczący Rady Europejskiej, Herman Van Rompuy, wezwał ogółnie Rosję do przestrzegania praw człowieka, wyrażając zaniepokojenie zaostrożniami dotyczącymi organizacji pozarządowych. W. Putin w odpowiedzi wskazał, że przecież UE ma swoje własne problemy w tej dziedzinie, w szczególności łamanie praw rosyjskojęzycznej ludności w krajach bałtyckich. Po to właśnie jego administracja wydała niedawno specjalny raport na ten temat. Liderzy europejscy pożegnali się z wymuszonymi uśmiechami i wrócili do swoich państw.
Wokandy sądowe a prawo do prywatności
Michał Szwast
Umieśczenie danych stron postępowania sądowych na wokandzie wraz z przedmiotem sprawy niewątpliwie ingeruje w prawo do prywatności. W przypadku postępowania o szczególnie delikatnej społecznie materii należy zastanowić się nad możliwością anonimizacji tych danych, gdyż praktyka pokazuje, że ich zamieszczanie w treści wokandy może mieć skutek stygmatyzujący dla osoby będącej stroną takiego postępowania.
Na problem jawności wokand sądowych w kontekście ochrony prawa do prywatności zwróciła uwagę Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (dalej również: HFPC, Fundacja) pełnomocnicy procesowi, których klienci byli rozgoryczeni faktem, że ich dane osobowe umieszczone były na dostępnnej publicznie wokandzie wraz z przedmiotem sprawy, który dotyczył m.in. przymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym. HFPC postanowiła przyjrzeć się bliżej powyższemu problemowi, a skutkiem dokonanej analizy było wystąpienie 22 października 2012 r. do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych (dalej: GIODO), w którym Fundacja zasygnalizowała wątpliwości dotyczące aktualnego stanu prawnego w tym zakresie. Wątpliwości te dotyczą przede wszystkim kwestii uregulowania problematyki treści wokandy w akcie prawa wewnętrznego oraz nieprzewidzenia wyjątków od zasady jawności wokand w sprawach o szczególnie delikatnej społecznie materii.
W pierwszej kolejności podkreślić należy, że problematyka treści wokand sądowej w sądownictwie powszechnym uregulowana jest w akcie prawa wewnętrznego – zarządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatu sądowych oraz innych działów administracji sądowej\(^1\). Zgodnie z par. 23 ust. 2 wyżej wymienionego zarządzenia
---
\(^1\) Dz.Urz. Ministra Sprawiedliwości z 2003 r. Nr 5 poz. 22 z późn. zm.
„wokanda zawiera imiona i nazwiska sędziów i ławników, sygnatury akt spraw wyznaczonych na posiedzenie, oznaczenie godzin, na które sprawy wyznaczono, imiona i nazwiska stron i innych osób wezwanych. W sprawach rozpoznawanych w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego na wokandzie podaje się ponadto przedmiot sprawy, a w postępowaniu karnym i w sprawach o wykroczenia – sygnaturę akt oskarżyciela publicznego i kwalifikację prawną czynu zarzucanego oskarżonemu.” Wokandę o takiej treści wywiesza się przed salą, w której odbywa się posiedzenie sądu (§ 24 ust. 2 powyższego zarządzenia).
Należy podkreślić, że informacje zamieszczone w treści publicznie dostępnej wokandy, takie jak imiona i nazwiska stron, zestawione wraz z przedmiotem sprawy czy kwalifikacją prawną czynu zarzucanego oskarżonemu, są danymi osobowymi w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych (dalej: u.o.d.o.)\(^2\). Dane osobowe podlegają ochronie zarówno na poziomie konstytucyjnym (art. 47 i 51 ust. 1 Konstytucji RP), jak i ustawowym (art. 1 ust. 1 u.o.d.o.). Prawo do ochrony życia prywatnego i nieujawniania danych dotyczących podmiotu tego prawa może podlegać ograniczeniom (art. 1 ust. 2 w zw. z art. 23 ust. 1 u.o.d.o.). Umieszczanie tych danych stron postępowania sądowego w treści wokandy sądowej stanowi przetwarzanie danych osobowych w rozumieniu art. 7 pkt. 2 u.o.d.o. Wśród przesłanek dopuszczalności przetwarzania danych osobowych, które kataloguje enumeratywnie art. 23 ust. 1 u.o.d.o., nie ma, w ocenie HFPC, przesłanki, która umożliwiałaby przetwarzanie danych osobowych przez wywieszenie na drzwiach sali posiedzeń wokandy sądowej. Z analizy powyższego przepisu ustawy wynika, że przetwarzanie danych osobowych przez umieszczenie wokandy sądowej przed salą rozpraw mogłoby być uzasadnione przesłanką wymienio-
---
\(^2\) Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 j.t. z późn. zm.
na w art. 23 ust. 1 pkt. 2 u.o.d.o., czyli okolicznością, że jest to niezbędne dla zrealizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa (w tym przypadku przepisów zarządzenia Ministra Sprawiedliwości). W ocenie HFPC wyżej wymienione przepisy zarządzenia Ministra Sprawiedliwości nie mogą być uznane za „przepisy prawa” w rozumieniu przywołanego przepisu u.o.d.o., nie może być zatem dopuszczalne przetwarzanie danych osobowych na ich podstawie. Przepis art. 23 ust. 1 pkt. 2 tej ustawy odwołuje się wprawdzie nie do „przepisów ustawy”, ale bardziej ogólnie do „przepisów prawa”, niemniej w kontekście brzmienia art. 51 ust. 1 Konstytucji („Nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby”) uznać należy, że przetwarzanie danych osobowych nie może być usprawiedliwione przepisem pochodzącym z aktu prawa wewnętrznie obowiązującego – zarządzenia. Zgodnie z art. 93 ust. 1 Konstytucji RP „uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te akty”. Wskazać nadto należy, że w myśl art. 93 ust. 2 Konstytucji „zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów”. Również w doktrynie prawa konstytucyjnego podkreśla się, że akty prawa wewnętrznego „nie mogą zmieniać sytuacji prawnej podmiotów sposa danej struktury organizacyjnej podległej organowi prawodawczemu, a zwłaszcza nie mogą dotyczyć osób fizycznych (np. nie mogą stanowić podstawy dla decyzji administracyjnej)”.
Przepisy zarządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej, regulując treści wokandy sądowej determinują w istocie kwestię przetwarzania danych osobowych stron postępowania, naruszając w oczywisty sposób prawo człowieka do nieujawniania informacji dotyczących jego osoby bez zobowiązania ustawowego. Treść wokandy sądowej uregulowana przez akt prawny w randze zarządzenia Ministra Sprawiedliwości pozostaje w sprzeczności nie tylko z przepisami ustawy o ochronie danych osobowych, ale i postanowieniami Konstytucji RP. Dlatego HFPC w wystąpieniu do GIODO podkreślała konieczność wprowadzenia regulacji dotyczących treści wokandy do źródła prawa powszechne obowiązującego: ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych lub wydanego na jego podstawie rozporządzenia w tym przedmiocie.
Drugą kwestią, na którą HFPC zwróciła uwagę GIODO, jest postulat ustanowienia wyjątków w zakresie umieszczania danych osobowych uczestników procesu w szczególnie wrażliwych społecznie rodzajach postępowań. Zgłoszone do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przypadki wskazują, że w wyniku pojawienia się na wokandzie danych osobowych, w powiązaniu z delikatnym społecznie przedmiotem sprawy, strony postępowania doznają niepotrzebnych przykrości, a nawet dochodzi do ich stymatyzacji czy zjawiska tzw. wtórnej wiktymizacji ofiar przestępstwa. Należy podkreślić, że jawność postępowania sądowego – której pochodną jest niewątpliwie jawność i publiczna dostępność wokandy sądowej – jako ogłoszenie o toczącym się postępowaniu jest fundamentalną zasadą konstytucyjną. Niemniej uznać też należy, że zasada ta nie ma charakteru absolutnego i pewne jej przejawy – jak tu, dotyczące danych osobowych strony postępowania – należy konfrontować z innymi zasadami konstytucyjnymi, np. prawem do prywatności.
W przypadku przestępstw o bardzo dużym społecznym oddziaływaniu, np. tych, które są skierowane przeciwko wolności seksualnej małoletnich, ujawnianie tożsamości stron postępowania i kwalifikacji prawnej czynu doprowadzić może do stymatyzacji oskarżonego przed zapadnięciem prawomocnego wyroku. Inne rodzaje postępowań, w przypadku których zasadne byłoby rozważenie nieujawniania danych osobowych ich stron, to sprawy: z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, o ubezwłasnowolnienie oraz z zakresu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (przymusowe umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym). W tych sprawach, szczególnie w małych społecznościach, dochodzi niejednokrotnie do swoistej stygmatyzacji czy nawet poddania uczestników procesów społecznemu ostracyzmowi. Tymczasem wydaje się, że nie ma uzasadnionej potrzeby, aby przypadkowe osoby mogły dowiadywać się z wokand sądowych o szczegółach życia prywatnego i stanu zdrowia uczestników toczących się postępowań. Wobec powyższego HFPC w wystąpieniu do GIODO zasugerowała wprowadzenie ograniczeń w ujawnianiu tożsamości uczestników postępowania, przykładowo do podania inicjałów tych uczestników lub imienia i pierwszej litery nazwiska.
Godnym rozważenia rozwiązaniem byłoby także przy omawianych postępowaniach usunięcie z treści wokandy przedmiotu sprawy lub poprzestanie na wskazaniu, której dziedziny prawa dotyczy postępowanie.
Warto odnotować, że GIODO w odpowiedzi na wystąpienie HFPC podzielił w większości przytaczane przez Fundację argumenty. W piśmie podniesiono, że „polski organ ochrony danych osobowych pozostaje orędownikiem zmiany aktualnie obowiązującego stanu prawnego, tak ażeby ewentualne prawo do zamieszczania określonego (ograniczonego w pewnych sytuacjach – w zależności od kategorii spraw) zakresu danych osobowych nie wynikało z przepisów o charakterze wewnętrznym (...), a z aktów prawa powszechnie obowiązującego”. GIODO wskazał także na przesłany mu przez Ministra Sprawiedliwości projekt rozporządzenia nowelizującego rozporządzenie w sprawie regulaminu urzęduowania sądów powszechnych, który przewidywał, iż w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego nie podaje się przedmiotu sprawy na wokandzie. Z informacji GIODO wynika, że prace nad tym projektem zostały wstrzymane. GIODO zadeklarował ponadto „pełną gotowość do uczestnictwa w ewentualnych pracach zmierzających do prawidłowego uregulowania kwestii przetwarzania danych osobowych w treści wokand sądowych”.
Przedstawione zagadnienie wymaga zmian prawnych polegających na wprowadzeniu problematyki treści wokandy sądowej do aktu prawa powszechnie obowiązującego oraz ustanowienia wyjątków w zakresie umieszczania w wokandzie danych uczestników szczególnie wrażliwych społecznie rodzajów postępowań. Deklaracja GIODO pozwala mieć nadzieję, że opisany problem zostanie przez ustawodawcę rozważony.
Michał Szwast jest asystentem Programu HFPC Monitoring Procesu Legislacyjnego w Obszarze Wymiaru Sprawiedliwości, studentem V roku prawa na WPIA UW
Pismo Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych dostępne na stronie internetowej: http://www.hfhrpol.waw.pl/legislacja/images/stories/file/odpowiedz%20giodo.pdf.
Joanna Szulc przeciwko Polsce – pierwszy wyrok ETPC ws. dostępu do akt IPN
Paweł W. Osik
Wyrokiem z 13 listopada 2012 r. w sprawie Joanna Szulc przeciwko Polsce (skarga nr 43932/08) Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej również: Trybunał) stwierdził naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego (art. 8 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – dalej również: Konwencja) na skutek niezapewnienia skarżącej przez państwo polskie dostępu do całości dotyczących jej archiwalnych dokumentów organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego w sytuacji, gdy swoje dane osobowe odnalazła ona na tzw. liście Wildsteina. Trybunał wskazał na pozytywne obowiązki ciążące na państwie w ramach urzeczywistniania prawa do poszanowania życia prywatnego jednostek.
Okoliczności faktyczne sprawy
1. Dostęp do akt IPN
W okresie PRL-u organy bezpieczeństwa kilkukrotnie podjęły wobec skarżącej – w związku z wykonywaną przez nią pracą – próby nakłonienia do współpracy. Skarżąca nigdy nie wyraziła na to zgody. W późniejszym czasie wspierała NSZZ „Solidarność”.
Jak tylko pojawiła się ustawowa możliwość, skarżąca wystąpiła do Instytutu Pamięci Narodowej o udostępnienie dotyczących jej dokumentów komunistycznych organów bezpieczeństwa. Pierwszy wniosek złożyła w lutym 2001 r. W odpowiedzi, w marcu 2004 r., uzyskała zaświadczenie z IPN, że nie jest pokrzywdzoną w rozumieniu ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (dalej również: IPN, Instytut). Jednocześnie IPN przedstawił skarżącą informację, że nie odnaleziono żadnych dokumentów jej dotyczących.
Kolejny wniosek o udostępnienie dokumentów skarżąca złożyła po tym, jak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (dalej również: TK, trybunał) z 26 października 2005 r., sygn. akt K 31/04 część przepisów ustawy o IPN uznana została za niekonstytucyjne. W międzyczasie skarżąca odnalazła swoje dane na tzw. liście Wildsteina. Lista ta stanowiła stworzony przez IPN katalog funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa oraz innych osób, udostępniony w IPN od 26 listopada 2004 r.
Wniosek o udostępnienie dokumentów skarżąca złożyła w lipcu 2006 r. na podstawie bezpośrednio stosowanego art. 51 ust. 3 Konstytucji RP w związku z przywołanym wyrokiem TK. Skarżącą udostępniono w listopadzie 2006 r. dokumenty powstałe w związku z działaniami podejmowanymi wobec niej jako obiektu zainteresowań SB. Skarżącej nie udostępniono całości dokumentów, jak również nie umożliwiono uzyskania ich kopii. Zwróciła się ponownie o udostępnienie całości dokumentów, jednak odmówiono jej tego.
Kolejny wniosek o udostępnienie dokumentów skarżąca złożyła w marcu 2007 r., po zniewelizowaniu ustawy o IPN przez ustawę lustracyjną z 2006 r. Nowelizacja usunęła m.in. instytucję pokrzywdzonego i zmieniła zasady dostępu do akt. W wyroku z dnia 11 maja 2007 r., sygn. K 2/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją m.in. art. 30 § 2 pkt 2 ustawy o IPN, nakazującego odmowę udostępnienia dokumentów, z których treści wynikało, że wnioskodawca: był traktowany przez organy bezpieczeństwa jako tajny informator lub pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji; zobowiązał się do dostarczania informacji organowi bezpieczeństwa państwa lub świadczenia takiemu organowi jakiekolwiek pomocy w działaniach operacyjnych; realizował zadania
zlecone przez organ bezpieczeństwa państwa, a w szczególności dostarczał temu organowi informacji.
W listopadzie 2007 r. Dyrektor Oddziału IPN w Warszawie wydał decyzję administracyjną o odmowie udostępnienia skarżącej dwóch dotyczących jej dokumentów, uznając, że z ich treści wynika, iż była ona traktowana przez organy bezpieczeństwa jako tajny informator lub pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Pozostałe dokumenty zostały udostępnione. Ze względów proceduralnych decyzja ta uchylona została w lutym 2008 r. przez Prezesa IPN na skutek odwołania skarżącej. Jednakże analogiczną decyzję o odmowie udostępnienia tym razem trzech dokumentów Dyrektor Oddziału IPN w Warszawie wydał w czerwcu 2008 r. Prezes IPN utrzymał decyzję w mocy po rozpoznaniu odwołania skarżącej, w którym podkreślała ona niekonstytucyjność zastosowanej normy.
Skarżąca wniosła skargę na decyzję Prezesa IPN do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, ponownie wskazując na niekonstytucyjność stosowanych norm. W maju 2009 r. Sąd oddalił jednak skargę. W takiej sytuacji wniesiona została skarga kasacyjna od wyroku WSA do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W październiku 2009 r. NSA zawiesił postępowanie w sprawie w związku z pytaniem prawnym innego składu Sądu do Trybunału Konstytucyjnego o konstytucyjność przepisów ustawy o IPN, które stanowiły podstawę rozstrzygnięć w sprawie skarżącej. Wyrokiem z 20 października 2010 r., sygn. P 37/09 Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in. o tym, że art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN narusza prawo do ochrony życia prywatnego (art. 47 Konstytucji), prawo dostępu do dotyczących zainteresowanego urzędowych dokumentów i zbiorów danych (art. 51 ust. 3 Konstytucji) oraz prawo do żądania sprostowania informacji nieprawdziwych lub niepełnych (art. 51 ust. 4 Konstytucji).
W styczniu 2011 r. NSA podjął zawieszone postępowanie w sprawie skarżącej. Wyrokiem z 4 maja 2011 r. Sąd uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oraz decyzje administracyjne o odmowie udostępnienia dokumentów wydane przez Prezesa IPN i Dyrektora Oddziału IPN w Warszawie. Sąd opierał się przy tym na wyroku TK, który za niekonstytucyjny uznał m.in. art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN, stanowiący podstawę prawną decyzji organów IPN.
W sierpniu 2011 r. Dyrektor Oddziału IPN w Warszawie udostępnił skarżącej kopię wszystkich dotyczących jej dokumentów stworzonych przez komunistyczne organy bezpieczeństwa państwa.
2. Lista Wildsteina i procedura autolustracyjna
W lutym 2005 r. skarżąca odnalała swoje imię i nazwisko na tzw. liście Wildsteina. Od razu wystąpiła do Prezesa IPN z wnioskiem o informację, czy są to jej dane. W styczniu 2006 r. IPN wydał skarżącej zaświadczenie stwierdzające, że jej dane osobowe tożsame są z danymi znajdującymi się w katalogu funkcjonariuszy, współpracowników, kandydatów na współpracowników organów bezpieczeństwa państwa oraz innych osób.
W październiku 2007 r. skarżąca wystąpiła do Sądu Okręgowego w Warszawie o wszczęcie wobec niej postępowania lustracyjnego na podstawie art. 20 ust. 5 ustawy lustracyjnej z 2006 r., tj. w trybie tzw. autolustracji. W uzasadnieniu wskazano, że opublikowanie jej danych osobowych w internecie na tzw. liście Wildsteina stanowi publiczne pomówienie jej o współpracę z organami bezpieczeństwa, biorąc pod uwagę, że lista w odbiorze społecznym postrzegana jest jako lista agentów i współpracowników. Skarżąca podkreśliła potrzebę ostatecznego rozwiania jakichkolwiek wątpliwości, jakoby rzekomo miała być współpracownikiem organów bezpieczeństwa.
Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z 18 grudnia 2007 r. odmówił wszczęcia postępowania lustracyjnego, uznając, że opublikowanie danych osobowych na tzw. liście Wildsteina nie stanowi publicznego pomówienia o współpracę w rozumieniu art. 20 ust. 5 ustawy lustracyjnej. Wskazał też, że media informowały, iż lista stanowi formę katalogu osób, których dane znajdują się w archiwach, czasem będących współpracownikami, ale również różnych innych osób. Skarżąca wniosła zażalenia na to postanowienie.
Postanowieniem z 29 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy, uznając, iż nie ma podstaw, by uznać, że skarżąca została publicznie pomówiona o współpracę z organami bezpieczeństwa. Z jednej strony lista zawiera dane osobowe nie tylko współpracowników, ale także pokrzywdzonych. Z drugiej strony w ocenie Sądu skarżąca nie wykazała żadnych negatywnych konsekwencji płynących z zamieszczenia jej danych na liście. Postanowienie to nie podlegało dalszemu zaskarżeniu.
**Orzeczenie Trybunału**
1. **Zarzut naruszenia prawa do poszanowania życia prywatnego (art. 8 Konwencji) w związku z brakiem możliwości uzyskania dostępu do całości akt przez okres ponad 10 lat**
Trybunał wyszedł od tego, że z jego dotychczasowego orzecznictwa w sposób niebudzący wątpliwości wynika, iż przechowywanie informacji dotyczących prywatnego życia jednostki w niejawnym zbiorze oraz ich udostępnianie powinno być oceniane z perspektywy art. 8 ust. 1 Konwencji.
W okolicznościach niniejszej sprawy skarżącej odmówiono dostępu do dokumentów, z których – w ocenie IPN – wynikało, że była ona traktowana przez komunistyczne organy bezpieczeństwa jako tajny informator lub pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji. Skarżąca była przedmiotem zainteresowania ze strony organów bezpieczeństwa, a w latach 70. organy próbowaly nakłonić ją do współpracy, na co skarżąca stanowczo się nie zgodziła. Zaprzeczała jakiekolwiek współpracy z organami bezpieczeństwa, podczas gdy organ państwa przechowujący dokumenty uznał, że znajdują się w nich dowody współpracy. Jednocześnie skarżąca nie miała dostępu do stosownych dokumentów, co umożliwiało zakwestionowanie twierdzeń wywodzonych na ich podstawie.
Trybunał odwołał się do swojego wcześniejszego orzecznictwa, w którym wywiódł istnienie spoczywającego na państwie pozytywnego obowiązku zapewnienia jednostce skutecznej i dostępnej procedury pozwalającej na uzyskanie dostępu do wszystkich właściwych i odpowiednich informacji. W szczególności w wyroku z 27 października 2009 r. w sprawie Haralambie przeciwko Rumunii (skarga nr 21737/03) Trybunał odniósł ten obowiązek do informacji o rejestrach osobowych stworzonych przez służby specjalne w okresie państwa totalitarnego.
W odniesieniu do niniejszej sprawy Trybunał uznał, że wobec osoby znajdującej się w takiej sytuacji jak skarżąca, tj. osoby, która ubiega się o pełny dostęp do swoich dokumentów stworzonych przez komunistyczne organy bezpieczeństwa w celu zakwestionowania jakichkolwiek podejść o rzekomą współpracę z tymi organami, państwo zobowiązane jest zapewnić skutecną i dostępną procedurę przed organami obecnie odpowiedzialnymi za te dokumenty. Przy czym podkreślić należy, że procedura taka powinna umożliwiać zainteresowanemu dostęp do wszelkich właściwych i odpowiednich informacji, które pozwalają będą na skuteczne odparcie zarzutów współpracy z organami bezpieczeństwa. Na takich samych zasadach procedura ta powinna zapewniać możliwość skorygowania wszelkich błędnych zapisów w dokumentach.
Trybunał wskazał, że w systemie, w którym akta byłych służb specjalnych przechowywane są przez organ państwa mający wyłączne i dyskrecjonalne uprawnienia do stwierdzania, że jednostka współpracowała z organami bezpieczeństwa, istnieją oczywiste zagrożenia dla dobrego imienia jednostki. Trybunał podkreślili, w ślad za polskim Trybunałem Konstytucyjnym, że nie można zapominać, iż dokumenty znajdujące się w IPN zgromadzone zostały często bez podstawy prawnej bądź nielegalnie. Historia państw postkomunistycznych pokazuje, że dokumenty byłych komunistycznych organów bezpieczeństwa mogą być używane w instrumentalny sposób w celach politycznych lub innych.
Trybunał również zwrócił uwagę, że skarżąca musiała zabiegać przez okres ponad 10 lat, sięgając do różnych procedur i zabiegów, zanim ostatecznie udało jej się uzyskać pełny dostęp do akt w dniu 22 sierpnia 2011 r. Było to
możliwe po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 października 2010 r. i nowelizacji ustawy o IPN, która usunęła ograniczenia w dostępie do akt. Tak długiego okresu nie można uznać za uzasadniony. Przez ten czas skarżąca musiała zmierzyć się z szeregiem przeszkód na drodze do uzyskania pełnego dostępu do swoich akt w IPN. Część z nich miała charakter ustawowy i były one stopniowo eliminowane trzema kolejnymi wyrokami Trybunału Konstytucyjnego. Ustawodawca nie zawsze jednak umiał prawidłowo wykonać orzeczenia TK. Dodatkowo skarżąca natknęła się na utrudnienia natury administracyjnej twozone przez Instytut Pamięci Narodowej, który wykazał się niechęcią do zaakceptowania wykładni przepisów ustawy prezentowanej przez TK. Niektóre praktyki Instytutu, takie jak poleganie na klasyfikacji dokonanej przez totalitarne organy bezpieczeństwa, zostały zakwestionowane przez TK.
Trybunał wyraził też swoje zaskoczenie podejęciem prezesa IPN, który oparł swoją decyzję o odmowie udostępnienia akt skarżącej na przepisie art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy o IPN w sytuacji, gdy kilka miesięcy wcześniej w postanowieniu z 28 maja 2008 r. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że przepis ten zawiera tę samą normę prawną co uznany za niekonstytucyjny art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy, a jako przepis o charakterze proceduralnym nie może uzasadniać odmowy dostępu. W ocenie Trybunału jednoznaczne wskazania TK ignorowane były w praktyce organów IPN.
Trybunał zauważył również, że gdyby skarżąca dysponowała możliwością szybkiego uzyskania dostępu do stosownych dokumentów, kwestie związane z nieuprawnionymi wyciekami informacji z Instytutu nie miałyby znaczenia, ewentualnie skarżąca znajdowałaby się w pozycji pozwalającej jej na zakwestionowanie wszelkich stawianych jej zarzutów. Trybunał wskazał, że skarżąca podkreślała, iż uzyskanie dostępu do jej akt jest istotne w następstwie ujawnienia i publikacji listy Wildsteina.
Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności, Trybunał uznał, że Polska nie wywiązała się z ciążącego na niej pozytywnego obowiązku zapewnienia skarżącej skutecznej i dostępnej procedury pozwalającej jej na uzyskanie pełnego dostępu do wszelkich niezbędnych informacji, umożliwiających zakwestionowanie uznania jej przez organy bezpieczeństwa za źródło informacji. W takiej sytuacji doszło do naruszenia art. 8 Konwencji.
W następstwie stwierdzenia naruszenia prawa skarżącej do poszanowania życia prywatnego Trybunał przyznał jej zadośćuczynienie w wysokości 5 tys. euro.
2. Pozostałe zarzuty
Skarżąca podniosła również zarzut naruszenia art. 8 Konwencji w związku z tym, że władze pozwoliły, by lista nazwisk osób, których dokumenty znajdują się w Instytucie Pamięci Narodowej, wyciekła i została opublikowana jako tzw. lista Wildsteina. Skarżąca podniosła również, iż organy państwa nie podjęły odpowiednich kroków w celu uswiadomienia społeczeństwu rzeczywistego charakteru tej listy, w szczególności zaś faktu, że nie ma ona charakteru listy tajnych i świadomych współpracowników. W konsekwencji, mimo że skarżąca nigdy nie sprawowała żadnej funkcji publicznej, jej prawo do poszanowania życia prywatnego zostało naruszone.
Ponadto skarżąca postawiła zarzut naruszenia art. 8 w związku z art. 13 Konwencji, wskazując, że państwo nie dopełniło obowiązku zapewnienia jej skutecznego środka ochrony w sytuacji opisanego wyżej naruszenia jej prawa do poszanowania życia prywatnego.
Trybunał stwierdził niedopuszczalność skargi i odrzucił ją w tym zakresie ze względu na niewyczerpanie drogi krajowej. Trybunał doszedł do takiego wniosku, pomimo że rząd wskazywał na fakt, iż powództwa o ochronę dóbr osobistych wniesione przeciwko Instytutowi Pamięci Narodowej bądź B. Wildsteinowi przez szereg osób, których nazwiska znalazły się na liście Wildsteina, co do zasady były oddalone. Jednocześnie skarżąca, podkreślając nieskuteczność postępowania cywilnego, wskazała, że bez powodzenia wystąpiła o wszczęcie postępowania autolustracyjnego. Trybunał uznał, że nie wszczęła żadnych postępowań krajowych, w których mogłaby zostać zbadana kwestia odpowiedzialności państwa za domniemaną wyciek listy Wildsteina.
Znaczenie orzeczenia Trybunału
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Joanna Szulc przeciwko Polsce ma o tyle istotne znaczenie, a wręcz przełomowy charakter, że jest pierwszym orzeczeniem dotyczącym problematyki dostępu do dokumentów wytworzonych przez organy bezpieczeństwa państwa komunistycznego w polskich realiach, w szczególności w kontekście publikacji tzw. listy Wildsteina.
Orzeczenie jest zdecydowane, choć może pozostawiać pewien niedosyt. Skarga dotyczyła problematyki poszanowania prawa do prywatności na dwóch płaszczyznach: z jednej strony dostępu do materiałów archiwalnych przechowywanych przez Instytut Pamięci Narodowej; z drugiej zaś – problemu następstw publikacji listy Wildsteina dla skarżącej.
Trybunał zbadał skargę i stwierdził naruszenie art. 8 w odniesieniu do problemu dostępu do akt IPN. W tym zakresie Trybunał stanowczo podkreślił, że na państwie ciąży pozytywny obowiązek zapewnienia jednostkom skutecznych instrumentów pozwalających na uzyskanie dostępu do dotyczących ich dokumentów zebranych przez komunistyczne organy bezpieczeństwa i ewentualnie sprostowanie znajdujących się w nich informacji. Obowiązek ten jest tym bardziej istotny, gdy dobre imię jednostki narażone jest na uszczerbek na skutek pomówienia o negatywnie oceniane społecznie powiązania z tymi organami. Trybunał napiętnował tym samym kilkuletnią praktykę IPN przy udostępnianiu akt jednostkom. Europejski Trybunał Praw Człowieka zaprezentował jednocześnie dialog z polskim Trybunałem Konstytucyjnym, powołując się na jego orzecznictwo i płynące z niego tezy, a jednocześnie rozwijając je w celu zapewnienia maksymalnej ochrony jednostkom.
W chwili obecnej, na skutek trzech wyroków Trybunału Konstytucyjnego i nowelizacji ustawy o IPN, jednostki nie mają większych problemów z uzyskiwaniem dostępu do dokumentów. Natomiast nie zmienia to faktu, że wiele osób znajdowało się w sytuacji takiej jak skarżąca. Zanim uzyskały one pełny dostęp do akt, musiały przez szereg lat o to zabiegać i zmagać się z kolejnymi przeszkodami. Trybunał uznał, że okresu ponad 10 lat, jak miało to miejsce w odniesieniu do skarżącej, nie można uznać za uzasadniony.
Orzeczenie może pozostawiać jednak pewien niedosyt, albowiem Trybunał nie odniósł się w sposób całościowy do problemu tzw. listy Wildsteina, uznając, że skarżąca nie wykorzystała drogi krajowej, pomimo że odmówiono jej wszczęcia postępowania autolustracyjnego.
Sprawa unaocznia problemy, które Helsińska Fundacja Praw Człowieka piętnowała i którym starała się przeciwdziałać przez szereg lat.
Helsińska Fundacja Praw Człowieka przygotowała skargę do Trybunału i zapewniła skarżącą pełnomocnika w ramach działalności Programu Prawa Człowieka a Rozliczenia z Przeszłością.
Paweł W. Osik współpracował z HFPC w ramach Programu Prawa Człowieka a Rozliczenia z Przeszłością.
Treść wyroku dostępna jest na stronie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Bazie HUDOC:
http://www.echr.coe.int/echr/en/hudoc [http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-114520?TID=idlegziou].
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 33 ust. 6 prawa łowieckiego w zakresie, w jakim nie przewiduje prawa odwołania się do sądu członka Polskiego Związku Łowieckiego (dalej: PZŁ), wobec którego zastosowano sankcję dyscyplinarną inną niż utrata członkostwa, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Zdaniem TK możliwość odwołania do sądu nie jest konieczna jedynie w sprawach, w których przewinienie i orzeczona za nie sankcja mają charakter wyłącznie wewnętrzorganizacyjny.
Trybunał Konstytucyjny, określając prawny charakter PZŁ, wskazał, iż związek ten nie jest dobrowolnym zrzeszeniem, za czym przemawiają dwa argumenty. Po pierwsze, PZŁ nie tworzy się i nie rozwijaże z inicjatywy jego członków. Po drugie, brak przynależności do niego wiąże się z negatywnymi konsekwencjami dla jednostek w postaci niemożności wykonywania określonych praw, przede wszystkim prawa do polowania. Skoro więc realizacja potrzeb obywateli w zakresie prowadzenia gospodarki łowieckiej jest możliwa jedynie w ramach PZŁ, mającego nadto wyłączność na prowadzenie tej gospodarki, związek ten ma cechy organizacji przymusowej, ponieważ każdy podmiot zainteresowany partycypacją w administrowaniu sprawami łowiectwa musi zostać jego członkiem. Trybunał stwierdził także, że w PZŁ dominuje aspekt publicznoprawny, a sam związek wykazuje wiele istotnych cech samorządu, o jakim mowa w art. 17 ust. 2 Konstytucji.
W omawianym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 33 ust. 6 prawa łowieckiego ogranicza prawo do sądu przedmiotowo (kontroli sądowej poddane są tylko niektóre rozstrzygnięcia organów dyscyplinarnych PZŁ), jak również przez to, że przyznaje je dopiero po wyczerpaniu postępowania wewnętrzorganizacyjnego. Właśnie powiązanie przez ustawodawcę członkostwa w PZŁ z prawem wykonywania polowania oraz innymi prawami majątkowymi i niemajątkowymi przesądza, że członkowie PZŁ nie mogą być wyłączeni z klasy podmiotów, którym przysługuje prawo dostępu do sądu w razie prowadzonego wobec nich postępowania dyscyplinarnego.
Trybunał Konstytucyjny zauważył, że dotychczasowa linia orzecznictwa Trybunału w sprawach dyscyplinarnych, podobnie jak w sprawach dotyczących prawa do sądu, jest jednolita i trwała. Trybunał stoi na stanowisku, że dopuszczalne jest orzekańe w sprawach dyscyplinarnych przez organy pozasądowe. Ponadto w postępowaniach dotyczących odpowiedzialności dyscyplinarnej poszczególnych grup zawodowych występują pewne różnice, które dają się usprawiedliwić swoistymi cechami tych
---
1 Wyrok TK z 6 listopada 2012 r., sygn. akt K 21/11, Dz.U. z 2012 r. poz. 1281.
2 Ustawa z dnia 13 października 1995 r. – Prawo łowieckie (Dz.U. z 2005 r. nr 127 poz. 1066).
3 Artykuł 33 ust. 6 prawa łowieckiego stanowi: „W sprawach nabycia lub utraty członkostwa w Polskim Związku Łowieckim oraz utraty członkostwa w kole łowieckim zainteresowany może – po wyczerpaniu postępowania wewnętrzorganizacyjnego – dochodzić swoich praw na drodze sądowej”.
4 Trybunał wskazał, że podziela w tym względzie stanowisko ETPC w Strasburgu, który konsekwentnie uważa za możliwe orzekańe w sprawach dyscyplinarnych przez specjalnie w tym celu tworzone instytucje administracyjne lub korporacyjne, zwłaszcza jeżeli rozwiązania tego rodzaju nawiązują do tradycji prawnej danego państwa. Trybunał powołał się na wyrok ETPC w sprawie Le Compte, van Leuven i De Meyere przeciwko Belgii (wyrok z 23 czerwca 1981 r., skargi nr 6878/75 i 7238/75), wskazany przez HFPC w opinii przyjaciela sądu przedstawionej TK w niniejszej sprawie.
5 Odnoszą się one do katalogu przewinień dyscyplinarnych, sankcji grożących za ich popełnienie, organów egzekwujących odpowiedzialność oraz samej procedury.
grup oraz potrzebę ochrony ich autonomii i samorządności\(^6\). Jednak, jak wskazuje TK, istnieją pewne podstawowe standardy konstytucyjne, przez pryzmat których powinno być oceniane każde postępowanie dyscyplinarne. Przede wszystkim prawo do sądu powinno być zagwarantowane w ramach każdego postępowania dyscyplinarnego, niezależnie od tego, czy chodzi o postępowanie egzekwujące odpowiedzialność dyscyplinarną względem osób wykonujących zawód zaufania publicznego, czy osób należących do innych grup zawodowych\(^7\). Każde postępowanie dyscyplinarne – podobnie jak postępowanie karne – jest bowiem postępowaniem represyjnym, a gwarancje ustanowione w rozdziale drugim Konstytucji odnoszą się do wszystkich postępowań represyjnych\(^8\), których celem jest poddanie obywawcę jakiejś formie ukarania bądź sankcji\(^9\). Sądowa kontrola postępowania dyscyplinarnego jest zatem uznana przez Trybunał za podstawowy standard konstytucyjny w sprawach dyscyplinarnych osób należących do samorządu zawodowego i osób, które takiego samorządu nie tworzą\(^{10}\).
W wyroku dotyczącym postępowań dyscyplinarnych myśliwych Trybunał Konstytucyjny podtrzymał również stanowisko, iż rodzaj orzeczonej kary dyscyplinarnej nie może być kryterium różnicującym dostęp ukaranej do sądu\(^{11}\). Równocześnie jednak TK uznał za dopuszczalne, by pewien zakres spraw, w których orzekane są sankcje dyscyplinarne wobec członka PZŁ, został wyłączony spod kontroli sądowej – mianowicie sprawy, które mają charakter wyłącznie wewnątrzorganizacyjny. Trybunał stwierdził więc, że wymierzanie sankcji dyscyplinarnych przez organy PZŁ jest „sprawą” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji w każdym przypadku, który nie ma wyłącznie wewnątrzorganizacyjnego charakteru. Wskazał zarazem, że ustalenie, kiedy postępowanie dyscyplinarne wobec członka PZŁ ma charakter wewnątrzorganizacyjny, możliwe jest jedynie abstrakcyjnie. Zdaniem TK istotne wątpliwości budziłoby uznanie za sankcje dyscyplinarne środków dyscyplinujących nakładanych w trakcie wykonywania polowania. Służą one bowiem zapewnieniu prawidłowego przebiegu polowania, w tym bezpieczeństwa jego uczestników. Nie budzi także wątpliwości Trybunału, że PZŁ mógłby samodzielnie decydować o wymierzaniu dolegliwości o charakterze honorowym, np. o odebraniu odznaczeń łowieckich, o zakazie pełnienia funkcji honorowych, a także o pozbawieniu prawa pełnienia funkcji w organach PZŁ i koła łowieckiego na określony czas. W opinii TK w tego rodzaju przypadkach członkowie PZŁ powinni mieć możliwość dochodzenia naruszonych praw na zasadach ogólnych.
Trybunał zauważył jednocześnie, że inaczej należałoby traktować te wszystkie sprawy, które wiążą się z wykonywaniem przez PZŁ i jego członków zadań władzy publicznej. W szczególności zatem do spraw wewnątrzorganizacyjnych nie należą sankcje takie jak: wykluczenie z PZŁ, zawieszenie w prawach członka PZŁ, zawieszenie w prawie do polowania lub brak możliwości wykonywania polowania przez czas określony. Wykonywanie prawa do polowania – co zostało już zauważone – jest bowiem możliwe jedynie w ramach PZŁ. Ponadto nie mają charakteru wewnątrzorganizacyjnego sankcje takie jak zobowiązanie członka PZŁ do naprawienia wyrządzonej szkody oraz ogłoszenie na jego koszt prawomocnego orzeczenia w prasie, ponieważ ingerują w jego prawa majątkowe, a ogłoszenie orzeczenia w prasie ingeruje także w jego dobra osobiste. W tych wszystkich sprawach wymierzanie sankcji dyscyplinarnych przez organy PZŁ nie jest sprawą wewnątrzorganizacyjną, przeciwnie – jest „sprawą” w rozumieniu art. 45 ust.1 Konstytucji.
---
\(^6\) Zob. wyroki TK z: 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97; 11 września 2001 r., sygn. SK 17/00; 4 marca 2008 r., sygn. SK 3/07; 2 sierpnia 2008 r., sygn. K 35/06; 11 grudnia 2008 r., sygn. K 33/07, OTK ZU nr /A/2008, poz. 177; 17 lutego 2009 r., sygn. SK 10/07, OTK ZU nr 2/A/2009, poz. 8; 17 listopada 2009 r., sygn. SK 64/08).
\(^7\) Zob. wyroki TK z: 2 września 2008 r., sygn. K 35/06; 16 listopada 1999 r., sygn. SK 11/99; 16 marca 1999 r., sygn. SK 19/98.
\(^8\) Zob. wyroki TK z: 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97; 11 września 2001 r., sygn. SK 17/00; 19 marca 2007 r., sygn. K 47/05.
\(^9\) Zob. wyroki TK z: 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97; 11 września 2001 r., sygn. SK 17/00, 19 marca 2007 r., sygn. /05, OTK ZU nr 3/A/2007, poz. 27; 2 września 2008 r., sygn. K 35/06; 1 2009 r., sygn. K 4/08, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 162.
\(^10\) Zob. wyrok TK z 16 marca 1999 r., sygn. SK 19/98.
\(^11\) Tak TK w wyroku z: 11 września 2001 r., sygn. SK 17/00; 29 czerwca 2010 r., sygn. P 28/09.
W wyroku w sprawie o sygn. akt K 21/11 Trybunał Konstytucyjny orzekł także o niezgodności art. 34 pkt 6 prawa łowieckiego (w zw. z art. 32 ust. 4 pkt 2, 3 i 11 prawa łowieckiego) z art. 42 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim dotyczy dyscyplinarnego sądownictwa łowieckiego. Trybunał wskazał, iż prawo łowieckie nie zagwarantowało zasad i warunków odpowiedzialności dyscyplinarnej na poziomie ustawowym. Niezbędne elementy postępowania dyscyplinarnego zostały bowiem uregulowane statutem uchwalonym przez Krajowy Zjazd Delegatów Polskiego Związku Łowieckiego. Zgodnie z art. 32 ust. 4 prawa łowieckiego określa on w szczególności: sposób nabywania i utraty członkostwa w Polskim Związku Łowieckim oraz kole łowieckim, zasady przynależności do kół łowieckich, przyczyny utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków, a także zasady postępowania wewnętrz-organizacyjnego oraz sankcje dyscyplinarne za naruszenie obowiązków członkowskich. Trybunał zauważył, że zasada wyrażona w art. 42 ust. 1 Konstytucji głosi, że czyn zagrożony karą oraz sama kara muszą być wyznaczone bezpośrednio przez ustawę; nie jest dopuszczalne, by ustawa upoważniała do unormowania tych spraw aktem niższej rangi, a tym bardziej, by akt tego rodzaju unormował je samoistnie. W przypadku prawa łowieckiego – zgodnie z orzeczeniem TK – wymaganie to nie zostało spełnione.
Trybunał Konstytucyjny wskazał zatem, iż ustawodawca, realizując wskazania zawarte w omawianym wyroku, powinien uregulować w prawie łowieckim (a więc w akcie normatywnym o charakterze powszechnie obowiązującym) kwestie: pojęcia łowieckiego deliktu dyscyplinarne-go, katalogu sankcji dyscyplinarnych, organów prowadzących postępowanie dyscyplinarne oraz przynajmniej ogólnych zasad tego postępowania.
W ramach niniejszej sprawy Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła Trybunałowi Konstytucyjnemu opinię przyjaciela sądu. HFPC wskazała w opinii, iż wyłączenie możliwości wniesienia odwołania do sądu w przypadku nałożenia kar dyscyplinarnych innych niż kara wykluczenia z PZŁ budzi uzasadnione wątpliwości co do zgodności z przepisami Konstytucji RP i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (dalej: Konwencja).
W swojej opinii HFPC wskazała, że kwestia prawa do kontroli orzeczeń organów dyscyplinarnych przez sądy zawodowe była przedmiotem rozważań Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej: ETPC), przede wszystkim na tle art. 6 ust. 1 Konwencji. W sprawie Le Compte, Van Leuven i De Meyere przeciwko Belgii ETPC zauważył bowiem, że choć postępowania dyscyplinarne nie zawsze będą dotykać „praw i obowiązków o charakterze cywilnym”, to może się tak jednak zdarzyć, zważywszy na szczegółowe okoliczności danej sprawy. We wskazanym wyroku ETPC podkreślili, że Konwencja nie zobowiązuje państw do tego, by na każdym etapie postępowania dotyczącego praw i obowiązków cywilnych sprawa była rozpatrywana przez organ sądowy, spełniający wymagania art. 6. Szczególne względy mogą uzasadniać rozpatrywanie sprawy na wcześniejszych etapach także przez organy administracyjne czy sądowe niespełniające tych warunków. W takim wypadku jednak rozstrzygnięcia tego rodzaju organów powinny zostać poddane faktycznej i prawnej kontroli organu mającego wszelkie znamiona sądu. ETPC przypomniał jednocześnie, że zgodnie z Konwencją „sąd” w rozumieniu art. 6 ust. 1 musi spełniać pewne warunki; nie wystarczy więc sam fakt, że prawo przyznaje mu funkcje sądownicze. Szczególne znaczenie mają tu niezawisłość i bezstronność członków wchodzących w skład organu, trwały charakter
---
12 Artykuł 34 pkt 6 prawa łowieckiego stanowi: „Do zadań Polskiego Związku Łowieckiego należy: prowadzenie dyscyplinarnego sądownictwa łowieckiego”.
13 Opinia HFPC z dnia 17 lipca 2012 r., przygotowana w ramach Programu Standardy Rzetelnego Procesu w Postępowaniach Dyscyplinarnych.
14 Artykuł 6 ust. 1 EKPC stanowi: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wyczerpanej przeciwko niemu sprawie karnej (...).”
15 Wyrok ETPC z 23 czerwca 1981 r. w sprawie Le Compte, Van Leuven i De Meyere przeciwko Belgii, skargi nr 6878/75 i 7238/75.
16 Trybunał Konstytucyjny wprost podzielił przedstawione stanowisko ETPC – zob. przypis nr 4.
funkcji pełnionych przez członków, istnienie pewnych gwarancji proceduralnych dla stron.
Helsińska Fundacja Praw Człowieka zauważyła także, iż w orzecznictwie ETPC dominuje aktualnie teza, zgodnie z którą państwo ma do wyboru dwa alternatywne rozwiązania w zakresie sądownictwa dyscyplinarnego umożliwiające zachowanie zgodności z art. 6 Konwencji. Państwa mogą zatem albo nadać organom sądownictwa wewnętrznego wszystkie cechy suda przewidziane w art. 6 ust. 1, albo przewidzieć poddanie orzeczeń takich organów pełnej kontroli sądowej\(^{17}\).
Odnosząc się do postępowań dyscyplinarnych prowadzonych przez organy PZł Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazała, iż poza sytuacjami wymienionymi w art. 33 ust. 6 prawa łowieckiego standardy płynące z orzecznictwa ETPC nie są realizowane. Sądów łowieckich – zarówno okręgowych, jak i Głównego Sądu Łowieckiego – nie można uznać bowiem za sądy w rozumieniu art. 6 Konwencji. Ponadto na obu szczeblach wszyscy sędziowie oraz prezes powoływani są przez organy PZł. Wreszcie, postępowanie dyscyplinarne przed sądami łowieckimi oraz status sędziów łowieckich uregulowane są w całości na szczeblu przepisów wewnętrznych; kwestie te nie są chronione ustawowo.
W opinii przyjaciela sądu przedstawionej przed TK, HFPC zaprezentowała również statystyki odnoszące się do funkcjonowania dyscyplinarnego sądownictwa łowieckiego w praktyce\(^{18}\). Wynika z nich, że aktualnie\(^{19}\) w skład Głównego Sądu Łowieckiego wchodzi 23 sędziów łowieckich – wszyscy sędziowie posiadają wykształcenie prawnicze, zaś 21 spośród nich pełni funkcje sędziów sądów po-wszechnych. Na terenie całego kraju funkcjonuje również 49 okręgowych sądów łowieckich, w których orzeka 445 sędziów łowieckich. HFPC zauważyła zarazem, iż obowiązujące przepisy wewnętrzne nie przewidują wymogu posiadania wykształcenia prawniczego przez sędziów.
Zgodnie z przedstawionymi Trybunałowi statystykami, w 2011 r. do okręgowych sądów łowieckich na terenie całego kraju wpłynęło 235 spraw, spośród których rozpoznano 187 spraw przeciwko 213 obwinionym. Już w I instancji zakończyły się 162 sprawy, odwołania złożyło 45 obwinionych, zaś w 11 przypadkach złożyli je okręgowi rzecznicy dyscyplinarni. Uniewinniono 10 obwinionych (4,69 procent spośród ogólnej liczby obwinionych w 2011 r.), zaś wobec 11 obwinionych postępowanie zostało umorzone (5,11 procent). Jeśli chodzi natomiast o ukaranych, to najsurowszą karę – wykluczenie z PZŁ – orzeczono wobec 17 obwinionych (7,98 procent). Najczęściej orzekaną karą było natomiast zawieszenie w prawach członka, którą zastosowano wobec 105 obwinionych (aż 49,3 procent). W przypadku 70 obwinionych orzeczono karę nagany (32,86 procent).
Helsińska Fundacja Praw Człowieka podkreśliła, że zawieszenie w prawach członka, orzekane na okres od sześciu miesięcy do lat trzech, jest karą bardzo dotkliwą, praktycznie równą karze wykluczenia. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność z Konstytucją przepisów dotyczących postępowania dyscyplinarnych myśliwych jest więc bardzo istotny z punktu widzenia wielu jednostek, które dotychczas mogły skorzystać z prawa odwołania do sądu jedynie w znikomym procencie przypadków spośród wszystkich orzeczeń dyscyplinarnych sądów łowieckich.
Piotr Kubaszewski jest koordynatorem Programu HFPC Standardy Rzetelnego Procesu w Postępowaniach Dyscyplinarnych oraz prawnikiem w Programie Intervencji Prawnej HFPC.
---
\(^{17}\) Tak ETPC w wyroku z 16 grudnia 2008 r. w sprawie Frankowicz przeciwko Polsce, skarga nr 53025/99.
\(^{18}\) Przedstawione dane pochodziły z dokumentu „Sprawozdanie z działalności sądów łowieckich w 2011 roku” (znak: L.Dz.58/GSt/12) oraz statystyk przesłanych do HFPC przez Prezesa Głównego Sądu Łowieckiego.
\(^{19}\) Dane za rok 2011.
Sprawa niepowołanych sędziów wciąż nierozstrzygnięta
Irmina Pacho
W latach 2005–2008 Prezydent RP nie powołał na stanowiska sędziowskie 10 sędziów i asesorów, którzy pomyślnie przeszli procedurę nominacji w Krajowej Radzie Sądownictwa. Sprawa ta obnażyła istotny problem ustrojowy w Polsce – brak jakiejkolwiek kontroli nad podejmowaniem przez Prezydenta RP rozstrzygnięć w sprawie powołania na stanowisko sędziego. Pokazała ona również, że w praktyce proces nominacji sędziów może być poddany politycznym wpływom, co skutecznie podważa zasadę niezależności władzy sądowniczej. Niepowołani sędziowie i asesorzy wytoczyli ciężkie działa prawne przeciwko decyzji Prezydenta RP. Jednak pytanie, czy Prezydent odpowiada za swoje jednostkowe decyzje, czy też ma on prawo do dyskrejonalnej oceny kandydatur na stanowisko sędziego w ramach prerogatyw prezydenckich, pozostaje wciąż otwarte. Odpowiedzi na to pytanie nie dostarczyły ani Trybunał Konstytucyjny, ani Naczelny Sąd Administracyjny, które w 2012 r., po ponad czterech latach, wydały wyroki w sprawach sędziów i asesorów.
Odmowa Prezydenta
Korzenie sprawy sięgają 2005 r., kiedy to pierwsi sędziowie i asesorzy zaczęli składać wnioski o powołanie na stanowiska sędziowskie. Stosownie do obowiązującej procedury rozpatrywania kandydatury dziewięć osób zostało przedstawionych Ministrowi Sprawiedliwości, a następnie Krajowej Radzie Sądownictwa, która te kandydatury pozytywnie rozpatrzyła i oceniła. Na podstawie podjętych uchwał Krajowa Rada Sądownictwa przedłożyła Prezydentowi RP wnioski o powołanie konkretnych osób na wskazane stanowiska.
Na odpowiedź Prezydenta RP kandydaci musieli jednak czekać prawie dwa lata. Dopiero w sierpniu 2007 r. Kancelaria Prezydenta RP poinformowała Krajową Radę Sądownictwa, że wobec wskazanych przez nią kandydatów – czterech sędziów sądów rejonowych, którzy ubiegał się o stanowisko w sądzie okręgowym, oraz pięciu asesorów ubiegających się o nominację na stanowisko sędziego sądu rejonowego – ówczesny Prezydent RP Lech Kaczyński nie skorzystał z konstytucyjnej prerogatywy w zakresie powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego. Należy podkreślić, że pismo to nie zawierało żadnego uzasadnienia. Co więcej, formalne postanowienie o odmowie nominacji dziewięciu osób, opublikowane w Monitorze Polskim, Prezydent wydał dopiero 3 stycznia 2008 r.
Do tej grupy osób we wrześniu 2008 r. dołączył jeszcze jeden sędzia sądu wojskowego. Analogicznie do poprzednich przypadków kandydat został pozytywnie zaopiniowany przez Krajową Radę Sądownictwa. Mimo to na odpowiedź Prezydenta musiał oczekiwać dwa i pół roku, by wreszcie otrzymać decyzję odmowną, niezawierającą żadnego uzasadnienia.
Sprawa ta ma niewątpliwie charakter precedensowy. Odmowne decyzje Prezydenta stanowiły swoiste odejście od dotychczasowej tradycji konstytucyjnej w zakresie powoływania sędziów, a sprzeciwienie się wnioskom Krajowej Rady Sądownictwa zachwiało fundamenty zasady trójpodziału władzy. Wobec nowej, wcześniej nieznanej sytuacji dotyczącej konstytucyjnej pozycji Prezydenta RP, w celu jak najlepszej obrony praw sędziów, zostały podjęte zróżnicowane działania prawne. Sprawy 10 sędziów i asesorów zostały objęte Programem Spraw Precedensowych Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, a niepowołanych sędziów reprezentowali pro bono adw. Agnieszka Wardak i mec. Patrick Radzimierski z kancelarii Salans oraz adw. Marcin Ciemiński i adw. Bartosz Krużewski z kancelarii Clifford Chance.
Dywersyfikacja działań prawnych
W sprawie tej przyjęto wielokierunkową strategię. Po pierwsze, trzech kandydatów złożyło skargi na stanowisko Prezydenta RP z 2007 r. w przedmiocie niepowołania do pełnienia urzędu sędziego. Jednocześnie ośmiu z nich wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargi na bezzczynność organu, gdyż pismo Krajowej Rady Sądownictwa nie mogło być uznane za formalne postanowienie Prezydenta, podane zgodnie z prawem do wiadomości publicznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił jednak wszystkie skargi ze względu na brak swojej właściwości, wyjaśniając, że Prezydent, powołując sędziów, nie działa jako organ administracji publicznej. W związku z tym powołanie nie stanowi formy prawnej podlegającej kontroli sądu administracyjnego. Następnie 10 sędziów i asesorów zaskarżyło decyzję Prezydenta RP opublikowaną w Monitorze Polskim, będącą postanowieniem w przedmiocie odmowy powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego.
Wszystkie powyższe sprawy trafiły w efekcie do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wyroki zapadły jednak dopiero w październiku 2012 r. Wcześniej Sąd zawiesił postępowania po tym, jak kandydaci na stanowiska sędziowskie złożyli skargi do Trybunału Konstytucyjnego. Sędziowie i asesorzy zarzucali w nich niezgodność przepisu art. 55 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych m.in. z zasadą demokratycznego państwa prawnego, trójpodziału władzy, prawem dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach czy zasadą niezależności sądownictwa i niezawisłością sądów. Wskazywali oni ponadto, że przepis ten narusza Konstytucję przez dopuszczenie możliwości niepowołania sędziego przez Prezydenta pomimo wniosku Krajowej Rady Sądownictwa lub możliwości niepowołania sędziego na postawie bliżej nieokreślonych kryteriów, bez podania uzasadnienia.
Jednocześnie w 2007 r. i 2008 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła się do szeregu instytucji z wnioskiem o zajęcie stanowiska w związku z zaistniałą sytuacją. W tym kontekście należy zwrócić szczególną uwagę m.in. na oświadczenie Międzynarodowej Komisji Prawników w sprawie niepowołania sędziów przez Prezydenta, w którym podkreślono rolę Krajowej Rady Sądownictwa w zapewnianiu sprawnego wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też, jak wyjaśniono, istotne jest, by działania władzy wykonawczej miały na celu wspieranie, a nie podważanie autorytetu tej instytucji. Opinie Krajowej Rady Sądownictwa powinny być implementowane, ponieważ daje to gwarancję niezależności, a co za tym idzie powszechne zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Międzynarodowa Komisja Prawników wyraziła również swoje zaniepokojenie tym, że decyzja Prezydenta nie była uzasadniona. Zdaniem Komisji jedynie w wyjątkowych sytuacjach, przy podaniu precyzyjnych argumentów możliwe jest odstąpienie od decyzji instytucji, jaką jest Krajowa Rada Sądownictwa.
Dodatkowo Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich Rady Europy przyjęła deklarację, w której wskazała na Zalecenie Nr R(94)12 Komitetu Ministrów Rady Europy. Stanowi ona, że: „organ podejmujący decyzje dotyczące rekrutacji (...) sędziów powinien być niezależny od rządu i od administracji” i „jego członkowie” powinni być wybierani „przez samych sędziów”, nawet wtedy, gdy tradycje konstytucyjne i przepisy prawa pozwalają na powoływanie sędziów przez rząd”. Ponadto Rada zaznaczyła, że „choć mianowanie na mocy oficjalnej decyzji Głowy Państwa jest ogólnie akceptowane, jednak z uwagi na znaczenie
---
1 Sygnatury akt spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym: II SAB/Wa 21/08, II SA/Wa 2066/10, II SAB/Wa 17/08, II SA/Wa 2118/10, II SAB/Wa 8/08, II SA/Wa 2067/10, II SAB/Wa 18/08, II SA/Wa 279/11, II SAB/Wa 136/07, II SA/Wa 2138/07, II SA/Wa 2065/10, II SA/Wa 1946/07, II SAB/Wa 16/08, II SA/Wa 283/11, II SAB/Wa 15/08, II SA/Wa 2139/07, II SA/Wa 105/11, II SA/Wa 204/11, II SA/Wa 170/11, II SAB/Wa 20/08, II SA/Wa 64/08, II SA/Wa 171/11.
2 Sygnatury skarg konstytucyjnych: SK 16/08, SK 39/08, SK 8/10, SK 37/08.
3 Pismo Międzynarodowej Komisji Prawników z 27 października 2007 r. dostępne na stronie internetowej: http://www.hhrpol.waw.pl/precedens/aktualnosci/oswiadczenie-miedzynarodowej-komisji-prawnikow.html
4 Deklaracja Rady Konsultacyjnej Sędziów Europejskich Rady Europy z 24 listopada 2008 r. dostępne na stronie internetowej: http://www.hhrpol.waw.pl/precedens/images/stories/Pdfy/deklaracja.pdf.
sędziów w społeczeństwie Główą Państwa musi być związana kandydaturą zgłoszoną przez Radę Sądownictwa. Dodatkowo Helsińska Fundacja Praw Człowieka dwukrotnie zwracała się do Szefa Kancelarii Prezydenta RP w celu zorganizowania spotkania i wspólnego omówienia sprawy, jaka zaistniała w związku z odmową nominacji sędziów i asesorów na stanowiska sędziowskie. Pisma Fundacji pozostaly jednak bez odpowiedzi.
**Brak sporu kompetencyjnego**
Wobec zaistniałej sytuacji działania podjęła również Krajowa Rada Sądownictwa, która na mocy uchwały zwróciła się do Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego o wystąpienie z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy Prezydentem RP a Krajową Radą Sądownictwa. Miał on powstać właśnie na skutek nieskorzystania przez Prezydenta RP z konstytucyjnej prerogatywy w zakresie powołania na stanowisko sędziego osób przedstawionych we wnioskach Krajowej Rady Sądownictwa. Ostatecznie z wnioskiem tym wystąpił Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego.
Trybunał Konstytucyjny umorzył jednak postępowanie, wskazując na niedopuszczalność wydania wyroku. Jak podkreślił Trybunał, nie można mówić o sporze kompetencyjnym pomiędzy Krajową Radą Sądownictwa a Prezydentem RP z uwagi na brak podstaw do stwierdzenia wydania przez nie tożsamych decyzji w zakresie opiniowania kandydatów na sędziów. W sprawie tej można mieć jedynie wątpliwości co do sposobu wykonywania przez Prezydenta jego konstytucyjnej kompetencji w zakresie powoływania sędziów. Zagadnienie to nie może być jednak przedmiotem rozważań i orzekania Trybunału Konstytucyjnego w ramach sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi organami państwa. Trybunał Konstytucyjny ponadto wskazał, że „spór kompetencyjny mógłby powstać, gdyby Prezydent oficjalnie odrzucił opinię KRS odpowiednim aktem (byliby to jednak akt wydany bez wyraźnej podstawy prawnej) albo oświadczył (potwierdził), że przy powołaniu skorzystał z innych opinii. Dokonanie takich czynności przez Prezydenta, podobnie jak podjęcie aktu powołania sędziego przez Krajową Radę Sądownictwa, musiałoby skutkować ich nieważnością”.
**Umorzenie postępowań przez TK**
Na rozpatrzenie spraw ze skarg konstytucyjnych niepowołani sędziowie i asesorzy musieli czekać do 2012 r. Ostatecznie przedmiotem analizy Trybunału były jedynie trzy połączone do wspólnego rozpoznania skargi zarejestrowane pod sygnaturą SK 37/08. Dotycza one sędziów, którzy wykonują obecnie zawód adwokata. Jak informowało Biuro Trybunału Konstytucyjnego, tak długi czas oczekiwania na rozpoznanie spraw spowodowany był zmianami w składzie orzekającym. W grudniu 2010 r. zakończyła się bowiem kadencja sędziego sprawozdawcy, co spowodowało, że sędzia, do którego referatu przekazano sprawy, musiał mieć czas na zapoznanie się ze sprawami.
---
5 Pismo Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka z dnia 14 września 2010 r. i 21 lutego 2011 r.
6 Uchwała Nr 224/2007 Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 13 grudnia 2007 r. w sprawie sporu kompetencyjnego.
7 Wniosek o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. BSA III - 4111-1/08.
8 Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt Kpt 1/08.
9 Pozostałe skargi zostały umorzone wobec osób, które zostały powołane na inne stanowiska sędziowskie w ramach tzw. awansu poziomego.
10 Pismo Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2011 r., sygn. ST 40/11.
Na posiedzeniu niejawnym 19 czerwca 2012 r. Trybunał Konstytucyjny postanowił jednak nie rozstrzygać sprawy merytorycznie i umorzył postępowanie ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Wniosek o umorzenie złożyli również Marszałek Sejmu\(^{11}\) i Prokurator Generalny\(^{12}\). Jedynie Rzecznik Praw Obywatelskich\(^{13}\) wniósł o stwierdzenie niezgodności zaskarżonych przepisów z Konstytucją.
Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego podstawą powoływania sędziów jest norma konstytucyjna zawarta w art. 179 Konstytucji\(^{14}\), nie zaś norma ustawowa zawarta w kwestionowanym przez niepowołanych sędziów i asesorów art. 55 § 1 ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych\(^{15}\). Trybunał Konstytucyjny wskazał, że skargi zmierzają do ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni prawa i rozstrzygnięcia o wzajemnych relacjach organów konstytucyjnych uczestniczących w procesie powoływania sędziów. Dotyczą one zatem praktyki stosowania przez Prezydenta RP norm konstytucyjnych, co prowadzi do wniosku, że sędziowie i asesory złożyli w istocie skargę na stosowanie art. 179 Konstytucji. Trybunał dalej wyjaśnił, że kompetencja Prezydenta RP do powołania wskazanego przez Krajową Radę Sądownictwa kandydata na urząd sędziego została w sposób kompletny uregulowana w Konstytucji i ma charakter prerogatywy. Z kolei art. 55 § 1 ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych nie zawiera nowej treści normatywnej względem normy konstytucyjnej. Przepis ustawy powtarza jedynie normy konstytucyjne sformułowanie, wskazując podmiot, któremu przysługuje kompetencja, oraz okoliczności, w których jest ona realizowana. Jak wskazał Trybunał, z powyższych względów wydanie wyroku w sprawie jest niedopuszczalne.
Ponadto Trybunał podkreślił, że skarżący nie wyczerpali drogi prawnej, ponieważ ich sprawy nie zostały ostatecznie rozstrzygnięte przez Naczelnego Sąd Administracyjny. Trybunał podkreślił, że w warunkach niniejszej sprawy zawieszenie przez Naczelnego Sąd Administracyjny postępowań odwoławczych zainicjowanych przez skarżących skutkuje zakresową przedwcześnieścią skarg konstytucyjnych. Wskazał dalej, że ze względu na brak ostatecznych rozstrzygnięć o prawie do sądu skarżących oraz brak w ogóle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych w przedmiocie dopuszczalności sądowej kontroli aktów Głównej Państwa dotyczących kwestii nominacyjnych na przewidziane w Konstytucji stanowiska, nie jest możliwa weryfikacja zarzutu naruszenia Konstytucji.
Z wyrokiem nie zgodziło się jednak trzech sędziów – Stanisław Biernat, Piotr Tuleja i Andrzej Wróbel, którzy argumentowali, że Trybunał Konstytucyjny powinien rozpatrzać skargi merytorycznie. Niezwykle trafne wydaje się stwierdzenie sędziego Piotra Tuleja, który wskazuje: „Można postawić pytanie, jaki jest sens tworzenia rozbudowanych kryteriów wyboru sędziów, tworzenia wieloetapowej procedury wyłaniania kandydatów, skoro na końcu tego procesu znajduje się arbitralna, niczym nieskrępowana (w szczególności nieskrępowana ustawą) decyzja Prezydenta? W jaki sposób ma być zagwarantowana konstytucyjna rola KRS, skoro w praktyce Prezydent może uruchomić równolegle opiniowanie kandydatów? Nie jest przy tym skrepowany żadnym terminem w rozpoznawaniu wniosków Rady, a motywów jego decyzji, odmawiającej uwzględnienia wniosku, członkowie KRS mogą nigdy nie poznać. Czy polskie prawo dostatecznie gwarantuje niezawisłość sędziego rozstrzygającego o sy-
---
11 Stanowisko Sejmu RP z dnia 22 maja 2009 r. dostępne na stronie internetowej: http://184.108.40.206/sprawa/sprawa_pobierz_plik62.asp?plik=F114699271/SK_37_08_Sjm_2009_05_22_ADO.pdf&syg=SK%2037/08.
12 Stanowisko Prokuratury Generalnej z dnia z dnia 20 grudnia 2010 r. dostępne na stronie internetowej: http://220.127.116.11/sprawa/sprawa_pobierz_plik62.asp?plik=F1902965831/SK_37_08_PG_2010_12_20_ADO.pdf&syg=SK%2037/08.
13 Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 4 czerwca 2009 r. dostępne na stronie internetowej: http://18.104.22.168/sprawa/sprawa_pobierz_plik62.asp?plik=F1764026957/SK_37_08_RPO_2009_06_04_ADO.pdf&syg=SK%2037/08.
14 Artykuł 179 Konstytucji stanowi, że „sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony”.
15 Artykuł 55 § 1 ustawy prawo o ustroju sądów powszechnych stanowi, że „sędzia sądów powszechnych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa”.
tuacji prawnej Prezydenta, np. obowiązku udzielania informacji publicznej, gdy awans sędziego będzie odbywał się we wskazany wyżej sposób?"
**Prezydent nie podlega kontroli sądów administracyjnych**
Po rozstrzygnięciu Trybunału Konstytucyjnego wielką nadzieję pokładano w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, który podjął zawieszone postępowania dotyczące skarg na beczczyność, na postanowienie o odmowie powołania oraz skarg na stanowisko Prezydenta RP w przedmiocie powołania na stanowisko sędziego. Po wielu latach oczekiwań to rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego mogły mieć decydujący wpływ na sytuację niepowołanych sędziów i asesorów, czym mogły umożliwić im skuteczne dochodzenie ochrony swoich praw. Celem tych postępowań było określenie, czy sąd administracyjny jest właściwy do rozpoznania omawianych spraw i tym samym ustalenie zakresu kontroli nad Prezydentem RP powołującym kandydatów na stanowiska sędziowskie. Jednak i w tym przypadku wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego nie przyniosły ostatecznego zakończenia sprawy.
W sumie odbyły się 22 rozprawy w dniach 9, 16 i 17 października 2012 r. w sprawie 10 niepowołanych na stanowiska sędziów i asesorów\(^{16}\). Naczelny Sąd Administracyjny oddalił jednak wszystkie skargi kasacyjne, podtrzymując tym samym wcześniejsze rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W swych wyrokuach Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił m.in., że pozycja ustrojowa Prezydenta RP prowadzi do wniosku, iż powoływanie obsady personalnej organów wymiaru sprawiedliwości przez Prezydenta RP nie stanowi działalności administracji publicznej. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny wskazywał, że powołanie jednostki na urząd sędziego nie stanowi aktu indywidualnego. Z tych względów droga sądowo-administracyjna jest wyłączona.
W jednej ze spraw sędzia Irena Kamińska w uzasadnieniu ustnym wskazała jednak, że Sąd nie może zgodzić się z twierdzeniem, że akt powołania na stanowisko sędziego nie jest rozstrzygnięciem o charakterze indywidualnym. Sędzia następnie wskazała, że akt ten powinien podlegać kontroli niezawisłego sądu, jednak nie w postępowaniu sądowo-administracyjnym. Właściwym do rozstrzygania tychże spraw powinien być Sąd Najwyższy z uwagi na przyznane już moc ustawy kompetencje. Zalicza się do nich m.in. rozstrzyganie kwestii dotyczących ważności wyborów prezydenckich czy rozpatrywanie skarg na decyzje Krajowej Rady Sądownictwa. Ponadto w uzasadnieniu ustnym sędzia dodała, że obecny stan braku jakiejkolwiek kontroli sądowej nad podejmowaniem przez Prezydenta RP decyzji co do mianowania na stanowiska sędziowskie jest niezgodny z Konstytucją RP – w tym przedmiocie powinien wypowiedzieć się jednak Trybunał Konstytucyjny, nie zaś Naczelny Sąd Administracyjny.
**Sprawa wciąż bez rozstrzygnięcia**
Wielość podjętych działań prawnych w sprawie niepowołanych sędziów i asesorów, wynikających z precedensowego charakteru sprawy, nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Po ponad czterech latach sprawa ta ciągle nie została wyjaśniona i jednoznacznie rozstrzygnięta, nie przyniosła także żadnych konkretnych zmian. Decyzje Prezydenta co do powoływania sędziów nadal nie są kontrolowane przez niezależny sąd. Prezydent RP wciąż może odmówić nominacji mimo pozytywnej opinii Krajowej Rady Sądownictwa, a decyzji takiej nie musi uzasadniać. Co więcej, Prezydent RP nie musi nawet informować o niej bezpośrednio zainteresowanych, tj. osób, które poświęczyły swoją karierę, zainwestowały czas i wysiłek w działania mające przybliżyć je do objęcia stanowiska sędziowskiego. Ich życiowe plany mogą zostać przekreślone, bez podania uzasadnienia, niczym nieskrępowaną decyzją ostatniego ogniwa w procesie obsadzania organów wymiaru sprawiedliwości.
---
\(^{16}\) Sygnatura akt spraw przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: I OSK 1872/12, I OSK 1882/12, I OSK 1874/12, I OSK 1883/12, I OSK 1875/12, I OSK 1890/12, I OSK 1873/12, I OSK 1891/12, I OSK 1878/12, I OSK 1879/12, I OSK 1885/12, I OSK 1870/12, I OSK 1871/12, I OSK 1887/12, I OSK 1880/12, I OSK 1881/12, I OSK 1884/12, I OSK 1886/12, I OSK 1888/12, I OSK 1876/12, I OSK 1877/12, I OSK 1889/12.
Pozostawienie kompetencji powoływania sędziów bez jakiejkolwiek kontroli rodzić może szereg wątpliwości, szczególnie ze względu na ich zgodność z zasadami konstytucyjnymi. Aby uniknąć podobnych sytuacji w przyszłości, które zagrożać mogą zasądzie trójpodziału władzy, należy zastanowić się nad regulacją prawną skutecznie chroniącą sędziów przed podobnymi sytuacjami. Fakt, że jak dotąd takie incydenty nie powtórzyły się, nie oznacza, że kolejni Prezydenci nie skorzystają w przyszłości z możliwości odmówienia powołania danej osoby na stanowisko sędziego.
Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił postępowania z uwagi na złożone skargi konstytucyjne. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżący nie wykorzystali przysługującej drogi sądowej, ponieważ w sprawie nie wyowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny. Co więcej, w uzasadnieniu ustnym jednego z wyroków wskazano, że rozstrzygnięcie kwestii kontroli Prezydenta w zakresie kompetencji do powoływania sędziów leży w gestii Trybunału Konstytucyjnego. Wobec prawomocnych wyroków wydanych przez sądy administracyjne nie pozostaje więc nic innego jak złożenie ponownych skarg do Trybunału Konstytucyjnego. Dzięki temu wykorzystane zostaną wszelkie dostępne środki prawne niezbędne do ewentualnego wnoszenia skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, gdyby postępowania na krajowej ścieżce sądowej nie doprowadziły jednak do skutecznych rozwiązań w sprawie.
Irmina Pacho jest koordynatorką Programu Spraw Precedensowych HFPC i doktorantką w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk.
Przełomowa uchwała Sądu Najwyższego w sprawie wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym partnerze homoseksualnym
Agata Szypulska, dr Dorota Pudzianowska
Sąd Najwyższy (dalej: SN) podjął precedentową uchwałę dotyczącą praw osób pozostających w związkach jednopłciowych. Zdaniem SN osobą uprawnioną do wstąpienia w stosunek najmu jest „osoba, którą ze zmarłym najemcą łączyła więź uczuciowa, fizyczna i gospodarcza, także osoba tej samej płci” (sygn. akt II CZP 65/12).
Powyższa uchwała SN zapadła na kanwie sprawy prowadzonej w ramach działalności Programu Antydyskryminacyjnego Artykuł 32 Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (dalej również: Fundacja, HFPC). Sprawa dotyczy Adama K., który przez dziewięć lat, tj. od 2000 r. do śmierci swojego partnera pozostawał z nim w homoseksualnym związku partnerskim. Relacja Adama K. ze zmarłym partnerem była bardzo bliska i obejmowała silną więź emocjonalną, fizyczną oraz ekonomiczną. Partnerzy wspólnie prowadzili gospodarstwo domowe i wychowywali syna Adama K. z poprzedniego związku. Mężczyźni byli dla siebie oparciem w trudnych momentach – gdy stan zdrowia jego partnera systematycznie się pogarszał, Adam K. opiekował się nim i pomagał mu materialnie.
W 2005 r. partnerzy wspólnie zdecydowali o zamianie dotychczasowego mieszkania na inne mieszkanie znajdujące się w dzielnicy Mokotów. W 2005 r., po przeprowadzeniu koniecznych prac remontowych, Adam K. wraz z partnerem i synem zamieszkiwali w nowym mieszkaniu. Na prace remontowe mężczyźni zaciągnęli kredyt, który spłacał Adam K. Krótko po tym, w maju 2010 r. partner Adama K. zapadł w śpiączkę i w tym samym miesiącu zmarł. Po śmierci swojego partnera Adam K. wystąpił do Miasta Stołecznego Warszawy z wnioskiem o zawarcie z nim umowy najmu wspomnianego lokalu.
Mężczyzna powołał się na treść art. 691 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), który stanowi, że w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego w stosunek najmu z mocy prawa wstępuje „osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą” pod warunkiem że stale zamieszkiwała z nim w tym lokalu do chwili jego śmierci. Mężczyzna sprecyzował, że w jego przypadku wszystkie przesłanki zostały spełnione. Pomimo tego, w październiku 2010 r. Naczelnikza Wydziału Zasobów Lokalowych dla Dzielnicy Mokotów poinformowała Adama K., że jego sprawa została rozpatrzona negatywnie, gdyż nie należy on do grona osób wymienionych w art. 691 k.c., i wezwała go do dobrowolnego opuszczenia lokalu.
Adam K. zdecydował się na dochodzenie swoich praw na drodze sądowej i w listopadzie wniosł do Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa o ustalenie, że wstąpił w stosunek najmu po zmarłym partnerze. W odpowiedzi na pozew pełnomocniczka pozwanego Zakładu Gospodarki Nieruchomościami w Dzielnicy Mokotów zażądała oddalenia powództwa w całości, argumentując, że niemożliwe jest określenie powoda jako osoby, która pozostawała we wspólnym pożyciu z najmecą, gdyż w art. 691 k.c. chodzi o „pozostawanie w takich relacjach jak małżonkowie (...), a więc musi dotyczyć relacji między osobami przeciwnej płci”.
Z poglądem wyrażonym przez stronę pozwaną nie zgodziła się HFPC, która występowała w powyższym procesie w charakterze strony. Zdaniem Fundacji w sprawie Adama K. szczególne znaczenie miało orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Kozak przeciwko Polsce z 2 marca 2002 r. (nr skargi 13102/02), która dotyczyła analogicznego problemu. W sprawie tej ETPC orzekł, że blankietowe wyłączenie osób homoseksualnych z możliwością wstąpienia w stosunek najmu po zmarłym partnerze ze względu na ich orientację seksualną stanowi naruszenie konwencjonnego zakazu dyskryminacji w związku z prawem skarżącego do poszanowania jego życia prywatnego i rodzinnego (art. 14 w zw. z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka).
W październiku 2011 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa oddalił powództwo Adama K. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że pojęcie „faktycznego wspólnego pożycia” obejmuje jedynie związek nieformalny istniejący pomiędzy kobietą a mężczyzną. Sąd zaznaczył, że zgodnie z orzecznictwem SN termin ten jest interpretowany w świetle konstytucyjnej definicji małżeństwa jako związku heteroseksualnego, co jednoznacznie wyklucza szansę przyznania możliwości wstąpienia w stosunek najmu osobie pozostającej w związku homoseksualnym. W odniesieniu do argumentów dotyczących wyroku ETPC w sprawie Kozak sąd orzekł, że wyrok nie ma charakteru prawnie wiążącego.
W listopadzie 2011 r. od powyższego wyroku wniesione zostały dwie apelacje – jedną wniosła pełnomocniczka Adama K., druga Helsińska Fundacja Praw Człowieka. W apelacji HFPC argumentowała, że pojęcie „faktycznego wspólnego pożycia” powinno być interpretowane w świetle konstytucyjnego zakazu dyskryminacji (art. 32 Konstytucji RP). Fundacja zaznaczyła, że w wyniku stwierdzenia przez ETPC naruszenia przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w sprawie Kozak na polskie władze został nałożony obowiązek wykonania wyroku, czyli podjęcia takich działań, które zapobiegałyby podobnym naruszeniom w przyszłości. W ocenie HFPC wykonanie wyroku w tej sprawie wymaga przede wszystkim zmiany dotychczasowej praktyki orzeczniczej i przyjęcia interpretacji
---
1 Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Kozak przeciwko Polsce z dnia 2 marca 2010 r., § 99.
zgodnej ze standardami konwencjnymi, tj. objęciem na potrzeby art. 691 k.c. zakresem pojęciowym terminu „faktyczne wspólne pożycie” zarówno konkubinatów homo-, jak i heteroseksualnych.
Sąd Okręgowy w Warszawie zwrócił się z prośbą o podjęcie uchwały wyjaśniającej rozbieżności w wykładni przepisu art. 691 k.c. Sąd II instancji poprosił w szczególności o doprecyzowanie, czy podniesiony przez Fundację argument dotyczący stosowania art. 691 k.c. bez względu na płeć (i orientację seksualną) powoda nie stoi w sprzeczności z dotychczasowym orzecznictwem SN w tego typu sprawach. Przed SN Fundację reprezentował adwokat Filip Wejman.
Podejmując w dniu 28 listopada 2012 r. uchwałę, której treść przytoczono we wstępie tego artykułu, SN definitelywnie rozstrzygnął spory wokół prawidłowej wykładni treści art. 691 k.c. Odpowiednio, w zakresie wstąpienia w stosunek najmu w trybie art. 691 k.c. osobom homoseksualnym i heteroseksualnym przyznany został jednakowy zakres ochrony prawnej. Powyższe stanowisko SN niewątpliwie należy uznać za przełomowe.
Należy jednak zauważyć, że sprawa Adama K. ujawniła dwa problemy. Po pierwsze, pokazała, że wdrażanie standardów wypracowanych w orzecznictwie ETPC to proces długotrwały (od uprawomocnienia się wyroku w sprawie Kożak przeciwko Polsce minęło już ponad dwa i pół roku), który dla swej pełnej skuteczności niejednokrotnie wymaga wsparcia ze strony profesjonalnie działających organizacji pozarządowych. Drugi problem odnosi się do uciążliwości, na jakie narażone są osoby homoseksualne w sytuacji, gdy państwo w żaden sposób nie reguluje ich statusu prawnego. Wydaje się, że historia Adama K., który na ostateczną decyzję dotyczącą przystępujących mu praw do lokalu komunalnego czeka już dwa lata (po uchwale podjętej przez SN sprawa czeka za zakończenie przed SO), stanowi kolejny, ważny argument w debacie dotyczącej konieczności uregulowania sytuacji prawnej osób pozostających w związkach nieformalnych.
Agata Szypulska jest prawniczką Programu Artykuł 32 HFPC.
Dr Dorota Pudzianowska jest koordynatorką Programu Artykuł 32 HFPC i adiunktem w Instytucie Nauk Prawno-Administracyjnych WPiA UW.
Monitoring strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców
Maja Tobiasz
W listopadzie 2012 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka (dalej: HFPC) oraz Stowarzyszenie Interwencji Prawnej (dalej: SIP) przeprowadziły monitoring wszystkich strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców funkcjonujących na terytorium Polski\(^1\). Jednocześnie w pięciu z tych ośrodków przeprowadzało kontrolę Ministerstwo Spraw Wewnętrznych\(^2\). Monitoring i kontrola były konsekwencją mających miejsce w październiku 2012 r. protestów głodowych cudzoziemców osadzonych w czterech z sześciu takich ośrodków\(^3\).
W rezultacie przeprowadzonego monitoringu organizacje pozarządowe opublikowały raport „Migracja to nie zbrodnia. Raport z monitoringu strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców” pod redakcją W. Klausa i K. Rusilowicz\(^4\). W raporcie zaprezentowano wyniki monitoringu oraz rekomendacje dla odpowiednich organów władzy.
Więzienny reżim
Tytuł raportu nawiązuje do kontrastu, jaki istnieje między warunkami panującymi w strzeżonych ośrodkach a powodami, dla których cudzoziemcy są umieszczani w tych placówkach. Umieszczenie w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców nie jest karą za popełnienie przestępstwa lub wykroczenia. Jest to konsekwencja nielegalnego pobytu na terytorium RP. Tymczasem nielegalny pobyt w Polsce nie stanowi zgody z obowiązującym prawem czynu karalnego – jest to naruszenie przepisów prawa administracyjnego. Mimo że umieszczeni w strzeżonych ośrodkach cudzoziemcy nie są przestępcami, warunki w nich panujące są zbliżone do więziennych, co wykazały organizacje pozarządowe w swoim raporcie.
Na przykład we wszystkich ośrodkach w oknach są kraty, czasem są one umieszczone również wewnątrz ośrodka. Cudzoziemcy są często przewożeni (np. do szpitala) więźniarkami, zakładają im się kajdanki, przeprowadza kontrole osobiste (czasem ze sprawdzaniem otworów ciała), a ich pomieszczenia mieszkalne są przeszukiwane przez Straż Graniczną. W Białymstoku pobudka jest ogłaszana gwizdkiem o 6 rano, zaś w Lesznowoli funkcjonariusze Straży Granicznej zwracają się do cudzoziemców nie po imieniu i nazwisku, ale podając ich numer ewidencyjny.
Biorąc pod uwagę, że cudzoziemcy przebywający w strzeżonych ośrodkach nie są przestępcami, wprowadzenie w tych placówkach reżimu w charakterze zbliżonego do więziennego nie wydaje się uzasadnione. Zdaniem HFPC i SIP odejście od takiego reżimu w ośrodkach jest konieczne zawsze wtedy, gdy stosowany środek nie ma na celu zapewnienia bezpieczeństwa i porządku w ośrodku lub ustalenia zasad współżycia społecznego.
---
1 Monitoring w strzeżonych ośrodkach odbył się w następujących dniach: 5–8 listopada w Przemyślu; 9 i 12 listopada w Lesznowoli; 13–14 listopada w Białymstoku; 15–16 listopada w Białej Podlaskiej; 19–22 listopada w Krośnie Odrzańskim, 26–27 listopada w Kętrzynie.
2 http://www.msw.gov.pl/portal/pl/2/10419/Kontrole_w_osrodkach_dla_cudzoziemcow.html [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
3 http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykuly/705391,MSW-ponad-60-imigrantow-prowadzi-protest [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
4 Raport jest dostępny na stronie: http://programy.hfpr.pl/uchodzcy/publikacja-raportu-z-monitoringu-strzezonych-osrodkow-dla-cudzoziemcow/.
5 3 grudnia 2012 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpiła do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją RP przepisów dotyczących przeprowadzania kontroli osobistych w ośrodkach strzeżonych. Wniosek ten był konsekwencją kontroli w ośrodkach przeprowadzonej przez RPO: http://rpo.gov.pl/index.php?md=980&sstrona=19932&s=1 [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
Konfliktogenne obowiązki cudzoziemców
Tegoroczne protesty w strzeżonych ośrodkach dotyczyły m.in. kwestii nakładania na cudzoziemców pozaprawnych obowiązków, takich jak sprzątanie wspólnych toalet. Część cudzoziemców odmawiała sprzątania, wskazując, iż nie pozwalają im na to względy kulturowe. Za odmowę cudzoziemcy byli karani na przykład zakazem palenia papierosów.
W ocenie HFPC i SIP cudzoziemcy nie powinni być zmuszani do sprzątania wspólnych sanitariatów, zadanie to powinno być powierzone podmiotom opłacanym przez Straż Graniczną. Jak już podnosiła HFPC, z obecnie obowiązujących przepisów wynika, że cudzoziemiec może, ale nie musi uczestniczyć w zajęciach porządkowych. Tym bardziej nieuzasadnione i pobawione podstawy prawnej jest karanie cudzoziemców za odmowę udziału w zajęciach porządkowych. Stanowisko to podziela Rzecznik Praw Obywatelskich, wskazując, że przymus sprzątania laźniek wynikł z niedopuszczalnej interpretacji art. 119 pkt. 5 Ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach i jest on równoznaczny z nałożeniem na osadzonych obowiązku świadczenia pracy.
Dostęp do pomocy prawnej
Zgodnie z prawem Unii Europejskiej cudzoziemcy powinni mieć zapewniony dostęp do nieodpłatnej pomocy prawnej ze środków publicznych. Przepisy te nie zostały wciąż implementowane przez Polskę. W efekcie bezpłatną pomoc prawną dla cudzoziemców świadczą organizacje pozarządowe (m.in. HFPC), jednak pomoc ta jest wciąż niewystarczająca. Jest ona świadczona nieregularnie, często na odległość i jest również uzależniona od posiadania przez organizacje odpowiednich środków. Zakres świadczonej pomocy prawnej jest inny w każdym ośrodku.
Nie ulega wątpliwości, że polskie władze powinny jak najszybciej implementować przepisy dyrektyw unijnych nakładających na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia nieodpłatnej pomocy prawnej dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy i powracających do kraju pochodzenia. Do tego czasu konieczne jest zapewnienie organizacjom pozarządowym szybkiego i łatwego dostępu do cudzoziemców osadzonych w strzeżonych ośrodkach.
Detencja dzieci
W raporcie organizacje pozarządowe po raz kolejny postulują wprowadzenie całkowitego zakazu detencji dzieci cudzoziemców. Przeciwko detencji dzieci występuje również Rzecznik Praw Obywatelskich. W połowie listopada 2012 r. w ośrodkach przebywało 34 dzieci, w tym troje małoletnich bez opieki.
W obecnym stanie prawnym dzieci przebywające w Polsce wraz z rodzinami są umieszczane w strzeżonych ośrodkach bez żadnych ograniczeń, tak jak dorosli. Tymczasem warunki detencji negatywnie wpływają na rozwój psychofizyczny dziecka. Ponadto dzieci osadzone w ośrodkach nie mogą w pełni realizować swojego prawa do edukacji, nie uczęszczają one bowiem do szkoły, mimo że obejmuje je – tak samo jak dzieci polskie – konstytucyjny obowiązek szkolny. Zdaniem HFPC i SIP stosowanie detencji wobec małoletnich stanowi ponadto naruszenie Konwencji o prawach dziecka, której RP jest stroną.
6 Wystąpienie HFPC z dnia 16 października 2012 r., L.Dz. 2629/2012, http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/wystapienie-hfpc-w-sprawie-sytuacji-w-osrodkach-strzezonych-dla-cudzoziemcow-2012/.
7 http://www.rpo.gov.pl/pliki/13559296990.pdf [data dostępu: 16 stycznia 2013 r].
8 Artykuł 15 dyrektywy Rady 2005/85/WE z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie ustanowienia minimalnych norm dotyczących procedur nadawania i cofania statusu uchodźcy w Państwach Członkowskich oraz art. 13 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywatele państw trzecich.
9 http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/wystapienie-w-sprawie-detencji-maloletnich/.
10 http://www.rpo.gov.pl/pliki/13559290190.pdf [data dostępu: 16 stycznia 2013 r].
Detencja jako ostateczność
W ocenie organizacji pozarządowych detencja powinna być środkiem stosowanym wyjątkowo i w ostateczności (measure of last resort). Z obserwacji pociągniętych przez organizacje wynika, że obecnie umieszczanie cudzoziemców w ośrodkach jest zasadą, a nie wyjątkiem. W prawie polskim nie przewiduje się alternatywnych w stosunku do detencji środków (np. obowiązek zgłaszania się do odpowiednich organów władzy w określonych odstępach czasu). Tymczasem zgodnie z prawem UE prymat powinny mieć środki wolnościowe, dopiero niemożność ich zastosowania winna prowadzić do detencji. Zdaniem HFPC i SIP powinny zostać wprowadzone ograniczenia w stosowaniu detencji wobec cudzoziemców, gdy nie zagrożają oni bezpieczeństwa państwa ani nie naruszają porządku publicznego. Ograniczenie detencji cudzoziemców znajduje również uzasadnienie ekonomiczne: stosowanie środków wolnościowych jest tańsze niż przechowywanie cudzoziemców w strzeżonych ośrodkach.
Detencja cudzoziemców nie tylko powinna być stosowana wyjątkowo i w ostateczności, ale także na jak najkrótszy okres. Cudzoziemcy osadzeni w ośrodkach podczas monitoringu skarżyli się bowiem na przedłużające się postępowania administracyjne (w sprawie nadania statusu uchodźcy, wydalenia z terytorium RP, dobrowolnego powrotu do kraju pochodzenia). Tym samym konieczne jest uznanie przez organy władzy postępować toczących się w sprawach cudzoziemców przebywających w strzeżonych ośrodkach za priorytetowe i rozstrzyganie tych spraw najszybciej jak to tylko możliwe.
Idą zmiany
Raport z kontroli przeprowadzonej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych został opublikowany 10 stycznia 2013 r., jednak Minister Spraw Wewnętrznych już w grudniu 2012 r. zapowiedział zmiany w funkcjonowaniu strzeżonych ośrodków. Moment na wprowadzenie zmian jest bardzo dobry – trwają właśnie prace nad projektem nowej ustawy o cudzoziemcach. Projekt ten w kształcie przedstawionym do konsultacji społecznych zakończył się 19 listopada 2012 r. nie tylko nie polepszał sytuacji cudzoziemców osadzonych w strzeżonych ośrodkach, ale w pewnym zakresie ją pogarszał (np. przez wydłużenie maksymalnego okresu detencji osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce).
HFPC oraz SIP wyrażają nadzieję, że postulowane przez organizacje w raporcie zmiany zostaną wdrożone jak najszybciej nie tylko do polskiego porządku prawnego, ale także do praktyki stosowania przepisów przez strzeżone ośrodki dla cudzoziemców.
Maja Tobiasz jest prawniczką w Programie Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów HFPC.
---
11 MSW, Informacja o stanie realizacji praw osób osadzonych w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców prowadzonych przez Straż Graniczną, 10 stycznia 2013 r., http://bip.msw.gov.pl/portal/bip/21/21835/Informacja_o_stanie_realizacji_praw_osob_osadzonych_w_strzezonych_osrodkach_ola_.html [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
12 http://www.msw.gov.pl/portal/pl/2/10479/MSW_proponuje_zmiany_w_osrodkach_strzezonych_dla_cudzoziemcow.html [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
13 Tekst projektu ustawy jest dostępny na: http://www.bip.msw.gov.pl/portal/bip/242/21637 [data dostępu: 16 stycznia 2013 r.].
14 http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/uwagi-hfpc-do-projektu-ustawy-o-cudzoziemcach-2012/.
W październiku 2012 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przedstawiło projekt nowej ustawy o cudzoziemcach. Ustawa ta będzie mieć podstawowe znaczenie w kwestii regulacji wjazdu i pobytu cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Według uzasadnienia do projektu potrzeba przyjęcia zupełnie nowej regulacji wynika z faktu, iż obecnie obowiązująca ustawa z 2003 r. była wielokrotnie nowelizowana, przez co stała się nieczytelna i nastręcza dużych problemów interpretacyjnych. Jednocześnie zachodzi także potrzeba pełnego wdrożenia dyrektyw UE dotyczących obywateli państw trzecich.
Zdaniem MSW projekt ten zawiera szereg ułatwień, dzięki którym cudzoziemcy będą mogli w sposób prostszy i szybszy uzyskiwać zezwolenia pobytowe w Polsce. Istotnie – wydłużenie maksymalnego okresu pobytu czasowego do trzech lat, zniesienie terminu 45 dni przed upływem terminu legalnego pobytu na złożenie wniosku o zezwolenie na pobyt czasowy, możliwość ubiegania się o udzielenie zezwolenia na pracę i zezwolenia na pobyt czasowy w ramach jednego postępowania stanowią znaczące ułatwienia w zakresie legalizacji pobytu cudzoziemców na terytorium RP.
Helsińska Fundacja Praw Człowieka (dalej: HFPC) przedstawiła swoje uwagi do projektu ustawy. Zdaniem HFPC projekt ustawy, wbrew deklaracjom władz, raczej utrudnia sytuację cudzoziemców wjeżdżających i przebywających na terytorium RP. Należy podkreślić, że w większości przypadków utrudnienia te nie zostały odpowiednio uzasadnione i przez to stoją w sprzeczności z prezentowanym stanowiskiem władz. Dodatkowo należy wskazać, że niektóre rozwiązania zawarte w projekcie ustawy są niezgodne z prawem UE oraz Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej: EKPC, Konwencja).
Uwagi do przepisów dotyczących zezwolenia na pobyt czasowy
Projekt ustawy w miejsce obecnej instytucji zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony wprowadza instytucję zezwolenia na pobyt czasowy. Poza samą zmianą nazewnictwa zawiera on także szereg istotnych modyfikacji w stosunku do aktualnego stanu prawnego. Przede wszystkim należy podkreślić, że w projekcie ustawy przewidziano zmianę kryterium dochodowego uprawniającego do pobytu w Polsce. Na gruncie obecnie obowiązującej ustawy z 2003 r. w większości wypadków cudzoziemiec musi wykazać, że jego miesięczny dochód po odliczeniu kosztów mieszkania jest wyższy niż kryterium dochodowe do korzystania z pomocy społecznej (542 zł, jeśli chodzi o osobę samotnie gospodarującą, i 456 zł na osobę w rodzinie). W projekcie ustawy pozostawiono ten wymóg, dodając jeszcze jeden, wedle którego cudzoziemiec musi dodatkowo wykazać, że jego miesięczny dochód odpowiada co najmniej kwocie minimalnego wynagrodzenia za pracę (1,5 tys. zł w 2012 r. i 1,6 tys. zł w 2013 r.). Zatem cudzoziemiec będzie musiał wykazać znacząco wyższe dochody niż obecnie. Jest to wyraźna zmiana na niekorzyść cudzoziemców, niewymagana przez prawo UE. Należy również podkreślić, że cudzoziemcy pracujący na terytorium RP często wykonują nisko płat-
---
1 Tekst opracowany w oparciu o uwagi Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka do projektu ustawy o cudzoziemcach autorstwa prof. Ireny Rzeplińskiej, Karoliny Rusiłowicz, Mai Tobiasz oraz Jacka Białasa.
ne prace, których obywatele polscy nie chcą podejmować – z reguły właśnie na skutek zbyt niskiego wynagrodzenia. Są to sektory niewymagające specjalistycznych kwalifikacji (rolnictwo, handel, usługi domowe, gastronomia, budownictwo). Takie rozwiązanie spowoduje, że dla wielu z nich nowe kryterium dochodowe stanie się nieosiągalne. Z pewnością nie zachęci ono cudzoziemców do legalizacji swojego pobytu i do legalnego wykonywania pracy na terytorium RP. Rozwiązanie takie sprawi, że cudzoziemcy raczej zdecydują się na pobyt w Polsce bez zezwolenia i funkcjonowanie w szarej strefie.
Projekt ustawy także w niepełny sposób dokonuje wdrożenia przepisów art. 8 EKPC. Wedle projektu zezwolenia na pobyt czasowy „ze względu na inne okoliczności” można udzielić cudzoziemcowi m.in., jeżeli jego pobyt na terytorium Polski jest niezbędny z uwagi na konieczność poszanowania prawa do życia rodzinnego w rozumieniu przepisów Konwencji, a nie ma możliwości legalizowania pobytu cudzoziemca w innej formie. Powyższy przepis – tak jak obecnie obowiązujący art. 97 ust. 1 pkt. 1a ustawy z 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP – odnosi się do treści art. 8 Konwencji, zgodnie z którym każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego. Jednakże projekt nie zawiera przesłanki ochrony życia prywatnego jako przesłanki legalizacji pobytu w Polsce. Jest to problem o tyle istotny, że odnosi się do możliwości legalizacji cudzoziemców długotrwałe zamieszkających w Polsce, których więzy o charakterze osobistym nawiązane w Polsce są tak mocne, że zasadna jest legalizacja ich pobytu w tym kraju. Do chwili obecnej możliwość ich legalizacji wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych (wyrok WSA w Warszawie z dnia 6 listopada 2006 r., sygn. akt V SA/Wa 2038/05), a także z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (wyrok z dnia 9 października 2003 r. w sprawie Slivenko przeciwko Łotwie, wyrok z dnia 23 czerwca 2008 r. w sprawie Maslov przeciwko Austrii). Wydaje się, że w projekcie należało przewidzieć wprost możliwość legalizacji pobytu ze względu na ochronę życia prywatnego.
Projekt ustawy w dalszym ciągu w sposób nieuzasadniony dokonuje zróżnicowania sytuacji dzieci cudzoziemców urodzonych i nieurodzonych w Polsce. W szeregu przepisów przewiduje on możliwość udzielenia pobytu czasowego lub stałego wyłącznie wobec dzieci urodzonych na terytorium RP, jednocześnie w przepisach tych możliwość taka jest wyłączona wobec dzieci urodzonych poza Polską. Takie sformułowanie nie tylko stanowi nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji dzieci urodzonych i nieurodzonych w Polsce, ale także stoi w sprzeczności z przepisami EKPC.
Uwagi dotyczące zezwolenia na pobyt stały i na pobyt rezydenta długoterminowego UE
W miejsce obecnej instytucji zezwolenia na osiedlenie się projekt wprowadza instytucję zezwolenia na pobyt stały. Poważną zmianę w stosunku do obecnie obowiązujących przepisów stanowi wprowadzenie wymogu znajomości języka polskiego na poziomie przynajmniej A2 w sytuacji, gdy cudzoziemiec ubiega się o zezwolenie na pobyt stały i na pobyt rezydenta długoterminowego UE. Powyższego wymogu nie stosuje się wobec cudzoziemca małoletniego urodzonego w Polsce i w wieku poniżej 16 lat oraz któremu udzielono w Rzeczypospolitej Polskiej azylu. Wydaje się, że powyższe kryterium nie powinno być także stosowane przynajmniej wobec małżonków obywateli polskich. Małżonkowie mają prawo decydować, w jakim języku porozumiewają się między sobą i z dziećmi. Jeśli małżonkowie uznają, że chcą się porozumiewać w języku obcym i język ten jest wystarczający do ich pracy i życia w Polsce, nie ma żadnych podstaw, by wymagać od nich znajomości języka polskiego.
Warto zaznaczyć, że ustawodawca nakłada na cudzoziemców obowiązek odpowiedniej znajomości języka polskiego, a jednocześnie władze polskie nie zapewniają bezpłatnych kursów tego języka dla cudzoziemców. W konsekwencji część mniej zamożnych cudzoziemców nie zdecyduje się na ubieganie się o zezwolenie na pobyt stały, gdyż nie będą mieli środków finansowych na opła-
---
2 Między innymi art. 156 pkt 2, art. 179 ust. 1 pkt 2, art. 188 ust. 1 oraz ust. 3 pkt 1, art. 189 ust. 3 projektu ustawy.
cenie kursów nauki języka polskiego. Stanowi to sztuczną barierę w dostępie do trwałej legalizacji pobytu na terytorium RP. Ponadto należy wskazać, że zgodnie z uzasadnieniem nowa ustawa o cudzoziemcach ma na celu uproszczenie obowiązujących procedur, wprowadzenie ułatwień. Konieczność zdawania egzaminów ze znajomości języka polskiego bez wątpienia takim ułatwieniem nie jest.
**Uwagi dotyczące przepisów o zobowiązaniu do powrotu oraz o pozbawieniu wolności cudzoziemców**
Przepisy dotyczące wydawania decyzji o zobowiązaniu do powrotu (zastąpią one obecnie stosowaną decyzję o wydaleniu) przyznają Straży Granicznej nowe kompetencje, które dotychczas należały do wojewodów. Wedle projektu ustawy Straż Graniczna będzie wydawać decyzje m.in. o udzieleniu cudzoziemcowi zgody na pobyt tolerowany czy też o zastosowaniu wolnościowych środków kontroli pobytu cudzoziemca na terytorium RP, poprzedzających jego wydalenie. Do kompetencji Straży Granicznej w dalszym ciągu należy będzie składanie do sądu wniosku o umieszczenie cudzoziemca w strzeżonym ośrodku lub areszcie dla cudzoziemców celem zabezpieczenia postępowania powrotowego.
Należy wskazać, że przepisy projektu dotyczące umieszczania cudzoziemców w ośrodkach strzeżonych nie zawierają postanowień, iż będzie ono mogło być stosowane jako środek ostateczny (tj. tylko w sytuacji, gdy nie będą mogły być zastosowane inne, mniej dolegliwe środki, takie jak np. dozór policyjny). Brak takiego przepisu spowoduje, że podobnie jak w obowiązującym stanie prawnym przepisy dotyczące stosowania środków wolnościowych pozostaną w praktyce martwe (od początku 2011 r. do połowy 2012 r. środki takie zostały zastosowane tylko raz). Należy podkreślić, że proponowane rozwiązania nie są zgodne ze standardami międzynarodowymi i tzw. dyrektywą powrotową UE, która wskazuje na pierwszeństwo środków wolnościowych.
Niejasne są również przepisy dotyczące okresu umieszczenia cudzoziemca w strzeżonym ośrodku. Projekt stanowi, że ten maksymalny okres wynosi 12 miesięcy, jednak nie wlicza się do niego okresu pobytu cudzoziemca w ośrodku detencyjnym w związku ze złożonym przez niego wnioskiem o nadanie statusu uchodźcy. Biorąc pod uwagę czas trwania postępowań uchodźczych (mogą trwać nawet kilka lat), można przyjąć, że pozbawienie wolności cudzoziemca będzie mogło przeciągać się znacznie ponad określony 12-miesięczny okres. W projekcie brak jest także rozwiązania przewidzianego w prawie UE, wedle którego pozbawienie cudzoziemca wolności nie będzie stosowane wówczas, gdy nie ma już rozsądnych perspektyw jego wydalenia.
Wedle projektu w strzeżonych ośrodkach nie będzie umieszczać się cudzoziemców w wieku poniżej 13 lat, którzy przebywają w Polsce bez opieki. Należy wskazać, że pomimo niewątpliwie humanitarnej wymowy tego przepisu, jego rzeczywiste znaczenie będzie marginalne, o ile w ogóle znajdzie on zastosowanie w praktyce. Po pierwsze, znaczna większość małoletnich cudzoziemców przebywających w Polsce stanowią małoletni z rodzinami. Po drugie, większość małoletnich cudzoziemców przebywających bez rodziny to osoby powyżej 13 roku życia, a wszyscy ci cudzoziemcy będą mogli być umieszczani w strzeżonych ośrodkach. Aby zapewnić właściwy standard ochrony praw dziecka, do projektu przepisów należy wprowadzić całkowity zakaz pozbawiania wolności małoletnich, i to zarówno tych, którzy przebywają w Polsce z rodzinami, jak i tych bez opieki.
Projekt zasadniczo powtarza dotychczasowe rozwiązanie, wedle którego za legalny uznaje się pobyt cudzoziemca pozbawionego wolności, a także w stosunku do którego został zastosowany środek zapobiegawczy w postaci zakazu opuszczania kraju. Konsekwencją takiego rozwiązania jest brzmienie przepisów projektu ustawy, zgodnie z którymi wobec cudzoziemców znajdujących się w wyżej wymienionych sytuacjach nie wszczyna się po-
---
3 Artykuł 15.1 Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich.
stępowania o pobyt czasowy, pobyt stały czy o udzielenie zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego\(^4\). Taka regulacja powinna zostać uzupełniona o wskazanie możliwości dalszej legalizacji pobytu dla osób, wobec których wskazane w omawianym przepisie środki przestały być stosowane, w szczególności w stosunku do osób, które zostały uniewinnione.
Z doświadczenia HFPC wynika, że osoby, którym w trakcie obowiązywania wobec nich zakazu opuszczania kraju czy tymczasowego aresztowania zakończył się legalny pobyt (wiza, zezwolenie na zamieszkanie na czas ozna- czony), co do zasady nie mają możliwości dalszej legalizacji swojego pobytu po zakończeniu stosowania wobec nich tego środka ze względu na nielegalny pobyt. Obecne i proponowane rozwiązanie wydaje się szczególnie krzywdzące dla osób, które zostały następnie uniewinnione i ponoszą ujemne konsekwencje prowadzonego wobec nich postępowania karnego, pomimo iż zakończyło się ono uniewinnieniem. Należy również podkreślić, że ska-
zanie za przestępstwo nie oznacza automatycznego uznania danego cudzoziemca za zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa i tym samym wobec takich cudzoziemców nie jest automatycznie wydawana decyzja powrotowa. Zatem także osoby skazane za przestępstwo, a niezobowiązane do powrotu powinny mieć możliwość legalizacji swojego pobytu.
**Uwagi dotyczące zmian w statusie osób, którym udzielono zgody na pobyt tolerowany**
W chwili obecnej zgoda na tzw. pobyt tolerowany regulowana jest przepisami ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP. Wedle tych przepisów zgoda ta udzielania jest osobom, wobec których zachodzi niemożność ich wydalenia z przyczyn prawnych lub faktycznych, a także osobom, które nie mogą zostać wydalone ze względu na zagrożenie dla ich praw człowieka oraz ze względu na konieczność ochrony ich życia rodzinnego. Pobyt tolerowany przyznaje się również
---
\(^4\) Artykuł 98 ust. 1, art. 189 ust. 1, art. 206 ust. 1 projektu ustawy.
wobec osób, których ekstradycji odmówiły polskie władze. Zgoda ta mogła być wydawana zarówno w postępowaniu o wydalenie cudzoziemca, jak i w postępowaniu o nadanie statusu uchodźcy.
Według projektu zgoda na pobyt tolerowany będzie wydawana tylko w postępowaniu dotyczącym zobowiązania cudzoziemca do powrotu. W ustawie o udzielaniu cudzoziemcom ochrony w miejscu pobytu tolerowanego pojawi się instytucja ochrony humanitarnej, która będzie nadawana w ramach postępowania uchodźczego. Przesłanka ochrony życia rodzinnego stanie się jedną z przesłanek uzyskania zgody na pobyt czasowy. Wedle projektu ustawy zgoda na pobyt tolerowany udzielana będzie w procedurze powrotowej względem osób, wobec których zachodzi niemożność wydalenia oraz wobec których zachodzi przesłanka zagrożenia ich praw, a które nie uzyskały zgody na ochronę humanitarną, jak również wobec osób, których ekstradycji odmówiły polskie władze.
Projekt ustawy znacząco pogarsza sytuację osób, którym udzielono zgody na pobyt tolerowany. Wedle projektu osoby te zostaną pozbawione szeregu dotychczas posiadanych uprawnień, m.in. praw do wykonywania pracy bez zezwolenia, korzystania z pomocy społecznej, wykonywania działalności gospodarczej na zasadach takich jak obywatele RP.
Dodatkowo projekt ustawy przewiduje obowiązek określenia w decyzji o udzieleniu zgody na pobyt tolerowany organu, do którego cudzoziemiec jest obowiązany zgłaszać się w określonych odstępach czasu oraz który cudzoziemiec jest obowiązany zawiadomić o każdej zmianie swojego miejsca zamieszkania. Przepis ten ustanawia automatyczne ograniczenie wolności osób, którym udzielono zgody na pobyt tolerowany, a podkreślenia wymaga fakt, że są to osoby, które przebywają na terytorium RP legalnie i nie są podejrzane o żadne przestępstwo. Zdaniem HFPC rozwiązanie to niewątpliwie narusza art. 2 Protokołu 4 do EKPC, wedle którego swoboda poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania może być ograniczona tylko wówczas, gdy jest to konieczne i ze względu na bezpieczeństwo publiczne, utrzymanie porządku publicznego itd. Taki wniosek wynika z orzecznictwa ETPC (wyrok z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie Napijalo przeciwko Chorwacji, wyrok z 23 maja 2001 r. w sprawie Denizci i inni przeciwko Cyprowi). Takie rozwiązanie nasuwa także wątpliwości co do zgodności z art. 52 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu.
Podsumowanie
Zwiększająca się liczba cudzoziemców przebywających na terytorium RP powinna prowadzić do wniosku o konieczności ułatwiania legalizacji ich pobytu. Wprowadzanie wyżej wskazanych utrudnień w tym zakresie jedynie spowoduje dodatkowe komplikacje w ich życiu, jak również przyczyni się do wzrostu szarej strefy i zjawiska nielegalnej migracji. Dodatkowo niezgodność części przepisów z prawem UE i Europejską konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności naraża Polskę na kolejne postępowania prowadzone przez Komisję Europejską i na kolejne przegrane sprawy przez Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.
Należy także podkreślić, że zgodnie z zapowiedziami władz ułatwienia w legalizacji pobytu zawarte w nowej ustawie o cudzoziemcach miały spowodować, że nie będzie potrzeby przeprowadzania kolejnych akcji abolicyjnych, jakie miały miejsce w pierwszej połowie 2012 r. Analiza projektu ustawy prowadzi jednak do wniosku, że raczej zwiększy on zapotrzebowanie na przeprowadzanie kolejnych akcji legalizacji pobytu cudzoziemców.
Jacek Białas jest prawnikiem w Programie Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów HFPC.
Ignorancja w dziedzinie posługiwania się prawem europejskim owocuje tym, że prawa człowieka stają się parawanem dla nadużyć w sferze tego prawa” – powiedziała prof. Ewa Łętowska podczas wykładu poświęconego pamięci Marka Nowickiego, pierwszego Prezesa Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.
Profesor E. Łętowska, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku i Naczelnego Sądu Administracyjnego (w latach 1999–2002), pierwsza polska Rzeczniczka Praw Obywatelskich, wygłosiła 10 grudnia 2012 r. wykład „Konstytucyjna współzależność: rzecznik praw obywatelskich, Trybunał Konstytucyjny i ochrona praw człowieka”.
Witając gości w imieniu organizatorów, prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka Danuta Przywara przypomniała osobę Marka Nowickiego, jego zamiłowanie nie tylko do praw człowieka, ale i gór oraz fizyki. Wykładowi przysłuchiwała się grupa studentów z państw Kaukazu. „Wsparcie dla nich wiele znaczyło dla Marka Nowickiego” – przypomniała Prezes Fundacji. „Chciał, aby oddano naszym przyjaciolom ze Wschodu to, co dostaliśmy wcześniej od przyjaciół z Zachodu” – mówiła. „To przekonanie, wzmocnione własnym doświadczeniem Marka Nowickiego z czasu kilkuletniego pobytu w Dubnej pod Moskwą, doprowadziło do tego, że Fundacja skierowała gros aktywności, by przekazywać wiedzę na temat praw człowieka i nasze doświadczenia kolegom ze Wschodu. Robimy to nadal”.
Profesor Wiktor Osiatyński w imieniu drugiego z organizatorów wykładu – Open Society Institute – przypomniał, że imieniem Marka Nowickiego nazwano projekt wspierania małych organizacji pozarządowych z krajów Wspólnoty Niepodległych Państw.
Profesor E. Łętowska omówiła rolę, jaką odgrywa prawo w demokratycznym społeczeństwie. Podkreśliła, że jego nadrzędnym celem powinna być ochrona praw człowieka. Zdaniem wykładowcy prawa człowieka nie cieszą się zbyt dużym zainteresowaniem władz. Tymczasem – jak przypomniała – prawa te w Europie Zachodniej wyrosły na „glebie przesiąkniętej tradycją i demokracją”. W naszym regionie natomiast to tradycje demokratyczne cały czas kształtują się pod wpływem praw człowieka.
Zdaniem prof. E. Łętowskiej stawia to duże wymagania władzom. O efektach transformacji decyduje bowiem suma wysiłków każdego sądu, organu, urzędu. Dopiero one mogą prowadzić do wspólnego sukcesu. Transformacja, która nadal trwa, byłaby bardziej udana, gdyby w dialog zaangażowani byli wszyscy partnerzy społeczni. Tymczasem nadal cechuje nas duża wzajemna nieufność. „Jesteśmy samotnymi wyspami bez mostów” – stwierdziła.
Profesor Łętowska przypomniała swą współpracę jako Rzecznika Praw Obywatelskich z Trybunałem Konstytucyjnym. „Ombudsman stał się dla Trybunału na początku chłopcem do podawania piłek. W tej sytuacji sojusz między nimi był czymś naturalnym. (...) Ombudsman, wszczynając postępowanie przed Trybunałem, testował konstytucyjność poszczególnych rozwiązań. To z kolei umożliwiało Trybunałowi zabieranie głosu w ważnych sprawach społecznych” – mówiła.
Dzięki impulsom płynącym z Biura Rzecznika Trybunał mógł sprawdzać rozwiązania ustawowe, rozszerzać znaczenie Konstytucji w systemie prawnym, a także stopniowo zwiększać swoje kompetencje. W ten sposób możliwe stało się poszerzenie wzorców kontroli Trybunału o akty prawa międzynarodowego, w tym m.in. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, a także objęcie kontrolą konstytucyjną aktów prawnych niebędących źródłami powszechnie obowiązującego prawa.
Za kadencji prof. E. Łętowskiej Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich zajmowało się tak ważnymi sprawami, jak wprowadzenie religii do szkół jedynie na podstawie instrukcji Ministra Edukacji czy brakiem jasnych procedur umożliwiających skorzystanie z legalnej aborcji. Była Rzecznik przypomniała, że problem ten pozostaje aktualny. „Rozumowanie Ombudsmana było wówczas identyczne jak to, które zostało następnie przedstawione w Strasburgu w skardze Alicji Tysiąc. (...) To nie był spór o aborcję, a o rzetelność proceduralną” – powiedziała.
Zdaniem prof. E. Łętowskiej role Rzecznika Praw Obywatelskich i Trybunału uległy zmianie wraz z wejściem w życie Konstytucji z 1997 r. Nowa ustawa zasadnicza znaczaco umocniła Trybunał. Otrzymał on możliwość badania konstytucyjności ustaw na mocy skargi konstytucyjnej. Poszerzeniu uległy też kompetencje rzecznika. „Dla Ombudsmana Trybunał przestał być tak ważnym partnerem dialogu jak dla rzecznika I kadencji. Także dla Trybunału Ombudsman stał się jednym z wielu partnerów” – wspominała.
Profesor przypomniała też swoją polemikę z prof. Tadeuszem Zielińskim. Uważał on, że uchwalenie nowej ustawy zasadniczej czyni nas państwem prawa. E. Łętowska twierdziła natomiast, że to dopiero stwarza fundament, od którego należy rozpoczynać skomplikowaną budowę. Przewidywała, że trzeba na to co najmniej jednego pokolenia. „Mój optyzm był chyba jednak trochę przesadzony. Państwo prawa jest czymś, co trzeba budować stale” – uznał teraz.
Profesor E. Łętowska skrytykowała też Trybunał za „zbyt dekoracyjne” korzystanie ze standardów Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Jej zdaniem Trybunał zbyt często poprzerstaje jedynie na kontroli aktów normatywnych z Konstytucją, nie odnosząc się szczegółowo do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ustanawiane w Konwencji standardy przywołuje jedynie dla ozdoby. W jej ocenie powoduje to osłabianie wartości wypływających z orzecznictwa strasburskiego i znacznie niweluje edukacyjny walor orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. „Następuje tu uwsteczniecie do momentu rozpoczęcia transformacji” – powiedziała prof. E. Łętowska.
W ocenie prof. E. Łętowskiej następuje to w sytuacji, gdy polityczny establishment wymaga ustawicznego monitoringu. „Pierwsze dwudziestolecie XXI wieku w państwach Europy Centralnej jest okresem restauracji. Ustabilizowana demokratyczna władza czuje się legitymizowana politycznie i historycznie. Jednocześnie jest bardzo podatna na choroby właściwe każdej administracji” – mówiła prof. E. Łętowska. Władza będzie chciała dawkować wolności obywatelskie, ograniczać media, wywierać na orgaWolność słowa w Polsce jest kwestią najbardziej wrażliwa na poziomie lokalnym. To na szczeblu gmin i powiatów „Obserwatorium wolności mediów w Polsce” HFPC dostrzega w tej materii najwięcej problemów. Dlatego też, aby wesprzeć lokalnych dziennikarzy, na początku 2013 r. uruchomiliśmy platformę blogerską, na której 16 autorów umieszcza wpisy na temat wolności słowa w ich województwie. Ponadto 11 stycznia 2013 r. „Obserwatorium” wspólnie z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zorganizowało konferencję poświęconą problemom mediów lokalnych.
Słowo wstępne wygłosił dr Adam Bodnar, który wskazał na zachwiane zasady konkurencji w mediach lokalnych, ze względu na możliwość wydawania przez samorządy (na podstawie ustawy o gospodarce komunalnej) biuletynów informacyjnych, które z czasem zamieniły się w regularną prasę, finansowaną jednak ze środków publicznych.
W pierwszym panelu uczestniczyli przedstawiciele środowiska wydawców, dziennikarz oraz medioznawca. Celem było zastanowienie się nad problemami prasy lokalnej. W panelu udział wzięli m.in. Dominik Księsicki (Prezes Stowarzyszenia Gazet Lokalnych), Jerzy Mianowski (Prezes Stowarzyszenia Prasy Lokalnej), Piotr Piotrowicz (Prezes Południowej Oficyny Wydawniczej), Maciej Hofman (Dyrektor Generalny Izby Wydawców Prasy), Mariusz Szymyślik (Prezes Radia Merkury) oraz prof. Ryszard Kowalczyk (Kierównik Zakładu Dziennikarstwa UAM). Dyskusję moderowała Dorota Głowacka z HFPC. W swoich wystąpieniach paneliści wskazali na szereg problemów prasy lokalnej, które utrudniają im pracę. Najważniejszy z nich dotyczył wyżej wspomnianej możliwości wydawania prasy samorządowej, co znacząco utrudnia konkurencję na rynku, gdyż tytuły samorządowe są rozprowadzane za darmo. Biuletyny samorządowe powinny przybrać formę krótkich biuletynów informacyjnych, np. na temat sesji rady gminy czy też ważnych uchwał. Nie powinni one również przyciągać reklamodawców. Dziennikarze zauważyli, że po wy stosowaniu wspólnego stanowiska (wydawców i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka) w 2009 r., wskazującego na potrzebę zmiany prawa umożliwiającego wydawanie prasy przez samorządy, nic się nie zmieniło.
Panieliści wskazali, że w większości przypadków na terenie województwa wielkopolskiego niezależnej prasie udaje się przeciwstawić i skutecznie konkurować z prasą samorządową. Odnięśli się również do mediów regionalnych (prasy i radia), które stopniowo tracą rynek, gdyż odbiorcy oczekują wiadomości o charakterze lokalnym, jak najbliższym mieszkańcom. Prasa musi więc schodzić do „subregionów” żeby utrzymać się na rynku.
M. Hofman (IWP) wskazał, że już istniejące przepisy o przeciwdziałaniu nieuczciwej konkurencji mogłyby pomóc lokalnym wydawcom przeciwstawić się wydawaniu „prasy” ze środków publicznych przez władzę samorządową. Jak skonstatował, do tej pory żaden z niezależnych wydawców nie ośmielił się jednak do tego instrumentu prawnego odwołać.
Drugi panel został poświęcony bardziej szczegółowemu omówieniu zagadnień prawnych, które są istotne z punktu widzenia funkcjonowania prasy lokalnej. W panelu wzięli udział prof. Jacek Sobczak (Zakład Prawa Prasowego UW), Jacek Wojtaś (Koordynator ds. Europejskich Izby Wydawców Prasy), Dominika Bychawska-Siniarska (Dyrektor Programu Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce HFPC), dr Joanna Taczkowska (Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UJK w Bydgoszczy) oraz dr Piotr Piesiewicz (Wydział Prawa i Nauk Społecznych SWPS). Moderatorem drugiego panelu był dr hab. Jędrzej Skrzypczak (Kierownik Zakładu Systemów Prasowych i Prawa Prasowego UAM).
Kolejny zarzut dotyczył upolitycznienia mediów lokalnych, co obrazują częste przypadki zaangażowania lokalnych dziennikarzy w politykę. Ten trend jest tylko odbiciem tego, co dzieje się w mediach ogólnopolskich. Nie bez znaczenia w wypowiedziach wydawców prasy było odniesienie do rozwoju technologicznego oraz wymogu przenoszenia części działalności wydawniczej do internetu w celu zapewnienia konkurencyjności swojemu tytułu. W internecie z kolei prasa lokalna musi konkurować z blogerami produkującymi darmowy kontent. Rozwój w internecie wymaga jednak sporych nakładów finansowych, prowadzenie stron WWW oraz wykorzystanie multimediów w pracy dziennikarzy wymaga bowiem stworzenia odrębnej redakcji. Na to z kolei wielu mediów lokalnych nie stać.
Jako pierwszy głos zabrał prof. J. Sobczak, który omówił nową regulację sprostowania w prawie prasowym, obowiązującą od listopada 2012 r., oraz problemy, które wiążą się z tym zagadnieniem. Zaznaczył, że instytucja sprostowania funkcjonuje w wielu systemach prawnych, a także na gruncie dokumentów międzynarodowych, m.in. Rady Europy. „Na całym świecie dostrzega się konieczność istnienia sprostowania jako możliwości reakcji obywatela na zaczepkę w prasie” – podkreślał prof. Sobczak. Jednocześnie skrytykował postulaty wysuwane niekiedy przez przedstawicieli środowiska dziennikarskiego dotyczące ograniczenia możliwości dochodzenia sprostowań.
J. Wojtaś przedstawił w swoim wystąpieniu stan prac legislacyjnych nad projektami aktów prawnych związanych z prawem mediów. Przypomniał, że w parlamencie trwają obecnie prace nad nowelizacją przepisów dotyczących rejestracji prasy (przewidują one rezygnację z sankcji karnej za niedospelnienie tego obowiązku na rzecz wprowadzenia sankcji z zakresu prawa wykroczeń). W maju 2012 r. do sejmu trafił także kompleksowy projekt reformy prawa prasowego zgłoszony przez PSL. J. Wojtaś zwrócił uwagę na kilka kontrowersyjnych zagadnień, nad którymi warto pochylić się w kontekście zaproponowanych w nim rozwiązań. Należą do nich m.in. konstrukcja definicji „wydawcy” i zawężenie kręgu podmiotów mogących wydawać prasę (w ocenie IWP z kręgu tego powinny zostać wykluczone organy władzy samorządowej), kwestia gwarancji tzw. neutralności sieciowej czy reforma autoryzacji wypowiedzi prasowej (w szczególności doprecyzowanie terminów na jej udzielenie przez rozmówców dziennikarzy).
Następnie głos zabrała D. Bychawska-Siniarska, która zaprezentowała wybrane problemy związane ze stosowaniem niektórych przepisów prawa prasowego oraz Kodeksu karnego na podstawie doświadczeń wynikających z tzw. litygacji strategicznej prowadzonej w ramach „Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce” HFPC. D. Bychawska-Siniarska zwróciła uwagę, że na przestrzeni ostatnich trzech lat zostało wydanych kilka bardzo istotnych orzeczeń przez Trybunał Konstytucyjny oraz Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, odnoszących się m.in. do autoryzacji, sprostowania czy rejestracji prasy. „W ramach litygacji strategicznej, krok po kroku, przez precedensowe wyroki, mamy nadzieję wpłynąć na zmianę obecnego kształtu prawa prasowego. Przynajmniej w zakresie tych instytucji prawnych przewidujących odpowiedzialność karną dla dziennikarzy, która ma charakter nieproporcjonalny i jest niezgodna ze standardami międzynarodowymi” – mówiła D. Bychawska-Siniarska. Prawniczka zwróciła ponadto uwagę na problematykę stosowania art. 241 k.k. w sprawach przeciwko przedstawicielom mediów ujawniających poufne informacje z postępowania przygotowawczego lub sądowego. Jako przykład opisała sprawę dziennikarzy tygodnika „Wiadomości Wrzesińskie”, którzy zostali skazani na podstawie art. 241 § 2 za opublikowanie w artykule informacji z akt niejawnej rozprawy. Stało się tak, pomimo iż sąd zezwalał na dostęp do akt postępowania, nie poczynił żadnych restrykcji co do zakresu wykorzystania informacji pochodzących z udostępnionych dokumentów, choć dziennikarze informowali, że mają one posłużyć publikacji prasowej. „W związku z tą sprawą zwróciliśmy się do Ministerstwa Sprawiedliwości¹ o doprecyzowanie trans-
---
1 Więcej informacji o sprawie: „Sąd pozwolił, sąd skazał – wyrok w sprawie dziennikarzy ze Wrześni”: http://www.obserwatorium.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4200:sd-pozwoli-sd-skaza-wyrok-w-sprawie-dziennikarzy-ze-wrześni&catid=40:zkraju&Itemid=34
2 Pismo HFPC dostępne jest na stronie internetowej: http://www.obserwatorium.org/images/Pismo_MS_Wiadomosci_Wrzesinskie.pdf
parentnych zasad dostępu i korzystania z akt sądowych przez media. Jest to kluczowe dla stworzenia odpowiednich gwarancji relacjonowania zagadnień związanych z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości przez dziennikarzy” – zaznaczyła D. Bychawska-Siniarska.
W kolejnym wystąpieniu J. Taczkowska omówiła zagadnienie statusu zawodowego dziennikarzy w mediach. Prelegentka zastanawiała się przede wszystkim nad potrzebą bardziej precyzyjnego uregulowania zawodu dziennikarza w polskim porządku prawnym, np. przez ustanowienie formalnych wymogów dostępu do tej profesji. Ostatni panelista, P. Piesiewicz, skoncentrował się natomiast na zagadnieniu kryminalizacji zniesławienia w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Przedstawił najważniejsze wyroki strasburskie oraz wynikające z nich standardy związane ze swobodą wypowiedzi. Omówił przede wszystkim zasadę proporcjonalności sankcji stosowanych za nadużycia wolności słowa – której naruszenie może wywołać tzw. mrożący skutek – obowiązek szczególnej ochrony debaty o kwestiach budzących uzasadnione zainteresowanie opinii publicznej czy zasadę tzw. grubszej skóry osób publicznych, polegającej na zachowaniu większej tolerancji na krytykę prasową.
Wielu panelistów wskazywało także na inne czynniki zagrzmające kondycji współczesnych mediów. W szczególności podkreślano znaczenie coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej na rynku medialnym oraz rozwoju komunikacji internetowej, która podważała dotychczas funkcjonujące modele biznesowe w tradycyjnych środkach masowego przekazu. Paneliści byli zgodni, że problemy te dotyczą w równym stopniu prasy lokalnej i ogólnopolskiej.
Konferencja została zorganizowana w ramach projektu: „Monitoring zagrożeń dla wolnych mediów w Polsce i wzmocnianie funkcji kontrolnej mediów lokalnych”. Projekt jest współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej.
Konferencja odbyła się w ramach cyklu „Poznańskich seminariów teorii i praktyki mediów”.
Dominika Bychawska-Siniarska jest koordynatorką Programu HFPC Europa Praw Człowieka oraz Dyrektorką Merytoryczną Obserwatorium Wolności Mediów, doktorantką INP PAN.
Dorota Głowacka jest prawniczką w Programie HFPC Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce i doktorantką w Katedrze Prawa Międzynarodowego i Stosunków Międzynarodowych WPiA UŁ.
Prawa człowieka w polityce zagranicznej Unii Europejskiej – relacja z 14. UE-NGO Forum Praw Człowieka
Zuzanna Warso
W czerwcu 2012 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła dokument zatytułowany „Prawa człowieka i demokracja: strategiczne ramy UE i plan działania”. Strategii towarzyszy plan 97 działań, którymi państwa członkowskie i instytucje UE mają się zająć do końca 2014 r. Prawa człowieka mają stanowić integralną część wszystkich działań UE w ramach stosunków zewnętrznych. Instytucje unijne dostępują rolę, jaką w zapewnianiu skutecznej ochrony praw człowieka odgrywają organizacje pozarządowe. W związku z tym dialog z organizacjami pozarządowymi (NGO) jest niezbędny. Corocznym podsumowaniem tego dialogu jest Forum organizowane w Brukseli. W 2012 r. UE-NGO Forum Praw Człowieka odbyło się 7–8 grudnia.
Konferencja zgromadziła ponad 200 uczestników z całego świata: przedstawicieli organizacji pozarządowych, międzynarodowych i regionalnych instytucji oraz państw członkowskich UE. Oprócz Komisji Europejskiej i Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych w jej organizację zaangażowana były Human Rights and Democracy Network, nieformalna grupa zrzeszająca organizacje pozarządowe aktywne na szczeblu UE, i szwedzka fundacja Dag Hammarskjöld Foundation.
Tytuł tegorocznego forum brzmiał „Promowanie uniwersalności: rola regionalnych mechanizmów praw człowieka i ich współpraca ze społeczeństwem obywatelskim”. Zadaniem Forum było przyjrzenie się postępowi i wyzwaniom w obszarze praw człowieka przez przyzmat kluczowych kwestii – prawa do wolności religii i przekonań, równości płci oraz walki z rasizmem i xenofobią. Szczególną uwagę poświęcono współpracy organizacji regionalnych, takich jak Rada Europy, Organizacja Państw Amerykańskich, Unia Afrykańska czy Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej, ze społeczeństwem obywatelskim.
Forum otworzył Stavros Lambrinidis, powołany w sierpniu 2012 r. na stanowisko Specjalnego Przedstawiciela UE ds. Praw Człowieka. Starał się odeprzeć zarzut, że przekonanie o powszechnym charakterze praw człowieka to produkt kultury zachodniej. Podkreślił, że prawa człowieka wręcz wspierają różnice kulturowe, ich podstawą powinien być bowiem szacunek dla drugiego człowieka.
Głos zabierali także Wysoka Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka Navanethem Pillay, Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Niels Muiznieks, przewodnicząca Komisji PE ds. Praw Człowieka Barbara Lochbihler i wiceprzewodniczący Międzynarodowej Federacji na Rzecz Praw Człowieka (International Federation for Human Rights – FIDH) Arnold Tsunga.
Zdaniem N. Pillay organizacje pozarządowe to obrońcy praw człowieka testujący skuteczność mechanizmów
międzynarodowych. Mówienie o „wartościach europejskich” jest natomiast ryzykowane, ponieważ może podważać powszechny charakter praw człowieka. Według N. Pillay mechanizmy regionalne powinny być komplementarne wobec mechanizmów międzynarodowych, a nie z nimi konkurować. A. Tsunga mówił o związku demokracji i praw człowieka. Zwrócił uwagę, że dyktatorzy mogą zdobyć władzę, wykorzystując struktury i mechanizmy demokratyczne, szczególnie w okresach przejściowych. B. Lochbihler przypomniała o konieczności rozdzielenia państwa i religii.
Wszyscy uczestnicy forum podkreślili rolę niezależnych systemów regionalnych oraz aktywnego społeczeństwa obywatelskiego w zapewnieniu skutecznej ochrony praw człowieka. Wielu przedstawicieli organizacji pozarządowych mówiło o ograniczonej skuteczności mechanizmów ponadnarodowych – zwracano uwagę na trudności w egzekwowaniu decyzji organów międzynarodowych, np. opinii Komitetu Praw Człowieka ONZ. Poruszano także kwestię ustaw utrudniających działanie organizacjom pozarządowym i obrońcom praw człowieka. W ostatnich miesiącach głośno było o szeregu ustaw wprowadzonych w Rosji, które tworzą bariery dla swobodnego funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego. Z wypowiedzi uczestników Forum wynika, że to problem, z którym borykają się aktywiści w wielu krajach. Przykładowo w Arabii Saudyjskiej organizacje pozarządowe mogą rejestrować się jedynie jako instytucje charytatywne, a pod pretekstem przeciwdziałania terroryzmowi ich działalność jest ściśle monitorowana przez władze, w Etiopii natomiast w 2009 r. wprowadzono prawo umożliwiające władzom ingerencję w zarządzanie organizacjami pozarządowymi. Szefowa Międzynarodowego Partnerstwa na rzecz Praw Człowieka (International Partnership for Human Rights) Brigitte Dufour stwierdziła, że przykłady te można by mnożyć, a tendencje do ograniczania swobody działania organizacji pozarządowych są pośrednim atakiem na prawa jednostek, na rzecz których organizacje te działają.
W obliczu takich problemów instytucje Unii Europejskiej, zgodnie z zobowiązaniami wynikającymi ze strategii i planu działania, mają do odegrania kluczową rolę. Istotne jest, aby UE korzystała ze wszystkich dostępnych środków, by zachęcić rządy utrudniające funkcjonowanie organizacji pozarządowych do uchylenia przepisów niezgodnych z normami międzynarodowymi i podjęcia kroków, które zagwarantują, że niezależne organizacje pozarządowe będą mogły wykonywać swoją pracę bez niepożądanej ingerencji ze strony rządu. Ważne jest również, aby wsparcie UE i solidarność ze społeczeństwem obywatelskim wyrażały się w sposób wyraźny i spójny, bo mimo że prawa człowieka znajdują się w obszarze zainteresowania UE, w praktyce często schodzą na drugi plan. Rolą silnych organizacji pozarządowych powinno być niedopuszczenie do sytuacji, w której instytucje unijne swoją aktywność na rzecz praw człowieka sprowadzają tylko do deklaracji. Przyjmując strategię, Unia Europejska zdecydowała się na wpisanie praw człowieka na stałe w całą swoją zagraniczną działalność. O kwestiach praw człowieka należy zatem przypominać nie tylko zagranicznym partnerom, ale także urzędnikom unijnym prowadzącym dialog w imieniu UE.
Zuzanna Warso jest prawniczką Programu Europa Praw Człowieka HFPC.
W listopadzie 2012 r. minęło 20 lat od rozpoczęcia działalności przez Program Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.
W 1992 r. został uruchomiony Program Pomocy Prawnej dla Uchodźców, prowadzony i realizowany przez prawników, a finansowany przez Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Działalność Programu koncentrowała się na dwóch zagadnieniach: zapewnieniu bezpłatnej pomocy prawnej dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce oraz monitorowaniu zarówno przestrzegania przez władze RP prawa do ubiegania się o status uchodźcy, jak i zmian w regulacjach prawnych tyczących się cudzoziemców, aby zapewnić ich zgodność z Konwencją dotyczącą statusu uchodźców, sporządzoną w Genewie 28 lipca 1951 r.
Cele te są wciąż realizowane. Z upływem czasu Program objął swoim działaniem także kolejne grupy cudzoziemców (m.in. migrantów, osoby nielegalnie przebywające na terytorium RP, bezpaństwowców) oraz poszerzyły się jego cele i formy działania\(^1\). Uzasadniało to zmianę nazwy na obecną, by odzwierciedlić zamiar niesienia pomocy wszystkim cudzoziemcom przebywającym na terytorium RP.
Dzisiaj do podstawowych zadań Programu należy udzielanie bezpłatnych porad prawnych cudzoziemcom zgłaszającym się do Fundacji oraz podejmowanie działań rzeczniczych (m.in. kierowanie do organów władzy wystąpień dotyczących problemów cudzoziemców o charakterze systemowym, podejmowanie interwencji w sprawach indywidualnych naruszeń, prowadzenie kampanii publicznych na rzecz przestrzegania praw podstawowych cudzoziemców) i litygacyjnych. Od 2011 r. pracownicy Programu udzielają również pomocy integracyjnej (m.in. praktycznej pomocy w załatwianiu spraw w urzędach i instytucjach, wsparcia cudzoziemców, którzy nie znają dobrze języka polskiego, w kontakcie z władzami państwa).
Działalność Programu obejmuje także monitorowanie przestrzegania przez polskie władze – poza Konwencją genewską – postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz polskiego i europejskiego prawa dotyczącego cudzoziemców.
Pracownicy Programu prowadzą ponadto badania dotyczące sytuacji cudzoziemców w Polsce, opiniują projekty aktów prawnych oraz zabierają publicznie głos w sprawach dotyczących cudzoziemców. W ramach działania Programu są też opracowywane informacje o krajach pochodzenia.
Tylko w 2012 r. Program udzielił pomocy ponad 400 cudzoziemcom. W tym samym roku pracownicy Programu brali ponadto udział m.in. w monitoringu strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców\(^2\) oraz przygotowali uwagi do projektu ustawy o cudzoziemcach\(^3\).
---
1 Prof. Irena Rzeplińska, *Historia Programu Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów*, czerwiec 2010 r., tekst dostępny na stronie internetowej: http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/historia-programu/.
2 http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/publikacja-raportu-z-monitoringu-strzezonych-osrodkow-dla-cudzoziemcow/.
3 http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/uwagi-hfpc-do-projektu-ustawy-o-cudzoziemcach-2012/.
W ramach Programu pracownicy systematycznie współpracują z europejskimi organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz uchodźców, Europejską Radą ds. Uchodźców i Wygnańców (ECRE), Europejską Siecią Prawników ds. Azylowych (ELENA), Biurem Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHCR), Europejskim Urzędem Wsparcia w dziedzinie Azylu (EASO), a także z krajowymi instytucjami rządowymi i organizacjami pozarządowymi.
Obecnie w ramach Programu realizowane są trzy projekty:
- „Prawnicy na rzecz Uchodźców V” – jego celem jest zapewnienie bezpłatnej informacji i pomocy prawnej, a także pomocy o charakterze doradczym i językowym osobom, które uzyskały w Polsce jedną z form ochrony międzynarodowej lub dopiero ubiegają się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce. Projekt współfinansują Europejski Fundusz na rzecz Uchodźców oraz budżet państwa.
- „Powroty. Pomoc prawna i informacja dla powracających migrantów” – dzięki bezpłatnej pomocy prawnej i udzielaniu informacji oraz wizytom w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców projekt ma przyczynić się do przestrzegania praw osób powracających do kraju pochodzenia. Jest on współfinansowany przez Europejski Fundusz Powrotów Imigrantów oraz budżet państwa.
- „Transfer wiedzy o migracji i integracji obywateli państw trzecich poprzez międzynarodową sieć współpracy” – w ramach projektu zostaną zebrane i poddane analizie dobre praktyki i doświadczenia innych krajów europejskich w zakresie integracji obywateli państw trzecich. Projekt współfinansują Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżet państwa.
Zespół Programu Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów tworzy obecnie 10 osób: Jacek Białas, Agnieszka Biernacka, Bogusława Domanska, Maciej Fagasiński, Marta Górczyńska, Ewa Ostaszewska-Żuk, Karolina Rusiłowicz, Marta Szczepanik, Maja Tobiasz i Daniel Witko. Opiekę merytoryczną sprawuje pro bono współzałożycielka Programu profesor Irena Rzeplińska.
Maja Tobiasz jest prawniczką w Programie Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów HFPC.
---
4 Więcej informacji o projekcie na stronie internetowej: http://programy.hfhr.pl/uchodzcy/pro/prawnicy-na-rzecz-uchodzcow-v/.
Sprawiedliwość okresu przemian. Czy polskie doświadczenia okresu transformacji mogą być użyteczne dla Tunezji?
Maria Ejchart
Piątego grudnia 2012 r. w Tunisie Helsińska Fundacja Praw Człowieka we współpracy z Centrum tunezyjskim na rzecz sprawiedliwości tranzycyjnej (Centre de Tunisie pour la justice transitionnelle) oraz Stowarzyszeniem Wolnego Słowa, przy wsparciu Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Tunisie, zorganizowała seminarium poświęcone zagadnieniom sprawiedliwości okresu transformacji. Spotkanie odbyło się dzięki dotacji Fundacji Solidarności Międzynarodowej.
Celem seminarium było podzielenie się polskimi doświadczeniami z tego okresu, przedstawienie możliwych modeli rozliczenia przeszłości oraz stworzenie rekomendacji działań dla Tunezji, która przechodząc przez przemiany demokratyczne, musi znaleźć swoją drogę rozliczenia poprzedniego systemu.
Konferencję rozpoczął doskonały wykład senatora Józefa Piniora, który przybliżył uczestnikom specyfikę polskiej drogi przechodzenia przez czas po II wojnie światowej oraz dochodzenia do reform demokratycznych.
Wykład poprzedziły słowa wstępnego Krzysztofa Staniewskiego – Prezesa Fundacji Solidarności Międzynarodowej, dr. Adama Bodnara – Wiceprezesa Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, oraz Prezesa tunezyjskiego Wysokiego Komitetu Kontroli Administracyjnej i Finansowej – sędziego Ghazi Jribiego. Konferencję moderowali dziennikarz Grzegorz Dobiecki i moderator tunezyjski Sleh Ben Fraj.
Drugą część wydarzenia stanowiły cztery tematyczne panele dyskusyjne poświęcone szczegółowym zagadnieniom związanym z tematem sprawiedliwości okresu przemian.
Pierwszy z nich, dotyczący polskich doświadczeń lustracyjnych, rozpoczął dr Bogumił Zygmont od definicji lustracji i wskazania jej źródeł kryjących się, według Václava Havla, w potrzebie rozliczenia przeszłości, typowej dla młodych społeczeństw, rodzących się demokracji. Dr Zygmont przedstawił również różne modele lustracji przyjęte w różnych krajach – od modelu czeskiego przez niemiecki, bułgarski aż po model polski.
Paweł Osik – długoletni pracownik Programu Prawa człowieka a rozliczenia z przeszłością działającego przy Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka – przedstawił z kolei model polski, szczególnie zwracając uwagę na kwestie dotyczące ewentualnych naruszeń praw człowieka. Podkreślili, że mimo iż z perspektywy ochrony praw człowieka ujawnianie faktów z przeszłości może godzić w prawo do prywatności, a dalej idące instrumenty polegające na zakazie sprawowania funkcji publicznych w nowych władzach mogą godzić w prawa jednostki do wyboru zawodu i jego wykonywania, to takie ograniczenia są uzasadnione i usprawiedliwione oraz że należy je uznać za proporcjonalne. Paweł Osik podzielił się również doświadczeniami Programu Prawa człowieka i rozliczenia.
z przeszłością” skupiającego się przede wszystkim na prawie do rzetelnego postępowania sądowego wobec osób, których dotyczyła lustracja, oraz prawie jednostki do dostępu do dokumentów archiwalnych wytworzonych w ramach organizacji państwa komunistycznego.
Tunezyjscy uczestnicy spotkania podkreślali odmienność sytuacji Tunezji, która polega na swoistej pustce konstytucyjnej – braku konstytucji (Konstytucja tunezyjska z 1959 r. została zawieszona z chwilą wyborów; nowa konstytucja nie została uchwalona, zastąpiła ją ustawa podstawowa organizująca władzę publiczną, jednak żadna część tej ustawy nie dotyczy praw obywatelskich) i braku Trybunału Konstytucyjnego, który mógłby ocenić konstytucyjność ustawy lustracyjnej. Ze względu na fakt, że propozycja ustawy złożona przez pięć tunezyjskich grup parlamentarnych zakłada wykluczenie z życia publicznego wszystkich osób zajmujących wysokie stanowiska w poprzednim reżimie, wydaje się to rozwiązaniem radikalnym i budzącym kontrowersje konstytucyjne.
Uczestnicy spotkania podkreślali jednak uprzywilejowaną sytuację Tunezji, w której funkcjonują instytucje rynkowe, w tym też media, które właściwie wykorzystane są jako narzędzie pomocne przy transformacji ustrojowej. Polscy uczestnicy panelu poświęconego roli mediów w tym okresie – Mirosław Chojecki i Andrzej Krajewski – podkreślali konieczność stworzenia gwarancji niezależności mediów w demokratycznym państwie. Zwrócili też uwagę na liczne wątpliwości i spory dotyczące lustracji dziennikarzy, choć obydwa wskazywali na potrzebę jej przeprowadzenia.
Maria Ejchart jest koordynatorką Programów HFPC: Klinika Niewinności, Dzieci Pozbawione Wolności: Wspólny Dorobek a Potrzeba Reformy.
Doroczna Konferencja Praw Podstawowych
Irmina Pacho
Czy w czasach kryzysu trudniejszy jest dostęp do wymiaru sprawiedliwości? – zastanawiali się uczestnicy dorocznej konferencji zorganizowanej w dniach 6–7 grudnia 2012 r. w Parlamencie Europejskim przez Agencję Praw Podstawowych. Patronat nad imprezą objął przewodniczący Parlamentu Europejskiego przy wsparciu Prezydencji Cypru w Radzie UE.
Obrady otworzył przewodniczący Parlamentu Europejskiego Martin Schulz, który podkreślił, że prawa podstawowe oraz sukces ekonomiczny są wartościami współzależnymi. Dlatego monitorowanie przestrzegania praw podstawowych jest równie ważne jak monitoring deficytu budżetowego. Loucas Louca (Minister Sprawiedliwości Cypru) oraz Morten Kjaerum (Dyrektor Agencji Praw Podstawowych) podkreślili, że w czasach kryzysu należy zwracać szczególną uwagę na dostęp do wymiaru sprawiedliwości, gdyż tylko dzięki temu możliwe jest efektywne korzystanie z pozostałych przysługujących jednostce praw podstawowych.
Navanethem Pillay (Komisarz Praw Człowieka ONZ) wskazała na znaczenie standardów międzynarodowych dla zapewnienia prawidłowego dostępu do wymiaru sprawiedliwości; Juan Fernando Lopez Aguillar (przewodniczący Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych Parlamentu Europejskiego) uznał natomiast udział wielu osób na konferencji za powszechne zobowiązanie do dalszego aktywnego działania na rzecz praw człowieka w Europie. Viviane Reding (wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej) podkreśliła rolę, jaką odgrywa Agencja Praw Podstawowych, źródło wiarygodnych analiz i badań, wypełniające lukę w systemie ochrony praw podstawowych w Unii Europejskiej.
Po przemówieniach gości specjalnych zorganizowano dwie debaty panelowe: „Wymiar sprawiedliwości w recepcji? Aktualne tendencje i wyzwania w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości” oraz „Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w czasach kryzysu: nowe możliwości zmian?”.
Drugi dzień konferencji rozpoczął Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Nils Muiznieks, który wskazał na potrzebę zagwarantowania prawidłowego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, bez którego prawa człowieka i zasada rządów prawa to tylko puste słowa. Podkreślił, że kryzys ekonomiczny negatywnie wpływa na funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, co jest najbardziej odczuwalne przez grupy marginalizowane społecznie. Jonas Grimheden (koordynator programu Agencji Praw Podstawowych zajmujący się dostępem do wymiaru sprawiedliwości) zaprezentował wyniki najnowszego raportu Agencji „Dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących dyskryminacji w UE: etapy dążenia do równości” (Access to justice in cases of discrimination in the EU: steps to further equality). Raport omawia bariery uniemożliwiające dochodzenie sprawiedliwości przez osoby, które doświadczyły dyskryminacji, i przedstawia dobre praktyki w tym zakresie w krajach członkowskich Unii Europejskiej.
Podczas konferencji zorganizowano dyskusję w ramach pięciu grup roboczych, skupiających się na zagadnieniach dotyczących zasad funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Debatowano o: wykorzystaniu technologii cyfrowej do zwiększania świadomości prawnej, prawach ofiar przestępstw, dostępie do pomocy prawnej, wzmacnianiu dostępu do wymiaru sprawiedliwości przez krajowe organy zajmujące się prawami człowieka, a także polityce mediacyjnej.
Na zakończenie Maija Sakslin (członkini zarządu Agencji Praw Podstawowych) ponownie podkreśliła znaczenie skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości i dochodzenia zadośćuczynienia w sytuacji naruszenia praw podstawowych. To kluczowe w czasach kryzysu ekonomicznego, kiedy szybciej dochodzi do naruszania praw podstawowych.
W konferencji wzięło udział ponad 300 osób zaangażowanych w tworzenie prawa, eksperci instytucji unijnych oraz Rady Europy, przedstawiciele administracji krajobrywych, środowisk prawniczych, sądownictwa i organizacji pozarządowych.
Irmina Pacho jest koordynatorką Programu Spraw Precedensowych HFPC i doktorantką w INP PAN.
Navanethem Pillay – Komisarz Praw Człowieka ONZ.
12. Międzynarodowy Festiwal Filmowy WATCH DOCS. Prawa człowieka w filmie
Konrad Wirkowski, Dyrektor Programowy MFF WATCH DOCS
Dwunasta edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego WATCH DOCS. Prawa człowieka w filmie odbyła się w dniach 7–16 grudnia 2012 r. Podczas 10 wypełnionych projekcjami, dyskusjami i spotkaniami dni warszawskich publiczność miała okazję obejrzeć ponad 90 filmów w sześciu salach projekcyjnych jednocześnie. Obok Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Kina „Muranów” i Auli dawnej Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego po raz pierwszy festiwalowe pokazy odbywały się w dwóch salach („Stolica” i „Mała czarna”) oddanego do użytku po długim remoncie kina „Illuzjon” (tam też miały miejsce gale otwarcia i zamknięcia WATCH DOCS). Ubiegłoroczny festiwal rozpoczął się równolegle w Warszawie i Lublinie (7–10 grudnia), gdzie w lokalnym ośrodku TVP i w kawiarni „Kawka” odbyło się kilkanaście festiwalowych pokazów i spotkań z zaproszonymi gośćmi.
W 2012 r. odwiedziło nas ponad 30 gości zagranicznych – głównie reżyserów, producentów i bohaterów festiwalowych filmów – którzy dyskutowali z publicznością po pokazach. Byli wśród nich goście z USA, Iranu, Izraela, Francji, Niemiec, Meksyku, Rosji, Słowacji, Serbii, Holandii, Belgii i Węgier. Gośćmi festiwalu byli także polscy reżyserzy, którzy spotykali się z publicznością po seansach swoich filmów, oraz przedstawiciele współorganizatorów Festiwalu Objazdowego WATCH DOCS z kilkunastu miast Polski.
Troje zaproszonych reżyserów (Jean-Gabriel Periot z Francji, Klaartje Quirijns z Holandii) i Wiktor Kossakowski z Rosji poprowadziło zajęcia dla publiczności w formule master class. Odbyło się także 12 debat z udziałem zaproszonych gości: „Prawa człowieka w Chinach” (organizowana przez Centrum im. prof. Bronisława Geremka), „Czarna tęcza: sytuacja homoseksualistów w państwach homofobicznych”; „Iran – ściszonym głosem” (debata współorganizowana przez Biuro Informacyjne Parlamentu Europejskiego w Polsce); „Co robi Hitler na Próźnej? Moralne znaczenie prowokacji w sztuce” (debata współorganizowana przez „Kulturę Liberalną”); „I kto tu rodzi? Prawa kobiet a medycyna położnicza”; „Matki, żony, kochanki i... Wizerunki kobiet w polskim kinie”; „Cela dla niebezpiecznych. Status więźniów niebezpiecznych w Polsce”; „Śmierć stereotypom”; „Buntownicy sztuki, czyli co wolno artystom?”; „Wojna z narkotykami jako narzędzie wykluczenia”; „Oprawca przed obliczem prawa – sprawiedliwość okresu zmiany”; „Inny: w pulapce obrazu”. Festiwaliowi towarzyszyły także dwie wystawy fotografii: „Niema siła” – wystawa zdjęć chińskiej artystki dysydentki Liu Xia (żona laureata pokojowej Nagrody Nobla z 2010 r. Liu Xiaobo), zorganizowana przy współpracy z Centrum im. prof. Bronisława Geremka w Soho Factory); oraz „Jestem stąd. Polska wielu narodów” – wystawa będąca częścią projektu Stowarzyszenia Centrum Polsko-Niemieckiego oraz Fundacji Dom Anny Frank w Amsterdamie, prezentowana we współpracy z Ambasadą Królestwa Niderlandów w Warszawie w Galerii Laboratorium Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski.
Przyznawaną od 2003 r. nagrodę festiwalu im. Marka Nowickiego za wybitne osiągnięcia w ukazywaniu praw człowieka w filmie Zarząd Helsińskiej Fundacji Praw
Człowieka uhonorował irańskiego filmowca Jafara Panahiego, wybitnego reżysera od wielu lat broniącego w swoich filmach – zarówno dokumentalnych, jak i fabularnych – prześladowanych w Iranie grup społecznych. Panahi od 2011 r. jest więziony przez irański reżim za poparcie, które udzielili opozycji. W 2012 r. Panahi wraz z irańską prawniczką Nasrin Sotoudeh otrzymał Nagrodę na Rzecz Wolności Myśli im. Sacharowa, przyznawaną corocznie przez Parlament Europejski. Wspólnie z Biurem Informacyjnym Parlamentu Europejskiego w Polsce zorganizowaliśmy z tej okazji serię wydarzeń promujących twórczość Panahiego i przybliżających polskim widzom sytuację w Iranie. Był wśród nich m.in. przegląd filmów reżysera, w którego ramach zaprezentowaliśmy cztery filmy: *Krąg*, *Lustro*, *Na spalonym* i *To niejest film*.
Podczas tegorocznego festiwalu jako film otwarcia zaprezentowany został nowy dokument jednego z naj słynniejszych twórców światowego filmu Wernera Herzoga *Korytarz śmierci* (On Death Row). To seria wywiadów z przestępcami oczekującymi na wykonanie wyroku w celach śmierci więzień Teksasu i Florydy.
Festiwal po raz kolejny miał formułę konkursową. W sekcji konkursowej (16 dokumentów poruszających szeroko pojętą tematykę praw człowieka wyprodukowanych w latach 2011–2012 i odznaczających się wybitną wartością artystyczną; wśród nich filmy nagradzane na największych światowych festiwalach – w Berlinie (Berlinale), w Cannes czy w Wenecji – filmy oceniało międzynarodowe jury, w którego składzie znaleźli się w tym roku: Tor Fosse – przewodniczący (Dyrektor jednego z największych skandynawskich festiwali filmowych Bergen IFF), Kumjana Novakova (festiwal Pravo Ljudski, Sarajewo), holenderska dokumentalistka Klaartje Quirijns, polska krytyczka filmowa Małgorzata Sadowska oraz Alexandru Solomon – rumuński reżyser i producent, Dyrektor festiwalu One World Romania. Jury jednogłośnie przyznało w tym roku nagrodę WATCH DOCS ufundowaną przez Stowarzyszenie Filmowców Polskich (10 tys. PLN) rosyjskiej reżyserce Ljubow Arkus za film *Anton tu obok*. Jest to refleksyjny filmowy esej, będący jednocześnie radykalną interwencją w życie bohatera – autystycznego nastolatka.
Wyróżnienie specjalne jury otrzymał bułgarski obraz *Ostatni ambulans* w reżyserii Illiana Metewa – dynamiczny dokument obserwacyjny, portretujący pracę załogi jedynego sofiskiego ambulansu wyposażonego w sprzęt do reanimacji. Nagrodę publiczności otrzymał amerykański film *Nazwij mnie Kuchu* w reżyserii Maliki Zouhali-Woralli i Katherine Fairfax Wright, opowiadający o niebezpiecznej walce z uprzedzeniami wobec gejów w Ugandzie.
Obok konkursu na program festiwalu złożyło się pięć stałych sekcji programu i dwie retrospektywy tematyczne.
W ramach sekcji „Chcę zobaczyć”, prezentującej filmy dotyczące wydarzeń, osób i tematów będących w centrum zainteresowania obrońców praw człowieka na świecie, pokazane zostały m.in. takie filmy, jak amerykański *Dom, w którym mieszkam* (The House I Live In) Eugene’a Jareckiego, przedstawiający amerykańską „wojnę z narkotykami” jako narzędzie wykluczenia niewygodnych dla władzy grup społecznych; znakomity holenderski dokument *Zezwalam na atak* (Permission to Engage), analizujący nagłośniony przez WikiLeaks przypadek amerykańskiego ataku na grupę irackich cywil (najlepszy europejski dokument śledczy na festiwalu Prix Europa); czy rosyjski studencki film *Zimo, idź precz!*, dokumentujący falszerstwa wyborcze i antyrządowe protesty w Moskwie ubiegłej zimy.
tym razem znalazły się głównie filmy fabularne. Przegląd „Panie na lewo, panowie na prawo”, przygotowany przez współpracującego z WATCH DOCS od kilku lat krytyka filmowego Bartosza Żurawieckiego, skupiał się bowiem na problemie propagandy genderowych stereotypów. Obok hollywoodzkich superprodukcji, takich jak *Blond Wenus* z Marleną Dietrich z 1932 r., w tej sekcji można było zobaczyć m.in. polską premierę filmu Vincente’a Minellego *Herbata i współczucie* (1956) czy polską komedię z lat 80. *Och Karol*.
W sekcji „Zbliżenia”, która w każdej edycji festiwalu dotyczy innego regionu świata, w 2012 r. znalazły się cztery filmy ukazujące sytuację w Birmie – m.in. obraz *Birma VI*, dokumentujący krwawo stłumioną przez junę szafrałową rewolucję buddyjskich mnichów z 2007 r., oraz tajwańska fabuła *Powrót do Birmy* (Return to Burma), wyjątkowo rzetelnie oddająca współczesną birmańską rzeczywistość.
W kolejnej, ósmej sekcji poświęconej językowi propagandy audiowizualnej – „Dyskretny urok propagandy” –
W stałej sekcji „Nowe filmy polskie” zaprezentowano siedem polskich dokumentów, w tym film Marcela Łozińskiego *Tonia i jej dzieci*, opowiadający o rodzinie przytłoczonej ciężarem ideologii, oraz montażowy dokument Jacka Petryckiego *Moje zapiski z podziemia*, ukazujący siłę solidarnościowego podziemia lat 80. XX wieku.
W sekcji „Na krótko” zaprezentowaliśmy najciekawsze, naszym zdaniem, krótkometrażówki ostatniego sezonu, tematycznie odpowiadające profilowi festiwalu. Sporo było tu dokumentu kreacyjnego, eksperymentalnego, a nawet animowanego. Pokazane zostały m.in. brytyjska *Bezpieczna przystań* – animowany dokument przedstawiający losy kilkorga dzieci poszukujących azylu w Wielkiej Brytanii (laureat prestiżowej nagrody BAFTA z 2012 r.) – czy znakomity dokument młodego serbskiego twórcy Srdjana Kečy *Miraz*, ukazujący odrealniony świat Dubaju – fantasmagorycznego miasta wyrosłego pośrodku pustyni, pełnego ostrych społecznych kontrastów.
Waźną częścią programu WATCH DOCS były retrospektywy tematyczne. W pierwszej – „Inny – w pulapce obrazu” – zaprezentowaliśmy siedem filmów dokumentalnych, podejmujących refleksję nad obrazowaniem Innego w kulturze. W ramach tego przeglądu pokazane zostały m.in. takie filmy, jak holenderski *Z ka-merą wśród ludzi*, ukazujący destrukcyjny wpływ zalewu turystów z aparatami fotograficznymi na plemienną społeczność afrykańskich Mursi, czy portugalska *Plaża szwiniństw*, bezlitośnie punktująca antymigrancką hierarchię mediów, za wszelką cenę poszukujących sensacji. W retrospektywie „Portret oprawcy” znalazło się siedem dokumentów o ludziach, którzy stali się współczesnymi symbolami zła. Wśród nich: *Duch: pan piekielnej kuźni* kambodżańskiego mistrza dokumentu Rithy Panha – wywiad z oczekującym na proces dowódcą osłanionego S-21, czyli centrum tortur Czerwonych Khmełów; *Specjalista* w reż. Eyala Sivana – zrealizowany z archiwalnych materiałów nakręconych podczas procesu Adolfa Eichmanna w Jerozolimie; *Skorpiony* Lazara Stojanowica, ukazujące „od kuchni” etniczną czystkę podczas wojny na Bałkanach w latach 90.
Kinowe projekcje WATCH DOCS 2012 odwiedziło prawie 17 tys. widzów, a przy przygotowaniu i realizacji festiwalu pracowało ponad 100 wolontariuszy. To sukces imprezy – oceniają jurorzy, goście i media.
Warszawska edycja festiwalu WATCH DOCS z grudnia 2012 r. to podstawa repertuarowa 11. edycji festiwalu objazdowego, który potrwa do listopada 2013 r. i odwiedzi ponad 30 polskich miast. Przez kilka miesięcy 2013 r. część festiwalowych filmów będzie można obejrzeć w internecie – w serwisie WATCH DOCS na portalu kinoplex.pl oraz stronie www.tokfm.pl. Wśród filmów dostępnych online są takie tytuły, jak *To nie jest film* Jafara Panahiego, *Zezwalam na atak* Shuchen Tan, *Miraż* Srdjana Kečy czy *Libia Hurra* austriackiego twórcy Fritza Offnera – dokument nakręcony podczas libijskiej rewolucji.
**Konrad Wirkowski** jest Dyrektorem Programowym MFF WATCH DOCS
Helsińska Fundacja Praw Człowieka
ul. Zgoda 11, 00-018 Warszawa
tel.: (48) 22 828 10 08, 22 828 69 96, 22 556 44 40
fax: (48 22) 556 44 50
e-mail: firstname.lastname@example.org
Wydawanie KWARTALNIKA O PRAWACH CZŁOWIEKA wspierają:
Partnerzy główni:
Partnerzy wspierający: | 821b0edc-afe7-4064-9eeb-9854c1907ff2 | finepdfs | 3.037109 | CC-MAIN-2024-18 | https://archiwum.hfhr.pl/wp-content/uploads/2015/10/kwartalnik-nr-1_2013.pdf | 2024-04-18T17:53:00+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-18/segments/1712296817222.1/warc/CC-MAIN-20240418160034-20240418190034-00511.warc.gz | 90,330,607 | 0.999753 | 0.999948 | 0.999948 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
269,
3390,
5607,
8520,
12485,
16457,
20490,
24491,
27952,
31142,
34277,
38305,
42381,
46372,
48226,
50119,
54235,
56829,
60161,
64229,
68148,
72273,
75331,
79026,
83603,
87993,
91757,
95222,
99622,
103097,
107546,
111705,
115024,
118559,
120706,
... | 1 | 0 |
Komunikat o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa pomorskiego w styczniu 2024 r.
W styczniu 2024 r. sytuacja społeczno-gospodarcza województwa pomorskiego kształtowała się następująco:
- przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw zmniejszyło się zarówno w skali roku, jak i w stosunku do grudnia 2023 r.,
- stopa bezrobocia rejestrowanego pozostała na niezmienionym poziomie w stosunku do stycznia 2023 r. oraz była wyższa niż w grudniu 2023 r.,
- przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw zwiększyło się w ujęciu rocznym, a zmniejszyło się w ujęciu miesięcznym,
- przeciętne ceny skupu podstawowych produktów rolnych, poza ceną ziemniaków, były niższe niż przed rokiem,
- produkcja sprzedana przemysłu (w cenach stałych) oraz produkcja budowlano-montażowa (w cenach bieżących) wzrosła w skali roku oraz była niższa niż w grudniu 2023 r.,
- liczba mieszkań oddanych do użytkowania była niższa niż w styczniu 2023 r.,
- odnotowano wzrost sprzedaży detalicznej oraz spadek sprzedaży hurtowej w skali roku, natomiast w skali miesiąca sprzedaż detaliczna i sprzedaż hurtowa w przedsiębiorstwach handlowych była niższa, a sprzedaż hurtowa w przedsiębiorstwach hurtowych wyższa,
- liczba podmiotów gospodarki narodowej wpisanych do rejestru REGON (według stanu na koniec miesiąca) była wyższa niż przed rokiem oraz w grudniu 2023 r.,
- w portach morskich województwa odnotowano spadek obrotów ładunkowych zarówno w skali roku, jak i w skali miesiąca.
Spis treści
Polska Klasyfikacja Działalności 2007 (PKD 2007) ................................................................. 3
Objaśnienia znaków umownych ......................................................................................... 3
Rynek pracy .......................................................................................................................... 4
Wynagrodzenia ...................................................................................................................... 7
Rolnictwo ............................................................................................................................... 9
Przemysł i budownictwo ..................................................................................................... 13
Budownictwo mieszkaniowe ............................................................................................... 14
Rynek wewnętrzny .............................................................................................................. 18
Podmioty gospodarki narodowej ...................................................................................... 19
Konjunktura gospodarcza ................................................................................................... 20
Gospodarka morska ............................................................................................................ 23
Wybrane dane o województwie pomorskim ..................................................................... 25
Uwagi ogólne
Prezentowane w Komunikacie dane:
- o zatrudnieniu, wynagrodzeniach oraz o produkcji sprzedanej przemysłu i budownictwa, produkcji budowlano-montażowej, a także o sprzedaży detalicznej i hurtowej towarów dotyczą podmiotów gospodarczych, w których liczba pracujących przekracza 9 osób,
- o sektorze przedsiębiorstw dotyczą podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie: leśnictwa i pozyskiwania drewna; rybołówstwa w wodach morskich; górnictwa i wydobywania; przetwórstwa przemysłowego; wytwarzania i zaopatrywania w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych; dostawy wody; gospodarowania ściekami i odpadami oraz działalności związanej z rekultywacją; budownictwa; handlu hurtowego i detalicznego; naprawy pojazdów samochodowych, włączając motocykle; transportu i gospodarki magazynowej; działalności związanej z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi; informacji i komunikacji; działalności związanej z obsługą rynku nieruchomości; działalności prawniczej, rachunkowo-księgowej i doradztwa podatkowego, działalności firm centralnych (head offices); doradztwa związanego z zarządzaniem; działalności w zakresie architektury i inżynierii; badań i analiz technicznych; reklamy, badania rynku i opinii publicznej; pozostałej działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej; działalności w zakresie usług administrowania i działalności wspierającej; działalności związanej z kulturą, rozrywką i rekreacją; naprawy i konserwacji komputerów i artykułów użytku osobistego i domowego; pozostałej indywidualnej działalności usługowej,
- o skupie produktów rolnych obejmują skup od producentów z terenu województwa; ceny podano bez podatku VAT,
- o wynikach finansowych przedsiębiorstw oraz nakładach inwestycyjnych dotyczą podmiotów gospodarczych prowadzących księgi rachunkowe (z wyjątkiem przedsiębiorstw rolnictwa, leśnictwa, łowiectwa i rybactwa, działalności finansowej i ubezpieczeniowej oraz szkół wyższych), w których liczba pracujących przekracza 49 osób.
Dane w ujęciu wartościowym wyrażone są w cenach bieżących i stanowią podstawę dla obliczenia wskaźników struktury. Wskaźniki dynamiki zaprezentowano na podstawie wartości w cenach bieżących, z wyjątkiem przemysłu, dla którego wskaźniki dynamiki podano na podstawie wartości w cenach stałych (średnie ceny bieżące 2021 r.).
Od stycznia 2024 r. w przemyśle wskaźniki dynamiki w cenach stałych prezentuje się ze zmienioną podstawą - jako ceny state przyjęto średnie ceny bieżące z 2021 r. (w latach poprzednich średnie ceny bieżące z 2015 r.).
Liczby względne (wskaźniki, odsetki) wyliczono na podstawie danych bezwzględnych wyrażonych z większą dokładnością niż podane w tekście i tabelicach.
Dane prezentuje się w układzie Polskiej Klasyfikacji Działalności – PKD 2007.
### Polska Klasyfikacja Działalności 2007 (PKD 2007)
#### Sekcje
| Skrót | Pełna nazwa |
|----------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych | Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych |
| Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami; rekultywacja | Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją |
| Handel; naprawa pojazdów samochodowych | Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle |
| Zakwaterowanie i gastronomia | Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi |
| Obsługa rynku nieruchomości | Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości |
| Administrowanie i działalność wspierająca | Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca |
#### Działy
| Skrót | Pełna nazwa |
|----------------------------------------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Produkcja wyrobów z drewna, korka, słomy i wikliny | Produkcja wyrobów z drewna oraz korka, z wyłączeniem mebli; produkcja wyrobów ze słomy i materiałów używanych do wypalania |
| Produkcja wyrobów z metali | Produkcja metalowych wyrobów gotowych, z wyłączeniem maszyn i urządzeń |
| Produkcja maszyn i urządzeń | Produkcja maszyn i urządzeń, gdzie indziej niesklasyfikowana |
| Produkcja pojazdów samochodowych, przyczep i naczep | Produkcja pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, z wyłączeniem motocykli |
| Budowa budynków | Roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków |
| Budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej | Roboty związane z budową obiektów inżynierii lądowej i wodnej |
| Handel hurtowy | Handel hurtowy, z wyłączeniem handlu pojazdami samochodowymi |
| Handel detaliczny | Handel detaliczny, z wyłączeniem handlu detalicznego pojazdami samochodowymi |
### Objaśnienia znaków umownych
| Znak | Oznaczenie |
|----------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Kreska (–) | oznacza, że zjawisko nie wystąpiło. |
| Kropka (+) | oznacza: brak informacji, konieczność zachowania tajemnicy statystycznej lub że wypełnienie pozycji jest niemożliwe albo niecelowe. |
| Znak (*) | oznacza, że dane zostały zmienione w stosunku do wcześniej opublikowanych. |
| Znak (∆) | oznacza, że nazwy zostały skrócone w stosunku do obowiązującej klasyfikacji. |
| (0,0) | zjawisko istniało w wielkości mniejszej od 0,05. |
Raport „Koniunktura gospodarcza w województwie pomorskim w lutym 2024 r.” ukaże się na stronie głównej Urzędu Statystycznego w Gdańsku: [gdansk.stat.gov.pl](http://gdansk.stat.gov.pl) w dniu 29 lutego 2024 r.
Dane charakteryzujące województwo pomorskie można również znaleźć w publikacjach statystycznych wydawanych przez US w Gdańsku oraz w publikacjach ogólnopolskich GUS.
Przy publikowaniu danych GUS prosimy o podanie źródła.
Rynek pracy
Przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw w styczniu 2024 r. kształtowało się na poziomie 362,2 tys. osób i było niższe o 0,6% niż w styczniu 2023 r. (w styczniu 2023 r. zatrudnienie w skali roku wzrosło o 1,5%), a w porównaniu z grudniem 2023 r. było niższe o 0,2%. W Polsce przeciętne zatrudnienie w styczniu 2023 r. wyniosło 6515,7 tys. osób i było niższe o 0,2% niż w styczniu 2023 r., a w stosunku do grudnia 2023 r. wzrósł o 0,3%.
W porównaniu ze styczniem 2023 r. przeciętne zatrudnienie było niższe m.in. w pozostałej działalności usługowej (o 18,3%), w zakwaterowaniu i gastronomii (o 4,1%), w budownictwie (o 2,3%), w obsłudze rynku nieruchomości (o 1,2%), w administrowaniu i działalności wspierającej (o 1,1%) oraz w przetwórstwie przemysłowym (o 0,7%), natomiast wyższe było w działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej (o 5,9%), w transporcie i gospodarce magazynowej (o 2,7%), w wytwarzaniu i zaopatrywaniu w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (o 1,4%), w działalności związanej z kulturą, rozrywką i rekreacją (o 0,7%) oraz w informacji i komunikacji (o 0,5%). Na zbliżonym poziomie w stosunku do stycznia 2023 r. pozostało przeciętne zatrudnienie w dostawie wody; gospodarowaniu ściekami i odpadami; rekultywacji oraz w handlu; naprawie pojazdów samochodowych.
Przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw kształtowało się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIENIE | 01 2024 | 01 2023 = 100 |
|------------------------------------------------------|------------------|---------------|
| Ogółem | 362,2 | 99,4 |
| w tym: | | |
| Przemysł | 156,1 | 99,4 |
| w tym: | | |
| przetwórstwo przemysłowe | 139,3 | 99,3 |
| wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę | 7,9 | 101,4 |
| Budownictwo | 30,8 | 97,7 |
| Handel; naprawa pojazdów samochodowych | 54,4 | 100,0 |
| Transport i gospodarka magazynowa | 35,6 | 102,7 |
| Zakwaterowanie i gastronomia | 9,0 | 95,9 |
| Informacja i komunikacja | 21,8 | 100,5 |
| Obsługa rynku nieruchomości | 6,1 | 98,8 |
| Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna | 14,8 | 105,9 |
| Administrowanie i działalność wspierająca | 18,7 | 98,9 |
a Nie obejmuje działów: Badania naukowe i prace rozwojowe oraz Działalność weterynaryjna.
W porównaniu z grudniem 2023 r. spadek przeciętnego zatrudnienia zanotowano m.in. w zakwaterowaniu i gastronomii (o 9,5%), w budownictwie (o 2,1%), w informacji i komunikacji (o 1,7%), w obsłudze rynku nieruchomości (o 1,0%) oraz w dostawie wody; gospodarowaniu ściekami i odpadami; rekultywacji (o 0,2%), natomiast wzrost przeciętnego zatrudnienia wystąpił m.in. w działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej (o 2,9%), w administrowaniu i działalności wspierającej (o 2,4%), w wytwarzaniu i zaopatrywaniu w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (o 1,5%), w działalności związanej z kulturą, rozrywką i rekreacją (o 1,1%), w transporcie i gospodarce magazynowej oraz w pozostałej działalności usługowej (po 0,5%), w handlu; naprawie pojazdów samochodowych (o 0,3%) oraz w przetwórstwie przemysłowym (o 0,1%).
W końcu stycznia 2024 r. liczba bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy wyniosła 45,3 tys. osób i była wyższa o 0,3 tys. osób (o 0,6%) niż w styczniu 2023 r. oraz wyższa o 2,5 tys. osób (o 5,8%) niż w grudniu 2023 r. Kobiety stanowiły 59,2% ogólnej liczby bezrobotnych zarejestrowanych (w styczniu 2023 r. – 60,1%).
Liczba bezrobotnych zarejestrowanych i stopa bezrobocia rejestrowanego kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIE | 2023 | 2024 |
|----------------------------------------------------|--------|--------|
| Bezrobotni zarejestrowani (stan w końcu miesiąca) w tys. | 45,0 | 42,8 |
| Bezrobotni nowo zarejestrowani (w ciągu miesiąca) w tys. | 7,7 | 5,6 |
| Bezrobotni wyrejestrowani (w ciągu miesiąca) w tys. | 5,1 | 5,2 |
| Stopa bezrobocia rejestrowanego (stan w końcu miesiąca) w % | 4,9 | 4,6 |
Wykres 2. Stopa bezrobocia rejestrowanego
Stan w końcu miesiąca
%
Stopa bezrobocia rejestrowanego ukształtowała się na poziomie 4,9% i pozostała na niezmienionym poziomie w stosunku do stycznia 2023 r., oraz była wyższa niż w grudniu 2023 r. (o 0,3 p.proc.).
Do powiatów o najwyższej stopie bezrobocia rejestrowanego należał powiat nowodworski – 12,0% (w styczniu 2023 r. – 12,7%) oraz lęborski – 10,9% (w styczniu 2023 r. – 11,0%), natomiast najniższą stopę bezrobocia odnotowano w Sopocie – 2,0% (w styczniu 2023 r. – 1,9%).
W porównaniu ze styczniem 2023 r. stopa bezrobocia rejestrowanego wzrosła w dziewięciu powiatach, w tym najbardziej w powiecie kwidzyńskim (o 1,0 p.proc.), natomiast zmniejszyła się w dziesięciu powiatach, a najbardziej w powiecie nowodworskim i sztumskim (po 0,7 p.proc.). Jedynie w powiecie chojnickim stopa bezrobocia pozostała na niezmienionym w skali roku poziomie.
Mapa 1. Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2024 r.
Stan w końcu stycznia
W styczniu 2024 r. w urzędach pracy zarejestrowano 7,9 tys. osób bezrobotnych – o 3,6% więcej niż w styczniu 2023 r. i o 41,8% więcej niż w grudniu 2023 r. Udział osób rejestrujących się po raz kolejny w liczbie osób nowo zarejestrowanych ogółem zwiększył się w skali roku o 0,9 p.proc. i wyniósł 75,8%.
W styczniu 2024 r. z ewidencji bezrobotnych wyrejestrowano 5,5 tys. osób – o 7,8% więcej niż w styczniu 2023 r. i o 5,0% więcej niż w grudniu 2023 r. Z tytułu podjęcia pracy (głównej przyczyny wyrejestrowania) z rejestru bezrobotnych wyłączono 2,9 tys. osób (w styczniu 2023 r. – 2,7 tys. osób). Udział tej kategorii osób w ogólnej liczbie wyrejestrowanych w ujęciu rocznym zmniejszył się o 0,3 p.proc. i wyniósł 53,5%. Zmniejszył się również udział osób, które dobrowolnie zrezygnowały ze statusu bezrobotnego (o 0,7 p.proc. do 7,8%). Wzrósł natomiast udział osób, które rozpoczęły szkolenie lub staż (o 0,9 p.proc. do 3,3%), osób, które nie potwierdziły gotowości do podjęcia pracy (o 0,5 p.proc. do 22,3%) oraz osób, które nabyły prawo do świadczenia przedemerytalnego (o 0,1 p.proc. do 0,7%). Udział osób, które nabyły prawo do emerytury lub renty pozostał na niezmienionym poziomie i wyniósł 0,7%.
W końcu stycznia 2024 r. bez prawa do zasitku pozostawało 37,7 tys. osób bezrobotnych, a ich udział w ogólnej liczbie bezrobotnych zmniejszył się w skali roku o 1,0 p.proc. i wyniósł 83,2%.
Wybrane kategorie osób bezrobotnych zarejestrowanych będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIENIE | 2023 | 2024 |
|------------------|------|------|
| | 01 | 12 | 01 |
| Osoby bezrobotne (stan w końcu miesiąca): | | | |
| do 25 roku życia | 14,3 | 14,4 | 14,6 |
| długotrwałe bezrobotne * | 44,0 | 43,3 | 41,9 |
| powyżej 50 roku życia | 24,5 | 24,5 | 24,3 |
| osoby z niepełnosprawnościami | 9,0 | 9,8 | 9,7 |
* Do długotrwałych bezrobotnych zalicza się osoby pozostające w rejestrze powiatowego urzędu pracy łącznie przez okres ponad 12 miesięcy w okresie ostatnich 2 lat, z wyłączeniem okresów odbywania stażu i przygotowania zawodowego dorosłych w miejscu pracy.
W skali roku, wśród osób bezrobotnych będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy, zmniejszył się udział osób długotrwałe bezrobotnych (o 2,1 p.proc. do 41,9%) oraz osób bezrobotnych powyżej 50 roku życia (o 0,2 p.proc. do 24,3%). Zwiększył się natomiast udział osób bezrobotnych z niepełnosprawnościami (o 0,7 p.proc. do 9,7%) oraz osób bezrobotnych do 25 roku życia (o 0,3 p.proc. do 14,6%).
W styczniu 2024 r. do urzędów pracy zgłoszonych zostało 9785 ofert zatrudnienia, o 3740 więcej niż w styczniu 2023 r. i o 2924 więcej niż w grudniu 2023 r. W końcu stycznia 2024 r. na 1 ofertę pracy przypadało 11 bezrobotnych (o 3 osoby mniej niż w styczniu 2023 r. i o 3 osoby mniej niż w grudniu 2023 r.).
**Wykres 3. Bezrobotni zarejestrowani na 1 ofertę pracy**
Stan w końcu miesiąca
Z danych urzędów pracy wynika, że z końcem stycznia 2024 r. 7 zakładów pracy zgłosiło w najbliższym czasie zwolnienie około 923 pracowników (w styczniu 2023 r. odpowiednio 19 zakładów, 302 pracowników).
**Wynagrodzenia**
W styczniu 2024 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw wyniosło 7853,55 zł i było wyższe o 12,0% od zanotowanego w analogicznym miesiącu 2023 r. (w styczniu 2023 r. wzrost o 13,2%) oraz o 3,8% niższe niż w grudniu 2023 r. W Polsce przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w styczniu 2024 r. wyniosło 7768,35 zł i było wyższe o 12,8% niż w styczniu 2023 r. oraz niższe o 3,3% w stosunku do grudnia 2023 r.
W porównaniu ze styczniem 2023 r. wzrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto zanotowano m.in. w sekcjach: pozostała działalność usługowa (o 28,9%), zakwaterowanie i gastronomia (o 23,2%), administrowanie i działalność wspierająca (o 20,9%), działalność profesjonalna, naukowa i techniczna (o 18,8%), dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami; rekultywacja (o 17,9%), wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (o 16,3%), obsługa rynku nieruchomości (o 14,7%), działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją (o 12,8%), przetwórstwo przemysłowe (o 12,5%), handel; naprawa pojazdów samochodowych (o 11,6%), transport i gospodarka magazynowa (o 10,7%) oraz budownictwo (o 10,4%), natomiast spadek wystąpił jedynie w sekcji informacja i komunikacja (o 2,4%).
Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto w sektorze przedsiębiorstw kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓŁNIENIE | 01 2024 | 01 2023 = 100 |
|------------------------------------------------------|---------------|---------------|
| Ogółem | 7853,55 | 112,0 |
| w tym: | | |
| Przemysł | 7656,29 | 113,0 |
| w tym: | | |
| przetwórstwo przemysłowe | 7569,25 | 112,5 |
| wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę | 9600,03 | 116,3 |
| Budownictwo | 7260,78 | 110,4 |
| Handel; naprawa pojazdów samochodowych | 7118,38 | 111,6 |
| Transport i gospodarka magazynowa | 8859,85 | 110,7 |
| Zakwaterowanie i gastronomia | 5575,25 | 123,2 |
| Informacja i komunikacja | 12287,12 | 97,6 |
| Obsługa rynku nieruchomości | 7855,11 | 114,7 |
| Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna | 9589,91 | 118,8 |
| Administrowanie i działalność wspierająca | 6182,18 | 120,9 |
a Nie obejmuje działów: Badania naukowe i prace rozwojowe oraz Działalność weterynaryjna.
Wykres 5. Odchylenia względne przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń brutto od średniego wynagrodzenia w województwie według wybranych sekcji w styczniu 2024 r.
| Sekcja | % |
|------------------------------------------------------------------------|-------|
| Pozostała działalność usługowa | -30,2 |
| Zakwaterowanie i gastronomia | -29,0 |
| Administrowanie i działalność wspierająca | -21,3 |
| Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami; rekultywacja | -12,4 |
| Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją | -10,5 |
| Handel; naprawa pojazdów samochodowych | -9,4 |
| Budownictwo | -7,5 |
| Przetwórstwo przemysłowe | -3,6 |
| Obsługa rynku nieruchomości | 0,0 |
| Transport i gospodarka magazynowa | 12,8 |
| Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna | 22,1 |
| Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę | 22,2 |
| Informacja i komunikacja | 56,5 |
**Rolnictwo**
Na rynku rolnym w styczniu 2024 r. przeciętne ceny w skupie i na targowiskach głównych produktów rolnych były niższe niż przed rokiem i niż przed miesiącem, z wyjątkiem ceny ziemniaków w skupie i na targowiskach.
W styczniu 2024 r. średnia temperatura powietrza na obszarze województwa pomorskiego wyniosła 0,3°C, o 0,9°C wyższa niż średnia z lat 1991-2020, przy czym maksymalna temperatura wyniosła 9,4°C (Ustka), a minimalna minus 13,4°C (Gdańsk). Średnia suma opadów atmosferycznych (56,3 mm) stanowiła 135,3% normy z wielolecia¹. Liczba dni z opadami, w zależności od regionu, wyniosła od 15 do 17.
Warunki pogodowe panujące w styczniu br. były dość zróżnicowane. Występowały okresy z temperaturą ujemną i opadami śniegu oraz okresy odwilży z temperaturą dodatnią. Zmienne warunki pogodowe zakłócały zimowy spoczynek roślin. Pod koniec miesiąca pod wpływem wzrastającej temperatury powietrza nastąpiło stopniowe zanikanie pokrywy śnieżnej. Na odkrytych polach obsianych zbóżmi oziymi, głównie w miejscach, gdzie śnieg dłużej zalegał, zaobserwowano pierwsze symptomy pleśni śniegowej. Na plantacjach rzepaku gdzieniedzie można było zauważyć nieliczne uszkodzenia mrozowe. Na chwilę obecną trudno jest ocenić stan zdrowotności roślin.
Skup zbóż² kształtował się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIEŃIE | 07 – 01 2024 | 01 2024 |
|-------------------|--------------|---------|
| | w tys. t | analogiczny okres roku poprzedniego = 100 | w tys. t | 01 2023 = 100 | 12 2023 = 100 |
| Ziarno zbóż podstawowych b | 512,4 | 107,6 | 46,3 | 95,0 | 102,7 |
| w tym: | | | | | |
| pszenica | 414,2 | 128,2 | 34,1 | 103,5 | 95,3 |
| żyto | 32,5 | 70,6 | 2,5 | 37,3 | 75,3 |
a Bez skupu realizowanego przez osoby fizyczne.
b Obejmuje: pszenicę, żyto, jęczmień, owsie i pszenżyto; łącznie z mieszkankami zbożowymi, bez ziarna siewnego.
---
¹ Przeciętne wartości temperatur i opadów obliczono jako średnie arytmetyczne przeciętnych miesięcznych wartości z trzech stacji hydrologiczno-meteorologicznych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej zlokalizowanych w Chojnicach, Gdańsku i Ustce.
Skup zbóż podstawowych (z mieszankami zbożowymi, bez ziarna siewnego) w okresie lipiec 2023 r. – styczeń 2024 r. wyniósł 512,4 tys. t i był o 7,6% wyższy niż odpowiednio rok wcześniej, przy czym pszenicy skupiono o 28,2% więcej, a żyta o 29,4% mniej. W styczniu 2024 r. skupiono 46,3 tys. t zbóż, o 5,0% mniej niż przed rokiem, a o 2,7% więcej niż przed miesiącem. Skup pszenicy w skali roku wzrósł o 3,5%, a w skali miesiąca był niższy o 4,7%. Natomiast skup żyta był niższy zarówno w skali roku (o 62,7%), jak i w stosunku do grudnia 2023 r. (o 24,7%).
Skup podstawowych produktów zwierzęcych a kształtował się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIEŃIE | 01 2024 | 01 2023 = 100 | 12 2023 = 100 |
|-------------------|----------|---------------|---------------|
| | W tys. t | | |
| Żywiec rzeźny b | 33,8 | 115,4 | 114,5 |
| w tym: | | | |
| bydło (bez ciełat)| 0,3 | 32,9 | 63,7 |
| trzoda chlewna | 26,4 | 121,1 | 122,7 |
| drób | 7,1 | 108,9 | 94,8 |
| Mleko c | 30,7 | 108,7 | 103,1 |
a Bez skupu realizowanego przez osoby fizyczne. b Obejmuje: bydło, ciełęta, trzodę chlewną, owce, konie i drób; w wadze żywej. c W milionach litrów.
W styczniu 2024 r. producenci z województwa dostarczyli do skupu 33,8 tys. t żywca rzeźnego (w wadze żywej), więcej niż przed rokiem i przed miesiącem odpowiednio o 15,4% i o 14,5%. Zarówno w skali roku, jak i w skali miesiąca zmniejszył się skup bydła (odpowiednio o 67,1% i o 36,3%), a zwiększył się skup trzody chlewnej (odpowiednio o 21,1% i o 22,7%). Natomiast skup drobiu w skali roku wzrósł o 8,7%, a w stosunku do grudnia 2023 r. był niższy o 5,2%.
Skup mleka w styczniu 2024 r. wyniósł 30,7 mln l i był wyższy niż przed rokiem i przed miesiącem (odpowiednio o 8,7% i o 3,1%).
Przeciętne ceny podstawowych produktów rolnych kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIEŃIE | Ceny w skupie | Ceny na targowiskach |
|-------------------|---------------|-----------------------|
| | 01 2024 | 01 2023 = 100 | 12 2023 = 100 |
| | zł | | |
| Ziarno zbóż a za 1 dt: | | | |
| pszenica | 90,83 | 65,1 | 99,0 |
| żyto | 60,32 | 54,9 | 93,0 |
| Ziemniaki b za 1 dt | 92,66 | 116,7 | 111,6 |
| Żywiec rzeźny za 1 kg wagi żywej: | | | |
| w tym: | | | |
| bydło (bez ciełat)| 7,90 | 79,6 | 89,1 |
| trzoda chlewna | 6,84 | 93,7 | 94,3 |
| drób | 4,83 | 86,4 | 99,2 |
| Mleko za 1 hl | 200,74 | 84,2 | 99,4 |
a W skupie bez ziarna siewnego. b Na targowiskach – jadalne późne.
W styczniu 2024 r. producenci z województwa uzyskali za dostarczoną do skupu pszenicę i żyto niższe ceny niż przed rokiem (odpowiednio o 34,9% i o 45,1%) i przed miesiącem (odpowiednio o 1,0% i o 7,0%). Natomiast w obrocie targowiskowym cena pszenicy była niższa zarówno w skali roku, jak i w ujęciu miesięcznym (odpowiednio o 15,4% i o 1,8%).
Wykres 6. Przeciętne ceny skupu zbóż i targowiskowe ceny ziemniaków jadalnych
Uwaga. W 2021 r. w okresie styczeń-czerwiec nie notowano transakcji sprzedaży/kupna na targowiskach. W lipcu 2021 r. wznowiono notowanie transakcji na targowiskach, jednak ceny żyta i ziemniaków jadalnych późnych, ze względu na ich brak w momencie prowadzenia obserwacji, nie zostały odnotowane.
W styczniu 2024 r. przeciętna cena skupu ziemniaków kształtowała się na poziomie 92,66 zł/dt i zarówno w ujęciu rocznym, jak i w skali miesiąca wzrosła odpowiednio o 16,7% i o 11,6%. Natomiast w obrocie targowiskowym przeciętna cena ziemniaków jadalnych późnych wyniosła 230,21 zł/dt i była wyższa niż przed rokiem i przed miesiącem o 31,2% i o 5,8%.
Wykres 7. Relacja przeciętnych cen skupu żywca wieprzowego do przeciętnych cen żyta na targowiskach
Uwaga. W 2021 r. w okresie styczeń-czerwiec nie notowano transakcji sprzedaży/kupna na targowiskach. W lipcu 2021 r. wznowiono notowanie transakcji na targowiskach, jednak ceny żyta i ziemniaków jadalnych późnych, ze względu na ich brak w momencie prowadzenia obserwacji, nie zostały odnotowane.
Średnia cena skupu żywca wieprzowego w styczniu 2024 r. ukształtowała się na poziomie 6,84 zł/kg i była niższa w ujęciu rocznym i w odniesieniu do poprzedniego miesiąca odpowiednio o 6,3% i o 5,7%.
Pogłowie trzody chlewnej według stanu w grudniu 2023 r. kształtowało się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIEŃIE | W sztukach | W odsetkach | 12 2022 = 100 |
|-------------------|------------|-------------|---------------|
| Ogółem | 815584 | 100,0 | 107,7 |
| Prosięta o wadze do 20 kg | 253615 | 31,1 | 92,6 |
| Warchlaki o wadze od 20 kg do 50 kg | 239787 | 29,4 | 140,9 |
| Trzoda chlewna o wadze 50 kg i więcej: | | | |
| na ubój | 265391 | 32,5 | 104,9 |
| na chów | 56791 | 7,0 | 94,5 |
| w tym lochy | 56059 | 6,9 | 94,3 |
| w tym prośne | 35446 | 4,3 | 95,3 |
Według wstępnych wyników reprezentacyjnego badania trzody chlewnej przeprowadzonego w grudniu 2023 r. **pogłowie trzody chlewnej** liczyło 815,6 tys. szt. i było o 7,7% większe niż w grudniu 2022 r., a o 2,2% mniejsze niż w czerwcu 2023 r. Zarówno w skali roku, jak i w porównaniu z czerwcem 2022 r. odnotowano spadek liczebność większości grup trzody chlewnej, przy czym najwyższy spadek w skali roku zaobserwowano w populacji prosiąt, a w porównaniu z czerwcem 2023 r. – warchlaków. W skali roku odnotowano wzrost liczebności stada warchlaków oraz trzody chlewnej na ubój, a w odniesieniu do czerwca 2023 r. – stada trzody chlewnej na ubój oraz loch prośnych. Pogłowie loch na chów, którego wielkość świadczy o nastawieniach produkcyjnych w chowie świń i jednocześnie określa aktualne możliwości reprodukcyjne stada, zmniejszyło się. W skali roku pogłowie macior zmniejszyło się o 5,7%, w tym loch prośnych o 4,7%. W porównaniu z wynikami badania z czerwca 2023 r. liczba loch na chów była niższa o 5,2%, w tym loch prośnych wzrosła o 1,1%. Pogłowie warchlaków, tj. grupy decydującej o wielkości produkcji, w ujęciu rocznym zwiększyło się o 40,9%, a w stosunku do czerwca 2023 r. zmniejszyło się o 6,4%. Liczebność stada prosiąt zmniejszyła się na przestrzeni roku o 20,2 tys. szt. (o 7,4%) do poziomu 253,6 tys. szt., a w stosunku do czerwca 2023 r. o 5,7 tys. szt. (o 2,2%).
**Wykres 8. Pogłowie trzody chlewnej**
Przeciętna cena skupu **żywca drobiowego** w styczniu 2024 r. ukształcała się na poziomie 4,83 zł/kg i była niższa zarówno w ujęciu rocznym, jak i miesięcznym (odpowiednio o 13,6% i o 0,8%).
W styczniu 2024 r. przeciętna cena skupu **żywca wołowego** wyniosła 7,90 zł/kg i była niższa zarówno w skali roku, jak i w skali miesiąca (odpowiednio o 20,4% i o 10,9%).
Średnia cena **mleka** w skupie ukształtowała się na poziomie 200,74 zł za 1 hl, co oznacza spadek zarówno w stosunku do stycznia 2023 r., jak i w skali miesiąca (odpowiednio o 15,8% i o 0,6%).
Dane o pogłowie bydła według siedziby stada za grudzień 2023 r. pochodzą z systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt (IRZ) Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.
Pogłowie bydła według stanu w grudniu 2023 r. kształtowało się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIENIE | W sztukach | W odsetkach | 12 2022 = 100 |
|---------------------------|------------|-------------|---------------|
| Ogółem | 236678 | 100,0 | 100,1 |
| Cielęta w wieku poniżej 1 roku | 74616 | 31,5 | 99,9 |
| Młode bydło w wieku 1-2 lat | 67516 | 28,5 | 96,6 |
| Bydło w wieku 2 lata i więcej | 94546 | 40,0 | 102,9 |
| w tym krowy | 72008 | 30,4 | 101,8 |
Według danych z systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt (IRZ) Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w grudniu 2023 r. liczebność **stada bydła** zwiększyła się w porównaniu z wynikami badania reprezentacyjnego z grudnia 2022 r. i w odniesieniu do zanotowanego w czerwcu 2023 r.
W grudniu 2023 r. pogłowie bydła liczyło 236,7 tys. szt. i było o 0,2 tys. szt. (o 0,1%) większe niż przed rokiem i o 4,4 tys. szt. (o 1,9%) mniejsze niż w czerwcu 2023 r. Pogłowie krów, którego wielkość świadczy o nastawieniach produkcyjnych w chowie bydła i jednocześnie określa aktualne możliwości reprodukcyjne stada, zwiększyło się zarówno w skali roku, jak i w porównaniu z wynikami badania z czerwca 2023 r. odpowiednio o 1,8% i o 2,8%. Stado cieląt liczyło 74,6 tys. szt., o 0,1% mniej niż w grudniu 2022 r. i o 5,8% więcej niż w czerwcu 2023 r.
Przemysł i budownictwo
Produkcja sprzedana przemysłu w styczniu 2024 r. osiągnęła wartość 9528,1 mln zł (w cenach bieżących), co oznacza wzrost w cenach stałych w skali roku (o 7,7%) oraz spadek w stosunku do grudnia 2023 r. (o 5,4%).
W styczniu 2024 r., w porównaniu z analogicznym miesiącem 2023 r., odnotowano wzrost produkcji sprzedanej (w cenach stałych) m.in. w sekcji przetwórstwo przemysłowe (o 10,0%), której udział (w cenach bieżących) w produkcji przemysłowej ogółem w województwie wyniósł 88,9%. W skali roku odnotowano spadek produkcji m.in. w sekcji wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (o 8,7%), która w styczniu 2024 r. (w cenach bieżących) stanowiła 8,6% produkcji przemysłowej województwa.
W styczniu 2024 r. w 14 spośród 30 działów przemysłu występujących w województwie pomorskim odnotowano wyższy niż w styczniu 2023 r. poziom produkcji sprzedanej (w cenach stałych). Wśród działów przetwórstwa przemysłowego wzrost sprzedaży w skali roku odnotowano w produkcji m.in. pozostającego sprzętu transportowego (o 62,9%), maszyn i urządzeń (o 21,2%), artykułów spożywczych (o 16,7%), wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (o 10,1%), wyrobów z drewna, korka, słomy i wikliny (o 9,2%) oraz wyrobów z metali (o 3,9%). Natomiast spadek sprzedaży miał miejsce w produkcji m.in. komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych (o 25,0%), pojazdów samochodowych, przyczep i naczyń (o 24,3%) oraz chemikaliów i wyrobów chemicznych (o 2,2%).
Dynamika (w cenach stałych) i struktura (w cenach bieżących) produkcji sprzedanej przemysłu kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓLNIEŃIE | 01 2024 | 01 2023 = 100 | w odsetkach |
|-------------------|---------|---------------|-------------|
| Ogółem | | | |
| w tym: | | | |
| Przetwórstwo przemysłowe | | | |
| w tym produkcja: | | | |
| artykułów spożywczych | | | |
| wyrobów z drewna, korka, słomy i wikliny \(^\Delta\) | | | |
| chemikaliów i wyrobów chemicznych | | | |
| wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych | | | |
| wyrobów z metali \(^\Delta\) | | | |
| komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych | | | |
| maszyn i urządzeń \(^\Delta\) | | | |
| pojazdów samochodowych, przyczep i naczyń \(^\Delta\) | | | |
| pozostającego sprzętu transportowego | | | |
| Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę \(^\Delta\) | | | |
W porównaniu z grudniem 2023 r. produkcja sprzedana (w cenach stałych) w przetwórstwie przemysłowym była niższa o 3,5%.
Wydajność pracy w przemyśle, mierzona wartością produkcji sprzedanej na 1 zatrudnionego, w styczniu 2024 r. wyniosła 61,0 tys. zł (w cenach bieżących) i była o 8,3% (w cenach stałych) wyższa niż w styczniu 2023 r., przy niższym przeciętnym zatrudnieniu (o 0,6%) oraz wyższym przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniu brutto (o 13,0%).
**Produkcja sprzedana budownictwa** (w cenach bieżących) w styczniu 2024 r. wyniosła 1347,5 mln zł, co oznacza spadek w skali roku o 10,7%.
W styczniu 2024 r. wydajność pracy w budownictwie, mierzona wartością produkcji sprzedanej budownictwa na 1 zatrudnionego, wyniosła (w cenach bieżących) 43,7 tys. zł i była niższa o 8,5% niż w styczniu 2023 r., przy niższym przeciętnym zatrudnieniu (o 2,3%) oraz wyższym przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniu brutto (o 10,4%).
**Produkcja budowlano-montażowa** (w cenach bieżących) ukształtowała się w styczniu 2024 r. na poziomie 615,7 mln zł i stanowiła 45,7% produkcji sprzedanej budownictwa ogółem (w styczniu 2023 r. – 39,4%). W odniesieniu do stycznia 2023 r. produkcja budowlano-montażowa wzrosła o 3,5%, a w stosunku do grudnia 2023 r. była niższa o 66,9%.
W styczniu 2024 r. wzrost produkcji budowlano-montażowej w skali roku oraz spadek w porównaniu z grudniem 2023 r. odnotowano w grupie podmiotów, których podstawowym rodzajem działalności są roboty budowlane związane ze wznowieniem budynków (odpowiednio o 42,9% i o 55,8%) oraz w grupie podmiotów specjalizujących się w wykonywaniu robót budowlanych specjalistycznych (o 27,9% i o 61,5%). Natomiast w grupie podmiotów specjalizujących się w wykonywaniu robót związanych z budową obiektów inżynierii lądowej i wodnej zanotowano spadek produkcji budowlano-montażowej zarówno w skali roku, jak i w skali miesiąca (odpowiednio o 47,8% i o 82,1%).
Dynamika i struktura produkcji budowlano-montażowej (w cenach bieżących) kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓŁNIENIE | 01 2024 | w odsetkach |
|-----------------------------------|---------|-------------|
| Ogółem | 103,5 | 100,0 |
| Budowa budynków △ | 142,9 | 56,6 |
| Budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej △ | 52,2 | 20,3 |
| Roboty budowlane specjalistyczne | 127,9 | 23,1 |
**Budownictwo mieszkaniowe**
W styczniu 2024 r., w porównaniu z analogicznym miesiącem 2023 r., odnotowano spadek liczby mieszkań oddanych do użytkowania (o 4,7%) oraz wzrost liczby mieszkań, na których realizację wydano pozwolenia lub dokonano zgłoszenia z projektem budowlanym (o 27,6%) i liczby mieszkań, których budowę rozpoczęto (o 370,6%).
Według wstępnych danych\(^2\) w styczniu 2024 r. **przekazano do użytkowania** 1145 mieszkań (o 56 mieszkań mniej niż w styczniu 2023 r.), w tym 766 mieszkań (66,9% ogólnej liczby mieszkań oddanych do użytkowania) w budownictwie przeznaczonym na sprzedaż lub wynajem oraz 379 mieszkań (33,1%) w budownictwie indywidualnym.
Efekty budownictwa mieszkaniowego uzyskane w województwie pomorskim w styczniu 2024 r. stanowiły 7,8% efektów krajowych.
Liczba mieszkań oddanych do użytkowania w styczniu 2024 r. kształtowała się następująco:
| WYSZCZEGÓŁNIENIE | Mieszkania oddane do użytkowania | Przeciętna powierzchnia użytkowa 1 mieszkania w m² |
|-----------------------------------|---------------------------------|--------------------------------------------------|
| | w liczbach bezwzględnych | w odsetkach | 01 2023 = 100 | 81,5 |
| Ogółem | 1145 | 100,0 | 95,3 | |
| Przeznaczone na sprzedaż lub wynajem | 766 | 66,9 | 97,5 | 54,4 |
| Indywidualne | 379 | 33,1 | 91,3 | 136,2|
---
\(^2\) Dane meldunkowe – mogą ulec zmianie po opracowaniu sprawozdań kwartalnych.
Przeciętna powierzchnia mieszkania oddanego do użytkowania w styczniu 2024 r. wyniosła 81,5 m² i była niższa o 6,8 m² niż w styczniu 2023 r. W porównaniu ze styczniem 2023 r. spadek przeciętnej powierzchni użytkowej mieszkań wystąpił w budownictwie przeznaczonym na sprzedaż lub wynajem.
Mieszkania o największej przeciętnej powierzchni użytkowej powstały w powiatach: malborskim (200,0 m²), kartuskim (154,0 m²) oraz nowodworskim (151,2 m²), natomiast o najmniejszej powierzchni (poniżej 100 m²) wybudowano m.in. w powiecie starogardzkim (58,4 m²), w powiecie gdańskim (60,8 m²) oraz w Gdańsku (61,8 m²).
W styczniu 2024 r. najwięcej mieszkań przekazano do użytkowania w Gdańsku (326), w powiecie gdańskim (205) oraz w powiecie starogardzkim (177), natomiast najmniej w powiatach: sztumskim (2), człuchowskim (3) i malborskim (4).
W styczniu 2024 r. w ujęciu rocznym odnotowano wzrost liczby mieszkań, których budowę rozpoczęto (o 1586 mieszkań) i liczby mieszkań, na których realizację wydano pozwolenia lub dokonano zgłoszenia z projektem budowlanym (o 347 mieszkań). Mieszkania, których budowę rozpoczęto oraz na realizację których wydano pozwolenia lub dokonano zgłoszenia z projektem budowlanym stanowiły głównie inwestycje deweloperów (odpowiednio 87,5% oraz 74,7%) i inwestycje indywidualne (12,5% oraz 25,3%).
Liczba mieszkań, na budowę których wydano pozwolenia lub dokonano zgłoszenia z projektem budowlanym i mieszkań, których budowę rozpoczęto w styczniu 2024 r. kształtowała się następująco:
| WYSZCZEGÓŁNIENIE | Mieszkania, na budowę których wydano pozwolenia lub dokonano zgłoszenia z projektem budowlanym | Mieszkania, których budowę rozpoczęto |
|------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------------------------|
| | w liczbach bezwzględnych | w odsetkach | 01 2023 = 100 | w liczbach bezwzględnych | w odsetkach | 01 2023 = 100 |
| Ogółem | 1604 | 100,0 | 127,6 | 2014 | 100,0 | 470,6 |
| Przeznaczone na sprzedaż lub wynajem | 1198 | 74,7 | 155,0 | 1763 | 87,5 | 1175,3 |
| Indywidualne | 406 | 25,3 | 111,5 | 251 | 12,5 | 90,3 |
**Rynek wewnętrzny**
W styczniu 2024 r. odnotowano w skali roku wzrost o 1,5% sprzedaży detalicznej (w cenach bieżących) zrealizowanej przez przedsiębiorstwa handlowe i niehandlowe. W porównaniu ze styczniem 2023 r. wyższa była sprzedaż detaliczna m.in. w podmiotach z grup: „pojazdy samochodowe, motocykle, części” (o 80,5%), „prasa, książki, pozostała sprzedaż w wyspecjalizowanych sklepach” (o 21,1%), „farmaceutyki, kosmetyki, sprzęt ortopedyczny” (o 6,8%) oraz „meble, RTV, AGD” (o 4,4%), natomiast niższa była m.in. w podmiotach z grup: „pozostałe” (o 43,9%) oraz „żywność, napoje i wyroby tytoniowe” (o 6,7%).
Dynamika i struktura sprzedaży detalicznej (w cenach bieżących) kształtowały się następująco:
| WYSZCZEGÓŁNIENIE | 01 2023 = 100 | w odsetkach |
|------------------|---------------|-------------|
| Ogółem * | 101,5 | 100,0 |
| w tym: | | |
| Pojazdy samochodowe, motocykle, części | 180,5 | 16,0 |
| Żywność, napoje i wyroby tytoniowe | 93,3 | 9,7 |
| Farmaceutyki, kosmetyki, sprzęt ortopedyczny | 106,8 | 9,9 |
| Meble, RTV, AGD | 104,4 | 6,3 |
| Prasa, książki, pozostała sprzedaż w wyspecjalizowanych sklepach | 121,1 | 1,4 |
| Pozostałe | 56,1 | 9,1 |
a Grupowania przedsiębiorstw dokonano na podstawie Polskiej Klasyfikacji Działalności – PKD 2007, zaliczając przedsiębiorstwo do określonej kategorii według przeważającego rodzaju działalności, zgodnie z aktualnym w omawianym okresie stanem organizacyjnym. Odnoteowane zmiany (wzrost/spadek) sprzedaży detalicznej w poszczególnych grupach rodzajów działalności przedsiębiorstw mogą zatem również wynikać ze zmian przeważającego rodzaju działalności przedsiębiorstwa oraz zmian organizacyjnych. Nie ma to wpływu na dynamikę sprzedaży detalicznej ogółem.
W porównaniu z grudniem 2023 r. sprzedaż detaliczna była niższa o 29,2%. Spadek sprzedaży zanotowano m.in. w podmiotach z grup: „pozostałe” (o 55,1%), „meble, RTV, AGD” (o 36,0%), „żywność, napoje i wyroby tytoniowe” (o 35,2%) oraz „prasa, książki, pozostała sprzedaż w wyspecjalizowanych sklepach” (o 26,0%), natomiast wzrost odnotowano w podmiotach z grupy „pojazdy samochodowe, motocykle, części” (o 26,0%) oraz „farmaceutyki, kosmetyki, sprzęt ortopedyczny” (o 0,2%).
W styczniu 2024 r. sprzedaż hurtowa zarówno w przedsiębiorstwach handlowych, jak i w hurtowych była niższa niż w styczniu 2023 r. (odpowiednio o 16,4% i o 13,5%). Natomiast w porównaniu z grudniem 2023 r. sprzedaż hurtowa w przedsiębiorstwach handlowych była niższa o 3,5%, a w hurtowych wyższa o 13,0%.
**Podmioty gospodarki narodowej**
Według stanu na koniec stycznia 2024 r. w rejestrze REGON wpisanych było 358,1 tys. **podmiotów gospodarki narodowej**\(^3\), o 3,8% więcej niż w analogicznym miesiącu 2023 r. i o 0,2% więcej niż w końcu grudnia 2023 r.
Liczba zarejestrowanych **osób fizycznych** prowadzących działalność gospodarczą wyniosła 262,9 tys. i w porównaniu ze styczniem 2023 r. wzrosła o 3,8%. Do rejestru REGON wpisanych było 57,8 tys. **spółek**, w tym 39,4 tys. spółek handlowych (wzrost w skali roku odpowiednio o 3,9 % i o 5,8%) i 18,4 tys. spółek cywilnych (spadek o 8 spółek).
**Według przewidywanej liczby pracujących** przeważały podmioty o liczbie pracujących poniżej 10 osób (97,2% ogólnej liczby podmiotów). Udział podmiotów o przewidywanej liczbie pracujących 10-49 osób wyniósł 2,2%, a podmiotów powyżej 49 pracujących – 0,6%. W skali roku wzrost liczby podmiotów wystąpił wśród podmiotów o liczbie pracujących do 9 osób – o 4,0%.
W porównaniu z grudniem 2023 r. największy wzrost liczby podmiotów odnotowano w sekcjach: wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (o 0,9%), informacja i komunikacja, górnictwo i wydobywanie oraz działalność w zakresie administrowania i działalność wspierająca (po 0,7%).
W styczniu 2024 r. do rejestru REGON wpisano 2742 nowe podmioty, o 39,4% więcej niż w grudniu 2023 r. Wśród nowo zarejestrowanych jednostek przeważały osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, których wpisano 2179 (o 42,5% więcej niż w grudniu 2023 r.). Liczba nowo zarejestrowanych spółek handlowych w skali miesiąca wzrosła o 34,5%.
W styczniu 2024 r. wykreślono z rejestru REGON 2206 podmiotów (o 74,9% więcej niż przed miesiącem), w tym 1980 osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą (o 71,9% więcej).
**Wykres 14. Podmioty gospodarki narodowej nowo zarejestrowane i wyrejestrowane według powiatów w styczniu 2024 r.**
\(^3\) Dotyczy osób prawnych, jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą (bez osób fizycznych prowadzących gospodarstwa indywidualne w rolnictwie).
Według stanu na koniec stycznia 2024 r. w rejestrze REGON 61555 podmiotów miało **zawieszoną działalność** (o 2,1% więcej niż w grudniu 2023 r.). Zdecydowaną większość stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą – 94,9% (w grudniu 2023 r. – 95,0%).
**Mapa 2. Podmioty gospodarki narodowej z zawieszoną działalnością w 2024 r.**
Stan w końcu stycznia
Podmioty z zawieszoną działalnością wzrost w porównaniu z poprzednim miesiącem w %
- 4,1 - 5,7 (2)
- 3,1 - 4,0 (1)
- 2,1 - 3,0 (10)
- 1,1 - 2,0 (6)
- 0,6 - 1,0 (1)
Osoby fizyczne z zawieszoną działalnością wzrost w porównaniu z poprzednim miesiącem w %
- 5,4
- 4,0
- 3,0
- 2,0
- 1,0
- 0,0
W nawiasach podano liczbę powiatów.
**Koniunktura gospodarcza**
W lutym 2024 r. w większości badanych obszarów gospodarki oceny koniunktury formułowane przez przedsiębiorców były negatywne. Najgorsze nastroje gospodarcze panowały wśród jednostek prowadzących handel detaliczny. Największe pogorszenie opinii zaobserwowano w gronie podmiotów zajmujących się handlem hurtowym – spadek wartości wskaźnika ogólnego klimatu koniunktury o 4,6 w porównaniu ze styczniem br. Zauważalnie gorzej niż w poprzednim miesiącu koniunkturę ocenili też przedsiębiorcy z sekcji zakwaterowanie i gastronomia, chociaż wśród tych jednostek opinie odnośnie sytuacji gospodarczej były optymistyczne. Podmioty prowadzące działalność w zakresie transportu i gospodarki magazynowej, a także informacji i komunikacji ocenili koniunkturę pozytywnie i lepiej niż w styczniu br. W sekcji transport i gospodarka magazynowa odnotowano największy wzrost wartości wskaźnika – o 12,9 w skali miesiąca.
Wyniki badania dotyczącego inwestycji
Pytanie 1. Jakie są aktualne przewidywania, co do poziomu inwestycji Państwa firmy w 2024 r. w odniesieniu do inwestycji zrealizowanych w 2023 r.:
Utrzymanie inwestycji na podobnym poziomie jak w 2023 r. zadeklarowali przedstawiciele handlu hurtowego (78,8%), usług (69,0%), handlu detalicznego (64,1%), przetwórstwa przemysłowego (58,3%) oraz budownictwa (56,9%).
---
4 Badanie zostało przeprowadzone od 1 do 10 dnia bieżącego miesiąca na próbie jednostek przemysłowych, budowlanych, handlowych i usługowych. Odpowiedzi na cały dodatkowy blok pytań są udzielane na zasadzie dobrowolności. We wszystkich pytaniach prezentowany jest procent (ważony) odpowiedzi respondentów na dany wariant. Dane zostały zagregowane zgodnie z metodologią agregacji (ważenia) stosowaną standardowo w badaniu koniunktury gospodarczej.
Pytanie 2. Jakie są główne kierunki inwestowania Państwa firmy w bieżącym roku?
Na brak planów inwestycyjnych wskazało m.in. 47,4% przedstawicieli handlu detalicznego oraz 47,2% budownictwa. Oprócz tego najczęściej wskazywano na inwestowanie firmy: w maszyny, urządzenia techniczne i narzędzia m.in. w przetwórstwie przemysłowym (66,1%), handlu hurtowym (43,3%) oraz w budownictwie (38,0%); w szkolenie pracowników, m.in. w usługach (24,4%); w procesy organizacyjne/biznesowe, m.in. w handlu hurtowym (27,1%), a także w środki transportu.
Pytanie 3. Które z poniższych barier w największym stopniu wpływają na skalę inwestycji Państwa firmy w bieżącym roku?
Przedsiębiorcy ze wszystkich badanych rodzajów działalności wskazali, że głównymi barierami wpływającymi na skalę inwestycji w bieżącym roku będą: wysokie koszty realizacji inwestycji, wysoka inflacja, niepewna sytuacja makroekonomiczna, a także niejasne, niespójne i niestabilne przepisy prawne.
Pytanie 4. Jak bieżące zmiany sytuacji Państwa firmy oraz otoczenia rynkowego wpływają na skłonność do podejmowania inwestycji?
Wszyscy badani przedsiębiorcy ocenili, że bieżące zmiany sytuacji firmy oraz otoczenia rynkowego najczęściej wpływają neutralnie na skłonność do podejmowania inwestycji.
Gospodarka morska
W styczniu 2024 r. obroty ładunkowe w portach morskich województwa wyniosły 7,4 mln t, co oznacza spadek zarówno w stosunku do stycznia 2023 r. (o 20,2%), jak i w porównaniu z grudniem 2023 r. (o 9,7%).
Wykres 16. Obroty ładunkowe w styczniu 2024 r.
W porównaniu ze styczniem 2023 r. odnotowano spadek przeładunków z grupy „masowe suche” (o 49,4%), „pozostałe ładunki drobnicowe” (o 34,1%), „masowe ciekłe” (o 4,5%) oraz „toczne niesamobieżne” (o 0,3%), a wzrost przeładunków ładunków z grupy „kontenery duże” (o 10,5%) oraz „toczne samobieżne” (o 3,9%).
W ruchu międzynarodowym obrotu ładunkowe w styczniu 2024 r. stanowiły 98,9% obrotów województwa ogółem.
W portach morskich województwa największe obroty odnotowano w porcie gdyńskim – 5,6 mln t (spadek o 19,2% w stosunku do stycznia 2023 r.), co stanowiło 76,1% obrotów województwa ogółem. Największy udział w obrotach ładunkowych w porcie gdyńskim miały przeładunki „masowych ciekłych” – 52,3%, których przeładowano 2928,0 tys. t oraz „kontenerów dużych” – odpowiednio 24,2% i 1357,5 tys. t.
Wykres 17. Obroty ładunkowe w portach morskich
mln t
Polska
Woj. pomorskie
| WYSEZZEGÓLNIEŃIE | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 |
|------------------|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|
| Przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw a | 364,3 | 364,4 | 363,9 | 364,4 | 364,0 | 363,1 | 364,0 | 364,2 | 363,5 | 363,5 | 363,2 | 362,8 |
| w tys. osób | 362,2 | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | 100,0 | 100,1 | 99,8 | 100,1 | 99,9 | 99,8 | 100,2 | 100,1 | 99,8 | 100,0 | 99,9 | 99,9 |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | 101,5 | 101,3 | 100,9 | 100,7 | 100,6 | 100,1 | 100,1 | 100,3 | 100,3 | 100,1 | 99,8 | 99,6 |
| Bezrobotni zarejestrowani (stan w końcu okresu) | 45,0 | 46,1 | 45,6 | 43,9 | 42,8 | 41,1 | 40,6 | 41,3 | 42,2 | 42,3 | 42,4 | 42,8 |
| w tys. osób | 45,3 | | | | | | | | | | | |
| Stopa bezrobocia b (stan w końcu okresu) w % | 4,9 | 5,0 | 4,9 | 4,7 | 4,6 | 4,5 | 4,4 | 4,5 | 4,6 | 4,6 | 4,6 | 4,6 |
| Oferty pracy (zgłoszone w ciągu miesiąca) | 6045 | 6429 | 7082 | 7532 | 7198 | 8944 | 8806 | 8326 | 8424 | 7503 | 6544 | 6861 |
| Liczba bezrobotnych na 1 ofertę pracy (stan w końcu okresu) | 14 | 13 | 12 | 10 | 9 | 7 | 8 | 8 | 9 | 10 | 12 | 14 |
| Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto w sektorze przedsiębiorstw a w zł | 7013,75 | 7112,66 | 7837,13 | 7490,55 | 7446,20 | 7512,35 | 7587,39 | 7463,49 | 7467,24 | 7651,78 | 7783,16 | 8159,61 |
| poprzedni miesiąc = 100 | 95,8 | 101,4 | 110,2 | 95,6 | 99,4 | 100,9 | 101,0 | 98,4 | 100,1 | 102,5 | 101,7 | 104,8 |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | 113,2 | 110,5 | 110,9 | 107,4 | 112,8 | 112,4 | 110,5 | 110,3 | 107,2 | 110,8 | 110,9 | 111,4 |
a W przedsiębiorstwach, w których liczba pracujących przekracza 9 osób.
b Udział zarejestrowanych bezrobotnych w cywilnej ludności aktywnej zawodowo, szacowanej na koniec każdego miesiąca.
c W kwartale.
| Wskaźnik cen (dok.): | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 |
|---------------------|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|
| skupu ziarna zbóż: | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | A | 90,6 | 99,6 | 92,7 | 91,0 | 92,3 | 94,2 | 98,9 | 95,0 | 99,0 | 102,1 | 99,0 | 97,3 |
| | B | 96,6 | | | | | | | | | | | |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | A | 107,1 | 105,6 | 84,6 | 68,8 | 61,6 | 57,5 | 59,4 | 60,8 | 61,2 | 60,2 | 60,9 | 60,4 |
| | B | 64,4 | | | | | | | | | | | |
| skupu żywca rzeźnego wołowego (bez cieląt): | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | A | 99,3 | 101,3 | 103,2 | 97,3 | 97,9 | 95,3 | 92,4 | 102,1 | 102,0 | 104,2 | 93,8 | 100,2 |
| | B | 89,1 | | | | | | | | | | | |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | A | 111,5 | 109,5 | 102,4 | 91,6 | 88,3 | 90,5 | 89,0 | 82,8 | 86,0 | 89,2 | 84,9 | 88,8 |
| | B | 79,6 | | | | | | | | | | | |
| skupu żywca rzeźnego wieprzowego: | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | A | 96,9 | 110,1 | 104,0 | 105,1 | 99,0 | 104,0 | 99,2 | 90,2 | 99,0 | 96,6 | 96,8 | 96,7 |
| | B | 94,3 | | | | | | | | | | | |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | A | 163,3 | 187,0 | 134,8 | 129,8 | 133,0 | 134,7 | 129,6 | 110,2 | 103,5 | 108,1 | 105,3 | 96,3 |
| | B | 93,7 | | | | | | | | | | | |
| Relacje cen skupu a żywca wieprzowego do cen targowiskowych żyta | A | • | • | • | • | • | 5,9 | • | • | • | • | • | • |
| | B | • | | | | | | | | | | | |
| Produkcja sprzedana przemysłu b (w cenach stałych): | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | A | 94,3 | 101,4 | 120,4 | 89,6 | 100,9 | 100,7 | 94,2 | 104,2 | 103,0 | 106,2 | 98,2 | 97,1 |
| | B | 94,6 | | | | | | | | | | | |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | A | 82,9 | 78,6 | 82,6 | 81,3 | 75,5 | 76,7 | 75,4 | 103,9 | 103,2 | 109,2 | 108,2 | 107,4 |
| | B | 107,7 | | | | | | | | | | | |
| Produkcja budowlano-montażowa c (w cenach bieżących): | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | A | 39,5 | 130,6 | 124,9 | 92,5 | 120,5 | 115,7 | 80,8 | 112,0 | 110,1 | 91,5 | 108,1 | 150,7 |
| | B | 33,1 | | | | | | | | | | | |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | A | 73,4 | 111,3 | 96,7 | 89,7 | 89,2 | 105,2 | 92,0 | 104,3 | 122,2 | 108,3 | 106,4 | 123,3 |
| | B | 103,5 | | | | | | | | | | | |
a Ceny bieżące bez VAT.
b W przedsiębiorstwach, w których liczba pracujących przekracza 9 osób.
| WYBRANE DANE O WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM (dok.) |
|---------------------------------------------|
| **WYSZCZEGÓLNIEŃIE** |
| A – 2023 r. |
| B – 2024 r. |
|---------------------------------------------|
| **01** |
| **02** |
| **03** |
| **04** |
| **05** |
| **06** |
| **07** |
| **08** |
| **09** |
| **10** |
| **11** |
| **12** |
|---------------------------------------------|
| Mieszkania oddane do użytkowania (od początku roku) | 1201 | 2378 | 4248 | 5794 | 7384 | 9416 | 10511 | 12358 | 13719 | 15509 | 16900 | 19220 |
| analogiczny okres poprzedniego roku = 100 | 1145 | 96,5 | 102,2 | 107,5 | 102,1 | 109,8 | 108,8 | 110,9 | 103,8 | 101,3 | 92,8 | 93,2 |
| Sprzedaż detaliczna towarów a (w cenach bieżących): | | | | | | | | | | | | |
| poprzedni miesiąc = 100 | 128,7 | 97,6 | 115,0 | 104,1 | 98,8 | 105,1 | 102,8 | 98,7 | 96,6 | 109,4 | 97,7 | 112,7 |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | 79,3 | 107,9 | 96,5 | 100,2 | 94,3 | 96,5 | 99,8 | 99,2 | 97,6 | 106,4 | 109,5 | 113,6 |
| Obroty ładunkowe w portach morskich b w tys. t | 9220 | 8787 | 8924 | 8862 | 8776 | 8788 | 8611 | 9554 | 8052 | 9180 | 8265 | 8151* |
| poprzedni miesiąc = 100 | 7358 | 117,0 | 95,3 | 101,6 | 99,3 | 99,0 | 100,1 | 98,0 | 111,0 | 84,3 | 114,0 | 90,0 | 98,6 |
| analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100 | 170,1 | 152,6 | 128,5 | 142,7 | 132,0 | 118,3 | 126,0 | 129,3 | 104,6 | 94,8 | 99,2 | 103,4* |
| Wskaźnik rentowności obrotu w przedsiębiorstwach c: | | | | | | | | | | | | |
| brutto d (w %) | • | • | 6,2 | • | • | 5,8 | • | • | 6,4 | • | • | • |
| netto e (w %) | • | • | 4,6 | • | • | 4,4 | • | • | 5,2 | • | • | • |
| Nakłady inwestycyjne przedsiębiorstw c (w mln zł; ceny bieżące) | • | • | 2210,0 | • | • | 5081,1 | • | • | 8076,1 | • | • | • |
| analogiczny okres poprzedniego roku = 100 (ceny bieżące) | • | • | 143,0 | • | • | 135,5 | • | • | 131,7 | • | • | • |
| Podmioty gospodarki narodowej f w rejestrze REGON | 344915 | 346019 | 346961 | 348194 | 349642 | 351200 | 352261 | 353554 | 354403 | 355751 | 356826 | 357517 |
| w tym spółki handlowe | 37198 | 37351 | 37431 | 37614 | 37806 | 38010 | 38129 | 38288 | 38471 | 38605 | 38840 | 39070 |
| w tym z udziałem kapitału zagranicznego | 3616 | 3610 | 3606 | 3600 | 3599 | 3606 | 3622 | 3628 | 3639 | 3626 | 3639 | 3667 |
a W przedsiębiorstwach, w których liczba pracujących przekracza 9 osób.
b Dane pochodzą z badania statystycznego transportu morskiego opartego na dyrektywie 2009/42/WE.
c W których liczba pracujących przekracza 49 osób; dane są prezentowane narastająco.
d Relacja wyniku finansowego brutto do przychodów z całokształtu działalności.
e Relacja wyniku finansowego netto do przychodów z całokształtu działalności.
f Bez osób prowadzących gospodarstwa indywidualne w rolnictwie; stan w końcu okresu.
Opracowanie merytoryczne:
Urząd Statystyczny w Gdańsku
Dyrektor Jerzy Auksztol
Tel.: 58 76 83 130
Rozpowszechnianie:
Pomorski Ośrodek Badań Regionalnych
Tel.: 58 76 83 175
e-mail: email@example.com
Współpraca z Mediami:
Zbigniew Pietrzak
Pomorski Ośrodek Badań Regionalnych
Tel.: 58 76 83 175
e-mail: firstname.lastname@example.org
gdansk.stat.gov.pl
@Gdansk_STAT
@UrzadStatystycznywGdansku
gus_stat
glownyurzadstatystycznygus
glownyurzadstatystyczny
Powiązane opracowania
Biuletyn statystyczny województwa pomorskiego
Sytuacja społeczno-gospodarcza kraju w styczniu 2024 r.
Temat dostępny w bazach danych
Bank Danych Lokalnych (BDL)
Bank Danych Makroekonomicznych (BDM)
Ważniejsze pojęcia dostępne w słowniku
Pojęcia stosowane w statystyce publicznej | 1e95cdd7-b960-493b-b8fc-9ac254d132bb | finepdfs | 1.864258 | CC-MAIN-2024-22 | https://gdansk.stat.gov.pl/download/gfx/gdansk/pl/defaultaktualnosci/1493/2/144/1/komunikat_styczen_2024.pdf | 2024-05-23T03:19:53+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-22/segments/1715971058588.75/warc/CC-MAIN-20240523015422-20240523045422-00810.warc.gz | 224,854,648 | 0.999597 | 0.999972 | 0.999972 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
1488,
5835,
11803,
15640,
16600,
18908,
21124,
23581,
27188,
30806,
32131,
34663,
36487,
37242,
41205,
43500,
44335,
48145,
50592,
52223,
53081,
54040,
55412,
55490,
57334,
60586,
63906,
64662
] | 1 | 0 |
SPRAWOZDANIE FINANSOWE
za rok obrotowy 2015
obejmujące okres od 1.01.2015 r. do 31.12.2015 r.
Fundacji U Źródeł
54-206 Wrocław, ul. Legnicka 65
I. WPROWADZENIE DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO
1. Fundację założono dla realizacji społecznie i gospodarczo użytecznych celów, przede wszystkim:
- organizowania i prowadzenia działań w obrębie kultury, sztuki, tradycji, z obszaru rozwoju osobistego, ochrony środowiska naturalnego, a także w zakresie nauki, edukacji, oświaty i wychowania.
- tworzenia i prowadzenia ośrodków pracy twórczej, poszukiwań filozoficznych i badania praktyk medytacyjnych.
- organizowania działań na rzecz rozwoju alternatywnych sposobów życia w środowisku naturalnym poprzez:
- szerzenie informacji o zagrożeniach w środowisku naturalnym powodowanych rozwojem cywilizacji i sposobach ich przeciwdziałaniu,
- promowanie naturalnego rolnictwa,
- przedstawianie różnych form naturalnego budownictwa, a także ekologicznych sposobów pozyskiwania energii,
- propagowanie naturalnego, zdrowego odżywiania i naturalnej profilaktyki zdrowotnej.
2. Przedmiotem podstawowej działalności Fundacji w roku obrotowym było:
- organizowanie i prowadzenie wykładów w zakresie edukacji i propagowania naturalnego, zdrowego odżywiania i naturalnej profilaktyki zdrowotnej.
- organizowanie i prowadzenie spotkań w zakresie poszukiwań filozoficznych i badania praktyk medytacyjnych
- prowadzenie informacyjnej strony internetowej
3. Fundacja U Źródeł zarejestrowana jest w Sądzie Rejonowym we Wrocławiu pod numerem
KRS 0000494719 od dnia 17 stycznia 2014 r.
NIP 894-30-50-984
REGON 022337113
4. Zarząd Fundacji składa się z dwóch osób:
Prezes Zarządu – Leszek Wieliczko
Członek Zarządu – Marek Kościański
5. Przedmiotowe sprawozdanie finansowe obejmuje rok obrotowy 2015:
(okres od 1 stycznia 2015 roku do 31 grudnia 2015 roku).
6. W roku obrotowym fundacja nie zatrudniała żadnego pracownika etatowego, o dzieło i na umowę zlecenie.
7. Fundacja w roku obrotowym nie prowadziła działalności gospodarczej.
8. Działania fundacji w roku obrotowym prowadzone były w formie nieodpłatnej w zakresie celów statutowych fundacji.
9. Sprawozdanie finansowe za rok obrotowy sporządzone zostało:
- przy założeniu kontynuacji działalności, w dającej się przewidzieć przyszłości oraz nie wystąpienia okoliczności wskazujących na zagrożenie dla kontynuowania działalności,
- na podstawie ksiąg rachunkowych prowadzonych w roku obrotowym zgodnie z dokumentacją przyjętych zasad rachunkowości ustaloną i wprowadzoną do stosowania postanowieniami Uchwały Zarządu Fundacji z dnia 23.03.2014 r.
- Politykę rachunkowości, zasady, metody i wzory wybrano spośród możliwych do stosowania zasad, metod i wzorów dopuszczonych ustawą i wprowadzono je do stosowania na okres wieloletni.
Sporządzono
Wrocław, dnia 2.02.2016 r.
Imię i nazwisko oraz podpis osoby sporządzającej
Zarząd Fundacji:
Leszek Wieliczko – Prezes Zarządu
Leszek Wieliczko
Marek Kościński – Członek Zarządu
Marek Kościński
## II. BILANS
### FUNDACJA U ŹRÓDEŁ
**Bilans sporządzony zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia Ministra Finansów z 15.11.2001 (Dz. U. z 137/2001 poz. 1539) oraz zm.)**
| Wiersz | AKTYWA | Wiersz | PASYWA | Stan na początek roku | Stan na koniec roku |
|--------|--------|--------|--------|-----------------------|---------------------|
| **A** | Aktwa trwałe | A | Fundusze własne | 900,67 | 11,26 |
| I | Wartości niematerialne i prawne | 0,00 | 0,00 | Fundusz statutowy | 1,000,00 |
| II | Rzeczowe aktywa trwałe | 0,00 | 0,00 | Fundusz z aktualizacji wyceny | 0,00 |
| III | Należności długoterminowe | 0,00 | 0,00 | Wynik finansowy netto za rok obrotowy | -99,33 |
| IV | Inwestycje długoterminowe | 0,00 | 0,00 | Nadwyżka przychodów nad kosztami | 0,00 |
| V | Długoterminowe rozliczenia miedzyokresowe | 0,00 | 0,00 | Nadwyżka kosztów nad przychodami (wielkość dodatnia) | -99,33 |
| B | Aktywa obrotowe | 900,67 | 11,26 | Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania | 0,00 |
| I | Zapasy rzeczowych aktywów obrotowych | 0,00 | 0,00 | Zobowiązania długoterminowe z tytułu kredytów i pożyczek | 0,00 |
| II | Należności krótkoterminowe | 0,00 | 0,00 | Zobowiązania krótkoterminowe i fundusze specjalne | 0,00 |
| III | Inwestycje krótkoterminowe | 900,67 | 11,26 | Kredyty i pożyczki | 0,00 |
| 1 | Środki pieniężne | 900,67 | 11,26 | Inne zobowiązania | 0,00 |
| 2 | Pozostałe aktywa finansowe | 0,00 | 0,00 | Fundusze specjalne | 0,00 |
| C | Krótkoterminowe rozliczenia miedzyokresowe | 0,00 | 0,00 | Rezerwy na zobowiązania | 0,00 |
| | Suma bilansowa | 900,67 | 11,26 | Rozliczenia międzyokresowe | 0,00 |
| | | | | Inne rozliczenia międzyokresowe | 0,00 |
**Suma bilansowa** 900,67 11,26
---
**Data sporządzenia:** 04.01.2016 r.
---
**Podpisy**
---
**URZĄD SKARBOWY WROCŁAW-FABRYCZNA**
**02-02-2016**
### III. RACHUNEK ZYSKÓW I STRAT (WARIANT KALKULACYJNY)
**FUNDACJA U ŹRÓDEŁ**
**Rachunek zysków i strat (wariant kalkulacyjny) na dzień 31.12.2015 r.**
Rachunek wyników sporządzony zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia Ministra Finansów z 15.11.2001 (DZ. U. 137 poz. 1539 z późn. zm.)
| Pozycja | Wyszczególnienie | Kwota za poprzedni rok obrotowy | Kwota za bieżący rok obrotowy |
|---------|------------------|---------------------------------|------------------------------|
| | | 3 | 4 |
| A. | Przychody z działalności statutowej | 655,00 | 56,75 |
| 1 | Przychody z działalności statutowej nieodpłatnej pożytku publicznego | 0,00 | 0,00 |
| 2 | Przychody z działalności statutowej odpłatnej pożytku publicznego | 0,00 | 0,00 |
| 3 | Pozostałe przychody określone statutem | 655,00 | 56,75 |
| B. | Koszty realizacji zadań statutowych | 69,46 | 405,27 |
| 1 | Koszty realizacji zadań statutowych działalności nieodpłatnej pożytku publicznego | 69,46 | 405,27 |
| 2 | Koszty realizacji zadań statutowych działalności odpłatnej | 0,00 | 0,00 |
| 3 | Pozostałe koszty realizacji zadań statutowych | 0,00 | 0,00 |
| C. | Wynik finansowy na działalności statutowej (wielkość dodatnia lub ujemna) (A-B) | 585,54 | -348,52 |
| D. | Koszty administracyjne | 684,83 | 540,91 |
| 1 | Zużycie materiałów i energii | 91,79 | 5,17 |
| 2 | Usługi obcze | 225,04 | 535,74 |
| 3 | Podatki i opłaty | 40,00 | |
| 4 | Wynagrodzenia oraz ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia | 0,00 | 0,00 |
| 5 | Amortyzacja | 328,00 | |
| 6 | Pozostałe | 0,00 | 0,00 |
| E. | Pozostałe przychody (nie wymienione w pozycji A i G) | 0,00 | 0,00 |
| F. | Pozostałe koszty (nie wymienione w poz. B, D i H) | 0,00 | 0,00 |
| G. | Przychody finansowe | 0,00 | 0,02 |
| H. | Koszty finansowe | 0,04 | 0,00 |
| I. | Wynik finansowy brutto na całokształcie działalności (wielkość dodatnia lub ujemna) (C-D+E+F+G-H) | -99,33 | -889,41 |
| J. | Zyski i straty nadzwyczajne | 0,00 | 0,00 |
| I. | Zyski nadzwyczajne - wielkość dodatnia | 0,00 | 0,00 |
| II. | Straty nadzwyczajne - wielkość ujemna | 0,00 | 0,00 |
| K. | Wynik finansowy ogółem (I+J) | -99,33 | -889,41 |
| I. | Różnica zwiększająca koszty roku następnego (wielkość ujemna) | 99,33 | 889,41 |
| II. | Różnica zwiększająca przychody roku następnego (wielkość dodatnia) | 0,00 | 0,00 |
Data sporządzenia: 04.01.2016 r.
Podpisy
Prezes Zarządu
Lechek Wieliszko
IV. INFORMACJA DODATKOWA I OBJASNIENIA
1. Dane uzupełniające o aktywach i pasywach:
Zmiany w ciągu roku obrotowego wartości środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych oraz długoterminowych aktywów trwałych:
a) Środki trwałe wartość początkowa w PLN:
| Wyszczególnienie wg pozycji bilansowych | Wartość początkowa na początek roku obrotowego | Zwiększenie z tytułu: - zakupów, - aktualizacji, - inne- darowizna | Zmniejszenia wartości początkowej | Stan na koniec roku obrotowego |
|----------------------------------------|-----------------------------------------------|---------------------------------------------------------------|---------------------------------|--------------------------------|
| Środki trwałe razem: | 0 | 0 | 0 | 0 |
b) Umorzenia środków trwałych w PLN:
| Wyszczególnienie wg pozycji bilansowych (środków trwałych) | Dotychczasowe umorzenie na początek roku obrotowego | Zwiększenie umorzeń: - dotychczasowych - przejętych z zakupów - pozostałych | Zmniejszenia umorzeń środków trwałych | Stan na koniec roku obrotowego |
|------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------|--------------------------------|
| Środki trwałe razem: | 0 | 0 | 0 | 0 |
c) Wartości niematerialne i prawne- wartość początkowa w PLN:
| Wyszczególnienie wg pozycji bilansowych | Wartość początkowa na początek roku obrotowego | Zwiększenie z tytułu: - nowych zakupów, - inne | Zmniejszenia wartości niematerialnych i prawnych | Stan na koniec roku obrotowego |
|----------------------------------------|-----------------------------------------------|-------------------------------------------------|-----------------------------------------------|--------------------------------|
| Wartości niematerialne i prawne razem: | 0 | 0 | 0 | 0 |
d) Umorzenia wartości niematerialnych i prawnych w PLN:
| Wyszczególnienie wg pozycji bilansowych | Dotychczasowe umorzenie na początek roku obrotowego | Zwiększenie umorzeń | Zmniejszenie umorzeń | Stan na koniec roku obrotowego |
|----------------------------------------|-----------------------------------------------------|---------------------|---------------------|--------------------------------|
| Umorzenie wartości niematerialnych i prawnych razem: | 0 | 0 | 0 | 0 |
e) Długoterminowe aktywa finansowe w PLN:
| Wyszczególnienie wg pozycji bilansowych | Wartość na początku roku | Zwiększenie w ciągu roku | Zmniejszenia w ciągu roku | Stan na koniec roku obrotowego |
|----------------------------------------|---------------------------|--------------------------|--------------------------|--------------------------------|
| Długoterminowe aktywa finansowe razem: | 0 | 0 | 0 | 0 |
Wartości zobowiązań wobec budżetu państwa lub J.S.T. z tytułu uzyskania prawa własności budynków i budowli:
a) na początek roku: 0,00 PLN
b) na koniec roku: 0,00 PLN
2. Informacja o strukturze przychodów - źródła i wysokość:
| Wyszczególnienie | Przychody za rok: |
|------------------------------------------------------|-------------------|
| | poprzedni | obrotowy |
| | Kwota PLN | % struktury | Kwota PLN | % struktury |
| **PRZYCHODY RAZEM** | 655,00 | 100 | 56,77 | 100 |
| 1. Przychody z działalności statutowej nieodpłatnej | 0 | 0 | 0 | 0 |
| W tym: | | | | |
| dotacje | 0 | 0 | 0 | 0 |
| subwencje | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 2. Przychody z działalności statutowej odpłatnej | 0 | 0 | 0 | 0 |
| W tym: | | | | |
| dotacje | 0 | 0 | 0 | 0 |
| subwencje | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 3. pozostałe przychody określone statutem w tym | 655,00 | 100 | 56,75 | 99,97 |
| darowizny | | | | |
| 4. Pozostałe przychody operacyjne | 0 | 0 | 0 | 0 |
| W tym: | | | | |
| przychody ze sprzedaży środków trwałych w budowie | 0 | 0 | 0 | 0 |
| oraz wartości niematerialnych i prawnych | | | | |
| przychody z likwidacji środków trwałych | 0 | 0 | 0 | 0 |
| inne | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 5. Przychody finansowe | 0 | 0 | 0 | 0 |
| W tym: | | | | |
| ceny sprzedaży akcji i udziałów | 0 | 0 | 0 | 0 |
| odsetki od lokat, wkładów bankowych, | 0 | 0 | 0,02 | 0,03 |
| odsetki od pożyczek | 0 | 0 | 0 | 0 |
| odsetki od posiadanych papierów wartościowych | 0 | 0 | 0 | 0 |
| otrzymane dywidendy od akcji obcych | 0 | 0 | 0 | 0 |
| inne przychody finansowe | 0 | 0 | 0 | 0 |
3. Informacja o strukturze kosztów
| Wyszczególnienie | Koszty za rok: |
|------------------------------------------------------|----------------|
| | poprzedni | obrotowy |
| | Kwota PLN | % struktury | Kwota PLN | % struktury |
| **KOSZTY RAZEM** | 754,33 | 100 | 946,18 | 100 |
| 1. Koszty realizacji działalności statutowej nieodpłatnej | 69,46 | 9,21 | 405,27 | 42,83 |
| a) świadczenia pieniężne | 69,46 | 9,21 | 405,27 | 42,83 |
| b) świadczenia niepieniężne | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 2. Koszty realizacji działalności statutowej odpłatnej | 0 | 0 | 0 | 0 |
| a) usługi obce | 0 | 0 | 0 | 0 |
| b) wynagrodzenia | 0 | 0 | 0 | 0 |
| c) materiały | 0 | 0 | 0 | 0 |
| d) opłaty, podatki | 0 | 0 | 0 | 0 |
| e) inne | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 3. Koszty ogólno - administracyjne | 684,83 | 90,79 | 540,91 | 57,17 |
| a) zużycie materiałów i energii | 91,79 | 12,17 | 5,17 | 0,55 |
| b) usługi obce | 225,04 | 29,83 | 535,74 | 56,62 |
| c) wynagrodzenia | 0 | 0 | 0 | 0 |
| d) amortyzacja | 328,00 | 43,48 | 0 | 0 |
| e) podróże służbowe | 0 | 0 | 0 | 0 |
| f) czynsz | 0 | 0 | 0 | 0 |
| g) podatki i opłaty | 40,00 | 5,30 | 0 | 0 |
| h) pozostałe | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 4. Pozostałe koszty operacyjne działalności statutowej | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 5. Koszty finansowe | 0,04 | 0,005 | 0 | 0 |
| 6. Straty nadzwyczajne działalności statutowej | 0 | 0 | 0 | 0 |
4. Struktura funduszu statutowego z dnia założenia Fundacji: stan na 17.01.2014 roku w PLN.
| Wyszczególnienie źródeł pochodzenia – tworzenia funduszu | Kwota PLN |
|--------------------------------------------------------|-----------|
| Wartość funduszu statutowego razem | 1000,00 |
| Z tego: | |
| a) wpłaty fundatorów | 1000,00 |
5. Dane o źródłach zwiększenia i sposobie wykorzystania funduszu statutowego w roku obrotowym w PLN.
| Wyszczególnienie | Kwota PLN |
|------------------|------------|
| 1. Stan funduszu na początek roku | 900,67 |
| 2. Zwiększenie funduszu w ciągu roku | 0 |
| 3. Zmniejszenie funduszu w ciągu roku | 889,41 |
| 4. Stan funduszu na koniec roku | 11,26 |
6. Wykaz zobowiązań działalności statutowej zabezpieczonych na majątku fundacji PLN.
| Wyszczególnienie zobowiązań | Forma zabezpieczenia | Stan na: |
|-----------------------------|----------------------|-----------|
| | | Początek roku | Koniec roku |
| Zobowiązania działalności statutowej razem | 0 | 0 | 0 |
7. Wykaz zobowiązań warunkowych (w tym udzielonych przez fundację gwarancji i poręczeń), związanych z działalnością statutową PLN.
| Rodzaj zobowiązań, gwarancji, poręczeń | Stan na: |
|----------------------------------------|-----------|
| | Początek roku | Koniec roku |
| Zobowiązania warunkowe ogółem | 0 | 0 |
8. Informacja o zatrudnieniu i wynagrodzeniach
Pracownicy ogółem: 0 etatów
Z tego:
Zarząd: 0 etatów
Pracownicy merytoryczni: 0 etatów
4. Struktura funduszu statutowego z dnia założenia Fundacji: stan na 17.01.2014 roku w PLN.
| Wyszczególnienie źródeł pochodzenia – tworzenia funduszu | Kwota PLN |
|--------------------------------------------------------|-----------|
| Wartość funduszu statutowego razem | 1000,00 |
| Z tego: | |
| a) wpłaty fundatorów | 1000,00 |
5. Dane o źródłach zwiększenia i sposobie wykorzystania funduszu statutowego w roku obrotowym w PLN.
| Wyszczególnienie | Kwota PLN |
|------------------|------------|
| 1. Stan funduszu na początek roku | 900,67 |
| 2. Zwiększenie funduszu w ciągu roku | 0 |
| 3. Zmniejszenie funduszu w ciągu roku | 889,41 |
| 4. Stan funduszu na koniec roku | 11,26 |
6. Wykaz zobowiązań działalności statutowej zabezpieczonych na majątku fundacji PLN.
| Wyszczególnienie zobowiązań | Forma zabezpieczenia | Stan na: |
|----------------------------|----------------------|-----------|
| | | Początek roku | Koniec roku |
| Zobowiązania działalności statutowej razem | 0 | 0 | 0 |
7. Wykaz zobowiązań warunkowych (w tym udzielonych przez fundację gwarancji i poręczeń), związanych z działalnością statutową PLN.
| Rodzaj zobowiązań, gwarancji, poręczeń | Stan na: |
|----------------------------------------|-----------|
| | Początek roku | Koniec roku |
| Zobowiązania warunkowe ogółem | 0 | 0 |
8. Informacja o zatrudnieniu i wynagrodzeniach
Pracownicy ogółem: 0 etatów
Z tego:
Zarząd: 0 etatów
Pracownicy merytoryczni: 0 etatów
9. Rozliczenie głównych pozycji różniących podstawę opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych od wyniku finansowego brutto (zysku lub straty brutto)- metodą bilansową PLN:
| Wyszczególnienie ustaleń | Kwota PLN |
|------------------------------------------------------------------------------------------|-----------|
| 1. Zysk/ strata brutto: | -889,41 |
| 2. Trwałe różnice dodatnie - zwiększające podstawę opodatkowania (+) | 0 |
| Z tego: | |
| a) wynik ujemny roku poprzedniego zwiększający koszty roku | 0 |
| 3. Trwałe różnice ujemne - zmniejszające podstawę opodatkowania (-) | 0 |
| Z tego: | |
| a) wynik dodatni roku poprzedniego zwiększający przychody roku obrotowego | 0 |
| 4. Przejściowe różnice dodatnie (-) | 0 |
| 5. Przejściowe różnice ujemne (+) | 0 |
| 6. Przejściowe różnice dodatnie z roku poprzedniego zrealizowane w roku obrotowym (+) | 0 |
| 7. Przejściowe różnice ujemne z roku poprzedniego zrealizowane w roku obrotowym (-) | 0 |
| 8. Dochód (poz. 1+2-3-4+5+6-7) (Strata) | -889,41 |
| 9. Odlczenia od dochodu (-) | 0 |
| 10. Dochód do opodatkowania (poz. 8-9)/Strata | -889,41 |
| 11. Podatek dochodowy od osób prawnych stanowiący zobowiązanie (poz. 10 x stawka) | 0 |
| 12. Zysk bilansowy/strata bilansowa (poz. 1-11) | -889,41 |
10. Tendencje zmian w przychodach i kosztach, w stanie aktywów i źródłach ich finansowania (syntetyczno opisowe z ewentualnym podaniem odpowiednich wskaźników).
Jest to drugi rok podatkowy działalności Fundacji. Strata dotyczy bieżących kosztów z działalności statutowej nieodpłatnej pożytku publicznego i kosztów administracyjnych. Dopiero mając za sobą co najmniej dwa lata działalności, Fundacja może zacząć czynić starania o pozyskanie sponsora strategicznego. Zgromadzone doświadczenie i dokumentacja obrazująca dotychczasowe działania staje się argumentem przetargowym przy ustaleniu wysokości środków na realizację celów statutowych od sponsora, czy darczyńcy.
Sporządzono:
Wrocław, dnia 2.02.2016 roku
Podpis osoby sporządzającej
Fundacja U Źródeł
ul. Legnicka 65, 54-206 Wrocław
NIP 8943050984, KRS 0000494718
tel. 695 921 724
Zarząd Fundacji:
Prezes Zarządu
Leszek Wiehczko
Prezes Zarządu
Krzysztof Mielnik
Członek Zarządu | <urn:uuid:774f8310-c63e-4d0b-ac75-d1f1f15906df> | finepdfs | 1.355469 | CC-MAIN-2018-51 | https://fundacjauzrodel.com.pl/wp-content/uploads/2016/02/Sprawozdanie-finansowe-za-rok-2015.pdf | 2018-12-12T11:08:09Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823817.62/warc/CC-MAIN-20181212091014-20181212112514-00607.warc.gz | 633,649,164 | 0.999839 | 0.999964 | 0.999964 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
2071,
3042,
5019,
8977,
12770,
18616,
20375,
22211,
25223
] | 3 | 0 |
Uchwała Nr ZO/043/23o z dnia 5 kwietnia 2023 roku Zespołu Orzekającego w sprawie o sygn.: KER/023/23
OPINIA KER – w sprawie skargi na przekaz reklamowy
Związek Stowarzyszeń Rada Reklamy Grottgera 9/3 00-785 Warszawa
Zespół Orzekający Komisji Etyki Reklamy, działającej przy Związku Stowarzyszeń Rada Reklamy, w składzie:
* Teresa Wierzbowska – przewodnicząca
* Marta Macke – członkini
* Beata Ptaszyńska-Jedynak – członek
do konsumenta (dane w aktach sprawy), zwanego dalej „Skarżącym";
USP Zdrowie sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie , zwanej dalej „Skarżoną".
OPINIA – OCENA PRZEKAZU REKLAMOWEGO
Działając w interesie publicznym i w zakresie doświadczeń wyniesionych ze współpracy z organizacjami konsumenckimi, Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a także organizacjami promującymi standardy rynku reklamy w innych krajach, jak i na poziomie międzynarodowym (w tym The European Advertising Standards Alliance EASA) oraz mając na celu ochronę interesów konsumentów, Komisja Etyki Reklamy dokonała analizy przedstawionego przekazu reklamowego pod kątem zgodności z powszechnie przyjętymi zasadami etyki oraz dobrymi praktykami rynkowymi.
Do Komisji Etyki Reklamy wpłynęła skarga o sygnaturze akt KER/023/23. Przedmiotem skargi była reklama telewizyjna produktu Artresan Efekt.
Zgodnie ze stanowiskiem Skarżącego:
Treść reklamy: Do rehabilitanta przychodzi pacjent i rozmawia na temat chęci uczestnictwa w wyścigu rowerowym, ale bolą go stawy, lekarz zaleca zastosowanie Artresan
Skarga: Na podstawie nowelizacji ustawy o reklamie produktów medycznych, która wesła w życie 01.01.2023 zakazane jest reklamowanie produktów medycznych przez osoby związane ze służbą zdrowia lub osoby je udające.
[pisownia oryginalna]
Przekaz został zakwalifikowany jako potencjalnie naruszający zasady etyki reklamy w zakresie wskazanym w art. 8 i 10 ust. 1 lit. a Kodeksu Etyki Reklamy:
Art. 8
Reklama nie może nadużywać zaufania odbiorcy, ani też wykorzystywać jego braku doświadczenia lub wiedzy.
Art. 10
1. Ponadto reklamy nie mogą wprowadzać w błąd jej odbiorców, w szczególności w odniesieniu do: a) istotnych cech, w tym właściwości, składu, metody, daty produkcji, przydatności, ilości, pochodzenia (w tym geograficznego) reklamowanego produktu;
Skarżona udzieliła odpowiedzi na zawiadomienie Związku Stowarzyszeń Rada Reklamy i przestawiła stanowisko w sprawie korespondencją z dnia 10 marca 2023 r. Jednocześnie nie wyraziła zgody na udział w postępowaniu przed Komisją Etyki Reklamy.
W pierwszej kolejności Skarżona wskazała, że reklamowany produkt jest suplementem diety, nie zaś wyrobem medycznym. W związku z tym nie mają do niego zastosowania przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych, zakazujące wykorzystywania wizerunku osób wykonujących zawody medyczne lub podających się za takie osoby lub przedstawiania osób prezentujących wyrób w sposób sugerujący, że wykonują taki zawód. Brak jest z kolei tożsamego zakazu w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, który to akt prawny odnosi się do suplementów diety.
Niemniej, Skarżona, mając na uwadze etykę postępowania i poczucie społecznej odpowiedzialności, nie prowadzi reklam żywności – w tym suplementów diety – z wykorzystaniem wizerunku wskazującego na medyczne/farmaceutyczne wykształcenie występujących w nich bohaterów.
Nadto, przed dopuszczeniem reklamy do emisji stacje telewizyjne przeprowadzają weryfikację zgodności każdego materiału reklamowego z Porozumieniem Nadawców w sprawie rozpowszechniania reklam suplementów diety. W § 4 ust. 2 ww. Porozumienia ustanowiono zasadę, zgodnie z którą w reklamie suplementu diety nie mogą pojawiać się postaci lub wizerunki osób rzeczywistych i fikcyjnych, które są przedstawicielami lub ze względu na sposób przedstawienia mogą być odebrani jako przedstawiciele wybranych zawodów medycznych, w tym m.in. lekarza i fizjoterapeuty.
W skarżonej reklamie nie występuje rehabilitant, a trener, co jest wyraźnie pokazane przez umieszczony na koszulce bohatera wyraźny napis „Trener Paweł". W przypadku tego materiału zapewniono czytelność napisu poprzez zastosowanie odróżniającej się od tła kolorystyki oraz drukowanych liter.
Zważywszy na to, że trener nie udziela świadczeń zdrowotnych, a jego praca polega na prowadzeniu zajęć sportowych, działalność trenerska zaliczana jest zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Kwalifikacji Działalności (PKD) do podklasy 85.51.Z („Pozaszkolne formy edukacji sportowej oraz zajęć sportowych i rekreacyjnych").
Tym samym, zawód trenera nie może być uznany za zawód medyczny.
Co więcej, akcja reklamy odbywa się w klubie sportowym, co jest widoczne zarówno na pierwszym planie – bohater wykonuje ćwiczenia pod opieką trenera, jak i w tle – poprzez obecność na sali sprzętu sportowego, m.in. bieżni, piłek sportowych, ciężarków (sztangielek).
Biorąc pod uwagę powyższe, przeciętny konsument nie jest w stanie na podstawie reklamy wyprowadzić wniosku, iż sytuacja w niej przedstawiona dotyczy wizyty rehabilitacyjnej.
Na posiedzeniu w dniu 5 kwietnia 2023 r. Zespół Orzekający zważył, co następuje.
Opinia-ocena Zespołu Orzekającego KER w zakresie oceny przedmiotowej reklamy z ogólnie przyjętymi standardami etycznymi oraz dobrymi praktykami rynkowymi
Zespół Orzekający uznał, iż reklama suplementu diety Artresan Efekt 1 jest zgodna z ogólnie przyjętymi normami etycznymi.
W niniejszej sprawie kluczowe jest, że reklamowany produkt kwalifikowany jest jako suplement diety. W związku z tym, nie mają do niego zastosowania przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych, zakazujące wykorzystywania wizerunku osób wykonujących zawody medyczne lub podających się za takie osoby lub przedstawiania osób prezentujących wyrób w sposób sugerujący, że wykonują taki zawód (abstrahując od faktu, że zgodnie z art. 143 ww. ustawy, reklamy takie mogą być rozpowszechniane nie dłużej niż do dnia 30 czerwca 2023 r., jeżeli ich rozpowszechnianie rozpoczęto przed dniem wejścia w życie ww. zasad). Z kolei w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, która ma zastosowanie do suplementów diety, brak jest przepisów zakazujących wykorzystywania wizerunku osób wykonujących zawody medyczne lub podających się za takie osoby lub przedstawiania osób prezentujących wyrób w sposób sugerujący, że wykonują taki zawód.
Tym samym, brak jest podstaw uznania skargi za zasadną. Jedynie na marginesie należy dostrzec, że Skarżona dopełniła pozanormatywnych aktów staranności poprzez unikanie wykorzystywania wizerunku osoby wykonującej zawód medyczny w stosowanych przekazach.
W razie jakichkolwiek dodatkowych pytań prosimy o kierowanie ich do Związku Stowarzyszeń Rada Reklamy w sposób wskazany na naszej stronie internetowej www.radareklamy.pl. Postaramy się
1 Ocenie Zespołu Orzekającego podlegała reklama odnosząca się – zgodnie z treścią skargi – do wyścigu rowerowego.
udzielić wszelkich możliwych informacji oraz porad mogących zagwarantować najwyższe standardy etyczne oraz przestrzeganie dobrych praktyk rynkowych na rynku reklamowym w Polsce.
W związku z powyższym, mając na uwadze treść skargi, Zespół Orzekający ocenił przedmiotową reklamę, jak w osnowie niniejszej Uchwały.
Zdania odrębne
Brak.
Zgodnie z pkt. 59 w zw. z art. 35 Regulaminu Rozpatrywania Skarg, Skarżący może odwoływać się od Uchwały Zespołu Orzekającego w terminie dziesięciu dni roboczych od doręczenia Uchwały. Podstawę odwołania mogą stanowić wyłącznie nowe fakty i dowody, nieznane Zespołowi Orzekającemu w dacie podjęcia Uchwały, od której Strona wnosi odwołanie. | <urn:uuid:563acd8d-3fa3-4411-ad27-42d921535da2> | finepdfs | 1.504883 | CC-MAIN-2023-50 | https://radareklamy.pl/wp-content/uploads/2023/07/Uchwala_ZO_043_23o_w_sprawie_reklamy_USP_Zdrowie.pdf | 2023-12-04T00:27:07+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-50/segments/1700679100518.73/warc/CC-MAIN-20231203225036-20231204015036-00057.warc.gz | 524,328,804 | 0.999969 | 0.999987 | 0.999987 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1327,
3909,
6970,
7649
] | 1 | 0 |
Probiotyki i antybiotykoterapia
Probiotics and antibiotic therapy
Streszczenie
Antybiotyki są szeroko rozpowszechnione w lecznictwie. Odnajdują zastosowanie w zwalczaniu infekcji bakteryjnych, ale także w innych jednostkach chorobowych. Zażywanie ich wiąże się z występowaniem działań niepożądanych. Dotyczy to zarówno osób dorosłych, jak i dzieci. Często występującym efektem ubocznym jest biegunka. Aby temu zapobiec, niezbędne jest stosowanie probiotyków, które ochraniają florę jelitową w trakcie antybiotykoterapii, ale także pomagają odbudować ją po zakończonym leczeniu.
Probiotyki to żywe, niepatogenne szczepy mikroorganizmów, które w odpowiednich ilościach korzystnie działają na organizm gospodarza. Bakterie probiotyczne ochraniają przed infekcjami i wspomagają odbudowę środowiska naturalnego. Jednak pojawiają się wątpliwości, czy stosowane antybiotyki nie wykazują negatywnego działania w stosunku do przyjmowanych bakterii probiotycznych.
Słowa kluczowe
antybiotyki, probiotyki, prebiotyki, synbiotyki, biegunka
Summary
Antibiotics are widely used in medicine. They find use in treatment ofbacterial infections, but also other disease entities. Taking antibiotics is associated with unwanted side effects. This includes both adults and the children. The most common side effect being diarrhea. In order to prevent these, it is necessary to use probiotics, which protect the intestinal flora during antibiotic therapy, but also help to restore it after the treatment is finished.
Probiotics are live, non-pathogenic strains of microorganisms, which, given correct dosage provide health benefit to the host. Probiotic bacteria protect from infections and help restoring intestines to their natural state. However, there are doubts as to whether antibiotics have no negative effect in relation to the taking of probiotic bacteria at the same time.
Key words
antibiotics, probiotics, prebiotics, synbiotics, diarrhea
Zatwierdzono do opublikowania: marzec 2015 r.
Podział antybiotyków
Wprowadzenie antybiotyków do lecznictwa spowodowało przełom w terapii licznych schorzeń, wcześniej często śmiertelnych. Już w latach czterdziestych XX wieku Waksman wprowadził nazwę „antybiotyk" do powszechnego użycia. Początkowo tym terminem określano substancje, które miały biologiczne pochodzenie. Obecnie definicja ta została zmodyfikowana i rozszerzona. Antybiotyki obejmują nie tylko substancje wytwarzane przez organizmy żywe, ale przede wszystkim związki syntetyzowane podczas reakcji chemicznych w laboratoriach przemysłowych.
Antybiotyki różnią się między sobą strukturą chemiczną, mechanizmem działania, wskazaniami do stosowania a tak że w ystępowaniem efektów ubocznych.
Z licznych kwalifikacji antybiotyków najistotniejszym jest podział oparty na mechanizmie działania. Według niego wyróżnia się antybiotyki, które:
l hamują syntezę ściany komórkowej bakterii: antybiotyki β-laktamowe, antybiotyki glikopeptydowe, glikolipopeptydowe i glikolipodepsypeptydowe, antybiotyki peptydowe (amfomycyna, bacytracyna), fosfomycyna, cykloseryna;
l uszkadzają błonę cytoplazmatyczną bakterii (hamują jej czynność): polimyksyny, antybiotyki peptydowe (gramicydyna, tyrotrycyna), antybiotyki polienowe, daptomycyna;
l hamują biosyntezę białek bakteryjnych: rifamycyny, antybiotyki aminoglikozydowe, tetracykliny, chloramfenikol, makrolidy, ketolidy, linkozamidy, streptograminy, fusydany;
l hamują biosyntezę kwasów nukleinowych
mgr farm. Natalia Krajewska doktorantka Zakładu Analizy Instrumentalnej Katedry Analizy Instrumentalnej Wydz. Farmaceutyczny z OML w Sosnowcu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Inny istotny podział jest związany z budową chemiczną:
l antybiotyki β-laktamowe, do których zalicza się: penicyliny, cefalosporyny, karbapenemy, monobaktamy; zawierają pierścień β-laktamowy
l antybiotyki aminoglikozydowe, w cząsteczce zawierają aminocukier
l tetracykliny, pochodne naftalenu;
l antybiotyki makrolidowe, czternasto-/szesnastoczłonowy makrocykliczny pierścień laktonowy z ugrupowaniami ketonowymi
l antybiotyki peptydowe, do których zalicza się: polimyksyny, grupę peptydów działających miejscowo oraz peptydy wykazujące działanie przeciwgruźlicze; charakteryzują się budową cykliczną, zawierają aminokwasy
l rifamycyny, antybiotyki makrocykliczne
© kwiecień 2015
GF
l linkozamidy, połączenia aminokwasu z aminocukrem za pomocą wiązania amidowego
l streptograminy, budową przypominają makrolidy
l sulfonamidy, w pełni syntetyczne.
Antybiotyki są powszechnie stosowane w celu zwalczania zakażeń bakteryjnych. Jednak wielu pacjentów nie zdaje sobie sprawy, że tak naprawdę zażywanie tej grupy substancji leczniczych niesie ze sobą szereg działań niepożądanych. Najbardziej powszechnym efektem ubocznym jest zakłócenie prawidłowej mikroflory okrężnicy, a tym samym zmiana metabolizmu węglowodanów oraz aktywności przeciwbakteryjnej w okrężnicy, potencjalnie prowadzące do wystąpienia biegunki. Występuje ona u 5-39 proc. pacjentów w zależności od stosowanego antybiotyku. Dotyczy to zarówno osób dorosłych, jak i dzieci.
W związku z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych konieczne jest zapobieganie tym niekorzystnym zjawiskom. Potencjalną strategią, która im zapobiega, jest stosowanie bakterii probiotycznych w trakcie antybiotykoterapii, ale również po niej. Może to mieć korzystny wpływ na florę jelitową pod warunkiem ich prawidłowego stosowania.
Probiotyki, prebiotyki, synbiotyki
Określenie „probiotyk" pochodzi z języka greckiego i oznacza „dla życia". Probiotyki to szczepy określonych, żywych, niepatogennych mikroorganizmów o wielokierunkowym działaniu, które podawane w odpowiednich ilościach przynoszą korzyść dla organizmu człowieka. Termin ten obejmuje również preparaty i produkty, które zawierają w odpowiedniej ilości określone żywe mikroorganizmy posiadające właściwości probiotyczne. Do drobnoustrojów o właściwościach probiotycznych zalicza się bakterie z rodzaju: Bifidobacterium m.in. B.lactis Bb12, Lactobacillus np. L. acidophilus, L. reuteri, L. rhamnosus GG oraz Streptococcus thermopilus, a także niewykazujące właściwości patogennych grzyby Saccharomyces bouladrii. Bakterie rodzaju Lactobacillus spp. oraz Bifidobacterium spp. otrzymały status GRAS –
ARTYKUŁ NAUKOWY
„generally regarded as safe"– ogólnie uważane za bezpieczne.
Prebiotyki to nietrawione składniki żywności, które wykorzystywane są do stymulowania wzrostu lub aktywności niektórych szczepów w okrężnicy, a w efekcie wywierające korzystny wpływ na zdrowie gospodarza.
Synbiotyki to kombinacje prebiotyków i probiotyków. Wpływają pozytywnie na rozwój mikroflory jelitowej, pobudzając probiotyki prebiotykami. Jednocześnie hamują rozwój niekorzystnej flory bakteryjnej.
Badania pokazują, że w przypadku biegunek poantybiotykowych u dzieci i dorosłych najskuteczniejsze okazują się szczepy L.rhamnosus GG i drożdże S.boulardii. Wykazano, że pacjenci przyjmujący drożdże probiotyczne są w mniejszym stopniu narażeni na występowanie biegunki – 7,5 proc. – aniżeli grupa placebo – 23 proc. Stwierdzono również, że L.casei wywiera pozytywny wpływ na florę jelit .
Antybiotyki a szczepy probiotyczne
Bakterie probiotyczne są niewątpliwie korzystne przy antybiotykoterapii. Jednakże pojawia się pytanie, czy stosowany antybiotyk nie wykazuje bakteriobójczego działania w stosunku do szczepów probiotycznych.
Przeprowadzono badania, które umożliwiły określenie oporności szczepów Lactobacillus iBifidobacterium zawartych w doustnych preparatach probiotycznych na określone chemioterapeutyki i antybiotyki. Za pomocą metody dyfuzyjno-krążkowej oceniono antybiotykooporność dla czterech preparatów, które zawierały odpowiednio:
1. i 2. L. rhamnosus
3. B. bifidum, L. delbueckii subsp. bulgaricus i L. acidophilus
4. L. rhamnosus i L.acidophilus
W badaniach wykorzystano 24 substancje lecznicze. Wyniki wykazały, że bakterie probiotyczne zawarte w pierwszym i drugim preparacie wykazują oporność wobec wszystkich wykorzystanych w badaniu leków. Szczepy występujące w preparacie trzecim wykazały oporność w stosunku do: streptomycyny, kolistyny, metronidazolu, gentamycyny, netylmycyny, kloksacyliny, tobramycyny, cefradyny, neumycyny, trimetoprim-sul- fametaksazolu i kwasu nalidyksowego. Natomiast bakterie probiotyczne zawarte w czwartym preparacie charakteryzują się wrażliwością na piperacylinę, erytromycynę, amoksycylinę i ampicylinę.
Kolejnym przykładem są badania przeprowadzone na szczepach Lactobacillus wyizolowanych z kultur serwatkowych (L.rhamnosus, L.helveticus, L.casei i L. delbrueckii subsp. lactis). Określano w jakim stopniu badane szczepy są wrażliwe na określone antybiotyki: penicylinę G, klindamycynę, ampicylinę, erytromycynę, cefuroksym, tetracyklinę, amoksycylinę, wankomycynę, oksacylinę, gentamycynę, cephalotin, kotrimoksazol i nitrofurantoinę. Stwierdzono, że:
– ampicylina – wszystkie szczepy wrażliwe
– amoksycylina, tetracyklina – 98 proc.
– cefuroksym, erytromycyna i nitrofurantoina – 97 proc.
– kotrimoksazol – 94 proc.
– penicylina G – 90 proc.
– cefalotyna – 86 proc.
– klindamycyna – 84 proc.
– gentamycyna – 85 proc.
Powyższe badania wykazują, że większość bakterii probiotycznych jest oporna na działanie antybiotyków. Należy jednak przestrzegać zasady, aby nie przyjmować preparatu osłonowego równocześnie z antybiotykiem, ponieważ zawsze istnieje ryzyko, że lek może zniszczyć korzystne bakterie probiotyczne.
Podsumowanie
W celu zapobiegania występowania działań niepożądanych obejmujących zaburzenia żołądkowo – jelitowe, terapię antybiotykami należy wzbogacić o preparaty probiotyczne, które są dostępne w aptekach. Nie należy przyjmować probiotyku równocześnie z antybiotykiem, aby stosowana substancja lecznicza nie unieczynniła pożytecznych bakterii zawartych w preparacie.
Probiotyki wykazują korzystne działanie w leczeniu ostrej biegunki. Wykazano, że stosowanie probiotyków szybko skraca czas trwania biegunki i zmniejsza o 59 proc. ryzyko jej wystąpienia .
adres do korespondencji: email@example.com (Piśmiennictwo u autorki) | <urn:uuid:b3f32d0d-e0d5-435f-b85f-59bf663b3155> | finepdfs | 4.199219 | CC-MAIN-2018-51 | http://www.kwadryga.pl/upload/Dokumenty/Artykuly_naukowe/2015_4_naukowy.pdf | 2018-12-11T13:42:43Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823621.10/warc/CC-MAIN-20181211125831-20181211151331-00503.warc.gz | 415,790,665 | 0.999718 | 0.999824 | 0.999824 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4321,
10062
] | 1 | 2 |
Sprawozdanie z działalności Biblioteki Muzeum w Stargardzie w latach 2011-2012
ROK SPRAWOZDAWCZY 2011
W roku sprawozdawczym w Bibliotece Muzeum w Stargardzie pracował jeden pracownik, Agnieszka Matwiejczuk – bibliotekarz.
Zbiory
W 2011 r. Biblioteka Muzeum w Stargardzie wzbogaciła się o 497 pozycji, z czego 20% pozyskano w drodze zakupu, a 80% stanowi efekt wymiany międzybibliotecznej oraz otrzymanych darów. Są to głównie wydawnictwa z dziedziny archeologii i historii, zgodne z kierunkiem działania Muzeum.
Jedną z najstarszych publikacji, jaka została zakupiona do muzealnej Biblioteki w 2011 r., była książka z oficyny Ioannisa Maire *Respublica Holandiae et Urbes* [P. Scriveri] z 1630 r. Jest to cenny nabytek, pochodzący z dawnych zbiorów biblioteki Gimnazjum Patera Groeninga w Stargardzie (Gymnasium Groeningianum). Świadczy o tym pieczęć biblioteczna. Dzięki wpisom i exlibrisom byłych właścicieli książki, wiemy pokrótce, jaką drogę przebyła, aby ponownie powrócić do Stargardu.
Wystawy
Od początku 2011 r. do 20 grudnia trwały przygotowania do wystawy pt. *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*, której autorkami były: Agnieszka Matwiejczuk i Karolina Stań – Dział Archeologiczny. Celem tej wystawy, oprócz pokazania widzom, w jaki sposób w dawnych wiekach wypełniano zabawą czas wolny, było zachęcenie do aktywnego spędzania czasu w Muzeum. Najstarsze zabytki na wystawie to zabawki z epoki brązu datowane na 1000 – 700 lat p.n.e. Oprócz ciekawych eksponatów można było na wystawie bawić się replikami zabawek (przygotowane przez Marcina Burdzieja – Dział Upowszechniania Sztuki i Mariusza Brzezińskiego), a także zrobić gałgankową lałę, ułożyć zamek z klocków, poskakać w gumę, znaleźć skarb w piaskownicy, urządzić wojenkę, czy zagrać w klasy, warcaby lub w kręgle.
Eksponaty zaprezentowane na wystawie pochodziły ze zbiorów: Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum Narodowego w Szczecinie, Muzeum Śląska Opolskiego, Muzeum w Koszalinie, Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie, Muzeum w Stargardzie oraz prywatnej kolekcji Panów Roberta Paducha i Remigiusza Paducha ze Stargardu.
Publikacje
W związku z wyżej wymienioną wystawą: *Gry i zabawy na przestrzeni wieków* powstał folder, który został przygotowany przez pracownika Biblioteki Muzeum oraz pracownika Działu Archeologicznego – K. Stań.
Działalność edukacyjna
W omawianym okresie pracownik Biblioteki przeprowadziła następujące zajęcia muzealne: *Jak dawniej wyglądały książki; Średniowieczny skryba; Dawne pismo* (zajęcia wakacyjne) oraz *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*.
**ROK SPRAWOZDAWCZY 2012**
W 2012 r. w Bibliotece pracował jeden pracownik, Agnieszka Matwiejczuk.
**Zbiory**
W 2012 r. Biblioteka Muzeum w Stargardzie wzbogaciła się o 480 pozycji, z czego 39% pożyskano w drodze zakupu a 61% stanowi efekt wymiany międzybibliotecznej oraz otrzymanych darów.
Jednym z ciekawszych nabytków, jaki został wpisany w inwentarz Biblioteki w omawianym roku była księga: Roberti Bellarmini, *De controversiis christianae fidei adversus huius temporis*, Coloniae Agrippionae 1620.
Od początku roku trwały intensywne prace nad zmianą oprogramowania bibliotecznego z MAK-a na System Biblioteczny MATEUSZ. W lutym 2012 roku autor systemu ukończył konwersję danych z MAK-a do MATEUSZA. Po wstępnych testach w dniu 5 kwietnia 2012 r. Muzeum w Stargardzie zakupiło Licencję na oprogramowanie: System Biblioteczny MATEUSZ, którego twórcą jest Mirosław Domański.
Do końca 2012 r. wprowadzono 53% zbiorów.
**Wystawy**
Wystawa *Gry i zabawy na przestrzeni wieków* z ostatnim dniem czerwca 2012 r. dobiegła końca. Wszystkie eksponaty prezentowane na wystawie zostały zwrócone właścicielom.
Pod koniec września pracownik Biblioteki przygotował niewielką wystawę wydawnictw Muzeum w Stargardzie w Książnicy Stargardzkiej. Wystawa trwała od początku września do końca października.
**Udział w konferencjach naukowych**
Pracownik Biblioteki Muzeum w Stargardzie wzięła udział w konferencjach:
- *Muzeum w przestrzeni edukacji otwartej* (Szczecin, 31 maja 2012 r.). Organizatorem konferencji był Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów przy Współpracy z Muzeum Narodowym w Szczecinie w ramach debaty Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów „Czas muzeów?”;
- *Księgozbiory rozproszone. Losy księgozbiorów historycznych po II wojnie światowej* (Muzeum Zamkowe w Malborku, 19 października 2012 r.).
**Działalność edukacyjna**
W 2012 r. A. Matwiejczuk przeprowadziła 40 lekcji muzealnych: *Gry i zabawy na przestrzeni wieków; Jak dawniej wyglądały książki; Średniowieczny skryba*.
Oprócz wyżej wymienionych zajęć A. Matwiejczuk i K. Stań prowadziły zajęcia feryjne na wystawie: *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*, w trakcie których odbywały się konkursy. Ich zwycięscy otrzymywali nagrody. Wybierany był mistrz
nad mistrzami w konkurencjach: łapanie kulki kielichem zręcznościowym na czas; krykiet; JOJO – zabawa na okrągło oraz najpiękniejsza zabawka (material: gałganki lub masa solna).
Na tej samej wystawie w czasie „Europejskiej Nocy Muzeów” zorganizowano przeróżne zabawy zręcznościowe, które cieszyły się ogromnym zainteresowaniem.
Pozostałe działania
W okresie wrzesień – grudzień 2012 r., jeden dzień w tygodniu, A. Matwiejczuk odbywała praktykę zawodową w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Szczecińskiego oraz w następujących oddziałach biblioteki: Biblioteka Akademickiego Szkolenia Językowego, Biblioteka Filologii Polskiej i Słowiańskiej Wydziału Filologicznego, Biblioteka Języków Obcych Wydziału Filologicznego, Biblioteka Wydziału Humanistycznego, Biblioteka Wydziału Prawa i Administracji, Biblioteka Wydziału Teologicznego. Opiekunem praktyki była kustosz dyplomowany Urszula Ganakowska. Celem praktyki było zapoznanie się ze strukturą organizacyjną biblioteki i jej zbiorów, sposobem ich opracowywania i udostępniania. Praktyka dostarczyła wiele interesujących obserwacji i doświadczeń związanych z organizacją i funkcjonowaniem Bibliotek US.
Pracownik Biblioteki w 2012 r. odpowiedzialny był za koordynację „Muzealnych Spotkań z Przeszłością” – comiesięcznych, popołudniowych wykładów i prezentacji, które przygotowywane były przez pracowników Muzeum w Stargardzie, jak również zaproszonych gości. Spotkania miały (i mają) charakter otwarty i bezpłatny. Oto tematy jakie poruszane były w ciągu roku na spotkaniach:
- Jolanta Aniszewska, *Obóz oczami artysty. Rysunki jeńca wojennego Stalagu II D Antoine de Roux* (9 luty);
- Piotr Tarnawski, *Przeżyjmy to jeszcze raz… Stargardzki sport w latach 1945-1989* (1 marzec);
- Andrzej Bierca, *Garnizon stargardzki* (29 marzec);
- Karolina Stań, *Gry i zabawy na przestrzeni wieków* (26 kwiecień);
- Karol Kwiatkowski, *Stargardzkie życie codzienne doby XVII i XVIII wieku w świetle prac archeologicznych* (31 maj);
- Marcin Burdziej, *Stan zdrowia i ocena warunków życia dawnych mieszkańców Stargardu w świetle badań antropologicznych* (21 czerwiec);
- dr Marcin Majewski, *Początki Stargardu w świetle najnowszych badań archeologicznych i historycznych* (19 wrzesień; wykład w ramach obchodów „Europejskich Dni Dziedzictwa 2012”);
- dr Paweł Gut (Archiwum Państwowe w Szczecinie), *Zasięg języka kaszubskiego na Pomorzu Zachodnim od średniowiecza do XX wieku i badania nad Kaszubami w XIX i XX wieku* (18 październik);
- Karol Kwiatkowski, *„Złoty Wiek” Niderlandów - handel i kultura* (15 listopad);
- Marta Bierca, Piotr Tarnawski, *Spotkanie z Japonią… Prezentacja wystawy pt. „Kimono – przejaw japońskiej sztuki i tradycji” oraz Bohdan Kowalski, Pokaz filmu dokumentalnego o kinematografii japońskiej* (13 grudzień).
W bieżącym roku A. Matwiejczuk przeprowadziła 3 kwerendy: jedną dla studentki piątego roku rzeźby na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu na temat rzeźbiarza Tomasza Brejdaka. Dwie kolejne dla Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku.
Agnieszka Matwiejczuk
Ilustr. 1. Najstarszy nabytek Biblioteki Muzeum w Stargardzie w 2011 r. – *Respublica Holandiae, et Urbes* [P. Scriveri] z 1630 r.
Ilustr. 2. Otwarcie wystawy *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*. Fot. Karol Kwiatkowski – Muzeum w Stargardzie
Ilustr. 3. Najstarsze zabytki na wystawie *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*.
Fot. Karolina Stań – Muzeum w Stargardzie
Ilustr. 4. „Górka” fragment wystawy *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*.
Fot. Agnieszka Matwiejczuk – Muzeum w Stargardzie
Ilustr. 5. Stary druk ze zbiorów Biblioteki – jeden z nabytków w 2012 r. Roberti Bellarmini, *De controversiis christianae fidei adversus huius temporis*, Coloniae Agrippionae 1620; nr inw. S-173.
Fot. Jan Rusnok – Muzeum w Stargardzie
Ilustr. 6. Gra planszowa umieszczona w folderze do wystawy: *Gry i zabawy na przestrzeni wieków* (oprac. Karolina Stań, Agnieszka Matwiejczuk – Muzeum w Stargardzie)
Ilustr. 7. Zajęcia muzealne na wystawie *Gry i zabawy na przestrzeni wieków*. Fot. Piotr Tarnawski - Muzeum w Stargardzie | 49b33ec8-547c-47dd-beed-4a84a4eca5a7 | finepdfs | 1.959961 | CC-MAIN-2025-05 | http://stargardia.eu/pdf/Stargardia_VII/Matwiejczuk%20Agnieszka%20Sprawozdanie%20z%20dzia%C5%82alno%C5%9Bci%20Biblioteki%20Muzeum%20w%20Stargardzie%20w%20latach%202011-2012.pdf | 2025-01-16T15:09:46+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2025-05/segments/1736703362307.18/warc/CC-MAIN-20250116135418-20250116165418-00277.warc.gz | 30,143,258 | 0.981459 | 0.999456 | 0.999456 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
2454,
4951,
7731,
8023,
8268,
8518,
8756,
9046
] | 1 | 1 |
Opiekun wspólnoty o. Maciej Konenc SJ
Wspólnota „Sychar" z Wrocławia wita inne Ogniska i chcieliśmy się z Wami podzielić naszym wrześniowym spotkaniem. Otóż na naszym spotkaniu rozważaliśmy fragment z Pisma św. a konkretnie pierwsze czytanie z niedzieli 14.09 czyli ze święta Podwyższenia Krzyża Świętego. Oto to czytanie:
Czytanie z Księgi Liczb.
W owych dniach podczas drogi lud stracił cierpliwość. I zaczęli mówić przeciw Bogu i Mojżeszowi: "Czemu wyprowadziliście nas z Egiptu, byśmy tu na pustyni pomarli? Nie ma chleba ani wody, a uprzykrzył się nam już ten pokarm mizerny". Zesłał więc Pan na lud węże o jadzie palącym, które kąsały ludzi, tak że wielka liczba Izraelitów zmarła.
Przybyli zatem ludzie do Mojżesza, mówiąc: "Zgrzeszyliśmy, szemrząc przeciw Panu i przeciwko tobie. Wstaw się za nami do Pana, aby oddalił od nas węże". I wstawił się Mojżesz za ludem. Wtedy rzekł Pan do Mojżesza: "Sporządź węża i umieść go na wysokim palu; wtedy każdy ukąszony, jeśli tylko spojrzy na niego, zostanie przy życiu".
Sporządził więc Mojżesz węża z brązu i umieścił go na wysokim palu. I rzeczywiście, jeśli kogo wąż ukąsił, a ukąszony spojrzał na węża z brązu, zostawał przy życiu. (Lb 21, 4b-9)
Refleksja:
Po wyprowadzeniu Narodu Wybranego z niewoli z Egiptu, podczas wędrówki po pustyni miało miejsce to wydarzenie, o którym mowa w tym czytaniu. Z powodu narzekań na Mojżesza i na Boga (na swoją wolność!), z powodu „marudzenia" Izraelitów, zesłał Bóg na nich węże, aby przypomnieć o Sobie Samym. Jak Izraelici „kapnęli się" co zrobili, prosili Mojżesza, aby wstawił się za nimi u Boga. Prosili, aby Bóg odsunął od nich węże. Tak jak się „znikąd" pojawiły, aby teraz je Bóg zabrał i w ten sam sposób, aby Naród Wybrany pozostał przy życiu, by nie wyginęli wszyscy.
Bóg wysłuchał ich, ale „po Bożemu", Bożym sposobem! Nie pozabierał węży, aby nie kąsały, ale dał im na to kąsanie lekarstwo, dał antidotum. Mojżesz uczynił węża miedzianego, umieścił go na palu i rzeczywiście, kiedy ukąszony spojrzał na „węża z miedzi" pozostawał przy życiu. Bóg ma Swoje plany dla ludzi, ma Swoje sposoby i swoje plany realizuje.
Tylko „naiwni chrześcijanie" chcieliby, aby nie było na świecie zła, aby nie było „śmiertelnego kąsania". O słodka naiwności!
Zło jest i najprawdopodobniej będzie – niestety! - ale … jest na to antidotum, jest lekarstwo.
Nad tym właśnie lekarstwem zastanawialiśmy się na naszym spotkaniu wrześniowym, rozważaliśmy, jakie mamy i jakie jest nam dostępne antidotum.
Tym właśnie chcemy się podzielić z całym środowiskiem Sycharowskim: otóż
Skoro naszym antidotum na zło tego świata (węże) jest Jezus Chrystus to trzeba Go mieć w sercu, posiadać, a nie miewać od czasu do czasu – stąd wniosek, iż stan bycia w Łasce Uświęcającej ma być dla nas stanem constans. Służy temu trwanie przy Sakramentach Św., w szczególności:
-możliwie jak najczęstsze, pełne uczestnictwo we Mszy Św. (jak jesteś zaproszony na ucztę to posilaj się z suto zastawionego Stołu Pańskiego);
- regularna i dobrze przeżyta Spowiedź Św., poprzedzona właściwym przygotowaniem zgodnie z katechetycznymi warunkami „dobrej spowiedzi", wskazane u stałego spowiednika bądź kierownika duchowego,
-częsta audiencja u Pana Jezusa obecnego w Najświętszym Sakramencie Ołtarza - Adoracja;
- regularna modlitwa (pacierz rano, a wieczorem połączony z codziennym rachunkiem sumienia, a także Różaniec, Koronka do Bożego Miłosierdzia, nowenny (Nowenna Pompejańska), litania, psalmy, bo gdy nie ma modlitwy to Twój Duch nie został nakarmiony tzn. że wegetujesz, a nie żyjesz, co oznacza w konsekwencji – śmierć duchową!!!
- regularne posilanie się słowem Bożym, Ewangelią, którą Jezus Chrystus przyniósł na świat;
- inna lektura duchowa, czytanie prasy katolickiej, słuchanie konferencji (np. ks. Dziewieckiego, ks. Pawlukiewicza, naszego Ojca Macieja Opiekuna ogniska wrocławskiego) i oglądanie filmów o tematyce religijnej,
- zakotwiczenie we wspólnocie np. Sychar bądź innej (a także: rekolekcje, wakacje z Bogiem, wyjazdy integracyjne, korzystanie z forum Sycharu),
- spotkania nieformalne z „sycharkami", telefony do przyjaciela, i do „pogotowia duchowego", którym dla nas jest Ojciec Maciej - Opiekun wspólnoty,
- inne praktyki duchowe, np. wzmacnianie Ducha poprzez uczestniczenie w programie 12 kroków; post,
- praktykowanie dobrych uczynków wobec bliźnich: jałmużna, błogosławieństwo i przebaczenie naszym winowajcom;
A tym co nam przeszkadza w skutecznym korzystaniu z „antidotum" to:
- nasze lenistwo, i „niechciejstwo",
- brak cierpliwości i zniechęcenie gdy nie widzimy owoców naszych działań, albo gdy nie „czujemy Boga" (my nie jesteśmy od przynoszenia owoców tylko od starań o nie!)
Zwróćmy uwagę także na stawkę o jaką idzie! Stawką jest albo życie albo śmierć! To nie jest zabawa, ani gra komputerowa, gdzie mamy po kilkanaście żyć. Mamy je tylko jedno i albo je przegramy (śmierć!) albo nastąpi zwycięstwo Chrystusa (życie!). Bynajmniej nie chodzi tylko o życie fizyczne ale przede wszystkim duchowe. Nie chodzi nam o wegetację fizyczną ale w pełni życie duchowe. Prosty przykład: jeżeli nie pomodlisz się dziś, i odłożysz na jutro (na „wieczne jutro"), wybierasz śmierć! - stałeś się wrogiem Jezusa. Jeżeli możesz uczynić dobro dziś: życzliwość, dobre słowo, danie otuchy, uśmiech, dodanie optymizmu, wygrałeś życie! Jeżeli mogłeś to uczynić a zaniedbałeś wybrałeś „wegetację", coś przeciwnego Jezusowi.
Stąd albo jasno i wyraźnie opowiadasz się po wszelkiej formie życia, albo jesteś po stronie przeciwnika – szatana. Nie ma innej trzeciej opcji.
Są tylko dwie drużyny jak w mistrzostwach świata w siatkówce, jedna to nasza drużyna i druga to przeciwnik. Nie ma trzeciej opcji ani czegoś innego; albo gramy po stronie Jezusowej, w drużynie Jezusa – albo … okazało się, że „zdjąłeś" koszulkę z napisem JESZUS JEST PANEM, a ubrałeś koszulkę drużyny przeciwnej diabelskiej i w niej grasz, przeciw Jezusowi, przeciw sobie samemu i swojemu małżeństwu.
Serdecznie pozdrawiamy Ogniska sycharowskie w Polsce zagraniczne.
i | <urn:uuid:397d11ca-4c23-4676-8fe3-312b15566a8a> | finepdfs | 1.05957 | CC-MAIN-2021-10 | http://sychar.org/wp-content/uploads/2014/09/waz-miedziany1.pdf | 2021-02-25T07:45:42+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-10/segments/1614178350846.9/warc/CC-MAIN-20210225065836-20210225095836-00067.warc.gz | 85,732,786 | 0.999758 | 0.99976 | 0.99976 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1203,
4407,
6023
] | 2 | 0 |
Zmysłowe usta, mężczyźni zdominowani. Finał Dni Sztuki Współczesnej.
Kuszące usta, nadmiar słodyczy i hipnotyzująca choreografia w japońskim stylu. Do tego białoruska opowieść o chęci dominacji nad drugim człowiekiem i debiutancki film fabularny jednego z najważniejszych polskich artystów - o wdarciu się cywilizacji w utopijny świat. Trzy mocne, trzy różne propozycje zafundowały nam na finał Dni Sztuki Współczesnej. Jeden z najważniejszych białostockich festiwali zakończył się w niedzielę (22.05) przed północą.
Spotkania z szeroko pojętą sztuką współczesną - w postaci spektakli i filmu - Białostocki Ośrodek Kultury zorganizował w trzech różnych miejscach, w kooperacji z różnymi instytucjami. Zazębiały się o siebie, jako że w programie znalazły się też spotkania z artystami, i by zdążyć na wszystko, nie sposób było być do końca na wszystkim. Trochę szkoda, zwłaszcza, że pomysł spotkań z twórcami z każdym rokiem w kontekście DSW ma się coraz lepiej. A one same stają się ciekawym i nieodzownym punktem festiwalu, czasem wychodząc poza swoje ramy (jak dzień wcześniej podczas spotkania z twórcami spektaklu „Projekt: Matka", kiedy to spektakl wyzwolił w widzach dużą chęć, by dzielić się swoimi doświadczeniami).
Zmysłowe usta i przesyt
Piękne wizualnie widowisko, zachwycająca precyzja każdego gestu, czystość i surowość, a przy tym - opowieść o przesycie i nadmiarze - to „Desert Rose" - spektakl TO-EN Butoh Company. Polska tancerka butoh, kryjąca się pod pseudonimem TO-EN (Ziemia-Ogród), ucząca się długo u szwedzkiej artystki, zaprosiła widzów do wysublimowanego świata dźwięków, kolorów i oczywiście sugestywnego tańca butoh. Tylko ona jedna na operowej scenie, w tle kuszące, połyskujące sokiem olbrzymie usta lub na przemian stroboskopowe światła i niepokojąca muzyka. Postać w długiej sukni przesuwająca się po scenie ledwo dostrzegalnym wystudiowanym ruchem - hipnotyzuje.
Jest w niej coś fascynującego: rozcapierzone dłonie, misterna fryzura, upięcie włosów i linie w przestrzeni kreślone ciałem. Miękkość i płynność ruchów, odpowiednie ułożenie ciała, wydaje się płynąć naturalnie z wnętrza artystki, jednak taki efekt okupiony jest wieloletnią ciężką pracą. Tu nie ma zbędnych gestów, każdy jest czysty i intrygujący, wszystkie razem budują sugestywne obrazy: kojarzą się z ewoluującą rośliną, wewnętrznym przetwarzaniem, intensywnością.
Skojarzeń jest zresztą więcej, są już nie tylko roślinne, biologiczne, ale też zmysłowe, erotyczne, symboliczne. Cały spektakl narodził się z inspiracji estetyką glamour i różą pustyni - rośliny, która oszałamia pięknem, ale też zdaje się być efemerycznym, jednorazowym zjawiskiem na pustynnym tle. Artystka te inspiracje przekuła w spektakl i tak powstała historia bez jednego słowa - o pokusie uwodzenia, o nadmiarze, przesyceniu ogromem bodźców oferowanym nam przez świat.
Pisuary na wysokości twarzy
O zupełnie innych zjawiskach współczesnego świata opowiadał spektakl białoruskiego Korniag Theatre, prowadzonego przez jedną z najważniejszych - jeśli nie najważniejszą postaci niezależnego teatru na Białorusi - Jauhiena Korniaga. Jego spektakle pełne są buntu i niezgody, ostro diagnozują społeczne mechanizmy. W najnowszym - „The Latent Men" scena Białostockiego Teatru Lalek zamienia się w postapokaliptyczną, industrialną przestrzeń, w której ogólnie przyjęte standardowe zachowania społeczne zostały odwrócone, wywrócone do góry nogami. Trzy kobiety (wśród nich m.in. Swietłana Anikiej, znana m.in. z tytułowej roli w spektaklu „Sońka" Teatru Dramatycznego), pięciu mężczyzn. One - dość agresywne i traktujące mężczyzn instrumentalnie, ale w sumie szukające tego jedynego właściwego, tylko w dość ekspansywny sposób. Oni - infantylni, bezwolni, pasywni. Obnażeni do bokserek, są poniekąd szkoleni, ćwiczeni przez elegancko ubrane kobiety, których strój z czasem zaczyna się kojarzyć z uniformem. W poszczególnych scenach z trudem układających się w jakąś fabułę, widać opresyjność sytuacji, w jakiej się znaleźli. To rzecz o dominacji kobiet nad mężczyznami, którzy nieoczekiwanie zostali wtłoczeni w sytuację do tej pory przypisywaną wyłącznie kobietom.
Inspiracja fobiami dotyczącymi płci kulturowej i biologicznej idzie jednak dalej - spektakl opowiada też, w szerszym wymiarze - o dominacji człowieka nad drugim człowiekiem bez względu na płeć. A także o pewnym buncie wobec obowiązujących mechanizmów społecznych.
Młodzi aktorzy mieli trudną rolę - i kondycyjnie, i ze względu na trudność w przełamywaniu stereotypów i używaniu gestów na co dzień dalekich od przyjętych zachowań męskich. Podskakują, chodzą na szpilkach, poddają się rozkazom kobiet, są całkowicie bezradni, również w mierzeniu się z absurdami codzienności (w spektaklu ich przykładem są choćby zawieszone na wysokości twarzy pisuary). Zgrzytliwa, chropawa i industrialna muzyka jeszcze bardziej podkreśla tę nieoczywistość i kuriozalność.
Urzędnik i zaginione plemię
Pewne socjologiczne tło bada też w swoim filmie „Walser" - Zbigniew Libera, jeden z najważniejszych polskich artystów, zaproszony na festiwal przez Galerię Arsenał. Libera postanowił nakręcić film o zaginionym plemieniu Conteheli, żyjącym na obrzeżach cywilizacji. Pewnego dnia trafia tam Walser, zasadniczy urzędnik kolejowy. Tak oto do utopijnego świata wdziera się cywilizacja. I choć Walser ma dobre intencje - jego przybycie niesie zagrożenie i destrukcję. Libera buduje swój film trochę jak puzzle łącząc różne gatunki - western, filmy w stylu „Walka o ogień". A w warstwie symbolicznej - snuje wizję o końcu pewnego świata.
- Jesteśmy przyzwyczajeni, że polskie kino jest realistyczne. I to mnie trochę nudzi. Jak ja mam oglądać w filmie jakąś opowieść, na którą muszę iść do kina, a słyszę ją przez okno i na ulicy, to już wolę zrobić film taki, w których jest jakaś historia, niemożliwa do zobaczenia bez udziału kamery. Ale ta historia odnosi się do rzeczy, które znamy. Jest trochę mistyczna, inspirowana jest innymi filmami, jak no. „Tańczący z wilkami", „Człowiek znany koniem" mówił Zbigniew Libera już po filmie na spotkaniu z widzami.
- Czy ten film mógłby istnieć bez Walsera? - dopytywał się prowadzący spotkanie w kinie Forum Jakub Socha.
Libera: - Jak mówi Andrzej Wajda - by cos było jakieś, to drugie musi być inne. Walser jest nieodzowny - po to, by pokazać innych, ich transparentność.
Opowiadał, że film był kręcony w Słowenii. I że język, którego musieli się nauczyć aktorzy naturszczycy, specjalnie do filmu napisał Robert Stiller, wybitny tłumacz, mówiący w 20 językach. Na potrzeby filmu wymyślił język zbliżony do malajskiego.
- Także wiedzą państwo, gdyby teraz na widowni zasiadł mieszkaniec Malezji, to mniej więc mógłby coś między wierszami zrozumieć - jak Polak mniej więcej Chorwata - mówił Libera.
***
I jeszcze wspomnienie o minionych festiwalowych dniach:
Festiwalowy tygiel. Dzicy na rynku, Calineczka i pampersy
Spotkanie w prywatnym mieszkaniu, klatka z dzikimi na Rynku, klimaty liryczne i demoniczne, dobra muzyka, powroty do źródeł i tematy, które mogą uwierać. Spektakle często wychodziły poza ramy gatunku i przekraczały granice. Nawet percepcji, bo zdarzało się, że to, co widzieliśmy, okazywało się czymś zupełnie innym.
To była ciekawa edycja Dni Sztuki Współczesnej, choć nie łączył jej wyraźny klucz, z czego zresztą organizatorzy zrezygnowali świadomie, uznając, że ogranicza to ich pole działania. Ale w sumie w ofercie kilkunastu wydarzeń przygotowanych przez Białostocki Ośrodek
Kultury można było znaleźć pewne paralele i punkty styczne. Twórcy proponowali projekty oparte na konfrontacji z Innym, wciągali widzów w interakcję, a reakcje tych ostatnich wpływały czasem na kształt spektaklu. O zetknięciu Obcego z Miejscowym opowiadał choćby performance „Les Squames", kompletnie dezorientujący widzów na w centrum miasta, spotkanie w prywatnym mieszkaniu („Pobyt tolerowany"), czy film Zbigniewa Libery „Walser".
Charakterystyczne dla tej edycji było koprodukcje (Teatr Malabar Hotel i Teatr Studio,Teatr Kana i Teatr Szwalnia) oraz łączenie składów i pokoleń (Teatr Montownia i Teatr Papahema). Dobrze się stało, że właśnie na festiwalu, który od ponad 30 lat stanowi jedno z najważniejszych kulturalnych przedsięwzięć Białegostoku, zobaczyć można białostockie grupy, które na co dzień, nie mając własnej siedziby, nie grają w Białymstoku za często. I niestety, krok po kroku, powoli się stąd wymykają. Dzięki DSW podczas jednej edycji zobaczyć mogliśmy spektakle grup, z których powinniśmy być dumni - jak: Teatr Malabar Hotel, Grupa Coincidentia czy młoda, ale już wyrazista Papahema.
Tradycyjnie najwięcej było teatru - eksperymentującego, z pogranicza alternatywy i tradycji, łączącego klasykę z nowatorskimi formami przekazu.
Plemię homo sapiens ogląda inne plemię
Eksperyment szedł czasem bardzo daleko, jak w przypadku performance francuskiej grupy Kumulus, która na Rynku Kościuszki ustawiła potężną klatkę. W niej zaś - stworzenia z nabiegłymi krwią oczyma, zdeformowanymi głowami, popiskującymi i pochrząkującymi. Wystarczyła godzina, by zorientować się, że wielu przechodniów gotowych jest uwierzyć w krasnoludki, a tym bardziej w to, że gdzieś w górach ciągle żyje dziwne plemię Skłamów. I że właśnie w obwoźnej klatce przywieziono je do Białegostoku.
Fantastyczny projekt dobitnie pokazał, jak reagujemy na inność, jak z fascynacją przyglądamy się temu co dziwne, niezwyczajne. Francuzi prostym zabiegiem dogłębnie obnażyli pewne społeczne mechanizmy, myślowe stereotypy, a także fakt, że jedni są bardziej podatni na czyjeś opowieści dziwnej treści, a inni mniej. Performance w pewnym sensie, nie zajmując się zupełnie polityką, okazał się być polityczny i na miarę naszych czasów - dowiódł, jak niektórzy dają sobie wmówić to i owo.
Happening w klatce to jedno. To, co działo wokół klatki - reakcje, próby zracjonalizowania, a często też bezrefleksyjna wiara w to, co jest na klatce napisane - to zupełnie inna kwestia. Oglądanie „dziwów„ zamieniało się powoli w odrębny spektakl, w którym to plemię homo sapiens komentujące na zewnątrz klatki stawało się poniekąd bohaterem przedstawienia. Słuchanie tego, co oglądającym może przyjść do głowy, niekiedy wprawić mogło w zdumienie. Tak oto performance na żywo formułował pewną społeczną diagnozę i stawał się socjologicznym cymesem. Choć wnioski zeń - raczej gorzkie.
Mamienie widza
O Innym, Obcym, ale w zupełnie inny sposób, bo w kameralnej grupie, w prywatnym mieszkaniu opowiadał projekt „Pobyt tolerowany„ Teatrów Kana i Szwalnia. Uczestnicy usiedli wokół stołu, jedli, a spektakl stawał się zaś nietypowym tyglem gatunków: spotkaniem, rozmową na temat czeczeńskich uchodźców, teatrem cieni, słuchowiskiem, monitorowaną pogawędką, która co i rusz skręcała w różne rewiry. I za każdym razem przybierała inny kształt, w zależności od tego, jaka grupa widzów-uczestników, z różnym światopoglądem pojawiała się w mieszkaniu.
Bardzo ciekawym doświadczeniem i - pod względem technologicznym chyba najbardziej współczesnym - okazał się spektakl Cloud Theater, który łączył sztukę wizualną, filmową, teatr, a nawet grafikę tworzoną na żywo. I omamił widza tak, iż ten ulegał złudzeniu, że aktorzy na scenie przybierali pozycję wertykalną, choć tak naprawdę pełzali. Obserwowała ich umieszczona nad sceną kamera, od razu rzucała obraz na duży ekran, a grafik dorysowywał na bieżąco przestrzeń, w której się poruszali. Efekt był ciekawy, zwłaszcza, że przy mocnej muzyce teatr przeprowadził widzów przez historię świata - od prapoczątków, aż do jego krachu.
Cloud Theater stosował ekwilibrystykę fizyczną, a Teatr Malabar Hotel - słowną. W spektaklu „Ćwiczenia stylistyczne" aktorzy rozegrali tę samą scenę na 50 sposobów - np. medycznie, rubasznie i onirycznie. I choć spektakl nadmiarem słów miejscami nużył - umiejętności trzech aktorów naprawdę imponowały.
Macierzyński Mordor i Calineczka dla dorosłych
W interesujący mocny i bezlitosny spektakl, okazuje się, można przekuć, tak mało kojarzący się z teatrem temat kup, nieprzespanych nocy i macierzyńskich frustracji. Aktorki z Teatru Kana wykrzyczały to, co większość matek czuje, ale głośno o tym nie mówi. I tak rozemocjonowały widownię, że w godzinę po spektaklu „Projekt: Matka„ część widzów w ogóle nie chciało opuszczać teatru. Podział na aktorów i widzów już dawno przestał istnieć, spektakl przeszedł płynnie w rozmowę o życiu.
Teatry różniące się całym pokoleniem - Montownia i Papahema - przygotowały alternatywną wersję baśni Andersena - historia maleńkiej dziewczyneczki, czytana w dzieciństwie dość naiwnie, w ich spektaklu zyskała nowy wymiar. W „Calineczce dla dorosłych" poszli w kierunku upiornej stylistyki (kojarzącej się z „Gnijącą panną młodą" Burtona), ale też w stronę niemego kina, a wszystko to skąpali w finezyjnym sosie ironii, powagi i czułego humoru.
Świetne były też koncerty, wprawiające widzów w sentymentalne, ale i energetyczne nastroje. Lech Janerka przeniósł widzów w czasie, sięgając do swoich utworów z epoki Klausa Mittfocha. Bovska zaprosiła do świata dziewczęcego i melodyjnego electro. Zaś fantastyczny koncert Smolika i Brytyjczyka Keva Foxa, pokazał jak twórcze i inspirujące może być
spotkanie tych dwóch osobowości. I jak songwriterskim klimatem, progresywnym brzmieniem i skandynawskimi pejzażami muzycznymi można rozwibrować słuchaczy, że
wychodzili z koncertu jakby byli otuleni światłem i blaskiem.
Nie brakło tez innych działań, jak wystawa, street art (na bloku przy Antoniukowskiej 42
pojawił się mural autorstwa rumuńskich grafficiarzy), warsztaty dla dzieci i dorosłych.
Monika Żmijewska
Źródło:
Gazeta Wyborcza, 23.05.2016 | <urn:uuid:ab2b80cf-4ca1-4f79-bdd5-304f019beb64> | finepdfs | 2.044922 | CC-MAIN-2019-43 | http://www.toenbutoh.com/pl/assets/Uploads/Zmysowe-usta-DSW-GW.pdf | 2019-10-14T04:00:52Z | crawl-data/CC-MAIN-2019-43/segments/1570986649035.4/warc/CC-MAIN-20191014025508-20191014052508-00106.warc.gz | 413,237,065 | 0.999754 | 0.999896 | 0.999896 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2367,
4894,
7468,
10330,
13150,
13607
] | 1 | 3 |
Egzorcysta z przypadku
czyli dalsze przygody Yossy i jego przyjaciół
Tomek Kreczmar i Andrzej Miszkurka
Ilustracje: Jarosław Musiał
Wstęp
Ta przygoda przeznaczona jest dla od czterech do ośmiu wyjątkowo wrednych graczy na dowolnych poziomach. Biorąc w niej udział bohaterowie powinni być źli aż do obrzydzenia. Profesje nie odgrywają żadnej roli. Nie będzie im też potrzebna magiczna broń, chipsy, coca-cola, czy inne artefakty.
"Egzorcysta z przypadku" jest scenariuszem przystosowanym do rozgrywania w systemie Krystalów Czasu (domyśleć się sami, dlaczego), jednak po dokonaniu minimalnej ilości zmian, będzie można w niego zagrać w takich systemach jak: Zew Cthulhu, Wilkołak: Apokalipsa, Wampir: Maskarada, Toon, Zły Cień – Kruki Urojenia (pomyśl M. Kocuja), Odmieniec: Zaspaniec, Doomtrooper, Paranoia, Kult, Warhammer 40000, Kroniki Mutantów, Magic: The Gathering, Kryształy Czasu (bo Kurzymi lubi je najbardziej).
Jak poprowadzić tę przygodę?
Zadaniem tej przygody jest maksymalne wkurzenie Twoich graczy i odegranie się na nich za te wszystkie nieudane sesje, głupie usmieszki, bezsensowne komentarze itp., itd. Aby to jednak się udało, każdy z nich musi być wyjątkowym zakapiorem. Drużyna pełna paladynów i kapłanów dobrych bogów nie doceni Twoich starań. Ba! Nie dostrzeże nawet obecności anioła. A przecież nie o to nam chodzi. Poniżej podajemy kilka przykładów maksymalnego wkłienia graczy:
1) Wojownik, który posiada artefaktyczny miecz, może zawsze dojść do wniosku, że jego broń jest bardzo zła i ją zniszczyć, co mu się oczywiście uda.
2) Do złego maga może podejść żebrak i poprosić o drobne. Oczywiście czarodzieję będzie chciał go zniszczyć jakimś obrzydliwym zakleciem, ale zamiast tego odda mu kilka magicznych przedmiotów i, jeśli bardzo go nie lubisz, księga z czarami.
3) Znany z chytrości i brawurowych akcji złodziej może zakraść się do czyjegoś domu i, zamiast oboić go, pozostawić w nim połowę swojego majątku.
4) Kapłan złego boga może wyrzec się swej wiary i zacząć chodzić po mieście lecząc wszystkich chorych i pomagając potrzebującym.
W przeciwieństwie do przygody „Jako ostatni wystąpi Yossa”, „Egzorcysta” nie powinien wywołać na twarzach Twoich graczy kilku radosnych uśmiechów lub pozwolić rozluźnić się im przed trudną kampanią albo po niej. To Ty masz się bawić (nie zapomnij o tym).
Prowadzenie „Egzorcysty” nie będzie proste. Aby osiągnąć zamierzony efekt, będziesz musiał włożyć mnóstwo pracy w przygotowanie zabawnych dialogów i sytuacji. Poniżej znajdziesz coś w rodzaju opowiadania, które na pewno nie do końca, ale przynajmniej w pewnym stopniu, oddaje nastroj, jaki powinieneś stworzyć. Wykorzystaliśmy w nim nasze, znane Ci już postacie: paladyna Shadowtearsa, czarnoksiężnika Artmara, barbarzyńce Yossę i maga Signura. Ty, oczywiście, zastapisz je bohaterami swoich graczy. To oni doświadczą obecności anioła. To oni przejdą przez piekło egzorcyzmów.
Tobie i Twoim graczom życzymy milej zabawy. Na zakończenie tego przydługiego wstępu dziękujemy jeszcze wszystkim tym, którzy świadomie lub nieświadomie wpłynęli na powstanie tego scenariusza, a szczególnie Ricie Benuto, autorce książki „Mistress of Cuba”, z której pochodzą wszystkie anglojęzyczne dialogi.
Prolog: O zstąpieniu z niebios
– Tak, dobrze... jeszcze tylko te cztery świece na rogach... Taaa, co on tam jeszcze napisał? Muszą być dwie białe i trzy czarne... Czarne świece?! Nie mam czarnych świece... Może Signur...? Eee tam! Wezmę różowe... Co dalej? Aaaa, zapalić i stańć w pentagramie... Jak ja to zrobię? Dlaczego te pokoje w gospodach są takie małe?! Pół pentagramu na podłodze i pół na ścianie... Mój mistrz pewnie się przewracia w grobie... jeśli do niego trafił. Dobrze, dobrze... Ciekawe, jak długo ustoję na jednej nodze? No! Gotowe. Gdzie moja łapka!! Gdzie ona jest?! Moja królicza, zmutmifikowana łapka! Bez niej na pewno mi się nie uda! Zaraz, zaraz, gdzie ja ją zostawiłem? Yossa! To on ją żarł! No tak, już sobie przypominam... to było... schudłem wtedy z dziesięć kilo... cholerna pustyniał! Teraz jeszcze te słowa... Jak to leciało? Miałem dziesięć lat, gdy usłyszał o mnie świat? W mojej piwnicy był nasz klub. Nie, to nie to.... O! Mam! Asteriuszu, stróżu mój, ty zawsze przy mnie stój. Twu, tfu, twu! Skąd ja to znam?... Przypomina mi diabelski dom. Secie, boże ciemności, co się dzisiaj ze mną dzieje? Przeklęty chichot... To pewnie nerwy. Podobno zawsze tak jest, kiedy robisz to po raz pierwszy... No, nareszcie! Przypomniałem sobie te przeklęte słowa;
Na Seta, pana ciemności,
Na siedem kregów piekiel,
Na moją króliczą łapkę,
Na wszelkie zło, którego dokonałem,
Na chichot pokonanego przez mnie czarnoksiężnika,
I na jeszcze kilka innych rzeczy, których nie będę tu wymieniał,
bo szkoda czasu..
Demonie, przybądź!
Część 1: Przemiana
Wszystkie poranki są do siebie podobne. Wstajesz, robisz co trzeba, ubierasz się i idziesz jeść. Jakie to monotonne, bez połotu. Postanowiłem więc urozmaicić przynajmniej ten jeden. Kiedy zszedłem na dół, sala gospody, w której się zatrzymaliśmy, była do połowy wypełniona. Na szczęście nie dostrzegłem nigdzie znajomej twarzy, mogłem więc z powodzeniem przystąpić do dzieła.
– Panie i panowie! – rozpocząłem.
– To wspaniałe miasto i przewietrzna gospoda mają jedyną i niepowtarzalną okazję gościć światowej sławy śpiewaka, poety i pisarza: Genialnego Signura.
Jak zwykle w takich przypadkach, w któryms momencie mój plan był zakłócony.
– E! Ty! Nie potrzeba nam tu psychol, pletów i innej zarazy! – przerwał mi wielki drab, który na pierwszy rzut oka przypominał Yossę.
Nie speszony wróciłem do przerwanego wątku.
– Chciałbym, drodzy przyjaciele, zaprezentować wam moją ostatnią balladę.
W chwili, kiedy wypowiadalem te słowa, do sali weszli Yossa i Shadowtears.
– Ein golonka und bier! – zawył Yossa.
– Dla mnie to samo – dodał Shadowtears.
Z trudem powstrzymywałem tzy cisnące się do oczu. Ta nieokrzesana banda znów wszystko mi popusła. Już dłużej tego nie zniósę.
– Nosi ona tytuł „Dom II: Urodziny Alvina” i opowiada o miłości, przyjaźni, pokoju i pięknie.
– Signur! Zamiast tak truć bez sensu skocz po Artmana. Pora śniadania. Jak zaraz czegoś nie zje, to padnie z głodu.
Cóż mi pozostało. Do występu i tak nie dojdzie, a tak przynajmniej będę miał okazję wyżeć się na tym mydluku, który nie rozumie słowa poezja.
– El! Zara! Dokąd tam! Miała być ballada, to bedzie! – ryknął wielki jego mocść i dla poparcia wagi swych słów walnął pięścią w stół.
Spojrzałem mu prosto w oczy. Zawsze tak robię ze spotkanymi prostaczkami. Siła jego spojrzenia zwaliła mnie niemal z nóg. Patrzył tak, jak człowiek, który nie ma nic do stracenia, czyli ktoś oddający mocz.
– Dziesięć lat karceru! – warknął podochocony Yossa. Wywęszył już okazję do awantury. Zawsze lubił poranne sparingi.
– A ty czego się wtranczasz! To nie twój zasrany interes! Yossa uśmiechnął się tak szeroko, jak tylko pozwalała mu na to szpetna, barbarzyńska twarz. Nie pozostał duży awanturnikowi:
– Largah waharh gharh wan!
– Panowie, panowie, opanujcie się – pojednawczo zagał Shadotears.
Spojrzałem na niego zdziwiony. Czyżby nawrót choroby, której nabawił się w wieku młodzieńczym?
– Jako paladin świetlistego Graama, wspaniały rycerz szlacheckiego stanu nakazuję wam zaprzestać i rozstać się, robiąc mi tym samym miejsce, bo w końcu dla czego to, co dobre, ma się trafiać tylko Yossie?
Shadowtears wstał od stołu pobrzękując zbroją. Wyszarpnął miecz z pochwy i ruszył w kierunku przeciwnika krzycząc:
– Stawaj!
– Stop! Stop! Stop! Boże, widzisz i nie grzmisz! Ci niedoskonali ludzie szukają tylko okazji do zwady i burdy.
Miałem właśnie iść obudzić Artmara, ale ten głos zatrzymał mnie w pół kroku. Powoli spojrzałem w kierunku drzwi gospody. W progu stał nie kto inny tylko on. Jego długie, zwykle skołtuniione włosy były teraz lekko przycięte i czarną kaskadą opadały na ramiona. Ubrany był nie tak jak zwykle, w czarną, pokrytą srebrnymi, magicznymi znakami szatę, ale w nieszkazitelnie białą strój. Wokół jego sylwetki dostrzegłem prawie niewidoczną, białą poświatę.
— Mój kochany Shadowtearsie, powstrzymaj swe zapalczyste ostrze i usiądź. Ten miły jegościoch chciał jedynie wysuchać wspaniałej opowieści Signura. To nie powód do bijatyki.
W tym momencie zacząłem się bać. Wymieniłem z Shadowtearsem nerwowe spojrzenie. Nawet Yossa wyglądał na zdezorientowanego. Artmar nie czekał jednak na naszą reakcję.
— Panowie, usiadźmy i zjedzmy wspaniale śniadanie, które przygotowałem dla nas tutejszy kucharz. Czuję się odrobinę głodny.
Mechanicznie zbliżyliśmy się do wolnego stołu i usiedliśmy. Artmar znalazł się naprzeciwko mnie. Na jego twarzy tkwił łagodny uśmiech. Strach, który przed chwilą mnie ogarniał, przerodził się w przerażenie.
— Artmar, co jest?! Żarty sobie robisz?! A może miałeś jakiś wypadek? Uderzyłeś się w głowę, czy co? Wiesz, to da się wyleczyć. Shadowtears z tego wyszedł, tobie też pomożemy.
— Drodzy przyjaciele. Postanowiłem wkroczyć na drogę dobra. Nigdy więcej zadawania bólu, okradania biednych i podlizywania się bogatym, zabijania, gwałtów i bójek.
Z każdym jego słowem twarz Yossa zaczynała coraz bardziej przypominać pergamin.
— Szerzej nogi... — zaczął barbarzyńca, ale Artmar nie dał mu dokończyć.
— A wy, przyjaciele, podążycie tą drogą razem ze mną.
Shadowtears najwyraźniej zachował odrobinę zimnej krwi, bo wydusił z siebie:
— Mam nadzieję, że nie jest to zaraźliwe. Może to jakiś pi...lony wirus?
Na stole pojawiło się żarcie, ale jakos żaden z nas nie kwapił się do jedzenia.
— A teraz pomóżmy się — powiedział anielskim głosem Artmar, pochyłając głowę.
Tego było już za wiele. Z krzykiem przerażenia odskoczyłem od stołu i biegiem ruszyłem do swojego pokoju. Przez całą drogę do pokoju towarzyszył mi... nie, to nie był chichot czarodzieja, którego dawno temu pokonał Artmar, a śpiew anielskiego chóru.
Część 2: Narada
Za oknami powoli zapadają ciemności. Łzy świet odparują na stół układając się w fantazyjne wzory. Ja, Shadowtears i Yossa zebraliśmy się w tym miejscu i w tym czasie, aby ustalić strategię i plany na przyszłość. Shadowtears, jako pierwszy, zabrał głos.
— Jest źle. Powiem więcej: jest jeszcze gorzej. Możecie mi wierzyć, sam kiedyś to przeżyłem. Tualem się po świecie niczym jakąś zbłąkana dusza. Wszędzie, gdzie tylko mogłem, spełniałem dobre uczynki. Rozdawałem pieniądze, leczyłem chorych, zabijałem złe stwory. Droga, którą podążałem, była kręta, usłana cierniami i bezsensowna. Dlatego też wolę trakt, którym podążamy od dłuższego czasu: jest szeroki, udeptany i nie ma zakrętów. Stawiam więc wniosek, aby uleczyć Artmara. Kto za?
Propozycję Shadowtearsa przyjęliśmy owacjami. Yossa długo wałał pięścią w stół, powtarzając w kółko:
— Kładź się dziwko, kładź się dziwko, kładź się dziwko.
Shadowtears uciszył nas unosząc dłon.
— Jest tylko jeden problem. Nie wiemy, co mu dolega.
— Tą sprawę pozostawcie mnie — powiedziałem. — Dzięki magii i wybitnym zdolnościom dowiem się, co mu jest. A teraz idźcie spać. Przede mną długa, pracowita noc. Muszę przejrzeć stare magiczne księgi. Dobranoc, panowie.
– Dobranoc – mruczał Shadowtears.
– Pięć lat karcera – dodał zatroskany Yossa.
I w ten oto sposób rozpoczęła się najdziwniejsza przygoda, w jakiej kiedykolwiek było nam dane brać udział (no, może z wyjątkiem pojedynku pomiędzy paliźnym Arturiusem a Shadowtearsem, ale to już zupełnie inna historia).
Część 3: Badania
Spędziłem całą noc nad papierami. Niestety, nie dowiedziałem się niczego, co mogłoby nam pomóc. Stare księgi mają to do siebie, że są bardzo obszerne, bardzo nudne i niezrozumiałe. Jeżeli nie wiecie, o co mi chodzi, spróbujcie przeczytać „Herby” niejakiego Sapiusa lub „Wielkie Smoki” słynnego herpetologa (jest to dziedzina wiedzy, zajmująca się gadami) z południa Orkusa Wielkiego. W każdym bądź razie, dzieła wielkich mężdrców – Emiliusa, Jona i Kocujsa – nie na wiele się dały.
Coż robić, myślałem zrozpaczony. Moi przyjaciele pokładają we mnie wielkie nadzieje. A ja ich zawiodłem...
– Signurku, śniadanie – usłyszałem słodziutki głos. – Czas wstawać.
– Zgubi, przepadnij siło nieczysta – wyszeptałem robiąc jednocześnie znak odczyniający urok. – Już idę, już idę, tylko coś na siebie włożę.
– Oby prędko, bo owsianka ci wystygnie. A poza tym chcielibyśmy wysuchać przed posilkiem twojego poematu.
W tym momencie zacząłem zastanawiać się nad celowością uleczenia Artmara. W końcu ta nagła zmiana nie jest taka zła. Straciliśmy Artmara – czarnoksiężnika, ale za to zyskaliśmy Artmara – miłośnika i znawcę poezji, dobrej poezji!
Nie ociągając się zarzuciłem coś na siebie i lekkim krokiem zbiegłem do sali jadalnej. Zastałem tam całą drużynę w komplecie. Artmar był uśmiechnięty. Słowa płynęły z jego ust niczym woda ze źródła. Yossa i Shadowtears milczeli. Ich ponure twarze mówiły same za siebie.
Widząc mnie Artmar przerwał w pół zdania, by przywitać moją skromną osobę:
– A oto nasz kochany przyjaciel. Najlepszy poeta wśród magów i mag wśród poetów.
Muszę przyznać, że wstydem, że pod wpływem jego słów na mojej twarzy pojawił się rumieniec. Ale tego było jeszcze Artmarowi za mało.
– Może byś nam coś zadeklamował, Signurku. Z wielką i niezlekamana
Pokiwałem ze zrozumieniem i pochyliłem się nad stojącą przedo mną miską parującej owsianki. Zapach mleka wywołał we mnie odruch wymiotny. Zdegustowany odsunąłem talerz. Nici ze śniadania.
– Dziś, przyjaciele – zaczął w międzyczasie Artmar, – pójdziemy pomagać bezdomnym dzieciom. Ty, Signurze, będziesz je mył i ubierał. Ty, Shadowtearsie, nakarmisz biedactwa. Natomiast Yossa będzie się z nimi bawić... na przykład w chowanego.
Słuchając słów Artmara doszedłem do wniosku, że jego stan uległ pogorszeniu.
– Artmarze, jak spędzieś noc? – wtrąciłem w pół zdania, żeby zmienić temat.
– Dziękuję za troskę, przyjacielu. Bardzo dobrze. Śniłem o świecie bez przestępców, gdzie wszyscy uczciwie pracują i pomagają sobie nawzajem.
– Interesujące. A co wydarzyło się wczoraj w nocy? – spytałem ni z tego, ni z owego.
– Wczoraj? Hmmm, pamiętam, że chciałem przywołać demona. Wypowiedziałem nawet słowa magicznej formuły. Na szczęście, nic z tego nie wyszło. Nigdy już tego nie zrobię. Mogłoby się coś komuś stać.
– Demona?! – powtórzyłem za nim i nagle doznalem ołśnienia. Wiedziałem już: Artmar został opętany.
– Demona! – zawtórował mi Shadowtears. Wyminieliśmy znaczące spojrzenia. On też już się domyślał. Na szczęście Artmar nie zwrócił na nas uwagi. Zbyt był zajęty pochłanianiem kolejnej porcji owsianki. Wykorzystując to przysunąłem się do paladyna i zacząłem szepotać mu do ucha:
– Musimy go stąd wyprowadzić. Obawiam się najgorętszego. Wszystkie symptomy wskazują na to, że został opętany przez jednego z najbardziej podstępnych i złośliwych demonów. Gdyby zaczął stawiać opór, ogłuszę go!
– Calkowicie się z tobą zgadzam, Signurze. W jego ciele siedzi bestia z piekła rodem. Nie wiem tylko, dla czego gada te głupoty o dobru.
– Ja też nie mam pojęcia. Mam jednak nadzieję, że wszystko prędzej czy później się wyjaśni.
– Przyjaciele, o czym to tak szepczecie – przerwał nam Artmar. – Pora już wyruszyć w drogę. Sieroty czekają.
– Ja ci dam sieroty! – wyszeptał Shadowtears przez zaciśnięty żebry.
– Mówiłeś coś? – spytał zaciekawiony Artmar.
– Tak. Powiedziałem, że pora już iść.
– Nie śpieszcie się tak, panowie – interweniowałem.
– Musimy iść jeszcze na chwilę na górę. Właśnie sobie przypomniałem, że mam tam coś, co mógłbym ofiarować... hmm... tym biednym, porzuconym dzieciom. Mam nadzieję, że pomożecie mi to zabrać.
– Ależ oczywiście, kochany przyjacielu – zapewnił mnie uradowany Artmar. – Zawsze wiedziałem, że gdzieś w głębi twogo serca pozostało trochę człowieczeństwa.
Muszę przyznać, że po usłyszeniu tych słów z trudem zwalczyłem pukuse potraktowania go magicznym pociśkiem lub magic missilem, jak kto woli (tak zwań ten czar w krainie za morzem). Na szczęście w ostatniej chwili zimna krew wzięła górę. Skończyło się na zgrzytaniu zębami.
W czasie drogi nie odzywaliśmy się do siebie. W końcu stanęliśmy przed drzwiami do mojej komnaty.
– Wejdź pierwszy, Artmarze – powiedziałem i dałem znak Shadowtearsowi. Niczego nie spodziewający się czarnoksiężnik zrobił dwa kroki do przodu, a potem padł, jak rażony gromem. Pięść paladyna z ołbrzymią siłą uderzyła w jego głowę i pozbawiła przytomności.
– No! To na razie mamy go z głowy – zarechotał Shadowtears. – Co dalej?
– Połóżcie go na moim łóżku. Zaraz się za niego weźmiemy.
Przyjaciele przystąpili do dzieła bez zbędnych komentarzy. Chwycili bezwładne ciało Artmara i wtaszczyli do pomieszczenia. Ja w tym czasie sięgnąłem po jedną z najmadrzejszych i najstarszych książek z mojej kolekcji i zacząłem nerwowo wertować stronice.
– Obrzezanie... Oczyszczanie... Odmrażanie... Okażeć... Nie to... nie to... nie to... O! Jest! Opętanie!
Opętanie: Zobacz W ciało ustapienie [W 316 ibidem].
Mój zapal opadł. Niestety, księga, którą posiadam, jest naprawdę stara. Ostatnie kilkanaście kart zniszczył czas i Yossa, który przed laty potrzebował trochę papieru (nie powiem do czego). Tak więc ostatnim hasłem było: Upść, cokolwiek by miało to znaczyć. Cóż, trzeba będzie sobie poradzić bez literatury. Zresztą i tak nie lubię babrać się w papierach.
– No i co, no i co?! – spytał zacieklewniony Shadowtears. – Znalazłeś coś?
– Tak, przyjacielu – odpowiedziałem bez zmruczenia oczu. – To opętanie. Wiem już, jak uratować Artmara. Musisz mi przynieść garniec wody święconej, pół kilo soli, srebrną łyżeczkę i zielony balonik.
– Po co ci zielony balonik?
– Nie pytał, to tajemnica naszego zakonu. Idź lepiej, zalać wszystko. Eee! Weź ze sobą Yosse, może ci się przydać.
I told him I could. He kissed me. The medals dug into me so I had bring it up. „Do you always wear your medals to bed?” I asked, friendly-line (Co on chrzani? Zielony balonik? Chyba uważa nas za idiotów? – tłumaczenie z Yossowego) – odezwał się Yossa po swojemu.
– Co on mówi? – zapytałem.
– Ktoż to może wiedzieć – odparł Shadowtears, popychając barbarzyńcę w stronę drzwi. – Yossa, idziemy!
Nie dyskutuj. Rób co ci karzę.
„I have an aggressive nature” he explained. „It helps me in my business but it’s murder in my social life.” He grinned. (O czym oni gadają? Ani jeden, ani drugi nie ma pojęcia o tym, co robi. Hmmm... poczekam, aż się zwróci do mnie po pomoc – tłumaczenie z Yossowego) – wtrącił Yossa. Oczywiście nie zwróciliśmy na to uwagi. Żaden z nas go przecież nie rozumiał:
Shadowtears wziął się do roboty bez zbędnych ceregieli. Najpierw zagotował wodę święconą, później dosypał do niej sól i zamieszal. Na końcu wrzucił do roztworu kuleczkę, poczekał chwilę, a następnie, zgodnie z moimi poleceniami, włożył do ust nieprzytomnego Artmara (postarałem się o to, żeby się za wcześnie nie uobudził). Na reakcję nie trzeba było długo czekać. Czarnoksiężnik zawył, wypił różowy, obły przedmiot i usiadł na łóżku.
– Myślisz, że zadziałało? – spytał paladin.
– Oczywiście! – odpowiedział pewien swego. – Spójrz na jego oczy. Widać, że wraca do siebie.
– Co wy, na Asteriusza Wielkiego, wyprawiacie? Chcecie mnie zamordować? Przecież byłem dla was taki dobry! – krzyknął.
Shadowtears spojrzał na mnie z wyrzutem.
– A jednak – stwierdził. – Egzorcysta za trzy grosze... Podejrzałem, że nic z tego nie wyjdzie. Sam będę musiał się tym zająć. Yossa, przyjacielu, przynieś mi mój miecz paladynski i symbol Graama.
– Co?! Co się dzieje?! Co robicie?! Dlaczego?! – krzyknął Artmar, ale zaraz ucichł. Yossa uderzył go nieodbiałe, pozbawiając przytomności, i powiedział:
– When I was very young, I was living in the United States for a while. I got my notice that I was going overseas. I was going steady at the time, but I was a virgin and so was my girl (Shut up! – tłumaczenie z Yossowego).
Mimo że nie zrozumieliśmy ani słowa z tego, co powiedział, zamikliśmy, taka była siła jego głosu.
– I’ll marry you, because I love you. Maybe the psychology, I though, would work (Pozwólcie, że ja się tym zajmę. W moim plemieniu nie takie demony uwydzielaliśmy – tłumaczenie z Yossowego) – dodał Yossa.
– Chyba chce sam się tym zająć – szepnął mi na ucho Shadowtears. – Może to i dobrze. Słyszałem, że barbarzyńcy mają swoje sposoby.
– Fine boy. Knows his men. I suppose ye wouldn’t part with you...? (Wy dwaj czekajcie tu i pilnujcie Artmara – tłumaczenie z Yossowego) – stwierdził Yossa wychodząc.
Cóż mogliśmy zrobić. Staliśmy kilka minut pod ścianą, czekając na jego powrót. W końcu nadszedł. Przyniósł ze sobą swój ulubiony buklak, który, jak się zapewne domyślacie, nie był pusty.
– In 1955 Castro and a group of which I was included went to the United States to raise money among the Cuban exiles. We got enough money to buy an old yacht, the Gamma, and went to Cuba on it. But the military spotted us on landing and only twelve of us survived. (Spirytus krasnoludzki jest zabójczy dla demonów. Wystarczy litr, albo dwa, żeby wygnąć każdego z nich. Zaraz zobaczycie, jak działa najlepsze lekarstwo mojego ludu – tłumaczenie z Yossowego) – powiedział Yossa.
czenie z Yossowego) – powiedział na wstępie. Po czym dodał: – Szerzej nogi... – i wszedł się do dzieła.
Na początku nic się nie działo. Na wpół przytomny Artmar potulnie pochłaniał trunek. Aż tu nagle, jak nie błysnęło, trzasnęło i zatrzęsło gospodą... Kiedy doszliśmy do siebie, Artmar nadal leżał na łóżku, a Yossa koło niego. Szybko dobiegliśmy do barbarzyńcy i zaczęliśmy go cucić. Po pewnym czasie nasze starania przyniosły pożądany efekt. Otworzył oczy i powiedział:
– Kładź się, gołąbeczku.
– Yossa, co ci? – zapytałem zlekniowany.
Nie odpowiedział. Zamiast tego zaczął śpiewać hymn wyznawców Graama. Nie rozumiałem, co prawda, ani słowa, ale rozpoznałem melodię. Tego było już za wiele. Najpierw Artmar, później pocztywy barbarzyńca. Zacząłem krzyczeć, a potem, razem z Shadowtearsem, wzięliśmy nogi za pas. Zatrzymaliśmy się dopiero na obrzeżach miasta.
– Mam nadzieję, że to nas nie spotka – przerwał milczeniu Shadowtears. – Drugi raz bym czegoś takiego nie przeżył.
– Nie martw się, przyjacielu. Z tym jest jak z ospą. Choruje się tylko raz. Później jesteś uodporniony.
– Kamień spadł mi z serca. A co z tobą?
– Przecież wiesz, że wszystkie elfy są w głębi duszy dobre. Mnio to nie grozi.
– Obysz miał rację.
W pewnym momencie podszedł do nas żebrał i zapytał:
– Panowie, czy nie macie trochę gorsza. Od dwóch dni nic nie jadlem. Moje dzieci są głodne. Poratujcie biednego człowieka.
Nie zastanawiając się Shadowtears podał mu swoją sakiewkę i rzekł:
– To dla ciebie, biedaku. Cały mój majątek. Nie dziękuj, robię to z dobrego serca. Jeżeli będziesz potrzebował więcej, znajdź niejakiego Witka MacGregora. Na pewno ci pomóżę.
Zaskoczony żebrał uklonił się kilka razy i odszedł, potrzasając sakiewką.
Nagle wyraz twarzy Shadowtearsa uległ zmianie. Wyglądało to tak, jakby dwie części jego osobowości zmagały się ze sobą. Potem rzucił się w pościg za oddalającym się włóczęgą.
– Zaczekaj! Zaczekaj! – krzyczał. – Oddaj moje pieniądze, albo leb ci utnę!
Żebrał jednak go nie posłuchał. Zanim paladyn do niego dopadł, uruchomił się nożnie i zniknął w jednej z bocznych uliczek. Shadowtears ruszył za nim, ale przedko się zatrzymał (kondycja nigdy nie była jego najsilniejszą stroną). Kiedy podszedłem do niego, wciąż jeszcze ciężko dyszał.
– Ju-już… g-go… mia-miałem… – wysapał.
– Nie przejmuj się. Łatwo przyszło, łatwo poszło. To tylko żebrał.
– Nie próbuj mnie pocieszać. Dzieje się ze mną coś złego. Mam ochotę pomagać innym. Mam ochotę oddać biednym wszystko, co posiadam. Na razie walczę z tym, ale nie wiem, jak długo wytrwam. Ratuj mnie! Nie chcę być znów paladynem! – mówiąc to objął mnie i zaczął płakać jak dziecko. – Buuuuu!!!
– Opanuj się. Ludzie patrzą. Nie wiadomo, co sobie o nas pomyśla.
Słysząc moje słowa, wziął się w garść, wetarł łzy, wsmarkał nos i zapytał:
– Masz jakiś pomysł?
– Domowe sposoby zawiodły. Musimy znaleźć fachowca.
– Masz na myśli kapłana?
– Tak. W tym mieście pełno jest świątyń. Chodźmy czym prędzej. Nie wiem, ile nam jeszcze zostało czasu.
Część 5: Fachowiec
Odnalezienie odpowiedniego specjalisty nie było trudne. Wybraliśmy kapłana Graama z piętnastego poziomu.
– Mówicie więc, że wasz przyjaciel został opętany przez demona? – zapytał na wstępie.
– Tak – odparłem. – Bardzo podstępnego i przebiegłego demona.
– Czy jesteście pewni, że to było opętanie, a nie choroba psychiczna? Czy dostrzegliście symptomy obecności istoty z piekła rodem?
– Tak! Śpiew anieliskiego chóru zastąpił chichot zabitego przez Artmara czarnoksiężnika.
– Nie o to mi chodziło. Czy wasz przyjaciel mówił w nierozumiałych językach? Czy odznaczał się nadludzką siłą? Czy posiadał mocę, o których nie mieliście wcześniej pojęcia?
– Cały czas mówił jakieś głupoty. Coś o pomaganiu biednym, o czynieniu dobra... to było niezrozumiałe.
Śłysząc moje słowa kapłan zatrzymał się. Jego twarz stała się bardzo surowa.
– On nie wie, co mówi, ojciec – interweniowałem w odpowiednim momencie Shadowtears. – Dostrzegliśmy wszystkie objawy, które opisałeś. Ale u drugiego z naszych przyjaciół. Yossa zawsze belkotał coś po swojemu. Zawsze był silniejszy od innych. Pamiętasz, Signurze, jak kiedyś sam oblegał dwa zamki jednocześnie. Biedaczysko. Były oddalone od siebie o dwadzieścia mil. Od ciągłego biegania w tej i powrotem zrobił się chudy jak patyczek i nabawił się odcisków. Co do mocy, to zawsze nas zadziwiał swoimi umiejętnościami. Któregoś razu łynał tyle spirytu, że padłoby ze dwadzieścia krasnoludów. A on nic.
– Wystarczy! Przyjrzymy się i temu drugiemu. Czy daleko jeszcze?
– Nie, to już tutaj. Tuż za rogiem – odpowiedział paladin. – Jeszcze chwilka.
Po kilkunastu krokach dotarliśmy wreszcie do gospody. Shadowtears wszedł do środka jako pierwszy. Potem ja, a na końcu kapłan. Niemal od razu dostrzegłem naszych przyjaciół. Artmar nalewał właśnie kilkunastu dzieciakom mleko, a Yossa biegał z jednym z bachołów na barana dookoła sali. W tym momencie omal nie puściły mlewnery. Nie spodziewałem się, że ich choroba posunie się tak daleko.
– To oni – wybelkotałem, bo tylko na tyle było mnie stać.
Tym razem kapłan wysunął się na czoło. My podążyliśmy za nim. Widząc naszą trójkę, Artmar powiedział:
– Witacie. Czy przysłużicie pomóc nam karmić te biedactwa? Zobaczcie, jakie wszystkie są wygłodniałe.
– Może innym razem – warknął Shadowtears. – Przyprowadziliśmy kogoś, kto chciałby z wami porozmawiać: Wielebny Ojciec Torunini, kapłan Graama.
– Witaj, ojczu. Nazywam się Artmar, a to mój przyjaciel Yossa. Może ty przyłączysz się do nas i zajmiesz przez chwilę tymi biedactwami?
– Z przyjemnością, synu.
– Ojcie, nie po to cię tu sprowadziliśmy – wysyczał Shadowtears przez zaciśnięte zęby. – Miałeś odprawić egzorcyzmy, a nie bawić jakieś bękarty!
– Wszystko w swoim czasie – odrzekł wielbny Torunini. – Uruchomcie się teraz noźnie i wrócicie tu za jakąś godzinę.
Zrobiliśmy tak, jak powiedział. Przez pełną godzinę włóczyliśmy się po okolicznych knajpach, zabijając smutek alkoholem. Kiedy wróciliśmy, czekał na nas. Yossa i Artmara nie było nigdzie w pobliżu.
– Tak, jak obiecałem, zbadałem waszych przyjaciół – zaczął bez ogródka. – Żaden z nich nie został opętany przez demona.
– No chyba nie chce mi ojciec wmówić, że to pogoda na nich tak wpłynęła! – zaczął krzyczeć Shadowtears.
– Uspokój się synu! Nie musicie się o nich martwić. Obaj zostali naznaczeni przez aniola. To wielki szczęśli. Cieszę się, że dane mi było dożyć spotkania z kimś takim.
– Co ojciec plecie? Jaki anioł?
– Powstrzymaj swój gniew, Shadowtears – włączyłem się do dyskusji. – Mówi ojciec, że to anioł ich naznaczył. Ale oni tego nie chcieli. Czy ojciec nie mógłby go przegnać? Dobrze zapłacimy.
– Jak śmiesz mi to proponować! Wiarolomco! Nie będę z wami dłużej dyskutował. Nigdy nie zrozumiecie tego, co spotkało waszych przyjaciół. Jestście zepsuci do szpiku kości. Mam nadzieję, że się więcej nie zobaczymy! – mówiąc to, opuścił gospodę.
– No to klops – westchnął Shadowtears. – Co my teraz zrobimy?
– Znajdziemy innego specjalistę. Założę się, że jest taki, który podejmie się zdania.
Część 6: Egzorcysta z przypadku
Poszukiwania odpowiedniej osoby zajęły mi kilka godzin. Włóczyłem się po najgorszych dzielnicach. Odwiedzałem najbardziej podejrzane splenery. W końcu znalazłem. Muszę przyznać, że omal go nie przeoczyłem. Był bardzo niepozorny. Gdyby nie znajomy wykidał, pewnie bym poszedł dalej.
– Czy mógłbym z panem przez chwilę porozmawiać? – zagadnąłem, gdy upewniłem się, że to właśnie jego szukam.
– Proszę – odrzekł tak cicho, że gdyby nie zezwalający gest ręki, nie domyśliłbym się, o co mu chodzi.
– Mam problem. Jeden z moich przyjaciół został naznaczony przez anioła. Co gorsza, jego dobroć zaczęła rozprzestrzeniać się na wszystkich, którzy przebywają blisko niego.
– To poważna sprawa – powiedział. Gdybym się nad nim nie pochylił, nic bym nie usłyszał. Szepczący w Ciemności, jak nic.
– Tego mi pan nie musi mówić. Czy możemy coś dla nich zrobić?
– Niech no się zastanowie – wyszeptał, a po chwili milczenia dodał: – Myślę, że jest sposób. Musi pan kupić wodę święconą, pół kilo soli, srebrną łyżeczkę i zielony balonik.
– Po co panu zielony balonik?
– Proszę nie pytać, to moja słodka tajemnica. Niech pan lepiej idzie i załatwi wszystko.
W pewnym momencie odniósłem wrażenie, że już gdzieś słyszałem te słowa. Nie pamiętałem tylko, w jakich okolicznościach.
Cóż robię, pomyślałem. Trzeba zastosować się do jego polecen. Skoczyłem więc kupić wszystko, o co mnie poprosił. Wrócilem po jakieś godzinie. Siedział w takiej samej pozycji, jak poprzednio. Gdybym nie wiedział, że to on, nie zwróciłbym na niego uwagi.
– Widzę, że już pan jest – powiedział, a ja znów usłyszałem jego słowa tylko dlatego, że bardzo się starałem.
– Mam wszystko – stwierdziłem – oprócz zielonego balonika.
– Nie ma pan zielonego balonika? – zapytał zdziwiony. – Bez niego może się nam nie udać.
– Mam za to różową kuleczkę.
– Ale przecież różowa kuleczka to nie zielony balonik – wyszeptał, tłumacząc mi jak jakiemuś dziecku. – Cóż, będzie nam musiało wystarczyć. Chodźmy czym przedzej. Czas to pieniądz.
Ruszyliśmy więc do gospody, w której przebywali moi „kochani” przyjaciele. Kiedy szliśmy, powoli zapadał mrók. Dotarliśmy tam tuż przed nieprzeniknionymi ciemnościami. Shadowtears czekał w drzwiach. Nie wyglądał najlepiej. Jego twarz była niepokojąco łagodna. Oczy pełne radości i spokoju, a zbroja czysta i wypolerowana.
– Czy to on? – zapytał Szepczący w Ciemności.
– Nie – odrzekłem. – To tylko jedna z ofiar dobrocii anioła. Sam widzisz, że sprawa jest naprawdę poważna.
– Dobrze. Zróbmy więc to, co mamy do zrobienia. Gdzie on jest?
Odnalezienie czarnoksiężnika Artmara nie było trudne. Siedział na środku sali, a wokół niego klebił się tłum stałych bywalców gospody. Jak się można było tego domyślać, wszyscy zostali odmienieni. Każdy prześcigał się w wymyślaniu i czynieniu coraz to nowych dobrych uczynków.
– Jest źle – powiedział Szepczący w Ciemności. – Zwab go do swojej komnaty. Będę tam na was czekał.
Powiedziałem mu, dokąd ma iść, a sam zbliżyłem się do Artmara.
– Przyjacielu – rzekłem do niego. – Ktoś potrzebuje twojej pomocy. Chodź szybko do mojej komnaty.
– Co się stało? – zapytał przejęty.
– Jeden z biedaków umiera z głodu. Nie potrafię mu pomóc. Tylko ty możesz uratować mu życie.
Chodźmy więc, pedem! – krzyczał zrywając się z krzesła i rzucając w stronę schodów. Błyskawicznie pokonał stopnie i wpadł do mojego pokoju. Tam spotkała go niemiła niespodzianka. Zanim zrobił trzy kroki, padł na ziemię, jak rażony gromem. Szepczący w Ciemności nie próżnował. W końcu co profesjonalizm, to profesjonalizm.
Bez zwłoki przystąpiliśmy do dzieła. Zagotowaliśmy święconą wodę, w której rozpuściliśmy sól, mieszącą ją srebrną łyżeczką. Na zakończenie zamoczyliśmy w roztworze kulęczkę. Podczas całej ceremonii Szepczący w Ciemnościach coś mówił, niestety, tym razem nie udało mi się usłyszeć ani słowa.
W końcu, kiedy komponent był gotowy, egzorcysta włożył go w usta Artmara, intonując jednocześnie:
– Aniele, opuść ciało tego grzesznika.
– Mów głośniej – usłyszałem piękny głos, dochodzący zewsząd i znikąd na raz.
– Aniele, opuść ciało tego grzesznika – powiedział głośniej.
– Nie słyszę!
– Aniele, opuść ciało tego grzesznika! – krzyknął, o ile można to było nazwać krzykiem.
Na reakcję nie trzeba było długo czekać. Czarnoksiężnik zawył, wypuł różowy, obły przedmiot i usiadł na łóżku.
– Co wy do jasnej cholery robicie? – wrzasnął. – Chcecie mnie zabić? Signur, mogłem się tego po tobie spodziewać! Jak ci zaraz...
Nie dałem mu dokonczyć. Chwyciłem go w swoje ramiona i zacząłem ściskać jak byśmy dawno się nie widzieli.
– Signur, co jest? – zapytał bardzo przestraszony. – Odbiło ci?
– Nigdy tego nie zrozumiesz – powiedziałem i zacząłem płakać z radości.
Epilog: Wszystko zle, co się źle kończy
Yossa i Shadowtears też wrócili do siebie po kilku dniach. Znowu mogliśmy oszukiwać, kraść, gwałcić i rabować. Oczywiście Artmar znowu mnie denerwował swoją osobą i śmiechem czarnoksiężnika, którego dawno temu pokonał, ale jakoś mniej się tym przejmowałem. Teraz numerem jeden był Shadowtears, który pieczęśćtwie współżycia z wampirami. Pogryziona szyja nie powód, żeby się z kogoś naśmiewać. Co on sobie wyobraża?
Naszymi bohaterami byli
Artmar – Artur Marciniak, kiedyś znany czarnoksiężnik, dzisiaj biurokrata, kierujący Magią i Mieczem.
Czarodziej Signur – Tomek Kreczmár vel Doniczka i Przycisk do Papieru.
Egzorcysta Szepczący w Ciemności – Jacuś Brzeziński, nic dodać, nic ująć.
Upadły paladyn Shadowtears – Kurzymis, zwany również (blędnie) Andrzejem Miśkurtką. Zazwyczas rozmawia ze swoim naczelnym wypowiadając następujące słowa: „Wiesz…”, „No, wiesz…”, „Wiesz, no, no…”, „Tak, no wiesz...”. Robi to szczególnie wtedy, gdy Artur pyta go co z tekstem, który miał pojawić się tydzień temu.
Wieleby Ojciec Torunini – Dariusz J. Toruń, redaktor naczelny wydawnictwa. Miły, starszy pan, który ciągle wymaga od Kurzymisia, aby uruchamiał się nożnie.
Yossa – Rafał Nowocień, autor setek nie opublikowanych tekstów, którymi zarzuca naszą redakcję. Tak jak i poprzednio, w roli potężnego, lysiejącego osiłka ze skłonniościami do picia (jak widać przez ostatni rok nic się nie zmieniło), który nauczył się kilku nowych zdań w zrozumiałym przez wszystkich języku. | c830d0bd-fb84-49ed-89a9-c36bb13a4305 | finepdfs | 1.299805 | CC-MAIN-2024-38 | https://holistyczny.com.pl/wp-content/uploads/2020/11/2-egzorcysta-z-przypadku-MiM-28-4_96.pdf | 2024-09-09T21:59:00+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-38/segments/1725700651157.15/warc/CC-MAIN-20240909201932-20240909231932-00773.warc.gz | 281,010,369 | 0.999887 | 0.999901 | 0.999901 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
4504,
7603,
11070,
13159,
16291,
20988,
23993,
27412,
31246,
34234
] | 1 | 0 |
OSTATNI AKT
W dniu 13 lutego br. w warszawskiej katedrze św. Jana odbyła się doniosła uroczystość pogrzebowa prochów ostatniego polskiego monarchy - Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po blisko 200 latach tutajcej poniewierki ziemskie szczątki królewskie spoczęły w kościele, w którym król był koronowany i gdzie zaprzysiągł Konstytucję 3 Maja. Uroczystej mszy św. przewodniczył Prymas Polski kardynał Józef Glemp, obecni byli: Prezydent RP Lech Wałęsa i nuncjusz papieski ks. abp Józef Kowalczyk.
Po abdykacji i ostatnim rozbiorze Polski Stanisław August Poniatowski zamieszkał w Petersburgu, gdzie w 1798 r. zmarł. Pochowano go w petersburskim kościele św. Katarzyny, a uroczystości pogrzebowe zgodnie z rozkazem cara były bardzo okazałe. W roku 1938 trumna z królewskim pochówkiem wróciła do kraju. Jednak ówczesny premier RP Sławoj - Składkowski wyraził się, że król ten nie godzien jest Wawelu. Tak więc w skrytości, nocą pochowano Stanisława Augusta w małym kościołku w Wołczynie, rodzinnej miejscowości. Po II wojnie światowej Wołczyn dostał się w granice ZSRR. Z biegiem lat mały kościółek został zrujnowany, a królewski grób splądrowany. Prochy ostatniego króla zmieszane z ziemią wydobyto w 1989 r. i sprowadzono do kraju.
W opinii historyków Stanisław August Poniatowski jest postacią bardzo kontrowersyjną. Jedni zarzucają mu zbytnią uległość wobec carycy Katarzyny II i rosyjskiego posła w Warszawie, inni podkreślają jego zasługi w dziedzinie kultury. Myślę, że bardzo trafna jest wypowiedź p. Nowaka - Jeziorskiego, który twierdzi, że w ówczesnej sytuacji politycznej w Europie nawet Bolesław Chrobry i Jan III Sobieski nie zdolaliby zrobić nic więcej.
Fragment "Albumu Królów Polskich" wyd. w Krakowie w 1913 r. prezentujemy na str. 11 i 12.
WIEŚCI Z GRODU RAJ
SESJA RM
W dniu 16/02/95 odbyła się I Sesja Rady Miejskiej w Rajgrodzie. Obrady otworzył przewodn. Ryszard Grudzinski. Po przyjęciu protokołu z poprzedniej Sesji i zaakceptowaniu porządku dziesiątej przewodniczącej Rady odczytał projekt uchwały wysunięty przez Zarząd Miasta, a dotyczący nadania Honorowego Obywatelstwa Gminy Rajgród p. Henrykowi Wróblewskiemu. W kilku słowach przypomniane zostały zasługi pełnomocnika Wojewody Łomżyńskiego na teren naszej gminy w ostatnich latach. Radny Adam Orzechowski, zaznaczając, że nie ma nie przeciwko p. H. Wróblewskiemu, podkreślił nieodpowiedni tok postępowania w tej sprawie. Podobnego zdania był radny St. Zuzia, który zaakceptował, że Zarząd ostatnio mocno zaskakuje Radę projektami uchwał, które wchodzą na Sesję "z marszu".
Radni jednogłośnie podjęli uchwałę nadającą p. H. Wróblewskiemu zaszczytny tytuł Honorowego Obywatela Gminy Rajgród. Legitymację z nr 1 i nagrodę pieniężną wysokości 1270 zł. wręczył nominatorowi przewodniczący Rady Miejskiej. Następnie zabierając głos p. H. Wróblewski podkreślił, że uczestnictwo w Sesjach Rady Miejskiej jest jego obowiązkiem. Kwotę 1270 zł przekazał na rzecz dokonania kanalizacji miasta Rajgród.
Radni podjęli uchwałę ustalającą cenę 1q żytą na 17 zł. Jest to podstawa naliczenia podatku rolnego na pierwsze półrocze br. Jest to cena niższa o 1,9 zł. od ceny podanej w komunikacie GUS.
Następnie radni dokonali zmian w naliczaniu wielkości czynszu w lokalach komunalnych.
W licznych zapytaniach do Zarządu Miasta i bezpośrednio do Burmistrza Rajgrodu przewijał się watek roszczeniowy. Kilka jedynie spraw dotyczyło realizacji z prac Zarządu w ostatnich miesiącach. Poruszono również problem bezpańskich psów walejących się po terenie całej gminy. P. Ireneusz Kobylinski poinformował, że znotowano już przypadki pogryzienia dzieci przez nieszczepione psy. Zaskakującym był fakt, że nawet radni z terenu zauważają brudne ulice i park w Rajgrodzie. Radna Genowefa Borkowska poruszyła problem zabaw wiejskich w Rydzewie. Skargi mieszkańców dopełniają sterty brudu po każdej hulance.
Kilku radnych podkreślało uboższy stan służby zdrowia w naszej gminie. Ośrodek Zdrowia w Woźnejewsi stoi nieczynny - brak lekarza i pielęgniarki. Jeden z radnych postulował uruchomienie punktu aptecznego w Beldzie.
Do większości zarzutów i postulatów ustosunkował się Burmistrz Jan Olszewski.
SPOTKANIE Z RADNYMI
W dniu 22.02.95 w Ośrodku Kultury w Rajgrodzie odbyło się spotkanie społeczności miasta Rajgród z radnymi pochodzącymi z naszego miasteczka Zebranych powitał dyrektor Wiesław Gajdziński, który zwrócił się do radnych z pytaniem: "Czy Ośrodek Kultury jest potrzebny?" Zasadnicza część spotkania dotyczyła problemu funkcjonowania tego ośrodka kultury. Jak zauważył członek Zarządu Miasta radny Wojciech Kulesza - "Kultura to nie tylko Ośrodek Kultury, ale również biblioteka i towarzystwa, to problemy również "Rajgrodzkich Ech".
W-ce przewodniczący Rady Miejskiej radny Ireneusz Kobylinski zwrócił uwagę, że w oczach radnych ze wsi "pracownicy domu kultury nie nie robią". Wzbudziło to pewne poruszenie wśród zebranych, ale radny Wojciech Kostrzewski - przewodniczący Komisji Kultury - zauważył, że pracownicy domu kultury winni ze swoimi programami artystycznymi wychodzić również na wieś. Dyrektor W. Gajdziński przypomniał radnym, którzy aktualnie opracowują budżet miasta, że Ośrodkowi Kultury w Rajgrodzie potrzeba w tym roku minimum 750 mln starych zł. Z-ca prezesa TMR Zygmunt Tarnacki wspomniał zaś o potrzebach Towarzystwa w zakresie wydawania "Rajgrodzkich Ech". Dyrektor Biblioteki Publicznej upomniał się też o swoje. Radni ze swej strony podkreślili bardzo trudną sytuację w budżecie gminy. Zapewnili, że będą pamiętali o potrzebach kultury.
Innym problemem poruszonym na zebraniu była sprawa zagospodarowania nowego osiedla w Rajgrodzie. Radny I. Kobylinski stanowczo zakomunikował, że osiedle w Rajgrodzie musi być w tym roku doprowadzone do porządku, tj. wykonane krawężniki chodnikowe i kilometr asfaltu. W przeciwnym wypadku złoży rezygnację z dalszego piastowania funkcji w-ce przewodniczącego Rady i mandatu radnego. O aktualnych możliwościach w zakresie prac na osiedlu poinformował zebranych członek Zarządu radny Jan Wojewoda. Radny Kazimierz Golubiowski podkreślił, że pomimo iż mieszka na nowym osiedlu, wygląda jego jest skandaliczny i koniecznie w tym roku należy to zmienić.
Sygnalnie poruszono wiele innych problemów nurtujących naszą lokalną społeczność. Sumując, należy podkreślić dobre intencje radnych, ale skąpe środki z pewnością nie pozwalają na zaspokojenie wszystkich.
Szkoła tylko, że na zebranie przybyło tak niewielu mieszkańców naszego grodu, czyżby sprawy nasze rozstrzygane miałyby być tylko w opłotkach przy okazji różnych plotek? Zapewniam, że każdy z jego uczestników na powyższym zebraniu mógł swobodnie wyrazić swoją opinię, poruszyć problem, który go nurtuje, nawet osobisty.
Na przyszłość skorzystajmy z takiej okazji, bo przecież nie są one zbyt częste.
Zestawienie planowanych dochodów i wydatków według działów w projekcie budżetu Gminy Rajgród na rok 1995
| dz | NAZWA DZIAŁU | DOCHODY (zł) | WYDATKI (zł) |
|----|-------------------------------|--------------|--------------|
| 40 | Rolnictwo | 2.200 | 15.485 |
| 45 | Leśnictwo | | 500 |
| 50 | Drogi | | 111.293 |
| 70 | Gospodarka komunalna | | 180.000 |
| 74 | Gospodarka mieszkaniowa | 65.000 | 25.102 |
| 79 | Oświata i wychowanie | 8.000 | 193.649 |
| 83 | Kultura i sztuka | | 122.662 |
| 85 | Służba zdrowia | | 1.500 |
| 86 | Opieka społeczna | 203.292,60 | 273.272 |
| 87 | Sport | | 1.000 |
| 90 | Dochody od osób prawnych i fizycznych | 817.860 | |
| 91 | Administracja | 75.546,40 | 385.537 |
| 97 | Rezerwy i subwencje | 148.101 | 10.000 |
| | OGÓŁEM: | 1.320.000 | 1.320.000 |
INFORMACJA O ZEBRANIACH WIEJSKICH Z TERENU GMINY RAJGRÓD
Zebrańcia miejskie odbyły się w dniach 23, 25.I.95 i 1.II.95. Dokonano wyboru sołtysów i Rad Soleckich.
SOLTYSI
Belda - Doliwa Zdzisław
Bukowo - Stankiewicz Maarian
Czarna Wieś - Łubowicz Eugeniusz
Biebrza - Piętka Henryk
Karwowo - Karwowski Krzysztof
Kolaki - Waszkiewicz Eugeniusz
Kosówka - Malinowski Marek
Kozłówka - Karwowski Czesław
Kosity - Nowicki Jan
Karczewo - Antipow Władysław
Kuligi - Grzyczkowski Antoni
Łazarze - Święciński Witold
Mieczę - Wasilewski Romuald
Orzechówka - Wysocki Leszek
Pienczykówek - Graczewska Anna
Przestrzele - Romatowski Marian
Rydzewo - Oborski Mirosław
Ryboczyna - Matsiewicz Cyryl
Sołki - Bujnowski Antoni
Skrodkie - Domański Andrzej
Stoczek - Wołymic Piotr
Turczyn - Kukowski Tadeusz
Wojdy - Jaaworowski Marek
Wólka Mala - Żyskowski Edward
Wólka Piotrowska - Kondratowicz Leszek
Woźnawień I - Chomiczewski
Zygfryd
Woźnawień II - Jasinski Jan
We wsiah Ciszewo i Danowo na zebraniu nie dokonano wyboru sołtysa z uwagi na brak kandydatów.
Rada Osiedla nr 1:
Przewodniczący Rady - Paszkowski Zbigniew
Przewodniczący Zarządu - Rutkowski Janusz
Rada Osiedla nr 2:
Przewodniczący Rady - Kuczyński Jarosław
Przewodniczący Zarządu - Truszkowski Jan
W 24 wsiah sołtysi zostali wybrani na następną kadencję.
URZEKŁA MNIE TA GMINA...
- to pierwsze słowa wywiadu jakiego udzielił "Rajgrodzkim Echom" p. Henryk Wróblewski - pełnomocnik Wojewody Łomżyńskiego na teren gminy Rajgród.
- "Urzekła mnie ta gmina swoim niepowtarzalnym pięknem. Bogactwo naturalnego środowiska, bliskość parku biebrzańskiego, wspaniałe lasy, no i przede wszystkim Jeziorno Rajgrodzkie, nad brzegiem którego posiadam działkę letniskową z domkiem. Urodziłem się wprawdzie w gminie Wysokie Mazowieckie w roku 1950, ale każdy wolny czas spędzam nad jeziorem na Tamie. Jestem czonkiem koła łowieckiego i zapalonym wędkarzem."
- Od jak dawna jest Pan związany z Ziemią Rajgrodzką?
- "Wszystko zaczęło się w 1989 r., kiedy to wszczęłem starania związane z nabyciem działki i budową domku letniskowego. Już wówczas uderzył mnie szalony kontrast, piękno Rajgrodu i całej gminy, jeśli chodzi o przyrodę i z drugiej strony ogromne zaniechanie. Tak zaniedbanej gminy pod względem infrastruktury nie było i chyba jeszcze nie ma w naszym województwie. Przecież tu nie było nic, brak telefonicacji, wodociągów i kanalizacji, brak było dobrych dróg. Jezioro bogate w węgorze, ale te szlachetne ryby szły na załatwianie prywatnych spraw."
- Czytelnikom należy przypomnieć, że jako dyrektor wydziału odpowiedzialnego za budowę dróg spowodował Pan powstanie dużego odcinka drogi asfaltowej łączącej Czarną Wieś z Mieczami oraz kolejnej asfaltówkę z Woźniewsi do Karczewa i Orzechówki. Wiele innych dróg zostało naprawionych. To przecież ogromne środki skierowane z województwa do naszej gminy.
- "Tak, to były przecież miliardy starych złotych. Szczególnie droga z Woźniewsi do Karczewa kosztowała bardzo dużo, ponieważ rolnikom trzeba było zapłacić za wykup gruntów."
- Jak wszyscy wiedzą, a tym pozostamy przypominamy, że to również Pana zasługa w pozyskaniu w końcu grudnia ub. roku kilku miliardów złotych z Ministerstwa Finansów na zapłacenie należności związanych z budową oczyszczalni ścieków w Rajgrodzie.
- "Zawsze powtarzam, że dopóki będę mógł, to będę pomagał tej gminie, temu miastu, w którym wiele jeszcze potrzeba."
- Dziękując za udzielenie wywiadu przypominamy, że podczas Sesji RM w Rajgrodzie, w dniu 16 lutego br. p. Henryk Wróblewski otrzymał legitymację nr 1 HONOROWEGO OBYWATELA GMINY RAJGRÓD oraz nagrodę pieniężną, którą w całości przeznaczył na dokonczenie kanalizacji Rajgrodu.
Uczynił to Honorowy Obywatel naszej społeczności, a ilu z nas rzeczywistych obywateli miasta Rajgrodu - potrafi wspomóc budowę tak potrzebnego nam wszystkim kolektora.
J. S.
ŻYJĄ WŚRÓD NAS...
Żyją wśród nas, mijamy się z nimi codziennie na ulicy, na klatce schodowej, w sklepie. Niby tacy sami jak wszyscy. Wykonują jakiś określony zawód. Są jednak ludzie, których zawody i praca są ciekawsze, inne, może bardziej od innych potrzebne w naszym środowisku. Inni znów pracują społecznie na rzecz środowiska lub uprawiają ciekawe hobby.
Pozostali dziwią się, dlaczego to robią. Często zdarza się, że chociaż należą do naszej małej rajgrodzkiej społeczności, mało o nich wiemy. Pragniemy rozpocząć cykl artykułów, które przybliżą czytelnikom sylwetki takich ludzi.
Rajgrodzka gmina, to teren rolniczy. O ludziach związanych z tym zawodem rzadko pisano w gazecie. Zacznijmy od osoby, która naprawdę nie uprawia najmniejszego skrawka pola, jednak poprzez swoją pracę zawodową jest mocno z rolnictwem związana.
Pani Hanna Kulesza od czterdziestu lat mieszka w Rajgrodzie. Wykonuje zawód, w którym kobieta jest rzadkością, wyjątkiem. Jest absolwentką Studium Weterynaryjnego. Staż pracy odbywała w Doświadczalnej Stacji Oceny Odmian w Krzyżewie w gminie Sokoły na stanowisku zootechnika. Wyobraźmy sobie filigranową dziewczynę uwijającą się wśród 400 sztuk bydła. Prowadziła selekcję, ustalała dawki żywieniowe, ustalała terminy zacieleni i zasuszeń.
- Była to dla mnie prawdziwa szkoła życia. Nauczyłam się tam obowiązkowości, dyscypliny, właściwego podejścia do tego co robią - wspomina pani Hanna.
W 1981 roku jej mąż Wojciech Kulesza, również absolwent Studium Weterynaryjnego, obecnie inseminator, otrzymał pracę w Rajgrodzie. Pani Hannie zaproponowano pracę w służbie rolniej. Po trzech miesiącach stwierdziła jednak, że biurko i papierki, to praca nie dla niej, chociaż wydawać by się mogło, że to odpowiednie zajęcie dla młodej kobiety. Wielkie też było zdziwienie dyrekcji Stacji Hodowli, Unasieniania w Piątnicy koło Łomży, gdzie pani Hanna zgłosiła się oferując gotowość pracy w tej placówce. Próbowało jej to wyperswadować, niby że to praca tylko dla mężczyzn. Pani Hanna podjęła jednak pracę w w/w stacji zamieniając tym samym pracę w miejscu zamieszkania, bez dojazdzenia, na pracę w bardzo rozległym i odległym od Rajgrodu terenie. Oprócz gminy Rajgród obsługuje gminy Grajewo, Goniądz, Radziłów, Wasosz, Szczuczyn i Grabowo. Jest organizatorem rozrodu zwierząt na terenie tych gmin. Do jej obowiązków należy zabezpieczenie uznanego rozrodu, czyli organizacja punktów kopulacyjnych. Czyż to w ten sposób, że wyszukuje kandydatów na inseminatorów, organizuje im przeszkolenia, punkty pracy, kontaktuje ich z Urzędniami Gmin oraz z rolnikami. Samą pani Hanna jest w stałym kontakcie z burmistrzami i wójtami. Poza tym udziela zainteresowanym hodowcom bydła wszelkich informacji dotyczących doboru buhajów. Zajmuje się też rozprowadzaniem środków profilaktycznych związanych z produkcją mleka. Dąży do rozwoju postępu genetycznego w produkcji zwierzęcej. Pani Hanna twierdzi, że zaniechano prowadzenia masowych szkoleń rolników, ponieważ brak jest na ten cel funduszy, a zainteresowanie samych rolników nie jest znów takie masowe. Teraz pani Hanna dociera do indywidualnych hodowców, radzi, informuje, pomaga rozwiązywać problemy. Stwierdza - służy pomocą tym, którzy na tę pomoc czekają.
Czuje się potrzebna i wie, że jest potrzebne to, co robi. - Bez postępu genetycznego - powiada - nie ma mięsa, nie ma mleka. Nie możemy dopuścić do rezygnacji z uznanego rozrodu, ponieważ prowadzi to do skarłowacenia ras. Żeby osiągnąć dobre wyniki hodowli, niezbędna jest inseminacja. Twierdzi jednak, że są jeszcze rolnicy, których trudno o tym przekonać.
Pani Hanna opowiada o swojej pracy z pasją i zapałem. Sposób w jaki mówi o swych doświadczeniach i spostrzeżeniach świadczy o tym, że wykonywanie zawodu nie jest tylko obowiązkowym wykonywaniem jakichś czynności. Pani Hanna w rozmowie wykazuje ogromną wiedzę. Niezmiennie ciekawie opowiada o najnowszych osiągnięciach w dziedzinie, którą się zajmuje. Widać, że lubi to co robi, że praca przynosi jej wiele satysfakcji. Okazuje się, że owa fachowość została doceniona przez przełożonych pani Hanny. Jak w każdym zakładzie pracy, tak i w jej zakładzie ostatnimi czasy zwolniono ilość tam pracowników. Pani Hanna została. Na brak zajęć nie narzeka.
Jest przede wszystkim kobietą, prowadzi dom, wychowuje dzieci. Niełatwo jest pogodzić pracę w tak rozległym terenie z obowiązkami żony i matki. Twierdzi jednak, że nie zamieniłaby pracy na żadną inną. Powiedziała, że w każdej chwili służy pomocą każdemu hodowcy, który będzie jej potrzebował.
NAZACZER
KRONIKA TMR
W dniu 7.02.95 prezes TMR złożył wizytę w redakcji "Kuriera Porannego" w Białymstoku.
10.02.95 w odpowiedzi na prośbę p. Sławomira Poleszaka studiującego na KUL-u, przekazano jemu książkę "Aby pamięć nie zginęła".
Na prośbę Biblioteki Uniwersyteckiej KUL - Oddziałowi Gromadzenia Zbiorów - przekazano nieodpłatnie trzy egz. książki Jana Orzechowskiego "Aby pamięć nie zginęła".
Odpowiadając na apel Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu przestano trzy egz. "Rajgrodzkich Ech" (ostatni i dwa najbardziej reprezentatywne), które będą eksponeowane na wystawie prasy kulturalnej.
Zgodnie z życzeniem Międzywydziałowego Ośrodka Prasoznawczego z Uniwersytetu Jagiellońskiego wypełniono i przesłano ankietę dotyczącą "Rajgrodzkich Ech".
Z ankietą dotyczącą działalności naszego stowarzyszenia zwróciła się Fundacja BORDO.
W lutym br. Towarzystwo zwróciło się z wnioskiem o dofinansowanie działalności wydawniczej "Rajgrodzkich Ech" do Rady Miejskiej w Rajgrodzie.
Z wnioskiem o dofinansowanie statutowej działalności TMR zwróciliśmy się do Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki UW w Łomży.
22.02.95 wizytę w Towarzystwie złożyli przedstawiciele Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki UW w Łomży: p. Marianna Tarczewska i p. Józef Subda. Omówiono zasady dofinansowania Towarzystwa. Według gości z Łomży TMR może liczyć w 1995 r. na kwotę 1000 zł.
Przez cały czas od początku br. trwają intensywne prace w nowym lokalu Towarzystwa (w piwnicach Ośrodka Kultury). Towarzystwo poniosło już wielomilionowe nakłady (licząc w starych złotych) na remont lokalu. Dzięki społecznemu zaangażowaniu kilku pasjonatów, nie musimy ponosić kosztów roboczych. Jednocześnie wracamy się z prośbą o pomoc do wszystkich mieszkańców ufundowane przez sponsorów otrzymali:
1. Karolina Garczewska (Biedronka)
2. Paweł Zatwardnicki (Batman)
3. Michał Leończyk (Myszka Miki)
4. Piotr Szumski (Myszka Miki)
5. Łukasz Mikulski (Pirat)
Wyróżnienia:
1. Wiktor Milewski (Elegant)
2. Paweł Horodyński (Kobieta)
3. Tomasz Zimiński (Diabełek)
RAJGRODZKIE ECHA
Rajgrodu - jeżeli nie możecie wspomóc nas materialnie, to prosimy o wkład pracy fizycznej.
UWAGA!
Do wszystkich naszych członków i sympatyków zgłaszamy się z apelem o nie przesyłanie na rzecz Towarzystwa żadnych pieniędzy listownie. Od pewnego czasu listy do TMR są systematycznie ograbiane.
Podajemy nasze konto bankowe:
Towarzystwo Miłośników Rajgrodu
Bank Spółdzielczy w Rajgrodzie
Nr rach.: 945343 - 374 - 271
W OŚRODKU KULTURY
Tradycją ostatnich lat stało się przygotowywanie programu artystycznego na "Choinke" młodszych klas w rajgrodzkiej szkole przez klasy trzecie. W tym roku pod kierunkiem wychowawczyń: p. Henryki Rutkowskiej i p. Zofii Kalickiej wystawiono sztukę "Żywa woda". Temat sztuki banalny, ale bardzo wdzięczny i pouczający powoduje, że co jakiś czas sięga się do tego tekstu. Odwieczny problem walki skapstwa i obżarstwa ze szlachetnymi uczniami mniejszości został po mistrzowski przekazany przez naszych trzecioklasistów.
W głównych rolach wystąpili:
- Matka - Małgorzata Truszkowska,
- Janek - Bartosz Ślawiński,
- Duśgrosz - Paweł Czerwionka,
- Pasibrzuch - Adrian Kalinowski,
- Żaba - Królewna - Emilia Zyskowska.
W dniu 21.02.95 sztukę powrócono w sali widowiskowej Ośrodka Kultury w Rajgrodzie. Obejrzały ją prawie wszyscy uczniowie. Całkowity dochód ze sprzedanych biletów przeznaczono na cele ośrodka.
* * * * *
W dniu 2.02.95 Ośrodek Kultury zorganizował TURNIEJ TENISA STOŁOWEGO. Poniżej podajemy wyniki turnieju.
Kobiety od 15 lat:
1. Małgorzata Murawska
2. Marta Kuczerska
3. Eliza Batczub
Kobiety do 15 lat:
1. Marta Karwowska
2. Monika Zawistowska
Mężczyźni od 15 lat:
1. Maciej Gajdziński,
2. Wojciech Piotrowski,
3. Adam Dąbrowski.
Mężczyźni do 15 lat:
1. Piotr Murawski
2. Marcin Bukowski
3. Adam Prostko
* * * * *
W dniu 23.02.95 w sali widowiskowej Ośrodka Kultury w Rajgrodzie odbył się koncert POMÓŻMY KULTURZE. Był to występ artystyczny nauczycieli z Rajgrodu, według scenariusza i reżyserii p. Ireny Czerwionka. W koncercie wykorzystano teksty autorstwa p. Ireny Czerwionka i poezję Jana Tarnackiego.
JAKA BYŁA NASZA CHOINKA
Bardzo lubię wszystkie zabawy urządzone w szkole. Jednak nic nie dorównuje choince, a szczególnie tej, która była. Opowiem teraz, a raczej napiszę o ostatniej choince jaka odbyła się w szkole. Otóż wszyscy bawili się wspaniale, wyczuwało się wesoły nastroj, a to dzięki udanemu przedstawieniu. Domyślam się, że długi wstęp trzyma wszystkich w dużym napięciu, więc już bez owijania w bawełnę, opiszę tę szampańską zabawę.
Dużo emocji i tremy przyniosło nam przedstawienie. Jednak wszystko wypadło wesoło i pomyślnie. Każdy zagrał swoją rolę jak prawdziwy artysta. Może dlatego, że pani stała na wszelki wypadek przy scenie, a może dlatego, iż wszyscy chcieli, żeby publiczność dobrze się bawiła. Ja osobistość sądzę, że jedno i drugie przyczyniło się do tego, że za występ zebraliśmy masę oklasków.
Chociaż byliśmy już zmęczeni próbami, nasze starania nie poszły na marne i jak widać występ się udał. Jednak ten wspaniały efekt nie był tylko naszą zasługą. Pani w czasie prób miała bardzo dużo cierpliwości nad początkującymi aktorami, czyli nad nami. Oprócz pani, mnóstwo pracy włożyli w to rodzice. Bo kto wszystkich tak wystroił jak nie oni? Kto pomagał naszej pani w zrobieniu dekoracji? Myślę, że naszym rodzicom należy się pełne uznanie.
Gdy skończyła się nasza sztuka, poszliśmy wszyscy do sali nr 3. Tam tańczyliśmy i jedliśmy różne przysmaki - tu również zasłużyły na szczególne uznanie nasze mamy. Stoły uginaly się od tak wielkiej ilości wspaniałych łakoci.
Gdy wszyscy roztańczyli się na dobre, nastroj był tak wesoły, że trudno to opisać. Wspaniała atmosfera rozmurzyła nawet największego ponuraka na świecie. Chłopcy mieli czasem pretensje, że dziewczynki nie chcą z nimi tańczyć. Jednak każdy spor łagodziła nasza pani, więc żadnych kłótni nie było.
Ci, którzy nie chcieli tańczyć w klasie, mogli szaleć na dyskotece w świetlicy. Rodzice natomiast popijali herbatę w pokoju nauczycielskim i wesoło rozmawiali. Przypuszczam jednak, że tematem tej ciekawej rozmowy nie były nasze stopy, bo to popsułoby im humor... Ale i oni też bawili się bardzo dobrze.
Gdy wspominam moje dotychczasowe choinki, to naprawdę te stawiam na pierwszym miejscu. Kiedy wszystko się skończyło, z żalem opuszczaliśmy szkołę. Nawet rodzice nie byli zadowoleni, że tak szybko minęły im te przyjemne chwile. Chciałabym, żeby wszystkie następne choinki były równie wesołe i udane jak ta.
MALWINA WILCZYŃSKA
ucz. kl. V
Szk. Podst. w Rajgrodzie
TROPAMI BLIŹNIA- CZYCH MIAST
Historia interesuje się od dawna. Historią miast - od niedawna. Z pewną historią dotyczącą Rajgrodu zetknąłem się przy okazji będąc swego czasu w tych stronach u znajomych. Otóż opowiedzieli mi, że melioranci z tych stron po ostatniej wojnie nucili pieśń, być może z Sybilli, że po wielkiej wojnie I-sza msza święta miała zostać odprawiona w Rajgrodzie pod dębem. Zaraz też dodali, że nie wiadomo, w którym Rajgrodzie, gdyż jest ponoć jeszcze jeden Rajgród gdzieś pod czeską granicą lub w okolicach Poznania. Mniejsza o legendę, ale objeżdżając kawałek Polski, zetknąłem się, jak dotąd, z tym jedynym Rajgrodem. Choć z góry nie jestem daleko, to korzeniami sięgam w te strony i mam nadzieję, że dzięki tej Redakcji i niezawodnym czytelnikom, uda mi się poznać drugą połówkę pomarańczy, której na imię Raj. Która może wiedzieć więcej, jeśli nie Rajgrodzanie. Do tej pory dane mi było spotkać różne skrajności - Niebo, Piekło, nawet Czyściec (nazwy własne miejscowości). Warszawa ma swoją imienniczkę nawet w USA. Taki mały Osowiec ma ponad 20 bliźniaczych braci. Być może jest gdzieś w Polsce lub za granicą, np. na Litwie, jakiś Rajgród - Raj i też szuka swego imiennika. Może warto byłoby porównać genezę, tradycję, kulturę i wielkość. Oboje samotnicy na tej wymianie dużo skorzystają. Liczę na to, że jest gdzieś jakiś hobbysta - niekoniecznie z jakiegoś Rajgrodu i niekoniecznie topoomasta, który zna dalszy ciąg tych intrygujących legend i chce jak oplatkiem podzielić się. Bylibym rad i z góry uprzejmie dziękuję.
MITOMAN
SPRÓBUJMY ODSLONIĆ FIRANKĘ ŻYWEJ HISTORII
Jako powojenny człowiek dzisiejszych czasów młodego pokolenia i od niedawna przypadkowo zajmujący się historią niewiele mam do powiedzenia i być może naraże się tym, co jeszcze żyją i pamiętają i dobrze znają historię, a ja mógłbym im najwyżej czyścić buty. Intriguje mnie amatorsko pewna zagadka z II wojny światowej. Przypadkowo natknąłem się na informację, że w tych stronach działający oddział AK posiadał na Czerwonym Bagnie kasę oddziału, której losy do dzisiaj są niewyjaśnione. W kasie miałyby rzekomo znajdować się dolary i marki w papierach, jeszcze księgi rozkazów, mapy, księgi kasowe i filmy. Pieczę nad kasą powierzono dwóm zaufanym i zaprzysiężonym osobom, których tożsamość jest różnie podawana. Przed operacją "Burza" 8.09.1944 r. skrzynię wraz z zawartością zalakowano lub zawoskowano i zapieczętowano, o miejscu ich ukrycia wiedziały tylko te dwie osoby, które były widziane w dniu operacji. Po bitwie w ogólnym zamieszaniu zaginęło wszystko. Jest kilka wersji zdarzeń. Najprawdopodobniejsze są trzy: ci dwaj zostali zabici przez Niemców, a kasa spoczywa do dziś lub zostali zabici przez swoich, przez nich zmuszeni do wyjaśnienia miejsca ukrycia, gdyż zwłok obu nie znaleziono ani żywych nie widziano do dziś. Sami przypadkowo nie potopiли się, gdyż znali dokładnie teren. Wersja trzecia, że sami uciekli za granicę z kasą lub zostawili pełnomocnika jest mało prawdopodobna, gdyż ciężko było się przedostać wtedy za granicę, zwłaszcza z ładunkiem. Tym bardziej, że ówczesne grajewskie UB zajmowało się ta sprawą i nic nie ustalono. Nie chodzi tu o wartość materialną dokumentów, ale historyczną, wojskową, która wiele spraw mogłaby ukazać. Każda historia, czas, miejsce, garnizon, oddział pozostawia blaski i cienie swojej bytności i być może jakiś odpryski trafiają na właściwą półkę przy pomocy ludzi. Oprócz działań na froncie inne były działania zakulisowe i mimo pewnych poszlak tajemnicze zniknięcie ludzi i ładunku, to sprawa dla saperów. Rosjanie i Niemcy byli poza zasięgiem sprawy. Zapewne jest to historia, do jakiej wielu woli nie wracać, ale może jakiś blask lub cień uda się ocalić dla potomnych, nim przyroda lub przypadek to objawi.
MITOMAN
UKRYTY SKARB
Osowiec wśród wielu tajemnic ma też jedną związaną ze skarbem. Wieść niesie o ukrytej kasie III pułku syberyjskiego, który wchodził w skład garnizonu. Miał to się stać w sierpniu 1915 r., w czasie wycofywania się z twierdzy wojsk rosyjskich.
Amatorzy poszukiwania owego skarbu pojawiли się na początku lat sześćdziesiątych. Stało się to sprawa pogłoski, która rozpowszechnił jeden z mieszkańców pobliskiej wsi. Jego wiedza oparta była na informacjach uzyskanych od świadka tego wydarzenia. W tym miejscu należy zadrżać tajemnice, że tym świadkiem był rosyjski obywatel, który gościł w tym okresie u tego mężczyzny.
Początek zdarzenia według przekazu miał miejsce 23 sierpnia 1915 r. Nacierające od Knyszyna wojska niemieckie zbliżyły się na bliską odległość do wycofujących się wojsk rosyjskich. W grupie uchodzących z twierdzy znalazł się także wspominający o tym wydarzeniu Rosjanin, który podczas odwrotu powoził bryczkę. Wiózł on czterech oficerów rosyjskich, którzy sprawowali pieczę nad kasą pułku. Przez dłuższy czas ich podróż przebiegała bez zakłóceń. Dopiero parę kilometrów przed Laskowcem wszystko uległo zmianie. Przybliżająca się kanonada artylerijiska wywołała zdenerwowanie. Oficerowie po krótkiej naradzie zasadzili woźnicę i kazali czekać. Sami odjechali w głąb lasu. Woźnica ujrzał ich dopiero po upływie trzydziestu minut. Wracali już bez skrzynki. Nie dane było jemu jednak dalej z nimi podróżować. Przypadkowy pocisk trafił w bryczkę. Jego przełożeni zginęli.
Miejsce zakopania skarbu pomimo wielu prób zlokalizowania, jest do dziś owiane tajemnicą. Wiadomo tylko, że w kasie były złote ruble, a cała skrzynia ważyła 32,76 kg. Nawet jeśli skarb tkwi gdzieś w ziemi, w co osobiście nie wierzę, to i tak tylko przypadek może pomóc w jego odnalezieniu.
MWK
W czerwcu 1944 roku pokonane na wschodzie wojska niemieckie cofały się w nieładzie. Szosa Augustów - Grajewo zatłoczona była różnego rodzaju pojazdami, jak też cofającymi się oddziałami pieszymi. To nie byli ci sami Niemcy, którzy w czerwcu 1941 roku z uśmiechem i dziarskim krokiem realizowali swój "drang nach Osten".
W Bargłowie, przez który przechodziło to pokonane wojsko, z niepokojem obserwowaliśmy to co się działo, pamiętając że osaczony i umierający zwierz jest bardzo groźny. W końcu lipca wydawało się, że lada moment od Bargłowa wjadą czołgi z czerwoną gwiazdą i przyjdzie to, co nas czekało.
Tymczasem w sierpniu, a następnie we wrześniu sytuacja zaczęła jak gdyby się stabilizować. Niemcy poczuli się pewniej, wrócili żandarmi, nawet pokazał się komisarz (niemiecki wójt). Sowieci jak gdyby celowo zatrzymali się gdzieś na linii Biebrzy i kanału Augustowskiego oraz jeziora Niecko. Augustów pozostał w rękach niemieckich i na razie ustąpiły nasze nadzieje na rychły przyjazd do Bargłowa czołgów z czerwoną gwiazdą.
Na początku sierpnia samoloty z czerwoną gwiazdą, bywało nawet pojedynczych ludzi, na polach ostrzeliwały, nie mówiąc już o wojsku niemieckim, a ostrzał artyleryjski nie należał do rzadkości. Wyniki tych działań nadchodzącej ze wschodu zwycięskiej armii były dla Bargłowa tragiczne - został poważnie zniszczony. Spłonęła szkoła i wszystkie zabudowania w Bargłowie Kościelnym wzdłuż ulicy prowadzącej do Pomian. Nie wspomnę już o zniszczeniach jakie zostały dokonane na terenie Bargłowa Dwornego, były to bowiem tereny bezpośrednio niemalże położone przy froncie. Do tego należy jeszcze zauważyć, że we wrześniu Niemcy wysadzili w powietrze wieże kościołne. Lewa zrujnowała się do samego fundamentu i zawaliła się na zewnątrz kościoła zasypując gruzem cmentarz i przebiegającą obok szose. Prawa natomiast zrujnowała się tylko do stropu części głównej, ale zawaliła się na kościół zawalając dach i strop zarówno nawy głównej jak też obu naw bocznych oraz napełniając wnętrze kościoła olbrzymią kupą gruzu. Ostało się tylko sklepienie nad prezbiterium, mocno jednak popękanie. Dzwony i organy uległy całkowitemu zniszczeniu.
Żona tymczasem wraz z moją matką i synem ewakuowali się do naszych kuźnicy do Żrobek, gdzie ich po kilku dniach odnalazłem. Zamieszkalismy w domu, w którym w 1878 roku urodziła się moja matka, a w 1902 roku urodziłem się ja. W domu tym i wszystkich obszernych budynkach gospodarczych kwaterowało kilkadziesiąt osób, takich samych jak my wygnanców. W dzień wszyscy mężczyźni ukrywali się po "katach", aby uniknąć schwytania do robot przy budowie umocnień. W nocy dopiero koncentrowało się całe życie, kiedy to można było poruszać się w miarę swobodnie.
7 listopada Niemcy zarządzili ewakuację Żrobek. Nie mieliśmy transportu nie licząc jednej fury zaprzęgniętej w dwa dorastające konie (źrebaki). W błocie i deszczu dotarliśmy do lasu Tobyłkowskiego, gdzie ukryci czekaliśmy aż do nocy - chodziło o to, żeby nie dostać się do zorganizowanego transportu i móc w miarę swobodnie dysponować swoim losem. Następnie pod osłoną nocy, ciągle jednak w jesiennym deszczu i błocie, przemoczeni niemiłosiernie, dotarliśmy do Rajgrodu. Zatrzymaliśmy się przy ulicy Zabiej u mojego znajomego Józefa Kuczyńskiego. Pomimo ogromnej liczby ludzi jacy w tym obejściu zatrzymali się, dla mojej rodziny znalazło się miejsce w chlewie, a gospodyni uraczyła nas gorącą, zbożną kawę. Kawa ta uratowała nas od przemarznienia. Byłem gospodarzom bardzo wdzięczny.
(cdn)
JÓZEF POZIEMSKI
RYDZEWSCY HERBU SUCHEKOMNATY Z RAJGRODZIKA
1. Powstanie rodu Rydzewskich
Rod Rydzewskich herbu Suchekownaty powstał w połowie XV wieku, kiedy dwaj bracia, Piotr i Wojciech z Kownat, czyli Kownaccy, herbu Suchekownaty, w 1439 roku nabyli za 30 kop groszy od braci Sasina i Mścisława z rodu Żebrowskich święto osiedlone przez nich grunty, zwane Rydzewo nad Wissa. Rydzewo to istnieje do dzisiaj i leży między Wąsoszem i Radziłowem.
Dowodem takiego powstania rodu jest zapiszek cytowany przez Ignacego Kapice Milewskiego: "1439 in Wassosze. Vladislaus Dux Masoviae significamus: quia coram nobis Sasinus et Mścislaus de Rydzewo frateres germani 20 mansos, quos a nobis habuerunt, in terra Visnensi jacentes, Rydzewo nuncupatos, Petro at Alberto de Kownaty pro 30 sexagenis in perpetuum vendiderunt; super quam venditionem idem Dux contulit Privilegium". Dalej pisze on: "Kownaccy za tym przywilejem osiadły dobrą Rydzewo, nazwali się Rydzewskimi; a Sasin i Mścisław w tymże przywileju wyrażeni, należą do Żebrowskich domu, o czem niżej pod domem Żebrowskich Nr. 630 dowodniej okaze się".
Z czasem Kownaccy z Rydzewa przyjęli nazwisko Rydzewskich, zachowując herb Kownackich - Suchekownaty (lub Suchekomnaty, albo Kownata).
2. Herb Suchekownaty
Potwierdzenie należenia Rydzewskich do rodów posługujących się herbem Suchekownaty jest o tyle istotne, że fakt ten dokumentuje sposób, w jaki ta rodzina powstała.
Kownaccy posługiwały się herbem Suchekownaty, który tak opisuje Paprocki: "O klejnoci Suchekowanty, który ma być traba być przyniesion. A iż niemasz nic pewnego o tem u żadnego historyka, tylko je Długosz wspomina, przypadrzwszy się własności herbu, czytać bedziesz o tych, którzy go wieku mego używali, które znac i wiedzieć o nich mogę."
Dalej Paprocki pisze, że "w powiecie ciechanowskim [jest] wieś Suchekownaty, w której wiele szlachty herbu tego używa. Z tamtejszej się przodkowie pisali i w tym wieku jeszcze potomstwo ich Kownackimi się zowie. Dom ten już bardzo w onym kraju zdrowniał w dobrym mieniu, wszakże mężowie między nimi wielcy i sławni bywali, gdy się który na sprawy rycerskie ukazał, czego wielkie podobienstwa masz na tych, którzy w różnych województwach majątności mają...". "Innych domów jest wiele w różnych województwach, o których prze[z] dalekość wiedzieć nie mógłem."
Ostrowski opisuje cztery odmiany tego herbu: Odmiana pierwsza - W polu czerwonym trąba czarna myśliwska z wyłotem w lewo, w złoto lub srebro oprawna, ze złotem nawiązaniem, na którym krzyż złoty lub srebrny stoi. Nad hełmem w koronie - trzy pióra strusie. Labry czerwone podbite złotem. Pisze on dalej: Jeden z bardzo starych herbów naszych, którego nie zna rola marszałkowska, ani herbarz arsenalski, nawet herbarzyk Ambrożego, a z rekopisów Długoszowych zna go dopiero późniejsza redakcja. Pieczęci średniowiecznych z tymi herbami nie ma. Drzeworyt Friedleina przedstawia go w nieco odmiennej formie z krzyżem w wylocie trąby. U Długosza srebrna oprawa.
Górzyński i Kochanowski podają: "Suchekomnaty (Kowanty, Suchekownaty) W polu czerwonym róg myśliwski czarny w pas o dwóch
strefach, ustniku i wylocie złotym z takimże sznurem zwiniętym, na którym krzyż złoty. W klejnocie nad hełmem w koronie trzy pióra strusie". Nie są znane pieczęcie średniowieczne z tym herbem. Najstarsza zapiska sądowa pochodzi z 1416 roku. Herb znany z Klejnotów Dlugoszowych. Rod ten zamieszkiwał w ziemi łęczyckiej oraz na Mazowszu.
Wśród należących do niego rodzin wymienieni są poza Kownackimi i Rydzewskimi także Pieńkowscy.
Także Krzepela: wymienia Rydzewskich herbu Suchekowanty.
Tenże Krzepela w jego Rodach ziem pruskich wymienia Rydzewskiego z Rydzewa Łęckiego.
W Polskiej Encyklopedii Szlacheckiej (Tom X, s.) figurują:
RYDZEWSKI p. DOBEK h. RUSTEJKO czyli TRABY odm., Rydzewo [powiat] szczuczyński, płockie, mińskie (Kt., Br., Ostr., Ur.),,
RYDZEWSKI idą od KOWNACKICH h. SUCHEKOMNATY, 1500; 1782 pw.; 1783 pw. 1836 pw., 1837 pw.; 1838 pw.; 1842 pw.; 1843 pw.; 1850 pw.; 1858 pw.; Rydzewo [powiat] wińnerski, lecki, orszański, Małopolska, białostockie (Pp., Młw., Br., Ur., H. Kr. Pol.),,
RYDZEWSKI h. TRZASKA, 1859 pw., mińskie (Ur.),,
RYDZEWSKI idą od ŁOJKÓW h. Wąż odm., 1700; poznańskie, krakowskie (Ns., Źe.).
RYDZEWSKI h 1, 1700; Rydzów mielecki (Szg.).
Okazuje się zatem, że istnieją także Rydzewscy herbu Rustejko albo Traby, herbu Trzaska, herbu Wąż oraz nieznanego herbu.
Rodys te powstały prawdopodobnie tak jak rod Rydzewskich herbu Suchekowanty. Członkowie innych rodów o tych herbach, nabywając miejscowości o nazwie Rydzewo, przyjmowali od nich nazwisko.
Jednakże wszyscy Rydzewscy herbu Suchekowanty pochodzą od Piotra i Wojciecha Kownackich, którzy nabywając Rydzewo stali się założycielami tego rodu Rydzewskich. Potem członkowie tego rodu rozeszli się po Mazowszu i Podlasiu oraz Mazurach.
3. Rydzewo nad Wissą - pierwotne siedlisko rodu Rydzewskich
W Polsce w 1982 roku znajdowało się 12 wsi o nazwie Rydzewo, z różnymi przydomkami. Jedno z nich leży w gminie Ciechanów, w województwie ciechanowskim, inne - o nazwie Rydzewo koło Drawska leży w gminie Drawsko Pomorskie, w województwie koszalińskim, dwa leżą w gminie Sierpc, w województwie płockim, a pozostałych 8 w województwie łomżyńskim bądź suwalskim.
Gniazdo rodu Rydzewskich - Rydzewo nad Wissą (a Wissa) w połowie przeszło w ręce rodu Pieniązków i w początkach XVI wieku powstały dwie wsie: Rydzewo zwane dziś Rydzewem Szlacheckim oraz Rydzewo - Pieniążki.
Rydzewa na Wissą zostały opisane przez Chlebowskiego, który wymienia dwie wsie: Rydzewo Szlacheckie i Rydzewo Pieniążek, leżące w dawnym powiecie szczuczyńskim, w gminie Radziłów, w parafii Słucz, zamieszkane przez drobną szlachtę i włościan. W 1827 roku Rydzewo Szlacheckie miało 7 domów i 41 mieszkańców a Rydzewo Pieniążek - 11 domów i 63 mieszkańców. W 1842 roku folwark Rydzewo Pieniążek liczył 750 morgów, a we wsi Rydzewo Szlacheckie były 3 osady z 9 morgami. Późniejsze wykazy urzędowe podają 749 morgów ogólnego obszaru.
4. Rydzewo Kościelne
Rydzewo Kościelne Chlebowski opisuje następująco: 7) Rydzewo, wieś i folwark w pow. szczuczyńskim, gm. Przestrzele, parafia Rydzewo, odległe 24 wiorsty od Szczuczyna, leży na granicy od Prus, posiada pokłady torfu, rudy marglowej, glinki, kościół drewniany, filię parafii Rajgród. W 1827 roku było 13 domów i 74 mieszkańców. W 1884 r. folwark Rydzewo Czarny las miał 1689 morgów: gruntów ornych i ogrodów 764, łąk 431, pastwisk 95, lasu 126, w odpadkach 206, nieużytków 68 morgów; budynków murowanych 10, z drzewa 12. W skład dóbr poprzednio wchodziły wsie: Rydzewo - osadników 10, gruntu 130 morgów; Kurejówko - osadników 15, gruntu 323 morgi; Mieče - osadników 37, gruntu 248 morgów; Kossówka - osadników 20, gruntu 447 morgów; Sikorz - osadników 4, gruntu 180 morgów; Kuligi - osadników 16, gruntu 196 morgów; Danowo - osadników 24, gruntu 185 morgów; Bukowo - osadników 8, gruntu 63 morgi. W 1876 r. oddzielono do dóbr Rydzewo części tworzące dobra: Kurejwę i Mieče. Tutejszy kościół wzniosł w 1809 r. Ksawery Rydzewski, starosta rajgrodzki. Do kościoła tego należą 1742 dusze.
5. Rydzewo Elckie
Chlebowski wymienia także Rydzewo leckie. Istnieje takie Rydzewo w dawnym powiecie elckim, które wymienia wspomniany wyżej Krzepela.
Tego właśnie Rydzewa dotyczy zapis w Słowniku Geograficznym: 2) Rydzewo dok. Riedzoffen, wieś na polsko - pruskich Mazurach, powiat Łecki, tuż nad granicą pow. margrabowskiego, nad jez. Gąskowskim, o 12 km na północ od Elku, 6 km na zachód od Gąsek (st. p.), 28 domów, 139 mieszkańców, 320 ha. Piotr Schwarz, burgrabia straduński, sprzedaje Pawłowi i Stanisławowi Rydzewskim z Mazowsza kawał boru między jez. Kociołek (Messel) i Kukówko, który przedtem miał Stanisław Zembrzycki z Mazowsza; po karciowaniu boru otrzymują 12 włók na prawie magdeburkskim, z obowiązkiem jednej służby zbrojnej i 10 lat wolności. Dan w Stradunach r. 1526.
(cdn)
ALEKSANDER KAZIMIERZ
RYDZEWSKI
STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI - OSTATNI AKT (cd. ze str. 1)
Syn młodszy Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i Konstancji, księżnej Czartoryskiej, kasztelanki wileńskiej. Urodził się w Wołczynie, w województwie brzesko-litewskim dnia 17 stycznia 1732 roku. Stolnik i wielko-litewski poseł nadzwyczajny rzeczypospolitej polskiej przy dworze petersburskim, obrany został królem pod Wołą dnia 7 września 1764 r., koronowany w Warszawie dnia 25 listopada 1764 r. Złożył koronę przez akt zrzeczenia się w Grodnie dnia 25 listopada 1795 r. Bezżenny, umarł r. 1798 w Petersburgu, pochowany w kościele św. Katarzyny, księży Dominikanów.
Stanisław August Poniatowski został wybrany królem na życzenie carowej, Katarzyny II. Z wyboru nie było zadowolone ani stronnicwo "hetmańskie", ani "rodzina". Pierwsi bowiem zamierzali na tronie osadzić hetmana Branickiego, drudzy niechętni stolnikowi litewskiemu - taką godność nosił Stanisław August przed elekcją - chętnie widzieli by na tronie ks. Augusta Czartoryskiego lub jego syna. Koronacja odbyła się w Warszawie r. 1764 z wielką wspaniałością. Nie podobało się jednak Polakom, że ich monarcha nie był ubrany po polsku, ale z niemiecka czy francuska, w opiętej kamizeli, spodniach atlasowych, pończochach i białych trzewiczkach! Na głowie miał wielką upudrowaną perukę.
Z natury zdolny, gruntownie wykształcony, posiadał ogładę towarzyską i znajomość świata, nabyte przez podróże i pobyt na dworach monarszych. Słodyczą i wdziękiem obiecja ujmował sobie otoczenie. Rozsądny i dowcipny posiadał dużo poczucia pięknego. Zato charakter jego dużo pozostawał do życia. Chwiejny w działaniu, pozbawiony był zupełnie wytwarzałości. Jako król mając wiele potrzeby i wydając wiele, bez skrupułu sięgał do worka posła rosyjskiego. Tym sposobem pozbawił się zupełnie samodzielności. Nie umiał się oprzeć żądaniom posłów rosyjskiego i pruskiego, a co gorsza nie umiał położyć tamy swawoli narodu szlacheckiego. Co mógł, to robił, jak mógł, tak dźwigał siły narodowe, dążąc ustawicznie do poprawy stosunków. Założył szkołę kadetów, z której wychodzili najznakomitsi ludzie owych czasów, krzewił oświatę, popierał mężów uczonych w ich usiłowaniach na polu nauki, sprawował z zagranicy malarzy i rzeźbiarzy, zakładał fabryki broni, urządził na nowo mennicę, zamkniętą od czasów Jana III. Dzięki tym usiłowaniom króla, w pracy wspomaganej przez Czartoryskich, zaczęły się dźwigać z upadku wsi i miasta.
Największą zasługą króla jest popieranie literatury czyli piśmiennictwa narodowego. Na polu poetycznym zająśniały takie nazwiska, jak Ignacego Krasickiego, Stanisława Trembeckiego, Franciszka Karpińskiego. Z zachęty króla pisze Historyę polską Biskup Adam Naruszewicz.
WIZERUNKI KRÓLÓW I KSIĄŻĄT POLSKICH
(...) Życie prywatne płynęło w kole tych pań i ulubieńców, uprzyjemniane literaturą, sztukami, towarzystwem ludzi, jak książę de Ligne, Lilepage i inni znakomici cudzoziemcy. W ich oczach król wyglądał najkorzystniej: oczytany, obeznan encyklopedycznie ze wszystkiem po trosze, pojmuający łatwo, miły w rozmowie, zachwycał i obudzał uwielbienie.
Z mnogich obrazów, jakie swoi i obcy nam zostawili, wybierzemy parę, aby dać wyobrażenie, jak o nim sądzili współczesni, pod bezpośrednim wrażeniem.
Moszczeński w pamiętniku swoim mówi o królu: "Stanisława Augusta postać była mężczyzny pięknego, - twarz azatycka (?), - zbudowany regularnie, wzrostu średniego; posiadał języki: francuski, włoski, niemiecki, angielski i swój własny doskonale; temi się nietylko pięknie i przyjemnie tłumaczył, ale pisał.
"Organ miał piękną i wymowną; sposóbność konwersowania w salonie najprzyjemniejszą, obowiązującą;
styl w pisaniu piękny, grzeczność ujmującą, tak z rodakami, jak więcej jeszcze z cudzoziemcami. Tańcował menueta i tańca polskiego bardzo pięknie. (Opowiadano, że Repnin w poufnej z królem rozmowie, gdy rozprawiano czemby kto sobie mógł na życie zarobić - miał szydersko wyrazić: "W. Kr. Mość mógłbys dawać lekcyje tańca"). Prezentował się szlachetnie i przystojnie, miał wiadomości wiele czytanych o wojażach, krajach i ludu zwyczajach, z pamiętników o dworach i intrygach kobiet i ministrów, i żeby kto chciał wybrać grzeczniejszego kawalera do wielkiego monarchy dworu dla bawienia kompanii w salonie, mistrza ceremonii lub sekretarza, równego Stanisławowi Augustowi trudno by znaleźć.
"Ale żadnych przyimiotników nie miał, które mieć powinien król, osobliwie w wolnym narodzie; bo był człowiek słabý, rozsądku i objęcia rzeczy niemający (?), odwagi żadnej, wojska i żołnierz nielubiący, bo z oficerami nie wiedział co mówić, o co pytać.
"Nie umiał matematyki, a przeto ani taktyki, ani inżynierii, ani artylillery nie znał (??), ale budować lubił, a postawione gmachy znówu zrzucał i przerabiał, byle mu kto pierwszy zganił. Rolnictwa żadnego nie znał, nawet zbóż w trawie; wiadomości żadnej z botaniki, chemii, historyi naturalnej nie miał, równie jak nie miał o handlu, rolnictwie, mechaniczne. Nie był szczery, w niczem nie stały, nierządny aż do marnotrawstwa dochodów swoich. W wyborze ludzi na urzędy, nie zdatność osób nim
powodowała, ale intrigy kobiet lub inne względy. Uczonych lubił, a najwięcej wieierszopisów wesóych i dowcipnyc, którzy mu pochlebstwem kadzili.
"Wszystkich współczesnych pisarzy starał się ujmować pensyjami, by go w pismach chwalili. Cudzoziemców przybywających do Warszawy, bądź wartych poważania i szacunku, bądź awanturników, wszystkich ujmował grzecznością lub datkiem. Pracować się zdawał cały dzień, nic nie robiąc, dając audycję od rana do wieczora, przez szambelaną sobie meldowanym mężczynom i kobietom. Słuchał komerażów, robił intrigy, odpisywał na niekończące się przysyłane bilety od kobiet, a co wieczór dyktował sekretarzowi dyaryusze dnia całego kto u niego był, co mówił, od kogo odebrał list lub bileć i co odpisał. Lubił się wdawać w cudze domowe interesy i protegował stronę mającą zawsze złą sprawę, bo ta nie mając nadziei wygrania w sądzie, szukała jego opieki. Wszystkich amantów w pokłóconych z amantkami starał się godzić, i często zgody takowe kosztowały go pieniędze. Rozwody za jego panowania zagościły się, bo je protegował, byleby kobieta protekcji żądała, a przyszły lub będący amant szukał jego wsparcia. Teatra, osobliwie włos-
kie lub francuzkie, lubił. Muzyki nie, bo ucha muzycznego nie miał. Na mistrach, rewiach wojsko-wych nie bywał, bo na manew-rach się nie znał i na punktualności ich wykonania. Połowania ani strzelania do tarczy nie lubił, co właśnie było zwyczajem za poprzednika jego. Gier hazardowych i żadnych nie lubił; pijanństwem się brzydził. Bale, maskarady, festyny dla niego pochlebne i złożone na redutach z band kobiet pięknych, z reprezentacjy wesel wiejskich, to w ogrodach, to po wsiah, w domach czynione, bardzo go bawiły. Lubił przytem odwiedzać korpus kadetów, bywał na egzaminie młodzieży, robiąc im kwestyje z literatury i historyi, a nosząc na sobie mundur kadecki, przywiązywał do siebie młodzież korpusu, która go bardzo kochała. Gdy widział wychodzącą młodzież oświeconą, bez nałogów - pochlebiało mu to, bo było dziełem jego panowania, a nigdzie równej szkoły nie było."
(Zachowano oryginalną pisownię)
J. I. Kraszewski
BRZMIENIE ECHA HUBALOWEJ LEGENDY
"Błędem największym przyszłości jest ocenianie ludzi i spraw według norm teraźniejszości." Jako, że zbliża się kolejna 50 rocznica zwycięstwa nad faszyzmem zupełnie i 55 rocznica małego epizodu (próby ratowania róż w płonącym lesie ognia przez "Hubala") pozwolę sobie przytoczyć tych kilka słów. Epizod ten i jego początki rozegrały się częściowo na oczach naszych dziadków, w naszych stronach i terenach. Tak ogólnikowo, nie będąc historykiem mogę stwierdzić, że sporo się mówiło o Westerplatczykach z ostatniej wojny, którzy przez kilka dni wrześniowych dziennie broniли skrawka Polskiego Wybrzeża, więc nie sposób nie wspomnieć o "pierwszym wielkim partyzancie", po Wołodyjowskim i po "Wawrze", który przez ponad pół roku był człowiekiem - legenda dla Polaków, jak i Niemców. Są w Ameryce szczepy Indian, które nie mają lęku wysokości - agorafobii, bo potrafili zabić i pokonać w sobie strach. Podobnie "Hubal" - major Henryk Dobrzański - musiał zabić w sobie strach, aby zabijać wroga i stać się silnym, gdy piął się na wyżyny, nie tylko te Świętokrzyskie. Na pewno wiele więcej by osiągnął, gdyby nie przedwczesna śmierć z ręki wrogów Polski. Nie walczył o dobrą swoje, oddziału, ale dla sprawy polskiej ze wszystkimi o wszystko, tak, jak przysięgał. Dopiero śmierć zwolniła go z tego obowiązku.
Trzeba podkreślić, że sam, bez oddziału nie znaczyłby tyle, ale i oddział bez niego nic by nie znaczył, bo z chwilą jego śmierci przestał istnieć jako formacja.
Z jego bogatej biografii można wyczytać, że był kontynuatorem tradycji, gdyż jego dziadek Lubieniecki brał udział w powstaniu styczniowym. Urodził się 22.07.1897 r. w Jaśle. Lubił czytać trylogię Sienkiewicza (którego ojciec pochodził z Woźnej Wsi) i to wpływało na rodzinne, patriotyczne nastroje. Carat, za udział dziadka w dowództwem kpt. Władysława Sikorskiego i gen. Józefa Hallera. Występował w organizacjach strzeleckich, a najbardziej ukochał konie. Brał udział w wojnie z Rosją, a po odzyskaniu niepodległości był w Pucku na zaślubinach z morzem. Brał udział w wielu krajowych i międzynarodowych zawodach konnych (hippicznych). Konie jego nazywały się "Generał", "Cesarz", a ten, z którym poległ nazwał się "Demon". W Anglii zdobył złotą papierośnicę księcia Walii. Był zwycięzcą indywidualnym i zespołowym w wielu zawodach konnych. Jako że był twardy i wyrażał słuszné poglądy, których bronił, obnajając zło, to był niewygodnym nawet w wojsku i stad przerzucano go z miejsca na miejsce. Był bowiem dobry i postrzegany tylko na czas wojny, a w czasie pokoju nieakceptowany. Zdażył się ożenić, lecz szybko w zgodzie rozstali się, bo ciągle zmiany nie służyły stabilizacji.
Wojna we wrześniu 1939 r. zastała go w Podlaskiej Brygadzie Kawalerii 110 rezerwowego pułku ułanów ośrodka zapasowego. Był zastępcą dowódcy 110 pułku ułanów w Wołkowysku. Dowódcą całej Podlaskiej Brygady Kawalerii był gen. Ludwik Kmicic Skrzyński, który widząc bezzwłoczność, nakazał rozformowanie, złożenie broni i internowanie na Litwie lub we Francji tworzenie brygady, czy do "Hubala", który nie mógł pogodzić się tak szybko z klęską i widział szansę obrony Polski w Polsce, a nie we Francji bronić obcych. Za zgodą dowódcy ówczesnej rezerwowej kawalerii, płk. Edmunda Helduta Tarnasiewicza, zaczął sam brać sprawy w swoje ręce i z Podlaskiej i Suwalskiej Brygady Kawalerii utworzył w Puszczy Augustowskiej "Wydzielony Oddział Wojska Polskiego", aby kontynuować walkę. W Puszczy Augustowskiej znalazł się
po wycofaniu z Białegostoku w dniu z 10 na 11.09.1939 r. i marszu na północ koło Grodna, wraz z płk. Dąbrowskim Jerzym. Przybrał sobie pseudonim "Hubal". Huba jest, jak jemioła pasożytem drzewa, ale przez to jest i lecznicza dla ludzi. Być może dlatego, że był związany lub czuł potrzebe ścisłego związku się odtąd z lasem, tak jak ta huba z drzewem - to stąd taki pseudonim. Maszerując przez Strzelcowiznę i Mikaszówkę, około 20.09.1939 r. dotarli aż nad Czarną Hańczą. Po krótkim odpoczynku dotarli do Lipska nad Biebrzą aby uzupełnić zapasy żywności i iść na pomoc walczącej Warszawie. 23.09.1939 r. maszerowali przez Jasionowo, Jastrzębną, Krasnybór. W Sztabinie przecięli szosę Augustów - Suchowola i szli przez Jaminy, Lipowo do Mogielnic. Tam rozszerzowano szwadrony do wsi: Jaziewo, Dębowo i Jasionowo, aby rozplanować dalszą trasę na Warszawę oraz Goniądź, Osowiec lub Jaświły, Trzcianie, Laskowiec. Major Dobrzański skontaktował się z kierownikiem szkoły w Dolistowie por. Antonim Jaworskim i wysłano na rowerach dwóch zaufanych, młodych ludzi z Dolistowa: Mieczysława Janika i Stanisława Szumskiego, by sprawdzić trasy przepraw. 2 szwadron był w Kopytkowie, a major kwaterował w Jasionówce w mieszkaniu Chalaburdy, gdzie był punkt opatrunkowy. W tym czasie rozpoznano niemiecką kolumnę zmotoryzowaną, która na szosie Osowiec - Suchowola od strony Goniądza dojechała do rzeki Brzozówki i zawróciła do Osowca. Od strony wsi Zabiele podjechały trzy czogi i jeden z nich stanął na skrzyżowaniu dróg w Dolistowie Starym i rozpoczął ostrzeliwanie z broni maszynowej, siejąc panikę w oddziałach rozpoznawczych. Płk. Dąbrowski był załamaný i zrezygnowany. Po burzliwej rozmowie z majorem Dobrzańskim podzielili kasę pułku na dwie równe części i dobrowolnie rozdzieliли ochotników, których zabrał major Dobrzański - około 180 i resztę, co zrezygnowali z dalszej walki pod jego dowództwem. Po odprowie i zabraniu armaty i kuchni polowej, różnego rodzaju sprzętu, wyruszyli przez Czerwone Bagno na zachód przez Woźną Wieś. Jednak przez bagna, mimo wysiłków, nie przeprawili kuchni polowej i armaty. W Woźnej Wsi podczas krótkiego postoju nakarmiono konie i ludzie odpoczęli i tu właśnie przyjęto nazwę "Oddział Wydzielony Wojska Polskiego Majora Hubala", podzielono funkcje i utworzono 3 plutony po około 55 osób i drużynę ckmów. Major przedstawił plany i trasę dalszego marszu na Stawiski, Łomżę, Czerwony Bór, Ostrów Mazowiecka do Warszawy, aby walczyć z pierścieniami wojsk niemieckich wokół Warszawy. 24.09.1939 r. wyruszył działając teraz już na zapleczu wroga, ocierając się o niemieckie placówki i oddziały 23 dywizji piechoty, rzecznie manewrował, gdy przekraczał Grajewo - Osowiec. Doszło tam do pierwszych walk straży ubezpieczających z niemieckimi oddziałami zmotoryzowanymi, które z Osowca zdążały na Grajewo. W tym czasie po 17.09.1939 r. obowiązywało porozumienie z Rosją i Niemcami, gdzie Niemcy po wypełnieniu zadań wracali do Prus poza linię demarkacyjną, zostawiając polskie oddziały w pulapce z drugim wrogiem - Rosją, która zajmowała te tereny, a Polacy nie mogli ze wszystkimi naraz walczyć.
Następnie pod Radziłowem również doszło do walk z wycofującymi się Niemcami. W obu starciach strat nie zanotował oddział "Hubala". Gdy dotarli do rzeki Narew, "Hubal" podjął słuszną i odważną, choć ryzykowną decyzję przeprawy przez most pod Łomżą, gdyż wpław zająłoby to dużo czasu. Zaskoczenie powiodło się, gdyż Niemcy nie spodziewali się tu oddziału i nie wystawili straży. Po minięciu mostu i ominięciu Łomży, skierowali się na Czerwony Br i dopiero tam zostali ostrzelani. Tempo marszu było bardzo ostre, gdyż w ciągu jednego dnia z Woźnej Wsi dotarli aż do Łomży, z całym sprzętem i oddziałem pokonał około 90 km. Kilka koni z odparzeniami na plecach zostawiono rolnikom za żywność. Poruszano się nocami, gdyż w dzień lotnictwo bombardowało miasta i patrolowało teren. 26.09.1939 r. gdy od Warszawy było około 70 km, słychać było odgłosy wybuchów pocisków.
(cdm.) MITOMAN
"Hubalczycy"
PIERWSZE SPOTKANIE
Pewnego, czerwcowego poranka 1941 roku, zauważyłem, że szosa obok nas, maszeruje niemieckie wojsko - piechota. Trapiony ciekawością, jak też ci Niemcy wyglądają, jak wygląda to wojsko, czy takie jak nasze polskie, czy jest inne, postanowiłem zobaczyć je z bliska. W tym celu wymknąłem się cichaczem z domu, aby mama nie zwróciła uwagi i nie pokrzyżowała moich planów i biegłem, miedząc przez pole pobiegłem do lasu, a z lasu miałem już bardzo blisko do szosy.
Miałem taką chęć zobaczenia niemieckiego wojska, że nie obejrzałem się i kiedy jak znalazłem się na szosie, tuż przed maszerującym oddziałem Wermachtu. Stanałem na poboczu szosy i przyglądałem się temu wojsku, które zrobiło na mnie ogromne wrażenie. Jednocześnie poczułem lęk, chcę wycofać się do lasu, ale było już za późno. Niemcy zainteresowali się moją osobą i jeden z żołnierzy wystąpił z szeregu i poszedł do mnie. W tym czasie pomyślałem o swojej mamusi, że chyba już jej więcej nie zobaczę i gotów byłem do płaczu, bo myślałem, że ten żołnierz niemiecki zabierze mnie ze sobą, z wojskiem. Nie wiedziałem, czy mam uciekać, czy krzyczeć i ze strachu nie robiłem nic, czekałem co będzie dalej, co ze mną zrobi?
Byłem sam jeden, mały chłopak bosy, bezbronnny, a przede mną cała szosa wypełniona uzbrojonym po zęby niemieckim wojskiem. Maszerując patrzyli na mnie, a żołnierz, który zbliżył się do mnie, zapytał po niemiecku: "Mein klein Junge ob Mutter haben Milch?" "Ich habe Milch", itd. Dokładnie nie pamiętałem co on mówił, nie znałem języka niemieckiego, ale znałem już wówczas kilka pojedynczych słówek niemieckich, bo w domu był u nas słownik polsko - niemiecki, czy niemiecko - polski wujka W. i zapamiętałem z niego kilka słówek niemieckich i rozumiałem ich znaczenie po polsku. Dlatego też, z tych słów co do mnie przemówił zrozumiałem, że mówi "Mutter", co oznacza matka i "Milch", co oznacza mleko. Zrozumiałem, że chyba pyta, czy mama ma mleko (co w tym rodzaju) i że on chce chyba mleka, bo jednocześnie wskazał ręką na manierkę, zawieszoną przy pasie i odpowiedziałem: "Ja, Mutter habe Milch - nach Hause". Wskazałem ręką na las i powiedziałem po polsku, że mogę zaprowadzić go do domu i mama da mu mleka. Czy on zrozumiał mnie, czy nie, nie wiem, ale gdy ja ruszyłem z miejsca i szedłem w stronę domu, to ten Niemiec poszedł za mną.
Po drodze rozmawiał do mnie i zrozumiałem, że on był zdziwiony, skąd ja znam język niemiecki, a ja mu jak umiałem, tak tłumaczyłem po niemiecku i po polsku, że mam w domu słownik niemiecko - polski i z niego nauczyłem się kilka słów w języku niemieckim. Niemiec był ze mnie zadowolony i przyszedł za mną aż do domu.
Gdy wesliśmy do kuchni i mamusia moja zobaczyła mnie z Niemcem, to struchlała ze strachu, bo myślała, że ja coś zrobiłem i dlatego on mnie prowadzi. Nie wiedziała jaki zamiar ma Niemiec, co ze mną chce zrobić albo i nia łącznie. Ale Niemiec jak tylko wszedł do kuchni, to powiedział do mamy: "Guten Morgen!", a później: "Mutter, gut kleine Kinder". A ja powiedziałem do mamy, że żołnierz ten chce mleka. Niemiec był bardzo zadowolony, a także bez przerwy interesował się mną, chwalił mnie przed mama, a ja pokazałem mu moj słownik. On przejeżdżał go, wziął mnie za głowę i powiedział: "Gut kleine Junge!" Podziękowałem po niemiecku mamie za mleko, dał mi kilka monet niemieckich - "pfenigów" i powiedział: "Auf Wiedersehen!" i poszedł. A ja pokazałem mu jeszcze krótszą drogę do szosy, od naszego domu na wprost, a nie przez las, bo Niemiec chciał wracać ta samą drogą, co obaj słyszmy.
Pamiętam, że byłem wówczas bardzo dumny i zadowolony z tego pierwszego spotkania z niemieckim wojskiem. Z tego, że ja pierwszy z domu rozmawiałem z Niemcem i że go zrozumiałem i on mnie za to pochwalił i dał mi jeszcze "pfenigów". Cieszyłem się i od tego pierwszego i od tego pierwszego spotkania, polubiłem niemieckie wojsko i lubiłem je później zawsze, choć innych Niemców, nie żołnierzy, bałem się okropnie, a szczególnie Gestapo i żandarmerii.
HENRYK CIECIUCH
KSIĘGARNIA SOUVENIRE
zaprasza do nowego lokalu
26 stycznia 1995 r. w Księgarni SOUVENIRE w "LOTERII Z MIKOŁAJEM" zostały wylosowane dwie główne nagrody:
😊 obraz olejny wylosowała Agnieszka Matysiewicz z Tamy,
😊 dużego Mikołaja - Ewa Kleszczewska z Rajgrodu
WSPOMNIENIA
Jan Tarnacki
Czas, który minął nie tak dawno,
jawi się jako ży, ponury;
gdy ktoś rozwinąć skrzydła pragnął,
wciąż napotykał jakieś mury.
Choćby wyłaził wprost ze skóry,
mając spryt, talent i zaradność -
jakąś go łapa gniota z góry,
by nie wyłaził ponad bagno.
Ten mur przepisów, ograniczeń,
podań, protekcji i kontroli -
i tak wszystkiego nie wyliczę,
bo na myśl samą głowa boli.
Ten kodeks klasy robotniczej
lub komunistów - jak kto woli -
jak słodko poddać dziś krytyce,
wykpić, dokopać i dosolić.
Dziś w demokracji i swobodzie
budzi się nowy duch w narodzie.
Można powietrza nabrać w płuca
i w interesów wir się rzucać,
bo dziś dośćłowno można wszystko...
być posłem lub kapitalista,
a nawet wziąć zaśleć z kasę
... i wspomnieć dawne, dobre czasy.
RAJGRODZKIE KWIATY
Olgierd Studencki
JAŚMINY
Letnie kwiaty, ciepłego lipca.
Biel wśród zieleni. Robi się jaśniej od jaśminów.
Zapach jaśminowy czaruje ludzi.
Krzewy jaśminowe, jakie wy wspaniałe, piękne.
LIPA
Kwiaty lipowe, pełne słodkiego nektaru.
Pełne przyjemnej woni miadowej.
Pełne szumu zwinnych pszczółek.
Pełne słońca, pełne ciepła lipcowego.
WRZOS
Wrzosowy miesiąc wrzesień.
A wrzesień to przecież jesień.
W fioletach zdobi las.
Wrzos to jesienny, przedzimowy upominek.
GRUSZA
Grusza, pani młoda na ślubie
W bieli wiosennych kwiatów.
Jej orszak druhen: jabłonka, wiśnia, czereśnia, śliwa.
Wszystkie druhy przyozdobione w wiosenne kwiaty.
Piękne, urocze, młode druhy na ślubie panny młodej.
PRZYŚPIEWKI ŻARTOBLIWE
7. Nie ma w rowie wody,
Bo wypili zmije.
A tutejsje panny
Ładne jek lilije.
8. Sala mała, sala duza,
Nasa pani jeko roza,
Jeko roza, jek lilia
Po salonie sie uwija.
9. Jek ja bułem młody,
Wyskakalem z klody.
Tera stara pokraka
Nie zdolam nawet z pszetaka.
10. Dziewczyno, dziewczyno,
Podobnaś kwiatotu.
Nie sie daj osukać
Lada chlopakoju.
11. Choć nie jestem ładna,
Oto sie nie trosce.
A ładnem panienkom
Scenścia nie zazdrose.
A dostać chłopaka,
Podłęgo pijaka
To wielgie niescenście
Takie zamonzwziencie.
Zebrał Józef Golubiewski
"RAJGRODZKIE ECHA" - PISMO TOWARZYSTWA MIŁOŚNIKÓW RAJGRODU. Redaguje Zespół: Jan Tarnacki, Maria Fliszewska, Janusz Sobolewski, Zygmunt Tarnacki. Stale współpracują: Józef Golubiewski (Bargłów), Henryk Milewski (Augustów), ks. Stanisław Nowicki (Ostrów Maz.), Leszek Piekarski. Foto: Janusz Karwowski i Krzysztof Mroziewski. Adres Redakcji: 19 - 206 Rajgród, ul. 1 Maja 9. | 2d708a6e-3643-4137-af8e-663c6b868c43 | finepdfs | 2.162109 | CC-MAIN-2020-40 | http://rajgrod.pl/archiwum/re_95/re_95_2.pdf | 2020-09-24T13:31:35+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2020-40/segments/1600400219221.53/warc/CC-MAIN-20200924132241-20200924162241-00564.warc.gz | 111,094,591 | 0.99944 | 0.999792 | 0.999792 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
1761,
8000,
11841,
16376,
20476,
24496,
28513,
32031,
35122,
39951,
43603,
47136,
50626,
54634,
58902,
61318
] | 1 | 0 |
W RADYMNIE
BANK SPÓŁDZIELCZY
Taryfa prowizji i opłat za czynności i usługi bankowe stosowana w Banku Spółdzielczym w Radymnie
Obowiązuje od dnia 01.07.2024 r.
-------------------------------------------------------------------------------------------------
BANK SPÓŁDZIELCZY W RADYMNIE
Spis treści
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
Zasady pobierania prowizji i opłat bankowych
1. „Taryfa prowizji i opłat za czynności i usługi bankowe stosowana w Banku Spółdzielczym w Radymnie", zwana dalej Taryfą ma zastosowanie do usług bankowych świadczonych w placówkach Banku Spółdzielczego w Radymnie, zwanego dalej Bankiem.
2. Opłaty i prowizje pobierane są:
1) po wykonaniu usługi lub na koniec dnia, w którym Klient złożył dyspozycję wykonania usługi;
2) miesięcznie lub w innych okresach rozliczeniowych;
3) zbiorczo - za wykonane usługi w trakcie okresu rozliczeniowego;
4) zgodnie z zawartą umową.
3. W przypadku, gdy Taryfa określa wysokość prowizji i opłat w granicach. „od", „do" oraz „od. ..do..." wysokość pobieranych opłat i prowizji ustalana jest indywidualnie w podanych granicach.
4. Wszelkie opłaty i prowizje bankowe pokrywa zleceniodawca operacji chyba, że zawarte umowy stanowią inaczej.
5. Kwoty pobieranych prowizji i opłat podlegają zaokrągleniu do jednego grosza na zasadach ogólnych.
6. Klient decyduje o rodzaju systemu rozliczeniowego, którym realizuje przelew.
7. Za usługi nietypowe i nieprzewidziane w Taryfie Bank może ustalić opłatę wg rzeczywistych kosztów lub według umowy z Klientem, bądź wyrazić zgodę na odstąpienie od jej pobrania.
8. Taryfa nie jest równoznaczna z ofertą Banku. Istnienie określonej pozycji w Taryfie nie zobowiązuje Banku do sprzedaży produktu/usługi, której dotyczy.
9. Powyższa regulacja ma charakter ogólny, obowiązujący wszystkich Klientów. Odmienne postanowienia mogą wynikać z umów zawieranych z Bankiem.
10.
Pojęcia użyte w Taryfie, oznaczają odpowiednio:
1) prowadzenie rachunku płatniczego – usługa polegająca na prowadzeniu rachunku płatniczego umożliwiająca przechowywanie środków pieniężnych oraz wykonywanie transakcji płatniczych, łącznie z usługą otwarcia lub zamknięcia rachunku płatniczego;
2) polecenie przelewu - oznacza usługę płatniczą polegającą na uznaniu rachunku płatniczego odbiorcy, w przypadku gdy transakcja płatnicza z rachunku płatniczego płatnika jest dokonywana przez dostawcę usług płatniczych prowadzącego rachunek płatniczy płatnika na podstawie dyspozycji udzielonej przez płatnika, z wyłączeniem przelewu wewnętrznego;
3) polecenie przelewu SEPA – usługa inicjowana przez płatnika polegająca na umożliwieniu przekazania środków pieniężnych w euro z rachunku płatniczego płatnika na rachunek płatniczy odbiorcy, jeżeli obaj dostawcy lub jeden z dostawców wykonują działalność na obszarze jednolitego obszaru płatności w euro (SEPA);
4) polecenie przelewu w walucie obcej – usługa inicjowana przez płatnika polegająca na umożliwieniu przekazania środków z krajowego rachunku płatniczego płatnika u dostawcy na krajowy rachunek płatniczy odbiorcy u dostawcy w walucie innej niż złoty oraz euro;
5) polecenie przelewu wewnętrznego – usługa inicjowana przez płatnika polegająca na umożliwieniu przekazania środków pieniężnych miedzy rachunkami płatniczymi prowadzonymi przez tego samego dostawcę;
6) polecenie wypłaty – instrukcja płatnicza, niespełniająca warunków przelewu SEPA, skierowana do lub otrzymana z innego banku krajowego lub zagranicznego, bądź krajowej instytucji płatniczej lub zagranicznej instytucji płatniczej, polegająca na dokonaniu przelewu określonej kwoty pieniężnej na rzecz wskazanego Beneficjenta/Odbiorcy, w tym polecenia przelewu w walucie obcej;
BANK SPÓŁDZIELCZY W RADYMNIE
7) polecenie zapłaty - oznacza usługę płatniczą polegającą na obciążeniu określoną kwotą rachunku płatniczego płatnika na skutek transakcji płatniczej zainicjowanej przez odbiorcę, dokonywanej na podstawie zgody, której płatnik udzielił odbiorcy, dostawcy odbiorcy lub dostawcy płatnika;
8) zlecenie stałe – usługa inicjowana przez płatnika polegająca na cyklicznym przekazywaniu środków pieniężnych w określonej wysokości z rachunku płatniczego płatnika na rachunek płatniczy odbiorcy;
9) kredyt w rachunku płatniczym - kredyt w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym w rozumieniu art. 5 pkt 4 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2016 r. poz. 1528 oraz z 2017 r. poz. 819), zwanej dalej „ustawą o kredycie konsumenckim";
10)sporządzenie zestawienia transakcji płatniczych – usługa inicjowana przez płatnika polegająca na sporządzeniu przez dostawcę prowadzącego rachunek płatniczy zestawienia transakcji wykonanych w ramach rachunku płatniczego w danym okresie, w postaci papierowej albo elektronicznej;
11)transgraniczna transakcja płatnicza przy użyciu karty debetowej do płatności bezgotówkowych – usługa polegająca na wykonywaniu bezgotówkowych transakcji płatniczych przy użyciu karty debetowej na terytorium innego państwa członkowskiego z fizycznym wykorzystaniem karty oraz bez fizycznego wykorzystania karty;
12)transgraniczna transakcja płatnicza przy użyciu karty debetowej do płatności gotówkowych – usługa polegająca na wypłacie środków pieniężnych z rachunku płatniczego konsumenta na terytorium innego państwa członkowskiego za pomocą urządzenia umożliwiającego taką wypłatę lub w placówce dostawcy;
13)wydanie karty płatniczej – usługa polegająca na wydaniu karty płatniczej, tj. karty uprawniającej do wypłaty gotówki lub umożliwiającej złożenie zlecenia płatniczego za pośrednictwem akceptanta lub agenta rozliczeniowego, akceptowaną przez akceptanta w celu otrzymania przez niego należnych mu środków;
14)obsługa karty debetowej – usługa umożliwiająca płatnikowi korzystanie z karty płatniczej, o której mowa w pkt 13, jeżeli kwota każdej transakcji dokonanej przy użyciu karty obciąża saldo rachunku płatniczego płatnika;
15)obsługa karty kredytowej – usługa umożliwiająca płatnikowi korzystanie z karty płatniczej, o której mowa pkt 13, jeżeli kwota każdej transakcji dokonanej przy użyciu karty pomniejsza ustalony limit kredytowy;
16)wydanie zaświadczenia o posiadanym rachunku płatniczym – usługa polegająca na wydaniu przez dostawcę prowadzącego rachunek płatniczy zaświadczenia z informacjami o rachunku płatniczym lub usługach świadczonych konsumentowi;
17)wypłata gotówki – usługa polegająca na wypłacie gotówki z rachunku płatniczego konsumenta za pomocą urządzenia umożliwiającego taką wypłatę lub w placówce dostawcy;
18)wpłata gotówki – usługa polegająca na wpłacie gotówki na rachunek płatniczy konsumenta za pomocą urządzenia umożliwiającego taką wpłatę lub w placówce dostawcy;
19)usługa bankowości elektronicznej – usługa polegająca na dostępie do rachunku płatniczego przez Internet, umożliwiająca sprawdzenie salda rachunku płatniczego, zmianę limitów dla płatności bezgotówkowych i transakcji dokonywanych przy użyciu karty debetowej lub złożenie innego rodzaju dyspozycji do rachunku;
20)EOG – Europejski Obszar Gospodarczy obejmujący państwa Unii Europejskiej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA).
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
I. KLIENCI INDYWIDUALNI
KONTA OSOBISTE
Rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy ROR
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Podstawowy Rachunek Płatniczy, JUNIOR-konto, Konto dla Młodych;
2) Opłata nie jest pobierana za miesiąc, w których rachunek został otwarty;
3) Wypłaty gotówki w wysokości przekraczającej 20 000 zł należy awizować, co najmniej 1 dzień przed dokonaniem wypłaty;
3a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł;
4) Każda dyspozycja Posiadacza rachunku składana poprzez system Elixir dla kwoty równej i wyższej od 1 000 000 zł, realizowana jest przez Bank w systemie SORBNET. Bank pobiera opłatę właściwą dla zlecenia płatniczego realizowanego w systemie SORBNET. Dyspozycja składana w systemie bankowości elektronicznej realizowana będzie w systemie SORBNET, o ile system bankowości elektronicznej umożliwia taką formę realizacji zlecenia płatniczego;
4a) Maksymalna kwota przelewu to 20 000 zł;
5) Zgodnie z ustawą z dnia 30 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o usługach płatniczych oraz niektórych innych ustaw art. 59ie ust. 2 – dla Podstawowego Rachunku Płatniczego, krajowe transakcje płatnicze w pakiecie 5 sztuk miesięcznie, liczone łącznie dla wszystkich kanałów, są zwolnione z opłat, za każdą kolejną w miesiącu kalendarzowym transakcję płatniczą Bank pobiera opłatę zgodnie z Taryfą Opłat i Prowizji;
6) Niezależnie od prowizji pobierana jest opłata określona w pkt. 8.5;
7) Opłaty nie pobiera się, jeśli przyczyną postępowania wyjaśniającego był błąd Banku;
8) Na życzenie Klienta;
9) Duplikat zestawienia wystawiany jest do daty nie wcześniejszej niż od 08 sierpnia 2018 r.;
10) Obecnie w okresie promocji tj. od dnia 2.05.2022 r. do odwołania - opłata nie jest pobierana;
11) Opłata obowiązuje w okresie promocji tj. od 2.05.2022 r. do odwołania.
Rachunek dla SKO, dla osób fizycznych będących członkami rad rodziców, komitetów rodzicielskich i innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Wypłaty gotówkowe w wysokości przekraczającej 20 000 zł należy awizować, co najmniej 1 dzień przed dokonaniem wypłaty;
1a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł;
2) Opłata pobierana za każdorazowe przekazanie środków w ramach zlecenia;
3) Na życzenie Klienta;
4) Duplikat zestawienia wystawiany jest do daty nie wcześniejszej niż od 08 sierpnia 2018 r.
Rachunek płatny na każde żądanie (a vista) w złotych potwierdzony książeczką oszczędnościową
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Opłata pobierana począwszy od miesiąca sierpnia 2020 r.;
2) Wypłaty gotówkowe w wysokości przekraczającej 20 000 zł należy awizować, co najmniej 1 dzień przed dokonaniem wypłaty;
2a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł;
3) Niezależnie od prowizji pobierana jest opłata określona w pkt. 6.5.
Dodatkowe czynności związane z obsługą kont osobistych
1) Opłata niezależna od ilości i rodzaju prowadzonych rachunków.
OSZCZĘDNOŚCI
Rachunek z wkładami oszczędnościowymi terminowymi potwierdzonymi książeczką oszczędnościową
1) Wypłaty gotówkowe w wysokości przekraczającej 20 000 zł należy awizować, co najmniej 1 dzień przed dokonaniem wypłaty;
1a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł.
Rachunek lokaty oszczędnościowej promocyjnej
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Wypłaty gotówkowe w wysokości przekraczającej 20 000 zł należy awizować, co najmniej 1 dzień przed dokonaniem wypłaty;
1a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł.
Dodatkowe czynności związane z obsługą rachunków oszczędnościowych
KARTY BANKOWE
Karta płatnicza -VISA Classic Debetowa/VISA Pay Wave/ Mastercard PayPass
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Opłata nie jest pobierana, jeśli wydanie karty nastąpiło z przyczyn leżących po stronie Banku;
2) Za każdą kartę wydaną do rachunku;
3) Opłata nie jest pobierana od kart wydanych do Podstawowego Rachunku Płatniczego (VISA Pay Wave), kart wydanych do JUNIOR-konta oraz Konta dla Młodych;
4) Lista bankomatów dostępna w placówkach Banku;
5) Zgodnie z ustawą z dnia 30 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o usługach płatniczych oraz niektórych innych ustaw art. 59ie ust. 3 – dla Podstawowego Rachunku Płatniczego, wypłaty gotówki za pomocą bankomatów nienależących do Banku w pakiecie 5 wypłat miesięcznie są zwolnione z opłat, za każdą kolejną wypłatę w miesiącu kalendarzowym w bankomacie nienależącym do Banku pobierana jest przez Bank opłata zgodnie z Taryfą Opłat i Prowizji;
6) Opłata nie jest pobierana od kart wydanych do rachunków wspólnych (ROR wspólny), gdy suma stałych miesięcznych wpływów na rachunek przekracza kwotę 5.000,00 zł.
Własna karta bankomatowa
KREDYTY
Kredyty i pożyczki
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Prowizja za przedłużenie Umowy kredytu na następny okres pobierana jest w dniu odnowienia kredytu w wysokości jak za udzielenie kredytu;
2) Wysokość prowizji uzależniona od posiadania czynnego rachunku w Banku;
3) Wysokość prowizji uzależniona od posiadania rachunku w Banku;
4) Kredyt z ubezpieczeniem;
5) Kwota płatna przez Kredytobiorcę za każdy wysłany monit/wezwanie do Kredytobiorcy, Poręczycieli i innych osób będących dłużnikami Banku z tytułu zabezpieczenia kredytu;
6) Za wydanie takich dokumentów jak zgoda na wykreślenie hipoteki, zwolnienie zastawu rejestrowego, itp., nie pobiera się prowizji.
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
Kredyty mieszkaniowe/mieszkaniowe hipoteczne/hipoteczne
1) Kwota płatna przez Kredytobiorcę za każde upomnienie/wezwanie wysłane do Kredytobiorcy, Poręczycieli i innych osób będących dłużnikami Banku z tytułu zabezpieczenia kredytu;
2) Za wydanie takich dokumentów jak zgoda na wykreślenie hipoteki, zwolnienie zastawu rejestrowego itp., nie pobiera się prowizji.
INNE USŁUGI
Czynności kasowe
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Jeżeli umowa z Posiadaczem rachunku przewiduje taką możliwość, dopuszcza się pobieranie opłaty od wpłat na rachunek od Posiadacza rachunku lub wpłacającego w wysokości wynikającej z umowy;
2) Nie pobiera się opłaty od Klientów posiadających czynny rachunek w Banku.
Usługi różne
1) Opłata nie dotyczy depozytów składanych na zabezpieczenie kredytu udzielonego przez Bank lub innej transakcji obciążonej ryzykiem kredytowym realizowanej z Bankiem oraz depozytów składanych z urzędu przez organy władzy publicznej.
Usługa BLIK
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
II. KLIENCI INSTYTUCJONALNI
RACHUNKI BANKOWE
Rachunek rozliczeniowy bieżący/pomocniczy, rachunek dla rolników indywidualnych
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Nie pobiera się opłaty od wpłat gotówkowych dokonywanych na rachunki dla rolników indywidualnych;
2) Wypłaty powyżej 20 000 zł należy awizować co najmniej 1 dzień wcześniej;
2a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł;
3) Każda dyspozycja Posiadacza rachunku składana poprzez system Elixir dla kwoty równej i wyższej od 1 000 000 zł, realizowana jest przez Bank w systemie SORBNET. Bank pobiera opłatę właściwą dla zlecenia płatniczego realizowanego w systemie SORBNET. Dyspozycja składana w systemie bankowości elektronicznej realizowana będzie w systemie SORBNET, o ile system bankowości elektronicznej umożliwia taką formę realizacji zlecenia płatniczego;
4) Niezależnie od prowizji pobierana jest opłata określona w pkt. 6.8.5;
4a) Maksymalna kwota przelewu to 20 000 zł;
5) Opłaty nie pobiera się, jeśli przyczyną postępowania wyjaśniającego był błąd Banku;
6) Opłata niezależna od ilości i rodzaju prowadzonych rachunków.
Własna karta bankomatowa
Rachunek lokaty terminowej
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Wypłaty powyżej 20 000 zł należy awizować co najmniej 1 dzień wcześniej;
1a) W przypadku wypłaty gotówki bez uprzedniego awizowania pobierana jest opłata w wysokości 20 zł
Wspólne czynności związane z obsługą rachunków bankowych
1) Na życzenie Klienta;
2) Opłatę pobiera się po zaspokojeniu organu występującego z egzekucją.
KREDYTY: OBROTOWE, INWESTYCYJNE, PREFERENCYJNE Z DOPŁATĄ Z ARIMR
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
1) Dla kredytu płynnościowego z dopłatą ARiMR – linia UP prowizja za przyznanie kredytu wynosi 0,5%
GWARANCJE, PORĘCZENIA, AWALE
BANK SPÓŁDZIELCZY
W RADYMNIE
INNE USŁUGI
Czynności kasowe
1) Jeżeli umowa z posiadaczem rachunku przewiduje taką możliwość, dopuszcza się pobieranie opłaty od wpłat i wypłat na rachunek od posiadacza rachunku lub wpłacającego w wysokości wynikającej z umowy;
2) Nie pobiera się opłaty od Klientów posiadających w Banku czynny rachunek, dokonujących wpłat utargów z tytułu prowadzonej działalności.
Usługi różne
1) Opłata nie dotyczy depozytów składanych na zabezpieczenie kredytu udzielonego przez Bank lub innej transakcji obciążonej ryzykiem kredytowym realizowanej z Bankiem oraz depozytów składanych z urzędu przez organy władzy publicznej. | <urn:uuid:3d3e6ef0-7f95-40e9-897d-15414d5da555> | finepdfs | 1.396484 | CC-MAIN-2024-51 | https://bsradymno.pl/wp-content/uploads/2024/09/Taryfa-prowizji-i-oplat-Banku-Spoldzielczego-w-Radymnie.pdf | 2024-12-03T10:32:03+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-51/segments/1733066137897.45/warc/CC-MAIN-20241203102227-20241203132227-00846.warc.gz | 129,737,287 | 0.999924 | 0.999997 | 0.999997 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
260,
303,
3661,
7077,
7195,
9107,
9646,
10533,
10948,
11983,
12625,
13056,
13621,
13782,
14855,
15284,
15446,
16100
] | 1 | 0 |
Sprostaæ dydaktycznym wyzwaniom geodezji
DANUTA D¥BROWSKA, W£ADYS£AW D¥BROWSKI, PRZEMYS£AW SAME£KO
Przez d³ugie lata wymiar godzin nauczania przedmiotu geodezja II na Wydziale Geodezji i Gospodarki Przestrzennej (kierunek geodezja i kartografia) Uniwersytetu Warmiñsko-Mazurskiego w Olsztynie, by³ niezmienny. Pocz¹wszy od 1993 roku, gdy fundusze przeznaczaliœmy w du¿ej czêœci na wyposa¿enie nauczycieli akademickich w sprzêt komputerowy i oprogramowanie, rozpocz¹³ siê równie¿ dynamiczny proces zmian w dydaktyce geodezji II.
Z mianom tym towarzyszy³o g³êbokie przekonanie, ¿e odejœcie od tradycyjnie opracowywanej mapy i budowanie bazy danych mapy numerycznej z pomiarów bezpoœrednich powinno odbywaæ siê w ramach przedmiotu geodezja oraz ¿e spowoduje to gruntown¹ przebudowê programu dydaktycznego. W ramach godzin dydaktycznych przewidzianych dla przedmiotu geodezja II wprowadzono nowe tematy (uczyniono to kosztem rezygnacji z nauczania niektórych „zu¿ytych technologicznie zagadnieñ") dotycz¹ce m.in.: ■ budowy programowanych funkcji pozyskiwania i wymiany danych z tachi- nych latach zmniejszano stopniowo wymiar godzin z przedmiotu geodezja II. Pomimo tego oraz dwu- lub trzykrotnie liczniejszych grup studenckich, nadal konsekwentnie realizowany jest przyjêty wczeœniej program.
P rogram dydaktyczny w swoich za³o¿eniach wymaga szczegó³owej koncepcji dotycz¹cej sprzêtu komputerowego i oprogramowania. Trzymaj¹c siê ¿elaznej zasady w nauczaniu geodezji II – od pomiaru w terenie do bazy mapy numerycznej – w przysz³ej pracowni nale¿a³o stworzyæ liniê technologiczn¹ dla takiego procesu dydaktycz-
Wymiar godzin dydaktycznych z przedmiotu geodezja II
nego. Wieloletnie doœwiadczenia sk³aniaj¹ nas do wyró¿nienia szczególnych cech programów geodezyjnych, maj¹cych stanowiæ wyposa¿enie pracowni metrów elektronicznych, ■ budowy i zasad obs³ugi komputerowego oprogramowania geodezyjnego, ■ funkcjonowania obiektów przestrzennych i nieprzestrzennych w bazie mapy, ■ budowy rekordów i charakteru atrybutów z nimi zwi¹zanych, ■ budowania relacyjnej bazy danych mapy numerycznej i zarz¹dzania ni¹, ■ generowania raportów i dokumentów, ■ wymiany danych geodezyjnych, ■ ³¹czenia zbiorów bazowych mapy numerycznej, ■ aktualizacji mapy oraz budowy numerycznych modeli rzeŸby terenu. Oczekiwanym efektem powy¿szych modernizacji programowych by³o takie przygotowanie dydaktyczne studentów II roku, aby podczas letnich æwiczeñ terenowych mogli wykazaæ siê umiejêtnoœci¹ zbudowania bazy danych mapy numerycznej, korzystaj¹c z w³asnych pomiarów w terenie. Cel ten zosta³ osi¹gniêty ju¿ w 1995 r. i jest realizowany po dzieñ dzisiejszy. Niestety, w nastêp-
mapy numerycznej. Jesteœmy zdania, ¿e w pracowni na stanowiskach PC powinny funkcjonowaæ:
■ programy do transmisji i konwersji danych z tachimetrów elektronicznych;
■ systemy informacji o terenie z ró¿nymi rozwi¹zaniami baz danych;
■ oprogramowanie pozwalaj¹ce zaprezentowaæ ró¿ne wymagania systemów,
■ systemy o ró¿nych algorytmach opisuj¹cych modu³y numerycznych modeli terenu;
■ programy pozwalaj¹ce na wymianê danych miêdzy systemami.
Pracownia korzystaæ powinna z nowoczesnego oprogramowania s³u¿¹cego do wspomagania i tworzenia map numerycznych. U nas przed laty wybór pad³ na program C-Geo i System Informacji o Terenie GEO-INFO na platformie AutoCAD-a. Zainstalowana obecnie w pracowni sieciowa wersja AutoCAD-a 2000 PL, AutoCAD
Map 2000 oraz GEO-INFO 2000 umo¿liwiaj¹ tworzenie map numerycznych na wielu stanowiskach.
P racownia Mapy Numerycznej zorganizowana zosta³a w 1998 r. i prowadzone s¹ tu zajêcia z geodezji II. Jej wyposa¿enie stanowi¹:
■ 12 stanowisk PC – laboratoryjnych (udostêpnianych studentom),
■ 8 stanowisk PC – pracowniczych (dla pracowników naukowych i magistrantów),
■ 2 serwery, w tym: jeden z Windows 2000 jest serwerem do zarz¹dzania sieci¹ lokaln¹ (przechowuje dane o u¿ytkownikach, ich prawach do logowania siê w sieci lokalnej i godzinach logowania), drugi z Linuksem (serwerem pocztowym i stron internetowych),
■ 1 stanowisko PC z Systemem Informacji o Terenie GEO-INFO 2000 zawieraj¹ce bazê UWM – komputer nie pod³¹czony do sieci (w przeciwieñstwie do pozosta³ych). Wszystkie komputery posiadaj¹ sta³y dostêp do Internetu (³¹cze œwiat³owodowe). Plany na najbli¿sz¹ przysz³oœæ to:
■ zainstalowanie dodatkowego serwera Proxy zabezpieczaj¹cego wszystkie komputery przed „atakami z zewn¹trz",
■ uruchomienie us³ugi Samba (na serwerze z Linuksem) lub dodatkowego serwera z t¹ us³ug¹ (z uwagi na fakt, ¿e Unix posiada zwiêkszone mo¿liwoœci zabezpieczenia, us³uga ta pozwoli³aby przechowaæ zasoby baz danych dla sieciowych programów geodezyjnych w jednym miejscu i chroniæ je przed niepowo³anymi osobami).
Koszty zorganizowania i utrzymywania Pracowni Mapy Numerycznej s¹ bardzo wysokie i przekraczaj¹ fundusze, jakimi dysponujemy.
P rzyjêta przez nas koncepcja nauczania technologii budowania baz danych map numerycznych w ramach przedmiotu geodezja II zda³a egzamin równie¿ dziêki szerokiej wspó³pracy z autorami i producentami stosowanego przez nas oprogramowania i sprzêtu geodezyjnego, którzy wspieraj¹ nas w tej trudnej sytuacji. Rosn¹ce zainteresowanie studentów poruszan¹ tematyk¹ – wynikaj¹ce z analizy rynku pracy – powinno skutkowaæ zwiêkszonym przydzia³em godzin dydaktycznych dla przedmiotów uwzglêdniaj¹cych dynamicznie rozwijaj¹ce siê technologie. Praca dydaktyczna prowadzona obecnie w bardzo licznych grupach przy jednoczeœnie zmniejszonym wymiarze godzin, stanowi wyzwanie, któremu próbujemy ca³y czas sprostaæ.
Autorzy s¹ pracownikami Katedry Geodezji Szczegó³owej UWM w Olsztynie | <urn:uuid:12d29c8e-8a8c-4901-9326-b2174a7076e3> | finepdfs | 2.640625 | CC-MAIN-2023-40 | https://geoforum.pl/file.php?table=spis_geodeta&id=3080 | 2023-09-22T21:58:50+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-40/segments/1695233506423.70/warc/CC-MAIN-20230922202444-20230922232444-00347.warc.gz | 312,449,390 | 0.999166 | 0.999166 | 0.999166 | [
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
5597
] | 1 | 0 |
UMOWA NAJMU SKRYTKI DEPOZYTOWEJ NR […]/07/2020
Zawarta w dniu […] 2020r. roku w Warszawie pomiędzy:
Idealbox Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie (adres: ul. Marszałkowska 58, 00-545 Warszawa), zarejestrowanej w rejestrze przedsiębiorców prowadzonym przez Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawa XIII Wydział Gospodarczy KRS pod numerem KRS: 0000657685, REGON: 366307249, NIP: 9512426729, e-mail: firstname.lastname@example.org, zwaną dalej: Depozytariuszem, reprezentowaną przez:
…………………….……… – …………………………………
a
[…] zam.: ul. […], kod pocztowy […] , Warszawa , PESEL […….] , legitymujący się dowodem osobistym: […….] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] zwaną dalej: Klientem
Strony zawierają niniejszą Umowę Najmu Skrytki Depozytowej, zwaną dalej „Umową''.
ARTYKUŁ 1. PRZEDMIOT UMOWY NAJMU
1.1 Na zasadach określonych w Umowie oraz Regulaminie Najmu Skrytek Depozytowych Safebox24 (dalej, jako „Regulamin''), dostępnym na stronie www.safebox24.pl, Depozytariusz oddaje w najem Klientowi Skrytki Depozytowe opisane w Umowie, a Klient zobowiązuje się zapłacić uzgodnione z tego tytułu wynagrodzenie.
1.2 Strony uzgadniają, że Klient bierze w najem następującą Skrytkę Depozytową zlokalizowaną w Skarbcu w Warszawie, przy ulicy Koszykowej 49A, lokal LU4, (domofon […..]):
1.3 Klient podpisując Umowę zgadza się i potwierdza przeprowadzenie Identyfikacji umożliwiającej wejście do Skarbca i otwarcie Skrytki Depozytowej. Odpowiednia zgoda na dokonanie Identyfikacji znajduje się w Załączniku nr 1 do niniejszej Umowy (Klauzule Zgody i Załączniku 2 do niniejszej Umowy (Oświadczenia Klienta w związku z realizacją Umowy).
| Oznaczenie Skrytki Depozytowej | Położenie |
|---|---|
| MAŁA | Skarbiec Warszawa |
| ŚREDNIA | Skarbiec Warszawa |
| DUŻA | Skarbiec Warszawa |
ARTYKUŁ 2. OKRES NAJMU
2.1 Strony zawierają Umowę najmu Skrytki Depozytowej na czas określony:
1 miesiąc
6 miesięcy
12 miesięcy
2 lata
5 lat
8 lat
3 lata
6 lat
9 lat
4 lata
7 lat
10 lat
2.2 Przed upływem terminu najmu Skrytki Depozytowej Klient może dokonać przedłużenia Umowy najmu na dalszy czas określony składając stosowną dyspozycję Depozytariuszowi w drodze korespondencji email (jak również osobiście) oraz dokonując zapłaty wynagrodzenia należnego Depozytariuszowi zgodnie z Cennikiem przelewem bankowym na rachunek nr: 34 1140 1010 0000 4713 1800 1001 w mBanku lub osobiście w biurze Depozytariusza.
2.3 Rozwiązanie Umowy może nastąpić także wskutek oświadczenia o rozwiązaniu Umowy ze skutkiem natychmiastowym z ważnych przyczyn związanych z naruszeniami postanowień Umowy lub Regulaminu w nich wskazanych. Wynagrodzenie Depozytariusza z tytułu najmu Skrytki Depozytowej w razie rozwiązania Umowy przez Depozytariusza w tym trybie nie podlega zwrotowi za czas, w którym Klient nie mógł korzystać ze Skrytki Depozytowej.
ARTYKUŁ 3. DOSTĘP DO SKRYTKI DEPOZYTOWEJ – KLIENT I PEŁNOMOCNICY
3.1 Zgodnie z punktem 4.2 Regulaminu oraz z punktem 4.1.3 Regulaminu Klient udziela pełnomocnictwa i upoważnia do dostępu do Skrytki Depozytowej następujące osoby :
[…] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] zwaną dalej: Pełnomocnikiem
[…] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] zwaną dalej: Pełnomocnikiem
3.2 Pełnomocnictwa zostaną udzielone zgodnie z Regulaminem, w formie pisemnej na podstawie wzoru pełnomocnictwa stanowiącego Załącznik 4 do niniejszej Umowy.
ARTYKUŁ 4. WYNAGRODZENIE
4.1 Za wynajęcie Skrytki Depozytowej, oraz inne czynności określone w Regulaminie, Klient zobowiązuje się zapłacić Depozytariuszowi wynagrodzenie w wysokości …………………………. zł (słownie: ………………………………………………………………….. złotych, …../100), obliczonej na podstawie Cennika, dostępnego na stronie www.safebox24.pl (skrytka ……………….. , okres: ………………… , 1 klient + …… pełnomocników, ubezpieczenie z limitem ……. tys. zł).
4.2 Wynagrodzenie pobrane będzie z góry za cały okres najmu Skrytki Depozytowej.
4.3 Wynagrodzenie płatne będzie w chwili zawarcia Umowy, przelewem, gotówką lub kartą płatniczą. W przypadku przedłużenia okresu najmu Skrytki Depozytowej wynagrodzenie Depozytariusza może zostać zapłacone przelewem na Rachunek Bankowy Depozytariusza wskazany w Umowie i/lub Regulaminie.
ARTYKUŁ 5. BEZPIECZEŃSTWO DEPOZYTU
5.1 Depozytariusz zobowiązuje się do ochrony Skarbca oraz zabezpieczenia Skrytki Depozytowej przed dostępem osób nieuprawnionych z zachowaniem najwyższej staranności wymaganej od profesjonalisty.
5.2 Depozytariusz umożliwi dostęp do Skarbca i Skrytki Depozytowej Klientowi lub jego Pełnomocnikowi ustanowionemu zgodnie z postanowieniami Regulaminu.
5.3 Klient oświadcza, że został poinformowany i rozumie, iż osobą upoważnioną do dostępu do Skrytki Depozytowej i dysponowania Depozytem jest każda osoba, która została poddana Identyfikacji oraz przypisana jako pełnomocnik do Skrytki Depozytowej. Osoba zweryfikowana za pomocą Identyfikacji jest upoważniona do dostępu do Skrytki Depozytowej i podjęcia Depozytu, zaś Depozytariusz nie dokonuje sprawdzenia tożsamości osób zidentyfikowanych.
ARTYKUŁ 6. ZASTOSOWANIE PRZEPISÓW AML
6.1 Depozytariusz jest podmiotem obowiązanym w świetle przepisów Ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 1115 ze zmianami) i w związku z tym, musi podjąć określone działania w stosunku do swoich Klientów polegające na ustaleniu ich tożsamości oraz pobraniu stosownych oświadczeń.
6.2 Klient oraz jego Pełnomocnik są świadomi stosowania przez Depozytariusz przepisów Ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 1115 ze zmianami) i w związku z zawarciem Umowy poddadzą się weryfikacji i złożą stosowne oświadczenia (Załącznik nr 5 – Oświadczenie Klienta i Załącznik nr 6 – Oświadczenia Pełnomocników).
ARTYKUŁ 7. OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH
7.1 Dane osobowe będą przetwarzane wyłącznie na zasadach określonych w Umowie, Regulaminie oraz w bezwzględnie obowiązujących przepisach prawa w zakresie ochrony danych osobowych, w tym w szczególności zgodnie z przepisami Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, Dz.Urz. UE L 2016, Nr 119, s. 1, które są obowiązujące od dnia 25 maja 2018 roku.
7.2 Zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE informujemy, że Administratorem Państwa danych osobowych jest IDEALBOX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ reprezentowana przez Zarząd; numer NIP: 9512426729; numer KRS:0000657685 (dalej: Administrator).
7.3 Klauzula informacyjna przetwarzania danych osobowych w związku z zawarta Umową, stanowi Załącznik nr 7 do Umowy.
ARTYKUŁ 8. POSTANOWIENIA KOŃCOWE
8.1 Dokumenty wymienione w pkt. 8.1.1 do 8.1.8 stanowią załączniki do Umowy i jej nieodłączną część, a Klient oświadcza, że przed podpisaniem Umowy zapoznał się z ich treścią, potwierdza ich otrzymanie i wyraża zgodę na ich włącznie do Umowy:
8.1.1 Klauzule Zgody i Oświadczenia Klienta w związku z realizacją Umowy (Załącznik nr 1)
8.1.2 Oświadczenie Klienta (Przedmioty deponowane w Skrytce Depozytowej (Załącznik nr 2)
8.1.3 Oświadczenie Pełnomocników (Przedmioty deponowane w Skrytce Depozytowej (Załącznik nr 3)
8.1.4 Pełnomocnictwa (Załącznik nr 4)
8.1.5 Oświadczenie Klienta - procedura AML (Załącznik nr 5)
8.1.6 Oświadczenia Pełnomocników – procedura AML (Załącznik nr 6)
8.1.7 Klauzula przetwarzani danych osobowych (Załącznik nr 7)
8.1.8 Profile biometryczne (Załącznik nr 8)
8.2 Wszelkie pojęcia, których pisownia rozpoczyna się dużą literą, a niezdefiniowane w Umowie mają znaczenie nadane im w Regulaminie.
8.3 Wszelka korespondencja wynikająca z niniejszej Umowy kierowana będzie do stron wyłącznie na adres e-mail wskazany w Umowie, przy czym Strony przyjmują, że korespondencja wysłana ze wskazaniem
adresu e-mail traktowana będzie zawsze jako pochodząca od niej. Każda e stron ma obowiązek poinformować drugą stronę o zmianie adresu e-mail, na który należy wysłać korespondencję. W przypadku braku powiadomienia o zmianie adresu e-mail uważa się za skutecznie doręczenie korespondencji na adres wskazany w Umowie.
8.4 Zmiana Umowy wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.
8.5 Spory powstałe w wyniku wykonywania niniejszej Umowy będą rozwiązywane polubownie. W przypadku braku porozumienia, spór zostanie poddany pod rozstrzygnięcie Sądu Powszechnego właściwego dla Depozytariusza.
8.6 Umowa została sporządzona w 2 (dwóch) jednakowych egzemplarzach, po jednym dla każdej ze Stron.
Klient
Depozytariusz / Administrator
……………………………………
…………….…………………………….
(czytelny podpis)
(czytelny podpis)
Klauzule Zgody i Oświadczenia Klienta
w związku z realizacją Umowy
1. Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych, w tym udostępnionych danych biometrycznych przez Administratora: Idealbox Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie (adres: ul. Marszałkowska 58, 00-545 Warszawa), zarejestrowanej w rejestrze przedsiębiorców prowadzonym przez Sąd Rejonowy dla Miasta Stołecznego Warszawa XIII Wydział Gospodarczy KRS pod numerem KRS: 0000657685, REGON: 366307249, NIP: 9512426729, reprezentowanej przez Zarządu, w celu wykonania Umowy, w tym do mojej Identyfikacji oraz dostępu do Skarbca i Skrytki Depozytowej;
2. Wyrażam zgodę na dokonanie Identyfikacji biometrycznej w związku z realizacją Umowy;
3. Wyrażam zgodę na kontakt mailowy i telefonicznych ze strony Depozytariusza/ Administratora w związku z realizacją Umowy;
4. Podaję dane osobowe dobrowolnie, świadomie i wyrażam zgodę na ich przetwarzanie;
5. Zapoznałem/łam* się z treścią Klauzuli informacyjnej przetwarzania danych osobowych, w tym z informacją o celach i sposobie przetwarzania danych osobowych oraz przysługujących mi prawach związanych z przetwarzaniem moich danych osobowych przez Administratora;
6. Zapoznałem/łam* się z Regulaminem oraz Cennikiem i w całości je akceptuję;
7. Oświadczam, że wszystkie przekazane dokumenty, zawarte w nich dane i informacje, są zgodne i prawdziwe.
Warszawa, […] 2020r.
……………………………………………………
(miejsce i data ) (czytelny podpis Klienta)
*- niewłaściwe skreślić
OŚWIADCZENIE KLIENTA
(Przedmioty deponowane w Skrytce Depozytowej)
Ja, niżej podpisana/y* […] zam.: ul. […], kod pocztowy […] , Warszawa , PESEL […….] , legitymujący się dowodem osobistym: […….] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] , zgodnie z punktem 4.1.9 Regulaminu oświadczam, że zgodnie z obowiązującą Umową deponuję przedmioty, które mogą być deponowane w skrytce/skrytkach Depozytariusza*.
Świadoma/y* odpowiedzialności karnej wynikającej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego oświadczam, że powyższe informacje są prawdziwe.
[…] 2020r.
……………………………………………………………….
(data)
(Czytelny podpis Klienta)
*- niewłaściwe skreślić
art. 233 § 1 Kodeksu karnego, – „Kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3" (Dz. U. z 1997 roku Nr 88 poz. 553 ze zm.)
OŚWIADCZENIA PEŁNOMOCNIKÓW
(Przedmioty deponowane w Skrytce Depozytowej)
Ja, niżej podpisana/y* […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] zgodnie z punktem 4.1.9 Regulaminu oświadczam, że zgodnie z obowiązującą Umową deponuję przedmioty, które mogą być deponowane w skrytce/skrytkach Depozytariusza*.
Ja, niżej podpisana/y* […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] , zgodnie z punktem 4.1.9 Regulaminu oświadczam, że zgodnie z obowiązującą Umową deponuję przedmioty, które mogą być deponowane w skrytce/skrytkach Depozytariusza*.
Świadoma/y* odpowiedzialności karnej wynikającej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego oświadczam, że powyższe informacje są prawdziwe.
[…] 2020r.
……………………………………………………………….
(data)
(Czytelny podpis Pełnomocnika 1 / Pełnomocnika 2)
*- niewłaściwe skreślić
art. 233 § 1 Kodeksu karnego, – „Kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3" (Dz. U. z 1997 roku Nr 88 poz. 553 ze zm.)
Warszawa, dn. […] 2020r.r.
Pełnomocnictwo
do dysponowania skrytką depozytową
Ja niżej podpisana/y*:
[…] zam.: ul. […], kod pocztowy […] , Warszawa , PESEL […….] , legitymujący się dowodem osobistym: […….] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
ustanawiam:
1. […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
2. […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
Moim/i pełnomocnikiem/-ami* i upoważniam do dysponowania Depozytem. Niniejsze pełnomocnictwo nie upoważnia mego pełnomocnika do udzielania w moim imieniu dalszych pełnomocnictw. Pełnomocnik oświadcza, że akceptuje wszystkie postanowienia Regulaminu wynajmu skrytek depozytowych Safebox24 i zobowiązuje się stosować do jego postanowień.
……………………………………………
(czytelny podpis mocodawcy)
……………………………………………
(czytelny podpis Pełnomocnika 1)
……………………………………………
(czytelny podpis Pełnomocnika 2)
……………………………………………
(czytelny podpis Depozytariusza)
*- niepotrzebne skreślić
Oświadczenie Klienta – procedura AML
Warszawa, dn. […] 2020r.r.
Ja, niżej podpisana/y* […] zam.: ul. […], kod pocztowy […] , Warszawa , PESEL […….] , legitymujący się dowodem osobistym: […….] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] , oświadczam, że:
1) jestem/nie jestem * (odpowiednie skreślić) osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne,
2) Jestem/nie jestem * (odpowiednie skreślić) osobą znaną, jako bliski współpracownik osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne,
3) Jestem/nie jestem * (odpowiednie skreślić) członkiem rodziny osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne.
Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
[…] 2020r. ………………………………………..
(data i podpis osoby składającej oświadczenie)
Wyciąg z ustawy z dnia 01 marca 2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
Art. 2 ust. 1 pkt 11
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
11) osobach zajmujących eksponowane stanowiska polityczne - rozumie się przez to osoby fizyczne zajmujące znaczące stanowiska lub pełniące znaczące funkcje publiczne, w tym:
a) szefów państw, szefów rządów, ministrów, wiceministrów, sekretarzy stanu, podsekretarzy stanu, w tym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów i wiceprezesa Rady Ministrów,
b) członków parlamentu lub podobnych organów ustawodawczych, w tym posłów i senatorów,
c) członków organów zarządzających partii politycznych,
d) członków sądów najwyższych, trybunałów konstytucyjnych oraz innych organów sądowych wysokiego szczebla, których decyzje nie podlegają zaskarżeniu, z wyjątkiem trybów nadzwyczajnych, w tym sędziów Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sędziów sądów apelacyjnych,
e) członków trybunałów obrachunkowych lub zarządów banków centralnych, w tym Prezesa oraz członków Zarządu NBP,
f) ambasadorów, charges d'affaires oraz wyższych oficerów sił zbrojnych,
g) członków organów administracyjnych, zarządczych lub nadzorczych przedsiębiorstw państwowych, w tym dyrektorów przedsiębiorstw państwowych oraz członków zarządów i rad nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa, w których ponad połowa akcji albo udziałów należy do Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych,
h) dyrektorów, zastępców dyrektorów oraz członków organów organizacji międzynarodowych lub osoby pełniące równoważne funkcje w tych organizacjach,
i) dyrektorów generalnych w urzędach naczelnych i centralnych organów państwowych, dyrektorów generalnych urzędów wojewódzkich oraz kierowników urzędów terenowych organów rządowej administracji specjalnej;
Art. 2 ust. 1 pkt 12)
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
12) osobach znanych jako bliscy współpracownicy osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne - rozumie się przez to:
a) osoby fizyczne będące beneficjentami rzeczywistymi osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej lub trustów wspólnie z osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne lub utrzymujące z taką osobą inne bliskie stosunki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą,
b) osoby fizyczne będące jedynym beneficjentem rzeczywistym osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej lub trustu, o których wiadomo, że zostały utworzone w celu uzyskania faktycznej korzyści przez osobę zajmującą eksponowane stanowisko polityczne;
Art. 2 ust. 1 pkt 3)
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
3) członkach rodziny osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne - rozumie się przez to:
a) małżonka lub osobę pozostającą we wspólnym pożyciu z osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne,
b) dziecko osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne i jego małżonka lub osoby pozostającej we wspólnym pożyciu,
c) rodziców osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne.
Załącznik nr 6 do umowy – Pełnomocnik 1
Dotyczy umowy nr […]/07/2020 z dnia […] 2020r.
Oświadczenia Pełnomocników (beneficjentów) – procedura AML
Warszawa, dn. […] 2020r.r.
Ja, niżej podpisana/y* […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] oświadczam, że:
1) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne,
2) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) osobą znaną, jako bliski współpracownik osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne,
3) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) członkiem rodziny osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne.
Ja, niżej podpisana/y […] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […] oświadczam, że:
1) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne,
2) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) osobą znaną, jako bliski współpracownik osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne,
3) beneficjent rzeczywisty jest/nie jest * (odpowiednie skreślić) członkiem rodziny osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne.
Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
[…] 2020r. …………………………………………..
(data i podpis osoby składającej oświadczenie)
Wyciąg z ustawy z dnia 01 marca 2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
Art. 2 ust. 1 pkt 11
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
11) osobach zajmujących eksponowane stanowiska polityczne - rozumie się przez to osoby fizyczne zajmujące znaczące stanowiska lub pełniące znaczące funkcje publiczne, w tym: a) szefów państw, szefów rządów, ministrów, wiceministrów, sekretarzy stanu, podsekretarzy stanu, w tym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Prezesa Rady Ministrów i wiceprezesa Rady Ministrów,
b) członków parlamentu lub podobnych organów ustawodawczych, w tym posłów i senatorów,
c) członków organów zarządzających partii politycznych,
d) członków sądów najwyższych, trybunałów konstytucyjnych oraz innych organów sądowych wysokiego szczebla, których decyzje nie podlegają zaskarżeniu, z wyjątkiem trybów nadzwyczajnych, w tym sędziów Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, wojewódzkich sądów administracyjnych oraz sędziów sądów apelacyjnych,
e) członków trybunałów obrachunkowych lub zarządów banków centralnych, w tym Prezesa oraz członków Zarządu NBP, f) ambasadorów, charges d'affaires oraz wyższych oficerów sił zbrojnych,
g) członków organów administracyjnych, zarządczych lub nadzorczych przedsiębiorstw państwowych, w tym dyrektorów przedsiębiorstw państwowych oraz członków zarządów i rad nadzorczych spółek z udziałem Skarbu Państwa, w których ponad połowa akcji albo udziałów należy do Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych,
h) dyrektorów, zastępców dyrektorów oraz członków organów organizacji międzynarodowych lub osoby pełniące równoważne funkcje w tych organizacjach,
i) dyrektorów generalnych w urzędach naczelnych i centralnych organów państwowych, dyrektorów generalnych urzędów wojewódzkich oraz kierowników urzędów terenowych organów rządowej administracji specjalnej;
Art. 2 ust. 1 pkt 12)
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
12) osobach znanych jako bliscy współpracownicy osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne- rozumie się przez to:
a) osoby fizyczne będące beneficjentami rzeczywistymi osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej lub trustów wspólnie z osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne lub utrzymujące z taką osobą inne bliskie stosunki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą,
b) osoby fizyczne będące jedynym beneficjentem rzeczywistym osób prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej lub trustu, o których wiadomo, że zostały utworzone w celu uzyskania faktycznej korzyści przez osobę zajmującą eksponowane stanowisko polityczne; Art. 2 ust. 1 pkt 3)
Ilekroć w ustawie jest mowa o:
3) członkach rodziny osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne - rozumie się przez to:
a) małżonka lub osobę pozostającą we wspólnym pożyciu z osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne,
b) dziecko osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne i jego małżonka lub osoby pozostającej we wspólnym pożyciu,
c) rodziców osoby zajmującej eksponowane stanowisko polityczne.
Klauzula Informacyjna przetwarzania danych osobowych przez Idealbox24 Sp. z o.o.
Stosownie do art. 13 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (dalej: RODO) informujemy, że:
1. Administratorem Państwa danych osobowych jest IDEALBOX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ reprezentowana przez Zarząd; numer NIP: 9512426729; numer KRS: 0000657685 (dalej: Administrator).
2. Administrator wyznaczył Inspektora Ochrony Danych – p. Dariusz Piesio z którym można skontaktować przesyłając wiadomość na adres e-mail: email@example.com.
3. Zbieramy i przetwarzamy Państwa dane osobowe takiej jak: imię i nazwisko, adres, numer telefonu, adres e-mail, numer NIP, numer PESEL, numer dowodu osobistego, numer paszportu, dane firmowe, dane biometryczne (wizerunek, linie papilarne) oraz inne dane niezbędne dla realizacji określonych celów zgodnie z zasada ich minimalizacji, w celu związanym z przedmiotową Umowa, prowadzoną działalnością, a także w związku z realizacją przepisów prawa.
4. W związku z Umową przetwarzamy Państwa dane w celu:
5. Podanie przez Państwa danych osobowych stanowi wymóg prawny lub jest dobrowolne.
Realizacji Umowy (art. 6 ust. 1 lit. b RODO),
Identyfikacji biometrycznej Państwa za Państwa zgodą (art. 9 ust. 2 lit. a RODO)
Wykonania obowiązków prawnych ciążących na Administratorze (art. 6 ust. 1 lit. c RODO),
Ochrony żywotnych interesów Państwa lub innej osoby fizycznej (art. 6 ust. 1 lit. d RODO),
Realizacji prawnie uzasadnionych interesów Administratora, związanych z zawartą Umową i świadczonymi usługami, w tym monitoringiem wizyjnym (art. 6 ust. 1 lit f RODO).
6.Jeśli nie udostępnicie Państwo swoich danych osobowych, świadczenie określonych usług lub podjęcie działań na Państwa rzecz będzie niemożliwe.
7. W związku z prowadzoną działalnością oraz w oparciu o przepisy prawa, Państwa dane osobowe możemy udostępniać podmiotom uprawnionym do ich otrzymania na podstawie przepisów prawa, powierzać ich przetwarzanie podmiotom świadczącym usługi na rzecz Administratora (np. usługi księgowe, ubezpieczeniowe)
8. Państwa dane nie będą przekazywane do państw trzecich, ani organizacji międzynarodowych, bez Państwa zgody, chyba, że przepisy stanowią inaczej.
9. Państwa dane osobowe przechowywać będziemy przez okres niezbędny do realizacji celów, dla których dane osobowe zostały zebrane lub dla których są przetwarzane, a po tym terminie, w zakresie niezbędnym do prowadzonej działalności, zapewnienia zgodności z obowiązującymi przepisami prawa lub w zakresie, w jakim jest to niezbędne i uzasadnione interesem Administratora.
10. W związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługują Państwu prawa określone w przepisach i na zasadach opisanych w art. 15 – 22 RODO, w tym dostępu do swoich danych, ich poprawiania, sprostowania, ograniczenia przetwarzania, cofnięcia zgody na przetwarzanie danych.
11. Przysługuje Państwu prawo wniesienia skargi do właściwego organu nadzorczego (Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych) w sytuacji naruszenia przepisów przetwarzania danych osobowych.
12. W oparciu o przepisy art. 6 ust. 1 lit. c RODO oraz Ustawy z dnia 1 marca 2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1115, ze zmianami), Państwa dane osobowe mogą podlegać profilowaniu i analizie przez Administratora w celu spełnienia obowiązku prawnego.
……………………………………………
(czytelny podpis Klienta)
……………………………………………
(czytelny podpis Pełnomocnika 1)
……………………………………………
(czytelny podpis Pełnomocnika 2)
Profile Biometryczne
Klient:
[…] zam.: ul. […], kod pocztowy […] , Warszawa , PESEL […….] , legitymujący się dowodem osobistym: […….] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
Biometria twarzy:
Biometria dłoni:
Pełnomocnik 1:
[…] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
Biometria twarzy:
Biometria dłoni:
Pełnomocnik 2:
[…] zam.: ul. […] , kod pocztowy […] , […] , PESEL […] , legitymujący się dowodem osobistym: […] , adres e-mail do korespondencji: […] , tel. […]
Biometria twarzy:
Biometria dłoni: | <urn:uuid:1d52386b-a3bb-4627-9b10-fbb6e2ee184f> | finepdfs | 1.044922 | CC-MAIN-2022-27 | https://www.safebox24.pl/_files/ugd/8312c3_a2d12858e69f4903a788b698031c5179.pdf | 2022-06-30T03:29:56+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-27/segments/1656103661137.41/warc/CC-MAIN-20220630031950-20220630061950-00522.warc.gz | 1,033,230,975 | 0.999851 | 0.999979 | 0.999979 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1983,
5198,
8357,
9173,
10709,
11637,
12920,
14062,
17933,
22565,
26273,
26896
] | 2 | 0 |
UCHWAŁA NR 287/XL/21 RADY GMINY NOWA RUDA
z dnia 29 grudnia 2021 r.
w sprawie wydatków niewygasających z upływem roku budżetowego 2021
Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2021 r. poz. 1372 t.j.), oraz art. 263 ust. 2 i 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz.1241 tj.), Rada Gminy Nowa Ruda uchwala, co następuje:
§ 1. 1. Ustala się wykaz wydatków niewygasających z upływem roku budżetowego 2021 oraz określa się ostateczne terminy dokonania wydatków zgodnie z załącznikiem nr 1 do uchwały.
2. Ustala się plan finansowy wydatków niewygasających z upływem roku budżetowego 2021 w podziale na działy i rozdziały klasyfikacji budżetowej, zgodnie z załącznikiem nr 2 do uchwały.
§ 2. Wykonanie uchwały powierza się Wójtowi Gminy Nowa Ruda.
§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.
Przewodniczaca Rady
Bożena Sołek-Muzyka
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Id: 14DE5537-612B-470D-932D-2C32F668E251. Podpisany
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Strona 1
Załącznik Nr 1 do uchwały Nr 287/XL/21 Rady Gminy Nowa Ruda z dnia 29 grudnia 2021 r.
Plan wydatków niewygasających w roku budżetowym 2021
| l.p. | Wyszczególnienie wydatków | Kwota |
|---|---|---|
| 1 | „Wykonanie, dostawa i montaż wyposażenia meblowego w budynku Urzędu Gminy przy ul. Niepodległości 2 w Nowej Rudzie” | 228 780,00 zł (brutto) |
| 2. | „Przebudowa drogi dz.nr 54/8, 95/6,8, 93/3, 82/2 obręb Włodowice i dz. nr 501 i 502 obręb Krajanów – etap I km 0 + 811.41- 2+135,52” | 247 280,08 zł (brutto) |
| | Razem wydatki niewygasające | 476 060,08 zł |
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Id: 14DE5537-612B-470D-932D-2C32F668E251. Podpisany
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Strona 1
Załącznik Nr 2 do uchwały Nr 287/XL/21 Rady Gminy Nowa Ruda z dnia 29 grudnia 2021 r.
Plan finansowy wydatków niewygasających w roku budżetowym 2021
| dział | Rozdzia ł | § | Treść | Kwota | |
|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | bieżące |
| 010 | | | ROLNICTWO I ŁOWIECTWO | 247 280,08 | 0,00 |
| | 01042 | | Wyłączenie z produkcji gruntów rolnych | 247 280,08 | 0,00 |
| | | 6050 | Wydatki inwestycyjne jednostek budżetowych | 247 280,08 | 0,00 |
| | | | „Przebudowa drogi dz.nr 54/8, 95/6,8, 93/3, 82/2 obręb Włodowice i dz. nr 501 i 502 obręb Krajanów – etap I km 0 + 811.41- 2+135,52” | 247 280,08 | 0,00 |
| 750 | | | ADMINISTRACJA PUBLICZNA | 228 780,00 | 0,00 |
| | 75023 | | Urzędy gmin (miast i miast na prawach powiatu) | 228 780,00 | 0,00 |
| | | 6050 | Wydatki inwestycyjne jednostek budżetowych | 228 780,00 | 0,00 |
| | | | Wykonanie, dostawa i montaż wyposażenia meblowego w budynku Urzędu Gminy przy ul. Niepodległości 2 w Nowej Rudzie | 228 780,00 | 0,00 |
| x | x | x | OGÓŁEM | 476 060,08 | 0,00 |
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Id: 14DE5537-612B-470D-932D-2C32F668E251. Podpisany
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Strona 1
Uzasadnienie
Zgodnie z art. 263 ustawy o finansach publicznych organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego może ustalić, w drodze uchwały, wykaz wydatków, które nie wygasają z upływem roku budżetowego oraz określić ostateczny termin dokonania każdego wydatku.
Łącznie z wykazem wydatków, które nie wygasają z upływem roku budżetowego, organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego ustala plan finansowy tych wydatków w podziale na działy i rozdziały klasyfikacji wydatków, z wyodrębnieniem wydatków majątkowych. Środki finansowe na wydatki niewygasające są gromadzone na wyodrębnionym subkoncie podstawowego rachunku bankowego, a wydatki na zadania ujęte są w wykonaniu budżetu za bieżący rok budżetowy.
Przewodniczaca Rady
Bożena Sołek-Muzyka
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Id: 14DE5537-612B-470D-932D-2C32F668E251. Podpisany
––––––
Strona 1 | <urn:uuid:8c1cd541-e2de-4abe-8676-9746a8e4f6b8> | finepdfs | 1.119141 | CC-MAIN-2024-33 | https://bip.gmina.nowaruda.pl/bip_download.php?id=13583 | 2024-08-07T13:21:40+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722640694449.36/warc/CC-MAIN-20240807111957-20240807141957-00826.warc.gz | 113,242,257 | 0.992735 | 0.999455 | 0.999455 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1084,
1802,
2999,
3914
] | 1 | 0 |
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów Zielonych
Insty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i o r a z
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie patronat honorowy JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda
zapraszają w dniach 20-21.X. 2016
na ogólnopolską XXIII konferencję naukową z cyklu sztuki ogrodowej i dendrologii historycznej nt:
Nowoczesne tendencje i technologie dla terenów historycznej zieleni komponowanej
20 październik 2016, czwartek, godz. 09.00 – 13.00 SESJA STUDENCKA Sala N budynek WA
21 październik 2016, piątek, godz. 09.30 – 18.30 Sala Konferencyjna „Kotłownia"
Politechnika Krakowska, ul. Warszawska 24, Kraków 31-155
organizator naukowy konferencji: dr inż. arch. Katarzyna Hodor (adiunkt w ZSzOiTZ)
sekretarz naukowy konferencji: dr inż. arch. Katarzyna Łakomy (adiunkt w ZSzOiTZ, prodziekan WA PK)
prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska, przewodnicząca rady naukowej konferencji, kierownik Zakładu Sztuki Ogrodowej i Ter. Ziel. w Inst. Arch. Krajobrazu PK; przewodnicząca Sekcji Sztuki i Architektury Ogrodowej KUiA O/PAN w Krakowie prof. dr hab. inż. arch. Zbigniew Zuziak, przewodniczący KUiA O/PAN w Krakowie
prof. dr hab. Konrad Wołowski, dyrektor Instytutu Botaniki PAN w Krakowie dr hab. inż. arch. Agata Zachariasz, prof. PK, sekretarz naukowy Sekcji Sztuki i Architektury Ogrodowej KUiA O/PAN w Krakowie; dyrektor Instytutu Architektury Krajobrazu, Politechnika Krakowska
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów ZielonychInsty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i o r a z
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie patronat honorowy JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda
RADA PROGRAMOWA KONFERENCJI
prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska, przewodnicząca prof. dr hab. Zbigniew Mirek
dr hab. inż. Bogusław Szmygin, prof. PL
prof. dr hab. inż. arch. Marzanna Jagiełło dr hab. inż. arch. Wojciech Brzezowski, prof. PWr.
dr hab. inż. arch. Zbigniew Myczkowski, prof. PK dr hab. inż. arch. Agata Zachariasz, prof. PK
dr inż. arch. Katarzyna Łakomy dr inż. arch. Katarzyna Hodor
dr inż. arch. Magdalena Rzeszotarska-Pałka
INFORMACJE ORGANIZACYJNE
- konferencja odbywać się będzie w języku polskim
- na sali będzie zestaw multimedialny [rzutnik + laptop]
- prosimy o przygotowanie prezentacji trwających max. 15 minut
- dla słuchaczy uczestnictwo w konferencji jest nieodpłatne; nocleg i wyżywienie we własnym zakresie
- organizatorzy przewidują wydanie materiałów związanych z tematyką konferencji (seria Monografie Politechniki Krakowskiej oraz Teka Komisji Urbanistyki i Architektury)
WYDARZENIA TOWARZYSZĄCE
- Sesja studencka – konkurs naukowy
- Warsztaty terenowe
- Wystawa okolicznościowa
JURY SESJI STUDENCKIEJ
prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska (przewodnicząca), dr. inż. arch. Katarzyna Hodor, dr hab. inż. arch. Beata Makowska, dr Farid Nassery, mgr inż. arch. kraj. Katarzyna Rajs-Kałużna
BIURO KONFERENCJI
dr inż. arch. Katarzyna Hodor, dr inż. arch. Katarzyna Łakomy, mgr inż. arch. kraj. Ewa Waryś, mgr inż. arch. kraj. Małgorzata Sawicka, mgr inż. arch. kraj. Anna Steuer-Jurek
DANE TELEADRESOWE
Politechnika Krakowska, Instytut Architektury Krajobrazu [A-8]
ul. Warszawska 24, Kraków 31-155
tel. 12/628 24 64, fax. 12/628-20-61
e-mail:
firstname.lastname@example.org e-mail:
email@example.com www.architektura-krajobrazu.pk.edu.pl
informacje o konferencji i wydarzeniach towarzyszących także na Facebooku
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów ZielonychInsty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i
oraz
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie patronat honorowy
JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior
Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda
20 październik 2016 (czwartek) (IV sesja studencka)
Rejestracja uczestników: godz. 8.30-9.00
Otwarcie obrad konferencji godz. 9.00, sala N
- prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska
[przewodnicząca rady naukowej konferencji, kierownik Zakładu Sztuki Ogrodowej i Ter. Ziel. w Inst. Arch. Krajobrazu PK; przewodnicząca Sekcji Sztuki i Architektury Ogrodowej KUiA O/PAN w Krakowie]
SESJA I [godz. 09.15-11.30]
Prowadzący sesję: dr inż. arch. Katarzyna Łakomy
godz.09.15
Natalia Paprota, Justyna Mazur[Politechnika Krakowska]
Światło w historycznych ogrodach z wykorzystaniem nowoczesnych technologii
godz. 09.30
Damian Nowak[Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie]
Stan zachowania parku w Śmiłowie
godz. 09.45
Anna Kwiecińska[Politechnika Krakowska]
Współczesne materiały, a forma historyczna
godz. 10.00
Ewa Waryś, Małgorzata Sawicka [Politechnika Krakowska]
Nowoczesne materiały i technologie wykorzystywane w rewitalizacji obszarów śródmiejskich miast przemysłowych
godz. 10.15
Patrycja Sateja [Politechnika Krakowska]
Fascynacja kulturą jako sposób zapożyczeń krajobrazowych w założeniach terenów historycznych
10.30-10.45 przerwa kawowa
SESJA II [godz. 10.45-12.00]
Prowadzący sesję: mgr inż. Katarzyna Fabijanowska
godz. 10.45
Bożena Łebzuch[Politechnika Krakowska]
Współczesne kompozycje bylinowe jako element podnoszący walor estetyczny zespołów pałacowo-parkowych (na przykładzie rezydencji należących do rodziny Henckel von Donnersmarcków)
godz. 11.00
Anna Steuer-Jurek[Politechnika Krakowska]
Współczesne sposoby zagospodarowania terenów dawnych zwierzyńców
godz.11.15
Agnieszka Tekień, Agnieszka Karolina Michalis [Politechnika Białostocka]
Światło to nie tylko iluminacja, może też tworzyć krajobraz
godz.11.30
Agnieszka Wartacz[Politechnika Krakowska]
Wystawy w zabytkowych przestrzeniach ogrodowych
godz.11.45
Maria Brzózka[Politechnika Krakowska]
Nawierzchnie w terenach zieleni zabytkowej
godz. 12.00
Adriana Baryżewska[Politechnika Krakowska]
Zieleń osiedli patronackich - historyczny zespół i współczesne problemy projektowe na przykładzie Nikiszowca
godz.12.30 dr. inż. arch. Katarzyna Hodor ogłoszenie wyników studenckiej sesji referatowej, podsumowanie obrad
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów Zielonych
Insty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i o r a z
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie patronat honorowy JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda
21 październik 2016 (piątek) (sesja ogólnopolska)
Rejestracja uczestników: godz. 8.30-9.30
Otwarcie sesji plenarnej konferencji godz. 9.30 Sala Konferencyjna „Kotłownia"
- dr hab. inż. arch. Andrzej Białkiewicz, prof. PK [Prorektor Politechniki Krakowskiej]
- prof. dr hab. Konrad Wołowski [dyrektor Instytutu Botaniki PAN w Krakowie]
- prof. dr hab. inż. arch. Kazimierz Kuśnierz [prodziekan Wydziału Architektury, Politechnika Krakowska]
- prof. dr hab. inż. arch. Krzysztof J. Lenartowicz [zastępca przewodniczącego KUiA O/PAN]
- prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska [przewodnicząca rady naukowej konferencji, kierownik Zakładu Sztuki Ogrodowej i Ter. Ziel. w Inst. Arch. Krajobrazu PK; przewodnicząca Sekcji Sztuki i Architektury Ogrodowej KUiA O/PAN w Krakowie]
SESJA I [godz. 10.00-11.15] Sala Konferencyjna „Kotłownia"
Prowadzący sesję: prof. dr hab. inż. arch. Anna Mitkowska godz.10.00
Piotr Reda[Stowarzyszenie Architektury Krajobrazu, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Zielonogórskiego]
Odbudowa historycznego ogrodu botanicznego w Zielonej Górze godz.10.15
Katarzyna Hodor [Politechnika Krakowska]
Nowe technologie w przestrzeni historycznej zieleni komponowanej godz. 10.30
Dorota Sikora [Szkoła Główna Gospodarstw Wiejskiego w Warszawie]
Nowe tendencje w obiektach zieleni zabytkowej
godz. 10.45
Katarzyna Pluta [Politechnika Warszawska]
Współczesna kompozycja przestrzenna historycznych układów architektoniczno-ogrodowych i parków miejskich w rejonie Skarpy Warszawskiej na obszarze dzielnicy Mokotów w Warszawie godz. 11.00
Agata Zachariasz [Politechnika Krakowska]
Wzornictwo w ogrodach jako wyznacznik stylu godz. 11.15
Katarzyna Opałka[Zarząd Zieleni Miejskiej Kraków]
Nowe spojrzenie na Stary Kraków. Przykłady nowoczesnych elementów zagospodarowania zieleni w historycznych częściach Krakowa godz. 11.30-11.45 – przerwa kawowa
SESJA II [godz.11.45-13.45] Sala Konferencyjna „Kotłownia"
Prowadzący sesję: dr inż. arch. K. Hodor, dr inż. arch. kraj. W. Bobek godz.11.45
Piotr Urbański, Paweł Szumigała [Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu]
Dziedzictwo kulturowe i współczesna rewaloryzacja zdewastowanych założeń podworskich, na przykładzie parku w Dłużewie, gmina Trzcianka
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów ZielonychInsty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i
oraz
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie
patronat honorowy
JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior
Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda godz.12.00
Magdalena Vogt[Kraków]
Nowoczesne trendy w projektowaniu zieleni historycznej godz. 12.15
Kinga Kimic, Gabriela Maksymiuk [Szkoła Główna Gospodarstw Wiejskiego w Warszawie]
Zastosowanie technologii informacyjnych i komunikacyjnych w procesie adaptacji historycznych ogrodów i parków do potrzeb współczesnych użytkowników godz. 12.30
Miłosz Walerzak, Agnieszka Rosada [Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu]
Ideogramy rekonstrukcji i wirtualne modele przestrzenne w badaniach zabytkowych zespołów rezydencjonalnoogrodowych godz. 12.45
Anna Staniewska [Politechnika Krakowska]
Współczesne tendencje w adaptacji historycznych założeń parkowych szpitali psychiatrycznych przełomu XIX i XX wieku godz. 13.00
Agnieszka Wilkaniec [Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu]
Zastosowanie programów GIS w analizie historycznych założeń zieleni godz. 13.45
Wojciech Bobek [Politechnika Krakowska]
Zabezpieczanie koron drzew w historycznych parkach i ogrodach - współczesne techniki i technologie godz. 14.00-14.45 – przerwa obiadowa
SESJA III [godz. 14.45-16.30]
Sala Konferencyjna „Kotłownia"
Prowadzący sesję: dr inż. arch. K. Łakomy godz. 14.45
Urszula Forczek-Brataniec [Politechnika Krakowska]
Współczesne tendencje kształtowania przestrzeni ogrodowych w Skandynawii godz. 15.00
Marek Zagroba [Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie]
Wybrane aspekty realizacyjne w zagospodarowaniu terenu po byłej fosie miejskiej w Jezioranach godz. 15.15
Adam Turecki [Politechnika Białostocka]
„Zielone podejście" kontra historia Wielki Zwierzyniec Jeleni Park Konstytucji 3-maja w Białymstoku godz. 15.30
Beata Fortuna-Antoszkiewicz, Jan Łukaszkiewicz [Szkoła Główna Gospodarstw Wiejskiego w Warszawie]
Nowe obiekty naukowo-edukacyjne w europejskich parkach zabytkowych godz.15.45
Przemysław Baster[Uniwersytet Rolniczy w Krakowie]
Materiały i formy zastosowane w procesie rewaloryzacji słynnych polskich uzdrowisk godz.16.00
Barbara Wycichowska[Politechnika Łódzka]
Ekohydrologia i racjonalność przestrzenno-programowa – pozytywne kwantyfikatory rewitalizacji zabytkowego parku Julianowskiego w Łodzi godz.16.15
Kinga Kimic [Szkoła Główna Gospodarstw Wiejskiego w Warszawie]
Mineralne oraz mineralno-żywiczne nawierzchnie wodoprzepuszczalne - możliwości zastosowania w historycznych ogrodach i parkach
Zakład Sztuki Ogrodowej i Terenów ZielonychInsty tu t A r ch i t ek t u ry K ra j o b r a z u P o l it ec h n ik i K ra k ow s k ie j im. T a de u s z a K o ś c i u sz k i
oraz
Sekcja Sztuki i Architektury Ogrodowej Komisji Urbanistyki i Architektury O/PAN w Krakowie Instytut Botaniki im. Władysława Szafera, Polska Akademia Nauk w Krakowie
patronat honorowy
JM Rektor PK prof. dr hab. inż. Jan Kazior Prezes Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu dr inż. Piotr Reda godz. 16.30-16.45 – przerwa kawowa
SESJA IV [godz. 16.45-18.30]
Sala Konferencyjna „Kotłownia"
Prowadzący sesję: dr hab. inż. Piotr Urbański godz. 16.45
Łukasz Sarnat, Katarzyna Łakomy [Akademia Sztuk Pięknych, Politechnika Krakowska]
Współczesna sztuka w krajobrazie zabytkowym godz. 17.00
Michał Grzybowski, Izabela Sykta [Politechnika Krakowska]
Współczesne tendencje w kształtowaniu przestrzeni publicznych i terenów zieleni na przykładzie Budapesztu godz. 17.15
Anna Tarnawska, Mariola Wojtkiewicz [Narodowy Instytut Fryderyka Chopina - oddział Żelazowa Wola] Dom Urodzenia Fryderyka Chopina i Park w Żelazowej Woli - rozwój Parku jako próba spełnienia potrzeb kolejnych pokoleń zwiedzających w oparciu o zastosowane nowoczesne tendencje i technologie
godz. 17.30 Grzegorz Nowak, Joanna Czerwińska, Marcin Kubus [Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie] Ośrodek Szkoleniowo-Badawczy w Zakresie Energii Odnawialnej w Ostoi koło Szczecina – nowa funkcja zabytkowego zespołu dworsko-parkowego godz. 17.45
Małgorzata Puda [Politechnika Wrocławska]
Koncepcja rewitalizacji założenia pałacowo-parkowego we Włosieniu Dolnym Parki miejskie w dawnym i współczesnym krajobrazie Poznania godz. 18.00
Marcin Kubus [Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie]
Zieleń zabytkowa Goleniowa i jej nowe funkcje rekreacyjne w ramach projektu „Otwarte Bramy"
godz. 18.15
Magdalena Rzeszotarska-Pałka, Magdalena Czałczyńska-Podolska [Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie]
Współczesne koncepcje zagospodarowania skarpy oraz tarasu widokowego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie na tle uwarunkowań historycznych"
godz. 18.30 dyskusja/ podsumowanie sesji, zamknięcie obrad konferencji | <urn:uuid:9d9e8f8f-24bf-4bad-936e-0840915f9668> | finepdfs | 1.15918 | CC-MAIN-2020-40 | https://www.pk.edu.pl/images/news/2016/10/konferencja_ogrodowa_2016_prog.pdf | 2020-09-29T14:12:29+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2020-40/segments/1600401643509.96/warc/CC-MAIN-20200929123413-20200929153413-00500.warc.gz | 1,001,051,616 | 0.997952 | 0.99799 | 0.99799 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1691,
3946,
6643,
9344,
12146,
14364
] | 1 | 0 |
Wzorce i skalowanie przyrządów pomiarowych
Od wzorca do miernika prowadzi ścieżka zwana „traceability of measurement" lub po polsku „spójność pomiarowa"
Jak wiadomo pomiar polega na porównaniu mierzonej wielkości z wzorcem. Nie znaczy to że w każdym przyrządzie pomiarowym jest wzorzec ale zazwyczaj wzorzec wprowadzany jest przez proces skalowania za pomocą urządzenia o większej dokładności. I tak proste przyrządy pomiarowe można skalować przy pomocy miernika laboratoryjnego który ma niepewność rzędu 0.004%. Ten z kolei przyrząd możemy skalować wykorzystując tzw. Reference multimeter o niepewności 1ppm (ppm – part per million czyli 10 -6 ). Te z kolei mierniki możemy skalować przy pomocy wzorców – obecnie dysponujemy kwantowymi wzorcami napięcia o niepewności 10 -10 .
Do skalowania przyrządów pomiarowych uprawnione sa tylko akredytowane laboratoria na podstawie normy ISO 17025 „General requirements for the competence of testing and calibration laboratories"
Materialne wzorce wielkości elektrycznych
Dawniej w powszechnym użyciu były wzorce materialne – przykładem może być tu popularny niegdyś wzorzec napięcia Ogniwo Westona. Wzorce te miały ograniczoną dokładność – zazwyczaj nie lepiej niż0.01%, mogły ulegać uszkodzeniu. Dlatego dzisiaj zastępowane są przez wzorce kwantowe oparte o fundamentalne stałe fizyczne, jak stał Plancka czy ładunek elektronu. Wzorce te mają znacznie lepsze dokładności (lepiej niż 0.0001 ppm) i są praktycznie niezniszczalne.
1
Przy mniej dokładnych pomiarach w laboratoriach wciąż używane są wzorce materialne. Przykładem może być tu opornik wzorcowy wykonany ze specjalnego materiału zwanego manganinem – rezystancja manganinu nie zmienia się z czasem i z temperaturą.
Równie popularne są też oporniki o zmiennej rezystancji, tzw. Oporniki dekadowe. Oczywiście dostępne sa też indukcyjności czy pojemności wzorcowe.
Wzorce liczalne
Bardziej uniwersalne i mniej podatne na zniszczenia są tzw. Wzorce liczalne, a wić takie gdzie wielkość wzorcowa opisana jest równaniem. Przykładem może być tu wzorzec pojemności znany jako kondensator Lamparda - cztery pręty których pojemność jest opisana jako
Innym przykładem może być tzw cewka Helmholtza – wzorzec pola magnetycznego. Pole magnetyczne wewnątrz takiej cewki jest jednorodne i opisane wzorem
Gdzie n – liczba zwojów, r – promień cewki oraz I – prąd zasilający cewki.
Kwantowy wzorzec napięcia
Efekt kwantowy występuje na tzw złączu Josephsona. Jest to zazwyczaj cienki pierścionek wykonany z materiału nadprzewodnikowego, najczęściej niobu umieszczony w temperaturze ciekłego helu 4.2 K. Ważnym składnikiem tego elementu są dwie bardzo wąskie szczeliny, za odkrycie których Josephson dostał nagrodę Nobla.
Jeśli taki element umieścimy w polu elektromagnetycznym dużej częstotliwości i zasilimy stałym napięciem to zależność U=f(I) nie jest liniowa (jak w fizyce klasycznej) ale zmienia się schodkami o wartości:
Gdzie: n – numer schodka, f – częstotliwość pola elektromagnetycznego, h,e – stała Plancka i ładunek elektronu. Częstotliwość umiemy mierzyć z wielką dokładnością a więc wielkość schodka zleży tylko od fundamentalnych stałych fizycznych.
Kwantowy wzorzec rezystancji
W normalnym hallotronie zasilanym prądem I napięcie wyjściowe E zmienia się liniowo z polem magnetycznym. W specjalnej strukturze hallotronu (jak na rys. 8) umieszczonej w temperaturze 1 – 2 K to napięcie zmienia się schodkowo wraz ze zmiana pola magnetycznego. A więc rezystancja rozumiana jako E/I zmienia się z polem następująco:
A więc rezystancja zależy tylko od fundamentalnych stałych fizycznych. Za odkrycie tego zjawiska von Klitzig otrzymał nagrodę Nobla.
Wzorzec ten jest trudniejszy do wykonania niż wzorzec napięcia (niska temperatura, duże pole magnetyczne) ale np. nasz Główny Urząd Miar ma taki wzorzec od kilku lat.
Wzorzec częstotliwości
Częstotliwość jest wielkością którą najdokładniej potrafimy określić - dostępne są wzorce o niepewności 10 -15 – zegar oparty o taki wzorzec miałby błąd 1 sekundy na 30 mln lat.
Wzorzec oparty jest na definicji sekundy w układzie SI – sekunda jest czasem trwania 9 192 631 770 okresów promieniowania cezu 133.
Światło podgrzanego do stanu świecenia cezu przechodzi przez komorę mikrofalową i poda na detektor. Sygnał detektora przestraja generator do stanu kiedy światło jest najbardziej intensywne. Jest to wtedy gdy częstotliwość jest równa 9 192 631 770 Hz.
W najnowszej konstrukcji NIST o niepewności 10 -16 tzw zegarze fontannowym cez podgrzewany jest do stanu świecenia przez strumień lasera. Pod wpływem włączanego i wyłączanego lasera świecąca kulka cezu wchodzi i wychodzi do komory mikrofalowej. Detektor przestraja generator do stanu najintensywniejszego świecenia kulki.
Wzorzec masy
Rys. 12. Wzorzec masy – waga Kibbla
Masa była wielkością która najdłużej opierała się kwantyzacji. Jeszcze do zeszłego roku wzorcem masy był odważnik znajdujący się w Sevres.
Od tego roku zostaje on zastąpiony przez tzw wagę Kibbla – masa badanego odważnika równoważona jest siłą przyciągania odważnika ferromagnetycznego przez pole magnetyczne cewki.
Tak więc klasyczna wielkość mechaniczna jaka jest masa mierzona jest metodą elektryczną – miarą masy jest prąd zasilający cewkę, Oczywiście ten prąd jest określany na podstawie kwantowego wzorca napięcia i kwantowego wzorca rezystancji.
Kalibratory
Do profesjonalnego skalowania przyrządów pomiarowych najczęściej stosowany jest przyrząd elektroniczny wytwarzający sygnały wzorcowe – zwany kalibratorem.
Taki kalibrator pobiera sygnał z miernika i przeprowadza skalowanie automatycznie.
Typowe parametry kalibratora firmy Fluke są następujące | <urn:uuid:341397cc-3706-4d29-9f9a-45d383cbec25> | finepdfs | 4.199219 | CC-MAIN-2021-43 | http://tumanski.pl/wyk%C5%82ad06.pdf | 2021-10-19T05:05:29+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-43/segments/1634323585242.44/warc/CC-MAIN-20211019043325-20211019073325-00368.warc.gz | 79,800,428 | 0.999931 | 0.99995 | 0.99995 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
979,
1880,
2387,
3175,
3844,
4760,
5368,
5678
] | 1 | 1 |
POLITECHNIKA WARSZAWSKA
Zarządzenie nr 35 /2022 Rektora Politechniki Warszawskiej z dnia 18 maja 2022 r.
zmieniające zarządzenie nr 85/2021 Rektora PW w sprawie wprowadzenia Regulaminu udzielania zamówień publicznych Politechniki Warszawskiej
Na podstawie § 52 ust. 3 Statutu PW, w związku z ustawą z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1129, z późn. zm.) zarządza się, co następuje:
§ 1
W Regulaminie udzielania zamówień publicznych Politechniki Warszawskiej, stanowiącym załącznik do zarządzenia nr 85/2021 Rektora PW z dnia 29 września 2021 r. w sprawie wprowadzenia Regulaminu udzielania zamówień publicznych Politechniki Warszawskiej wprowadza się następujące zmiany:
1) w § 2:
a) w pkt 11 lit. c otrzymuje brzmienie:
„c) grupa C dostawy, usługi z obszaru branży informatycznej, których wartość zamówienia ustalana jest łącznie w Uczelni – dla wszystkich jej jednostek, a postępowania o udzielenie zamówienia przeprowadza wskazane centrum kompetencyjne:
− Centrum Informatyzacji PW w przypadku zamówień, których źródłami finansowania są wyłącznie środki wewnętrzne lub zewnętrzne przyznane na wniosek Centrum Informatyzacji PW, lub finansowane z projektu ogólnouczelnianego – za zgodą dyrektora Centrum Informatyzacji PW,
− poszczególni przedstawiciele Zamawiającego – w przypadku:
− − zamówień, których źródłami finansowania są środki zewnętrzne,
− − zamówień, których źródłami finansowania są środki wewnętrzne i nie zostały one zgłoszone przez przedstawicieli Zamawiającego do Centrum Informatyzacji PW,
oraz których wykaz stanowi załącznik nr 3 do Regulaminu,
b) pkt 12 lit. d tiret pierwsze otrzymuje brzmienie:
„ dla zamówień, o których mowa w lit. a – w oparciu o wiedzę pracowników jednostki i jeżeli przedmiotem zamówienia jest aparatura, indywidualną analizę danych z wykazów alfabetycznych aparatury, którego druk stanowi załącznik 17,"
c) pkt 13 otrzymuje brzmienie:
„13) plan globalny – plan zamówień publicznych na dostawy i usługi, składający się z planów branżowych grupy A, B, C, D oraz wykazów aparatury publikowany w wyznaczonym miejscu na stronie Uczelni",
d) pkt 16 otrzymuje brzmienie:
„16) centrum kompetencyjne – jednostka organizacyjna PW lub zespół powołany przez Rektora, do wykonania odpowiednio: czynności związanych z przygotowaniem, udzieleniem zamówienia oraz udziałem w postępowaniach toczących się wskutek wnoszenia środków ochrony prawnej:
a) załącznik nr 4 do Regulaminu, tabela „I. Obszary i centra kompetencyjne" zawiera katalog jednostek merytorycznych i przypisane im właściwości branżowe,
2)
b) załącznik nr 4 do Regulaminu, tabele „II. Zamówienia branżowe centralne, grupy: A, B" i „III. Zamówienia branżowe centralne grupy C i D" zawierają wykaz jednostek uprawnionych i jednocześnie zobowiązanych do wykonywania czynności w zakresie: planowania zamówień w skali Uczelni, zgłaszania postępowań do planu postępowań, realizacji (przygotowania wniosku o udzielenie zamówienia, opisu przedmiotu zamówienia, analizy rynku), korzystania z regulacji zawartej w art. 30 ust. 4 ustawy w przedmiotach zamówień im przypisanych, wykonywania umów/informacji z wykonania umów/raporty; w tabeli II są również wymienione przedmioty zamówienia, które nie zostały wpisane do załączników 1 lub 2 lub 3 do Regulaminu, a które podlegają w skali Uczelni łącznemu przygotowaniu (w tym określeniu wartości zamówienia), przeprowadzeniu postępowań, udzieleniu zamówień przez centra kompetencyjne, a które w schemacie organizacyjnym PW mają odmienną podległość;",
e) po pkt 17 dodaje się pkt 18 w brzmieniu:
„18) osoba wskazana w decyzji przedstawiciela zamawiającego – osoba opiniująca wnioski o udzielenie zamówienia publicznego, udzielanego z wyłączeniem/ stosowaniem przepisów ustawy, powołana decyzją przedstawiciela zamawiającego.";
w § 5:
a) ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„2. Przedstawiciele zamawiającego, o których mowa w ust. 1, realizują zamówienia publiczne dla podległych sobie jednostek organizacyjnych w zakresie własnej działalności, z zastrzeżeniem § 5a.",
b) po ust. 3 dodaje się ust. 3a w brzmieniu:
„3a. Dyrektor Centrum Informatyzacji PW przeprowadza zamówienia branżowe centralne, o których mowa w § 2 pkt 11 lit. c tiret pierwsze.";
3) po § 5 dodaje się § 5a w brzemieniu:
㤠5a
1. W uzasadnionych przypadkach, ze względu na specyfikę przedmiotu zamówienia, przedstawiciele zamawiającego, o których mowa w § 5 ust. 1, mogą zawrzeć porozumienie w celu wspólnego przygotowania i przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia dla podległych sobie jednostek organizacyjnych w zakresie własnej działalności, zwanego dalej „wspólnym zamówieniem". W porozumieniu należy określić w szczególności który przedstawiciel zamawiającego, zwany dalej „wspólnym przedstawicielem zamawiającego", będzie przygotowywał i przeprowadzał postępowanie w celu udzielenia wspólnego zamówienia. Wzór porozumienia stanowi załącznik nr 5a do Regulaminu.
2. Wspólny przedstawiciel zamawiającego działa na podstawie i w granicach udzielonego mu przez Rektora indywidualnego pełnomocnictwa do zaciągania zobowiązań i udzielania zamówień publicznych w imieniu kierownika zamawiającego w zakresie objętym porozumieniem.
3. Do postępowania w celu udzielenia wspólnego zamówienia stosuje się odpowiednio przepisy niniejszego Regulaminu.
4. Do wspólnego przedstawiciela zamawiającego przepisy dotyczące przedstawiciela zamawiającego stosuje się odpowiednio.";
4) w § 7 ust. 3 otrzymuje brzmienie:
5)
„3) Dział Zamówień Publicznych, zwany dalej również „DZP", monitoruje zmiany w aktach prawnych i rekomenduje, w uzgodnieniu z Biurem Obsługi Prawnej, prorektorowi ds. rozwoju zmiany przepisów wewnętrznych."; w § 9:
a) ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„2. W Uczelni plany branżowe zamówień publicznych w zakresie dostaw i usług, o których mowa w ust. 1, sporządzają centra kompetencyjne, o których mowa w § 2 pkt 16 lit. b, zgodnie z przypisaną właściwością branżową wskazaną w załączniku nr 4 do Regulaminu, tabeli „II Zamówienia branżowe centralne, grupy: A, B" oraz w tabeli III w zakresie zamówień branżowych centralnych grupy C i D, a dla zamówień branżowych specjalistycznych, pełnomocnicy ds. zamówień publicznych. Plany branżowe przesyłane przez centra kompetencyjne/pełnomocnika są zatwierdzane przez właściwego przedstawiciela zamawiającego do dnia 15 grudnia każdego roku.",
b) ust. 4 otrzymuje brzmienie:
„4. Plan branżowy dla grupy A, B, C oraz D (o ile zarządzenie w sprawie inwestycji i remontów nie stanowi inaczej) właściwe centrum przekazuje do Działu Zamówień Publicznych i pełnomocników ds. zamówień publicznych w jednostkach do dnia 15 stycznia każdego roku.";
6) w § 12:
a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:
„1. Udzielanie zamówień publicznych na dostawy, usługi i roboty budowlane, których wartość zamówienia jest mniejsza od kwoty 130 000 zł netto, odbywa się z zachowaniem następujących zasad:
1) udzielenie zamówienia, którego wartość jest mniejsza lub równa 500 zł brutto może odbywać się bez zachowania pisemności (zdefiniowanej w art. 7 pkt 16 ustawy);
2) udzielenie zamówienia, którego wartość przekracza 500 zł brutto i jest mniejsza od 20 000 zł netto wymaga pisemności określającej warunki realizacji, obligatoryjne jest złożenie wniosku o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z wzorem określonym w załączniku nr 9 część A do Regulaminu;
3) udzielenie zamówienia, którego wartość jest równa lub przekracza 20 000 zł netto i jest mniejsza od 50 000 zł netto wymaga pisemności określającej warunki realizacji, obligatoryjne jest złożenie wniosku o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z wzorem określonym w załączniku nr 9 część A do Regulaminu i zawarcie pisemnej umowy spełniającej odpowiednio warunki określone w § 27 ust. 4; udzielenie zamówienia poprzedza rozeznanie rynku dokonane poprzez publikację zaproszenia do składania ofert na stronie platformy zakupowej lub wysłanie zaproszenia do składania ofert drogą mailową do przynajmniej trzech potencjalnych wykonawców;
4) udzielenie zamówienia, którego wartość jest równa lub przekracza 50 000 zł netto wymaga pisemności określającej warunki realizacji, obligatoryjne jest złożenie wniosku o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z wzorem określonym w załączniku nr 9 część A do Regulaminu i zawarcie pisemnej umowy spełniającej odpowiednio warunki określone w § 27 ust. 4; udzielenie zamówienia poprzedza publikacja ogłoszenia o zamówieniu na stronie platformy zakupowej;
5) pkt 1-4 nie mają zastosowania, jeżeli forma dokonania zakupu jest wymuszona przez rozwiązania logistyczne wykonawcy (np.: zakup przez wypełnienie formularza elektronicznego na stronie internetowej wykonawcy).",
b) ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„2. W zakresie realizacji dostaw, usług oraz robót budowlanych, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, przedstawiciel zamawiającego może określić pisemną procedurę obiegu dokumentów we własnej jednostce organizacyjnej, z wyłączeniem dostaw i usług wynikających z działalności objętej koncesją, których realizacja odbywa się na zasadach określonych odrębną decyzją Rektora.",
c) po ust. 2 dodaje się ust. 2a w brzmieniu:
„2a. Do przeprowadzenia procedury udzielenia zamówienia, o którym mowa w ust. 1, przedstawiciel zamawiającego może powołać komisję przetargową. W takim przypadku § 20 ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio.";
7) w § 27 w ust. 2 w pkt 2 lit. b otrzymuje brzmienie:
„b) Dział Inwestycji i Remontów w uzgodnieniu z Działem Zamówień Publicznych – dla robót budowlanych, wg wskazanej kolejności.";
8) w § 32 ust. 2 otrzymuje brzmienie:
„2. Jednostka realizująca umowę poprzez kierownika tej jednostki, ma obowiązek w ciągu 10 dni od zakończenia realizacji umowy poinformować o tym, zgodnie z właściwością Dział Zamówień Publicznych lub właściwego pełnomocnika ds. zamówień publicznych. Wzór informacji o wykonaniu umowy określa załącznik nr 16 do Regulaminu.";
9) § 35 otrzymuje brzmienie:
㤠35
1. Przedstawiciele zamawiającego są zobowiązani do prowadzenia rejestrów zamówień, do których stosuje się postanowienia ustawy, zgodnie z wzorem stanowiącym załącznik nr 5 do Regulaminu.
2. Przedstawiciele zamawiającego prowadzą rejestry zamówień publicznych, których udzielili bez stosowania przepisów ustawy, zawierające co najmniej dane umożliwiające sporządzenie sprawozdania, o którym mowa w art. 82 ustawy.";
10) w załączniku nr 2 do Regulaminu:
a) w pkt 1 ppkt 2 otrzymuje brzmienie: „2) odbiorników telewizyjnych i radiowych", b) w pkt 2 uchyla się ppkt 8;
11) załącznik nr 4 do Regulaminu otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 1 do zarządzenia;
12) po załączniku nr 5 dodaje się załącznik nr 5a w brzmieniu określonym w załączniku nr 2 do zarządzenia;
13) w załączniku nr 6 do Regulaminu pkt 1 lit. c otrzymuje brzmienie:
„c) uczestnictwo w pracach komisji przetargowych lub wybranych komisjach przetargowych jeśli w jednostce zastosowano rozwiązanie, o którym mowa w § 6 ust. 3 Regulaminu,";
14) załącznik nr 9 do Regulaminu otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 3 do zarządzenia.
§ 2
Do postępowań rozpoczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszego zarządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe, wydane na podstawie § 12 ust. 2 Regulaminu udzielania zamówień publicznych Politechniki Warszawskiej.
§ 3
Zarządzenie wchodzi w życie z dniem 1 czerwca 2022 r.
REKTOR | <urn:uuid:acb190ea-30ee-4475-bc3d-a04931e09bff> | finepdfs | 1.229492 | CC-MAIN-2022-33 | https://bip.pw.edu.pl/index.php/content/download/54980/521318/file/35_2022_zmiana%20Regulaminu%20zam%EF%BF%BD%EF%BF%BDwie%EF%BF%BD%EF%BF%BD%20%20zarz_zm_85_2021.pdf | 2022-08-13T20:57:12+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-33/segments/1659882571987.60/warc/CC-MAIN-20220813202507-20220813232507-00533.warc.gz | 158,602,692 | 1.000004 | 1.000005 | 1.000005 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2585,
6648,
9879,
11303
] | 3 | 1 |
GLINICKA Aniela 1 KOZŁOWSKA Barbara 2
Przykład modelowania okresu utrzymania wybranych elementów konstrukcji stalowych poddanych korozji
utrzymanie, stal, korozja
Streszczenie
W pracy przedstawiono przykład modelowania okresu utrzymania elementów konstrukcji ze stali S235JR poddanych korozji atmosferycznej i korozji chemicznej. Przyjęto wyidealizowaną liniową zależność między szybkością korozji a czasem ekspozycji. Model zbudowano na podstawie danych z literatury i wyników własnych badań korozyjnych. Wyniki wzrastania szybkości korozji w czasie oceniono z punktu widzenia wytrzymałości materiałów.
THE EXAMPLE OF THE MODELLING OF THE PERIOD OF THE MAINTENANCE OF CHOSEN ELEMENTS OF THE CONSTRUCTION OF STEEL-SUBJECTS OF THE CORROSION
Abstract
In the work one presented the example of the modelling of the period of the maintenance of elements of the construction steel S235JR of subjects of the atmospheric corrosion and the chemical corrosion. One accepted the idealized linear dependence between the speed of the corrosion and times the exposition. The model was built on the basis data from the literature and results of own corrosive research. Results of the growing of the speed of the corrosion in time one evaluated from the point of view of the strength of materials.
1. WSTĘP
Korozję ogólnie definiuje się jako niszczenie materiałów spowodowane reakcją z otaczającym środowiskiem [1, 2]. Elementy konstrukcji inżynierskich i konstrukcje mogą być odporne na korozję lub ulegać korozji. Zależy to od materiału konstrukcji oraz warunków ekspozycji, czyli warunków środowiskowych. Najkorzystniejsze warunki środowiskowe daje środowisko suche (np. środowisko panujące we wnętrzach budynków). Mniej korzystne są środowiska: wilgotne wewnątrz budynków, mokre zewnętrzne, mokre ze skokami temperatur. Najgorsze są środowiska silnie mokre i nasłonecznione (korozja jest w nich najintensywniejsza), środowiska wody morskiej i środowiska agresywne chemicznie (gazowe, płynne lub stałe). W zależności od przewidywanych warunków środowiskowych powinno się dobierać odpowiednie materiały na konstrukcje (np. stale trudno rdzewiejące), stosować powłoki ochronne [1], czy też stosować systemy ochronne w obiektach np. odprowadzające z nich wodę deszczową [3]. W ten sposób trwałość konstrukcji znajdujących się w warunkach środowiskowych podatnych na korozję zostaje podwyższona. Skutki korozji szacuje się z różnych punktów widzenia (są one wieloaspektowe) biorąc pod uwagę najnowszą wiedzę z danej dyscypliny naukowej. W niniejszej pracy skutki korozji oceniono z punktu widzenia wytrzymałości materiałów.
W niniejszej pracy do rozważań przyjęto budowlaną stal konstrukcyjną, korozję atmosferyczną i korozję chemiczną.
2. SZACOWANIE SKUTKÓW KOROZJI ATMOSFERYCZNEJ W CZASIE
Szybkość korozji stali węglowej, żeliwa i stali wysokostopowych zależy od atmosfery, w której one się znajdują, ponieważ atmosfera może być nasycona rożnymi zanieczyszczeniami przemysłowymi lub solami; niebezpieczna jest atmosfera morska (najgorsza jest morska tropikalna). Szybkość korozji trzech wybranych gatunków stali w atmosferze przemysłowej wg monografii [4] jest: 80µm/rok - stal miękka, 35µm/rok - stal miedziowa, 10µm/rok - stal niskostopowa z małymi dodatkami niklu i chromu. Należy tu nadmienić, że wg literatury [2, 5] miary szybkości korozji są następujące:
1. liniowa szybkość korozji Vp=Δg/Δt; [mm/rok], [mm/doba],
2. masowa szybkość korozji Vc=Δm/S ·Δt; [g/mm 2 ·doba], [g/mm 2 ·rok], [g/m 2 ·doba]
gdzie: Δg– średni ubytek wymiaru liniowego próbki, np. grubości,
Δm
–średni ubytek masy próbki następujący na powierzchni czynnej próbki przed korozją,
Δt– czas ekspozycji.
Szybkość korozji masowej można przeliczyć [2] na szybkość korozji liniowej wg zależności: Vp [g/m 2 ·doba] =Vc·a [mm/rok]; a=365/1000·d, d gęstość stali 7,85 g/cm 3 .
1 Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Lądowej, Warszawa 00-637, Al. Armii Ludowej 16. Tel.: + 48 22 234 65 14. E-mail: firstname.lastname@example.org oraz Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego w Warszawie Wydz. Zarządzania.
2 Politechnika Warszawska, Wydział Mechatroniki, Warszawa 02-525, ul.Św. A. Boboli 8 te. +48 22 234 8302. E-mail: email@example.com
S
W normie ISO 9223 [4] zaproponowano pięciostopniową klasyfikację korozji różnych metali w atmosferze miast przemysłowych (główne zanieczyszczenia miast to jony chloru -Cl¯ i dwutlenek siarki – SO ), wykonaną na podstawie badań korozyjnych w czasie 8 lat w 51 różnych miastach świata, tab.1.
2
Tab. 1 Kategorie korozji stali w atmosferze miast przemysłowych wg ISO 9223 [4]
| Kategoria korozji | C1 | C2 | C3 | C4 |
|---|---|---|---|---|
| Szybkość korozji [g/m2·rok] | ≤10 | 11-200 | 201-400 | 401-650 |
| Szybkość korozji [mm/rok] | ≤0,00127 | 0,0014- 0,0255 | 0,0256- 0,0509 | 0,051-,0828 |
Są też inne skale odporności korozyjnej znane we współczesnej literaturze; w Polskiej Normie PN-H-04608 [6], tab.2, podano sześciostopniową skalę odporności metali na korozję, a w monografii AB Sandvik Steel Corrosion Handbook [4] podano trzy stopniową skalę odporności stali na korozję tab.3.
Tab. 2. Skala odporności metali na korozję wg PN-H-04608 [4]
| Grupa odporności korozyjnej | | Stopień odporności korozyjnej | Szybkość korozji [mm/rok] | Trwałość korozyjna T [rok] r |
|---|---|---|---|---|
| Określenie | Oznaczenie | | | |
| Całkowicie odporne | I | 1 | <0,001 | Nie określa się |
| Bardzo odporne | II | 2 3 | 0,001-0,005 0,005-0,01 | Nie określa się |
| Odporne | III | 4 5 | 0,01-0,05 0,05-0,1 | 10-100 |
| O mniejszej odporności | IV | 6 7 | 0,1-0,5 0,5-1,0 | 1-10 |
| Mało odporne | V | 8 9 | 1,0-5,0 5-10 | 0,1-1 |
| Nieodporne | VI | 10 | 10 | <0,1 (36 dni) |
Tab. 3. Skala odporności stali na korozję wg Sandvik Steel Corrosion Handbook [4]
| Szybkość korozji [mm/rok] | Odporność stali | Określenie |
|---|---|---|
| <0,1 | 0 | Odporna na korozję |
| 0,1-1,0 | 1 | Nie odporna na korozję, można stosować warunkowo |
| >1,0 | 2 | Poważna korozja, nie nadaje się do użytku |
Za graniczną szybkość korozji dla celów aplikacyjnych przyjmuje się wartość średniego rocznego ubytku grubości elementu równą 0,1 mm [2, 5].
Zależność szybkość korozji – czas ekspozycji może być funkcją liniową lub dla danego procesu funkcją potęgową [4, 5, 7]. W niniejszym opracowaniu przyjęto liniowy model tej krzywej, przechodzącej przez początek układu współrzędnych. Tego typu liniowy – wyidealizowany model, ma charakter aplikacyjny, np. przy projektowaniu i utrzymaniu kominów przemysłowych [5].
3. MODELOWANIE KRZYWEJ UTRZYMANIA ELEMENTÓW STALOWYCH
Modelowanie to przeprowadzono na podstawie przedstawionych powyżej danych literaturowych i własnych badań korozyjnych. W laboratorium przeprowadzono korozję próbek ze stali S235JR w roztworze 5% kwasu solnego.
Przeprowadzono proces korodowania próbek stalowych przez okres 38 dób w następujących warunkach w laboratorium:
seria 1 – przez całkowite zanurzenie w nieruchomym roztworze wodnym 5% kwasu solnego w naczyniu nie zamkniętym ustawionym w oświetlonym światłem dziennym pomieszczeniu w temperaturze 20°C,
serie 2, 3, 4 – przez całkowite zanurzenie w nieruchomym roztworze wodnym 5% kwasu solnego w wannie zamkniętej ustawionej w zaciemnionym pomieszczeniu w temperaturze 20°C.
Po wyjęciu z roztworu kwasu próbki zostały wysuszone, zmierzone i zważone oraz nalot korozyjny został oceniony poprzez oględziny skorodowanych próbek nieuzbrojonym okiem; nie stwierdzono wżerów i plam rys. 1. W tab. 4 zamieszczono zestawienie wyników pomiarów i obliczone wartości szybkości korozji. W pracy [8] opisano badania doświadczalne cech mechanicznych serii próbek 2 – 4, rys. 2, stwierdzono na ich podstawie niewielkie zmniejszenie wartości granicy plastyczności skorodowanej stali.
Tab. 4. Zestawienie wyników badań próbek ze stali S235JR korodowanych w roztworze 5% HCl.
| Wielkość zmierzona lub obliczona (średnia) | Seria 1 | Seria 2 | Seria 3 | Seria 4 |
|---|---|---|---|---|
| Średnica zewnętrzna rury [mm] | 20 | 20 | 20 | 20 |
| Średnica wewnętrzna rury [mm] | 16 | 16 | 16 | 16 |
| Długość rury [mm] | 30 | 111 | 236 | 320 |
| Początkowa masa rury [g] | 26,7 | 98,4 | 209,4 | 286,5 |
| Względny ubytek masy [%] | 19,4 | 9,8 | 8,2 | 5,58 |
| Szybkość korozji [g/mm2·doba] | 0,00004 | 0,00002 | 0,000017 | 0,000012 |
| Szybkość korozji [mm/rok] | 1,83 | 0,92 | 0,78 | 0,55 |
Rys. 2. Badanie skorodowanej próbki
Jak widać z danych zamieszczonych w tab. 3 i 4, próbki serii 1 z uwagi na szybkość korozji równą 1,83 mm/rok, a więc przekraczającą szybkość korozji 1 mm/rok, należy uznać za nie nadające się do użytku. Próbki serii 2 – 4 przyjęto do dalszych rozważań. Przyjęto, że w stosunku do konstrukcji stalowej zbudowanej z tych rur, bez powłoki ochronnej i bez warstwy malarskiej, agresywna jest:
1. atmosfera przestrzeni otwartej, która oddziałuje od początku do czasu końcowego,
2. roztwór 5% kwasu solnego, który oddziałuje od pewnego założonego czasu początkowego do czasu końcowego. Założono, że w przyjętej sytuacji korozyjnej obok korozji atmosferycznej stali po czasie początkowym 0,1 roku (tj. 36 dni) wystąpiła korozja chemiczna w 5% kwasie solnym. Jest to realne w konstrukcjach przemysłowych. Celem naszym jest określenie czasu trwałość takiej konstrukcji stalowej i ustalenie ilościowego wpływu tego dodatkowego czynnika korozyjnego. Rozważaną stal można zaliczyć do piątej kategorii korozyjnej wg tab. 1 lub do czwartej grupy odporności korozyjnej i jednocześnie szóstego stopnia odporności korozyjnej wg tab. 2 lub do drugiej grupy odporności korozyjnej wg tab. 3 (na świecie stosuje się różne skale).
Zaproponowano następujący wzór do obliczenia ubytku grubości rury Δg:
gdzie: szybkość korozji atmosferycznej, szybkość korozji w medium kwasowym,
– czas oddziaływania samej atmosfery,
– czas oddziaływania atmosfery i 5% kwasu solnego.
Jeśli występuje sama korozja atmosferyczna, to wzór na ubytek grubości rury jest:
Wzór (1) zbudowano biorąc pod uwagę opracowanie [5], w którym łączny stopień zagrożenia korozyjnego komina przemysłowego oblicza się jako sumę oddziaływań czynników dodatnich (powodujących korozję) i ujemnych (hamujących korozję).
W dalszy ciągu wykonano dwa przykłady. Na rys. 3 (przykład 1) przedstawiono zależności ubytek grubości – czas, które pochodzą z następujących związków ustalonych z uwzględnieniem wyznaczonych szybkości korozji:
,
gdzie: , , – odpowiednio ubytek grubości rur serii 2, 3, 4.
Na rys. 3 występuje też linia pozioma o równaniu: ; oznacza ona graniczną wartość ubytku grubości rury (jest to 20% względnego ubytku grubości rury). Założono, że nieprzekraczalne zwiększenie naprężeń normalnych na skutek ubytku grubości skorodowanej rury przy osiowym jej rozciąganiu wynosi 3%. Czyli, jeśli w rurze nieskorodowanej naprężenia normalne wynoszą σ, to w rurze skorodowanej wynoszą one 1,03σ. Przyjmując określoną wartość Δg można na podstawie znajomości funkcji szybkości korozji określić okres użytkowania konstrukcji. Jeśli działa tylko korozja atmosferyczna na wymienione rury, to obliczony okres użytkowania wynosi 4 lata. Jeśli po okresie 0,1 roku działania na rury korozji atmosferycznej, dołączy się do niej korozja w 5% kwasie solnym, to okres użytkowania znacznie się skróci:
w wypadku rur serii 2 wyniesie on 0,7 roku,
w wypadku rur serii 3 wyniesie on 0,55 roku,
w wypadku rur serii 4 wyniesie on 0,49 roku.
Przedstawimy teraz drugi przykład. Załóżmy, że rozważana stal znalazła się w takich warunkach ekspozycji, w których wzrosła zawartość soli w powietrzu. Wówczas można stal S235JR zaliczyć czwartej grupy odporności korozyjnej i jednocześnie do siódmego stopnia odporności korozyjnej wg tab. 2. Zmieni się wówczas szybkość korozji stali w tej atmosferze [9]. Inne szybkości korozji pozostają bez zmian. Na rys. 4 (przykład 2) przedstawiono zależności ubytek grubości – czas, które pochodzą z następujących związków uwzględniających nową szybkość korozji w atmosferze:
Graniczna wartość pozostaje bez zmian. Jeśli działa tylko korozja atmosferyczna na rury w takich warunkach ekspozycji, to obliczony okres użytkowania wynosi 0,8 roku. Jeśli po okresie 0,1 roku działania na rury korozji atmosferycznej, dołączy się do niej korozja w 5% kwasie solnym, to okres użytkowania skróci się:
w wypadku rur serii 2 wyniesie on 0,43 roku,
w wypadku rur serii 3 wyniesie on 0,37 roku,
w wypadku rur serii 4 wyniesie on 0,35 roku.
Przy takiej szybkości korozji, rury te mogą być stosowane tylko warunkowo, tzn. wymagają powłok ochronnych.
Przedstawiony model przewidywania okresu utrzymania konstrukcji stalowej może być dalej wykorzystany, tzn. przy innych szybkościach korozji stali w atmosferze, innych szybkościach korozji stali w roztworach kwasów, innym czasie początkowym.
4. WNIOSKI
Zaproponowano liniowy model obliczania ubytków wymiarów liniowych korodujących prętów stalowych. Zastosowano go do określenia czasu utrzymania tych elementów, czyli do oceny skutków korozji w prętach korodujących jednocześnie w atmosferze i w medium kwasowym. Do budowy modelu potrzebna jest znajomość szybkości korozji w danym ośrodku. Na podstawie tego modelu określono czas użytkowania rur stalowych ze stali S235JR. Obliczono, że oddziaływanie 5% roztworu HCl na rury znajdujące się w atmosferze normalnej skraca ich czas użytkowania:
z 4 lat odpowiednio do 0,7 roku, 0,55 roku i 0,49 roku;
oraz, że oddziaływanie 5% roztworu HCl na rury znajdujące się w atmosferze nasyconej solą skraca ich czas użytkowania:
z 0,8 roku odpowiednio do 0,43 roku, 0,37 roku i 0,35 roku.
Odpowiada to wzrostowi naprężeń normalnych przy osiowym rozciąganiu rur o 3% .
Przedstawiony model przewidywania okresu utrzymania konstrukcji stalowej może być przeniesiony na konstrukcje wykonane z innych materiałów i korodujące w innych ośrodkach.
5. BIBLIOGRAFIA
[1] Bursa J.: Rury stalowe z powłokami z tworzyw sztucznych. WNT. Warszawa 1973.
[2] Grzesiak P., Motała R.: Korozja stali w kwasie siarkowym. Instytut Ochrony Roślin. PIB. Poznań 2008.
[3] Glinicka A., Wasilewska K.: Niebezpieczeństwo korozji obiektów infrastruktury miejskiej. Logistyka 6/2011. S.1131 – 1138.
[4] Roberge P.R.: Corrosion Engineering. Principles and Practice. McGraw-Hill. USA. 2008.
[5] Meller M., Pożoga T.: Wybrane zagadnienia korozji i utrzymania kominów przemysłowych. Wyd. Uczelniane politechniki Koszalińskiej. Koszalin 2003.
[6] Polski Komitet Normalizacyjny. Norma PN-H-04608 – korozja metali. Skala odporności metali na korozję.
[7] Paik J.K., Lee J.M., Park Y., Hwang J.S., Kim C.W.: Time –variant ultimate longitudinal strength of corroded bulk carriers. Marine Structures 16/2003, s. 567-600.
[8] Glinicka A., Kruk M.: Ocena wpływu małego stopnia korozji próbek na właściwości mechaniczne stali niskostopowej Przegląd Mechaniczny Zeszyt 6/2010 s. 42 – 44.
.
[9] Shreir L. L.: Korozja. tom 1 WNT, Warszawa 1966r. | <urn:uuid:b9adb8fb-95fb-4625-8ff6-76bfc83c75f2> | finepdfs | 4.109375 | CC-MAIN-2016-44 | http://www.logistyka.net.pl/bank-wiedzy/pozostale-zagadnienia/item/download/77786_1ef3338e8ce9dc239502f825253665ce | 2016-10-22T02:07:55Z | crawl-data/CC-MAIN-2016-44/segments/1476988718423.28/warc/CC-MAIN-20161020183838-00413-ip-10-171-6-4.ec2.internal.warc.gz | 566,984,232 | 0.999607 | 0.999776 | 0.999776 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4222,
7769,
10454,
12520,
14866
] | 2 | 0 |
BRACIA MNIEJSCY DZIŚ W EUROPIE, Z OTWARTYM SPOJRZENIEM NA PRZYSZŁOŚĆ
Wstęp
Pozdrawiam was wszystkich, bracia profesi czasowi i wychowawcy, obecni na tym spotkaniu, na którym Definitorium generalne chciało wspólnie z wami przyjrzeć się teraźniejszości i przyszłości naszej obecności w Europie. Serdecznie dziękuję Sekretariatowi generalnemu ds. Formacji i Studiów za troskę o przygotowanie, a obecnie także przeprowadzenie tego międzynarodowego spotkania.
Zebraliśmy się na tym małym kawałku ziemi – Porcjunkuli – kontynentu europejskiego, przynosząc wraz z naszą obecnością nasze bogactwo i różnorodność. Od początków naszej historii Zakon przemierzał Europę, uznając się za powołanego do siania życiem i słowem ziarna Ewangelii. Z Europy Bracia Mniejsi poszli w inne ziemie, kultury i języki wszelkiego rodzaju.
Przez stulecia Bracia Mniejsi rozwijali się w Europie, gdzie ich masowa obecność unerwiła drogi tego kontynentu, tworząc mozaikę języków i kultur oraz pozwoliła im dotrzeć na nowe ziemie dzięki potężnemu ruchowi misyjnemu. Z pewnością, w zetknięciu z nową rzeczywistością, Bracia Mniejsi przyjęli duchową żywotność swojego charyzmatu nowatorski i niekonwencjonalny sposób. Ta praktyka trwa aż do dziś, w czasach globalizacji i imponującego spotkania, zderzenia i transferu kultur, które powodują z łatwością zatarcie wszelkich granic.
Ta sytuacja stanowi na nowo postawione wezwanie dla nas, Braci Mniejszych, dziś i na tym kontynencie. Lubię myśleć, że „jest to era poszukiwaczy ducha" 1 , w której jesteśmy wezwani do wyrażenia integralnej franciszkańskiej wizji osoby i świata w kontakcie z różnymi kulturami.
1. «To jest epoka poszukiwaczy ducha»
Nasz sposób „chodzenia" dzisiaj po naszym kontynencie polega na uznaniu, jako wierzący, że epoka charakteryzująca się dominacją nauki i technologii zawiera wiele oznak nowych poszukiwań duchowych, które musimy umieć przechwycić, aby kroczyć razem z ludźmi naszych czasów i głosić im Ewangelię.
Franciszek z Asyżu był w swoich czasach poszukiwaczem ducha. Można powiedzieć, że otworzył nową drogę, ponieważ jego poszukiwania były otwarte na natchnienie i działanie Ducha.
Św. Bonawentura pisze w Życiorysie większym:
1 Charles TAYLOR, "Solo la secolarizzazione ci potrà salvare? Fede e ragione nell'epoca del disincanto" [Czy tylko sekularyzacja może nas uratować? Wiara i rozum w epoce rozczarowań], Milano 10 gennaio 2023. W: h"ps://www.avvenire.it/agora/pagine/charles-taylor-leta-secolare-un-opportunita.
Franciszek, prawdziwie brat mniejszy, nie wstydził się szukać rady u maluczkich, on, który tak wielkiej mądrości nauczył się od największego Mistrza. Ze szczególnym oddaniem starał się poznać na jakiej drodze i w jaki sposób mógłby doskonalej służyć Bogu, zgodnie z Jego upodobaniem. Na tym polegała jego największa filozofia i jego największe pragnienie, że jak długo żył, radził się mądrych i niewykształconych, doskonałych i niedoskonałych, małych i wielkich, w jaki sposób mógłby pewniej osiągnąć szczyt doskonałości 2 .
Gorąco pragnę, aby to spotkanie było właśnie odpowiedzią na pragnienie Franciszka, który zawsze poszukiwał i był gotowy uczyć się od wszystkich. W centrum jego życia leżało pragnienie ucieczki od ducha ciała i świata, szukając przede wszystkim Ducha Pańskiego. Dlatego nie zadowalał się powierzchniowością ani tym, co wydawało się od razu rozwiązaniem, aby sięgać głębiej i szukiwać z pasją. Sercem jego poszukiwań było oblicze Boga, jak wciąż przypomina nam to Bonawentura:
Oddawał się kontemplacji, a modlitwa umacniała go, ponieważ stał się już współobywatelem niebiańskich mieszkań aniołów i z żarliwym pragnieniem szukał Umiłowanego od którego dzieliła go tylko bariera ciała 3 .
Jego sposób wiary był właśnie poszukiwaniem, pragnieniem, było napędzane miłością. Celano mówi nam:
Dalej zamierzamy wyrazić i w pilnym studium wykazać, jaką najświętszy Ojciec wobec siebie i wobec swoich miała dobrą, miłą, i doskonałą wolę, w każdym działaniu, w ćwiczeniu niebiańskiej dyscypliny i w staraniu o najwyższą doskonałość, którą zawsze wykazywał w stosunku do Boga w świętych uczuciach, a w stosunku do ludzi w przykładach życia 4 .
Na tej drodze motywowało go poszukiwanie Boga. Odnajdywał swoich braci, nawet najbardziej odległych i grzeszników (por. List do Ministra), a także tych odległych w pełnym tego słowa znaczeniu, „niewiernych". Z tego powodu przekroczył granicę oddzielającą „chrześcijańską" Europę od świata muzułmańskiego, otwierając „bezbronną" drogę na polu „wrogów", „niewiernych", widzianą w nowy sposób dzięki spotkaniu z sułtanem.
Wielu z Was może dziś spotkać w Europie różnych ludzi, którzy szukają odpowiedzi, aby nadać pełny sens swojemu życiu. Nie każdy je znajduje. Nie wszyscy osiągają ten sam cel, który może być bliski wierze chrześcijańskiej. Jest to jednak podróż, droga, próba zmiany i przekształcenia siebie i ta droga nas łączy, czyni z nas dzisiaj towarzyszy podróży wielu osób na naszym kontynencie. Proces, który dla nas oznacza przede wszystkim uznanie, że jako bracia i mniejsi jesteśmy powołani do odnowionych, autentycznie duchowych poszukiwań. Musimy poszukiwać razem, aby wiara pozostała dla nas pierwszym wyborem.
2 1 B XII,2.
3 1 B X,1.
4 2Cel, Wstęp 2.
Możemy być współcześni czasom, w których żyje Europa, jeśli zaczniemy od nowa z cierpliwością i ufnością, wychodząc z charyzmatycznego centrum naszego ewangelicznego wyboru, jako bracia wszystkich w drodze, otwarci do wspólnych dróg i mniejsi, gotowi szukać razem z innymi jak Duch towarzyszy temu, co dokonuje się głęboko w na często sprzecznych drogach tego czasu.
Duch braterstwa i mniejszości pozwala nam budować mosty i odkrywać nowe sposoby, aby komunikować się z innymi ludźmi. Tutaj otwierają się granice i nasza ewangelizacja, często zawężona do granic „kościelnych", zaczyna podążać drogami Europy, którymi Bracia Mniejsi podążają od 1217 roku.
Post-sekularyzacja może więc być szansą na ponowne odkrycie wiary.
2. Powołani, aby odnowić wizję integralnej franciszkańskiej osoby i świata
Droga jest trudna. I zobowiązuje nas do nowego wysiłku duchowego i kulturowego w najgłębszym tego słowa znaczeniu. Jubileusz franciszkański może być okazją do przemyślenia i pogłębienia m.in. humanizmu franciszkańskiego, którego fundament i centralne miejsce znajduje się w ludzkim i chrześcijańskim doświadczeniu Franciszka z Asyżu, który przyczynił się do stworzenia nowej formy bytu i życia, co wywarło ogromny wpływ na kulturę Zachodu 5 . Punktem wyjścia dla tej innowacji było dla Franciszka słuchanie słowa Bożego, które „przerywało" jego ludzką perspektywę, tę już znaną i doświadczoną. W ten sposób Biedaczyna mógł otworzyć się na nowość, która przychodzi do nas ze Słowa Bożego.
Jeśli od renesansu w Europie rozwinął się silny ruch antropocentryczny, wraz z Franciszkiem z Asyżu możemy przetrwać ten złożony czas, wybierając osobę braterską w relacji. W kontekście uwagi na samotność i strach przed innymi, ta franciszkańska wizja jest cennym darem. Franciszek z Asyżu w swoim doświadczeniu Chrystusa i w swoich czasach wszczepił więcej człowieczeństwa w żyły średniowiecznych społeczeństw.
Potrzebujemy ożywienia w działaniu i myśleniu, aby reanimować nasze życie i naszą propozycję ewangelizacji. Nie możemy tego zrobić sami.
Studia i badania kulturowe są ważne, aby dziś wypracować elementy humanizmu franciszkańskiego, który jest propozycją i prowokacją dla naszego sposobu przeżywania tego czasu oraz dla ludzi, którzy dziś żyją na naszym kontynencie.
3. Kształtowanie humanizmu franciszkańskiego w kontakcie z pojawiającymi się nowościami
Francuski polityk Jean Monnet, jeden z inspiratorów i twórców europejskiego pragnienia, już w 1954 roku przekonywał, że postęp integracji europejskiej odbywa się poprzez trudne przejścia: „Europa będzie kształtowana przez swoje kryzysy i będzie sumą znalezionych rozwiązań, rozwiązać dla tych kryzysów."
5 Cf. Max SCHELER, Wesen und Formen der Sympathie [Natura i formy współczucia] (Bonn 1931) 130.
Jeśli spojrzymy na obecne „kryzysy", czyli na znaki czasów, które stanowią dla nas wyzwanie, z pewnością odnajdziemy przede wszystkim znaczenie pokoju i rozwoju dla krajów europejskich w XXI wieku. Nie żyjemy już sytuacją po Drugiej Wojnie Światowej ani nawet w latach boomu gospodarczego. Przywrócenie znaczenia struktury europejskiej oznacza zadać sobie pytanie, jakie znaczenie należy nadać pokojowi w epoce, w której zagrożenia płyną z wielu stron: jednym z nich jest wojna na Ukrainie, niosąca za sobą poważne ryzyko jej ekspansji na kontynencie i poza nim. Następnie myślę o zjawisku migracji, o ogólnym zubożeniu, o problemie młodych ludzi, o świecie cyfrowym, o przyszłości nauki i technologii, o podniesionej przez Laudato Si' świadomości konieczności przełamania nowy dróg w obliczu ścisłego powiązania kryzysu ekologicznego z kryzysem społecznym.
Aby naprawdę osiągnąć nowe zrozumienie, konieczne jest dogłębne porównanie różnych doświadczeń krajów tworzących Europę. Dotyczy to także nas i dialogu pomiędzy różnymi Prowincjami; naprawdę pilne jest pokonywanie wszelkich barier, wzajemne poznawanie się, przezwyciężanie głęboko zakorzenionych uprzedzeń i wzajemny szacunek, aby być bardziej ze sobą zżyci.
Rzeczywistość Prowincji europejskich, których jesteście częścią, może opierać się jedynie na przekonaniu, że przyszłość na tym kontynencie możemy mieć tylko wtedy, gdy nauczymy się iść razem. Jesteście tą możliwością, która jak widać jest już rzeczywistością. Chcieliśmy, abyście byli razem w tych dniach w Asyżu i rozpoczęli wspólną drogę, a nie tylko uczestniczyli w jednym spotkaniu. Możemy nauczyć się nowego myślenia bez trzymania się „starych granic" i wspólnie znaleźć „nową geografię" naszej obecności oraz misji na tym kontynencie, aby zagwarantować sieć owocnej działalności, skupionej na priorytetach charyzmatu, bycia w naszym życiu misjonarzem i świadectwie.
Świat się zmienia i nie jest to niczym nowym. Wręcz przeciwnie, podejście do zmian z wizją długoterminową jest właściwe. Tymi, którzy będą musieli się z tym zmierzyć, jesteście wy, nowe pokolenia, które stoją przed „wieczną teraźniejszością", pozbawioną energii i wyobraźni na przyszłość. Reprezentujecie dzisiaj nielicznych młodych ludzi, którzy do nas dołączają i którym nie możemy pozostawić w spadku resztek świata, którego już nie ma. Razem z wami i dla was musimy myśleć o nowych sposobach, dziś i jutro, prowadzenia życia franciszkańskiego w Europie. Nie bójcie się! Jest to możliwe, ponieważ Duch wskazuje nam tę drogę także dzisiaj, pomimo naszych osobistych i strukturalnych słabości. Dzięki nim, tym błogosławionym słabością, możemy dzisiaj wyobrazić sobie nowe drogi i pozwolić się nawrócić, aby przyjąć piękno i prostotę ewangelicznego życia św. Franciszka.
Zakończenie
Niektóre elementy dzisiejszej Europy i naszej w niej sytuacji starałem się odczytać dwutorowo. Ważne jest otwarcie horyzontu, poza naszymi granicami i odwaga myślenia w nowy sposób.
Proponuję pewne punkty do refleksji i widoków na przyszłość:
* Które prawdy ewangeliczne i charyzmatyczne uważasz za niezbędne do promowania jasnych i widocznych wyborów na rzecz odnowionej jakości naszego życia? Jak możemy sobie – z Twojego punktu widzenia – pomóc w
osiągnięciu tego w Europie, ponownie przemyślając pokonywanie barier i metod organizacyjnych, aktywując międzynarodowe współpracę i wspólnoty?
* Jak możemy wspólnie promować propozycję humanizmu franciszkańskiego dla Europy? Jak możemy ją rozwijać także dzięki studiom i w relacji do głosów naszych czasów na kontynencie, zwłaszcza wśród młodych ludzi?
* Jak wyobrażasz sobie jutrzejszą obecność franciszkanów w Europie? I jakie uczucia budzą w Was widok struktur fizycznych i organizacyjnych, którymi należy zarządzać, duszpasterstwa tradycyjnego, modelu życia religijnego odległego od młodych ludzi, naszej walki o zmiany?
Są to jedynie myśli do wykorzystania i które czekają na przezwyciężenie poprzez wspólną pracą.
Dziękuję Wam za cierpliwe słuchanie i mam nadzieję, że te wspólne dni z nami pomogą Wam wypracować formy i miejsca coraz większego spotkania i współodpowiedzialnej komunii pomiędzy rzeczywistościami Braci Mniejszych w Europie.
Życzę Wam owocnych poszukiwań z pomocą Pana.
Fr. Massimo Fusarelli, ofm
Minister generalny | <urn:uuid:dff51aa5-4abb-4a30-b255-bb23667d9b3c> | finepdfs | 2.265625 | CC-MAIN-2024-38 | https://ofm.org/uploads/Intervento_MG_Professi_Temporanei_Europa_PL.pdf | 2024-09-10T01:00:04+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-38/segments/1725700651164.37/warc/CC-MAIN-20240909233606-20240910023606-00028.warc.gz | 404,508,948 | 0.999918 | 0.999933 | 0.999933 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2481,
5214,
7976,
11206,
12251
] | 1 | 0 |
Czechowice-Dziedzice, dn. 23.06.2017 r.
Zapytanie ofertowe
Nr referencyjny nadany sprawie przez Zamawiającego: 4/POIS/JRP/2017
Przedsiębiorstwo Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. w Czechowicach-Dziedzicach (dalej PIM), zaprasza do składania ofert na:
wykonanie inwentaryzacji drzew i krzewów kolidujących z siecią kanalizacyjną i wodociągową przewidzianą do realizacji w ramach Projektu „Regulacja gospodarki wodno-ściekowej w Gminie Czechowice – Dziedzice – etap 2"
Oferty prosimy składać na adres: firstname.lastname@example.org do dnia 06.07.2017 r. do godz. 10:00
I. Tryb udzielenia zamówienia:
1.
Postępowanie prowadzone jest zgodnie z Regulaminem udzielania podprogowych zamówień
sektorowych oraz podprogowych zamówień publicznych współfinansowanych ze środków Unii
Europejskiej zgodnie z zasadą konkurencyjności, obowiązującym w Przedsiębiorstwie Inżynierii
Miejskiej Spółka z o.o. w Czechowicach-Dziedzicach – zamówienie udzielane w procedurze rozeznania rynku tj. zamówień o wartości od 20 000 PLN netto zł do 50 000 PLN netto włącznie (tj.
bez podatku od towarów i usług);
2.
Niniejsze Zapytanie nie stanowi zobowiązania PIM do zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego.
II. Opis przedmiotu zamówienia:
Przedmiotem zamówienia jest wykonanie inwentaryzacji zieleni na okres realizacji inwestycji w przypadku kolizji istniejącej zieleni z siecią kanalizacyjną i wodociągową przewidzianą do realizacji w
ramach Projektu „Regulacja gospodarki wodno-ściekowej w Gminie Czechowice – Dziedzice – etap 2"
dla
Część 1. Kontraktu IV: "Budowa kanalizacji sanitarnej i modernizacja sieci wodociągowej na obszarze Czechowic-Dziedzic – Południe",
o łącznej długości ok. 42,8 km
dla sieci:
- kanalizacyjnej w ulicach: Kamionka, Podlarysz, Krokusów, Chabrowa, Różana, Fiołkowa, Konwalii,
Napierskiego, Przebiśniegów, Hiacyntów, Storczyków, Tulipanów, Orchidei, Agawy, Zawiła (do
Chmielnej), Zamkowa, Słowicza, Jaskółcza, Nowa, Sokola, Krucza, Lipowska, Pawia, Żurawia,
Przedsi
ę
biorstwo In
ż
ynierii Miejskiej Sp. z o.o.
ul. Szarych Szeregów 2
43-502 Czechowice-Dziedzice tel./fax +48 32 215 43 40, +48 32 215 29 56
e-mail: email@example.com
Jaśminowa, Laurowa, Oliwna, Kręta, Wrzosowa, Chmielna, Terenowa, Partyzantów, Cicha, Bukowa, Cienista, Cichy Kącik, Bażantów, Pawia, Spółdzielcza, Rolna, Junacka, Rzeczna, Kwiecista, Krupnicza, Jastrzębia, Klonowa, Robotnicza, Podwale, Włókiennicza, Brzozowa, Olszyna, Komorowicka, Bestwińska, Spokojna, Stawowa, Marzanny, Wiankowa, Dożynkowa, Braterska, Sobótki, Ligocka, Chałupnicza, Szymanowskiego, Chopina, Brzeziny, Podkępie, Mazańcowicka, Kotulińskiego, Kopernika w miejscowości Czechowice-Dziedzice (podzadanie 1- 5, 8-9).
- wodociągowej przebiegającej równolegle po trasie sieci kanalizacyjnej w ulicach: Kamionka, Chabrowa, Podlarysz, Różana, Fiołkowa, Konwalii, Napierskiego, Zawiła, Zawiła-boczna, Tulipanowa, Hiacyntów, Przebiśniegów, Terenowa, Krokusów, Lipowska, Kręta, Kręta (wzdłuż DK1), Orchidei, Cienista, Cicha, Partyzantów, Zamkowa, Jaskółcza, Słowicza, Krucza, Żurawia, Pawia, Junacka, Komorowicka, Rolna, Włókiennicza, Olszyna, Robotnicza, Kwiecista, Rzeczna, Klonowa, Brzozowa, Ligocka, Dożynkowa, Stawowa, Podkępie, Brzeziny, Mazańcowicka, Kopernika w miejscowości Czechowice-Dziedzice (podzadanie 22- 25, 27-28).
Niniejsze zamówienie dotyczy wykonania spisu z natury w zakresie miejsca/lokalizacji na trasie kanalizacji lub wodociągu liczby drzew i krzewów przewidzianych do wycinki wraz z określeniem ich parametrów (minimum - gatunek, obwód pnia), w tym określenia kosztów administracyjnych związanych z wycinką przedmiotowych drzew i krzewów zgodnie z obowiązującymi przepisami w tym zakresie. Ponadto celem opracowania jest zapewnienie możliwości późniejszego oszacowania przez potencjalnego Wykonawcę robót kanalizacyjnych i wodociągowych kosztów koniecznych do poniesienia przez niego na wycinkę.
Inwentaryzacje zieleni, należy wykonać i dostarczyć Zamawiającemu na papierze białym i formie elektronicznej w 2 egzemplarzach. Szczegółowy zakres prac zawiera załącznik nr 1 do niniejszego zapytania, tj. koncepcja obrazująca orientacyjny przebieg sieci.
III. Forma i termin składania ofert:
Cenę należy określić w wysokości netto oraz brutto (z podatkiem od towarów i usług VAT).
Oferty cenowe prosimy przesłać do Przedsiębiorstwa Inżynierii Miejskiej Spółka z o.o. w Czechowicach-Dziedzicach, ul. Szarych Szeregów 2, na adres e-mail Jednostki Realizującej Projekt (JRP): firstname.lastname@example.org w terminie do dnia 06.07.2017 r. do godz. 10:00, wpisując w temacie: „OFERTA-Inwentaryzacja zieleni".
IV. Termin związania ofertą:
Wykonawca jest związany ofertą przez okres 30 dni. Bieg terminu związania ofertą rozpoczyna się wraz z upływem terminu składania ofert.
V. Termin realizacji umowy:
Termin wykonania zamówienia: do 30 dni od dnia przekazania zlecenia na wykonanie usługi inwentaryzacji drzew i krzewów.
VI. Osoby do kontaktów:
Kierownik Zespołu ds. Technicznych JRP - Marek Gumola, tel. 32 215 31 71 wew. 294, tel. kom. 516 264 955, e-mail: email@example.com. | <urn:uuid:241c522e-a551-46fc-a1bd-0fc958cacf14> | finepdfs | 1.040039 | CC-MAIN-2024-38 | https://www.bip.pim.czechowice-dziedzice.pl/res/serwisy/pliki/15488797?version=1.0 | 2024-09-15T09:23:06+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-38/segments/1725700651622.79/warc/CC-MAIN-20240915084859-20240915114859-00495.warc.gz | 602,762,356 | 0.999801 | 0.99982 | 0.99982 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2188,
5126
] | 2 | 1 |
Ignacy Jan Paderewski przemawia do tłumów, fot. ze zbiorów Culver Pictures, Inc, arch. Joanny Sokołowskiej-Gwizdka
Ignacy Jan Paderewski zmarł 29 czerwca 1941 r. w Nowym Jorku. Właśnie minęła 80-ta rocznica jego śmierci.
Cieszyłem się swoim powodzeniem. (...) Wiedziałem też, że już pokochałem Amerykę.
Ignacy J. Paderewski, „Pamiętniki”, spisała Mary Lawton, Kraków 1967 r.
Po raz ostatni Ignacy Jan Paderewski przyjechał do Ameryki 6 listopada 1940 r. Zatrzymał się, jak zwykle, w hotelu Gotham (przy 5 Alei i 55 Ulicy; dzisiaj nie istnieje), jednak kilka tygodni później przeniósł się do tańszego Buckingham przy 6 Alei i 57 Ulicy. Brakowało pieniędzy.
Pomimo wieku Ignacy Paderewski był bardzo aktywny. Starał się przekonać Amerykanów, by pośpieszyli z wsparciem dla Brytyjczyków. Radiowa sieć Columbia przekazała ten apel 8 grudnia. W trakcie audiencji u prezydenta Franklina D. Roosevelta prosił o interwencję w sprawie Polaków we Francji pod rządami Vichy. Już w listopadzie polonijna prasa weteryńska opublikowała odezwę Paderewskiego Do Wychodźstwa, w której przedstawiał powody swego przyjazdu i nawiązywał do ofiarnej pomocy dla Polski.
Uporczywe wysiłki propagandowe i dyplomatyczne przyniosły niewspółmiernie mizerne efekty. W Palm Beach na Florydzie, dokąd Ignacy J. Paderewski wyjechał w styczniu 1941 r., uciekając przed przykrą nowojorską zimą, spotkał się z gen. Władysławem Sikorskim i Stanisławem Mikołajczykiem. Spędzili razem święta wielkanocne, dyskutując nad sposobami uzyskania dla Polski większej pomocy od Ameryki. Sytuacja polityczna komplikowała się jednak. Możliwości sterowania jej rozwojem były mniej niż nikłe w porównaniu do okresu I wojny światowej, kiedy autorytet Paderewskiego sprawił, że dla sprawy polskiej udało mu się pozyskać szereg wpływowych osobistości, wśród nich doradcę prezydenta, płk. Edwarda House’a, a także prezydenta Thomasa W. Wilsona.
Autorytet z tamtych lat i legenda wielkiego wirtuosa nie wystarczały, by sterować zawiłymi meandrami polityki lat 40.
W maju 1941 r. Ignacy J. Paderewski powrócił do Nowego Jorku. Ciągle czynny wyraźnie tracił jednak siły. Jego siostra Antonina Wilkońska, zaprzyjaźnieni Sylwin i Aniela Strakaczowie odradzali mu wyjazd do Oak Ridge, NJ, gdzie 22 czerwca miał spotkać się z „błękitnymi weteranami“. Czerwiec owego roku był bardzo upalny. Nieprzyjazne, spowite gorącem i wilgocią miasto zabierało resztki energii starego człowieka. Tymczasem dzień wcześniej Niemcy uderzyli na Związek Radziecki. Całą noc Paderewski w towarzystwie Strakacza, wtedy jego sekretarza i
konsula polskiego w Nowym Jorku, słuchał komunikatów radiowych. Następnego dnia, w niedzielę pojechał do Oak Ridge. Wygłosił długą, płomienną mowę.
Świadkiem pamiętnego, nasyconego patriotyzmem, spotkania Paderewskiego z Polonią na polance Zjednoczenia Polsko Narodowego w Oak Ridge był Joseph C. Radzik, policjant polskiego pochodzenia w nowojorskiej policji (NYPD – New York Police Department), wówczas pełniący służbę ochrony Paderewskiego. W liście skierowanym do o. Lucjusza Tyrasińskiego 29 czerwca 1986 r., dniu dedykacji urny z sercem pianisty w Amerykańskiej Częstochowie, wspomniał tamto wydarzenie jako jedno z największych w jego życiu. - To know him, or to know about him, was to love him. As an American of Polish descent he was a great inspiration to me with regard to my Polish heritage – refleksyjnie konstatował Joseph C. Radzik. Stary Mistrz wzruszał polskie serca drzemiące w zamerykanizowanych generacjach dawnych imigrantów. Te pokolenia utożsamiały się, respektując swoje dziedzictwo, z Ameryką, ale „błękitni weterani” należeli do przeszłości. W zmienionej konstelacji politycznej lat 40. nie mogli być głównymi bohaterami.
Spiekota i emocje towarzyszące spotkaniu na polance w Oak Ridge, zimny napój wypity dla ochłodzenia się, spowodowały katastrofalne następstwa. Rozwinęło się zapalenie płuc. Tydzień
trwała nierówna walka. Ignacy Jan Paderewski zmarł w kraju, który pokochał odwzajemnioną miłością, w swoim pokoju hotelowym o godzinie 11:00 rano w niedzielę 29 czerwca 1941 r. Pochowany został z honorami wojskowymi, za zgodą prezydenta Franklina D. Roosevelta, na amerykańskim Cmentarzu Narodowym w Arlington. Tymczasowa mogiła znajdowała się nieopodal Mausoleum Grobu Nieznanego Żołnierza.
Pierwsza strona nowojorskiej gazety „Sunday News” z 13 lipca 1941 r.. Pogrzeb Ignacego Jana Paderewskiego. Kondukt żałobny wychodzi z Katedry Św. Patryka, arch. Joanny Sokołowskiej-Gwizdka
Jeszcze w 1986 r. podczas zwiedzania nekropolii, odwiedziłam grób polskiego pianisty. Wtedy ciągle nie było wolnej Polski i wobec tego nie można było myśleć o zorganizowaniu Jego
powrotu do Ojczyzny, gdzie chciał spocząć. Nastąpiło to dopiero w 1992 roku. Dokładnie w 51 rocznicę śmierci artysty, na pokładzie amerykańskiego samolotu wojskowego, szczątki I. J. Paderewskiego przewieziono do Polski. Do 4 lipca trwały uroczystości pogrzebowe, najpierw na Zamku Królewskim w Warszawie, potem w Poznaniu i ponownie w stolicy, w kościele św. Krzyża, skąd w dniu amerykańskiego święta narodowego niepodległości (Independence Day), wyruszyła procesja do katedry św. Jana. Tam, po mszy żałobnej z udziałem prezydentów – George’a Busha i Lecha Wałęsy, Paderewski pochowany został w krypcie katedry. Spoczął obok Henryka Sienkiewicza.
Długo nikt nic nie wiedział o sercu. Nawet o tym, że oddzielono je od ciała. Zupełnie przypadkowego odkrycia dokonał Conrad J. Wycka podczas zwiedzania, wraz ze swoim szwagrem Henrykiem Archackim, nowojorskiego cmentarza Cypress Hill (Cyprysowe Wzgórze). Zarówno groby nekropolii, jak i zbudowane w 1926 r. mauzoleum stały się celem ich wycieczki w dniu amerykańskiego święta pamięci narodowej (Memorial Day), przypadającego zawsze w ostatni poniedziałek maja i zwyczajowo rozpoczynającego letni sezon. Był 1959 rok. Fascynacja obiektem wiodła odkrywcę, co miało się wkrótce okazać, w coraz dalsze korytarze. W niszy numer 25 bocznej nawy, oznaczonej literą „G”, widniała mała marmurowa płyta z nazwiskiem; Ignacy Jan Paderewski, oraz rokiem urodzin i śmierci: 1860 -1941. Szczęśliwy zbieg okoliczności. Sprawę wziął w swoje ręce
Henryk Archacki, wydawca, dziennikarz, artysta grafik, wybitny działacz i historyk Polonii, gorący miłośnik polskości. Zanim nadał jej szerszy rozgłos, zweryfikował odkrycie i ustalił kilka faktów niezwykłej historii.
Tuż przed śmiercią Ignacy J. Paderewski ustnie przekazał siostrze, Antoninie Paderewskiej Wilkońskiej, towarzyszącej bratu do ostatnich chwil życia, swą wolę, by pochowano go w wolnej Polsce, a jego serce pozostawiono w Ameryce. Pogrzebem mistrza Paderewskiego zajął się Jan Smoleński, właściciel renomowanego domu pogrzebowego w Greenpoincie, przy 1044 Manhattan Avenue, ale także wiceprezes (od 1929 r.), a następnie prezes (1942-1953) Zjednoczenia Polsko Narodowego, przez szesnaście lat również poseł w izbie niższej stanowego parlamentu w Albany, NY, człowiek zamożny i wpływowy. We wspomnieniach nadmienił:
Do najważniejszych uroczystości, które organizowałem, należał manifestacyjny pogrzeb w Nowym Jorku, wraz z przewiezieniem zwłok do Waszyngtonu, ś. p. Ignacego Paderewskiego.
Jan Smoleński, zgodnie z przekazaną mu przez A. Wilkońską wolą jej brata, usunął serce zmarłego, zabalsamował je i czekał na dalsze dyspozycje. Te nie nadchodziły. Cztery miesiące
bowiem po odejściu brata, 6 listopada 1941 r. zmarła Antonina Wilkońska. Urna z sercem Paderewskiego nadal stała w domu pogrzebowym Smoleńskiego. Czas uciekał. Rósł niepokój, co zrobić z tym sercem? Jan Smoleński podjął ostatecznie decyzję umieszczenia go w mauzoleum cmentarza Cypress Hill. Dokument nr 222146, udostępniony Henrykowi Archackiemu przez opiekuna mauzoleum Louisa Worthingtona, zawierał wszystkie fakty związane ze zdeponowaniem tam serca Paderewskiego 21 grudnia 1945 r., łącznie z pozwoleniem nr 1528 na tranzyt z domu pogrzebowego, opatrzony datą 18 grudnia 1945 r. Koszt wyniósł 25 dolarów. Jan Smoleński nie nagłośnił sprawy, a po jego śmierci 31 maja 1953 r. nikt nie znał miejsca pochowania serca wielkiego pianisty, aż do przypadkowego odkrycia sześć lat później.
Portret Ignacego Paderewskiego autorstwa Zbigniewa Czermańskiego
Mała nisza w mauzoleum na Cyprysowym Wzgórzu była jeszcze długi czas miejscem spoczynku serca Paderewskiego. Henryk Archacki daremnie poszukiwał innego, godnego i emocjonalnie bliższego Polonii.
Kongres Polonii Amerykańskiej, poinformowany o wszystkim w 1983 r. (choć pierwszy raz w 1966 r., ale wówczas nie podjął żadnych kroków, podobnie jak i nowojorska Fundacja
Kościuszkowska), dopiero trzy lata później powołał Komitet Serca Paderewskiego, którego przewodniczącym mianował Henryka Archackiego. Mijała właśnie kolejna rocznica urodzin pianisty. Najlepszym miejscem dla serca jawiła się Amerykańska Częstochowa w Doylestown, PA. Entuzjazm Archackiego podzielali inni członkowie komitetu. Otrzymali pełną aprobatę o. Lucjusza Tyrasińskiego, paulina, który w korespondencji z Archackim napisał:
Narodowe Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej jest zaszczycione i szczęśliwe, że może przyjąć serce Paderewskiego.
Amerykańska Częstochowa była gotowa do tego aktu. A on pojawiał się w najlepszym czasie. Niemal wyreżyserowanym. Po latach niemocy sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej rozkwitało. Nabierało głębokiego charakteru duchowego centrum Polonii, dla której zawsze było serce wielkiego Polaka. I teraz do niej wracało. Mieściło się w dłoniach zakonnika. Lekkie, skurczone, z wyraźnie zarysowaną siatką wyschniętych, opasujących je naczyń krwionośnych. Przykuło uwagę skupionych wokół niego osób. Emocje zdominowało wzruszenie. Odnaleziona urna z sercem Ignacego Jana Paderewskiego naprawdę je zawierała.
Serce Ignacego Jana Paderewskiego – Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej (Doylestown, PA), rzeźba Andrzeja Pityńskiego, fot. wikimedia commons
W sobotę, 21 czerwca 1986 r. urna została przywieziona do Johnson Atelier Technical Institute of Sculpture w Mercerville, NJ, do pracowni rzeźbiarza Andrzeja Pityńskiego. Tam siedmioosobowa komisja, którą tworzyli: Henryk Archacki, przewodniczący Komitetu Serca Paderewskiego, pułkownik Anthony K. Podbielski, wiceprzewodniczący, o. Lucjusz Tyrasiński, dyrektor i kustosz sanktuarium maryjnego w
Doylestown, Andrzej Pityński, Stanisława Peczynska
Dziekanowski, Jerzy Koss i Malina Stadnik, dziennikarka
„Nowego Dziennika”, zdecydowała, że trzeba rozwinać grube
zwoje bandaży z gazy, by przekonać się, co kryją. Nie było
wątpliwości. Zabalsamowane, kruche serce wielkiego Polaka
dokonywało ostatniego etapu swej niezwykłej wędrówki.
Ponownie otulone świeżą gazą, poświęcone przez o. Lucjusza,
wraz z dokumentem świadków wydarzenia, umieszczono i
zalutowano w urnie-płaskorzeźbie wykonanej przez Andrzeja
Pityńskiego. Dzieło godne Mistrza. Brązowy odlew polskiego orła
w koronie z rozpiętymi skrzydłami, oparty na kompozycji koła o
średnicy 120 cm i grubości 22,5 cm, przedstawia w centralnym
punkcie ekspresyjną twarz Paderewskiego skłonioną nad
pozłoconym sercem, spoczywającym na fragmencie klawiatury
fortepianu. Tego samego dnia przewieziono tę urnę do
Amerykańskiej Częstochowy i przytwierdzono do marmurowej
ściany wschodniej części westibulu świątyni. Uroczystość
odsłonięcia i dedykacji odbyła się 29 czerwca 1986 r., w
czterdziestą piątą rocznicę śmierci Paderewskiego.
Obok wejścia do hotelu Buckingham na zachodniej stronie
Manhattanu przy 6 Alei i 57 Ulicy wisi okazała, wykonana w
brązie tablica, informująca, że to miejsce było ostatnią
rezydencją Ignacego Jana Paderewskiego (1860-1941), premiera
rządów polskiego, wielkiego pianisty, kompozytora i przyjaciela
sześciu amerykańskich prezydentów, którego patriotyczne
wysiłki spowodowały odzyskanie przez Polskę niepodległości w końcu pierwszej wojny światowej. Paderewski debiutował w Carnegie Hall w czasie pierwszego turnee po Stanach Zjednoczonych w 1891 r. – czytamy dalszą część tablicy – i do śmierci w istotny sposób uczestniczył w życiu kulturalnym Nowego Jorku.
Artykuł ukazał się na stronie Instytutu im. J. Piłsudskiego w Nowym Jorku: https://www.pilsudski.org/
*Zobacz też:
Żywot Paderewskiego
Andrzej Pityński – twórca niezłomny | 551548e6-412e-409e-92c2-6e8f273060e2 | finepdfs | 3.544922 | CC-MAIN-2021-39 | https://www.cultureave.com/serce-paderewskiego/?print=pdf | 2021-09-18T07:30:34+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-39/segments/1631780056348.59/warc/CC-MAIN-20210918062845-20210918092845-00178.warc.gz | 748,780,002 | 0.996755 | 0.99967 | 0.99967 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
221,
1152,
2564,
3896,
4289,
4659,
6138,
7327,
8115,
8549,
9700,
10244,
11681,
12161
] | 1 | 1 |
Data opracowania: 2017-11-08
PRZEDMIAR ROBÓT
Nazwa zamówienia:
Sieć wodociągowa dla terenów położonych na lewym brzegu rzeki Narew
Adres inwestycji: Pogorzelec gm Pokrzywnica, Stawinoga gm Zatory
Zamawiający: Gmina Pokrzywnica
05 121 Pokrzywnica Al Jana Pawła II 1
Rodzaje robót według Wspólnego Słownika Zamówień
## Przedmiar robót
| Opis robót | Ilość robót |
|---------------------------------------------------------------------------|-------------|
| **Dział nr 1. Roboty przygotowawcze** | |
| 1. KNNR 1 0111-0100 | |
| Roboty pomiarowe przy liniowych robotach ziemnych (drogi). Geodezyjne wytyczenie trasy | |
| 45100000-8 | |
| Jednostka: 1 km trasy | 1,0800 |
| 1,081 | 1,0810 |
| 2. KNNR 1 0312-0100 | |
| Pełne umocnienie ścian wykopów, wraz z rozbiórką, balami drewnianymi w gruntach suchych kat. I-IV. Wykopy o szerokości 1,0m i głębokości do 3,0m | |
| 45100000-8 | |
| Jednostka: 100 m² | 0,6800 |
| 20*2*1,7 | 68,0000 |
| 3. KNNR 1 0803-0100 | |
| Pompowanie wody z wykopów - pozycja zastępcza/ rozliczyć według faktycznej ilości godzin/ | |
| 45100000-8 | |
| Jednostka: 1 godz. | 15,0000 |
| 15 | 15,0000 |
| 4. KNR 2-21 0401-0500 | |
| Wykonanie trawników dywanowych siewem. Z nawożeniem - kat gruntu III | |
| 45100000-8 | |
| Jednostka: 100 m² | 0,0090 |
| 8*1,5*0,1 | 0,9000 |
| 5. KNNR 1 0111-0100 | |
| Roboty pomiarowe przy liniowych robotach ziemnych. Inwentaryzacja powykonawcza | |
| 45100000-8 | |
| Jednostka: 1 km trasy | 1,0800 |
| 1,081 | 1,0810 |
| **Dział nr 2. Roboty ziemne** | |
| 6. KNNR 1 0202-0400 | |
| Roboty ziemne wykonywane koparkami podsiebiernymi, z transportem urobku samochodami samowyladowczymi na odległość do 1km. Koparka o pojemności łyżki 0,25m3 w gruncie kat. III; transport samochodami do 5t | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 100 m³ | 0,4938 |
| V opadyski pod wodociąg | 830*0,5*0,1 |
| V nurociąg # 110 | 0,11/2*0,11/2* 3,14*830 |
| | 41,5000 |
| | 7,8838 |
| 7. KNNR 1 0210-0100 | |
| Wykopy oraz przekopy wykonywane koparkami podsiebiernymi na odkład. Koparką o poj. łyżki do 0,15m3; głębokość wykopu do 3,00m w gruncie kat. I-III | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 100 m³ | 19,8288 |
| (830-20)*(0,5+2,38)*0,5*1,7 | 1982,8800 |
| Opis robót | Ilość robót |
|---------------------------------------------------------------------------|-------------|
| 8. KNNR 1 0307-0200 | |
| Wykopły liniowe szerokości 0,8-2,5m o ścianach pionowych w gruntach suchych, z ręcznym wydobyciem urobku. | |
| Głębokość wykopu 1,5m w gruncie kat. III-IV | |
| Jednostka: 100 m³ | 0,3400 |
| 20*1,0*1,7 | 34,0000 |
| 9. KNNR 2 1201-0302 | |
| Podkłady. Podkłady z ubitych materiałów sypkich; kruszywa lekkie | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 1 m³ | 41,5000 |
| 830*0,5*0,1 | 41,5000 |
| 10. KNNR 1 0318-0400 | |
| Zasypywanie wykopów szerokości 0,8-2,5m o ścianach pionowych. Głębokość wykopu do 3,0m. grunt kat. IV | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 100 m³ | 1,2450 |
| 830*0,5*0,3 | 124,5000 |
| 11. KNNR 1 0215-0100 | |
| Przemieszczanie spycharkami mas ziemnych uprzednio odspojonych. Nakłady podstawowe; przemieszczanie gruntu | |
| kat. I-III; spycharką na odległość do 10m | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 100 m³ | 18,9238 |
| 1982,88 + 34 -124,50 | 1892,3800 |
| 12. KNNR 1 0408-0200 | |
| Zagęszczanie nasypów ubijakami i zagęszczarkami. Nasypy z gruntu spoistego kat. III zagęszczane ubijakami mechanicznymi | |
| 45110000-1 | |
| Jednostka: 100 m³ | 18,9238 |
| 1892,38 | 1892,3800 |
Dział nr 3. Roboty montazowe
| Opis robót | Ilość robót |
|---------------------------------------------------------------------------|-------------|
| 13. KNNR 4 1022-0300 | |
| Kształtki z PVC ciśnieniowe, jednokielichowe, łączone na wcisk. Kształtka z PVC o średnicy zewn. 160 x 110 mm | |
| Jednostka: 1 szt | 1,0000 |
| wciski do istniejącego wodociągu | 1 | 1,0000 |
| 14. KNNR 4 1008-0300 | |
| Rurowiągi z rur PVC łączone na wcisk. Rurowiąg o średnicy zewnętrznej 110 mm | |
| Jednostka: 100 m | 8,3000 |
| 830 | 830,0000 |
| 15. KNNR 4 1208-1000 | |
| Przewiertły maszyną do wiercen - poz zastępcza. Długość przewiertu 175,0 m + 76 m - rurami PE 80 RC | |
| Jednostka: 1 m | 251,0000 |
| 175 + 76 | 251,0000 |
| 16. KNNR 4 1009-0400 | |
| Rurowiągi z rur polietilenowych (PE80 RC trójścienna). Rurowiąg o średnicy zewnętrznej 110 mm | |
| Jednostka: 100 m | 2,6100 |
| 175+76 | 251,0000 |
| 17. KNNR 4 1113-0300 | |
| Zasuwy z obudową, montowane na rurowiągach z PVC i PE. Zasuwa o średnicy 100 mm | |
| Jednostka: 1 kpl | 1,0000 |
| 1 | 1,0000 |
| Opis robot | Ilość robót |
|------------|-------------|
| 18. KNNR 4 1105-0200
Zasuwy żeliwne klinowe owalne kołnierzowe z obudową. Zasuwa o średnicy 80 mm przy hydrantach
45230000-8
Jednostka: 1 kpl
przy hydrancie | 7,0000 |
| 19. KNNR 4 1408-0100
Układanie mieszanki betonowej w konstrukcjach ręcznie. -bloki oporowe
45230000-8
Jednostka: 1 m3
hydranty, załamanie trasy, trójniki | 4,5000 |
| 20. KNNR 11 0305-0300
Hydranty pożarowe i zdroje uliczne. Hydrant nadziemny o średnicy nominalnej 80-mmna trójniku kołnierzowym
45230000-8
Jednostka: 1 szt | 7,0000 |
| 21. KNR 2-19W 0102-0100
Oznakowanie trasy taśma z tworzywa sztucznego. Taśma z tworzywa sztucznego
45230000-8
Jednostka: 100 m | 8,3000 |
| 22. KNR 2-18W 0510-0300
Podłoża betonowe - umocnienie skrzynek do zasuw
45230000-8
Jednostka: 1 m3
przy zasuwach | 1,2000 |
| 23. KNR 2-19 0134-0300
Oznakowanie trasy wodociągu. Oznakowanie na: słupku betonowym
45230000-8
Jednostka: 1 kpl
zasuwy + hydranty | 8,0000 |
| 24. KNNR 4 1606-0100
Próba wodna szczelności sieci wodociągowych z rur PVC o średnicy 110 mm
45230000-8
Jednostka: 200 m-1próba | 5,4000 |
| 25. KNR 2-18 0803-0100
Płukanie i dezynfekcja rurociągów sieci wodociągowych. Rurociąg o średnicy nominalnej do 150 mm
452300008
Jednostka: 200 m | 5,4000 | | <urn:uuid:a4a06310-f35a-4ae7-9da7-896be13ab3d9> | finepdfs | 1.205078 | CC-MAIN-2018-09 | http://przetargi.propublico.pl/PobieraczDokumentow.aspx?action=doc&id=446038&idP=40966&MasterPage=EmptyMasterPage | 2018-02-20T23:19:55Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-09/segments/1518891813109.8/warc/CC-MAIN-20180220224819-20180221004819-00553.warc.gz | 294,972,862 | 0.999522 | 0.99962 | 0.99962 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
317,
4510,
9355,
10686
] | 1 | 0 |
Komunikat
Wyniki systemowych aukcji internetowych w aplikacji e-drewno na pierwsze półrocze 2023 r.
- oferta sprzedaży: 4 923 565 m³
- ilość drewna obłożona umowami: 4 909 527 m³
- pozostało: 14 038 m³
Procent ilości drewna w ofertach sprzedaży obłożony umowami wg RDLP
| RDLP | M | S/WDP | S2B DB | S2B I | W DB | WI | WL | Razem |
|----------|-----|-------|--------|--------|-------|-------|-------|-------|
| Białystok| | | | | | | | |
| Katowice | | | | | | | | |
| Kraków | | | | | | | | |
| Krosno | | | | | | | | |
| Lublin | | | | | | | | |
| Łódź | | | | | | | | |
| Olsztyn | | | | | | | | |
| Piła | | | | | | | | |
| Poznań | | | | | | | | |
| Szczecin | | | | | | | | |
| Szczecinek| | | | | | | | |
| Toruń | | | | | | | | |
| Wrocław | | | | | | | | |
| Zielona Góra| | | | | | | | |
| Gdańsk | | | | | | | | |
| Radom | | | | | | | | |
| Warszawa | | | | | | | | |
| Razem | | | | | | | | |
p.o. DYREKTORA GENERALNEGO
Lasów Państwowych
Józef Kubica
Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych, ul. Grójecka 127, 02–124 Warszawa
tel.: +48 22 58-98-100, fax: +48 22 58-98-171, e-mail: firstname.lastname@example.org
www.lasy.gov.pl | <urn:uuid:1265aeca-684b-4a74-b6d4-47ddf834f7fc> | finepdfs | 1.728516 | CC-MAIN-2024-51 | https://drewno.zilp.lasy.gov.pl/drewno/wyniki_systemowych_aukcji_internetowych_w_aplikacji_e-drewno_na_i_porocze_2023_r.pdf | 2024-12-03T12:22:09+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-51/segments/1733066137897.45/warc/CC-MAIN-20241203102227-20241203132227-00884.warc.gz | 193,367,838 | 0.999018 | 0.999018 | 0.999018 | [
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2043
] | 1 | 1 |
Zadanie 102
Opracowanie genetycznych, fizjologicznych i biochemicznych podstaw tolerancji ogórka na stres niedoboru wody
W roku 2020 badania prowadzono w ramach trzech tematów.
Temat badawczy 1
Ocena parametrów morfologicznych i fizjologicznych u wybranych linii ogórka w warunkach deficytu wody i optymalnego nawadniania
Celem niniejszego tematu było porównanie paramatrów fizjologicznych i morfologicznych oraz dynamiki wzrostu systemów korzeniowych u 10. linii ogórka uprawianych w ryzoboksach w warunkach stresu suszy oraz optymalnej wilgotności gleby. Stwierdzono, że niedobór wody znacząco obniżył natężenie fotosyntezy i transpiracji oraz przewodność szparkową. Spośród pięciu badanych parametrów fizjologicznych u wszystkich ocenianych linii najsilniej została zredukowana przewodność szparkowa (o ok. 60-75% względem kontroli). Wyjątek stanowiła linia B8, u której parametr ten został obniżony o ok. 30%. Analizując reakcje poszczególnych linii, największe obniżenie natężenia fotosyntezy, transpiracji i przewodności szparkowej obserwowano u B3, SU6 i SU9. Natomiast najmniejszą redukcję natężenia fotosyntezy i transpiracji stwierdzono u B 8 SU1 i SU2. Wartości wskaźnika fluorescencji Fv/Fm były wyższe w warunkach deficytu wody u pięciu linii B8, PW1, PW2a, SU6 i SU7, u trzech linii B3, SU1 i SU2 - na poziomie roślin kontrolnych, natomiast u pozostałych dwóch linii SU6 i SU9 były wyższe w warunkach optymalnego nawadniania. U wszystkich linii pod wpływem stresu suszy obserwowano wzrost natężenia zielonej barwy liści, co świadczy o zwiększonej zawartości chlorofilu u roślin stresowanych.
Największą średnią redukcję dla 10 linii w warunkach deficytu wody stwierdzono dla masy korzenia (46%), następnie dla masy części nadziemnej (35%), wysokości rośliny (24%), a najmniejszą dla liczby liści (13%). Wyjątek stanowiła powierzchnia liści, której średnia wartość dla wszystkich badanych obiektów wzrosła o 6%. Najmniejszą redukcją czterech z pięciu ocenianych cech morfologicznych odznaczało się pięć linii SU1, SU2, SU5, SU6 i SU7, a w przypadku powierzchni liści zanotowano u nich wzrost tego parametru w warunkach stresu suszy względem kontroli o 22-54%. Wysokość roślin u linii SU2 i SU5 wzrosła odpowiednio o 11 i 20% w odniesieniu do kontroli, natomiast u linii SU6 pozostała na poziomie roślin optymalnie nawadnianych. Również u dwóch linii SU5 i SU6 zanotowano wzrost liczby liści względem kontroli.
Na podstawie analizy zeskanowanych obrazów wykazano różnice w dynamice wzrostu i sumarycznej długości systemów korzeniowych między liniami zarówno w warunkach kontrolowanych, jak i stresowych. Niezależnie od zadanego poziomu nawodnienia u wszystkich linii stwierdzono znaczne różnice w długości korzeni pomiędzy trzema terminami obserwacji. Największą redukcję długości korzenia (50%) w stresie suszy zaobserwowano u linii SU1. U trzech linii SU5, SU6 i SU2 parametr ten obniżony był odpowiednio o 13, 21 i 27% względem kontroli, a u linii PW1 był na poziomie kontroli. U pozostałych pięciu linii SU7, SU9, PW2A, B3 i B8 w warunkach niedoboru wody w II i III terminie obserwacji zanotowano istotnie dłuższy korzeń niż w warunkach optymalnego nawadniania. Na wyróżnienie zasługuje linia SU 9, która w stresie suszy charakteryzowała się najbardziej dynamicznym wzrostem korzeni oraz największą jego długością we wszystkich trzech datach pomiarów wykonanych w odstępach tygodniowych.
Temat badawczy 2
Charakterystyka tła genetycznego tolerancji ogórka na niedobór wody
Celem niniejszego zadania badawczego było określenie allelizmu czynników tolerancji ogórka na stres deficytu wody zadany w fazie kiełkowania nasion. Materiał do badań stanowiły nasiona dwóch komponentów rodzicielskich B 3 (P 1 ) i B 8 (P 2 ) o bardzo dobrej zdolności kiełkowania w warunkach stresu suszy oraz ich populacje mieszańcowe: F 1 , RF 1 , F 2 , Bc 1 P 1 , Bc 1 P 2 . Nasiona wykładano do szalek wcześniej wyłożonych bibułą nasączoną 18% PEG 8000 , indukującym stres suszy. W czwartej dobie wszystkie badane populacje charakteryzowały się bardzo dobrą energia kiełkowania na poziomie 99-100%. Nie stwierdzono także pomiędzy nimi istotnych różnic pod względem wskaźnika DTG określającego średni czas kiełkowania nasion, którego wartości mieściły się w bardzo wąskim przedziale od 2 do 2,24.
Badania nad określeniem allelicznego charakteru czynników tolerancji ogórka na stres suszy w fazie kiełkowania nasion przeprowadzono w oparciu o rozkład fenotypów w pokoleniach mieszańcowych otrzymanych ze skrzyżowania dwóch tolerancyjnych linii B3 i B8. Mieszańce F1 ze skrzyżowań tych linii, bez względu na kierunek krzyżowania (F1 vs RF1) nie wykazały różnic we wskaźnikach DTG oraz w rozkładzie fenotypów. Nie obserwowano także segregantów w pokoleniu F2 ani w obu skrzyżowaniach wstecznych (Bc1P1, Bc1P2), a rozkład cechy w analizowanych populacjach był bardzo zbliżony do tolerancyjnych komponentów rodzicielskich, co sugeruje iż obie linie rodzicielskie posiadają podobne uwarunkowania genetyczne zdolności kiełkowania nasion w warunkach niedoboru wody.
Temat badawczy 3
Porównawcze analizy transkryptomów tolerancyjnych i wrażliwych linii ogórka na stres niedoboru wody
Celem badań była analiza porównawcza zmian w ekspresji genów pod wpływem stresu suszy w czterech liniach ogórka zróżnicowanych pod względem badanej cechy, w tym linie: B3 (tolerancyjna) i SU6 (wrażliwa), które w 2018 roku zostały poddane wyskoprzepustowemu sekwencjonowaniu transkryptomów. Na podstawie uzyskanych wyników RNAseq zidetyfikowano 944 genów ulegających istotnie zróżnicowanej ekspresji (DEGs, differentially expressed genes). Geny wykazujące podobne tendencje w profilach ekspresji, pogrupowano w 9 klastrów z wykorzystaniem hierarchicznego klastrowania i aglomeracyjnej metody grupowania Warda.
Na podstawie otrzymanych wyników profili ekspresji z analizy RNAseq oraz danych literaturowych, dotyczących genów odgrywających znaczącą rolę w mechanizmach tolerancji ogórka, wybrano 18 genów, których ekspresję weryfikowano metodą qPCR. Zauważono wyraźne różnice we wzorze zmian ekspresji pod wpływem stresu niedoboru wody u większości wybranych do walidacji genów pomiędzy analizą RNAseq i qPCR. U jedenastu z 18 walidowanych genów odnotowano wyższy poziom ekspresji po 8 godzinach od momentu zadania czynnika stresowego u tolerancyjnej linii B3 w porównaniu do wrażliwej SU6. Wraz z upływem czasu (poddawanie roślin stresowi niedoboru wody) poziom ekspresji tych genów ulegał obniżeniu u linii B3. Natomiast w przypadku wrażliwej linii SU6 ilość ww. transkryptów kształtowała się na relatywnie niskim i dość wyrównanym poziomie przez cały okres zadawania stresu lub ulegała niewielkim fluktuacjom (wzrost/spadek) w analizowanych progach czasowych. Na szczególne wyróżnienie w grupie tych genów zasługują cztery geny: CsGy4G012200, CsGy6G005230, CsGy2G012510 oraz CsGy7G015300, kodujące odpowiednio białka: argonaut 5, ERD6-like 16 związane z transportem cukrów, dehydrynę LEA oraz białko związane z wczesną odpowiedzią na odwodnienie. Ich poziom względnej ekspresji w pierwszych 8 godzinach od momentu zadania stresu niedoboru wody był przynajmniej trzykrotnie wyższy w tolerancyjnej linii B3 aniżeli u linii wrażliwej SU6.
Analizowano również względny poziom ekspresji badanych genów po trzech tygodniach trwania eksperymentu (22 dni od momentu zadania czynnika stresowego) u czterech linii różniących się reakcją na stres niedoboru wody (wrażliwa linia SU6, trzy linie o różnym poziomie tolerancji: B3, SU2 i SU5). W przypadku 11 genów poziom względnej ekspresji był największy u wrażliwej linii SU6, przewyższając znacznie pod tym względem wszystkie trzy tolerancyjne linie.
Podsumowanie i najważniejsze osiągnięcia projektu
1. Opracowano metodę testowania ogórka na stres niedoboru wody w warunkach laboratoryjnych (faza kiełkowania nasion i faza siewek) oraz w warunkach szklarniowych (faza rozsady, kwitnienia i owocowania), która umożliwiła efektywną selekcję genotypów tolerancyjnych i wrażliwych.
2. Określono parametry morfologiczne, fizjologiczne i biochemiczne, które mogą być wskaźnikiem tolerancji ogórka na deficyt wody.
3. Wyjaśniono mechanizm dziedziczenia zdolności kiełkowania nasion ogórka w warunkach deficytu wody u tolerancyjnej linii B3 oraz wykazano podobne uwarunkowania genetyczne tej cechy u dwóch linii tolerancyjnych B3 i B8, co umożliwi wybór odpowiedniej metody introdukcji tolerancji na stres suszy w fazie kiełkowania do wrażliwych odmian/linii ogórka.
4. Na podstawie analizy transkryptomów zidentyfikowano trzy geny, które cechowały się zwiększoną względną ekspresją u tolerancyjnej linii B3, i z tego względu mogą być potencjalnie wykorzystane do identyfikacji markerów związanych z tolerancją roślin ogórka na stres niedoboru wody.
5. Uzyskane wyniki badań były prezentowane na pięciu konferencjach zagranicznych oraz opublikowane w oryginalnej publikacji:
Kłosińska U., Kozik E.U., Treder W., Klamkowski K. 2016. Differential effects of drought stress on germination and seedling growth of cucumber accessions. In: Kozik E.U., Paris H.S. (eds) Proceedings of Cucurbitaceae XIth Eucarpia Meeting on Genetics and Breeding. Warsaw, 24-28
lipca 2016: 217-221 https://cucurbit.info/wp-content/uploads/2019/04/cuc2016proceedings.pdf | <urn:uuid:5e405a43-8ddf-48dc-beee-fa9246f16255> | finepdfs | 3.212891 | CC-MAIN-2023-40 | http://www.inhort.pl/files/projekty_MRiRW/2020/postep_biologiczny/Zadanie_102_BP_Abstrakt_2020.pdf | 2023-10-04T13:32:50+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-40/segments/1695233511369.62/warc/CC-MAIN-20231004120203-20231004150203-00796.warc.gz | 59,925,340 | 0.999903 | 0.999954 | 0.999954 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4298,
7672,
9264
] | 1 | 0 |
STATUT MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 16 W CZĘSTOCHOWIE
Spis treści:
Rozdział I. Postanowienia ogólne
Rozdział II. Cele i zadania przedszkola
Rozdział III. Sposób realizacji zadań przedszkola
Rozdział IV. Organy Przedszkola
Rozdział V. Organizacja pracy Przedszkola
Rozdział VI. Nauczyciele i inni pracownicy Przedszkola
Rozdział VII. Wychowankowie Przedszkola i ich rodzice
Rozdział VIII. Postanowienia końcowe
ROZDZIAŁ I
POSTANOWIENIA OGÓLNE
§ 1
1. Miejskie Przedszkole Nr 16 zwane dalej „przedszkolem" jest placówką publiczną.
2. Siedziba przedszkola znajduje się w Częstochowie przy ul. Starzyńskiego 9.
3. Organem prowadzącym przedszkole jest Gmina Miasta Częstochowa mieszcząca się przy ul. Śląskiej 11/3 42-217 Częstochowa.
4. Nadzór pedagogiczny nad przedszkolem sprawuje Śląski Kurator Oświaty w Katowicach. - Delegatura w Częstochowie.
5. Przedszkole prowadzi:
- wychowanie przedszkolne dla dzieci w wieku 3-7 lat
- obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne.
6. Ustalona nazwa używana jest przez przedszkole w pełnym brzmieniu:
Miejskie Przedszkole Nr 16 w Częstochowie ul. Starzyńskiego 9 tel. 34 362-63-83
e-mail: email@example.com
§ 2
1. Przedszkole działa na podstawie:
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz.U. 2017 poz. 59) niniejszego statutu.
2. Przedszkole jest jednostką budżetową.
Szczegółowe zasady gospodarki finansowej Przedszkola regulują odrębne przepisy.
Przedszkole używa pieczęci i stempli zgodnie z odrębnymi przepisami.
Przedszkole prowadzi i przechowuje dokumentację na zasadach określonych w odrębnych przepisach.
Zasady rekrutacji oraz kryteria przyjęcia dziecka do Przedszkola określa ustawa. Termin i zasady rekrutacji oraz kryteria dodatkowe przyjęcia dzieci do Przedszkola określa corocznie organ prowadzący.
W przypadku niewykorzystania wszystkich miejsc w Przedszkolu, dzieci mogą być przyjmowane w ciągu roku szkolnego.
Obsługę finansową i księgową przedszkola prowadzi BFO
§ 3
1. Miejskie Przedszkole nr 16, zwane dalej Przedszkolem jest jednostką publiczną, która:
a) prowadzi bezpłatne nauczanie i wychowanie w zakresie co najmniej podstawy programowej wychowania przedszkolnego;
b) przeprowadza rekrutację dzieci w oparciu o zasadę powszechnej dostępności na podstawie ustawy.
c)zatrudnia nauczycieli posiadających kwalifikacje określone w odrębnych przepisach;
a) realizuje programy nauczania, które uwzględniają podstawę programową wychowania przedszkolnego.
2. Przedszkole zapewnia dzieciom opiekę, wychowanie i nauczanie przez pięć dni w tygodniu, od poniedziałku do piątku w godzinach od 6:00 do 17:00, z wyjątkiem dni ustawowo wolnych od pracy.
3. Rok szkolny w Przedszkolu rozpoczyna się 1 września każdego roku, a kończy się 31 sierpnia roku następnego.
4. Przedszkole funkcjonuje przez cały rok szkolny z uwzględnieniem przerw ustalonych w porozumieniu z organem prowadzącym.
5. Wychowankowie Przedszkola mogą być ubezpieczeni od następstw nieszczęśliwych wypadków w firmie wybranej i zaakceptowanej przez rodziców.
§ 4
1. Wysokość i zasady wnoszenia opłat za świadczenia wykraczające ponad czas przeznaczony na bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę ustala się zgodnie z obowiązującą uchwałą Rady Miasta Uchwała nr 499.XXXVI.2017 z dnia 23 lutego 2017r.w sprawie określenia czasu bezpłatnego pobytu dziecka w przedszkolu oraz opłat za świadczenia udzielane przez przedszkola, dla których organem prowadzącym jest Gmina Miasta Częstochowa.
2. Wysokość opłaty, o której mowa w ust. 1 wynosi 1 zł za każdą rozpoczętą godzinę zajęć pobytu dziecka w przedszkolu. Zgodnie z ustawą Rady Miasta dzieci mieszkańców Częstochowy z w/w opłaty są zwolnione.
3. Ustala się 100% zwolnienia z opłat dla dzieci korzystających z wychowania przedszkolnego będących mieszkańcami miasta Częstochowy.
4. Ewidencja liczby godzin korzystania przez dziecko ze świadczeń udzielanych przez przedszkole prowadzona jest przez przedszkole na podstawie zapisów w dzienniku zajęć przedszkolnych prowadzonych przez wychowawcę grupy.
§ 5
1. Przedszkole zapewnia odpłatne wyżywienie dla dzieci. Zasady odpłatności za korzystanie z wyżywienia i wysokość stawki żywieniowej ustala organ prowadzący, zgodnie z Zarządzeniem nr 1972.2017.
2. Dzienna wysokość opłaty za korzystanie z czterech posiłków w przedszkolu wynosi 7 ,50 złotych.
3. Śniadanie stanowi 1,80 stawki żywieniowej, I śniadanie oraz II śniadanie stanowi 1,90 stawki żywieniowej obiad -zupa -1,90 stawki żywieniowej II danie -1,90 stawki żywieniowej.
4. Do wyliczenia odpłatności za wyżywienie dzieci przedszkola nie dolicza się podatku VAT.
5. Opłatę za korzystanie z posiłków przez dziecko w przedszkolu, rodzice (opiekunowie prawni ) wnoszą w okresach miesięcznych z góry do 15 tego każdego miesiąca , na podstawie wystawianej przez przedszkole informacji wpłacając na konto WRD .
6. W przypadku nieobecności dziecka przedszkole zwraca dzienną stawkę żywieniową pod warunkiem wcześniejszego powiadomienia dyrektora przez rodzica, od dnia kolejnego w którym nastąpiło zgłoszenie.
ROZDZIAŁ II
CELE I ZADANIA PRZEDSZKOLA WYNIKAJĄCE Z PRZEPISÓW PRAWA
§ 6
1. Przedszkole pełni funkcję opiekuńczą, wychowawczą i kształcącą. Zapewnia dzieciom możliwość wspólnej zabawy i nauki w warunkach bezpiecznych, przyjaznych i dostosowanych do ich potrzeb rozwojowych.
2. Przedszkole realizuje cele określone w ustawie - Prawo oświatowe oraz przepisach wydanych na jej podstawie, a w szczególności podstawie programowej wychowania przedszkolnego, koncentrując się na wspomaganiu i ukierunkowywaniu rozwoju dziecka zgodnie z jego wrodzonym potencjałem i możliwościami rozwojowymi w relacjach ze środowiskiem społeczno-kulturowym i przyrodniczym.
§ 7
1. Celem wychowania przedszkolnego jest wsparcie całościowego rozwoju dziecka. Wsparcie to realizowane jest przez proces opieki, wychowania i nauczania – uczenia się, co umożliwia dziecku odkrywanie własnych możliwości, sensu działania oraz gromadzenie doświadczeń na drodze prowadzącej do prawdy, dobra i piękna. W efekcie takiego wsparcia dziecko osiąga dojrzałość do podjęcia nauki na pierwszym etapie edukacji.
2. Przedszkole zapewnia możliwość korzystania z opieki psychologiczno – pedagogicznej, specjalnych form pracy wychowawczo-dydaktycznej z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz predyspozycji dzieci poprzez:
a) wskazywanie dla dzieci właściwych poradni psychologicznopedagogicznych po konsultacji i za zgodą rodziców lub opiekunów, prowadzenie indywidualizacji pracy z poszczególnymi dziećmi zgodnie z zaleceniami tychże poradni,
b) pomoc psychologiczno-pedagogiczną realizowaną we współpracy z rodzicami, nauczycielami i innymi pracownikami przedszkola, PPP, podmiotami działającymi na rzecz rodziny i dzieci,
3. organizowanie i udzielanie dzieciom i ich rodzicom oraz nauczycielom pomocy psychologiczno-pedagogicznej i logopedycznej, polegającej na:
diagnozowaniu środowiska dziecka,
rozpoznawaniu potencjalnych możliwości oraz indywidualnych potrzeb dziecka poprzez obserwację pedagogiczną zakończoną analizą i oceną gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej ( diagnoza przedszkolna),
opracowywaniu i wdrażaniu indywidualnych planów pomocy dziecku.
podejmowaniu działań wychowawczych oraz wspieraniu nauczycieli w tym zakresie,
wspieraniu nauczycieli i rodziców w działaniach wyrównujących szanse edukacyjne dzieci,
udzielaniu nauczycielom pomocy w dostosowywaniu wymagań wynikających z realizacji programów nauczania do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych dziecka, u którego stwierdzono zaburzenia i odchylenia rozwojowe lub specyficzne trudności w uczeniu się, uniemożliwiające sprostanie tym wymaganiom,
wspieraniu nauczycieli i rodziców w rozwiązywaniu problemów
wychowawczych,
umożliwianiu rozwijania umiejętności wychowawczych rodziców i nauczycieli,
podejmowaniu działań mediacyjnych i interwencyjnych w sytuacjach kryzysowych,
rozpoznawaniu przyczyn niepowodzeń i trudności,
prowadzeniu terapii logopedycznej,
wspieraniu dzieci uzdolnionych,
prowadzeniu edukacji prozdrowotnej i promocji zdrowia.
4. Celem pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej dzieciom jest rozpoznawanie możliwości psychofizycznych oraz zaspokajanie potrzeb rozwojowych i edukacyjnych wychowanków.
5. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana w trakcie bieżącej pracy z wychowankiem w formie:
zajęć rozwijających uzdolnienia,
zajęć specjalistycznych: korekcyjno-kompensacyjnych, socjoterapeutycznych oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym, warsztatów: porad i konsultacji,
zindywidualizowanej ścieżki realizacji obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego
porad, konsultacji, szkoleń i warsztatów dla rodziców i nauczycieli.
6. Pomoc psychologiczno – pedagogiczną organizuje dyrektor, udzielają jej nauczyciele i wychowawcy.
7. Korzystanie z pomocy psychologiczno- pedagogicznej jest dobrowolne i nieodpłatne.
8. Nauczyciele ,wychowawcy grup wychowawczych i specjaliści udzielają pomocy psychologiczno- pedagogicznej, prowadzą dokumentację zgodnie z przepisami ustawy.
9. O potrzebie objęcia wychowanka pomocą psychologiczno- pedagogiczną informuje się rodziców.
10. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana z inicjatywy:
rodziców,
dyrektora przedszkola,
nauczyciela lub wychowawcy prowadzącego zajęcia z wychowankiem,
pomocy nauczyciela,
poradni,
Rady Pedagogicznej,
logopedy,
pracownika socjalnego,
kuratora sądowego,
asystenta rodziny,
organizacji pozarządowej, innej instytucji lub podmiotu działającego na rzecz rodziny i dzieci.
11.Wczesne wspomaganie może być organizowane jeżeli:
zatrudnia się kadrę posiadającą kwalifikacje do prowadzenia zajęć w ramach wczesnego wspomagania,
dysponuje się pomieszczeniami do prowadzenia zajęć w ramach wczesnego wspomagania indywidualnie i w grupie, wyposażonymi w sprzęt specjalistyczny i środki dydaktyczne, odpowiednie do potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci.
12. Zespół wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, o którym mowa w art. 127 ust. 5 ustawy Prawo oświatowe, zwany dalej „zespołem", jest powoływany przez dyrektora podmiotu.
13.W skład zespołu wchodzą osoby posiadające przygotowanie do pracy z dziećmi o zaburzonym rozwoju psychoruchowym:
a) pedagog posiadający kwalifikacje odpowiednie do rodzaju niepełnosprawności dziecka;
b) psycholog;
c) logopeda,
d) w skład zespołu, w zależności od potrzeb dziecka i jego rodziny, mogą wchodzić również inni niż wymienieni specjaliści.
14. Do zadań zespołu należy w szczególności:
a) ustalenie, na podstawie diagnozy poziomu funkcjonowania dziecka zawartej w opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, kierunków i harmonogramu działań podejmowanych w zakresie wczesnego wspomagania i wsparcia rodziny dziecka, uwzględniających rozwijanie aktywności i uczestnictwa dziecka w życiu społecznym oraz eliminowanie barier i ograniczeń w środowisku utrudniających jego funkcjonowanie;
b) nawiązanie współpracy z:
przedszkolem, inną formą wychowania przedszkolnego,
oddziałem przedszkolnym w szkole podstawowej, do którego uczęszcza dziecko, lub innymi podmiotami, w których dziecko jest objęte oddziaływaniami terapeutycznymi, w celu zapewnienia spójności wszystkich oddziaływań wspomagających rozwój dziecka,
c) zdiagnozowania potrzeb dziecka wynikających z jego niepełnosprawności, zapewnienia mu wsparcia medycznorehabilitacyjnego i zalecanych wyrobów medycznych oraz porad i konsultacji dotyczących wspomagania rozwoju dziecka,
d) zapewnienie dziecku i jego rodzinie pomocy, stosownie do ich potrzeb;
e) opracowanie i realizowanie z dzieckiem i jego rodziną indywidualnego programu wczesnego wspomagania, zwanego dalej „programem", z
uwzględnieniem działań wspomagających rodzinę dziecka w zakresie realizacji programu oraz koordynowania działań osób prowadzących zajęcia z dzieckiem;
f) ocenianie postępów oraz trudności w funkcjonowaniu dziecka, w tym identyfikowanie i eliminowanie barier i ograniczeń w środowisku utrudniających jego aktywność i uczestnictwo w życiu społecznym;
g) analizowanie skuteczności pomocy udzielanej dziecku i jego rodzinie, wprowadzanie zmian w programie, stosownie do potrzeb dziecka i jego rodziny, oraz planowanie dalszych działań w zakresie wczesnego wspomagania.
15.Pracę zespołu koordynuje dyrektor .
a) Zespół szczegółowo dokumentuje działania prowadzone w ramach programu, w tym prowadzi arkusz obserwacji dziecka, który zawiera:
imię i nazwisko dziecka;
numer opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz datę wydania tej opinii;
ocenę sprawności dziecka w zakresie: motoryki dużej, motoryki małej, percepcji, komunikacji, rozwoju emocjonalnego i zachowania;
ocenę postępów oraz trudności w funkcjonowaniu dziecka, w tym identyfikowanie i eliminowanie barier i ograniczeń w środowisku utrudniających jego aktywność i uczestnictwo w życiu społecznym;
informacje dotyczące poszczególnych zajęć realizowanych w ramach wczesnego wspomagania.
§ 8
1. Program określa w szczególności:
a) sposób realizacji celów rozwojowych ukierunkowanych na poprawę funkcjonowania dziecka, wzmacnianie jego uczestnictwa w życiu społecznym i przygotowanie do nauki w szkole, eliminowanie barier i
ograniczeń w środowisku utrudniających funkcjonowanie dziecka, w tym jego aktywność i uczestnictwo w życiu społecznym;
b) wsparcie rodziny dziecka w zakresie realizacji programu;
c) sposób oceny postępów dziecka.
§ 9
1.Zajęcia w ramach wczesnego wspomagania organizuje się w wymiarze od 4 do 8 godzin w miesiącu.
2.Miesięczny wymiar godzin zajęć w ramach wczesnego wspomagania ustala dyrektor podmiotu.
§ 10
1. Zadania przedszkola:
a) Wspieranie wielokierunkowej aktywności dziecka poprzez organizację warunków sprzyjających nabywaniu doświadczeń w fizycznym, emocjonalnym, społecznym i poznawczym obszarze jego rozwoju.
b) Tworzenie warunków umożliwiających dzieciom swobodny rozwój, zabawę i odpoczynek w poczuciu bezpieczeństwa.
c) Wspieranie aktywności dziecka podnoszącej poziom integracji sensorycznej i umiejętności korzystania z rozwijających się procesów poznawczych.
d) Zapewnienie prawidłowej organizacji warunków sprzyjających nabywaniu przez dzieci doświadczeń, które umożliwią im ciągłość procesów adaptacji oraz pomoc dzieciom rozwijającym się w sposób nieharmonijny, wolniejszy lub przyspieszony.
e) Wspieranie samodzielnej dziecięcej eksploracji świata, dobór treści adekwatnych do poziomu rozwoju dziecka, jego możliwości percepcyjnych, wyobrażeń i rozumowania, z poszanowaniem indywidualnych potrzeb i zainteresowań.
f) Wzmacnianie poczucia wartości, indywidualność, oryginalność dziecka oraz potrzeby tworzenia relacji osobowych i uczestnictwa w grupie.
g) Tworzenie sytuacji sprzyjających rozwojowi nawyków i zachowań prowadzących do samodzielności, dbania o zdrowie, sprawność ruchową i bezpieczeństwo, w tym bezpieczeństwo w ruchu drogowym.
h) Przygotowywanie do rozumienia emocji, uczuć własnych i innych ludzi oraz dbanie o zdrowie psychiczne, realizowane m.in. z wykorzystaniem naturalnych sytuacji, pojawiających się w przedszkolu oraz sytuacji zadaniowych, uwzględniających treści adekwatne do intelektualnych możliwości i oczekiwań rozwojowych dzieci.
i) Tworzenie sytuacji edukacyjnych budujących wrażliwość dziecka, w tym wrażliwość estetyczną, w odniesieniu do wielu sfer aktywności człowieka: mowy, zachowania, ruchu, środowiska, ubioru, muzyki, tańca, śpiewu, teatru, plastyki.
j) Tworzenie warunków pozwalających na bezpieczną, samodzielną eksplorację otaczającej dziecko przyrody, stymulujących rozwój wrażliwości i umożliwiających poznanie wartości oraz norm odnoszących się do środowiska przyrodniczego, adekwatnych do etapu rozwoju dziecka.
k) Tworzenie warunków umożliwiających bezpieczną, samodzielną eksplorację elementów techniki w otoczeniu, konstruowania, majsterkowania, planowania i podejmowania intencjonalnego działania, prezentowania wytworów swojej pracy.
l) Współdziałanie z rodzicami, różnymi środowiskami, organizacjami i instytucjami, uznanymi przez rodziców za źródło istotnych wartości, na rzecz tworzenia warunków umożliwiających rozwój tożsamości dziecka.
m) Kreowanie, wspólne z wymienionymi podmiotami, sytuacji prowadzących do poznania przez dziecko wartości i norm społecznych, których źródłem jest rodzina, grupa w przedszkolu, inne dorosłe osoby, w tym osoby starsze, oraz rozwijania zachowań wynikających z wartości możliwych do zrozumienia na tym etapie rozwoju.
n) Systematyczne uzupełnianie, za zgodą rodziców, realizowanych treści wychowawczych o nowe zagadnienia, wynikające z pojawienia się w otoczeniu dziecka zmian i zjawisk istotnych dla jego bezpieczeństwa i harmonijnego rozwoju.
o) Systematyczne wspieranie rozwoju mechanizmów uczenia się dziecka, prowadzące do osiągnięcia przez nie poziomu umożliwiającego podjęcie nauki w szkole.
p) Organizowanie zajęć – zgodnie z potrzebami – umożliwiających dziecku poznawanie kultury i języka mniejszości narodowej lub etnicznej lub języka regionalnego – kaszubskiego.
r) Tworzenie sytuacji edukacyjnych sprzyjających budowaniu zainteresowania dziecka językiem obcym nowożytnym, chęci poznawania innych kultur.
2. Przedszkole zapewnia organizowanie opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi w zakresie dopuszczonym możliwościami techniczno - lokalowymi i organizacyjnymi przedszkola.
3.Przedszkole umożliwia dzieciom podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, religijnej i językowej poprzez:
a) prowadzenie zajęć w języku polskim,
b) wprowadzanie w trakcie zajęć treści związanych z historią, przyrodą, kulturą i tradycją naszego kraju i regionu,
c) prowadząc nauczanie religii (katechezę) w ramach planu zajęć przedszkolnych dla dzieci, których rodzice lub opiekunowie wyrażą pisemnie takie życzenie. W tym czasie dzieci nie uczęszczające na katechezę mają zapewnioną opiekę nauczyciela lub są w tym czasie włączone do innej grupy.
ROZDZIAŁ III
SPOSÓB REALIZACJI ZADAŃ PRZEDSZKOLA § 11
Przedszkole realizuje cele i zadania poprzez:
1. Prowadzenie pracy opiekuńczo – wychowawczej i dydaktycznej w oparciu o pełną znajomość dziecka i jego środowiska rodzinnego, w ramach określonych obszarów edukacyjnych zawartych w podstawie programowej wychowania przedszkolnego, zgodnie ze współczesną wiedzą pedagogiczną.
2. Tworzenie warunków wspomagających rozwój dzieci, ich zdolności i zainteresowań.
3. Sprawowanie opieki nad dziećmi powierzone jest nauczycielkom, które odpowiadają za bezpieczeństwo dzieci w czasie zajęć w przedszkolu i w czasie zajęć organizowanych poza przedszkolem.
§ 12
Sposób realizacji zadań przedszkola z uwzględnieniem wspomagania indywidualnego rozwoju dziecka oraz wspomagania rodziny w wychowaniu dziecka i przygotowaniu go do nauki w szkole a w przypadku dzieci niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem stopnia niepełnosprawności:
1. Praca wychowawczo- dydaktyczna i opiekuńcza we wszystkich oddziałach prowadzona jest na podstawie programu wychowania przedszkolnego wybranego przez nauczycieli.
2. Szczegółowe zadania przedszkola i sposób ich realizacji ustalany jest w koncepcji pracy placówki i w planach przy pracy poszczególnych oddziałów przedszkolnych.
3. Nauczyciele organizują zajęcia wspierające rozwój dziecka. Wykorzystują do tego każdą sytuację i moment pobytu dziecka w przedszkolu, czyli tzw. zajęcia kierowane i niekierowane. Wszystkie doświadczenia dzieci płynące z organizacji pracy przedszkola są efektem realizacji programu wychowania przedszkolnego.
4. Naturalne obszary rozwoju dziecka wskazują na konieczność uszanowania typowych dla tego okresu potrzeb rozwojowych, których spełnieniem powinna stać się dobrze zorganizowana zabawa, zarówno w budynku przedszkola, jak i na świeżym powietrzu.
5. Nauczyciele, organizując zajęcia kierowane, biorą pod uwagę możliwości dzieci, ich oczekiwania poznawcze i potrzeby wyrażania swoich stanów emocjonalnych, komunikacji oraz chęci zabawy.
6. Przedszkole jest miejscem, w którym poprzez zabawę dziecko poznaje alfabet liter drukowanych. Zabawa rozwija w dziecku oczekiwania poznawcze w tym zakresie i jest najlepszym rozwiązaniem metodycznym, które sprzyja jego rozwojowi. Nauczyciele wykorzystują każdą naturalnie
pojawiającą się sytuację edukacyjną prowadzącą do osiągnięcia dojrzałości szkolnej.
7. Nauczyciele diagnozują, obserwują dzieci i twórczo organizują przestrzeń ich rozwoju, włączając do zabaw i doświadczeń przedszkolnych potencjał tkwiący w dzieciach oraz ich zaciekawienie elementami otoczenia.
8. Organizacja zabawy, nauki i wypoczynku w przedszkolu oparta jest na rytmie dnia, czyli powtarzających się systematycznie fazach, które pozwalają dziecku na stopniowe zrozumienie pojęcia czasu i organizacji oraz dają poczucie bezpieczeństwa i spokoju, zapewniając mu zdrowy rozwój.
9. Pobyt w przedszkolu jest czasem wypełnionym zabawą, która pod okiem specjalistów tworzy pole doświadczeń rozwojowych budujących dojrzałość szkolną.
10. Nauczyciele systematycznie informują rodziców o postępach w rozwoju ich dziecka, zachęcają do współpracy w realizacji programu wychowania przedszkolnego oraz opracowują diagnozę dojrzałości szkolnej dla tych dzieci, które w danym roku mają rozpocząć naukę w szkole.
11.Wspomaga wychowawczą rolę rodziny poprzez:
pomoc w rozpoznawaniu możliwości rozwojowych dziecka i w podjęciu wczesnej interwencji specjalistycznej,
informowanie na bieżąco o postępach i zachowaniach dziecka, osiąganych przez nie sukcesach i niepowodzeniach oraz o objawach wskazujących na konieczność konsultacji z określonymi specjalistami,
uzgadnianie wspólnie z rodzicami kierunków i zakresu zadań , realizowanych w przedszkolu i w poszczególnych oddziałach,
upowszechnianie wiedzy pedagogiczno-psychologicznej wśród rodziców
w różnych formach,
praca z dzieckiem szczególnie uzdolnionym,
stawianie zadań zgodnie z jego możliwościami i zdolnościami,
wyrównywanie innych sfer rozwojowych.
12. Przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym jest włączone w różne działania realizowane w ramach programu wychowania przedszkolnego i odbywa się przede wszystkim w formie zabawy.
13. Aranżacja przestrzeni wpływa na aktywność wychowanków, dlatego organizuje się takie jej zagospodarowanie, które pozwala dzieciom na podejmowanie różnorodnych form działania.
14. Elementem przestrzeni są:
a) zabawki i pomoce dydaktyczne wykorzystywane w motywowaniu dzieci do podejmowania samodzielnego działania, odkrywania zjawisk oraz zachodzących procesów, utrwalania zdobytej wiedzy i umiejętności, inspirowania do prowadzenia własnych eksperymentów;
b) odpowiednio wyposażone miejsca przeznaczone na odpoczynek dzieci (leżak, materac, mata, poduszka), jak również elementy wyposażenia odpowiednie dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych.
15. Aranżacja wnętrz:
a) umożliwia celebrowanie posiłków (kulturalne, spokojne ich spożywanie połączone z nauką posługiwania się sztućcami), a także możliwość wybierania potraw przez dzieci (walory odżywcze i zdrowotne produktów), a nawet ich komponowania,
b)umożliwia dzieciom podejmowanie prac porządkowych np. po i przed posiłkami, po zakończonej zabawie, przed wyjściem na spacer.
16. Przedszkole stosuje w swoich działaniach obowiązujące przepisy BHP i PPOŻ., współpracuje z rejonową poradnią psychologiczno- pedagogiczną i poradniami specjalistycznymi, zapewniając w miarę potrzeb konsultacje i pomoc.
§ 13
Tworzenie warunków realizacji działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej.
1. Przedszkole podejmuje niezbędne działania w celu tworzenia optymalnych warunków realizacji działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej.
2. Zapewnienia każdemu uczniowi warunków niezbędnych do jego rozwoju, podnoszenia jakości pracy szkoły lub placówki i jej rozwoju organizacyjnego.
3. Działania te dotyczą:
a) efektów w zakresie kształcenia, wychowania i opieki oraz realizacji celów i zadań statutowych;
b) organizacji procesów kształcenia, wychowania i opieki;
c) tworzenia warunków do rozwoju i aktywności, w tym kreatywności, uczniów;
d) współpracy z rodzicami i środowiskiem lokalnym;
e) zarządzania placówką.
4. Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania określi, w drodze rozporządzenia, w odniesieniu do różnych typów szkół i rodzajów placówek, wymagania wobec placówek, dotyczące prawidłowości i skuteczności działań, w zakresie:
a) przebiegu procesów kształcenia, wychowania i opieki;
a) umożliwienia każdemu uczniowi rozwoju na miarę jego indywidualnych możliwości;
b) podejmowania przez placówkę działań podnoszących jakość jej pracy;
c) angażowania uczniów, rodziców i nauczycieli w działania szkoły lub placówki;
d) współpracy ze środowiskiem lokalnym;
e) uzyskiwanych efektów kształcenia i wychowania;
f) aktywności uczniów i ich rozwoju osiąganego adekwatnie do potrzeb i możliwości;
g) doskonalenia pracy placówki przy zaangażowaniu społeczności szkolnej i środowiska lokalnego.
Sposób sprawowania opieki nad dziećmi
1. Zajęcia w przedszkolu :
a) opiekę nad dziećmi w trakcie całego ich pobytu w przedszkolu sprawują nauczyciele, w wyjątkowych sytuacjach krótkotrwałą opiekę nad dziećmi może sprawować inny pracownik przedszkola,
b) rozkład dnia w przedszkolu uwzględnia równomierne rozłożenie zajęć w ciągu całego dnia i ich różnorodność,
c) dzieci mają zapewniony codzienny odpoczynek w określonej formie: zajęcia relaksacyjne i wyciszające,
d) przedszkole zapewnia codzienne organizowanie zajęć ruchowych w różnorodnych formach,
e) zapewnia się codzienny pobyt na świeżym powietrzu, o ile pozwalają na to warunki pogodowe,
f) czas trwania zajęć dydaktyczno- wychowawczych z dziećmi jest dostosowany do możliwości rozwojowych dzieci i wynosić od 15 do 30 minut.
g) sale zajęć posiadają właściwą powierzchnię, oświetlenie, wentylację i ogrzewanie,
h) stoliki, krzesełka i wyposażenie sal dostosowane są do wzrostu dzieci i rodzaju ich działalności,
i) dzieci w czasie pobytu całodziennego korzystają z posiłków przygotowanych zgodnie z normami żywieniowymi i estetycznie podanych; korzystanie z posiłków przez dzieci na pobyt skrócony uzgadniane jest indywidualnie z rodzicami (opiekunami) dziecka i wobec wychowanków na terenie placówki nie są stosowane żadne zabiegi medyczne oraz nie podaje się żadnych leków. W przypadku choroby zakaźnej dziecka rodzice zobowiązani są do powiadomienia nauczycielki lub dyrektora placówki i po każdej chorobie zakaźnej, a także innej długotrwałej, przedłożyć zaświadczenie o zdolności dziecka do uczęszczania do przedszkola.
2. Zajęcia poza terenem przedszkola :
a) w trakcie zajęć poza terenem przedszkola opiekę nad dziećmi sprawuje nauczyciel wraz z osobą pomagającą którą może być inny pracownik przedszkola lub rodzic. Na 1 osobę dorosłą może przypadać maksymalnie 10 dzieci z zastrzeżeniem, iż zawsze musi być nie mniej niż 2 opiekunów,
b) osobą uprawnioną do prowadzenia wycieczki dydaktycznej, krajoznawczej i rekreacyjnej (spaceru) jest nauczyciel,
c) każda wycieczka jest organizowana zgodnie z ogólnym regulaminem wycieczek i spacerów obowiązującym w przedszkolu,
d) z ww. regulaminem są zapoznani rodzice (opiekunowie); każdorazowo, bezpośrednio przed wycieczką, regulamin omawiany jest z dziećmi w niej uczestniczącymi,
e) rodzice muszą na piśmie wyrazić zgodę na uczestnictwo dziecka w wycieczce lub imprezie,
f) każda wycieczka musi być zgłoszona na druku "karta wycieczki",
g) w trakcie wyjść dzieci poza teren przedszkola nauczyciel zobowiązany jest do ścisłego przestrzegania przepisów o ruchu drogowym i zapoznawania z nimi dzieci przed wyjściem w teren.
h) przed każdym wyjściem do ogrodu przedszkolnego teren musi być sprawdzony przez nauczyciela lub innego pracownika przedszkola,
i) jeśli miejsce, w którym mają być prowadzone zajęcia, lub stan znajdujących się na nim urządzeń technicznych może stwarzać zagrożenia dla bezpieczeństwa dzieci, nauczyciel obowiązany jest nie dopuścić do zajęć lub przerwać je wyprowadzając dzieci z miejsca zagrożenia oraz powiadomić o tym niezwłocznie dyrektora przedszkola,
j) teren zabaw wokół budynku przedszkola musi być ogrodzony.
ROZDZIAŁ IV
ORGANY PRZEDSZKOLA
§ 15
1. Organami przedszkola są:
Dyrektor przedszkola
Rada Pedagogiczna
Rada Rodziców
2. Przedszkolem kieruje dyrektor wyłoniony w drodze konkursu.
3. Każdy z wymienionych organów działa zgodnie z ustawą Prawo oświatowe. Organy kolegialne funkcjonują według odrębnych regulaminów, uchwalonych przez te organy. Regulaminy te nie mogą być sprzeczne ze Statutem przedszkola.
4. Dyrektor/ wicedyrektor przedszkola:
kieruje bieżącą działalnością przedszkola i reprezentuje je na zewnątrz,
dyrektor odpowiedzialny jest za zapewnienie bezpieczeństwa dzieciom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez przedszkole,
odpowiada za dydaktyczny i wychowawczy poziom przedszkola,
opracowuje arkusz organizacyjny przedszkola i przekazuje do zaopiniowania radzie pedagogicznej,
opracowuje ramowy rozkład pracy poszczególnych grup,
sprawuje nadzór pedagogiczny, dokonuje oceny pracy nauczycieli i oceny ich dorobku zawodowego w związku z uzyskiwaniem kolejnych stopni awansu zawodowego,
organizuje i prowadzi nadzór nad wszystkimi obszarami pracy przedszkola i 2 razy w roku przedstawia wyniki pozostałym organom przedszkola,
sprawuje opiekę nad wychowankami oraz stwarza warunki do ich harmonijnego rozwoju psychofizycznego,
współpracuje z radą pedagogiczną i radą rodziców,
zapewnia pomoc nauczycielom w realizacji ich zadań i w ich doskonaleniu zawodowym lub podnoszeniu kwalifikacji,
zapewnia, w miarę możliwości, odpowiednie warunki organizacyjne do realizacji zadań wychowawczo-dydaktycznych i opiekuńczych,
realizuje zadania zgodnie z uchwałami rady pedagogicznej oraz zarządzeniami organów nadzorujących przedszkole,
ma prawo wstrzymywania realizacji uchwał rady pedagogicznej, jeśli są one niezgodne z prawem oświatowym,
dysponuje środkami określonymi w planie finansowym przedszkola i ponosi odpowiedzialność za ich prawidłowe wykorzystanie, a także za administracyjną, finansową i gospodarczą obsługę przedszkola,
jest odpowiedzialny za właściwe prowadzenie i przechowywanie dokumentacji przebiegu nauczania, kadrowych i księgowych oraz za wydawanie dokumentów zgodnych z posiadaną dokumentacją
współdziała ze szkołami wyższymi oraz z zakładami kształcenia nauczycieli w organizacji praktyk pedagogicznych,
administruje Zakładowym Funduszem Świadczeń Socjalnych zgodnie z obowiązującym regulaminem i przepisami prawnymi,
kontroluje spełnianie odbycia obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego dla dzieci 5 i 6 letnich oraz powiadamia szkoły obwodowe o spełnianiu przez dzieci 6-letnie obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego. Za zgłoszenie i regularne uczęszczanie dziecka do przedszkola odpowiedzialni są rodzice,
przygotowuje do dnia 30 kwietnia danego roku szkolnego poprzedzającego rok szkolny w którym dziecko ma obowiązek albo może rozpocząć naukę w szkole podstawowej informację o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej,
dopuszcza w przedszkolu do użytku programy wychowania przedszkolnego,
Dyrektor szkoły lub placówki może, w drodze decyzji, skreślić ucznia z listy uczniów w przypadkach określonych w statucie szkoły lub placówki. Skreślenie następuje na podstawie uchwały rady pedagogicznej (nie dotyczy ucznia objętego obowiązkiem szkolnym),
Dyrektor jest kierownikiem zakładu pracy dla zatrudnionych w szkole lub placówce nauczycieli i pracowników niebędących nauczycielami.
5. Dyrektor w szczególności decyduje w sprawach:
zatrudniania i zwalniania nauczycieli oraz innych pracowników szkoły lub placówki;
przyznawania nagród oraz wymierzania kar porządkowych nauczycielom
i innym pracownikom szkoły lub placówki;
występowania z wnioskami, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej i rady szkoły lub placówki, w sprawach odznaczeń, nagród i innych wyróżnień dla nauczycieli oraz pozostałych pracowników szkoły lub placówki;
wykonuje inne zadania wynikające z przepisów szczegółowych.
§ 16
1. Rada Pedagogiczna:
jest organem kolegialnym przedszkola w zakresie realizacji jego statutowych zadań dotyczących kształcenia, wychowania i opieki,
w skład rady pedagogicznej wchodzi dyrektor, wszyscy nauczyciele zatrudnieni w placówce, dla których praca wychowawcza i dydaktyczna jest podstawowym zajęciem,
przewodniczącym rady pedagogicznej jest dyrektor przedszkola,
przewodniczący przygotowuje i prowadzi zebrania oraz odpowiada za powiadomienie członków Rady Pedagogicznej o terminie i trybie zebrania,
2. Rada Pedagogiczna odbywa zebrania plenarne w związku z:
rozpoczęciem roku szkolnego,
podsumowaniem i analizą pracy za każde półrocze,
prowadzeniem pracy samokształceniowej i doskonalenia zawodowego,
bieżącymi potrzebami.
3. Zebrania Rady Pedagogicznej mogą być organizowane z inicjatywy przewodniczącego, organu nadzorującego placówkę albo co najmniej 1/3 członków Rady Pedagogicznej.
4. W zebraniach Rady Pedagogicznej mogą brać udział z głosem doradczym osoby zaproszone przez jaj przewodniczącego za zgodą lub na wniosek Rady Pedagogicznej.
5. Zadania Rady Pedagogicznej:
a) planowanie i organizowanie pracy wychowawczej, dydaktycznej i opiekuńczej placówki,
b) analizowanie i ocenianie stanu pracy dydaktyczno-wychowawczej i realizacji rocznego planu pracy oraz organizacyjnych i materialnych warunków pracy placówki a także wysuwanie wniosków do dalszej pracy,
c) organizowanie wewnętrznego samokształcenia i doskonalenia zawodowego oraz upowszechnianie nowatorstwa pedagogicznego,
d) ustalenie regulaminu swojej działalności i aneksów do niego,
e) ustalenie harmonogramu imprez i uroczystości,
f) współpraca z organami przedstawicielskimi rodziców działającymi na terenie placówki.
6. Kompetencje stanowiące Rady Pedagogicznej:
a) zatwierdzenie planów pracy przedszkola,
b) podejmowanie uchwał w sprawie i eksperymentów pedagogicznych w placówce, po zaopiniowaniu ich projektów przez radę rodziców,
c) ustalanie i uchwalanie organizacji doskonalenia zawodowego nauczycieli zatrudnionych w przedszkolu,
d) podejmowanie uchwał w sprawach skreślenia z listy uczniów;
e) ustalanie sposobu wykorzystania wyników nadzoru pedagogicznego, w tym sprawowanego nad szkołą lub placówką przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny, w celu doskonalenia pracy szkoły lub placówki.
7. Kompetencje opiniujące Rady Pedagogicznej.
a) Rada Pedagogiczna opiniuje:
organizację pracy w przedszkolu, a zwłaszcza tygodniowy rozkład godzin pracy nauczycieli, przydział grup, harmonogram zajęć dodatkowych,
projekt planu finansowego,
wnioski dyrektora o przyznanie nauczycielom odznaczeń, nagród i innych wyróżnień, (nie dotyczy nagrody dyrektora),
propozycje dyrektora w sprawach przydziału nauczycielom stałych prac i zajęć realizowanych w ramach wynagrodzenia zasadniczego oraz dodatkowo płatnych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych,
opiniuje pracę dyrektora przedszkola na wniosek organu sprawującego nadzór pedagogiczny,
przedłużenie powierzenia stanowiska dyrektora przedszkola.
8. Rada Pedagogiczna wnioskuje w sprawach:
doskonalenia organizacji pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej,
oceny pracy nauczyciela,
rada pedagogiczna może wystąpić do organu sprawującego nadzór pedagogiczny z wnioskiem o odwołanie ze stanowiska dyrektora placówki.
9. Uprawnienia Rady Pedagogicznej
a) Rada pedagogiczna przygotowuje projekt statutu szkoły lub placówki albo jego zmian i przedstawia do uchwalenia radzie szkoły lub placówki.
b) Rada pedagogiczna może wystąpić z wnioskiem o odwołanie nauczyciela ze stanowiska dyrektora lub z innego stanowiska kierowniczego w szkole lub placówce.
10.Uchwały Rady Pedagogicznej są podejmowane zwykłą większością głosów poprzez głosowanie tajne (w sprawach mogących naruszyć dobra osobiste) lub jawne (pozostałe sprawy), w obecności co najmniej połowy jej członków.
11.Dyrektor wstrzymuje wykonanie uchwał niezgodnych z przepisami prawa zgodnie z procedurą przewidzianą przez ustawę o systemie oświaty.
12. Zebrania Rady Pedagogicznej są protokołowane w książce protokołów.
13.Nauczyciele są zobowiązani do nie ujawniania spraw poruszanych na posiedzeniach rady pedagogicznej, które mogą naruszyć dobro osobiste wychowanków lub ich rodziców, a także nauczycieli i innych pracowników przedszkola- zachowanie tajemnicy służbowej.
§ 17
Rada Rodziców
1. Rada Rodziców jest społecznym organem działającym na rzecz przedszkola i stanowi reprezentację ogółu rodziców wychowanków.
2. Zadaniem jej jest wspieranie statutowej działalności przedszkola. W skład RR wchodzi jeden przedstawiciel z każdej Rady Oddziałowej. Zasady tworzenia Rady Rodziców ustala ogół rodziców na zebraniu.
3. Wybory do Rady Rodziców:
a. są przeprowadzane corocznie, we wrześniu, na pierwszym zebraniu rodziców każdego oddziału. Wybory odbywają się bez względu na frekwencję rodziców na zebraniu,
b. zgromadzeni na zebraniu rodzice danego oddziału wybierają ze swego grona „trójkę klasową" (3 osoby),
c. do udziału w wyborach do trójki klasowej są uprawnieni rodzice dzieci danego oddziału. Jedno dziecko może być reprezentowany w wyborach tylko przez jednego rodzica,
d. trójka klasowa wybiera spośród siebie 1 osobę, która wchodzi w skład Rady Rodziców,
e. ogłoszenie wyników wyborów, podanie do publicznej wiadomości składu Rady Rodziców i zwołanie jej pierwszego posiedzenia należy do obowiązków Dyrektora Przedszkola.
f. Pierwsze posiedzenie Rady Rodziców powinno odbyć się w terminie 21 dni od terminu wyborów.
4. Szczegóły określa Regulamin Rady Rodziców.
5. Kadencja Rady Rodziców trwa 1 rok.
6. Uczestniczy w życiu przedszkola przyczyniając się do podnoszenia jakości pracy placówki i zaspokajania potrzeb dzieci.
7. Kompetencje Rady Rodziców:
a) występowanie do rady przedszkola, rady pedagogicznej i dyrektora przedszkola z wnioskami i opiniami dotyczącymi wszystkich spraw placówki,
b) opiniowanie programu i harmonogramu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania placówki,
c) przedstawianie swojej opinii dotyczącej oceny dorobku zawodowego nauczyciela za okres stażu, w terminie 14 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o dokonywanej ocenie dorobku zawodowego nauczyciela,
d) wyrażania opinii na temat funkcjonowania przedszkola do organów sprawujących nadzór nad placówką.
8. Zasady tworzenia Rady Rodziców ustala ogół rodziców wychowanków przedszkola i jest to zawarte w regulaminie działalności rady rodziców.
9. Uchwala regulamin swojej działalności, który nie może być sprzeczny ze statutem przedszkola i prawem oświatowym.
10. Zebrania Rady Rodziców są protokołowane.
11. W posiedzeniach Rady Rodziców uczestniczyć może, z głosem doradczym, dyrektor przedszkola oraz inne zaproszone osoby.
12.Reprezentacja rodziców może przybrać inną nazwę; przyjęta nazwa zostanie zawarta w statucie przedszkola poprzez przyjęcie stosownego aneksu.
13.W celu wspierania statutowej działalności przedszkola rada rodziców może gromadzić fundusze z dobrowolnych składek rodziców i innych źródeł.
14.Zasady wydatkowania funduszy rady rodziców określa regulamin rady rodziców w części dotyczącej gospodarki finansowej.
15.W przedszkolu nie funkcjonuje Rada Przedszkola.
ROZDZIAŁ V
ORGANIZACJA PRZEDSZKOLA
§ 18
1. Przedszkole prowadzi rekrutację w oparciu o Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 marca 2017 r. w sprawie przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego do publicznych przedszkoli, szkół i placówek (Dz.U. 2017 poz. 610).
2. Przedszkole przeprowadza rekrutację w oparciu o zasadę pełnej dostępności. Zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami. Terminy i zasady przyjęcia dzieci do przedszkola określa regulamin rekrutacji dzieci uchwalany co roku przez organ prowadzący. Podstawą przyjęcia dziecka do przedszkola jest „ Karta zgłoszenia dziecka" wypełniona drogą elektroniczną lub wypisana ręcznie na druku wydanym przez przedszkole i dostarczona przez rodziców lub prawnych opiekunów dziecka do placówki I preferencji.
3. Szczegółowe zasady i harmonogram rekrutacji na dany rok szkolny określa Gmina Miasta Częstochowa.
4. Przedszkole jest placówką publiczną, nieferyjną.
5. Praca wychowawczo – dydaktyczna i opiekuńcza prowadzona jest w oparciu o podstawę programową oraz dopuszczone do użytku przez dyrektora przedszkola programy wychowania przedszkolnego. Program może być zaopiniowany przez nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego.
6. Nauka religii prowadzona jest wg programu zatwierdzonego przez odpowiednie władze kościelne.
7. Placówka jest przedszkolem 10-oddziałowym.
8. Szczegółową organizację wychowania i opieki w danym roku szkolnym określa arkusz organizacji przedszkola, opracowany przez dyrektora w porozumieniu z Radą Pedagogiczną zatwierdzony przez Organ Prowadzący.
9. Organizację pracy w ciągu dnia określa ramowy rozkład dnia ustalany przez dyrektora w porozumieniu z radą pedagogiczną ,z uwzględnieniem wymagań zdrowia i higieny pracy oraz oczekiwań rodziców.
10.Na podstawie ramowego rozkładu dnia nauczyciel (nauczyciele), któremu powierzono opiekę nad danym oddziałem, ustala dla tego oddziału szczegółowy rozkład dnia, z uwzględnieniem potrzeb i zainteresowań dzieci.
§ 19
1. Podstawową jednostką organizacyjną przedszkola jest oddział złożony z dzieci zgrupowanych według zbliżonego wieku.
2. Liczba dzieci w oddziałach nie może przekraczać 25.
1. Praca dydaktyczno – wychowawcza i opiekuńcza prowadzona jest na podstawie programu wybranego z zestawu programów wychowania w przedszkolu.
2. Godzina pracy przedszkola trwa 60 minut.
na wniosek Rady Rodziców w przedszkolu mogą być prowadzone zajęcia dodatkowe ( np. gimnastyka korekcyjna, rytmika itp. ).
zajęcia dodatkowe organizowane w przedszkolu są nieodpłatne. Udział w zajęciach jest dobrowolny i objęte są nimi wszystkie dzieci.
czas trwania zajęć prowadzonych dodatkowo, w szczególności: gimnastyki korekcyjnej zajęć rytmicznych, jest dostosowany do możliwości rozwojowych dzieci i wynosić :
- z dziećmi w wieku 3 - 4 lat około 15 minut,
- z dziećmi w wieku 5 - 6 lat około 30 minut,
3. Sposób dokumentowania zajęć prowadzonych w przedszkolu – dzienniki zajęć dodatkowych prowadzonych przez nauczycieli prowadzących w/w zajęcia.
4. Realizacja podstawy programowej wychowania przedszkolnego odbywa się w czasie całego pobytu dzieci w przedszkolu.
§ 21
1. Przedszkole jest jednostką wielooddziałową- dziesięć oddziałów .
2. Osiem oddziałów mieści się w budynku przedszkola, dwa oddziały w Szkole Podstawowej nr 50 w Częstochowie.
1.Szczegółową organizację wychowania i opieki w danym roku szkolnym określa arkusz organizacji przedszkola, opracowany przez dyrektora w porozumieniu z Radą Pedagogiczną zatwierdzony przez Organ Prowadzący.
2.W arkuszu organizacji przedszkola określa się w szczególności:
czas pracy poszczególnych oddziałów,
liczbę pracowników łącznie z liczbą stanowisk kierowniczych.
§ 23
1. Organizację pracy w ciągu dnia określa ramowy rozkład dnia ustalany przez dyrektora w porozumieniu z Radą Pedagogiczną ,z uwzględnieniem wymagań zdrowia i higieny pracy oraz oczekiwań rodziców.
2. Na podstawie ramowego rozkładu dnia nauczyciel (nauczyciele), któremu powierzono opiekę nad danym oddziałem, ustala dla tego oddziału szczegółowy rozkład dnia, z uwzględnieniem potrzeb i zainteresowań dzieci.
§ 24
1. Przedszkole funkcjonuje przez cały rok szkolny z wyjątkiem przerw ustalonych przez organ prowadzący.
2. Przedszkole czynne jest w ciągu roku i w ciągu dnia zgodnie z projektem organizacyjnym zatwierdzonym przez organ prowadzący z uwzględnieniem przepisów podstawy programowej.
3. Czas pracy przedszkola w ciągu dnia i w ciągu roku dostosowany jest do istotnych potrzeb w zakresie opieki, zdrowia i wychowania dzieci,
planowany w oparciu o informacje zawarte w umowach i oświadczeniach woli rodziców.
4. Przedszkole czynne jest od 6.00 do 17.00 od poniedziałku do piątku.
5. Dzienny czas pracy przedszkola ustalany jest z organem prowadzącym na dany rok szkolny z uwzględnieniem aktualnych potrzeb środowiska.
6. W okresie zmniejszonej frekwencji, w czasie przerw świątecznych i ferii, dopuszcza się możliwość ograniczenia liczby oddziałów.
7.
Terminy przerw w pracy przedszkola ustalane są przez organ prowadzący na wniosek dyrektora i Rady Pedagogicznej.
8. Przerwy w pracy przedszkola wykorzystuje się na:
a) przeprowadzenie niezbędnych remontów i gruntownych porządków;
b) urlopy pracowników pedagogicznych i administracyjno – obsługowych.
9. Świadczenia udzielane przez przedszkole są nieodpłatne w zakresie realizacji podstawy programowej wychowania przedszkolnego, określonej przez Ministra Edukacji Narodowej.
10. Dzieci nie uczestniczące w zajęciach dodatkowych mają w czasie ich trwania zapewnioną opiekę nauczyciela.
11.Przedszkole zapewnia zajęcia z języka obcego dla wszystkich dzieci w ramach podstawy programowej.
ROZDZIAŁ VI NAUCZYCIELE I INNI PRACOWNICY PRZEDSZKOLA
§ 25
Statut przedszkola określa zakres zadań nauczycieli oraz innych pracowników
1. Pracownikami przedszkola są:
dyrektor,
nauczyciele,
pracownicy administracji,
pracownicy obsługi,
inni pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze lub okresowo.
2. Liczbę pracowników ustala organ prowadzący przedszkole w zależności od ilości dzieci, potrzeb i wymogów organizacyjnych placówki.
3. Zasady zatrudniania, zwalniania i wynagradzania nauczycieli i innych pracowników, o których mowa jest w p. 1, określają odrębna przepisy.
4. Wskazane jest , by pracownicy przedszkola wykorzystywali urlop wypoczynkowy w czasie planowej wakacyjnej przerwy w pracy przedszkola. W wyjątkowych wypadkach urlop może być udzielony w innym terminie.
5. Każdy pracownik zobowiązany jest do znajomości i stosowania przepisów BHP obowiązujących w placówkach oświatowych oraz zgodnie z tymi przepisami do poddawania się regularnie okresowym badaniom lekarskim i szkoleniom BHP.
6. Każdy z pracowników przedszkola zobowiązany jest świadczyć osobistą opiekę nad dziećmi.
7. Wszyscy pracownicy placówki zobowiązani są do zachowania tajemnicy służbowej w zakresie dotyczącym spraw wychowanków i wybranych aspektów działalności placówki.
8. Wszyscy pracownicy winni dbać o dobre imię placówki, strzec jej mienia i szanować dobro społeczne.
9. Pracownik zatrudniony w przedszkolu zobowiązany jest przestrzegać szczegółowego zakresu obowiązków na zajmowanym stanowisku. Przyjęcie szczegółowego zakresu obowiązków jest potwierdzane podpisem pracownika.
10.Zadania nauczycieli:
a) zadaniem nauczyciela jest prowadzenie, prawidłowej merytorycznie i formalnie, pracy wychowawczej, dydaktycznej i opiekuńczej wśród wychowanków,
b) nauczyciel ma prawo korzystać w swojej pracy z pomocy merytorycznej i metodycznej ze strony dyrektora przedszkola, doradcy metodycznego oraz rady pedagogicznej, a także ze strony wyspecjalizowanych w tym zakresie placówek i instytucji oświatowych i naukowych,
c) nauczyciel jest odpowiedzialny za jakość swojej pracy dydaktyczno wychowawczej i opiekuńczej. Jest zobowiązany do jej analizowania, diagnozowania i samooceny.
11.Wszyscy nauczyciele są członkami Rady Pedagogicznej.
12.Pracownicy administracyjni:
a) pracownikiem administracyjnym w przedszkolu jest:
intendent ,
referent.
13.Do obowiązków intendenta należy:
a) zaopatrywanie przedszkola w żywność,
b) nadzorowanie sporządzania posiłków, wydzielania racji pokarmowych dla dzieci i personelu,
c) sporządzanie jadłospisów dekadowych,
d) prowadzenie magazynu i dokumentacji magazynowej oraz raportów żywieniowych i ich analiza zgodnie z obowiązującymi przepisami,
e) sprawowanie opieki nad całością pomieszczeń i sprzętu w
placówce, prowadzenie prac inwentaryzacyjnych,
f) stosowanie przepisów HACCP i dostosowywanie ich do działalności placówki,
g) prowadzenie nadzoru nad magazynami przedszkola,
h) zaopatrywanie przedszkola w sprzęt, środki czystości, artykuły biurowe, pracowników- w odzież roboczą.
14. Do obowiązków referenta należy:
a) przyjmowanie i rozdział nadchodzącej korespondencji, w tym bieżące sprawdzanie poczty elektronicznej,
b) rejestrowanie pism przychodzących i wychodzących,
c) przepisywanie korespondencji,
d) wysyłanie korespondencji,
e) wystawianie druków, zaświadczeń oraz legitymacji dla dzieci i nauczycieli,
f) zabezpieczanie i przechowywanie pieczęci urzędowych,
g) przechowywanie dokumentacji powizytacyjnej, protokolnej itp.,
h) prowadzenie zbioru zarządzeń, instrukcji, przepisów, składanie dokumentów archiwum,
i) obsługa interesantów, udzielanie informacji,
j) sporządzanie sprawozdawczości GUS, dotyczących uczniów oraz funkcjonowania przedszkola,
k) sporządzanie sprawozdanie SIO oraz nadzór nad kompletnością i terminowością złożenia sprawozdania do organu prowadzącego,
l) prowadzenie dokumentacji przedszkola oraz wydawanie dokumentów zgodnie z przepisami obowiązującymi w tym zakresie,
m) prowadzenie w przedszkolu ubezpieczenia od wypadków dzieci, zbieranie pieniędzy od wychowawców grup oraz wszystkich pracowników, którzy wyrazili chęć ubezpieczenia się,
n) rozliczanie delegacji dla nauczycieli,
o) prowadzenie terminarza spotkań służbowych dyrektora przedszkola,
p) uzupełnianie i kontrola akt osobowych,
q) drukowanie wyciągów bankowych, współpraca BOF,
r) wykonywanie innych zadań zleconych przez Dyrektora przedszkola,
s) nadzór i prowadzenie inwentarza placówki, wystawianie faktur MOPS, rodzice, dzierżawa itp.,
t) zastępowanie nieobecnej intendentki, wicedyrektora i dyrektora.
15. Dotychczasowe obowiązki głównej księgowej od dnia 01-08-2012 roku przejęła nowo otworzona jednostka budżetowa o nazwie Biuro Finansów Oświaty. Wszystkie dokumenty finansowo-rachunkowe zostały przekazane do w/w biur
16. Pracownicy obsługi:
Ilość etatów dla pracowników obsługi ustala organ prowadzący placówkę zgodnie z odrębnymi przepisami.
a) Pracownikami obsługi w przedszkolu są:
kucharka,
pomoc kuchenna,
pomoc nauczyciela,
woźna- sprzątaczka,
konserwator-dozorca,
17.Kucharka obowiązana jest:
a) przyrządzać punktualnie zdrowe i higieniczne posiłki,
b) przyjmować produkty z magazynu, kwitować ich odbiór w raportach żywieniowych i dbać o racjonalne ich zużycie,
c) prowadzić magazyn podręczny,
d) utrzymywać w stanie używalności powierzony sprzęt kuchenny i dbać o czystość pomieszczeń kuchennych,
e) brać udział w ustalaniu jadłospisów,
f) przestrzegać przepisów HACCP obowiązujących placówce.
18.Pomoc kuchenna obowiązana jest:
a) pomagać kucharce w sporządzaniu posiłków,
b) zmywać i utrzymywać w czystości kuchnię, sprzęt i naczynia kuchenne,
c) wykonywać inne polecenia kucharki wynikające z bieżących potrzeb pracy w kuchni,
d) przestrzegać przepisów HACCP obowiązujących w placówce.
19.Pomoc nauczyciela:
a) spełnianie czynności opiekuńczych i obsługowych w stosunku do wychowanków polecone przez nauczyciela danego oddziału oraz wynikające z rozkładu czynności dzieci w ciągu dnia,
b) współuczestniczenie w organizowaniu zabaw, zajęć w sali i w ogrodzie, pomoc nauczycielowi w przygotowaniu pomocy dydaktycznych,
c) utrzymywanie w czystości pomocy dydaktycznych oraz przydzielonych pomieszczeń przedszkolnych,
d) pełnienie dyżuru w szatni w czasie schodzenia i rozchodzenia się dzieci.
20.Woźna- sprzątaczka obowiązana jest:
a) spełniać czynności obsługowe i opiekuńcze w stosunku do wychowanków polecone przez nauczycielkę danego oddziału oraz inne wynikające z rozkładu czynności dzieci w ciągu dnia,
b) utrzymywać czystość w przydzielonych pomieszczeniach,
c) pełnić dyżury na holu przedszkola, w razie zaobserwowania nieprawidłowości legitymować osoby odbierające dzieci
d) w oddziałach zmywać naczynia i sprzęt po posiłkach,
e) przestrzegać przepisów HACCP obowiązujących w placówce
f) opieka w czasie spacerów i wycieczek,
g) pomoc przy myciu rąk, korzystaniu z toalety,
h) udział w przygotowaniu pomocy do zajęć,
i) udział w dekorowaniu sali,
j) mycie i przebieranie dzieci w przypadku zmoczenia lub zabrudzenia,
k) pomoc przy dzieciach w sytuacjach tego wymagających.
21.Konserwator- dozorca :
a) wykonywać prace gospodarcze i konserwatorskie możliwe do wykonania we własnym zakresie,
b) utrzymywać w czystości otoczenie przedszkola oraz zewnętrzną klatkę schodową,
c) zamiatać i odśnieżać przynależny do przedszkola odcinek ulicy i chodnika,
d) utrzymywać w czystości ogródek przedszkolny, podlewać i konserwować zieleń w ogródku,
e) przestrzegać przepisów HCCP obowiązujących w placówce.
22.Wszyscy pracownicy przedszkola zobowiązani są do:
a) wykonywania wszelkich czynności poleconych przez dyrektora przedszkola, które wynikają z potrzeb placówki,
b) troszczenia się o mienie placówki,
c) nie ujawniania opinii w sprawach przedszkola osobom nieupoważnionym i niezatrudnionym w przedszkolu z wyjątkiem władz oświatowych i upoważnionych czynników społecznych,
d) przestrzegania dyscypliny służbowej polegającej na:
realizowaniu pełnych godzin pracy wyznaczonych w harmonogramie, nie spóźnianiu się do pracy i nie opuszczaniu stanowiska pracy przed wyznaczonym czasem,
codziennym podpisywaniu listy obecności,
zgłaszaniu u dyrektora przedszkola nieobecności w pracy w pierwszym dniu a w ciągu 3 dni dostarczenie zwolnienia lekarskiego,
wykonywaniu pracy sumiennie i skrupulatnie,
zgłaszaniu administracji przedszkola zaistniałych szkód w sprzęcie,
nie wynoszeniu potraw, żywności przeznaczonej do konsumpcji własnej,
czystym i nienagannym ubiorze na terenie przedszkola,
poddawaniu się okresowym badaniom lekarskim, stanowiącym podstawę do przyjęcia i wykonywania pracy,
przestrzegania przepisów HACCP.
23.Pracownikowi powierza się określony zakres obowiązków. Postanowienia szczegółowe dla poszczególnych stanowisk pracy są opracowane i zamieszczone w teczkach akt osobowych każdego pracownika.
§ 26
1. Dla zapewnienia ciągłości pracy wychowawczej i jej efektywności pożądane jest aby oddział powierzać opiece jednemu, dwóm lub więcej ilości nauczycieli zależnie od czasu pracy oddziału lub przyjętych dodatkowo zadań.
2. Nauczyciel w miarę możliwości prowadził swój oddział przez wszystkie lata pobytu dziecka w przedszkolu.
3. W trakcie nieobecności nauczyciela dyrektor organizuje zastępstwa:
a) pierwszeństwo w realizacji tych zastępstw ma drugi nauczyciel pracujący w oddziale,
b) w przypadkach uzasadnionych może je zlecić innemu nauczycielowi
c) zastępstwa odnotowywane są w Zeszycie Zastępstw, co nauczyciel zastępujący potwierdza własnoręcznym podpisem,
d) zastępstwo odnotowywane jest w dzienniku.
e) praca wychowawczo – dydaktyczna w tym okresie prowadzona jest w oparciu o obowiązujący w danej grupie plan pracy. Wyjątek stanowi pierwszy dzień nieplanowanego zastępstwa. W tym dniu dopuszcza się prowadzenie zajęć i zabaw niezgodnych z planem.
§ 27
Zakres zadań nauczycieli
1) Do zadań nauczyciela należy w szczególności:
a) odpowiedzialność za życie, zdrowie i bezpieczeństwo dzieci,
b) planowanie i prowadzenie pracy wychowawczo-dydaktycznej oraz odpowiedzialność za jej jakość i efekty, a w szczególności:
realizacja podstawy programowej wychowania przedszkolnego,
znajomość podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych w zakresie pierwszego etapu edukacyjnego, a zwłaszcza klasy pierwszej szkoły podstawowej,
dbałość o życie, zdrowie i bezpieczeństwo dzieci w przedszkolu ze szczególnym uwzględnieniem wycieczek, spacerów i pobytu dzieci na powietrzu,
tworzenie warunków wspomagających rozwój dzieci, ich zdolności i zainteresowań oraz pozwalających na wyrównywanie niedoborów i zaniedbań rozwojowych, poprzez wzbogacanie warsztatu pracy swojego oraz dzieci,
indywidualizację oddziaływań w stosunku do poszczególnych wychowanków,
wprowadzanie zmian do swojej pracy, poszukiwanie nowych pomysłów wzmacniających aktywność dziecka i jego zainteresowania,
indywidualizowanie pracy z dzieckiem, w szczególności poprzez dostosowanie wymagań edukacyjnych, metod i form pracy do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych dziecka na podstawie pisemnej opinii poradni psychologiczno – pedagogicznej lub innej poradni specjalistycznej,
współdziałanie nauczycielek pracujących w jednej grupie,
opieka doświadczonych nauczycieli nad młodszymi poprzez prowadzenie zajęć koleżeńskich i wspólne rozwiązywanie problemów dydaktycznych występujących w placówce.
c) ustawiczne samokształcenie i doskonalenie zawodowe poprzez:
udział w konferencjach metodycznych i zespołach samokształceniowych oraz problemowych,
udział w spotkaniach z różnymi specjalistami w formie seminariów, wykładów lub zajęć o charakterze warsztatowym,
czytanie na bieżąco literatury fachowej wiążącej się z problematyką rozwoju i edukacji dzieci w wieku przedszkolnym.
d) prowadzenie na bieżąco dokumentacji pedagogicznej oddziału zgodnie z odrębnymi przepisami:
dziennika zajęć,
arkuszy obserwacji pedagogicznej,
wielotygodniowych planów pracy z dziećmi,
dokumentacji własnego rozwoju zawodowego.
e) prowadzenie analizy gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole ( diagnoza przedszkolna) z początkiem roku poprzedzającego rozpoczęcie przez dziecko nauki w klasie I szkoły podstawowej ( nauczyciele dzieci pięcioletnich i sześcioletnich),
f ) kontrolowanie spełniania odbycia obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego dla dzieci 5 i 6 letnich oraz powiadamia szkoły obwodowe o spełnianiu przez dzieci 6-letnie obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego,
g) przygotowywanie do dnia 30 kwietnia danego roku szkolnego poprzedzającego rok szkolny w którym dziecko ma obowiązek albo może rozpocząć naukę w szkole podstawowej informację o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej,
h) odpowiedzialność za stan powierzonego mienia przedszkolnego, sal zajęć, pomocy dydaktycznych itp.,
i) współpraca ze specjalistami świadczącymi kwalifikowaną pomoc psychologiczno - pedagogiczną, zdrowotną i inną oraz z osobami prowadzącymi zajęcia dodatkowe,
j) współdziałanie z rodzicami (opiekunami prawnymi) dziecka w sprawach wychowania i nauczania dzieci, z uwzględnieniem prawa rodziców (opiekunów) do znajomości zadań wynikających w szczególności z programu wychowania przedszkolnego realizowanego w danym oddziale i prawa do uzyskiwania informacji dotyczących dziecka, jego zachowania i rozwoju, w celu:
poznania i ustalenia potrzeb rozwojowych dziecka,
bieżącego informowania o rozwoju, postępach, problemach i osiągnięciach dziecka,
ustalenia odpowiednich, właściwych i jednolitych form współpracy w działaniach wychowawczych wobec dziecka,
włączenia rodziców (opiekunów) w działalność przedszkola.
2. Nauczyciel prowadzący pracę wychowawczo-dydaktyczną i opiekuńczą jest odpowiedzialny za jej jakość i wyniki:
a) prowadzenie obserwacji pedagogicznych mających na celu poznanie indywidualnego procesu rozwojowego poszczególnych wychowanków i zabezpieczenie ich potrzeb rozwojowych ( w tym gromadzenie danych dla potrzeb ewentualnej wczesnej interwencji specjalistycznej) oraz dokumentowanie tych obserwacji,
b) kierowanie działalnością dziecka poprzez:
organizowanie środowiska wychowawczego,
tworzenie różnorodnych sytuacji edukacyjnych dostarczających wszechstronnie bogatych treści,
c) stosowanie różnorodnych form i metod pracy z dzieckiem;
podejmowanie działań wychowawczo-dydaktycznych opierających się na: stawianiu diagnozy pedagogicznej opartej na obserwacji zachowań dziecka,
przekładaniu zadań programowych na sytuacje wychowawczoedukacyjne dla poszczególnych dzieci z uwzględnieniem ich indywidualnych i rzeczywistych potrzeb i możliwości,
mierzeniu jakości swojej pracy opartym na obserwacji procesu dydaktyczno -wychowawczego i porównaniu osiągniętych wyników ze stanem wyjściowym oraz z założonymi celami.
3. Prowadzenie współpracy ze specjalistami świadczącymi pomoc psychologiczno - pedagogiczną .
4. Systematyczna współpraca z psychologiem z Poradnią Psychologiczno – Pedagogiczną -wspomaganie nauczycieli poprzez:
a) prowadzenie zajęć w grupach,
b) prelekcje dla rodziców,
c) indywidualne konsultacje z rodzicami,
d) indywidualne konsultacje z dyrektorem i nauczycielami.
1. Nauczyciel zobowiązany jest:
a) rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę;
b) wspierać każdego ucznia w jego rozwoju;
c) dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego;
d) kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka;
e) dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów.
§ 28
2. W przedszkolu zatrudniony jest logopeda. Do zadań logopedy należy:
a) diagnozowanie logopedyczne, w tym prowadzenie badań przesiewowych w celu ustalenia stanu mowy oraz poziomu rozwoju językowego uczniów;
b) ciągłe i systematyczne monitorowanie poziomu rozwoju powierzonych dzieci,
c) systematyczne prowadzenie obowiązującej dokumentacji logopedycznej,
d) prowadzenie terapii indywidualnej bądź grupowej oraz dbanie o całokształt rozwoju dziecka,
e) tworzenie programów w zakresie pracy logopedycznej z dzieckiem,
f) obserwacja i ocena postępów dziecka oraz przedstawienie opinii o dziecku nauczycielowi prowadzącemu,
g) współpraca z nauczycielami poszczególnych grup,
h) prowadzenie zajęć instruktażowych oraz konsultacji logopedycznych dla rodziców,
i) a) rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci w celu określenia mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień uczniów oraz przyczyn niepowodzeń edukacyjnych lub trudności w funkcjonowaniu uczniów, w tym barier i ograniczeń utrudniających funkcjonowanie ucznia i jego uczestnictwo w życiu przedszkola, szkoły i placówki,
j) udzielaniu pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
k) dbanie o warsztat pracy: samodzielne wykonywanie pomocy oraz efektywne wykorzystywanie pomocy już istniejących, przygotowywanie materiałów pomocniczych do pracy z dzieckiem,
l) prowadzenie zajęć instruktażowych dla nauczycieli przedszkola,
m) uczestnictwo w szkoleniach i imprezach organizowanych w ramach współpracy z różnymi instytucjami,
n) współpraca z Poradnią Psychologiczno -Pedagogiczną i innymi instytucjami sprawującymi opiekę nad dzieckiem,
o) przygotowywanie 2 razy w roku sprawozdania z pracy z dziećmi objętymi pomocą logopedyczną,
p) wykonywanie innych poleceń dyrektora wynikających z potrzeb przedszkola.
3. Dyrektor przedszkola dokonuje bilansu potrzeb na dany rok szkolny, w szczególności określa formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej i liczbę godzin potrzebną na ich realizację. z wnioskiem o przydział potrzebnej liczby godzin i etatów występuje do organu prowadzącego.
§ 29
Swoboda stosowania metod nauczania i wychowania
1. Nauczyciele zatrudnieni na podstawie mianowania nie podlegają podporządkowaniu służbowemu określonemu w innych przepisach prawnych dla mianowanych funkcjonariuszy państwowych.
2. Nauczyciel w realizacji programu nauczania ma prawo do swobody stosowania takich metod nauczania i wychowania, jakie uważa za najwłaściwsze spośród uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne, oraz do wyboru spośród zatwierdzonych do użytku szkolnego podręczników i innych pomocy naukowych.
3. Nauczyciel powinien podnosić swoją wiedzę ogólną i zawodową, korzystając z prawa pierwszeństwa do uczestnictwa we wszelkich formach doskonalenia zawodowego na najwyższym poziomie.
ROZDZIAŁ VII WYCHOWANKOWIE PRZEDSZKOLA I ICH RODZICE
§ 30
1. Przedszkole obejmuje opieką dzieci w wieku od 3 do 6 lat w wyjątkowych sytuacjach dzieci 2,5 letnie,oraz dzieci z odroczeniem obowiązku szkolnego
2. W przypadku dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wychowaniem przedszkolnym może być objęte dziecko w wieku powyżej 6 lat, nie dłużej jednak niż do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 8 lat. Obowiązek szkolny tych dzieci może być odroczony do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 9 lat.
3. W przypadkach uzasadnionych ważnymi przyczynami rozpoczęcie spełnienia obowiązku szkolnego przez dziecko nieposiadające orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego może być odroczone ,nie dłużej jednak niż o jeden rok.
4. Decyzję w sprawie odroczenia obowiązku szkolnego podejmuje dyrektor publicznej szkoły podstawowej, w obwodzie której dziecko mieszka ,po zasięgnięciu opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej. Opinię w sprawie odroczenia spełniania obowiązku szkolnego przez dziecko wydaje poradnia na wniosek rodziców /prawnych opiekunów.
5. Dziecko odroczone realizuje ponownie roczne obowiązkowe przygotowanie przedszkolne.
6. Ustawa o systemie oświaty wprowadza też zmiany dotyczące zasad odroczenia obowiązku szkolnego dla dzieci sześcioletnich.
7. Odroczenie odbywa się na wniosek rodziców, jednak wniosek o odroczenie obowiązku szkolnego rodzice mogą składać w trakcie całego roku kalendarzowego ,w którym dziecko kończy sześć lat tj. do 31 grudnia.
8. Odroczenie dotyczy roku szkolnego ,w którym dziecko ma rozpocząć lub już rozpoczęło spełnienie obowiązku szkolnego.
9. Do wniosku o odroczenie spełniania obowiązku szkolnego rodzice zobowiązani są dołączyć opinię, z której wynika potrzeba odroczenia spełniania obowiązku szkolnego, wydaną przez Publiczną Poradnię Psychologiczno-Pedagogiczną .
10.Dziecko, któremu odroczono spełnianie obowiązku szkolnego, kontynuuje przygotowanie przedszkolne w przedszkolu ,oddziale przedszkolnym w szkole podstawowej w roku szkolnym 2015/16 lub innej formie wychowania przedszkolnego.
11.Ustawa o systemie oświaty określa zasady wydawania zezwolenia na realizację przez dziecko obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego poza przedszkolem.
§ 31
1. Dziecko w przedszkolu ma wszystkie prawa wynikające z Konwencji o Prawach Dziecka.
2. Dziecko w przedszkolu ma prawo do:
zabawy i działania w bezpiecznych warunkach,
opieki, taktu, cierpliwości, życzliwości i pomocy ze strony całego personelu placówki jak i wszystkich osób przebywających na jej terenie,
przebywania w spokojnej, pogodnej atmosferze z wykluczeniem pośpiechu,
ochrony przed przemocą i agresja,
poszanowania i godności osobistej oraz życzliwego i podmiotowego traktowania,
rozwoju z uwzględnieniem zainteresowań, możliwości i potrzeb,
wyboru zadań i sposobów ich rozwiązania, współdziałania z innymi,
możliwości zgłaszania własnych pomysłów i inicjatyw,
swobodnego wyboru miejsca i partnera zabawy, o ile spełniają warunki bezpieczeństwa,
nagradzania wysiłku i osiągnięć,
badania i eksperymentowania,
doświadczania konsekwencji własnego zachowania (ograniczonego względami bezpieczeństwa),
różnorodnego działania, bogatego w bodźce i poddającego się procesom twórczym otoczenia,
codziennego pobytu na powietrzu, o ile pozwalają na to warunki pogodowe,
korzystania z zajęć korekcyjnych, terapii logopedycznej i innej specjalistycznej, jeśli takiej potrzebuje a placówka jest w stanie ją zorganizować,
formułowania i wyrażania własnych poglądów i ocen, zadawania trudnych pytań (na które powinno uzyskać rzeczową, zgodną z prawdą odpowiedź),
ciągłej opieki ze strony nauczyciela,
snu i wypoczynku, jeśli jest zmęczone,
zdrowego jedzenia i picia, gdy jest głodne i spragnione,
nauki regulowania własnych potrzeb zgodnie z zasadami współżycia społecznego.
3. Dziecko w przedszkolu ma obowiązek:
poszanowania nietykalności cielesnej innych dzieci i dorosłych,
poszanowania godności osobistej innych dzieci i dorosłych,
stosowania się do przyjętych umów obowiązujących całą grupę i ustalonych przez dzieci wspólnie z nauczycielką,
włączania się do prac porządkowych w sali (w ogrodzie) po zajęciach lub zabawie,
stosowania zasady "nie rób drugiemu co tobie nie miłe",
uczestniczenia w zajęciach dodatkowych które dla niego wybrali i opłacili rodzice.
4. W przedszkolu wyklucza się wszelkie formy kar fizycznych.
Zasady skreślania z listy dzieci uczęszczających do przedszkola.
1. Rada Pedagogiczna może podjąć uchwałę upoważniającą Dyrektora Przedszkola do skreślenia dziecka z listy przedszkolaków w n/w przypadkach:
a) zaleganie rodziców z odpłatnością za Przedszkole, powyżej 1 okresu płatności;
b) częstego stwarzania przez dziecko sytuacji zagrażających zdrowiu i bezpieczeństwu własnemu i innych dzieci, mimo zastosowania poniższej procedury:
indywidualna terapia prowadzona przez nauczyciela i specjalistę z dzieckiem w formie zajęć indywidualnych i grupowych,
konsultacje z rodzicami i terapia rodzinna,
konsultacje i terapia w specjalistycznych instytucjach,
rozmowy z dyrektorem.
2. Skreślenie z listy wychowanków nie dotyczy dziecka objętego rocznym obowiązkowym przygotowaniem przedszkolnym.
3. Skreślenia dziecka z listy przyjętych wychowanków w przypadkach, o których mówi pkt 1 dokonuje dyrektor stosując poniższą procedurę:
upomnienie ustne rodziców/opiekunów przez dyrektora;
wysłanie do rodziców lub doręczenie pisma informującego o naruszeniu zapisów statutu za potwierdzeniem odbioru;
wyznaczenie dodatkowego 14 dniowego terminu w zakresie uregulowania odpłatności;
ustalenie sytuacji dziecka i rodziny, rozmowa- negocjacje dyrektora, psychologa z rodzicami;
zasięgnięcie w sytuacji problemowej opinii odpowiednich instytucji zewnętrznych (np. MOPS, PPP).
4. Przedstawienie członkom Rady Pedagogicznej sytuacji nie przestrzegania zapisów pkt. 1 i powtarzających się uchybień ze strony rodziców dziecka;
podjęcie uchwały przez Radę pedagogiczną w sprawie skreślenia z listy wychowanków;
rozwiązanie umowy o świadczeniu usług.
5. Skreślenie dziecka z listy przyjętych wychowanków następuje w drodze decyzji administracyjnej.
6. Rodzice mają prawo odwołania się od decyzji o skreśleniu ich dziecka w ciągu 14 dni od jej otrzymania do Śląskiego Kuratora Oświaty.
7. W trakcie postępowania odwoławczego dziecko ma prawo uczęszczać do przedszkola.
§ 33
Zasady bezpiecznego pobytu dziecka w przedszkolu.
1. Dziecko powinno być przyprowadzane do przedszkola w godzinach 6.00 8.30. Ewentualne spóźnienia rodzice są obowiązani zgłosić telefonicznie lub poprzedniego dnia do wychowawczyni grupy.
2. Osoba przyprowadzająca dziecko do przedszkola obowiązana jest rozebrać je w szatni i osobiście przekazać nauczycielce grupy, do której dziecko uczęszcza lub nauczycielce dyżurującej.
3. Nauczycielka nie ponosi odpowiedzialności za życie, zdrowie i bezpieczeństwo dziecka pozostawionego przez rodziców przed furtką, wejściem do przedszkola, w szatni, przed zamkniętymi drzwiami wejściowymi, na placu zabaw lub posesji przedszkolnej.
4. Do przedszkola nie wolno przyprowadzać dzieci przeziębionych, zakatarzonych, wymiotujących i z objawami innych chorób. W przypadku zaistnienia lub powtarzających się wątpliwości co do stanu zdrowia dziecka, nauczyciel ma prawo żądać zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia dziecka, pod rygorem odmowy przyjęcia dziecka do przedszkola przez czas trwania przeszkody dotyczącej sytuacji zdrowotnej dziecka.
5. Na czas zajęć w budynku przedszkola, wejście do przedszkola jest zamykane, by uniemożliwić wejście osobom niepożądanym.
6. W przedszkolu nie stosuje się wobec wychowanków żadnych zabiegów lekarskich (np. badania wzroku, przeglądów zębów itp) bez uprzedniego wyrażenia zgody przez rodziców.
7. Nauczycielowi nie wolno podawać dzieciom żadnych leków.
8. Nauczycielka grupy ma obowiązek poinformowania rodziców o złym samopoczuciu dziecka, wskazując w informacji pojawiające się objawy.
9. Dzieciom nie wolno przynosić dodatkowego wyżywienia, w tym słodyczy bez zgody nauczyciela.
Ubrań dziecka nie wolno spinać agrafkami ani szpilkami.
Ze względów sanitarnych zabrania się wchodzenia do sal w butach oraz wprowadzania zwierząt na teren przedszkola i ogrodu przedszkolnego.
Rodzice są zobowiązani informować nauczycieli o zmianie numeru telefonu kontaktowego i adresu zamieszkania.
§ 34
1. Wychowankowie przedszkola są ubezpieczeni od następstw nieszczęśliwych wypadków na życzenie rodziców.
2. Opłatę z tytułu ubezpieczenia dziecka uiszczają rodzice, opiekunowie prawni na początku każdego roku szkolnego.
3. Ubezpieczenie nie jest obowiązkowe.
§ 35
1. Rodzice i nauczyciele zobowiązani są współdziałać ze sobą w celu skutecznego oddziaływania wychowawczego na dziecko i określenia drogi jego indywidualnego rozwoju.
2. Rodzice, opiekunowie prawni dzieci uczęszczających do przedszkola mają prawa do:
a) uzyskiwania i wymiany informacji na temat możliwości rozwojowych dziecka, jego postępów, stanie gotowości szkolnej, problemów i zachowania oraz na temat pracy przedszkola,
b) uzgadniania z nauczycielami i specjalistami kierunków i zakresu zadań związanych z rozwojem dziecka, zgodnie z jego możliwościami i potrzebami,
c) wyrażania i przekazywania nauczycielom, dyrektorowi wniosków z obserwacji pracy przedszkola,
d) wyrażania i przekazywania opinii na temat pracy przedszkola organowi prowadzącemu i nadzorującemu pracę pedagogiczną poprzez swoje przedstawicielstwa – radę rodziców,
e) zapoznania się z realizowanymi w przedszkolu planami i programami pracy dydaktycznej i wychowawcze.
Obowiązki informacyjne rodziców dziecka
1. W celu zapewnienia dziecku podczas pobytu w publicznym przedszkolu, oddziale przedszkolnym w publicznej szkole podstawowej, publicznej innej formie wychowania przedszkolnego, publicznej szkole i publicznej placówce, o której mowa w art. 2 zakres systemu oświaty pkt 8, odpowiedniej opieki, odżywiania oraz metod opiekuńczowychowawczych rodzic dziecka przekazuje dyrektorowi przedszkola, szkoły lub placówki uznane przez niego za istotne dane o stanie zdrowia, stosowanej diecie i rozwoju psychofizycznym dziecka.
§ 37
1. W interesie dzieci i w ramach dobrej współpracy do podstawowych obowiązków rodziców, opiekunów prawnych dziecka należy:
a) przestrzeganie niniejszego statutu,
b) respektowanie uchwał rady pedagogicznej i rady rodziców,
c) przyprowadzanie i odbieranie dzieci zgodnie z ustalonymi zasadami zapewniającymi dzieciom bezpieczeństwo i zgodnie z rozkładem dnia,
d) terminowe uiszczanie odpłatności za pobyt dziecka w przedszkolu,
e) informowanie o przyczynach nieobecności dziecka w przedszkolu, a zwłaszcza niezwłoczne zawiadamianie o zatruciach pokarmowych i chorobach zakaźnych,
f) kontaktowanie się z nauczycielami oraz uczestnictwo w zebraniach ogólnych i grupowych w celu ujednolicenia oddziaływań wychowawczych,
g) udzielanie nauczycielom rzetelnej informacji o dziecku,
h) punktualne przyprowadzanie dziecka do przedszkola, umożliwiające mu udział w organizowanych zajęciach oraz zapewnienie mu bezpieczeństwa,
i) nie przyprowadzanie do przedszkola dzieci chorych, których stan zdrowia zagraża im samym oraz innym dzieciom,
j) wspieranie nauczycieli w celu osiągnięcia gotowości szkolnej dziecka.
2. Za zniszczone przez wychowanków mienie przedszkola odpowiedzialność materialną ponoszą jego rodzice. Rodzice zobowiązani są naprawić zniszczone mienie lub pokryć koszty jego naprawy albo koszty zakupu nowego mienia.
3. Rodzice dziecka podlegającego obowiązkowi rocznego przygotowania przedszkolnego są obowiązani do :
a) dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do przedszkola,
b) zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia.
4. Niespełnienie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
5. Przez niespełnienie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego w przedszkolu należy rozumieć nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie jednego miesiąca w co najmniej 50% obowiązkowych zajęć edukacyjnych w przedszkolu.
6. Rodzice zobowiązani są do wdrażania i przestrzegania zasad postępowania dziecka w przedszkolu ustalonych w Kodeksie Przedszkolaka.
7. Rodzice mają prawo do:
a) wyrażania i przekazywania organowi prowadzącemu przedszkole i sprawującemu nadzór pedagogiczny opinii na temat pracy przedszkola, a zwłaszcza sposobu realizacji zadań wynikających z przepisów oświatowych;
b) znajomości podstaw programowych wychowania przedszkolnego oraz wymagań edukacyjnych;
c) uzyskiwania rzetelnej informacji na temat swojego dziecka, jego zachowania i rozwoju poprzez:
uzyskiwanie od nauczycielki bezpośredniej informacji na temat postępów edukacyjnych dziecka, jego sukcesów i trudności oraz przejawianych zachowań, zarówno pozytywnych jak i niewłaściwych,
uzyskania informacji o stanie gotowości szkolnej swojego dziecka aby mogli je w osiąganiu tej gotowości odpowiednio do potrzeb wspomagać,
obserwowanie własnego dziecka, na tle grupy, w trakcie dni i zajęć otwartych organizowanych przez nauczycielki,
zaznajomienie z wynikami indywidualnej obserwacji dziecka,
udostępnianie kart pracy dziecka i teczki jego prac plastycznych,
wspierania nauczycieli w działaniach mających na celu osiągnięcia gotowości szkolnej dziecka.
d) wyrażania opinii o planowanych innowacjach pedagogicznych w zakresie kształcenia, wychowania i opieki oraz planowanych eksperymentach pedagogicznych;
e) otrzymywania pomocy pedagogicznej, psychologicznej oraz innej, zgodnie z ich potrzebami;
f) wzbogacania ceremoniału i zwyczajów przedszkola w oparciu o tradycje środowiska i regionu;
g) udziału i organizowania wspólnych spotkań z okazji uroczystości przedszkolnych, imprez, zajęć wychowawczo - dydaktycznych, itp.;
h) zgłaszania i realizacji własnych pomysłów związanych z zagospodarowaniem, aranżacją wnętrz i otoczenia przedszkola;
i) wyboru zajęć dodatkowych oraz zajęć i atrakcji proponowanych z pełnej gamy dodatkowej oferty opiekuńczej, wychowawczej, edukacyjnej i rekreacyjnej przedszkola;
j) wyrażania opinii na temat żywienia, wypoczynku, organizacji zabaw i zajęć oraz poziomu prowadzonych zajęć nadobowiązkowych;
k) wybierania swojej reprezentacji w formie Rady Rodziców;
l) udziału w zajęciach otwartych organizowanych w Przedszkolu;
m) wychowywania swoich dzieci w duchu tolerancji i zrozumienia dla innych, bez dyskryminacji wynikającej z koloru skóry, rasy, narodowości, wyznania, płci oraz pozycji społecznej czy materialnej.
§ 38
Zasady odbierania dzieci z przedszkola
1. Rodzic lub upoważniona przez niego osoba do odebrania dziecka z przedszkola osobiście komunikuje nauczycielowi chęć odebrania dziecka z przedszkola.
2. Dopuszcza się możliwość odbierania dzieci przez inne osoby upoważnione na piśmie przez rodziców. Upoważnienie może być w każdej chwili odwołane.
3. Upoważnienie wystawia co najmniej jeden rodzic ( opiekun prawny) dziecka na piśmie z własnoręcznym podpisem. Upoważnienie zawiera: imię i nazwisko osoby upoważnionej, wskazanie dowodu tożsamości ( nazwa dokumentu, jego numer i seria), którym będzie się legitymowała przy odbiorze dziecka, podpis upoważniającego.
4. Osoba upoważniona w momencie odbioru dziecka powinna posiadać przy sobie dokument tożsamości, wskazany w upoważnieniu i na żądanie nauczyciela go okazać. W sytuacjach budzących wątpliwości nauczycielka kontaktuje się z rodzicami.
5. Rodzice przejmują odpowiedzialność prawną za bezpieczeństwo dziecka odbieranego z jednostki przez upoważnioną przez nich osobę.
6. Nauczycielka może odmówić wydania dziecka w przypadku, gdy stan osoby zamierzającej odebrać dziecko będzie wskazywał, że nie jest ona w stanie zapewnić dziecku bezpieczeństwa ( osoba pod wpływem alkoholu, środków odurzających, agresywnie się zachowująca).
7. O wypadku każdej odmowy wydania dziecka nauczyciel niezwłocznie informuje dyrektora przedszkola. Dyrektor podejmuje działania przewidziane prawem.
8. W wypadku, gdy dziecko nie zostanie odebrane do godziny 17.00 nauczycielka zobowiązana jest powiadomić telefonicznie rodziców o zaistniałym fakcie.
9. Gdy pod wskazanym numerem telefonu nie można uzyskać informacji o miejscu pobytu rodziców, nauczycielka oczekuje z dzieckiem w jednostce przedszkolnej 1 godzinę – do 18.00.
10.Po upływie tego czasu nauczycielka powiadamia dyrektora, który kontaktuje się z najbliższym komisariatem policji o niemożności skontaktowania się z rodzicami.
11.Życzenie rodziców dotyczące nie odbierania dziecka przez jednego z rodziców musi być potwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądowym.
12.W przypadku odbierania dzieci przez starsze rodzeństwo - rodzeństwo musi mieć ukończone 12 lat i posiadać upoważnienie na piśmie od rodzica.
Formy współpracy z rodzicami.
Statut określa formy współpracy z rodzicami, opiekunami prawnymi w sprawach wychowania i nauczania dzieci oraz częstotliwość organizowania stałych spotkań z rodzicami poprzez:
1. Współdziałanie z rodzicami (opiekunami prawnymi) dziecka w sprawach wychowania i nauczania dzieci, z uwzględnieniem prawa rodziców (opiekunów) do znajomości zadań wynikających w szczególności z programu wychowania przedszkolnego realizowanego w danym oddziale i prawa do uzyskiwania informacji dotyczących dziecka, jego zachowania i rozwoju, w celu:
a) poznania i ustalenia potrzeb rozwojowych dziecka,
b) bieżącego informowania o rozwoju, postępach, problemach i osiągnięciach dziecka,
c) ustalenia odpowiednich, właściwych i jednolitych form współpracy w działaniach wychowawczych wobec dziecka,
d) włączenia rodziców (opiekunów) w działalność przedszkola.
2. Zasady współpracy z rodzicami:
a) rodzice i nauczyciele oraz dyrektor przedszkola współdziałają, w sposób ciągły, w sprawach dotyczących wychowania i kształcenia dzieci,
b) niniejsze współdziałanie ma na celu stworzenie optymalnych warunków rozwoju wychowankom oraz podnoszenie jakości pracy placówki.
3. Przedszkole współdziała z rodziną dziecka celem pomocy w wychowaniu i przygotowaniu dziecka do nauki szkolnej, poznaniu środowiska oraz domu rodzinnego dziecka podczas kontaktów indywidualnych z rodzinami i zebrań grupowych. Przedszkole bierze czynny udział w wyznaczaniu kierunków działania korzystnych dla dzieci i rodziców w następujących zakresach:
rozszerzanie i pogłębianie wiedzy rodziców o dziecku;
ustalanie jednolitych form oddziaływania wychowawczego;
podnoszenie kultury pedagogicznej rodziców poprzez:
prowadzenie biblioteki dla rodziców z literaturą pedagogiczną pomagającą w wychowaniu dzieci oraz pokonywaniu trudności wychowawczych,
prelekcje psychologa, pedagoga, lekarza specjalisty w dziedzinie stomatologii, logopedii na zebraniach ogólnych.
4. Współdziałanie z rodzicami realizowane jest w następujących formach:
a) walne zebrania rodziców organizowane zgodnie z bieżącymi potrzebami, nie rzadziej jednak niż 2 razy na rok,
b) zebrania na tematy wychowawcze lub poświęcone określonemu zagadnieniu z udziałem zaproszonych specjalistów wg inicjatywy rodziców,
c) spotkania oddziałowe wg planu nauczycielek poszczególnych grup,
d) dni otwarte i zajęcia otwarte dla rodziców,
e) spotkania indywidualne z wszystkimi nauczycielkami i dyrektorem w określonych terminach,
f) wspólne imprezy/uroczystości dla dzieci i ich rodziców i rodziny,
g) redagowanie tablicy informacyjnej dla rodziców,
h) wystawy prac dziecięcych,
i) udostępnianie teczek kart pracy i prac plastycznych oraz dokumentacji z obserwacji indywidualnego rozwoju ich dziecka,
j) zapewnienie możliwości codziennego, indywidualnego kontaktu z nauczycielem.
k) konsultacje indywidualne w poszczególnych w grupach po godzinach pracy danej grupy - organizowane wg potrzeb.
l) organizowanie imprez i wycieczek wspólnych dla wychowanków i ich rodziców i rodzin.
ROZDZIAŁ VIII
PRZEPISY KOŃCOWE
§ 40
Traci moc dotychczasowy Statut Miejskiego Przedszkola nr 16 w Częstochowie z dnia 1 października 2016 roku.
§ 41
Statut niniejszy wchodzi w życie z dniem uchwalenia.
Statut obowiązuje w równym stopniu wszystkich członków społeczności przedszkolnej: dyrektora, nauczycieli, specjalistów, pracowników administracji i obsługi, rodziców oraz dzieci.
§ 42
Przedszkole prowadzi gospodarkę finansową i materiałową zgodnie z odrębnymi przepisami.
§ 43
Przedszkole prowadzi i przechowuje dokumentację przedszkola w oparciu o jednolity rzeczowy wykaz akt.
§ 44
Zmiany (nowelizację) statutu wprowadza się na wniosek organów przedszkola, organu prowadzącego lub nadzorującego albo w przypadku zmiany przepisów.
§ 45
Tryb wprowadzania zmian ( nowelizacji) do statutu jest identyczny, jak tryb jego uchwalania.
Statut Przedszkola uchwalony przez Radę Pedagogiczną dnia 29 listopada 2017 roku Uchwała 6/2017/18.
Statut został opracowany w oparciu o następujące akty prawne:
Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 60)
Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz.U. 2017 poz. 59)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. 2017 poz. 1658)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 marca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli ( Dz.U. 2017 nr 0 poz. 649)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 czerwca 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu
organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U. 2017 poz. 1147)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 31 maja 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków szkolnych (Dz.U. 2017 poz. 1083)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. 2017 poz. 1643)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 sierpnia 2017 r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci (Dz.U. 2017 poz. 1635)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. 2017 poz. 356)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 marca 2017 r. w sprawie przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego do publicznych przedszkoli, szkół i placówek (Dz.U. 2017 poz. 610)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie regulaminu konkursu na stanowisko dyrektora publicznego przedszkola, publicznej szkoły podstawowej, publicznej szkoły ponadpodstawowej lub publicznej placówki oraz trybu pracy komisji konkursowej (Dz.U. 2017 poz. 1587)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i
placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji (Dz.U. 2017 poz. 1646)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz. U. poz. 1575).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży (Dz.U. 2017 poz. 1656)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 czerwca 2017 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie sposobu realizacji edukacji dla bezpieczeństwa.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologicznopedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. 2017 poz. 1591)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologicznopedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz.U. 2017 poz. 1591)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoły i placówki publiczne zadań umożliwiających podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym ( Dz. U. poz. 1627).
Ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela ( Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z póź. zm.)
Uchwała nr 499.XXXVI.2017 Rady Miasta Częstochowy z dnia 23 lutego 2017r. w sprawie zmiany uchwały w sprawie określenia wysokości opłat
za korzystanie z wychowania przedszkolnego w przedszkolach prowadzonych przez miasto Częstochowę.
Uchwała nr 502.XXXVI.2017 Rady Miasta Częstochowy z dnia 23 lutego 2017 r. w sprawie określenia kryteriów wraz z liczbą punktów oraz dokumentów niezbędnych do ich potwierdzenia w postępowaniu rekrutacyjnym do publicznych przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych, dla których organem prowadzącym jest Miasto Częstochowa. | <urn:uuid:e8fbdcc3-1595-44ef-88b7-77b7cb9ef7c6> | finepdfs | 1.592773 | CC-MAIN-2024-46 | http://mp12.bip.czestochowa.pl/bip_download.php?id=20113 | 2024-11-03T09:00:55+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-46/segments/1730477027774.6/warc/CC-MAIN-20241103083929-20241103113929-00535.warc.gz | 24,805,590 | 0.999982 | 0.999987 | 0.999987 | [
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn... | pol_Latn | {} | false | [
51,
416,
1969,
3028,
4019,
5030,
7965,
12967,
13419,
17871,
18810,
22247,
22986,
24883,
26470,
28040,
31428,
31631,
33019,
36248,
36597,
39068,
40304,
41244,
42390,
44717,
49478,
49740,
52189,
53508,
54471,
59758,
60043,
61632,
63296,
65598,
67... | 1 | 0 |
CHWAŁA BOHATEROM!
Polska
75. rocznica bitwy pod Monte Cassino
Nieprzemijająca chwała
Szanowni Państwo,
W chłubnych dziejach polskiego oręża można znaleźć wiele bitew, w których nasi żołnierze wykazywali się niebywałym bohaterstwem i poświęceniem. W sercach i pamięci Polaków zdobycie klasztoru na Monte Cassino zajmuje szczególne miejsce. General Władysław Anders w swoim rozkazie pisał: "Długo czekaliśmy na tę chwilę odwetu i zemsty nad odwiedźnym naszym wrogiem. [...] za bandycką napasć Niemców na Polskę, za rozbój Polski wraz z bolszewikami, [...] za niedołę i nieszczęście Kraju, za nasze cierpienia i rulańce". Żołnierze z Korpusu Polskiego okazały się wykorzystani, zdobywając umocnioną pozycję w ruinach klasztoru, które opierały się atakami wojsk alianckich, niemieckich i bolszewickich. Pod naporom polskiej determinacji oraz przewagi zdawała się zacięta obrona wojsk niemieckich. Cena, jaką przyznało zapłacić polskiemu wojsku za to zwycięstwo, była jednak wysoka. Na zboczach masywu Monte Cassino poległo ponad 900 żołnierzy, a niemal 3000 odniosło rany. Ale sukces pod Monte Cassino, choć okupiony krwią, dał podwaliny pod wolną Polskę.
Święty Jan Paweł II mówił w kontekście bitwy pod Monte Cassino o żyjącym symbolu woli życia i suwerenności. Te słowa w pełni podsumowują postawę bohaterów z Korpusu. Dali oni wielki dowód determinacji, patriotyzmu oraz woli walki. Wbudziły szacunek i poważenie wśród sojuszników, a strach wśród wrogów. Udowodnili, że polski żołnierz nie ma sobie równych, że Polacy kochają Ojczyznę i są gotowi ponieść największe dla niej poświęcenie.
Ich historia inspiruje również dziś, a postawa może służyć za wzorzec żołnierskiego honoru, miłości do Ojczyzny i wolności.
I poszli! Jak zawsze się bić!
O kulissach decyzji przystąpienia 2 Korpusu Polskiego do bitwy o Monte Cassino i udziale w niej polskich żołnierzy z dr. Jerzym Kirschakiem rozmawia Piotr Korczyński.
Panie doktore, czy gdyby wojscy rangą dowódcy angloamerykańscy znali zalecenia Napoleona Bonapartego o przesunięciu kampanii we Włoszech (jak tak gen. Alphonse Juin i marszałek Pietro Badoglio, którzy nie chcieli jednak słuchać), to do tej strasznej bitwy pod Monte Cassino mogłyby w ogóle nie dojść? Napoleon pisał, że Italia to but, a do buta wchodzić in od góry, nie od dołu...
Myszę, że nawet bez znajomości zaleceń Napoleona, czyli maszerując od obcasu czy żelówki w kierunku cholewki – tak jak to miało rzeczywiście miejsce – mogło nie dojść do bitwy pod Monte Cassino. Historycy są raczej zgodni, że po lądowaniu aliantów na początku września 1944 r. we Włoszech (kiedy te skapitulowali), tylko na skutek popełnionych błędów i opieszałości Niemcy zdolali opanować większość Półwyspu Apenińskiego. Sprzymierzonym udało się zająć południową część włoskiego buta i front zatrzymał się na Linii Gustawa. Nie oznacza to, że roli Monte Cassino nie odegrałby jakiś inny punkt geograficzny dalej na północ. Tylko tam nie było już tak dogodnych warunków terenowych do obrony, tym samym przełamanie mogło być szybsze, łatwiejsze i za mniejszą cenę. Ale to już tylko spekulacje.
Kiedy 26 marca 1944 r. do Włoch przybył Naczelnik Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski, był wyraźnie zaskoczony decyzją gen. Władysława Andersa o załączeniu z Korpusu Polskiego do czwartej bitwy o Monte Cassino. Naczelnik Wódz zaprotestował wzorcowa dynią zdanie o badym pobiórzu, który się dał doznać z Korpusu. Co było dobkie nie powodem rozszerzenia zadania obu generalów i czy można rozstrzygnąć, kto miał rację?
Podjął pan ważny wątek, który weźmie budzi emocje historyków, w tym moje (uśmiechnięte). Dlatego prosiłem pan, że udzielić nieco dłuższej odpowiedzi. Na początek drobna korekta – Sosnkowski lądował we...
Włoszech 25 marca. Ta wydawałoby się błaha jednodobowa różnica jest jednak ważna, ponieważ stało się to zaledwie dzień po rozmowie dowódcy brytyjskiej 8 Armii gen. Olivera Leese’a z podległym mu dowódcą polskiego 2 Korpusu, 24 marca 1944 r., podczas której gen. Anders zgodził się na postawioną mu propozycję użycia korpusu w szturmie na Monte Cassino. Przy czym Leese dał Andersowi 10 min. do namysłu.
Moim zdaniem Anders – wiedząc przecież o podróży Sosnkowskiego, którego spodziewano się we Włoszech lada moment – mógł, a nawet powinien prosić Anglików o odroczenie tej decyzji do czasu konsultacji ze swoim przełożonym. Tymczasem dowódca 2 Korpusu postawił zgodnie ze swoją kawalerską naturą i bez większego namysłu propozycję przyjął (to nie był rozkaz – tylko propozycja). Gdy Sosnkowski się o tym dowiedział, związańcie sięścieli się i wtedy padło z jego ust owo słynne zdanie: „Piorunus bieli się panu śni”. Ale więcili się nie tylko o to, że Anders naruszał dyscyplinę wojskową, ale także o to, że przyjmując zdecydowanie zmieni ustalenia polskiego Naczelnego Wodza z dowódcą wojsk alianckich we Włoszech gen. Haroldem Alexandrem z listopada 1943 r., kiedy postanowiono, że polski korpus nie będzie używany do działań przelamujących. W pierwszym odruchu Sosnkowski nosił się nawet z zamierzeniem zdejmowania Andersa, ale zaniechał tego, ponieważ raz, że to, co robił to – jak常说 powiedział – „skandalem w stosunkach tarciami wewnętrznych, nieobliczalnymi tarciami wewnętrznymi”, dwa-że zmiana dowódcy 2 Korpusu w przededniu walk mogłaby złączyć morale żołnierzy. I to nawet, gdyby dowództwo objął gen. dypl. Michał Tadeusz Karaszewicz-Karaszewicz – jedyny będący „na podporządku” oficer posiadający odpowiednie kwalifikacje, równy stopniem Andersowi, nadto też otoczony nimblem więźnia sowieckiego – jak większość żołnierzy 2 Korpusu.
Jeśli zaś chodzi o drugą część państwego pytania, to jest „któ mial rację”, to – moim zdaniem – z wojskowego punktu widzenia Sosnkowski. Był on bowiem zwolennikiem zdobycia Monte Cassino przez obustronne oskrzydlenie, a nie przez czołowe natarcie na umocnione pozycje. Niestety, rola polskiego Naczelnego Wodza na emigracji ograniczała się w zasadzie do funkcji reprezentacyjnych. Planowanie operacyjne na rzecz alianckich sił wciąż leżało w ręku gen. Sosnkowskiego, ale wyniknie umocnienia Monte Cassino przez podwładne okrężnie, bralo pod uwagę dowództwo dwóch niemieckich. Szczególnie na ten temat pieże w książce „Generał Roman Szymański. Żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej, zdobywca Monte Cassino”, która lada moment ukaza się drukiem.
Po pierwszym niezwykle niezwykłym szturmie na Monte Cassino 12 maja 1944 r., polskich żołnierzy doszło do mierwo i zażarło się w boju, podkreślano też, że choć nie udało się „zagrzeć przedłamania, to jednak Polacy zwinęli razem atakiem gros sił niemieckich. Polscy dowódcy byli bardziej wzorzeni niż inni”. Na przykład ppk dypl. Józef Matecki, który po szturmie objął dowództwo nad 2 Brygadą Strzelców Karpackich raportował 15 maja: „Przeciąganej wybuchami żołnierzy do wyczucia, żołnierze polscy nie zamarły ani jape. [...] Należy to przypisać w dużej skali współdziału dobrego stanowu wrażliwości, starych i nowych przewinięć (w Regi) bądź na skutek związku. Nawet o wózka ta uciekła się Decyzjom, którzy są zmuszeni do up. adwarsu terenu na skutek ogona przeciwnika tylko dając, że ich podwładni nie wytrzymywali go nerwowo”. Podkreślano też nieustatowane wyszukanie gorskie polskich żołnierzy. „Jak zwiedli pana prezentował się pod tym względem 2 Korpus na tle innych jednostek zaangażowanych w bitwę pod Monte Cassino”.
Mimo tych mankamentów, o których pamiętać (choćby średnią wieku polskich żołnierzy, często starszych o dwie dekady od niemieckich spadochroniarzy), uważam, że na tle innych jednostek Korpus przestroniał się bardzo dobrze, o ile nie najlepiej. Zwrócili na to uwagę niemieccy historycy, którzy publikowali – jak sądzę – doraź opracowania (przytaczam o Szymańskim). A trudno przecież większe uznanie niż pochwałą od nieprzyjacela. Dodam jeszcze, że zdaniem Niemców Polacy wypadli porównywalnie jedynie z Nowozelandczykami.
Jedli chodzi o wyszkolenie górskie, to stało ono na wysokim poziomie, choć w 7 Dywizji Strzelców Karpackich może rzeczywiście nieco lepiej niż w 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Problem tkwił raczej w sposobie ataku, który prowadzono.
DECYZJA NAJWYŻSZEJ WAGI
Zanim 2 Korpus Polski przystąpił do bitwy pod Monte Cassino, wykwitwało się w niej kilka alianckich armii, a kolejne, trzecie już natarcie na masywy okazało się równie bezowocne co poprzednie. Mimo to gen. Władysław Anders zdecydował, że jego korpus pójdzie do ataku śladem Amerykanów, Brytyjczyków i Nowozelandczyków oraz żołnierzy kilku innych nacji. Prof. Zbigniew Wawer tłumaczy czym była uwarunkowana ta decyzja.
U mnie polsko-brytyjska dokładniej określała rolę Polskich Sił Zbrojnych w strukturach armii brytyjskiej. Wiadomo było, co mógł gen. Anders zrobić, a czego nie mógł. Gdyby odmówił wykonania rozkazu, mógłby zostać przez dowódcę brytyjskiej 8 Armii, któremu podlegał, zdejrz ze stanowiska. Dowódca 8 Armii miał prawo wyznaczyć na nie innego oficera i wcale nie musiał być nim Polak.
Trzeba podkreślić, że decyzja o udziale w bitwie polskiego korpusu wpadła w przeddzień rozmowy dowódcy 8 Armii gen. Olivera Leese’a z gen. Andersem.
A nawet wcześniej, bo 21 marca – na odpowie w Casercie, jeszcze w czasie trwania trzeciej bitwy o masywy stwierdzono, według nominałisty alianckiego, że trzecie natarcie nie przyniosło żadnego rezultatu, więc zostało wygaszone. Nie było już – po wycenianiu się Nowozelandczyków – żadnych innych sił zdolnych do udziału w kolejnej ofensywie. Gros sił amerykańskich i brytyjskich było już wtedy szychowanych do operacji „Overlord” i kilka dywizji wycofano z frontu włoskiego. W związku z tym polski korpus był jedyną siłą, która mogła uczestniczyć w czwartej bitwie o przełamanie Linii Gustawa. Gen. Leese, który cenil i zanosił Polaków oraz gen. Andersa, postawił w pewnym sensie umożliwić mu honorowe wyjście z sytuacji, dlatego nie wydał rozkazu wyznaczającego z Korpus do walki, lecz uzniósł to w formie propozycji. Gen. Anders stanął przed ogromnym dilemmałem, gdyż zdawał sobie sprawę, że odmowa może spowodować zdjęcie go z dowództwa. Brytyjczycy wcale nie musieli pytać naszego Wodza Naczelnego o zdanie, co było zgodne z umową, nie wspominając o tym, że ten był daleko. Ponadto na Polaków wywierała była ogromna presja propagandy sowieckiej, która głosiła, że polscy żołnierze nie chcą walkować. W sukurs Sowietom szła, pozostająca pod ich wpływem i coraz bardziej Polsce nieprzychylna, prasa zachodnia.
Zastanowiły się, co zrobiłbym alianci, gdyby Anders odmówił udzielenia korpusu w bitwie. Przede wszystkim mogli zmienić dowództwo, łącznie z dowódcami dywizji, przygotowanego już do walki, stacjonującego nad rzeką Sangro oddziału.
Gen. Kazimierz Sosnkowski wielokrotnie powtarzał, że mogliśmy atakować na północ od masywu Monte Cassino i tam mieliśmy szanse na zwycięstwo przy mniejszych stratach. Jednak Sosnkowski, składając znakomite dowództwo, nie wiedział, że był to teren wysokie epidemiologiczne, co znalazło potwierdzenie w niemieckich analizach. Niemcy bardzo dokładnie – jeszcze w 1947 r. – przebadali obszar Włoch pod względem geograficznym i epidemiologicznym, właśnie na wypadek alianckiej inwazji. Trafnie określiła łatwo drogę ataku sił alianckich. Teren wskazywany przez gen. Sosnkowskiego był nie do przejścia, gdyż znajdowały się tam ogromna choler i malaria. Poza tym Polacy nie mieli ekspertunia górskiego, co widać było zwłaszcza w czasie pierwszego natarcia na Monte Cassino, gdy, w związku z opadami deszczu, skały stały się tak śliskie, że żołnierze musieli ściągać pod kubkite bury, aby móc się po nich wspinać. Wprawdzie przeszli przeszkolenie w działaniach górskich w Libanie, ale trwało ono krótko. Gen. Anders nie
na „hurra”, co kompletnie nie zdążyło egzaminu. Dopiero na skutek ogromnych strat Polacy wprowadzili sposób ataku zbliżony do działania niemieckich grup szturmovych, które kontraktywali Polaków trzyosobowymi zespołami, współdziałającymi ze sobą w ten sposób, że podczas skoku jednego żołnierza drugi strzelał z pistoletu maszynowego, a trzeci rzucił granat.
Owczesne nastroje dobrze chyba oddał dowódca 2 Brygady Strzelców Karpackich płk dypl. Roman Szymański, który szukając się do drugiego szturmu, 16 maja, zanotował na gorąco: „wyzwuła się, że wszyscy wykonują zadanie, ale bez entuzjazmu” – tak też się stało, zadanie wykonali!
W dyskusji o ostatniej fazie bitwy pod Monte Cassino często argumentuje, że choć 18 maja 1944 r. polscy żołnierze zagłuli ruiny klasztoru, to jednak wówczas inicjatywa strategiczna należała do Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Jak pan ocenia to twierdzenie?
Istotnie. Choćbyśmy nie wiedzieli jak zaktualni rzeczywistość, co z militarnego punktu widzenia udział Polaków w bitwie pod Monte Cassino nie miał rozstrzygającego znaczenia. Sami zresztą Anglicy stwierdzili, że rola polskiego z Korpusu, jakkolwiek ważna, była w całej operacji drugorzędna. Polacy zważali jedynie niewielką część sił niemieckich i chwilę odwróciły ich uwagę od innych odcinków frontu. Jednakże, że żołnierze polscy i algieńscy z Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego gen. Alphonce’a Juina zdecydowali o sukcesie alianckiej ofensywy pod Monte Cassino, wykonując manewr oskrzydlenia, sugerowany wcześniej przez Sosnkowskiego. To z kolei pozwoliło Amerykanom wrócić się do przodu i zajmować Rzym, ale okazało się również błędem, ponieważ zamierz w kierunku północnym należało uderzyć na wschód, aby odciąć większość niemieckiej 10 Armii, co mogłoby doprowadzić do wyzwolenia całych Włoch jeszcze w 1944 r.
Na marginesie można zaznaczyć, że tak jak rola z Korpusu w bitwie o Monte Cassino była drugorzędna, tak wraz z utworzeniem drugiego frontu we Francji drugorzędny był front włoski. Jednakże bez wiosennej ofensywy sprzymierzonych Niemcy mogłyby przerwać część swoich sił z Włoch do Francji, przez co inwazja w Normandii kosztowałyby znacznie drożej. To jest główny i wymierz zasługa wojsk alianckich w Italii, których ważnym ogniwem był z Korpus Polski.
Bitwa pod Monte Cassino była najdłuższą (pięć miesięcy) i najkrwawszą batalią, jaką przyznał stoczyć aliantom na froncie zachodnim. Jeden z weteranów, na pytanie jak ocenia seni udziała w niej z Korpus, odpowiedział gorzko, że „zapachliwy dany krwi za kilka aniołów o bohaterskiej polskiego żołnierza w brytyjskiej i amerykańskiej prasie”, jednak zauważ dodał: „ale dobrze i to wobec milczenia Zachodu i rozwijającej się propagandy”. Czy vzorczyści tylko tyle osiągnęli? Dzięki zaciętej runy klasztoru pod Monte Cassino?
Niestety, niewiele osiągnięliśmy. Stoczona wiosną 1944 r. czwarta bitwa pod Monte Cassino w powszechnej świadomości Polaków urosła do rangi jednego z największych zwycięstw naszego oręża, nie dość że o dużym znaczeniu militarnym, to jeszcze politycznym. Tymczasem w ówczesnej oficjalnym komunikacie radiu BBC stwierdzono tylko, że „wojska alianckie zdobyły Monte Cassino”. A nawet współczesnie niemiecki historyk bitwy napisał: „że po czterech miesiącach zaciętych walk, aliancka flaga lopotała nad wzgórzem św. Benedykta”. Powtórzmy – aliancka – nie polska.
Trzeba wyraźnie powiedzieć, że poświęcenie polskich żołnierzy wgniatków i tulaczy, ich obficie przelana krew nie powstrzymywała aliantów od pozostawienia nas na pastwę Rosji. Jak wiemy, pod tym względem hektokoma Monte Cassino była daremna, a jedyną korzyścią uzyskana w tej bitwie okazała się nieprzemijająca chwała żołnierzy z Korpusu. Na zakończenie opowieści o jednym z nich, 22-letnim kpr. Zbigniew Żarlikowski z 4 Batalionu Strzelców Karpackich, który nocą z 16 na 17 maja 1944 r. w walce o wzgórze 593 podbił pod ogieniem do niemieckiego bunkra, wrzucał granaty i ostrzelał wewnętrz Thompsona, a kiedy towarzysz maca st. strz. Stanisław Wejman został ciężko ranny, wziął go na plecy i czołgał się wynosił w bezpieczne miejsce. Ale na tym nie koniec, bowiem nażartuz 17 maja ruszył do kolejnego natarcia na 593 na czele swojej drużyny. Gdy celownicy rkm-u padły ranny, wziął od niego Brena i nie przestając dowodzić drużyną sam prowadził ogień aż do zniszczenia broni przez nieprzyjaciela, podsunął się następnie na zom pod niemieckie bunkry i walczył granatami. Przeżył i związał, a swoją nieprzeciętną wolą walki na śmierć i życie dal przykład kolegom. Nie był osobnikiem, dzięk takim jak on niemiecki oficer mógł napisać: „Jako wojownik był żołnierz polski bezwzględnym, nie zważającym na nic przebojowym żołnierzem, idącym naprzód bez podpierania przez czołgi; twardy w obronie; potrafił on znosić straty bez okazywania szoku”.
Chwała bohaterom!
Autor m.in. książek: General Kazimierz Sosnkowski 1885–1969” (2012), „Armia Rezerwowa gen. Sosnkowskiego w roku 1920” (2017), General Roman Szymański. „Założyciel Pierwszej Kompanii Kadrowej, zdobywca Monte Cassino” (2019).
Zbigniew Warzev, profesor nadzwyczajny doktor habilitowany, historyk wojskowości, znawca umundurowania i znadzor polskich jednostek z okresu II wojny światowej.
Autor monografii „Monte Cassino. Walki z Korpusu Polskiego” oraz książki „Arma gen. Władysława Andersa w ZSRR 1941–1942. Współautor książki „Wojna polska w II wojnie światowej”. W latach 2013–2016 był dyrektorem Muzeum Wojska Polskiego, obecnie jest dyrektorem Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, w której plenerowej galerii do końca mają oglądać można wystawę poświęconą walkom pod Monte Cassino.
W Muzeum Wojska Polskiego znajduje się niemieckie wyposażenie, broń i elementy umundurowania spod Monte Cassino. Zostały zdobyte na wrogu bądź zebrane z pobojuwiska przez żołnierzy 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa.
Większość pamiątek związanych z żołnierzami Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie trafiła do Muzeum Wojska Polskiego (MWP) na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku ze szkockiego Banknocku. Mieszła się tam składnica Instytutu Historycznego gen. Sikorskiego w Londynie (obecnie Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie – IPMS). Te zasłużoną dla polskiej kultury placówkę powołano do życia w maju 1947. Dzień po nastrza- dach dekretu prezydenta RP na podstawi- we Władysława Raczkiewicza i specjalnej uchwali rządowej, zajmowała się ona gromadzeniem archiwaliów i obiektów muzealnych dokumentujących szlaki bojowe polskich oddziałów organizowanych u boku aliantów zachodnich.
Znaki triumfu
Trofei są namacalnym dowodem stocznej niegdysiejszej walki i odniesionego triumfu, a zawarty w nich emocjonalny ładunek jest wyjątkowy. Stanowią ważny element narodowej tożsamości i dumy z dokonań własnej armii. Mowa o nieprzyjacielskich chorągwiach, sztandarach, banderach i proporach, ale także dystynkcjach oficerskich, odznakach i odznaczeniach, jak również broni i wyposażeniu wojskowym. W wielu przypadkach zdobyte na wrogu przedmioty, utrastając do rangi symbolu triumfu, tracily użytkowy charakter. Dotyczy to głównie znaków bojowych, których ponowne wykorzystanie przez zdobywcę zdarzało się incydentalnie. Podobnie rzecz się ma z tymi atrybutami pokonanego, które stanowiły element jego identyfikacji lub miały znaczenie pamiątkowe. Natomiast z bronią sprawa przedstawia się zgoła inaczej, nie traciła ona bowiem wartości użytkowej i można jej było nadal używać – przeciwno niedawnym właścicielom. Oczywiście nie tylko broń cieszyła się wzięciem u aliantskich żołnierzy, którzy cenili także wysokiej klasy niemieckie przedmioty użytkowe. „Krzykneliśmy, żeby wyszli z uniesionymi rękami. Pokazali się, jakieś szesnaście, może osiemnaście”, wspominał brytyjski żołnierz z pułku Durham Light Infantry, który walczył o wzgórze Monte Cassino. „Obawiam się, że gdy uwolniłem się z tego miejsca, zabrałem aparat fotograficzny, czy coś podobnego, to nie chciałbym, żeby wpadło to w ręce ludzi strzegących obozów jenieckich na tyłach, więc zabierałem je sami – szczerzył, że mamy do tych rzeczy większe prawo niż oni. Może to trochę naganne. Wśród lu- pów był aparat fotograficzny i od czasu do czasu zabrałem parę zdjęć”. Choć granica pomiędzy trofeum a łupem wydaje się stosunkowo płynna, bez wpatrzenia z tej pierwszej kategorii należy wykluczyć przedmioty osobiste należące do nieprzyjaciela, czyli niejędzące jego standardowym wojskowym wyposażeniem, oraz rzeczy odebrane cywilom lub zbrawane w instytucjach kultury. Pozostałe pamiątki stanowią świadectwo bojowego sukcesu – symbolicznej wartości nabierają z chwilą zakończenia walk i przekazania ich do muzeów.
Okoliczności, w jakich trofeja dostawały się w ręce zwycięzców, były bardzo różne. Zapewne niewielka ilość zdobyto w bezpośrednim starciu. Najczęściej zbierano je z pobojuwisk lub odbierano jeńcom, inne zaś brano z obiektów zajętych po walce. Okazji było aż nadto. Marek Święcki, w reportażu z 1945 r. poświęconym walkom o Bolonie, pisał: „Scho- dzimy z dachu domu na dół. Na wszystkich piętrach przewała się rozrzucona niedbałe i w nienadleż słoma, płączą się porzucone maszk gazowe, resztki gazet z gotyckimi tytułami, strzępy ubrań, po- rzucona bielizna. Pamiątki po Niemcach. Odchodził stąd gwałtownie, porzucał rzeczy nie tylko zbędne, ale i konieczne. Zostały dwa karabiny, kilka hełmów, jakieś papiery. Na parterze, w dwóch pokojach zajętych przez sztab brygady „Wileńskiej”, wiatr szcześli mapami, pa- pierami, odbitkami rozkazów”.
Odznačenia i oznaki
Do ciekawych pamiątek spośród trofeów z KP należy Wojenny Krzyż Zasługi II kl. w odmianie bez mieczy (Kriegsverdienstkreuz II Klasse ohne Schwert). Odznaczenie to ustanowiono w 1939 r. tuż po kampanii w Polsce. Nadawano mu szczytowym i cywilom za zasługi poza pierwszą linią frontu. Ze względu na okoliczności zdobycia i osobę właściciela odznaczenie z kolekcji MWP ma szczególną wartość historyczną. Odebrał je niemieckiemu oficerowi Zdzisław Starostecki 17 maja 1944 r. tuż po zakończeniu walk o wzgórze Widmo. To jedno z nielicznych trofeów, które
1. Karabinek strzelców górskich zdobyty przez kpt. Mariana Kozalewskiego z 5 Karpackiej Dywizji Piechoty
2. Hełmy niemieckich strzelców spadochronowych zabrane z pobojuwiska w okolicach wzgórza 593
3. Pistolet maszynowy MP 40 – trofeum Tadeusza Schubarta z 2 Dywizji Strzelców Karpackich
możemy precyzyjnie łączyć z konkretnym epizodem bitwy o przełamanie Linii Gustawa. Postać zdobywcy też jest nietuzinkowa. Starostrzecki rozpoczął szlak bojowy podczas kampanii wrześniowej, walcząc w szeregach Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleberga. Potem związał się ze Szlubą Zwycięstwa Polsce, ale w 1940 r., przy próbie przedostania się do walczącej Francji, wpadł w ręce NKWD na granicy sowiecko-węgierskiej. Utworzenie Armii Polskiej w Związku Sowieckim pod dowództwem gen. Władysława Andersa umożliwiło mu wydostanie się z lagru. Po kursie podchorążówki trafił do 4 Pułku Pancernego. Walki u Widmo stanowią jeden z najważniejszych epizodów w jego życiu. W zajęciu tej kluczowej pozycji, bronionej przez niemieckich strzelców górskich (Gebirgsjäger), brał udział czolgów z 3 szwadronu. Atak przeprowadzono brawurowo i wbrew rozkazom dowódcy, które w obliczu zaciętego oporu przeciwnika nakazały czolgom odwrót. Decydujący moment plastycznie opisuje Melchior Wankowicz:
„Ppor. Kochanowski [dowódca kompanii] zabiera się już do przekazania rozkazu swym czolgom, kiedy następuje bunt żałogi. Pchor. Starostrzecki absolutnie nie może zrozumieć: Jak to? [...] Coś się, kiedy już pod szczytem! Ppor. Starostrzecki wyskakuje pod ogieniem, myśląc w temacie, wraca. Przedajemy! Poprowadź!”. Atak zakończył się sukcesem, a w ręce zwycięzców wpadło kilkunastu jeńców.
**Wyposażenie żołnierza**
Większość ze prezentowanych trofeów zabrano z pobojowiska zapewne już po zakończeniu walk. Widok przeroczonych lawin ognią i stali wzgórzy otaczających klasztor był ściśle piekielny. Między bunkrami płynie groby, jak płaskie niecki zasypane kamiennymi i żywrem. Na nich wnetknięte lub leżące krzyże z napisem w języku angielskim. Widoczne ślady pierwszej i drugiej ofensywy alianckiej. Oprócz tego wszędzie pełno walażącego się sprzętu, broni, amunicji, noszy, kanistrów, blaszanek po konserwach i części różnych aparatów. Dla przedsiębiorczego zbieracza było tu dobre pole [do] popisu”. Mniej sugestywnie, ale także przerazzający widok pola bitwy zawiera meldunek 6 kompanii piechoty 5 Karpackiej Dywizji Piechoty, która prowadziła rozpoznanie terenu walki przed natarciem: „Na wzgórze napotkano na trupu 10 Niemców w stanie rozbitego [...] znaleziono niemiecki moździerz [kal. 81 mm] [bez przyrządów celowniczych], 3 posicki do niego oraz 1 KM niemiecki [bez zamka]”. Dwa helmy strzelców spadochronowych (Fallschirmjäger) M38, niewątpliwie najciekawsze z całego zespołu, pochodzą z bezpośredniego otoczenia wzgórza 593 i przekazane zostały do IPMS przez pkt. Tadeusza Zandfosa z dowództwa 3 DSK. Należą do stosunkowo rzadkich militariów i cieszą się wyjątkową estymą wśród kolekcjonerów. Oba egzemplarze pokryte były piaskową farbą maskującą stosowaną w klimacie średniowiecznorniskim i noszą wyraźne ślady walk. Helmy należą najprawdopodobniej do żołnierzy 5 Pułku i Dywizji Strzelców Spadochronowych, który odpowiadał za odcinek obrony od wzgórza 593 do San Angelo.
**Karabinek strzelców górskich**
Jest on niewątpliwie jednym z najciekawszych trofeów związanych z walkami z KP. Karabinek G3/40 trafił do muzeum w 1988 r. jako dar Andrzeja Kowalewskiego, syna kpt. Mariana Kowalewskiego, żołnierza 5 KDP, dowódcy 3 kompanii 16 batalionu wchodzącego w skład 6 Lwowskiej Brygady Strzelców. Według relacji syn, kpt. Kowalewski używał karabinika w czasie walk o Monte Cassino w celu oszukania przeciwnika. Broń dążyła w rękach oficera, standardowo uzbrojonego w rewolwer lub pistolet, miała zmęczyć niemieckich snajperów, którzy zbierali wśród alianckich żołnierzy krawne żniwo, polując przed wszystkim na dowódców. Z prawej strony drewnianego loża znajduje się, wykonana zapewne za pomocą noża, inskrypcja: M. CASSINO 17.V.1944.
Karabinek jest niezwykle ciekawy i należy do najmniej znanych modeli sposób wielkiej grupy Mauserów. To niemiecka wersja czeskoaustrzyjskiego, krótkiego karabinu vz. 16/73, produkowanego w zakładach Zbrojovka Brno, który w 1914 r. przyczynił się do udrożenia żandarmerii i straży finansowej jako krótki czterka pięści vz. 33. Po zajęciu Czechosłowacji Niemcy w 1940 r. uruchomiły produkcję broni wzorowanej na vz. 33 – karabinka G3/40, który przewidziano do uzbrojenia strzelców górskich. Prefiks G (Gewehr) oznaczał, choć broń jest klasyfikowana karabinkiem, Niemcy wykorzystali się do drobnej modyfikacji pierwotnego, przez co mają najbardziej charakterystyczną różnice stanowi uznaczające stalowe okucie z łusek strzelny kolby. Miało ono zapobiegać niszczoniu kolby w trakcie działań w gorzutym terenie, kiedy to żołnierze podpierali się karabinkiem, utrzymując sobie wspaniałe.
Trofeum zdobyto 17 maja 1944 r., kiedy 16 batalion toczył niezwykle zacięte walki o wzgórze Widmo. Przeciwnikiem Polaków na tym odcinku był 2 batalion strzelców górskich 10 Pułku i Dywizji Strzelców Górskich gen. Maxa Schranka, tworzący wraz z 4 batalionem strzelców wysokogórskich grupę bojową „von Rufin”. Zapewne zdobyty G3/40 należał do któregoś z żołnierzy tego oddziału.
Wśród broni bezpośrednio związanej z walkami o Monte Cassino jest także niemiecki pistolet maszynowy MP 40, popularnie – akceszolówka błędnie – nazywany Schmeisserem. Stanowił rad Tadeusza Schucharta, żołnierza 3 batalionu i Brygady 3 DSK, i przekazano go do muzeum w 1988 r. po zaśrednictwie Departamentu Łączności Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Opisane w artykule niemieckie militaria dotyczą tylko zgmatwania o Monte Cassino, pozostałe trofea z KP związane są z innymi bitwami bądź też z uwagi na brak kontekstu nie można łączyć ich z konkretnymi wydarzeniami.
**Michał Mackiewicz, absolwent Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, pracuje w Dziale Historii Wojowników Muzeum Wojska Polskiego. Zajmuje się m.in. ewidencją broni uzbrojenia i archeologią militarną. Autor licznych publikacji z dziedziny broniosztwa, historii wojskowości i muzealnictwa.**
Pełna wersja tekstu opublikowana została w nr. 3/2018 kwartalnika „Polka Żołnierz. Historia”
---
**Anna Putkiewicz, redaktor naczelny kwartalnika „Polka Żołnierz. Historia”**
**MOŻE SIĘ OPŁACI**
Polska bitwa o Monte Cassino była epizodem. Ogłaszana z zewnątrz, z perspektywy lat i wielkiej sceny teatru działań wojennych, nie jest starciem na miarę dziejów. Ale dla nas Polaków jest niczym żywa rana, która wciąż rozdrapuje narodową pamięć.
Jest piękny majowy dzień 1944 r., ppor. Jan Tchórzewski, dwudziestościeoletni żołnierz Brygady Karpackiej, wstrząsnął z Tobruką, Polską Kreśwą Wschodnią, właśnie umarł na swoim własnym wzgórzu. Melchior Wankowicz: „Bitwa o Monte Cassino” przeszedł żołnierz do historii i opisuje tę śmierć kadr po kadrze. Oto młody podporucznik pada, unos głowy patrząc na nacierających w jego miejscu kolegów. Podoba mu się i mówi ostatnie słowa, będące podsumowaniem młodego życia: „Może się opłaci...” Wie, że już za chwilę jego wartość bojowa zamieni się w polityczny potencjał – negocjacyjną mamonce cenę zapłacona z góry, którą Polska będzie mogła rzucić na stół, przeliczając krzyże na grobach swoich żołnierzy. „Może się opłaci...” – mówi, choć od lutegogo przemówienia Churchilla chodził przegrywany i przewidywał, musiał przewidywać, że zapewne się jednak nie opłaci. Utrata polskich Kreśw był dla tamtego wojska czymś więcej niż dramatyczna redukcja granic państwa.
Adolf Bocheński, diament polskiej myśli politycznej, który stracił życie pod Ankoną powiedział, że nikt przyzwyczajony nie ma prawa przeżyć tej wojny. Pod koniec Tchórzewski rośnie ciężka kuwa krwi. Tym samym spęchnienie zostają wiaruny konieczne dla narodzin polskiego mitu. Wankowicz doskonale to rozumie i pisze swym reporterskim stylem ten werset tragedii polskiej z porównalną od wieków jednością miejsca, czasu i akcji. Many więc śmierć niewinnej, obcy grób, chrzest krwi, i mającą, mglistą nadzieję, że ktoś za tę śmierć nam odpłaci. I jak to w polskich mitach bywa – pewne jest tylko, że umrzeć trzeba. A reszta się zobaczy.
Polska bitwa o Monte Cassino była epizodem. Ale dla nas Polaków jest niczym żywa rana, która wciąż rozdrapuje narodową pamięć. Jest przecież w tej bitwie los Kreśw opuszczonych, oddartych brutalnie od Polski, jest los ich mieszkańców, zagłuszoną stukotem kół pociągów „na wschód”. Jest męczeństwo lagrów, i głód stepów, są dzieje Armii Polskiej w Związku Sowieckim pod dowództwem gen. Władysława Andersa, jest w końcu pustka po katyńskich oficerach, jest odebranej nieboność, jest „zabici do Andersa”. I teraz w huku dział, nacierający na gory ognia żołnierzy grają tę historię, po lądzie jednak wciąż jest powodobnie. Grają ten nasz wielki, polski final. Ten nasz triumf jak zawsze okrywa żałoba i ten refren przeklety, że „Może się opłaci...” Słychać już w nim zapowiad grzotów opuszczoną Warszawę i śpiew jej poległych dzieci, słychać w nim rozprac polskiego wojska, któremu nie pozwala iść tam z odseczną. I dobrzymy tak od lat, od pokoleń tę osobliwą lekcję narodowej geometrii, gdzie od dzieciaka uczymy się, że „wołowość krzyżami się mierzy...”, i ocalonym honorom, który osobiści ma każdy, największą nawet stratę. Pochylmy się dziś przy tych krzyżach.
Poległych upamiętniono rok po bitwie, budując polski cmentarz na Monte Cassino. Gen. Anders uczynił to tradycją, która trwa do dziś.
Do dzisiaż także, mimo upływu lat trwa dyskusja toczona nie tylko przez historyków – czy było warto? Czy polski generał mógł nie przyjąć bitwy? Przedstawiamy Państwu dwa punkty widzenia znakomitych specjalistów na tę historię, na kulisy decyzji polskiego dowództwa, na rachunek zysków i strat. Tak właśnie powinniśmy analizować nasze dzieje, jeśli mają być czymś więcej niż ornamentem naszych mitów.
Bez względu jednak na oceny wystawiane faktem po latach – co do jednego wszyscy jesteśmy zgodni. Żołnierze spod Monte Cassino dowiedzieli wielkiej głębi, budzących szacunek umiejętności bojowych, braterstwa broni. Zarówno, którzy polegli jak i ci, którzy przyszli, widzieli przez dymy walki nadzieję na wolną Polskę. Niech oczata ich wieczna chwała i niesagnacą nigdy pamięć. Bohaterowie spod Monte Cassino – odpoczywając w pokoju.
Polskie dzieci maharadży
"Głęboko wzruszony i przejęty cierpieniami polskiego narodu, a szczególnie losem tych, których dzieciństwo upływa w tragicznych warunkach najokrutniejszej z wojen, pragnęłam w jakiś sposób przyczynić się do popleśnienia ich losu. Zaoferowałem im gośćcine na ziemiach położonych z dala od zawieruchy wojennej. Jestem niezmiernie rad, że mam możliwość choć w części przyczynić się do ulżenia doli polskich dzieci".
Przywódcze słowa wypowiedział Jam Saheb Digvijay Sinhji, maharadża indyjskiego księstwa Nawangaru, kierując w Londynie do premiera rządu polskiego na emigracji gen. Władysława Sikorskiego w 1942 r.
Na mocy podpisanego w 1941 r. przez gen. Sikorskiego układu polsko-sowieckiego, uwiecznionych i deportowanych w ZSRS około 400 tys. obywateli polskich objęła „amnestia”, po czym zaczęto formować pod dowództwem gen. Władysława Andersa „Armie Polską w ZSRR”. Do tworzących się oddziałów szcigali żołnierze, ale też kobiety i tysiące, często osieroconych, dzieci. W roku 1942 ewakuowano z ZSRS do Iranu około 115 tys. osób, w tym ponad 75 tys. żołnierzy i blisko 40 tys. cywilów, przede wszystkim członków rodzin wojskowych, a wśród nich blisko 20 tys. dzieci. Część z nich znalazła się w wojsku, w którym utworzono specjalnie dla niewiast formację Pomocnej Służby Kobiet, zaś dla chłopców i młodzieńców Oddziały Junackie, które przeszły z polskim wojskiem drogą do Palestyny i Egiptu, a następnie do Włoch, gdzie z Korpus Polski walczył z Niemcami. W ten sposób udało się obejść choć po części decyzję władz sowieckich o zatrzymaniu w ZSRS większości polskich obywateli. Dla ocalonych małuchów trzeba było jednak znaleźć bezpieczne miejsce, w którym dochodziły końca wojny. Na prośbę polskiego rządu w Londynie schronienia udzielono im kilka krajów – Meksyk, Nowa Zelandia, brytyjskie kolonie w Afryce.
Jednak jako pierwsze pomoc zaoferowały Indie. Indyjski książę o Polce udzielił po raz pierwszy w latach dwudziestych, kiedy mieszkał w Szwajcarii. Zaprzysiążał się tam ze swoim sąsiadem Ignacym Paderewskim, polskim pianistą, kompozytorem i politykiem. Podczas II wojny światowej Jam Saheb był jednym z dwóch hinduskich delegatów w gabinecie wojennym Wielkiej Brytanii w Londynie, gdzie poznał właśnie polskiego premiera.
Maharadża poślubił Polaków i kiedy usłyszał o losie polskich dzieci, postanowił części z nich udzielić schronienia. Wybudował niedaleko swojej nadmorskiej rezydencji w Balachadi koło Jamnagaru, w obecnym stanie Gudżarat, Osiedle Dzieci Polskich. „Nie uważajcie się za sieryoz. Jestecie teraz Nawangaryczyni, ja jestem Bapu, ojciec wszystkich mieszkańców Nawangaru, w tym również i wasz”, powiedział im na przywitaniu.
Orły 12 Pułku Ułanów Podolskich
18 maja 1944 r. o godzinie 9.40 nad gruzami klasztoru Monte Cassino został wciągnięty czerwono-biało-niebieski proporczyk, pierwszy znak zwycięstwa Polaków.
Pułk, który powstał na Podolu w czerwcu 1899 roku, początkowo nazywał się 5 Pułkiem Jazdy Francusko-Galiccyjskiej. Po roku później, gdy Wojska Francusko-Galiccyjskie zostały włączone do armii Księstwa Warszawskiego, zmieniły się nazwy ich oddziałów. Wtedy właśnie 5 Pułk Jazdy przemianowano na 12 Pułk Ułanów. Na pamiątkę swego francuskiego rodowodu zachował on barwy czerwono-biało-niebieskie, kolory Pierwszego Cesarstwa. Sto trzydziesiąt pięć lat później własny trójbarny proporczyk miał zostać zaklęty na klasztornych gruzach.
Dwudziestoletnie międzywojenne pułk spędził w miejscowości Białokrynica, położonej nieopodal Krzemieńca na Podolu. Stamtąd też wyszedł do walki jesienią 1939 roku, zmobilizowany już w połowie sierpnia. Włączony do Wojskowej Brygady Kawalerii, zajął sierpniowa stanowiska na granicy polsko-niemieckiej. Od ranka 1 września walczył w swojej najsmutniejszej wrześniowej bitwie, pod Morąg. 8 września wziął udział w boju pod Wólą Cyrułową, lecz już 15 września został właściwie rozbity. Pododdziały pułku, rozrzucone po różnych zgrupowaniach, walczyły do końca kampanii bez łączności ze sobą.
Trójkolorowe proporczyki naszły na swoje konie. Żołnierze Dywizjonu Rozpoznawczego Dowództwa Armii Polskiej w ZSRR, utworzonego w sierpniu 1942 roku ze Sztabuńdromu Przybocznego Dowódcy Armii. Był to pierwszy krok na drodze odwracania 12 Pułku Ułanów. Oddział, przemianowany już w Iraku na 12 Pułk Kawalerii Pancernych, 1 grudnia 1942 roku otrzymał miano 12 Pułku Ułanów Podolskich. Niespełna miesiąc później został przetransportowany do Egiptu, a następnie opuścił Afrykę, by wziąć udział w kampanii włoskiej.
Apel poległych
W przeddzień święta pułkowego 1945 r. odbył się uroczysty apel poległych, który tak został opisany przez kronikarza pułku: „6 maj Casarano. Z dala od linii frontu na południu Włoch. Noc ciężka, pogodna. Na placu alarmowym na wysokim maszcie dunie powiewa flaga polska, dobrze widoczna w świetle krzyżujących się promieni reflektorów. Szadowny bez broni z orkiestrą 7 Dywizji Piechoty w ciszy ustawiają się w czworobok - jak na apel strzykowy. Przybywającego dowódcę pułku, ppłk. dypl. Fudakowskiego nie wita marsz pułkowy. Słychać słowa raportu zastępcy dowódcy pułku. W tym roku castrzyk i apel poległych cechowała szczególna powaga obrzędu podkowana wspomnieniami świeżo odbytech walk, stratami kolegów-przyjaciół oraz tęsknocą za powrotem pułku do kraju z bronią. Historię pułku rozpoczyna ppłk dypl. Fudakowski od jego dziejów z r. 1899, doby napoleońskiej, kończąc uwagę, że w tym roku podaje to, aby 700 nowych kolegów wiedziało, w jakim pułku przypadła im służba, że jest to pułk o starych tradycjach i wslawniony w szeregu bojów. Na jego rozkaz: Zarządzam apel poległych! wokół placu alarmowego jednocześnie zapłonęło 28 ogniś, symbolizujących lata dziejów pułku w II Rzeczypospolitej [liczą także lata wojny]. 28 podpala osobistość dowódcy pułku, na znak rozpoczynania w roku 1945 dalszych dziejów pułku. Adiutant odczytuje nazwiska i stopnie tych, którzy oddali swoje życie w latach 1899-1893, 1893-1920 i w kampanii włoskiej. Szef pułku chor. Grabski odpowiada: polegli na polu chwały, dodając datę i nazwę miejscowości. Każdemu nazwisku wtrąca głuche tony werbli. Z kolei kapelan odmówili modlitwy za poległych. Na zakończenie cały pułk, z towarzyszeniem orkiestry, odpisał capstrzykowy hymn Wszystkie nasze dziejowe sprawy. Łacińscy mieszkańcy Casarano tłoczyli się w wyłotach ulic i tłumnie zalegały...
Dobry maharadża
W latach 1942–1946 wychowywało się tam około tysiąca polskich dzieci, które nazwali Jana Saheba dobrym maharadżą. „Indie udzieliły nam schronienia, miłości nie tylko dach nad głową i jedzenie, ale też szkołę, drażny harcerskie, kółka teatralne, odbywały się zajęcia sportowe”, wspominał Wiesław Stypula, najstarszy żyjący mieszkaniec osiedla, gdy w 2013 r. oglądł premierę polsko-indyjskiego filmu *Mala Polska* w Indiach. Maharadża nie tylko zapewnił dzieciom opiekę, ale też często odwiedzał swoje gości, interesował się polską kulturą, uczestniczył w przedstawieniach organizowanych przez dzieci i zapraszał maluchy do swojej rezydencji.
Pod koniec wojny komuniści, którzy objęli władzę w Polsce, zajądrowali powrót dzieci do kraju. Aby je przed tym uchronić, maluchy zostały oficjalnie adoptowane wspólnie przez maharadżę, brytyjskiego oficera Jeffreya Clarka oraz przez polskiego księcia Franciszka Plutę, komendanta osiedla. Osadę w Balachadi likwidowano w listopadzie 1946 r., a dzieci przeniesiono do Valivade, najwyżejzego polskiego osiedla w Indiach, w pobliżu miasta Kolhapur. W polskim mieścieczku mieszkały głównie kobiety i dzieci. Znajdował się tu szpital, poczta, przedszkola, szkoły, kościół, remiza strażacka, dom kultury, a burmistrzem tamtejszej drażny harcerskiej był młody Zdzisław Peszkowski, znany następnie na emigracji i w Polsce duchowny katolicki. W sumie szacuje się, że w Indiach wojnę przetrwało około 5 tys. Polaków.
Maharadżę rzadził księstwem Nawagaru do lutego 1948 r., a po uzyskaniu przez Indie niepodległości został jednym z pierwszych przedstawicieli swego kraju w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Zmarł w roku 1966. Zapomniany w czasie wojny przez gen. Sikorskiego, czym Polska mogłaby mu się odwdzięczyć za przygarnięcie tysiąca bezdomnych polskich dzieci, Jan Sahēb odpowiedział: „W wyzwolonej Polsce nazwijcie moim imieniem którąś z warszawskich ulic”. Dziś imię Dobrego Maharadży nosi skwer na warszawskiej Ochocie, stoi też na nim jego pomnik. Maharadżę jest także patronem stacjonującego Zespołu Szkół „Bednarska”. W 2016 r. w pięćdziesiątą rocznicę śmierci Jana Sahēba polski parlament uczcił jego pamięć. „Ślim oddaje mu hołd za jego ogromne zadugi oraz wielką bezzirenosność, jaką wykazał się, ratując od głodu i cierpienia ponad tysiąc polskich dzieci”, głosi uchwała.
W indyjskim Balachadi w budynkach dawnego osiedla mieści się dziś szkoła kadetów, a o pobycie polskich dzieci przypomina pomnik wzniesiony przed głównym budynkiem szkoły przez byłych mieszkańców osiedla.
Anna Dąbrowska
JEDNY TAKI KORPUS
„Żołnierze! Kochani moi Bracia i Dzieci! Nadeszła chwila bitwy. Długo czekaliśmy na tę chwilę odwetu i zemsty nad odwiecznym naszym wrogiem. Obok nas walczyć będą dywizje brytyjskie, amerykańskie, kanadyjskie, nowozelandzkie, walczyć będą Francuzi, Włosi oraz dywizje hinduskie”.
T o słowa gen. Władysława Andersa z rozkazu, jaki wydał przed uderzeniem oddziałów polskich na górę Monte Cassino, zwornik niemieckiej Linii Gustawa braniający dostępu do Rzymu, w poprzek Półwysepu Apenińskiego. Uderzenie przeprowadził żołnierze z Korpusu Polskiego, który w latach 1944–1945 walczył z Niemcami na terenie Włoch, biorąc udział w bitwach o Rzym, Ankonę i Bolonię.
Droga do Monte Cassino
Nietypikalnoścą bitwy o Monte Cassino nazywa się bitwy narodów. Narody tych były znacznie większe niż wymienił gen. Anders w swym rozkazie, ale na wszystkich formacjach, w których służyli żołnierze z całego świata, 2 Korpus stanowił zjawisko wyjątkowe. Żaden z wielkich korpusów żołnierzy, które wzięły udział w bitwie, nie miał za sobą takiego piekła, jakoego doświadczyli wcześniej Polacy. Światy większości z nich zawiśli się 17 września 1939 r., kiedy somebody wojna zaatakowało wschodnie województwo Polska, by pomóc Niemcom w dziele zagłady Rzeczypospolitej. Nagle tysiące rodzin polskich obywateli, także innych narodowości, zostało wyrzuconych ze swoich domów i wysiedlonych na osadnictwo archipelag Gugul, by ginąć w rosyjskich obozach koncentracyjnych – lagrach, przy którym nie wydali żadnego, kilka- set tysięcy obywateli polskich zostało wziętych w ZSRS. Pośród ewakuowanych było 18 tys. dzieci! Ocaleni w ten sposób byli w sumie dowódcy wdziać do końca życia za wyrwanie ich z nieudźwięcznej ziemi. W Iraku i Palestynie tych żołnierzy-tulaczy połączyli z elitą Wojska Polskiego, sławnymi obozowym Tobruku i libijskiej kampanii karpackim. „Buzuhuk” (Buzuhuk to rosyjskie miasto, w którym na przełomie 1941 i 1942 r. mieściło się dowództwo Armii Polskiej w ZSRS) razem z bliskowschodnimi „Ramzesami” utworzyli nową Armię.
Polska na Wschodzie. Z niej właśnie w lipcu 1943 r. wyodrębniło się 2 Korpus, który pod dowództwem gen. Andersa jeszcze w grudniu 1943 trafił na okupowany przez Niemców Półwysep Apeniński. Zgodnie z wyznacznymi gen. Andersa do polskich oddziałów przyjmowano głównie Polaków, którzy leżeli wzięci lub dezertowali ze Włoch, a nawet Niemcy na wieleowych w 1939 r. do Rzeszy okupowanych ziemiach zachodnich Polski (Śląsk, Wielkopolska, Pomorze) przeprowadzili przynuczoną germanizację polskich obywateli i pobojo wojska.
2 Korpus stał się więc formacją Polaków z terenów całej Rzeczypospolitej, ale we wschodniej, kresowe tradycje były w nim wiodące, zarówno gdy szli o naznaczenie wojskowych jednostek, jak i tradycję pulkowe. Pancernicy Korpusu nadawały swym czołgom nazwy własne, pośród których najpopularniejsze były nazwy dwóch stolic wschodnich województw Polski – Łowów i Wilno. Pod nimi szli od zwycięstwa do zwycięstwa, poczynając od zajęcia Monte Cassino 18 maja 1944 r. Później była jeszcze bitwa o Ankonę oraz zdobycie Bolonii. Żołnierze gen. Andersa wierzyli, że dzięki zwycięskiej kampanii uda im się „z ziemi włoskiej wrócić do Polski”, jak śpiewali walczący we Włoszech 15 lat wcześniej polscy legionisi na służbie włoskich republik. Pragnienie to przypominało do dziś słowa wykute w kamieniu na Polskim Cmentarzu Wojennym pod Monte Cassino: „Przechodnim powiedz Polsce, żeśmy polegli w jej służbie” oraz „Za naszą i waszą wolność my żołnierze polscy oddalismy Bogu ducha, ciało ziemi włoskiej, a serca Polsce”.
Włoskie „Bławaty” w polskim commando
Biorąc pod uwagę oddziały komandosów podczas drugiej wojny światowej stworzyli Brytyjczycy, a formacje te szybko stały się międzynarodową elitą sił alianckich. Obok komandosów brytyjskich pojawili się komandosi francuscy, greccy, jugosłowiańscy, a nawet niemieccy i austriaccy, którzy walczyli w szeregach koalicji antyhitlerowskiej. Także w polskiej kompanii komandosów, walczącej w szeregach z 2 Korpusu na terenie Włoch, znaleźli się żołnierze innych narodowości, którzy zdecydowali się walczyć pod znakiem orła w koronie.
Na początku grudnia 1943 r. samodzielna kompania komandosów jako pierwsza polska jednostka w czasie tej wojny wyładowała na froncie włoskim. Komandosów wysłano w Apeniny Centralne, w rejon górskiego miasteczka Capracotta, położonego nad rzeką Sangro, która razem z rzekami Garigliano i Rapido tworzyła czołową linię niemieckiej obrony. Kiedy w skład za komandosami wiosną 1944 r. we Włoszech pojawił się 2 Korpus Polski, jego oddziały zaczęły korzystać z pomocy włoskich ochotników. Ci zgłaszały się tym chętniej, że polscy żołnierze bardzo dobrze traktowali włoskich cywilów, niosąc im pomoc żywnościową i medyczną. Polakom jednocześnie brakowało żołnierzy do ochrony obiektów wojskowych, mostów, dróg czy magazynów. To przesądziło o powołaniu przy dowództwie 3 Dywizji Strzelców Karpackich w marcu 1944 r. III Kompanii Ochrony Mostów. W skład oddziału weszli wszyscy funkcje dowódcze od szczebla drużynowy wzwyż. Na czele kompanii stanął dowodzony oficer linowy por. Feliks Kępa, a jego zastępcą został Ppor. Edward Żalewski. Najmłodszym, niespełna czesnamioletnim żołnierzem oddziału był Mino Pecorelli, który po wojnie został żołnierzem adwokatem i dziennikarzem. Wzorem polskiej i kompanii kompania włoska podzielona na trzy plutony. Jej żołnierze nosili brytyjskie mundury i posiadały brytyjskie oporządzenie. Od polskich towarzyszy broni odróżniał się kolorem beretów. Zamiat beretów zielono-pomarszczonych noszonych w oddziałach Dehaka, a w oddziałach 2 Korpusu włoski oddział wartowniczy i techniczny, w którym funkcje dowódcze pełnili Polacy. Szeregowcy zostali gorsi z tych samych reasonów, na których operowali polscy komandosi, czyli z polubienia Abruzji i Molise na obszarze Apeniów Centralnych. Kompania liczyła początkowo około czterdziestu ochotników włoskich oraz siedmiu polskich oficerów i podoficerów.
O dalszym losie oddziału zdecydowała bitwa pod Monte Cassino, w której 2 Korpus poniosł oblężny straty podczas szturmu. Dowództwo polskie zastanawiało się, jak usunąć przereźdzone krwawą bitwą oddziały, przypomniało sobie o dokonaniach włoskich gorliwych służących komandosom za przewodników i tragury. W tej roli sprawdzili się oni doskonale również pod Monte Cassino. Postanowiono więc nie marnować III kompanii na zadania wartownicze, lecz zmienić ją w oddział bojowy, co więcej – w oddział komandosów. Z pierwotnego przeznaczenia kompanii pozostawiono jedynie jej nazwę, III Kompania Ochrony Mostów.
FRONT WŁOSKI
W roku 1944 na Półwyspie Apenińskim, znajdującym się pod okupacją niemiecką od września poprzedniego roku, znalazły się oddziały 2 Korpusu Polskiego, przetransportowane tu przez Brytyjczyków z Bliskiego Wschodu.
Kawalerzysta
Anders to jeden z najwybitniejszych polskich dowódców – uzdolniony oficer, organizator armii, przywódca ideowy i polityczny powojennej emigracji, bez-
kompromisowy przeciwnik sowieckiej Rosji i polskich komunistów. Urodził się 11 sierpnia 1892 r. na terenie Rzeczypospolitej pozbawionej niepodległości i podzielonej między trzech zabójców, na terenie należącego do Rosji Kraju Przywysokińskiego, jak Rosjanie określieli ziemie centralnej Polski. Pochodził z rodziny o niemiecko-szwedzko-węgierskich korzeniach, ale czuł się związany z polską kulturą. Tak jak jego trzej młodszy bracia – Karol, Jerzy i Tadeusz, wybrał karierę wojskową, którą rozpoczął w armii rosyjskiej podczas studiów na Politechnice Rymskiej. Podczas I wojny światowej okazał się świetnym oficerem, wyrobił się odwagą osobistą i wybitnymi zdolnościami dowodczymi. Śmiłymi radami kawalerystyki zyskał uznanie rosyjskich dowódców, awanse i liczne ordery.
Po rewolucji lutowej w Rosji opuścił szereg zabójczy armii i wstąpił do 1 Korpusu Polskiego, ochotniczej formacji sprzymierzonej z armią rosyjską, którą dowodził polski generał, dotąd jak Anders w rosyjskiej służbie, Józef Dowbor-Muśnicki. Po demobilizacji korpusu w 1918 r., wymuszonej przez Niemców okupujących zachodnie gubernie cesarstwa rosyjskiego, przedostał się do Warszawy. Tu wstąpił do
Luteranin z uredzenia, tak wspominał powitanie w moskiewskim więzieniu: „Każę mi wysiąść na dziedzińcu. Wyraźnie dziedzinnie więziony. Prowadzą po wielu zakamarkach. Kilkaokrotnie rewizje. Przy pierwszej rewizji zabierają wszystkie rzeczy wraz z walką. Zostawiają tylko koc, mydło, szczotkę do żębów i kubek. Ubranie, buty – wszystko polecie i poprute. W pewnej chwili znajdują medalik z Matką Boską. Zbierają się w kilku nastu nad medalikiem. Śmiech grubiarski: No, żałosnymy, czy ci ta k... pomóżę w swojkim wojnie”.
Medalik rzucamy na ziemię i zdeptany nogą. Do dziś nie mogę się otrząsnąć z wrażenia. Pożniej w więzieniu często miał mi się ten medalik. Cigale widziałem twarzeczkę Matki Częstochowskiej, najczęściej podobną do św. Teresy. Czułem jej ciągłe opiekę nad sobą. Inn więcej szukałem kogoś świętego śmietnicy bezbożników, tym głębiej utrwalała się wiara w Boga. Dodała mi siły do zwalczania słabości ludzkich w tych ciężkich dla mnie chwilach”.
Maltratowany i brutalnie przesłuchiwany przez prawie dwa lata, został zwołony z rosyjskiego więzienia na moskiewskiej Łabiance w sierpniu 1941 r., po zawarciu umowy polsko-sowieckiej. Stanął wtedy na czele „Armii Polskiej w ZSRR”, utworzonej z reszty polskich obywateli zwolnionych przez Rosjan z obozów koncentracyjnych, więzień i zesłań. Armia – według określenia jej dowódcy – stała się „mała wędrowna Polska”, którą w 1942 r. ewakuowano z ZSRS na Środkowy i Wschód. Stamtąd jej część, jako z Korpusu Polskiego, nadal pod komendą Andersa, trafiła na front włoski na przełomie 1943 i 1944 r. Pod koniec II wojny światowej Anders przejął obowiązki Naczelnego Wodza i pełnił je do czerwca 1945 r. Demobilizacja Polskich Sił Zbrojnych walczących na zachodzie Europy nastąpiła w latach 1946–1947, lecz Anders, zamieszkały w Londynie, sprawował do roku 1974 funkcję generalnego inspektora sił zbrojnych, a w latach 1947–1970 był członkiem tak zwanej Rady Trzech, czyli kolegialnego urzędu prezydentu Polski na uchodźstwie.
Nie godząc się z rządami komunistów nad Polską, domagając się ujawnienia prawdy o losie tysięcy polskich oficerów, zamordowanych przez Rosjan w 1940 r. (zbrodnia katyńska), przed władze komunistyczne w kraju został uznanym za głównego wroga. Pozbawiony obywatelstwa, szkoleny przez propagandę, wciąż cieszył się ogromnym szacunkiem byłych podwładnych, a zwłaszcza żołnierzy swojej armii, ocalonych z sowieckich lagrów w 1941 r. W zniwelowaniu przez Rosję Polsce był nadzieja na odzyskanie wolności oraz symbolem nieustępliwości w walce o suwerenność ojczyzn. General jej nie doczekał – zmarł w roku 1970 na emigracji i zgodnie z ostatnią wolą został pochowany wśród swoich podkomendnych na Monte Cassino.
Polacy pod Monte Cassino
„Szandar swój biało-czerwony zatknięty na gruzach wśród chmur”, słowa te w noc popiszącej zdobycie Monte Cassino napisali Feliks Konarski, autor piosenki Czerwone naki na Monte Cassino – przemijającą opowieści o poświęceniu i ofierze polskich żołnierzy, złożonej w tej krwawej bitwie.
Podczas II wojny światowej Niemcy ufortyfikowali maszyn gorski ze słynnym klasztorem benedyktynów, czyniąc go częścią tak zwanej Linii Gustawa – przecinającego w połowie Półwysep Apeniński pas umocnień, który zamknął drogę na Rzym. Kluczem do tego ryglu było właśnie Monte Cassino. Obronę regionu powierzono elitarnie i Dywizji Strzelców Spadochronowych, która zdzieżyła obserwować Amerykanów próbujących zdobyć Monte Cassino w styczniu 1944 r. oraz oddziały brytyjskie – hinduskie, nowozelandzkie, angielskie, irlandzkie – atakujące góry w lutym i marcu. Bezsenowne okazało się obrończe w grzyź przez lotnictwo amerykańskie klasztoru, który na mocy politycznych uzgodnień pozostawał wolny od kwartier wojskowego – Niemcy dopiero po jego znieszczeniu zajęli pozycje w klasztornych ruinach.
Gdy alianci postanowili wznowić ofensywę, do frontowego ataku na Monte Cassino wyprowadziły się przybyły do Włoch z Korpus Polski Anders przyjął niedzięczne zadanie, w nadziei na propagandowe wykorzystanie ewentualnego sukcesu w grze o zachowanie przez Polskę suwerenności, bowiem od stycznia 1944 r. ziemie polskie stopniowo znaczała, po raz drugi w tej wojnie, Armia Czerwona.
Natarcie mające odciągnąć uwagę Niemców od działań alianckich poprzedziły drobiazgowe przygotowania, jak budowa słynnej Drogi Polskich Saperów, 11 maja 1944 r. o godzinie 21:00 huraganowa ostrzał artylerii rozpoczęł operację „Honker” – uderzenie brytyjskiej 8 Armi i amerykańskiej 3 Armii na Lanią Gustawa. Nawala prowadzona na polskim odcinku przez trzy dni działa tylko nieznacznie osłabia przeciwnika i gdy do ataku ruszyli piechurzy, Niemcy otworzyli celny ogień z moździerzów i karabinów maszynowych. Polacy zdołali wprawdzie przejściowo zajęć część wzgórz, jednak lawinowo rosnąca siła i niemieckie kontraktaty zatrzymały natarcie. Trudny, zamowniony teren i ostrzał uniemożliwiający wprowadzenie do walki posilików oraz czołgów, zmusiły Andersa do wyciągania oddziałów na pozycje wyjściowe.
Choć Polacy wypełnili zadanie, wzięąc znacznie siłę przeciwnika i umożliwiając brytyjskiemu XIII Korpusowi wdarcie się w głęb obrony niemieckiej w dolinie Liri, to Anders zdecydował o ponownym próby zdobycia Monte Cassino. Drugi szturm, rozpoczęty nocą z 16 na 17 maja, zakończył się tym razem zwycięstwem. Mimo zaciętego oporu Polacy przełamali częściowo niemieckie linie, a gdy atak zaczął się zalamać, do walki ruszyły ostatnie odwody – improvizowany batalion złożony z kierowców, kancelistów i żołnierzy służb pomocniczych. 18 maja rano zdobyto Mass Albanete, wzgórze 593 i 569, a następnie zajęto opuszczone przez Niemców ruiny klasztoru na Monte Cassino. Około godziny dziesiątej rano patrol 12 Pułku Ułanów Podolskich zatknął tu czerwonobiałe-niebieski proporczyk.
Krwawym epilogiem bitwy okazał się boj o Piedmonte San Gennaro, stoczony przez Polaków między 20 a 25 maja, który ostatecznie otworzył drogę na Rzym. Do Wiecznego Miasta 4 czerwca wkroczyli Amerykanie.
Straty polskie były dotkliwe – z 924 polskich żołnierzy zginalo lub zmarło z ran, 2970 odnośno obrażenia, a 345 zaginęło. Polegli spoczęli w 1946 r. na cmentarzu wojskowym, zbudowanym na zboczu góry, między Monte Cassino a wzgórzem 593. Szybko stał się on jednym z polskich mauzoleów. Zbliżając się do grobow c statym po monumentalnym napisie na płycie w uroczysie cmentarza: „Przechodniu powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie”.
Ankonka i Bolonia
Walki z Niemcami z Korpusu we Włoszech rozpoczęły się w lutym 1944 r., a ich kulminacyjnym momentem stała się majowa bitwa o Monte Cassino. Jednak polscy żołnierze uczestniczyli w tej kampanii w znaczenie przez piętnaście miesięcy, toczone boje w górach i na terenach równinnych, forsując rzeki oraz pasy umocnień.
Po bitwie ofensywa aliancka nabrала rozpedu. Wycierany z Korpus miał początkowo zostać wyciągnięty z frontu na miesiąc, ale dowódca 15 Grupy Armii gen. Harold Alexander skierował go na front adriatycki, do prowadzenia działań pościgowych. Od 4 do 25 czerwca oddziały przetranszowano na wschodnim skraj włoskiego buzu. Zanim zdolali ukoczyć przegrupowanie, orzynały rozkaz rozpoczycia natarcia w kierunku Ankon. Pościąg za cofającą się wzdłuż wybrzeża niemiecka 27 Dywizja Piechoty okazał się bardzo trudny, gdyż przeciwnik niezwłocznie umieścił przedziały działania opozjonujące, blokując wąski na kilka kilometrów nadmorski korytarz, dostępną dla wojsk zmotoryzowanych. Dopiero 1 lipca udało się zająć Loreto ze słynnym sanktuarium Matki Bożej, uchwycić przewodziłki za rzeką Musone i rozpoczęć zmagania o Ankonę. Pierwsza, tygodniowa jej faza, nazywana również bitwą pod Loreto, kończyła się zepchnięciem przeciwnika, który uniknął jednak rozbicia, sięgnął po siły i utworzył nową linię obrony.
Zarządzona przez Anders natarciami wykorzystał do uporządkowania oddziałów, uzupełnienia zapasotrzenia i przygotowania bezpośredniego ataku na Ankonę. Zgodnie z planem 17 lipca pułka i Dywizja Strzelców Karpackich rozpoczęła pozorowane działania zaczepne, mające ścignąć uwagę Niemców, a w tym czasie Kresowa Dywizja Piechoty, wspierała przez Brygadę Pancerną i brytyjski 7 Pułk Huzarów, wykonała główne uderzenie na zachód od miasta. Mimo zaciętego oporu oddziały polskie stopniowo spychali przeciwnika, zajmując kolejne miejscowość i przełamały pod koniec dnia jego linię obrony. O ósmej wieczorem Anders wydał rozkaz, aby polscy pancernicy skręcić ku morzu i odejść odwór obronić. Niemcy zdolali
jednak wycofać część sił z Ankony 18 lipca o 14:25 do niebronionego miasta wkraczyli polscy komandosi, wspierani przez 15 Pułk Ułanów Poznańskich. Udalo się osiągnąć jeden z głównych celów ofensywy alianckiej – zdobyć nieuszkodzony port, do którego już pięć dni później zawinęły pierwsze statki z zaopatrzeniem.
Ofensywa na Ankonę była jedyną operacją samodzielną zaplanowaną i przeprowadzoną przez polskich żołnierzy. Anders dowodził w niej nie tylko 2 Korpusem, ale także podporządkowanym mu Włoskim Korpusem Wyzwolenia i jednostkami brytyjskimi: 7 Pułkiem Huzarów oraz 17 i 26 Pułkami Artylerii Przeciwlotniczej. Wspaniałe sukces został okupiony jednak krwawymi stratami: w bezpośrednich walkach o Ankonę było 777 zabitych i rannych, a podczas całej ofensywy na wybrzeżu adriatyckim – 496 zabitych, 1789 rannych i 139 zaginionych. Ciała poległych złożono na Polskim Cmentarzu Wojennym w Loreto w pobliżu Domku Loretańskiego.
Po wyzerujących działaniach pościgowych latem i jesienią 1944 r. 2 Korpus przeszedł do obrony nad rzeką Senio. W marcu 1945 r. rozpoczął przygotowania do nowej ofensywy, mającej na celu znieszczenie wojsk niemieckich w północnych Włoszech. Jedno z głównych zadani dla 8 Armii powierzono Polakom, którzy mieli po sforowaniu Senio i przełamaniu obrony niemieckiej wykonać manewr okrążający wokół miasta Bolonię tak, by odejść z przyczyn militarnych od wroga. Ateni zrozpoczęły a bohatera zakończył się powodemem dzięki wsparciu korpusu brytyjskiego oraz jednostek irlandzkich, artylerii i lotnictwa. Sciągając nieprzyjaciela korpus forsował kolejne przeszkody, prowadnie i 21 kwietnia zdobył Bolonię. Sukces ten walnie przyczynił się do rozbiicia wojsk niemieckich we Włoszech, a w konsekwencji do ich kapitulacji i zakończenia całej kampanii włoskiej przez aliantów. Podczas wiosennej ofensywy straty polskiego korpusu wyniosły przeszło dwustu zabitych, ponad tysiąc dwustu rannych i kilkunastu zaginionych żołnierzy. Polegli spoczęli na Polskim Cmentarzu Wspólnej w Bolonii.
Kampania włoska dla Korpusu odbywała się w ciemiu, niezrozumiałej dla sojuszników, tragedii jego żołnierzy. Wschodnie ziemie Polski zostały zajmowane przez Rosjan, a stąd wywożono się większość Polaków, którzy w 1942 r. opuścili z armią Związek Sowiecki. Powrót do ojczyzny nie był więc możliwy. W sierpniu 1944 r. wybuchło przeciwnko Niemcom powstanie w Warszawie, któremu stojącą po drugiej stronie frontu Armia Czerwona nie przyszła z pomocą, czekając spokojnie na likwidację niemieckich rekomendowanych polskich powstańców. W tym czasie Anders wysłał w Włoch dwa jeszcze dwa pułki, które obejmowały obszar podwórze oraz do Naczelnego Wodza w Londynie: „Żołnierze nie rozumiemy celowości powstania w Warszawie. Nikt nie miał u nas żadnego, żeby bohaterzy mimo ciągłych zapowiedzi pomogli stolicy. W warkach stolicy pomimo bezprzykladnych w historii bohaterstw z góry skazana [jest] na zagładę. Wywołanie powstania uważamy za ciężką zbrodnię i pytamy się kto ponosi za to odpowiedzialność”.
W 1945 r. oddziały polskie we Włoszech były bliskie bujatu przeciwnko drugorzędowym sojusznikom. Ostatecznie, w roku następnym nastąpiła ich demobilizacja. Brytyjczycy zgadzili się na przewiezienie polskiej armii do Anglii i Szkocji. Stąd polscy żołnierze, po adaptacji do życia cywilnego, rozszerzali się po całym świecie.
Aż ziemia do Polski należy, Choć Polska daleko jest stad!
Wojciech Markert
BISKUP GAWLINA NA PIEKIŁNYM TRAKCIE
„W Wniebowstąpienie, dnia 18 maja, odprawiłem nabożeństwo w drugim rzucie, ksiądz Bocheński zaś w pierwszym. Nie wiedziałam jeszcze, że wtedy już powiewała chorągiew polska na zdobytych przez nas ruinach klasztoru”.
[Ze Wspomnień biskupa Gawliny]
Józef Gawlina, rocznik 1892, ksiądz katolicki. W dwudziestolecie między wojnami działał społecznie i dziennikarz, general i biskup polowy Wojska Polskiego, po wojnie ważny arcybiskup w Rzymie, zajmujący się polską diasporą na całym świecie.
W 1939 r. znalazł się na emigracji, do Polski, pod okupacją niemiecką i rosyjską, nie mógł już wrócić. Wojnę spędzał z oddziałami polskimi we Francji, Anglii i Szkocji, na Bliskim i Środkowym Wschodzie, w Afryce i ponownie na kontynencie europejskim. O tym okresie swego życia pisał: „Biskup polowy nawet siedzieli nie ma. Moim palcem był na wojnie zawsze dom cudzych ludzi, a czesto nawet nie dom. Był pokojem u siostr w Paryżu, komórką przy kościele polskim w Londynie, kopcem siana podczas uczeń, wagonem bydlęcym w Rosji, namiotem na pustyni perskiej i w Mezopotamii, ruiną przy froncie, samolotem podczas podróży”. Jako jeden biskup katolicki w 1942 r. dostał zgodę na podróż do Związku Radzieckiego, gdzie wizytował świeżo utworzoną Armię Polską, przemierzając następnie, tak jak jej oddziały, trase z Uzbekistanu przez Turkmenistan, Persję, Mezopotamię i Palestynę do Egiptu. Uczestniczył w kampanii włoskiej polskiego 2 Korpusu w 1944 r. Drodze odwiedził polską diasporę w Ameryce i zdał się na wyzwolenie przez Polaków Holandii oraz zakończoną w maju 1945 r. kampanię w Dolnej Saksonii. Po wojnie spisał wspomnienia z całego życia. Ich fragmenty, o walkach pod benedyktyńskim klasztorem, poświęcone przede wszystkim pamięci kapelanów Wojska Polskiego, przedstawiamy niżej.
Pobożny i odważny, jak lud śląski, z którego się wywodził, zmarł nagle w Rzymie w 1964 r. podczas soboru watykańskiego, w ogromu polemiki religijnej z innymi biskupami o cześć należną Najświętszej Maryi Pannie. Życzeniem jego podobno było spocząć po śmierci na wojennym cmentarzu polskim pod Monte Cassino. Tak też się stało.
„Od dnia 26 marca rozpoczęłam wizytację pasterską, jeszcze wśród śniegów. Na pierwszy rzut oka żołnierze w Carpineto i Carovilli. Do San Pietro pojechaliem z generalami. Cała wieś była wydżona przez Niemców w powietrzu →
Czerwone maki na Monte Cassino
sl. Feliks Konarski, muz. Alfred Schütz
Czy widzisz te gruzy na szczycie?
Tam wrog twoj się kryje jak szczur!
Musicie, musicie, musicie!
Za kark wziąć i strącie go z chmur!
I poszli szaleni, zażarci,
I poszli zabijać i mśiće,
I poszli jak zawsze uparci,
Jak zawsze o honor się bić.
Ref
Czerwone maki na Monte Cassino
Zamiast rosy pły Polska krew.
Po tych mackach szedł żołnierz i ginął,
Lecz od śmierci silniejszy był gnień!
Przejda lata i wieki przemina,
Pozostaną ślady dawnych dni!
I tylko maki na Monte Cassino
Czerwienieć będą, bo z polskiej wzorowna krwi.
Ranę! przez ogień, straceńcy!
Nie jeden z nich dostał i padł...
Jak ci z Somosierzy szalericy,
Jak ci spod Rokitny, sprzed lat.
Ranę! imperet szalonym
I doszli. I udali się szturm.
I sztandar swój biało-czerwony
Zatknęli na gruzach wśród chmur.
Czy widzisz ten rząd białych krzyży?
To Polak z broniem brnął śrub.
Idź naprzód – im dalej, im wyżej,
Tym więcej ich znajdziesz u stóp.
Ta ziemia dla Polski należą,
Choć Polska daleko jest sąd.
Bo wolność krzyżami się mierzy –
Historia ten jeden ma błąd.
Załączam się do starych żołnierzy, którzy nieraz śmierci spoglądali w surową twarz i w wielu bitwach brałem udział. Sam kilkakrotnie ranny, znani się nieco na aptacie ciężko, a naガdliwości lekko rannych. Znam niezdośćną krzytkę oficerów i nieślitościowy sąd rannego nad «lapiduchami» – sanitariuszami. Podczas tej bitwy jednak spotkało mnie coś nieoczekiwanego, co mi kazało zrewidować dotychczasowe doświadczenia swoje. Nastrój naszych rannych był zupełnie odmienny. W wszystkich dominowało jedno pytanie: – Czy klasztor już wzięty? Jak sprawy na froncie? Nie dowierałem uszom swoim. Wszyscy chwalił swoich oficerów, nawet sanitariuszys, i byli pełni pochwału zwłaszcza dla kapelanów. – A nasz kapelan chodził między nami w ogniu jak święty Mikołaj i rozdawał owocu, a mnie początkowo nawet szklankę «whiskiego». Nie było rannego, który by nie miał na «storbecie», czyli paszportie bojowym, podpisu kapelana i stwierdzenia, że «zaopatrzyony». (…) Śypią się pochwały zwłaszcza dla księży kapelanów Jotca, Grzondzela i Walczaka. (…) Pewien warszawski ubolewał, że został ranny zaraz «w miejscu, którego Księdzu Biskupowi ani powiedzieć ani pokazać nie mogę, a więc nie pozwolił mi pozostać na całym weselu». (…)
Bałem się znaleźć ciężko ranego księdza Lisowskiego w stanie bliskim śmierci. Przeciwnie – ten człowiek bez języka i szczęki miał chyba naturę żelazną. Wzruszył się na kilka sekund, i już zaczął mi zadawać wie pytania na piśmie: Czy klasztor wzięty? (…) Czy komunikat angielski – z niepochlebnymi epitetami dla naszych aliantów – nareszcie wspomina o naszym udziale w bitwie o Monte Cassino? (…)
Dalej, na Głównym Punkcie Opatrunkowym pracował z powołaniem ksiądz kapelan Bas. Było tam wielu umierających. (…) Pomagałem przy zaopatrzeniu ran. Klecząc nad jednym z nich i udzielając mu absolucji, zostałem zaskoczony przez proboszcza Dzwigi, księdza Wiktora Judyckiego zapytaniem, czy bym nie chciał «rzucić się w ognie?» Jechaliśmy mimo protestu księdza dziekana Cierńskiego, który nadął miał czuwać. Helmy na głowę i dalej przez ostrzeliwaną przez Niemców Inferno Track (piekielny trakt). Niemcy pracowali nad nowymi szrapnelami – rzecz nieprzezradała. Wypadaliśmy z traktu, widzieliśmy całą okolicę zasianą czerwoną mgłą. Symfonia huku i gazu Niemców mówili nas spotrzeć, bo wrzeli nas sobie wprostże za cel. Kierowca jednak ją wiarł – Nie dopełnia nas. Wkrótce byliśmy w VI Wyżnionym Punkcie Opatrunkowym, gdzie pracowali niezmierny ojciec bernardyn Luszczek. Domek był pełen rannych. Lekarze wyglądał jak żary, stanający się na nogach. Domek skakał od wybuchów granatowych. Przekonawysz się o dobrej opiece nad rannymi i o porządku administracyjnym, pragnącym zlustrować okolicy. (…) Huk nieustanny i szum granatów – tak jakby cały pawilon szklany sunął przez powietrze – szedł właściwie z trzech stron na nasze pozycje. Istotnie, byliśmy bardzo blisko klasztoru, o czym się później przekonałam ze szczętu gorą samej. (…) Skoro tylko bitwa się ukonczyła (…) zaczęła się sarazaryna dnia. Natura polska znowu sięgła triumfu. (…) Delegacja pułku piechoty zaciuliła mi, że jak zawsze krzywdzę piechotę, bo przeniosłem ich kapelana. Zdenerwowani przez bitwę rozsiadli się nawet, a gdy uspokajając jednemu z nich powiedziałem: – Czekajże, złoto kochane, stanął na bacność i powiedział: – Melduję posłusnie, że nie jestem żaden kasztan, tylko bohater spod Monte Cassino”.
(Józef Gawlina, Wspomnienia, oprac. Jerzy Myszor, Katowice 2018) | <urn:uuid:24da2418-7ab3-4207-ad74-cca1cd5f03ef> | finepdfs | 3.613281 | CC-MAIN-2019-26 | https://zbrojni.blob.core.windows.net/pzdata2/TinyMceFiles/mt_cassino_polska.pdf | 2019-06-20T06:59:03Z | crawl-data/CC-MAIN-2019-26/segments/1560627999163.73/warc/CC-MAIN-20190620065141-20190620091141-00494.warc.gz | 952,924,219 | 0.999829 | 0.999829 | 0.999829 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
3711,
11612,
17211,
21921,
31977,
38318,
42919,
49003,
57425,
63187,
67735
] | 1 | 0 |
Sprawozdanie Rady Nadzorczej Przedsiębiorstwa Przemysłu Spożywczego "PEPEES" Spółka Akcyjna w Łomży
Z działalności w okresie obrachunkowym od 1 stycznia 2016 do 31 grudnia 2016 r.
Warszawa, 24 marca 2017 r.
I. Skład Rady Nadzorczej i Zmiany Osobowe w 2016 roku
Rok 2016 był okresem działalności ósmej kadencji Rady Nadzorczej Przedsiębiorstwa Przemysłu Spożywczego PEPEES Spółka Akcyjna, powołanej Uchwałą Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy Spółki w dniu 26 maja 2015 r., Rep. A nr 5839/2015.
Na dzień 1 stycznia 2016 roku Rada Nadzorcza, której członkowie spełniali kryteria niezależności, funkcjonowała w następującym składzie osobowym:
1. Maciej Jacek Kaliński – Przewodniczący
2. Piotr Marian Taracha – Wiceprzewodniczący
3. Krzysztof Stankowski – Sekretarz
4. Piotr Łuniewski – Członek
5. Robert Malinowski – Członek.
W dniu 19 maja 2016 roku Zwyczajne Walne Zgromadzenie powołało do pełnienia funkcji Członka Rady Nadzorczej Panią Agatę Czerniakowską.
Dnia 29 grudnia 2016 roku do Spółki wpłynęła rezygnacja Pana Piotra Łuniewskiego z pełnienia funkcji Członka Rady Nadzorczej Spółki.
Na dzień 31 grudnia 2016 roku Rada Nadzorcza PEPEES S. A. funkcjonowała w następującym składzie osobowym:
1. Maciej Jacek Kaliński – Przewodniczący,
2. Piotr Marian Taracha – Wiceprzewodniczący,
3. Krzysztof Stankowski – Sekretarz,
4. Robert Malinowski – Członek,
5. Agata Czerniakowska – Członek.
W tym okresie Rada Nadzorcza działała w oparciu o przepisy Kodeksu Spółek Handlowych, postanowienia Statutu Spółki, Regulaminu Rady Nadzorczej PEPEES S.A., jak również zgodnie z przyjętymi przez Spółkę zasadami ładu korporacyjnego określnymi w Dobrych Praktykach Spółek Notowanych na Giełdzie Papierów.
Wartościowych, prowadząc stały nadzór nad działalnością Spółki we wszystkich obszarach jej działania, a także rozpatrując zagadnienia i wnioski przedkładane na posiedzeniach Rady Nadzorczej przez Zarząd.
Zakres stosowania przez Spółkę zasad zawartych w Zbiorze Dobrej Praktyki Spółek Notowanych na GPW znajduje się na stronie internetowej Spółki adres: www.pepees.pl, w zakładce Ład Korporacyjny.
II. Posiedzenia Rady Nadzorczej
W okresie od 1 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. Rada Nadzorcza VIII kadencji odbyła 5 posiedzeń i podjęła 21 uchwał. Rada Nadzorcza wypełniła statutowy obowiązek odbywania posiedzeń co najmniej raz na kwartał. Wszystkie posiedzenia Rady Nadzorczej zwoływane były w sposób zgodny ze Statutem Spółki i Regulaminem Rady Nadzorczej.
Do najważniejszych zadań, jakimi Rada Nadzorcza ósmej kadencji zajmowała się w okresie od dnia 1 stycznia 2016 do dnia 31 grudnia 2016 roku należały:
- Zatwierdzenie budżetu Spółki na 2016 rok,
- Ocena sprawozdania finansowego za rok obrotowy 2015,
- Ocena sprawozdania Zarządu z działalności Spółki w roku obrotowym 2015,
- Ocena skonsolidowanego sprawozdania finansowego Grupy Kapitałowej PEPEES w roku obrotowym 2015,
- Ocena sprawozdania Zarządu z działalności Grupy Kapitałowej PEPEES w roku obrotowym 2015,
- Przyjęcie sprawozdania Rady Nadzorczej z oceny sprawozdania finansowego Spółki i oceny skonsolidowanego sprawozdania finansowego Grupy Kapitałowej PEPEES za rok obrotowy 2015, sprawozdania Rady Nadzorczej z oceny sprawozdań Spółki za rok obrotowy 2015,
- Przyjęcia sprawozdania z działalności Rady Nadzorczej w roku obrotowym 2015,
[Podpisy]
• Udzielenie absolutorium Zarządowi Spółki z wykonania obowiązków za rok obrotowy 2015,
• Przeznaczenie zysku netto za rok 2015 w całości na zwiększenie kapitału rezerwowego,
• Przyjęcie Sprawozdania Komitetu Audytu z działalności w 2015 roku,
• Zatwierdzenie zasad premiowania Zarządu Spółki w 2016 roku,
• Wyrażenie zgody na zaciąganie kredytów,
• Określenie liczebności Zarządu Spółki,
• Powołanie Zarządu Spółki na kolejną kadencję,
• Zatwierdzenie zmian w regulaminie Rady Nadzorczej,
• Powołanie Komitetu Audytu Spółki,
• Wybór podmiotu do badania sprawozdań finansowych,
• Wybór Członka Zarządu Spółki.
Wszystkie zwołane posiedzenia Rady Nadzorczej ósmej kadencji odbywały się w składzie umożliwiającym podejmowanie uchwał. W trakcie posiedzeń Rada Nadzorcza rozpatrywała sprawy wynikające z postanowień Kodeksu Spółek Handlowych, Statutu Spółki, Regulaminu Rady Nadzorczej, jak też z potrzeb bieżącej działalności Spółki.
Działania Rady Nadzorczej były wspomagane przez powołany spośród członków Rady Nadzorczej w dniu 5 lipca 2016 roku Komitet Audytu działający w składzie:
1. Krzysztof Stankowski – Przewodniczący
2. Robert Malinowski – Zastępca Przewodniczącego,
3. Piotr Łuniewski – Członek (do dnia 29 grudnia 2016 roku).
W okresie od dnia 5 lipca 2016 do dnia 31 grudnia 2016 roku Komitet Audytu odbył
jedno posiedzenie i podjął jedną uchwałę dotyczącą rekomendacji Radzie Nadzorczej wyboru podmiotu uprawnionego do przeglądu i badania sprawozdań finansowych Spółki za rok 2016.
Szczegółowe działania Komitetu Audytu Rady Nadzorczej Spółki PEPEES S.A. opisuje sprawozdanie z działalności Komitetu Audytu Rady Nadzorczej PEPEES S.A. w roku 2016 z dnia 24 marca 2017 roku, stanowiące załącznik nr 1 do niniejszego sprawozdania.
III. Współpraca Rady Nadzorczej z Zarządem Spółki
Rada Nadzorcza, zgodnie z postanowieniami Kodeksu Spółek Handlowych, Statutu Spółki i Regulaminu Rady Nadzorczej, sprawowała stały nadzór nad działalnością Spółki we wszystkich jej obszarach. Rada Nadzorcza wykonywała swoje zadania:
- na posiedzeniach Rady Nadzorczej,
- przez bieżące i doraźne działania i czynności kontrolne.
W swojej działalności Rada Nadzorcza opierała się na informacjach przedstawionych przez Zarząd Spółki oraz własnych opracowaniach. Na posiedzeniach Rady Nadzorczej omawiano tematy zgłaszane przez Zarząd traktując je jako ważne lub niezbędne dla realizacji celów strategicznych Spółki.
Rada Nadzorcza przekazywała swoje postanowienia w formie uchwał lub zaleceń Zarządowi Spółki. W opinii Rady Nadzorczej Zarząd należycie wywiązywał się z ciążących na nim obowiązków w 2016 roku.
IV. Ocena sytuacji Spółki
Rada Nadzorcza pozytywnie ocenia sytuację Spółki zarówno pod względem stabilizacji pozycji rynkowej, realizowanych zadań operacyjnych oraz perspektyw rozwoju. Rok 2016 był kolejnym rokiem, w którym Spółka wygenerowała dodatni wynik finansowy. Rada Nadzorcza na bieżąco monitorowała realizację strategii Spółki i pozytywnie ocenia działania Zarządu w tym zakresie.
Spółka nie posiada sformalizowanych systemów kontroli wewnętrznej i zarządzania ryzykiem, compliance oraz funkcji audytu wewnętrznego. Identyfikacją i oceną
ryzyka zajmują się właściwe dla danego rodzaju ryzyka jednostki organizacyjne Spółki, do obowiązków których należy zdefiniowanie działań niezbędnych dla ograniczenia czynników ryzyka. Nadzór, a także kluczowe decyzje dotyczące zmniejszenia czynników ryzyka w obszarach strategicznym, operacyjnym, finansowym i prawnym, podejmuje Zarząd. W ocenie Rady Nadzorczej Zarząd właściwie identyfikuje czynniki ryzyka występujące w działalności Spółki, monitoruje je i skutecznie nimi zarządza, przez co maksymalnie zostaje ograniczony wpływ negatywnych zjawisk na realizację przez Spółkę zadań gospodarczych. W ocenie Rady Nadzorczej w Spółce nie ma potrzeby wyodrębnienia pionu audytu wewnętrznego.
Rada Nadzorcza pozytywnie ocenia prowadzoną przez Spółkę politykę sponsoringową i charytatywną. Jako największy pracodawca w regionie Spółka szczególnie wyczulona jest na potrzeby lokalnej społeczności, wspierając inicjatywy kulturalne, oświatowe i sportowe. Finansowo i rzeczowo wspierane są miejscowe kluby sportowe i imprezy kulturalne, a także działania społeczne i charytatywne.
Rada Nadzorcza pozytywnie ocenia realizację obowiązków informacyjnych w zakresie informacji bieżących i okresowych przekazywanych przez emitentów papierów wartościowych, niemniej zwraca uwagę na opóźnienie w opublikowaniu informacji o stosowaniu przez Spółkę zasad zawartych w Zbiorze Dobre Praktyki Spółek Notowanych na GPW.
V. Samocena Rady Nadzorczej
Sposób działania i skład Rady Nadzorczej w 2016 r. był zgodny z przepisami prawa. Członkowie Rady Nadzorczej posiadają odpowiednią wiedzę i doświadczenie, które wykorzystywali w pracach Rady Nadzorczej. Członkowie Rady Nadzorczej współpracowali w sposób komplementarny, poświęcając niezbędną ilość czasu na wykonanie swoich obowiązków.
W ocenie Rady Nadzorczej wypełniała ona swoje obowiązki z należytą starannością i wspierała Zarząd w zakresie realizacji zadań i celów strategicznych. Rada Nadzorcza pozytywnie ocenia swoją działalność w 2016 r.
VI. Wniosek o ocenę pracy Rady Nadzorczej
Rada Nadzorcza wnosi do Walnego Zgromadzenia PEPEES S.A. o rozpatrzenie niniejszego Sprawozdania oraz udzielenie Członkom Rady absolutorium z wykonania przez nich obowiązków w roku obrotowym 2016.
Rada Nadzorcza odstąpiła od szczegółowego przedstawienia wyników ekonomiczno-finansowych Spółki, gdyż zostały one zaprezentowane w sprawozdaniach finansowych, działalności Spółki oraz w raporcie i opinii audytora.
Wykaz uchwał podjętych przez Radę Nadzorczą w 2016 roku stanowi załącznik nr 2 do niniejszego sprawozdania.
Na tym sprawozdanie Rady Nadzorczej Przedsiębiorstwa Przemysłu Spożywczego S.A. w Łomży z działalności w okresie obrachunkowym od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia 2016 roku zakończono i podpisano.
Rada Nadzorcza PEPEES S.A.
1. Maciej Jacek Kaliński
2. Piotr Marian Taracha
3. Krzysztof Stankowski
4. Robert Malinowski
5. Agata Czerniakowska
| Lp. | Nr Uchwały | W SPRAWIE | Data Uchwały |
|-----|-------------|---------------------------------------------------------------------------|--------------|
| 1 | VIII/6/2016 | Zatwierdzenie budżetu Spółki na 2016 | 10.02.2016 |
| 2 | VIII/7/2016 | W sprawie oceny sprawozdania finansowego Spółki za rok 2015 | 7.04.2016 |
| 3 | VIII/8/2016 | W sprawie oceny sprawozdania Zarządu z działalności Spółki w roku obrotowym 2015 | 7.04.2016 |
| 4 | VIII/9/2016 | W sprawie oceny skonsolidowanego sprawozdania finansowego Grupy kapitałowej PPS za 2015 | 7.04.2016 |
| 5 | VIII/10/2016| W sprawie oceny sprawozdania Zarządu z działalności GK PPS w 2015 | 7.04.2016 |
| 6 | VIII/11/2016| W sprawie przyjęcia sprawozdania RN z oceny Sprawozdań | 7.04.2016 |
| 7 | VIII/12/2016| W sprawie przyjęcia sprawozdania RN z działalności w 2015 | 7.04.2016 |
| 8 | VIII/13/2016| W sprawie udzielenia absolutorium Prezesowi Zarządu | 7.04.2016 |
| 9 | VIII/14/2016| W sprawie udzielenia absolutorium Członkowi Zarządu | 7.04.2016 |
| 10 | VIII/15/2016| W sprawie przeznaczenia zysku za rok 2015 | 7.04.2016 |
| 11 | VIII/16/2016| W sprawie przyjęcia sprawozdania Komitetu Audytu z działalności w 2015 | 7.04.2016 |
| 12 | VIII/17/2016| W sprawie zatwierdzenia zasad premiowania Zarządu Spółki | 7.04.2016 |
| 13 | VIII/18/2016| W sprawie wyrażenia zgody na zaciągnięcie kredytów | 7.04.2016 |
| 14 | VIII/19/2016| W sprawie określenia liczebności Zarządu Spółki | 7.04.2016 |
| 15 | VIII/20/2016| W sprawie powołania Prezesa Zarządu Spółki | 7.04.2016 |
| 16 | VIII/21/2016| W sprawie powołania Członka Zarządu | 7.04.2016 |
| 17 | VIII/22/2016| W sprawie zmian w regulaminie RN | 5.07.2016 |
| 18 | VIII/23/2016| W sprawie powołania Komitetu Audytu | 5.07.2016 |
| 19 | VIII/24/2016| W sprawie wyboru podmiotu do przeglądu i badania sprawozdań finansowych Spółki | 5.07.2016 |
| 20 | VIII/25/2016| W sprawie wyboru Członka Zarządu Spółki | 14.10.2016 |
| 21 | VIII/26/2016| W sprawie upoważnienia Przewodniczącego RN do zawarcia umowy z Członkiem Zarządu | 13.12.2016 |
W 2016 roku w VIII kadencji Rady Nadzorczej podjęto 21 uchwał. | <urn:uuid:3395fa6d-629e-4f04-a85c-eb806092ab9a> | finepdfs | 1.712891 | CC-MAIN-2018-17 | http://pepees.pl/plik.php?id=749 | 2018-04-27T06:52:24Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-17/segments/1524125949489.63/warc/CC-MAIN-20180427060505-20180427080505-00387.warc.gz | 232,966,784 | 0.999944 | 0.999959 | 0.999959 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | true | [
208,
1702,
3330,
4663,
6501,
8527,
9395,
12098
] | 1 | 3 |
Import i przywóz (nabycie wewnętrzunijne) na obszar Polski
(stan na 18 kwietnia 2023 r.)
- według informacji importerów przekazanych do 20 marca 2023 r.
Publikacja opracowana na zlecenie Ministra Aktywów Państwowych w ramach „Programu badań statystycznych statystyki publicznej” - badanie statystyczne „Górniczo węgla kamiennego i brunatnego” prowadzone przez Ministra Aktywów Państwowych
Katowice, kwiecień 2023 r.
Opracowanie merytoryczne
ARP S.A. Oddział Katowice
Autor:
Agnieszka Krzykowska-Siomska
Ze względu na zaokrąglenia danych, w niektórych przypadkach sumy składników mogą się nieznacznie różnić od podanych wielkości „ogółem”.
Agencja Rozwoju Przemysłu S.A. z siedzibą w Warszawie („ARP S.A.”) informuje, że niniejszy materiał jako utwór jest chroniony prawem autorskim. Każdy podmiot korzystający z niniejszego utworu (w całości lub w części) jest zobowiązany do podania w każdej publikacji wykorzystującej powyższy utwór (w całości lub w części) następujących danych:
1) imię (imiona) i nazwisko (nazwiska) twórcy (twórców) utworu (o ile dostępne) oraz
2) źródła utworu z podaniem tytułu utworu i daty jego publikacji przez ARP S.A., z użyciem wyrażenia: „portal polskirynekwergla.pl należący do Agencji Rozwoju Przemysłu S.A. dostęp w dniu [...]”.
Powyższe nie zwalnia z obowiązku uzyskania zgody twórcy/twórców utworu lub zgody ARP S.A. na skorzystanie z utworu (w całości lub części), ani z obowiązku zapłaty wynagrodzenia na rzecz twórcy/twórców utworu lub na rzecz ARP S.A., o ile prawo przewiduje taki obowiązek. W wypadku pytań prosimy o kontakt z ARP S.A. Oddział w Katowicach,
tel. +48 32 757-48-00, e-mail: firstname.lastname@example.org.
Dane statystyczne dotyczące wielkości importu i nabycia wewnątrzunijnego węgla kamiennego, zebrane w ramach sprawozdania G-09.4 w analizowanym okresie stanowią ok. 75,8% wielkości prezentowanej przez Wydział Centrum Analitycznego Izby Administracji Skarbowej. Wynik ten jest wystarczający na prowadzenie wiarygodnych analiz wchodzących w skład przedmiotowego sprawozdania.
Spis treści
Wstęp ........................................................................................................................................... 3
1. Wielkość i kierunki importu/przywozu (nabycia wewnętrzunijnego) węgla kamiennego na teren Polski ................................................................................................................................. 5
2. Miejsce przekroczenia granicy oraz rozkład wielkości dostaw ze względu na kraje i punkty graniczne ............................................................................................................................................. 6
3. Jakość i cena importowanego/przywożonego węgla kamiennego na teren Polski ............ 7
3.1 Jakość i cena węgla energetycznego .................................................................................. 7
3.2 Jakość i cena węgla koksoowego ...................................................................................... 7
3.3 Jakość i cena węgla energetycznego największych dostawców węgla do Polski .......... 7
3.4 Jakość i cena węgla koksoowego największych dostawców węgla do Polski ............... 7
4. Dostawy węgla kamiennego do odbiorców ........................................................................ 8
5. Sprzedaż i kierunki zbytu węgla z importu i przywozu ..................................................... 8
1. Wielkość i kierunki importu / przywozu (nabycia wewnętrzunijnego) węgla kamiennego
| Węgiel kamienny (wg G-09.4) | styczeń-luty 2023 rok [tony] |
|-----------------------------|-------------------------------|
| Ogółem | 3 934 833 |
| węgiel energetyczny | 3 610 715 |
| węgiel koksovy | 324 117 |
Rys. 1. Wybrane kierunki importu i przywozu węgla kamiennego z wyszczególnieniem wielkości i udziału dostaw z poszczególnych państw
- Australia: 577,2 tys.ton (14,7%)
- USA: 175,1 tys.ton (4,5%)
- Indonezja: 234,6 tys.ton (6,0%)
- Mozambik: 25,5 tys.ton (0,6%)
- Kolumbia: 1 287,7 tys.ton (32,7%)
- Kanada: 62,5 tys.ton (1,6%)
- Niemcy: 0,0 tys.ton (0,0%)
- Republika Czeska: 2,3 tys.ton (0,1%)
- RPA: 850,1 tys.ton (21,6%)
- Rosja: 0,0 tys.ton (0,0%)
- Litwa: 0,0 tys.ton (0,0%)
- Kazachstan: 529,4 tys.ton (13,5%)
- Ukraina: 0,0 tys.ton (0,0%)
Transport morski
Transport lądowy
2. Miejsce przekroczenia granicy oraz rozkład wielkości dostaw ze względu na kraje i punkty graniczne
### Wielkość dostaw (styczeń-luty 2023) wg G-09.4 [t]
#### Węgiel energetyczny:
| Kraj pochodzenia/import z: | luty | styczeń-luty |
|---------------------------|------|--------------|
| Indonezja | 99 643 | 234 604 |
| Brazylija | 0 | 0 |
| Kazachstan | 158 847 | 529 434 |
| Kolumbia | 753 | 1 447 |
| Kolumbia | 621 282 | 2 287 682 |
| Koreda | 0 | 27 267 |
| Iran | 0 | 0 |
| Niemcy | 0 | 0 |
| Republika Czeska | 0 | 0 |
| Rosja | 0 | 0 |
| Afryka | 296 813 | 366 575 |
| Norwegia | 0 | 0 |
| Mozambik | 24 977 | 24 977 |
| Zjednoczone Emiraty Arabskie | 2 379 | 2 379 |
| RPA | 385 225 | 890 095 |
| Rosja | 0 | 0 |
| Ukraina | 0 | 0 |
| Kraj znanym | 0 | 0 |
| Tancza | 32 816 | 188 411 |
| Wielka Brytania | 66 | 154 |
| Niemcy | 0 | 0 |
| Indie | 120 | 120 |
| **Razem** | 1 622 837 | 3 618 715 |
#### Miejsce przekroczenia granicy:
| Miejsce przekroczenia granicy | luty | styczeń-luty |
|-------------------------------|------|--------------|
| Chojna-Kurki | 0 | 0 |
| Brzezno-Mamonowo | 0 | 0 |
| Budzisko-Kowalnia | 12 308 | 32 075 |
| Budzisko-Kowalnia | 0 | 0 |
| Borkowice-Borekowica | 0 | 0 |
| Bytom | 0 | 0 |
| Górań | 898 649 | 2 180 908 |
| Gdynia | 214 354 | 528 222 |
| Hrubieszów-Izwy | 0 | 0 |
| Kuznica-Brocz | 14 605 | 20 624 |
| Kutkowice-Pomarżen | 0 | 0 |
| Łódź | 0 | 0 |
| Mielży | 0 | 0 |
| Nowy Sącz | 156 | 0 |
| Police | 0 | 0 |
| Przemyśl-Motłoka | 0 | 0 |
| Sierakówka | 0 | 0 |
| Sosnowiec | 119 234 | 2 445 234 |
| Świebodzice | 179 142 | 297 743 |
| Terespol-Brody | 152 010 | 292 610 |
| Tychy | 0 | 0 |
| Zbirczyzno-Petrowice | 0 | 0 |
| Zielona Góra | 0 | 0 |
| Kunowice-Frankfurt | 30 000 | 30 000 |
| Ruda-Piaski | 189 159 | 189 159 |
| Trakai | 3 141 | 6 281 |
| Stalowa-Frankfurt | 0 | 0 |
| Wieliczka-Frankfurt | 0 | 0 |
| **Razem** | 1 622 837 | 3 618 715 |
### Wielkość importu (styczeń-luty 2023) wg G-09.4 [t]
#### Węgiel energetyczny
| kraje | udział dostaw |
|-------|---------------|
| RPA | 23,5% |
| Kolumbia | 35,7% |
#### Węgiel koksovy
| kraje | udział dostaw |
|-------|---------------|
| Australia | 65,0% |
| USA | 23,5% |
### Wielkość importu (styczeń-luty 2023) wg G-09.4 [t]
#### Węgiel energetyczny
| kraje | udział dostaw |
|-------|---------------|
| Australija | 65,0% |
| USA | 23,5% |
#### Węgiel koksovy
| kraje | udział dostaw |
|-------|---------------|
| Australija | 65,0% |
| USA | 23,5% |
---
**Transport lądowy**
- **Węgiel energetyczny**
- **Węgiel koksovy**
**Transport morski**
3. Jakość i cena importowanego / przywożonego węgla kamiennego
3.1 Jakość i cena węgla energetycznego
| Jakość importowanego węgla energetycznego | $Q'_i$ | $A'$ | $S'_i$ | $W'_i$ |
|------------------------------------------|--------|------|--------|--------|
| | kJ/kg | kcal/kg | % | |
| luty | 24 287 | 5 801 | 13,2 | 0,53 | 13,7 |
| styczeń-luty 2023 | 24 370 | 5 821 | 13,0 | 0,52 | 13,6 |
$Q$ - wartość opałowa w stanie roboczym, $A$ - popiół w stanie roboczym, $S$ - siarka w stanie roboczym, $W$ - wilgotność całkowita w stanie roboczym
Średnie ceny importowanego węgla energetycznego
| Franco granica | zł | USD |
|----------------|-------|-------|
| luty | 1 035,61 | 234,52 |
| styczeń-luty 2023 | 1 124,93 | 255,39 |
3.2 Jakość i cena węgla koksoowego
| Jakość importowanego węgla koksoowego | $W'_i$ | $A''$ | $S'_i$ | $V^{dry}$ |
|--------------------------------------|--------|-------|--------|-----------|
| | % | % | % | |
| luty | 10,1 | 9,9 | 0,62 | 22,2 |
| styczeń-luty 2023 | 9,9 | 9,7 | 0,65 | 21,1 |
$W$ - wilgotność całkowita w stanie roboczym, $A$ - popiół w stanie roboczym, $S$ - siarka w stanie roboczym, $V$ - zawartość cząstek lekkich w stanie suchym bezpopiołkowym
Średnie ceny importowanego węgla koksoowego
| Franco granica | zł | USD |
|----------------|-------|-------|
| luty | 1 460,57 | 334,29 |
| styczeń-luty 2023 | 1 421,87 | 325,00 |
3.3 Jakość i cena węgla energetycznego największych dostawców węgla do Polski
| Jakość importowanego węgla energetycznego | $Q'_i$ | $A'$ | $S'_i$ | $W'_i$ |
|------------------------------------------|--------|------|--------|--------|
| | kJ/kg | kcal/kg | % | |
| luty | Kolumbia | 24 285 | 5 800 | 11,4 | 0,58 | 14,4 |
| | RPA | 23 875 | 5 702 | 17,1 | 0,62 | 11,8 |
| styczeń-luty 2023 | RPA | 23 917 | 5 713 | 16,8 | 0,63 | 11,2 |
| | Kolumbia | 24 505 | 5 853 | 11,8 | 0,57 | 14,2 |
$Q$ - wartość opałowa w stanie roboczym, $A$ - popiół w stanie roboczym, $S$ - siarka w stanie roboczym, $W$ - wilgotność całkowita w stanie roboczym
Średnie ceny importowanego węgla energetycznego
| Franco granica | zł | USD |
|----------------|-------|-------|
| luty | Kolumbia | 1 201,26 | 276,45 |
| | RPA | 956,35 | 218,76 |
| styczeń-luty 2023 | RPA | 994,98 | 227,23 |
| | Kolumbia | 1 247,90 | 286,32 |
3.4 Jakość i cena węgla koksoowego największych dostawców węgla do Polski
| Jakość importowanego węgla koksoowego | $W'_i$ | $A''$ | $S'_i$ | $V^{dry}$ |
|--------------------------------------|--------|-------|--------|-----------|
| | % | % | % | |
| luty | Australia | 10,7 | 10,2 | 0,57 | 20,8 |
| | USA | 8,5 | 9,0 | 0,85 | 26,5 |
| styczeń-luty 2023 | Australia | 10,5 | 10,3 | 0,58 | 20,5 |
| | USA | 8,7 | 8,3 | 0,96 | 21,6 |
$W$ - wilgotność całkowita w stanie roboczym, $A$ - popiół w stanie roboczym, $S$ - siarka w stanie roboczym, $V$ - zawartość cząstek lekkich w stanie suchym bezpopiołkowym
Średnie ceny importowanego węgla koksoowego
| Franco granica | zł | USD |
|----------------|-------|-------|
| luty | Australia | 1 502,10 | 346,73 |
| | USA | 1 369,88 | 306,55 |
| styczeń-luty 2023 | Australia | 1 484,87 | 340,50 |
| | USA | 1 305,09 | 295,99 |
### 4. Dostawy węgla kamiennego do odbiorców (styczeń-luty 2023r.)
| Odbiorcy | Wielkość sprzedaży | Jednostkowa cena sprzedaży (PLN/tyszyt) | Jednostkowa cena sprzedaży (PLN/tyszyt) | Parametry jakościowe |
|---------------------------|--------------------|----------------------------------------|----------------------------------------|----------------------|
| Energetyka zawodowa | 2 026 883 | 1 534,89 | 1 534,89 | 22 342 |
| Energetyka przemysłowa | 170 542 | 1 274,93 | 1 274,93 | 22 388 |
| Ciepłownie niezawodowe | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Ciepłownie zawodowe | 262 372 | 1 054,17 | 1 054,17 | 22 426 |
| Inni odbiorcy przemysłowi| 26 050 | 2 575,66 | 2 000,20 | 22 402 |
| Pozostali odbiorcy krajowi| 593 111 | 1 217,25 | 1 215,76 | 22 731 |
| **PODSUMOWANIE** | **3 078 958** | **1 427,14** | **1 420,10** | **22 427** |
| Koksownie | 352 473 | 1 443,37 | - | - |
| **PODSUMOWANIE** | **352 473** | **1 443,37** | - | - |
### 5. Sprzedaż i kierunki zbytu węgla z importu i przywozu (styczeń-luty 2023r.)
- **Koksownie**: 352 473
- **Pozostali odbiorcy krajowi**: 593 111
- **Inni odbiorcy przemysłowi**: 26 050
- **Ciepłownie zawodowe**: 262 372
- **Ciepłownie niezawodowe**: 0
- **Energetyka przemysłowa**: 170 542
- **Energetyka zawodowa**: 2 026 883
---
**Sprzedaż i kierunki zbytu importowanego/nabytego węgla kamiennego**
- Energetyka zawodowa: 59%
- Energetyka przemysłowa: 17%
- Ciepłownie niezawodowe: 8%
- Ciepłownie zawodowe: 5%
- Inni odbiorcy przemysłowi: 1%
- Pozostali odbiorcy krajowi: 10%
- Koksownie: 1%
AGENCJA ROZWOJU PRZEMYSŁU S.A. z siedzibą w Warszawie
Oddział w Katowicach
ul. Mikołowska 100, 40-065 Katowice,
tel. +48 32 757 48 00,
e-mail: email@example.com | 19712379-d5d6-4cd2-bcef-4a753c2d9e02 | finepdfs | 1.835938 | CC-MAIN-2023-50 | https://polskirynekwegla.pl/sites/default/files/StPu/202301/2023.02_o%20imporcie%20w%C4%99gla%20kamiennego.pdf | 2023-12-03T02:07:41+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-50/segments/1700679100476.94/warc/CC-MAIN-20231202235258-20231203025258-00003.warc.gz | 522,118,527 | 0.997755 | 0.999803 | 0.999803 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
419,
1670,
2044,
3452,
4443,
8453,
12505,
14889,
15062
] | 1 | 0 |
ARCHIKON
Dotyczy: Budynek mieszkalny wielorodzinny
Adres: Pogorzała 16
Inwestor: Gmina Świdnica, ul. Bartosza Głowackiego 4, 58-100 Świdnica
CZĘŚĆ OPISOWA
1. DANE EWIDENCYJNE:
1.1 Obiekt:
Budynek mieszkalny wielorodzinny
1.2 Adres:
Pogorzała 16, gmina Świdnica
1.3 Działki ewidencyjne:
Dz. 127/5, 199 dr Obręb 0022 Pogorzała
1.4 Inwestor:
Gmina Świdnica, ul. Bartosza Głowackiego 4, 58-100 Świdnica
2. PODSTAWA FORMALNO-PRAWNA OPRACOWANIA
Niniejsze opracowanie zostało wykonane na podstawie:
a) zlecenia inwestora,
b) pomiarów inwentaryzacyjnych wykonanych podczas wizji lokalnej i oględzin przeprowadzonych w lutym 2012 r.,
c) mapy sytuacyjno-wysokościowej w skali 1:1000 do celów projektowych,
d) zapewnienia odbioru wód opadowych,
e) zgody właściciela nieruchomości na rozbiórkę części gospodarczej budynku,
f) zgody na umieszczenie w pasie drogowym (dz. nr 199 dr ) projektowanego przykanalika deszczowego.
Uwzględniono obowiązujące przepisy prawne oraz techniczno-budowlane, w tym między innymi:
[1] Ustawę z dnia 7 lipca 1994 roku – Prawo budowlane (jedn. tekst Dz.U. Nr 243 z 2010 r. poz. 1623 późn. zm.),
[2] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 3 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz. U. Nr 120, poz. 1133 z późn. zm.),
[3] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690 z późn. zm.),
[4] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpoŜarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. Nr 109, poz. 719),
[5] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 16 czerwca 2003 r. w sprawie zakresu, trybu i zasad uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony przeciwpoŜarowej (Dz.U.Nr 121, poz. 1137),
[6]Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 roku w sprawie przeciwpo-
Ŝarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg poŜarowych (Dz. U. Nr 124, poz. 1030),
[7] Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 roku w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U.Nr 129 poz. 844, zm.: Dz. U z 2002 r Nr 91, poz. 811),
3. CEL OPRACOWANIA
Celem niniejszego opracowania projektowego jest przygotowanie projektu zagospodarowania terenu dla planowanego zamierzenia inwestycyjnego w zakresie niezbędnym do uzyskania decyzji pozwolenia na budowę.
4. PRZEDMIOT INWESTYCJI
Przedmiotem inwestycji jest remont budynku mieszkalnego wielorodzinnego w Pogorzale nr 16 wraz z wykonaniem drenaŜu opaskowego wokół budynku i przykanalika deszczowego rozbudowa na działkach gruntu nr 127/5 i 199 dr Obręb 0022 Pogorzała.
5. ZAKRES INWESTYCJI
Roboty objęte zakresem projektu zagospodarowania terenu:
a) roboty przygotowawcze: roboty rozbiórkowe oraz demontaŜowe, usunięcie śmieci, gruzu i odpadów z terenu wraz z wywozem i utylizacją, wytyczenie geodezyjne elementów infrastruktury techn., zagospodarowanie placu budowy,
b) wykonanie drenaŜu opaskowego i przykanalika deszczowego kd160 ze zrzutem wód gruntowych do rowu odwadniającego na dz. nr 199 dr,
c) wykonanie powierzchniowego ścieku odwadniającego z prefabrykowanych elementów betonowych oraz kostki granitowej wzdłuŜ południowej ściany budynku ze zrzutem wód powierzchniowych do istniejącego wpustu,
d) remont zewnętrznych schodów wyrównawczych,
e) uporządkowanie terenu.
6. ISTNIEJĄCY STAN ZAGOSPODAROWANIA DZIAŁKI LUB TERENU
Znak rej. A-02/2012
Str.
2
ARCHIKON
Dotyczy: Budynek mieszkalny wielorodzinny
Adres: Pogorzała 16
Inwestor: Gmina Świdnica, ul. Bartosza Głowackiego 4, 58-100 Świdnica
Znak rej. A-02/2012
Str.
6.1 OPIS ZAGOSPODAROWANIA DZIAŁEK
| 1 | Lokalizacja |
|---|---|
| 2 | Rodzaj uŜytku |
| 3 | Nawierzchnia |
| 4 | Dostęp do dróg publ. |
| 5 | Układ komunikacyjny |
| 6 | Zabudowa |
| 7 | Ukształtowanie terenu |
| 8 | Uzbrojenie terenu |
| 9 | Roślinność |
| 1 | Lokalizacja |
|---|---|
| 2 | Rodzaj uŜytku |
| 3 | Nawierzchnia |
| 4 | Dostęp do dróg publ. |
| 5 | Ukształtowanie terenu |
| 6 | Uzbrojenie terenu |
| 7 | Roślinność |
6.2 PRZEWIDYWANE ZMIANY W ZAGOSPODAROWANIU:
a) rozbiórka części gospodarczej budynku mieszkalnego nr 16,
b) wykonanie drenaŜu opaskowego wokół budynku mieszkalnego po rozbiórce części gospodarczej,
c) wykonanie przykanalika deszczowego zapewniającego zrzut wód gruntowych do rowu odwadniającego,
d) wykonanie ścieku odwodnienia powierzchniowego wzdłuŜ południowej elewacji budynku mieszkalnego ze zrzutem powierzchniowych wód opadowych do istniejącego wpustu na dz. nr 127/5.
7. PROJEKTOWANE ZAGOSPODAROWANIE TERENU
7.1 PROJEKTOWANE OBIEKTY BUDOWLANE I KUBATUROWE
Istniejące bez zmian.
7.2 URZĄDZENIA BUDOWLANE ZWIĄZANE Z OBIEKTAMI
Istniejące bez zmian.
7.3 UKŁAD KOMUNIKACYJNY
Istniejący bez zmian.
7.4 INFRASTRUKTURA TECHNICZNA UZBROJENIA INśYNIERSKIEGO TERENU
W ramach planowanych robót budowlanych przewiduje się:
a) wykonanie drenaŜu opaskowego wokół budynku mieszkalnego po rozbiórce części gospodarczej,
b) wykonanie przykanalika deszczowego dla zrzutu wód gruntowych do rowu odwadniającego na dz. nr 199 dr,
c) wykonanie ścieku odwodnienia powierzchniowego wzdłuŜ południowej elewacji budynku mieszkalnego ze zrzutem powierzchniowych wód opadowych do istniejącego wpustu na dz. nr 127/5.
d) korekta wysokości armatury zabudowanej na istniejących sieciach zewnętrznych z dostosowaniem jej do projektowanych nawierzchni terenu.
3
ARCHIKON
Dotyczy: Budynek mieszkalny wielorodzinny
Adres: Pogorzała 16
Inwestor: Gmina Świdnica, ul. Bartosza Głowackiego 4, 58-100 Świdnica
7.5 PRZECIWPOśAROWE ZAPOTRZEBIOWANIE W WODĘ
Istniejące bez zmian.
7.6 UKSZTAŁTOWANIE I PORZĄDKOWANIE TERENU
W ramach ukształtowania i porządkowania terenu przewiduje się:
a) utwardzenie terenu wokół budynku w formie opaski wykonanej z kostki betonowej zabezpieczonej obrzeŜem,
b) remont zewnętrznych schodów wyrównawczych do budynku zlokalizowanych od strony południowej oraz na wschodniej ścianie szczytowej budynku,
c) oczyszczenie i uporządkowanie terenu do stanu zgodnego z jego przeznaczeniem.
8. ZESTAWIENIE POWIERZCHNI
| 1. | Powierzchnia zabudowy budynku mieszkalnego |
|---|---|
| 2 | Powierzchnia utwardzona opaski wokół budynku |
| 3 | Projektowana ścieku odwadniającego |
9. INFORMACJA O STREFACH OCHRONNYCH
Przedmiotowy budynek oraz teren nie są objęte ochroną konserwatorską, ani nie podlegają ochronie na podstawie ustaleń lokalnego prawa przestrzennego.
10. WPŁYW EKSPLOATACJI GÓRNICZEJ
Teren na którym znajduje się obiekt nie jest terenem szkód górniczych.
11. OBSZAR ODDZIAŁYWANIA
Planowany zakres inwestycji swoim oddziaływaniem obejmuje działki numer 127/5 oraz 199 dr Obręb 0022 Pogorzała.
12. ISTNIEJĄCE I PRZEWIDYWANE ZAGROśENIA DLA ŚRODOWISKA
Planowana inwestycja nie naleŜy do przedsięwzięć, o których mowa w art. 59 ustawy z dnia 3 października 2008 roku o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U.Nr 199 poz. 1227 z 2008 r.) i nie znajduje się w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2004 roku w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu oddziaływania na środowisko (Dz.U.Nr 257, poz. 2573 z późn. zm.).
Planowana inwestycja nie wprowadza do powietrza, wody, gleby wibracji w rozumieniu ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 roku Prawo ochrony środowiska (Dz.U.Nr 25 z 2008 r. poz. 150 z późn. zm.).
Planowana inwestycja nie wpływa na jakość powietrza i pozwala na utrzymanie w nim poziomów substancji poniŜej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach, które zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 3 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz.U.Nr 47, poz. 281 z 2008 roku).
Planowana inwestycja nie wpływa niekorzystnie na jakość wód i pozwala na utrzymanie jej powyŜej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach wykonawczych do ustawy z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne (Dz.U.Nr 239 z 2005 r, poz. 2019 z późn. zm.),
W ramach planowanego remontu przewidziano zastosowanie materiałów naturalnych, nieszkodliwych dla środowiska naturalnego, sprawdzonych w uŜytkowaniu pod względem ekologicznym ( beton, stal, drewno, wełna mineralna, styropian). Planowane do wykonania roboty budowlane nie wpływają szkodliwie na środowisko przyrodnicze, na zdrowie ludzi uŜytkujących obiekt oraz na obiekty z nim sąsiadujące. Struktura obiektu i jego budulec nie emitują zanieczyszczeń pyłowych, płynnych i gazowych. Obiekt nie emituje nadmiernego hałasu – powyŜej 45 dB, promieniowania (w tym promieniowania jonizującego) i nie wytwarza zakłóceń elektromagnetycznych i innych. Nie wpływa negatywnie na otaczającą obiekt glebę biologicznie czynną, wody powierzchniowe i wody gruntowe (podziemne).
Opracował:
Znak rej. A-02/2012
Str.
4 | <urn:uuid:b3675a0b-bd82-4150-b9f8-7d040559f5c5> | finepdfs | 1.53418 | CC-MAIN-2024-10 | https://bip.gmina.swidnica.pl/pub/przetargi/ZP_271_7_2012/Opis%20zagospodarowania%20terenu.pdf | 2024-03-01T15:09:54+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947475311.93/warc/CC-MAIN-20240301125520-20240301155520-00428.warc.gz | 131,627,650 | 0.999934 | 0.999942 | 0.999942 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
3600,
5574,
9158
] | 1 | 0 |
Taryfa Opłat i Prowizji Biura maklerskiego mBanku (mBM)
Obowiązuje od 1 października 2020 r.
mBank.pl/mbm
Spis treści
Rozdział I. Oplaty związane z prowadzeniem rachunku inwestycyjnego i usługami na rynku polskim ................................................................. 3
1. Oplaty z tytułu usług świadczonych za pośrednictwem Internetu .................................................................................................................. 3
2. Prowizje maklerskie z tytułu usług świadczonych za pośrednictwem Internetu ........................................................................................................... 3
3. Oplaty i prowizje maklerskie z tytułu usług świadczonych w ramach Rachunków Studenckich i Rachunków SII ....................................................... 3
4. Prowizje maklerskie w przypadkach innych niż wskazane w pkt 2 i 3 ...................................................................................................................... 4
5. Oplaty w przypadkach innych niż wskazane w pkt 1 i 3 ................................................................................................................................. 4
Rozdział II. Rynki zagraniczne ............................................................................................................................................................................. 6
6. Prowizje maklerskie .................................................................................................................................................................................... 6
7. Oplaty (oplaty szczególne związane z usługami dotyczącymi rynków zagranicznych) ........................................................................................................ 6
Rozdział III. Zasady naliczania i pobierania opłat ................................................................................................................................. 7
Rozdział IV. Informacje dodatkowe .......................................................................................................................................................... 8
## I. Opłaty związane z prowadzeniem rachunku inwestycyjnego i usługami na rynku polskim
### 1. Opłaty z tytułu usług świadczonych za pośrednictwem Internetu
| 1.1.1 | Za dostęp do notowań w czasie rzeczywistym (jedna oferta) – dla osób fizycznych korzystających z notowań w celach prywatnych | bezpłatnie |
|-------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------|
| 1.1.2 | Za dostęp do notowań w czasie rzeczywistym w przypadku innym niż w pkt. 1.1.1 – opłata miesięczna pobierana w pierwszym tygodniu następnego miesiąca kalendarzowego | opłata w wysokości równej opłacie pobieranej od mBM jako dystrybutora danych, z tytułu notowań udostępnianych Klientowi |
| 1.2 | Za pakiet VIP obejmujący w szczególności pięć ofert notowań w czasie rzeczywistym, dostępny na wniosek Klienta przy obrocie na rachunku Klienta w poprzednim miesiącu w wysokości co najmniej 100 000 zł lub 100 indeksowych kontraktów terminowych | bezpłatnie |
| 1.3.1 | Za udostępnienie oprogramowania Ambibroker – opłata miesięczna pobierana w pierwszym tygodniu następnego miesiąca kalendarzowego | 38 zł |
| 1.3.2 | Za udostępnienie oprogramowania Ambibroker przy obrocie na rachunku Klienta w poprzednim miesiącu w wysokości co najmniej 200 000 zł lub 200 indeksowych kontraktów terminowych | bezpłatnie |
| 1.4.1 | Za wykonanie przelewu pieniężnego w walucie polskiej na rachunek prowadzony przez podmiot inny niż mBank S.A. | 5 zł |
| 1.4.2 | Za wykonanie przelewu pieniężnego na rachunek w mBanku S.A. lub w mBM | bezpłatnie |
| 1.5 | Inne usługi | zgodnie z pkt 5 lub zaakceptowana oferta przekazana Klientowi |
### 2. Prowizje maklerskie z tytułu usług świadczonych za pośrednictwem Internetu
| 2.1 | Prowizja maklerska przy obrocie instrumentami finansowymi (także w ramach ofert publicznych) z wyłączeniem kontraktów terminowych, opcji i obligacji | 0,39% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż 5 zł od każdego zrealizowanego zlecenia |
|-------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 2.2 | Prowizja maklerska przy obrocie obligacjami (także w ramach ofert publicznych) | 0,19% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż 5 zł od każdego zrealizowanego zlecenia |
| 2.3.1 | Prowizja maklerska przy obrocie kontraktami terminowymi, których instrumentem bazowym są indeksy giełdowe | 9 zł za zawarcie każdego kontraktu terminowego |
| 2.3.2 | Prowizja maklerska przy obrocie kontraktami terminowymi, których instrumentem bazowym nie są indeksy giełdowe | 2,90 zł za zawarcie każdego kontraktu terminowego |
| 2.4 | Prowizja maklerska przy obrocie opcjami | 2% wartości premii, ale nie mniej niż 2 zł i nie więcej niż 9 zł za każdą opcję |
| 2.5 | Prowizje negocjowane | zgodnie z pkt 4 |
### 3. Opłaty i prowizje maklerskie z tytułu usług świadczonych w ramach Rachunków Studenckich i Rachunków SII
| 3.1 | Za prowadzenie rachunku inwestycyjnego | bezpłatnie |
|-------|-------------------------------------------------------------------------------------|------------|
| 3.2 | Prowizja maklerska dla zleceń składanych przez Internet, przy obrocie instrumentami finansowymi (także w ramach ofert publicznych), z wyłączeniem kontraktów terminowych, opcji i obligacji | 0,35% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż 5 zł od każdego zrealizowanego zlecenia |
| 3.3 | Prowizja maklerska dla zleceń składanych przez Internet, przy obrocie kontraktami terminowymi, których instrumentem bazowym są indeksy giełdowe | 8,50 zł za zawarcie każdego kontraktu terminowego |
| 3.4 | Prowizja maklerska dla zleceń składanych przez Internet, przy obrocie opcjami | 2% wartości premii, ale nie mniej niż 2 zł i nie więcej niż 8,50 zł za każdą opcję |
| 3.5 | Inne opłaty i prowizje | zgodnie z pkt 1, 2, 4, 5 |
| 4. Prowizje maklerskie w przypadkach innych niż wskazane w pkt 2 i 3 |
|---------------------------------------------------------------|
| **4.1** Prowizje standardowe | |
| **4.1.1** Prowizja maklerska przy obrocie instrumentami finansowymi (także w ramach ofert publicznych) z wyłączeniem kontraktów terminowych, opcji i obligacji | 0,95% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż 10 zł od każdego zrealizowanego zlecenia |
| **4.1.2** Prowizja maklerska przy obrocie obligacjami (także w ramach ofert publicznych) | 0,35% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż 10 zł od każdego zrealizowanego zlecenia |
| **126.96.36.199** Prowizja maklerska przy obrocie kontraktami terminowymi, których instrumentem bazowym są indeksy giełdowe, w tym przy zamknięciu przez mBM pozycji Klienta w sytuacjach przewidzianych w regulaminie | 15 zł za zawarcie każdego kontraktu terminowego |
| **188.8.131.52** Prowizja maklerska przy obrocie kontraktami terminowymi, których instrumentem bazowym nie są indeksy giełdowe, w tym przy zamknięciu przez mBM pozycji Klienta w sytuacjach przewidzianych w regulaminie | 10 zł za zawarcie każdego kontraktu terminowego |
| **4.1.4** Prowizja maklerska przy obrocie opcjami | 2,5% wartości premii, ale nie mniej niż 10 zł i nie więcej niż 20 zł za każdą opcję |
| **4.2** Prowizje liniowe | |
| **4.2.1** Spółka może w drodze pisemnego porozumienia ustalić z Klientem stałą prowizję liniową. Stała stawka prowizji liniowej w każdym kwartalnym okresie obowiązywania porozumienia ustalana jest na podstawie miesięcznej średniej arytmetycznej wartości obrotu wynikającego z realizacji na rynku polskim transakcji na rachunku inwestycyjnym Klienta w okresie poprzednich trzech miesięcy kalendarzowych, przy czym wartość tego obrotu nie powinna być niższa niż 100 000 zł. W szczególnych przypadkach mBM może ustalić z Klientem prowizję liniową z pominięciem powyższego warunku, w szczególności na podstawie deklaracji Klienta o zamarzonej wartości obrotów na rachunku inwestycyjnym. Prowizja pobrana od każdego zrealizowanego zlecenia nie może być jednak niższa niż 5 zł dla zleceń składanych przez Internet i 10 zł dla zleceń składanych w innym sposob. |
| **4.2.2** Spółka może w drodze negocjacji ustalać z klientem prowizję liniową od poszczególnych zleceń, przy czym wartość każdego takiego zlecenia nie może być niższa niż 50 000 zł, a prowizja pobrana od każdego zrealizowanego zlecenia nie może być niższa niż 10 zł. |
| **4.2.3** Spółka może w drodze pisemnego porozumienia ustalić z Klientem prowizję liniową za transakcje, których przedmiotem są kontrakty terminowe i opcje. |
| 5. Opłaty w przypadkach innych niż wskazane w pkt 1 i 3 |
|---------------------------------------------------------------|
| **184.108.40.206** Za prowadzenie rachunku inwestycyjnego w przypadku gdy Klient wskazał swój adres email i wyraził zgodę na komunikację elektroniczną obejmującą zgodę na elektroniczne przesyłanie Klientowi wszelkich raportów i informacji o zmianach regulaminu (opłata półroczna) | 25 zł |
| **220.127.116.11** Za prowadzenie rachunku inwestycyjnego w przypadku gdy Klient nie wskazał swojego adresu email lub nie wyraził zgody na elektroniczną komunikację obejmującą zgodę na elektroniczne przesyłanie Klientowi wszelkich raportów i informacji o zmianie regulaminu (opłata półroczna) | 50 zł |
| **5.1.2** Za prowadzenie rachunku IKE oraz IKZE | bezpłatnie |
| **5.2.1** Za wystawienie świadectwa depozytowego lub jego duplikatu | 30 zł za każdy rozpoczęty rok ważności dokumentu |
| **5.2.2** Za realizację dyspozycji dotyczącej uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy lub Nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy emitenta krajowego | 30 zł |
| **5.2.3** Za realizację dyspozycji dotyczącej uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy lub Nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy emitenta zagranicznego | opłata w wysokości podwójnej opłaty pobranej przez KDPW od mBM z tytułu realizacji dyspozycji ale nie mniej niż 1000 zł |
| **5.3.1** Za wystawienie dotyczącego bieżącego roku kalendarzowego:
- zaświadczenia o stanie rachunku na dany dzień, lub
- historii rachunku papierów wartościowych lub
- rachunku pieniężnego, lub
- innego zaświadczenia lub potwierdzenia,
a także jego duplikatu | 30 zł |
| **5.3.2** Za wystawienie dotyczącego każdego zakończonego roku kalendarzowego:
- zaświadczenia o stanie rachunku na dany dzień, lub
- historii rachunku papierów wartościowych, lub
- rachunku pieniężnego, lub
- innego zaświadczenia lub potwierdzenia,
a także jego duplikatu | 50 zł |
| Nr | Opis | Cena |
|----|------|------|
| 5.3.3 | Za przygotowanie i przesłanie do audytora informacji na potrzeby badania sprawozdania finansowego | 100 zł |
| 18.104.22.168 | Za powtórne wydanie informacji podatkowej PIT lub za przekazanie zestawienia transakcji, na podstawie których sporządzono informację podatkową PIT, dotyczących ostatniego, zakończonego roku kalendarzowego | 30 zł |
| 22.214.171.124 | Za powtórne wydanie informacji podatkowej PIT lub za przekazanie zestawienia transakcji, na podstawie których sporządzono informację podatkową PIT, innych niż dotyczące ostatniego, zakończonego roku kalendarzowego | 50 zł za każdy rok kalendarzowy, którego dotyczy informacja lub zestawienie |
| 5.4 | Za przesłanie na nośniku papierowym raportu dotyczącego wykonania zleceń w ramach jednego dnia, w tym w zakresie wykonania zleceń których przedmiotem są Instrumenty Zagraniczne | 10 zł |
| 5.5 | Za zamianę akcji imiennych na akcje na okaziciela lub akcji na okaziciela na akcje imienne | 30 zł |
| 5.6.1 | Za wykonanie przelewu pieniężnego w walucie polskiej | 10 zł |
| 5.6.2 | Za wykonanie przelewu pieniężnego w walucie polskiej na rachunek w mBanku S.A. | 5 zł |
| 5.6.3 | Za wykonanie przelewu pieniężnego w walucie innej niż polska lub przelew w walucie polskiej za granicę | 0,35% wartości przelewanej kwoty, ale nie mniej niż 25 zł i nie więcej niż 200 zł – płatne w walucie przelewu lub równowartość w zł (wg średniego kursu NBP) |
| 5.6.4 | Za wykonanie przelewu pieniężnego na wniosek Klienta systemem Sorbnet | 30 zł |
| 5.7.1 | Za przeniesienie papierów wartościowych na rachunek papierów wartościowych innego Klienta prowadzony przez mBM, w tym na rachunek spadkobiercy | 0,50% wartości przenoszonych papierów wartościowych lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł za każdy papier wartościowy oznaczony odrębnym kodem |
| 5.7.2 | Za przeniesienie papierów wartościowych do innej instytucji rozliczeniowej | 0,50% wartości przenoszonych papierów wartościowych lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż równowartość 20 EUR (wg średniego kursu NBP) za każdy papier wartościowy oznaczony odrębnym kodem |
| 5.7.3 | Za przeniesienie papierów wartościowych na rachunek papierów wartościowych prowadzony przez podmiot inny niż mBM | 0,95% wartości przenoszonych papierów wartościowych lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł za każdy papier wartościowy oznaczony odrębnym kodem |
| 5.7.4 | Za wystawienie instrukcji rozliczeniowej/rozrachunkowej - na podstawie dyspozycji klienta lub w związku ze skupem akcji albo wezwaniem do zapisywania się na sprzedaż akcji | 0,95% wartości przenoszonych papierów wartościowych lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł za każdy papier wartościowy oznaczony odrębnym kodem |
| 5.8 | Za wykonanie transferu derywatów związanych z obowiązkiem wnoszenia depozytów zabezpieczających na rachunek prowadzony przez mBM oraz na rachunek prowadzony przez podmiot inny niż mBM | 25 zł za każdy derywat lub opłata negocjowana, ale nie mniej niż 50 zł |
| 5.9.1 | Za wygaśnięcie lub wykonanie derywatów lub warrantów, których instrumentem bazowym są indeksy giełdowe | 8 zł za każdy derywat lub warrant albo opłata negocjowana |
| 5.9.2 | Za wygaśnięcie lub wykonanie derywatów lub warrantów, których instrumentem bazowym nie są indeksy giełdowe | 3,90 zł za każdy derywat lub warrant albo opłata negocjowana |
| 5.10.1 | Za wykonanie derywatów lub warrantów związane z dostawą instrumentu bazowego | opłata negocjowana, nie mniej niż 8 zł za każdy derywat lub warrant |
| 5.10.2 | Za rezygnację z wykonania derywatów lub warrantów | 10 zł za każdy derywat lub warrant albo opłata negocjowana |
| 5.11.1 | Za zablokowanie papierów wartościowych w związku z ustanowieniem zastawu, innego zabezpieczenia lub w związku z ich umorzeniem – opłata kwartalna | 0,10% wartości zablokowanych papierów wartościowych lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 500 zł |
| 5.11.2 | Za zablokowanie rachunku inwestycyjnego z tytułu zabezpieczenia kredytu udzielonego na zakup papierów wartościowych, jeśli zakup ten realizowany jest za pośrednictwem mBM – opłata kwartalna | 0,10% wartości papierów wartościowych i środków pieniężnych zapisanych na zablokowanym rachunku lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł |
| 5.11.3 | Za zablokowanie rachunku inwestycyjnego z tytułu zabezpieczenia kredytu innego niż w pkt. 5.11.2 lub z innego tytułu – opłata kwartalna | 0,10% wartości papierów wartościowych i środków pieniężnych zapisanych na zablokowanym rachunku lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 500 zł |
| 5.12.1 | Za depozyt papierów wartościowych – kwartalna opłata podstawowa, pobierana w pierwszym miesiącu następnego kwartału kalendarzowego, jeśli wartość papierów wartościowych na rachunku przekracza 500 000 zł | opłata w wysokości podwójnej opłaty pobranej przez KDPW od mBM z tytułu prowadzenia depozytu papierów wartościowych zapisanych na rachunku |
| 5.12.2 | Za depozyt papierów wartościowych – roczna opłata dodatkowa, pobierana w pierwszym miesiącu następnego roku kalendarzowego, jeśli wartość papierów wartościowych na rachunku przekracza 5 000 000 zł)⁹ | opłata w wysokości podwójnej opłaty pobranej przez KDPW od mBM z tytułu prowadzenia depozytu papierów wartościowych zapisanych na rachunku |
| 5.13.1 | Za wypłatę gotówkową w walucie polskiej – opłata pobierana, jeśli łączna wartość wypłat gotówkowych w danym dniu przekracza 20 000 zł | 0,15% wartości wypłaty)⁹ |
| 5.13.2 | Za wypłatę gotówkową w walucie innej niż polska | 0,15% wartości wypłaty w walucie wypłaty lub równowartość w zł)⁹ |
| 5.13.3 | Za każdą wypłatę gotówkową w przypadku, gdy Klient nie ponosi na rzecz mBM opłaty za prowadzenie rachunku inwestycyjnego | 0,15% wartości wypłaty, nie mniej jednak niż 10 zł za każdą wypłatę)⁹ |
| 5.14.1 | Za przesłanie dokumentu przesyłką kurierską zgodnie z dyspozycją Klienta | opłata w wysokości podwójnych kosztów przesyłki, nie mniej niż 100 zł |
| 5.14.2 | Za przesłanie dokumentu przesyłką pocztową zgodnie z dyspozycją Klienta | 50 zł |
| 5.14.3 | Za przesłanie zeskanowanego dokumentu pocztą elektroniczną, na wskazany przez Klienta adres email | opłata równa opłacie za wystawienie przesyłanego dokumentu |
| 5.15 | Inne usługi dotyczące zagranicznych instrumentów finansowych zarejestrowanych w KDPW | opłata w wysokości podwójnej opłaty pobranej przez KDPW od mBM z danego tytułu |
| 5.16 | Inne usługi | zgodnie z zawartą umową lub zaakceptowaną ofertą przekazaną Klientowi |
| 5.17 | Za dokonanie czynności, do wykonania których mBM zobowiązany jest na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym bądź na podstawie przepisów o administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym lub z postępowaniem zabezpieczającym lub egzekucyjnym prowadzonym w stosunku do Klienta)⁹ | |
| 5.17.1 | Za ustanowienie blokady rachunku inwestycyjnego lub instrumentów finansowych w wykonaniu zajęcia dokonanego przez komornika lub organ egzekucyjny | 100 zł |
| 5.17.2 | Za przekazanie komornikowi lub organowi egzekucyjnemu informacji w związku z otrzymanym zajęciem | 100 zł |
| 5.17.3 | Za sporządzenie i wystawienie Klientowi wezwania do złożenia zlecenia sprzedaży | 100 zł |
| 5.17.4 | Za sporządzenie i wystawienie wierzycielowi Klienta powiadomienia o instrumentach finansowych na rachunku inwestycyjnym | 100 zł |
### II. Rynki zagraniczne
#### 6. Prowizje maklerskie
| 6.1 | Prowizja maklerska przy obrocie instrumentami finansowymi dla zlećń składanych za pośrednictwem Internetu | 0,29% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż (odpowiednio dla waluty rozliczenia) 19 zł lub 5 EUR/USD/GBP od każdego zrealizowanego zlecenia |
| 6.2 | Prowizja maklerska przy obrocie instrumentami finansowymi dla zlećń składanych w sposób inny niż wskazany w pkt 6.1 | 0,95% wartości transakcji zrealizowanych na podstawie każdego zlecenia, ale nie mniej niż (odpowiednio dla waluty rozliczenia) 49 zł lub 10 EUR/USD/GBP od każdego zrealizowanego zlecenia |
| 6.3 | Prowizje liniowe | |
| 6.3.1 | Spółka może w drodze pisemnego porozumienia ustalić z Klientem stałą prowizję liniową. Stała stawka prowizji liniowej w każdym kwartalnym okresie obowiązywania porozumienia ustalana jest na podstawie miesięcznej średniej arytmetycznej wartości obrotu wynikającego z realizacji transakcji na rachunku inwestycyjnym Klienta w okresie poprzednich trzech miesięcy kalendarzowych, przy czym wartość tego obrotu nie powinna być niższa niż 100 000 zł. W szczególnych przypadkach mBM może ustalić z klientem prowizję liniową z pominięciem powyższego warunku, w szczególności na podstawie deklaracji Klienta o zamierzonej wartości obrotów na rachunku inwestycyjnym. Prowizja pobrana od każdego zrealizowanego zlecenia nie może być jednak niższa niż (odpowiednio dla waluty rozliczenia) 19 zł lub 5 EUR/USD/GBP |
#### 7. Opłaty (opłaty szczególne związane z usługami dotyczącymi rynków zagranicznych)
| 7.1 | Za wystawienie świadectwa depozytowego lub jego duplikatu | 30 zł za każdy rozpoczęty rok ważności dokumentu |
| 7.2 | Za realizację dyspozycji dotyczącej uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy lub Nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy emitenta instrumentu notowanego na rynku zagranicznym | opłata w wysokości podwójnej opłaty pobranej przez właściwą izbę rozrachunkową z tytułu realizacji dyspozycji, ale nie mniej niż 1000 zł |
| 7.3.1 | Za przeniesienie Instrumentów Zagranicznych na inny rachunek Klienta prowadzony przez mBM | 0,20% wartości przenoszonych Instrumentów Zagranicznych\(^3\) lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł za każdy Instrument Zagraniczny oznaczony odrebnym kodem |
| 7.3.2 | Za przeniesienie Instrumentów Zagranicznych na rachunek papierów wartościowych innego klienta prowadzony przez mBM, w tym na rachunek spadkobiercy | 0,50% wartości przenoszonych instrumentów Zagranicznych\(^3\) lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł za każdy Instrument Zagraniczny oznaczony odrebnym kodem |
| 7.4 | Za przeniesienie Instrumentów Zagranicznych do innej instytucji rozliczeniowej, innego Depozytariusza lub na rachunek prowadzony przez podmiot inny niż mBM | 0,95% wartości przenoszonych Instrumentów Zagranicznych\(^3\) lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż równowartość 20 EUR (wg średniego kursu NBP) za każdy Instrument Zagraniczny oznaczony odrebnym kodem |
| 7.5 | Za przyjęcie transferu Instrumentów Zagranicznych z innej instytucji rozliczeniowej lub od innego Depozytariusza | równowartość 20 EUR (wg średniego kursu NBP) za każdy Instrument Zagraniczny oznaczony odrebnym kodem. |
| 7.6.1 | Za zablokowanie papierów wartościowych w związku z ustanowieniem zastawu, innego zabezpieczenia lub w związku z ich umorzeniem – opłata kwartalna)\(^4\) | 0,10% wartości zablokowanych Instrumentów Zagranicznych\(^3\) lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 500 zł |
| 7.6.2 | Za zablokowanie rachunku inwestycyjnego z tytułu zabezpieczenia kredytu udzielonego na zakup papierów wartościowych, jeśli zakup ten realizowany jest za pośrednictwem mBM – opłata kwartalna)\(^3\) | 0,10% wartości Instrumentów Zagranicznych\(^3\) i środków pieniężnych zapisanych na zablokowanym rachunku lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 50 zł |
| 7.6.3 | Za zablokowanie rachunku inwestycyjnego z tytułu zabezpieczenia kredytu innego niż w pkt. 7.6.2 lub z innego tytułu – opłata kwartalna)\(^3\) | 0,10% wartości Instrumentów Zagranicznych\(^3\) i środków pieniężnych zapisanych na zablokowanym rachunku lub opłata negocjowana, w każdym przypadku nie mniej niż 500 zł |
| 7.7 | Za depozyt papierów wartościowych – kwartalna opłata podstawowa, pobierana w pierwszym miesiącu następnego kwartału kalendarzowego, jeśli wartość papierów wartościowych na rachunku, notowanych na rynku zagranicznym, przekracza 500 000 zł)\(^5\) | 0,15% w skali roku wartości Instrumentów Zagranicznych\(^3\) zapisanych na rachunku, jednak nie mniej niż koszty poniesione przez mBM na rzecz Depozytariusza |
| 7.8 | Inne usługi | zgodnie z zawartą umową lub zaakceptowaną ofertą przekazaną Klientowi |
### III. Zasady naliczania i pobierania opłat
1. Opłata za prowadzenie rachunku inwestycyjnego pobierana jest z góry, w ostatnim tygodniu poprzedniego półrocza. W momencie otwarcia rachunku pobierana jest część opłaty, proporcjonalna do ilości miesięcy pozostałych do końca półrocza, z uwzględnieniem miesiąca, w którym rachunek został otwarty.
2. Wartość papierów wartościowych ustala się każdorazowo zgodnie z zasadami określonymi w regulacjach KDPW dla wyliczania podstawy pobrania od mBM, jako uczestnika bezpośredniego KDPW lub innego Depozytariusza, dla opłat z tytułu prowadzenia depozytu papierów wartościowych. Wartość Instrumentów Zagranicznych ustala się wg ich ostatniej ceny rynkowej.
3. Opłata za zablokowanie papierów wartościowych oraz opłata za zablokowanie rachunku inwestycyjnego pobierane są z góry za każdy rozpoczęty kwartał kalendarzowy. Opłata za każdy następny kwartał kalendarzowy obowiązywania blokady pobierana jest w ostatnim tygodniu poprzedniego kwartału kalendarzowego.
4. W przypadku zablokowania papierów wartościowych lub zablokowania rachunku inwestycyjnego z tytułu zabezpieczenia wierzytelności podmiotu innego niż mBank S.A. minimalna opłata za pierwszy rozpoczęty kwartał obowiązywania blokady wynosi 1500 zł.
5. Kwartałna opłata podstawowa za depozyt papierów wartościowych nie jest pobierana, jeśli wartość prowizji maklerskiej netto, zapłaconej przez Klienta z tytułu obrotu na rachunku w danym kwartale kalendarzowym jest wyższa od naliczonej za ten kwartał opłaty podstawowej za depozyt papierów wartościowych. Wartość zapłaconej prowizji i naliczonej opłaty depozytowej jest rozpatrywana odrobinie dla instrumentów zdepowaneńych u różnych Depozytariuszy.
6. Roczna opłata dodatkowa za depozyt papierów wartościowych nie jest pobierana, jeśli wartość prowizji maklerskiej netto zapłaconej przez Klienta z tytułu obrotu na rachunku w danym roku kalendarzowym, jest wyższa od naliczonej za ten rok opłaty dodatkowej za depozyt papierów wartościowych.
7. W przypadku braku środków na pokrycie opłaty za wykonanie przelewu pieniężnego mBM wykona przelew kwoty pozostałe po pobraniu opłaty zgodnie z niniejszą taryfą.
8. Opłata za dokonanie czynności, do wykonania których mBM zobowiązany jest na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym bądź na podstawie przepisów o administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym, pobierana jest niezwłocznie po dokonaniu danej czynności przez mBM.
9. W przypadku realizacji niezgłoszonej z odpowiednim wyprzedzeniem wypłaty, w zakresie której obowiązuje konieczność jej wcześniejszego zgłoszenia, opłata ulega podwyższeniu o 100%. W przypadku braku realizacji zgłoszonej wypłaty mBM pobiera opłatę w wysokości trzykrotności stawki określonej odpowiednio w pkt. 5.13.1, 5.13.2 lub 5.13.3.
10. Wartość papierów wartościowych ustala się jako sumę wartości instrumentów finansowych w poszczególnych dniach kalendarzowych okresu, którego dotyczy opłata, wyliczonych wg stanu na zakończenie poszczególnych dni na podstawie ostatniego kursu zamknięcia w przeliczeniu na złote polskie.
11. Z warunków dla Rachunków Studenckich mogą korzystać Klienci do ukończenia 26 roku życia, po złożeniu odpowiedniego wniosku.
IV. Informacje dodatkowe
Uwaga:
Dochód z zawieranych przez Klienta transakcji instrumentami finansowymi oraz inne dochody związane z rynkiem kapitałowym (np. dywidendy, odsetki od obligacji) podlegają opodatkowaniu zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi, w szczególności z ustawą z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Określone w tarifie stawki są kwotami netto, które mogę ulec podwyższeniu o podatek od towarów i usług VAT, w przypadku wprowadzenia podatku VAT od usług, których dotyczą poszczególne opłaty lub prowizje.
W przypadkach przewidzianych przepisami prawa podatkowego mBM pobiera i przekazuje do właściwych Urzędów Skarbowych podatki należne z tytułu wpłacanych Klientom odsetek od obligacji i dywidend.
W zakresie obrotu realizowanego na poszczególnych rynkach zagranicznych z rachunku Klienta pobierany jest podatek od obrotu, zgodnie z zasadami obowiązującymi na tym rynku.
Prowizja maklerska przy obrocie instrumentami finansowymi pobierana jest przez mBM również w przypadku realizowania sprzedaży instrumentów finansowych na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym bądź na podstawie przepisów o administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, także w przypadku gdy sprzedaż dokonywana jest przez wierzyciela Klienta lub organ egzekucyjny.
Z tytułu transakcji zawieranych na rynkach zorganizowanych i innych operacji, mBM ponosi koszty, których wysokość określona jest w odpowiednich regulaminach podmiotów prowadzących dany rynek lub rozliczających zawarte na nim transakcje, w szczególności w regulaminach Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A oraz Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych S.A.
Zasady przyjmowania i przekazywania przez mBM opłat i prowizji
mBM przyjmuje i przekazuje opłaty oraz prowizje inne niż opłaty lub prowizje przyjmowane od Klienta lub osoby działającej w jego imieniu albo przekazywane Klientowi lub osobie działającej w jego imieniu, a także inne niż opłaty niezbędne dla świadczenia danej usługi maklerskiej na rzecz Klienta wyłącznie na podstawie zawartych umów, określających szczegółowe zasady przyjmowania i przekazywania takich opłat oraz prowizji. Przyjmowanie bądź przekazywanie przez mBM opłat lub prowizji związane jest zwykle z charakterem świadczonej dla Klienta usługi i ma na celu zapłatę wynagrodzenia osobie bądź podmiotowi, który współuczestniczył w świadczeniu danej usługi na rzecz klienta.
Przyjmowanie bądź przekazywanie przez mBM opłat lub prowizji nie wpływa na zwiększenie płacanych przez Klienta na rzecz mBM prowizji lub opłat. Przyjmowaniu bądź przekazywaniu przez mBM opłat lub prowizji podległa określona część płacanych przez Klienta opłat lub prowizji, po uwzględnieniu ponoszonych kosztów.
Najczęściej występujące przypadki otrzymywania przez mBM prowizji i opłat, o których mowa powyżej to:
a) wynagrodzenia mBM otrzymywane od Towarzystw Funduszów Inwestycyjnych, z tytułu aktywów wniesionych do tych funduszy przez Klientów mBM,
b) wynagrodzenia mBM otrzymywane od banków, z tytułu współpracy w zakresie udzielania klientom mBM kredytów na zakup papierów wartościowych,
c) wynagrodzenia mBM otrzymywane od podmiotów oferujących papiery wartościowe w ramach ofert publicznych, z tytułu uczestnictwa mBM w konsorcjach oferujących.
Najczęściej występujące przypadki przekazywania przez mBM prowizji i opłat, o których mowa powyżej to:
a) wynagrodzenia przekazywane innym podmiotom prowadzącym działalność maklerską, w związku ze wspólnym świadczeniem określonych usług maklerskich na rzecz Klientów,
b) wynagrodzenia przekazywane podmiotom i osobom promującym usługi świadczone przez mBM,
c) wynagrodzenia przekazywane innym podmiotom prowadzącym działalność maklerską, z tytułu uczestnictwa w konsorcjach oferujących papiery wartościowe w ramach ofert publicznych, w których mBM pełni rolę podmiotu oferującego.
Na żądanie Klienta mBM udzieli dodatkowych informacji o tych opłatach lub prowizjach, w tym o ich istocie i wysokości lub sposobie ustalania ich wysokości – o ile opłaty takie występują. | 842dbb73-0ac2-4ec3-ae12-b9365b7df313 | finepdfs | 1.213867 | CC-MAIN-2021-49 | https://www.mbank.pl/pdf/inwestycje/mbm/taryfa-oplat-i-prowizji-mbm-od-09.2016.pdf | 2021-12-04T23:24:48+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-49/segments/1637964363125.46/warc/CC-MAIN-20211204215252-20211205005252-00116.warc.gz | 969,985,962 | 0.996237 | 0.999988 | 0.999988 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
107,
2177,
6296,
10934,
15955,
20445,
26439,
30496
] | 2 | 0 |
A.60/107
9 paginowych stron
GENERAL TENIĄTA-DŁUGOSZOWSKI O ŚWIĘCIE KAWALERII W KRAKOWIE.
W Krakowie nie było gapiów - mówię generał. Tam był tłum żywy, nawet nie statysty, a aktorzy, którzy wspólnie z nami przeżyli tę wzruszającą uroczystość i szczęrze cieszyli się tem świętem, które z woli Marszałka Piłsudskiego było świętem kawalerii. Biało dlonie niewiast unosły się nad głowami wojska; robotnicy i inteligenci machali kapeluszami, widziałem setki dzieci na ramionach rodziców, żeby w ich oczach upamiętnił się ten niezwykły widok.
Lat temu 150 Warszawa obchodziła także zwycięstwo pod Tiedniem. W momencie, kiedy Ojczyzna nasza chyliła się już ku upadkowi, Warszawa tańczyła i bawiła się chętnie. Król Stanisław August 100 tys. żołnierzów na wspańcze kawerzel. Nastrój uroczysty zmącił jeden krótki wiersz:
"100 tys. na karuzel. Jabym trzykróć złożył
By Stanisław skamieniał, a Jan III ożył".
W jakiej sytuacji myśmy obchodzili to zwycięstwo? To zwycięski, twarty, od okresu niego zwycięskiej armia. Defilowało 12 pułków kawalerii. To zaledwie nieco więcej niż jedna czwarta całej kawalerii polskiej. Trzeba było widzieć Kraków, kiedy czworobok idealnie równy stnął na Bożnicach. Trzeba było słyszeć grzmiące oklaski i okrzyki, witające Naczelnego Wodza, jak te okrzyki przeszły po trybunach i na tłumach stojących obok. Tylko 12 pułków kawalerii, ale to w dzisiejszych czasach widok bardzo rzadki i niezmiernie cudny.
Defilada w klasztorze - to najcięższa rzecz. Golębów - to jest najbardziej żądna forma defilady kawaleryjskiej. Terbel i tętent kropt wznoszą ziemię i serca ludzkie. Defilada klasztoru dosiadany jest rzeczą najtrudniej szt. Egzamin krakowski wypadek wspaniałe. 12 pułków kawalerii, jak 12 tańecznie w bolesie, złożonym z samych primadonn, jak 12 parę z jakiegoś królewskiego marszynika, jak 12 sonetów w jakimś wytwornym tomiku wierszy.
Możemy sobie wyobrazić, co czuł Marszałek, co czuła generalica, co czuliśmy my dowódcy większych jednostek kawalerii, stojąc obok Komendanta. Z jakim niepokojem oczekiwaliśmy początku defilady, z jaką radością widzieliśmy, że ona przebiega tak sprawnie. I co się z nimi działo w momencie, kiedy po defiladzie Marszałek podszedł ku nam i z gestem przyjacielskim powiedział:
-No, gratuluję wam, panowie! Kawaleryjska defilada wynadła pięknie,
Mnia się zdaje, że coś w rodzaju uderu słonecznego. Przyznam się, że od tego czasu, „baw pozorom chodzę z zedartym nosem.
Na Wawelu podszedł do mnie kolega z czasów legionowych i powiedział:
-Generała, było tak pięknie, było tak cudnie, ja czuję... że się będę musiał urżnąć.
-Chłopie - odpowiedział - czuję, że jesteś już pod gazem.
-To w taki dzień - z żalem powiedział - raz na 250 lat nie mogę się upić?
Przy tych uroczystościach rolę niepośrednio odegrało to, że przez wiele lat temu 20 wyruszyli pierwsi kawalerzyści. Siedmiu ich było. Dziś w tym tłoku oficerskim stali Belina, wojewoda lwowski, GrzmotSkotnicki, Kulesza, Głuchołowski, Kmiecic-Skrzyński - tych siedmiu.
Już w Krakowie mówiłem czem dla żołnierza jest defilada przed Wodzem. Jako adiutant Komendanta Piłsudskiego, potem jako szef gabinetu Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, miałem szansę niejednokrotnie przyglądać się oczom żołnierskim patrzącym na "iszę" w defiladzie. Może dlatego, wiem dobrze, jak one wyglądały, jak wygląda miłości żołnierska w tych spojrzeniach.
Pamiętam, było to w 1921 r., kiedy armia wręczała zwycięskiemu Wodzowi bukiet marszałkowski. Komendant zwrócił się wtedy do gen. Romei, przedstawiciela drugiej włości, który ze żną - stary żołnierz, szczery żołnierz - patrzył, jak żołnierz porwali Komendanta na ręce i ziegli Go w szale radości z pl. Zygmunta na Targu." Rozmowa z gen. Romei w ten sposób Komendant zdefiniował miłość żołnierską: "Co mnie uderza w miłości żołnierskiej do Wodza, co najbardziej zastanawia, to obok napięcia tego uczucie - jego odwagę, jego - powiedziałbym, - parędokalność. Wszakże w zasadzie miłość ma za cel trwanie, przedłużenie życia w dzieciach, owocach miłościowego oddania. Miłość i śmierć, to są jakoby dwa bieguny, między którymi przeważy się życie. Tymczasem miłość żołnierska do Wodza związa w istocie się, myśl o śmierci, przez mnogo niebezpieczeństw prowadzi prosto w jej objęcia. Rozkaz, a pójdę w ogień morderczy - oto jak osiadła żołnierz swojemu Wodzowi - skin ręką, a pójdę na pewną śmierć, pójdę z piosnką na ustach, skoro tego zażądasz."
Chcę dalej pójść przykładami tych wzruszeń, które przeżył żołnierz polski w defiladzie w Krakowie. Pytałem szereg oficerów: "Cóście widzieli?"
Nie widzieli Nawelu, nie widzieli Kopca Kościuszki, nie widzieli trybun, nie widzieli tysięcy publiczności, widzeli tylko Marszałka Józefa Piłsudskiego.
"Widzieliśmy najpierw jednego oficera kierunkowego, potem drugiego, a potem już nic - tylko oczy Pana Marszałka."
Tak mi powiedział jeden ze starszych dowódców szwadronu karabinów maszynowych.
Niektońcy, nieliczni, mówili:
"Widzieli obok Komendanta rycerską postać płk. "arthy".
W majowie muszę zaznaczyć, że cała armia jest wdzięczna płk. "arthie", że tak pięknie, po rycersku stał obok Marszałka. Panu Marszałkowi tak było z nim do twarzy.
Jeszcze jeden przykład. "Drodze do Krakowa jeden z żołnierzy szwoleżerów upiął z konia i złamał nogę. Ten chłopak dwa dni szedł do Krakowa za nic nie chciał wyjść z szeregu i defilował przed Wodzem. Delikatni panowie i jeszcze delikatniejsze panie, zachcą sobie wyobrazić, co jest w sztywnym buncie, siedzieć na koniu przez kilka godzin po to tylko, żeby defilować przed ukochanym Wodzem.
Gdy mowa o wzruszeniach nie mogę pominać jeszcze jednego, które przeżył ją i wszyscy, którzy widzieli przedstawicieli armii i murowu tureckiego. Przemówienie, w którym dołem wówczas wyraż temu wzruszeniu było bardzo krótkie. Powien dłuższego. Kiedy poprosił Komendanta o głos, Komendant powiedział:
"Dobrze, ale daje panu 4 minuty czasu". Gdym skończył, Komendant powiedział: 'Dobrze Wisnia, ale mówię pan o minutę zażługo'.
W tych więc warunkach trudno było mi powiedzieć coś bardziej wyczerpującego. Szyszy wiedział, jak ukazać się stosunek nasz z Turcją, a raczej Turcją do nas. Od traktatu Karłowickiego, tj. od r. 1699, Turcja była najlojalniejszym, jedynym lojalnym i szym sprzymierzeńcem. Turcja podjęła się wojny dla poparcia Konfederacji Barowej - wojny z Rosją długiej, krwawej, zresztą z niezręcznym dla niej wynikiem zakończonej. Turcja była jedynym państwem, które nie podpisało traktatu wiedeńskiego w r. 1815, zatwierdzającego rozbój Polski. Szyszcy słyszeli o tem, że w sali audiencyjnej w pałacu sułtańskim zawsze było wolne miejsce dla polskiego wysłannika i przy otwarciu audiencji zapytywał "ezyr", dlaczego niema przedstawiciela Lechistanu i stereotypowa na to otrzymywał odpowiedź: "Nieprzewidziane przeszkody sprawiły to, że nie mógł przybyć". Na ziemiach Królestwa Turcji mimo że niekto nosił obywatelnie nie miał przedstawicieli konsularnych. Kiedy po wojnie turecko-bałkańskiej Turcja zrzekła się protektoratu nad Tunesem i Algierem, Rosja wystąpiła z żądaniem, aby Turcja mianowała w Polsce konsulów. Otrzymała na to odpowiedź, że sułtan mógł się zrzec protektoratu nad Tunesem i Algierem, co to byli jego wasale, a stosunek do Polski był sprzymierzeńczy, którego Turcja sama nie może rozwiązać. To iedzieliłem się o tem w Paryżu, gdzie przed wojną założyliśmy strzeleckie koło polsko-tureckie na rozkaz centrali.
Przystępuję teraz do najważniejszego, kulminacyjnego momentu uroczystości krakowskich, w ciemnej ciasnej krypcie w podziemiach wawelskich Program uroczystości przewidywał oddanie hołdu prochom Jana Sobieskiego.
Zebrałych przed wejściem do katedry wyższych oficerów instruował osobistie Marszałek Piłsudski. Instrukcje Jego były zdziwiwająco szczegółowe.
"Będziecie Panowie tworzyli oddział marszujących dwójkami, zwarty oddział wojska bo macie reprezentować całe wojsko. Macie zapiąć pod brodą podpinki u czapek, jak oddział na służbie. Musicie marszować równym krokiem. Uszczęście, ja was prowadzę. Musicie przejść przez nowe katedry, wybijając krok. Do krypty z prochami króla Jana wiedzie 12 schodów. Aby móc marszować sprawnie, musicie między jedną parą, a drugą zostawić jeden stopień, inaczej będziecie się potrafić. Na 10-tym schodzie jest skręt na prawo. Idącę po prawej ręce musi mieć na względzie ten fakt. Pamiętaj o nim ty na wszystkich z południ zakrętu schodów nie prześroć się. Krypta z prochami króla jest tak płytki, że czoło oddziału stanie już przed sarkofagiem, podczas, gdy ogon będzie jeszcze zstępował ze schodów. Czoło zatem musi marszować z miejscu aż donej komendy "Stój". Na moj rozkaz "w chrońność" salutujecie wszyscy. Przże mną odepchnijecie palce od daszków, po tem wyprowadząc was z krypty. Oddział rozwiążą w nawie kościelnej, komenda "czeki zajść". Służba wszysko skończona rozchodzimy się. Ja na swoje miejsce, wy na wasze dla wysłuchania "Te Deum". Zrozumieli Panowie?"
Nastąpiła chwila pauzy, rzut oka na zegarek, ostrzegawcze: "Zaczynamy", poczem rozkaz "Naprzód marsz".
Ruszyliśmy - mówił generał - ruszyliśmy, wbiając starańcie krok, jak przystało starym żołnierzom. Ruszyliśmy tym jedynym w swoim rodzaju oddzieleniem, złożonym z wice-ministrów spraw wojskowych ich zastępców, inspektorów armii i dowódców większych jednostek kawalerii. Mirowy stu-kot naszych kroków, dźwięczących rozgłośnie w nawie kościelnej, wypełnionej po brzegi klerem, wysokimi urzędnikami, przedstawicielami rządu, zatruwała nagle potok much muści. "Uciecz się ich zawładnął mny mózgiem jakiś niebożny nieprzyjaciel, tworzące oczekiwanie czasów niezwykłego. Zasłyszaliśmy po schodach... sklepy osielieliem zotaczyciem węglbi sarkofag kanionny, obok wyniosły sylwetę P. Prezydenta, poko niego nasz premiera, jeszcze jedną, może dwie postacie.
"Stój!" - zabrzmiał rozkaz Komendanta. Z ostatnim dźwiękiem ostróg stulnęły o siebie obcasy.
"Panie Prezydencie, - rozległ się w ciszy głęboki głos Marszałka Piłsudskiego, - przychodzi tu, aby w imieniu armii złożyć hołd Królowi, który był wielkim wodzem i umiał wielkie odnieść zwycięstwa".
To wszystko - całe przemówienie. Ale w treści tych słów była wielka potęga i moc.
Rozległ się rozkaz: "Baczność". Stanęliśmy w ukłonie wojskowym, salutując, wyprężeni jak struny. W ciszę podziemnej krypty wtargnął huk armat, dorosły dźwięk dzwonu Zygmunta, głos żywy, okrzykujący nabożeństwo całej polskiej ziemi, raz na zetki lat odprawiane.
"Przez z duchami wielkich przodków Batorych, Chodkiewiczów, Zółkiewskich i Kościuszki byliśmy świadkami, jak jednemu z największych wodzów wolnej Rzeczypospolitej składa hołd żołnierski wódz, który po 150-letniej niewoli wywiódł Polskę w wolność, który tak samo, jak i oni musiał alczyć z wrochem, patnymi i sługusami obcych potentatów, którego podobnie, jak i ich nie oszczędzić oszczędności, niezeczne płotka, i który podobnie, jak Jan III przed 250 lata, odniósł zwycięstwo, co zdobywało o losach Europy, i przesie zdołał odnieść największe zwycięstwo nad szabostkami i przywarami swego Narodu."
18-LECIE ODBUDOWANIA POLSKI.
W dniu 11-ym listopada 1918 r. metaliczny głos trąbki sygnalowej niósł po linii okopów zachodniego frontu krótki, lapidarny rozkaz: zaprzestać ognia.
Dzień 11-y listopada, oznaczający koniec wojny światowej, obchodzony jest odąd jako dzień armisticium.
Rocznicę owej daty przybrała w Polsce charakter specjalnie uroczysty, będąc symbolem odrodzenia państwa Polskiego.
Cofając się pamięcią w miniony okres lat 15-tu, zwłaszcza zaś do jesieni 1918 roku, zapomnieć nie należy, iż koniec działań wojennych na zachodzie nie był jednakże dla dźwiganającej się z gruzów państwowości polskiej końcowym etapem zwieruchy światowej.
W tymże samym listopadzie 1918 r. Rada delegatów sowieckich w Woroneżu zdecydowała przenieść ośrodek walk rewolucyjnych na zachód.
Armia niemiecka, rozciągnięta na olbrzymich terenach byłego frontu wschodniego, wycofywały się zwolna na zachód, oddając wszystkie opuszczone przez siebie pozycje w ręce oddziałów sowieckich.
W ten sposób, w chwili, gdy Europa wchodziła ponownie w okres pokoju, ku ziemiom polskim zbliżała się coraz bardziej frontowa linia polsko-bolszewickiej wojny.
Los Polski rozstrzygnąć się miał na polach bitew.
Wojna ta, pełna dramatycznego napięcia, decydowała zarazem o teoretycznych decyzjach powziętych przy dalekich stołach konferencji Wersalskiej.
Moment przełomowy tej wojny znany jest pod nazwą wielkiej bitwy warszawskiej, gdy w myśl założeń sowieckiego dowództwa 39 dywizji, marszujących na Polskę, miało utorować "drogę do wsechświatowego pożaru".
W dniach od 13 do 16 sierpnia 1920 r. przyszło znane manewrowe posunięcie Marszałka Piłsudskiego, zmiędźzenie wojsk sowieckich, zgrupowanych na południowym odcinku frontu, a wreszcie odwrót armii sowieckiej z pod Warszawy.
Lord d’Abernon, szef ówczesnej misji specjalnej do Polski, tak oto w kilka lat później osmielił doniosłość tej wojny:
"Uspółczesna historia cywilizacji zna mało wydarzeń posiadających znaczenie większe od bitwy pod Warszawą w roku 1920. Nie zna zaś ani jednego, któreby było mniej doceniane... Gdyby bitwa pod Warszawą zakończyła się byle zyciastwem bolszewików, nastąpiłby punkt zwrotny w dziejach Europy... W żadnym momencie zasługi położone przez Polskę nie były większe, w żadnym momencie niebezpieczeństwo nie było groźniejsze".
Przed odbudowaniem państwem polskim stanęły naraz wszystkie skomplikowane sprawy gospodarcze, ustrojowe i polityczne w najgłębszym słowie znaczeniu.
Nie zapominajmy zarazem, iż z 386.000 km² kwadratowych ziem polskich, tj. 87% stanowiła w wojnie światowej teren działek wojennych. Zniszczonych zostało ponad 1.800.000 mieszkalnych domów, kościołów, szkół i zabudowań gospodarczych. Dwa miliony hektarów leżało odłogiem. Zniszczeniu uległo 21 milionów centnarów zboża. W gruzach leżało 63% ogólnej liczby dworców kolejowych, 2.400 mostów, czyli bezmara połowa, 81% instalacji wodociągowych.
Zjednoczone ziemie polskie posiadały pozaśm dalsko idące strukturalne różnice, będące wynikiem nie tylko trzech odrębnych ustawodawstw lecz ponadto i trzech przeciwnych sobie częstokroć tendencji państwowobiorowych.
Niemi prawie takiej dziedziny życia zbiorowego, której nie można było w restytuowanej Polsce budować zgoła od podstaw.
W związku ze zmianami zaszłymi na politycznej mapie Europy, Polska w 1918 r. znalazła się w obliczu kompletnego chaosu finansowego.
Stratę kapitałów własnych z tytułu całkowitej deprecjacji walut byłych państw rozbrojonych, oraz w związku z powojenną inflacją, charakteryzuje może fakt, iż po kilku rozwet latach w roku 1925 Polska posiadała zaledwie 11% swych przedwojennych kapitałów.
Jeszcze w roku 1927 ogólna suma wkładów w państwowych i prywatnych polskich instytucjach bankowych wynosiła trzecią część wkładów przedwojennych.
Tych kilka liczb i faktów ilustruje może najdobitniej rozmiary prac, które przed odbudowaniem państwa polskiego stanęły.
Włożonym wysiłkiem w ciągu lat kilkunastu naprawione zostały prawie wszystkie straty wojenne.
O rezultatach mówią liczby z dowolnej dziedziny:
W 1918 roku miała Polska 1750 lokomotyw, dziś 5400, miała wagonów osobowych 3.000, dziś ponad 12.000, wagonów towarowych wojna zeszła zaledwie 33.000, pozycja ta wzrosła obecnie do 156.000.
W dziejach mrodu i państwa, mającego za sobą tysiąc lat historii okres 100-u przeszło lat wymazania z mapy Europy mógł być i był istotnie jedynie tylko etapem rozwijowym.
Polska jest krajem, któremu warunki polityczne odebrły całkowicie wiek 19-ty.
Odrobienie tego stulecia przypadło w udziele obecnemu pokoleniu.
Może nie byłoby sensu mówić tylko o "odrabinaniu" czasu, który dla wszystkich zachodnio-europejskich narodów był okresem gromadzenia dóbr duchowych i materialnych - przed Polską współczesną stanęły bowiem wszystkie zagrożenia państwowe tak, jak pozostawiła ją w spuściznie bogata w doświadczenia historia kraju, przerwana w XVIII-ym stuleciu.
Jednocześnie z dzisiejszych doświadczeń urosło w Polsce współczesnej do roli podstawowego z politycznych przykazan.
Jest nim kwstja polityki morskiej i historycznego programu, zwanego ongiś "dominium maris baltici".
Jeśli odcięcie Polski od morza w drugiej połowie 18-go stulecia było wstępem do jej ówczesnego upadku, to wysiłek Polski współczesnej skierowany został ku moleżytom wykorzystaniu, rozbudowie i zabezpieczeniu sobie tej spuściźny dziedzicznej, która z morzem i polityką morską łączyła najtęższe okresy dawniej politycznej świetności.
Polska współczesna, w której przy 140 kilometrach morskiego wybrzeża i 5500 kilometrów granicy lądowej, handel morski stanowi 67% obrotów handlowych całego kraju, jest obecnie zdecydowanie państwem morskim, nawiązującym do swych najlepszych tradycji 16-stego stulecia.
Symbolem dążeń tych i wysiłków jest polski bałtycki port Gdynia, którego najbardziej nowoczesne urządzenia, ulice, elewatory i gmachy stoją tam, gdzie jeszcze przed siedmiu laty mieściła się mała wieśka rybacka, licząca około 300 mieszkańców.
Jest druga jeszcze dziedzina w życiu Polski współczesnej, podobnie jak zagłębienie morza pozostawione w spuściźnie przez stulecia i równie jak pierwsza o podstawowych zagadnieniach państwa decydująca.
Składają się na nią sprawy ustrojowe.
Dzieje Polski 18-go stulecia są typową historią dróg, których wszelka demokracja winna unikać.
Złe tradycje, nie odbiegające być może podczas od zwyczajów innych państw europejskich, brak zorganizowania silnej władzy, poparta zdąwołną sąsiadów, dały wypadek znane wszystkim z historii.
Doceniając doświadczanie z przeszłości, przyszłe reformy konstytucyjne zmierzają do zapewnienia państwu silnych i racjonalnych podstaw istnienia.
Celami jej jest utworzenie takich form organizacyjnych, które uwiedliwione są własnymi dziejami i należycie pojętym z interesem polskiego współczesnej demokracji.
Idąc po tej linii rządy, które od 1926 roku stępowały w Polsce po sobie, reprezentowały i reprezentują pojęcie stałosci i ciągłości prac.
w dziedzinie ustrojowej, ustawodawczej, gospodarczej i finansowo-budżetowej. W tej ostatniej dziedzinie równowaga budżetu państwowego i stabilizacja pieniądza staje się dogmatami nienaruszalnymi.
Polska jest krajem posiadającym przed sobą wielkie możliwości rozwojowe i wszystkie ku temu warunki.
Będąc krajem rolniczym, w którym 70% ludności żyje z pracy na roli, posiada Polska zarazem jedne z największych na kontynencie bogactw naturalnych, które zapewniają jej możliwość wielkiego przemysłowego rozkwitu.
Polska posiada największy, poza Rosją, przyrost naturalny ludności, wyrażający się w proporcji 16,7 promil. / Dla porównania zaznaczyć może warto, że identyczną proporcję dla Niemiec waha się około 4 promil. /
W liczbach okrągłych przyrost naturalny Polski daje ½ miliona rocznie.
To młode idące pokolenie ma zapewnioną szkolę.
Ow fakt/prosty napisz o ocenić dopiero można, uwzględniając sobie, iż w przedwojennym okresie na znacznej części obszarów, tworzących dziś państwo polskie, szkolnictwa polskiego właściwie nie było.
Po latach kilkunastu doprowadzono do tego, że 95% dzieci w wieku szkolnym uczęszcza do szkoły powszechnej.
Polska współczesna posiada zrozumiałą świadomość wszystkich tych czynników, które na obecny i przyszły jej rozwój składają się.
Dlatego też ogrom pracy wewnętrznej, stojącej przed państwem polskim, konieczność dalszej rozbudowy wysiłków dokonanych zbiorowym trudem w minionym 15-leciu – wszystko, co na całość kształtu życia zbiorowego się składa, wymaga w pierwszym rzędzie i przed wszystkim pokoju.
Pokoju opartego na tej świadomości, że Polacy, jak wskazuje historia, potrafili zawsze na rzecz Wolności i Niepodległości własnego państwa dać maksymalny zbiorowy wysiłek i że Polska współczesna siłą swą i organizacją w niczym nie przypomina dawniej Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. | 384d68b9-e314-418c-9903-872f9803789c | finepdfs | 2.947266 | CC-MAIN-2024-10 | https://pism.org.uk/img/archiwum/dokumenty/A_60/A_60_107.pdf | 2024-02-29T05:53:46+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947474784.33/warc/CC-MAIN-20240229035411-20240229065411-00212.warc.gz | 454,924,745 | 0.999892 | 0.999894 | 0.999894 | [
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
28,
2925,
5906,
9345,
10981,
12663,
14346,
16086,
17912,
19752
] | 1 | 0 |
Warunki Oferty Promocyjnej „Taryfa T bez telefonu 2 lub 3 w 1 na 24 miesiące w T-mobile"
1. POSTANOWIENIA OGÓLNE
1.2. Z niniejszej promocji może skorzystać Konsument lub inny podmiot, który spełni warunki wstępne określone przez Operatora. Dotyczą one m.in. wiarygodności płatniczej klienta. Informacja o wszystkich tych warunkach dostępna jest w Punktach Sprzedaży i pod numerem 602900000. Niektóre z warunków wstępnych określone są poniżej. Osoba korzystająca z promocji zwana jest dalej „Abonentem".
1.1. Niniejsze warunki promocyjne oferowane są przez T-Mobile Polska S.A. („Operator" lub „T-Mobile") w okresie od 17.01.2017r. do ich wycofania.
1.2.1. Skorzystanie z niniejszej promocji oznacza zawarcie z Operatorem umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych na 24 miesiące (czas określony) na poniższych warunkach („Umowa"); szczegółowe zasady dotyczące czasu obowiązywania Umowy podane są w pkt III głównej części Umowy;
1.3. Umowę można zawrzeć w Punktach Sprzedaży, albo podczas wizyty kuriera po złożeniu zamówieniu na www lub przez telefon.
Abonent korzysta lub może skorzystać także z innych usług zgodnie z cennikami znajdującymi się pod niniejszymi warunkami.
Umowę można zawrzeć:
1.3.2. z przeniesieniem numeru wykorzystywanego dotychczas przez Abonenta w systemie T-Mobile na kartę, systemie Heyah na kartę, systemie Mix Operatora lub systemie abonamentowym Heyah (dodatkowe warunki dla obu systemów na kartę: posiadanie Karty SIM
1.3.1. z nowo przydzielonym docelowym Numerem Telefonu,
w statusie umożliwiającym przyjmowanie połączeń i wykonanie przynajmniej jednego połączenia),
1.3.4. z nowo przydzielonym Numerem Telefonu z możliwością późniejszego przeniesienia do Umowy numeru wykorzystywanego w ramach umowy z innym dostawcą usług.
1.3.3. z przeniesieniem numeru wykorzystywanego dotychczas w ramach umowy z innym dostawcą usług, albo
2. Zasadnicze warunki promocyjne Umowy 2.1. Opłata za przyłączenie do Sieci wynosi 1 zł.
2.2. Abonent zawierając Umowę wybiera jedną z ofert z poniższej tabeli („Oferta"). Wszystkie kwoty podane w tabeli są opłatami odnoszącymi się do miesięcznego Cyklu Rozliczeniowego.
| | Oferta T2 5GB | | | | (2w1) | (3w1) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| | Abonament z oboma rabatami spod tabeli; w nawiasie Abonament bez obu | | | | 29,95 zł | 24,95 zł |
| | rabatów | | | | (54,95 zł) | (54,95 zł) |
| Kod promocji | | | | P_PAK_T2_5GB_2W1_24 | | |
| | | Usługi | promocyjne | | | |
| | Nielimitowane minuty na krajowe numery komórkowe | | | | tak | tak |
| | Nielimitowane minuty na krajowe numery stacjonarne | | | | tak | tak |
| | Nielimitowane SMS/MMS w kraju | | | | tak | tak |
| Supernet Limit 5 GB | | | | tak | | tak |
| Supernet Limit 10 GB | | | | 10 zł | | 10 zł |
| Supernet Bez Limitu Danych* | | | | 20 zł | | 20 zł |
| Muzyka bez limitu | | | | tak | | tak |
| Społeczność bez limitu | | | | tak | | tak |
| | ExtraSIM | | | | na żądanie | na żądanie |
* Po przekroczeniu poziomu konsumpcji 20 GB nastąpi ograniczenie prędkości maksymalnej transmisji w mobilnym Internecie w taki sposób, że nie będzie ona wyższa niż 1 Mb/s.
2.3. Rabaty. W Abonamencie może być uwzględniony jeden lub dwa rabaty: za zgody marketingowe i/lub za Pakiet Umów.
2.3.2. Rabat za Pakiet Umów wynosi 20 zł dla Oferty T2 5GB (2w1), albo 25zł dla Oferty T2 5GB (3w1). Pojęcie Pakietu Umów objaśnione jest poniżej w niniejszym podpunkcie. W przypadku nieutrzymania wszystkich umów z Pakietu Umów, Abonent utraci ten rabat. Oznaczać to będzie podwyższenie Abonamentu począwszy od Cyklu Rozliczeniowego rozpoczynającego się po tym jak doszło do takiego nieutrzymania. Przez nieutrzymanie umowy z Pakietu Umów rozumie się (a) jej rozwiązanie przez Abonenta lub przez Operatora z winy Abonenta, (b)jej przedłużenie na nowy czas oznaczony, albo (c) jej wygaśnięcie.
2.3.1. Rabat za zgody marketingowe wynosi 5 zł. Naliczany jest on, gdy Abonent wyrazi wszystkie zgody na działania marketingowe zaproponowane przez Operatora. W ofertach dla przenoszących numer od innego operatora naliczany jest on najwcześniej od 5 miesiąca. W przypadku wycofania którejkolwiek z tych zgód, Abonent traci ten rabat. Po ponownym wyrażeniu kompletu zgód, Abonament będzie naliczany z uwzględnieniem tego rabatu tak długo, jak długo obowiązywać będą wszystkie wskazane zgody. Rabat będzie naliczany proporcjonalnie do okresu ważności wszystkich zgód w Cyklu Rozliczeniowym.
2.3.3. Dla Oferty (2w1) przez Pakiet Umów rozumie się dwie umowy zawarte w jednym dniu z kodami promocji P_PAK_T2_5GB_2W1_24 lub P_PAK_T2_5GB_4X1_2W1_24.
220.127.116.11. trzy umowy z kodami promocji P_PAK_T2_5GB_3W1_24 lub P_PAK_T2_5GB_4X1_3W1_24. albo
2.3.4. Dla Oferty (3w1) przez Pakiet Umów rozumie się trzy umowy zawarte w jednym dniu według poniższych zasad:
18.104.22.168. W przypadku Pakietu Umów dla Oferty (3w1) jedną ze wskazanych powyżej dla tego pakietu umów można zastąpić umową z telefonem z kodem promocji P_TEL_T2_5GB_3W1_II_24, P_TEL_T2_5GB_3W1_III_24, P_TEL_T2_5GB_4X1_3W1_II_24, P_TEL_T2_5GB_4X1_3W1_III_24, lub aneksem z kodem promocji PAK_T2_3W1_24, HR_T2_3W1_N1 lub HR_T2_3W1_N2, oraz
22.214.171.124. W przypadku Pakietu Umów dla Oferty (3w1) jedną ze wskazanych powyżej dla tego pakietu umów można zastąpić umową umową lub aneksem z kodem promocji P_BC_MOD_29_SI16_24_R, P_BC_MOD_39_SI16_24_R, P_BC_SIMO_29_LI16_18, P_BC_SIMO_39_LI16_18 , PAK1BC_29/18, PAK1BC_39/18, HR1MOD_29/24R, HR1MOD_39/24R lub HR1MCD_39/24R.
1
126.96.36.199. W sytuacji utrzymania Pakietu Umów (2w1), o którym mowa powyżej w ppkt 2.3.3, zawarcie kolejnej Umowy w oparciu o niniejsze warunki i Ofertę (2w1) spowoduje przyznanie w jej ramach rabatu za Pakiet Umów. W sytuacji utrzymania Pakietu Umów (3w1), o którym mowa powyżej w ppkt 2.3.4, zawarcie kolejnej Umowy w oparciu o niniejsze warunki i Ofertę (3w1) spowoduje przyznanie w jej ramach rabatu za Pakiet Umów.
2.5. Abonament. Wysokość Abonamentu wskazana w powyższej tabeli będzie obowiązywać także w przypadku przejścia Umowy na czas nieoznaczony.
2.4. Taryfa. Umowa zawierana jest w taryfie T.
2.6. Usługi aktywowane automatycznie. Usługi przewidziane dla wybranej Oferty, którym w powyższej tabeli towarzyszy słowo „tak", zostaną aktywowane automatycznie w ciągu 48 godzin od aktywacji Karty SIM. Abonent nie może ich dezaktywować. Nie oznacza to jednak braku możliwości zmiany opcji w ramach usługi, jeśli przewiduje tak Umowa. Dotyczy to np. usługi Supernet - patrz do Regulaminu Usługi „Supernet"). Słowo „tak" w powyższej tabeli oznacza, że opłata za usługę, której ono dotyczy, zawiera się w opłacie za Abonament.
2.8. ExtraSIM Przy zawieraniu Umowy lub później w Punkcie Sprzedaży w jej czasie oznaczonym Abonent ma prawo otrzymać, po wyrażeniu takiego żądania, jedną lub dwie dodatkowe karty SIM. W oparciu o każdą taką kartą Abonent może zawrzeć w systemie przedpłaconym „T-Mobile na kartę" umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych. Umowa w systemie przedpłaconym zawierana jest odrębnie w stosunku do każdej z dodatkowych kart SIM zgodnie z Warunkami Oferty Promocyjnej „ExtraSIM". Dokument ten dostępny jest na www.t-mobile.pl oraz w Punktach Sprzedaży. Wspomniana dodatkowa karta SIM systemu przedpłaconego zwana jest dalej „Kartą ExtraSIM". Dane Abonenta są użyte przy obowiązkowej ustawowej rejestracji danych użytkownika Karty ExtraSIM stanowiącej warunek zawarcia umowy w systemie przedpłaconym T-Mobile na kartę". Skrócony opis zasad dotyczących Karty ExtraSIM znajduje się w pkt 3 poniżej.
2.7. Usługi opcjonalne (nieaktywowane automatycznie). Abonent może aktywować lub dezaktywować pozostałe usługi dostępne w tabeli w ramach jego Oferty. Może to uczynić tylko raz w Cyklu Rozliczeniowym przez kontakt z BOA (602900) lub w Punkcie Sprzedaży. Usługi te będą aktywowane w takim przypadku w ciągu 48 godzin od chwili zlecenia aktywacji.
2.9. Postanowienia dla wariantu Umowy zawieranej z przeniesieniem numeru wykorzystywanego dotychczas przez Abonenta w systemie TMobile na kartę, systemie Heyah na kartę lub systemie Mix Operatora.
188.8.131.52. posiadać Kartę SIM aktywną przynajmniej w zakresie połączeń przychodzących oraz
2.9.1. Niezależnie od innych warunków wymaganych przez Operatora dla skorzystania z oferty Abonent musi:
184.108.40.206. wykonać przy jej użyciu przynajmniej jedno połączenie wychodzące.
2.9.3. W ciągu ostatnich 24 h przed tym rozwiązaniem może wystąpić przerwa w świadczeniu usług.
2.9.2. Dotychczasowa umowa (w systemie na kartę lub systemie Mix) ulega rozwiązaniu z chwilą aktywacji usług w ramach Umowy.
2.9.4. Zgromadzone na koncie przed zawarciem Umowy środki, w tym w postaci minut przydzielonych przez Operatora, SMS-ów, MMS-ów, oraz wszystkie ustawienia usług zostaną automatycznie anulowane w momencie rozwiązania umowy w systemie na kartę lub systemie Mix.
2.9.6. Numer wykorzystywany dotąd w systemie na kartę lub systemie Mix przenoszony jest do Umowy.
2.9.5. Wskazana powyżej opłata za przyłączenie do Sieci nie będzie naliczana. Zamiast niej będzie naliczona jednorazowa opłata w wysokości 1,01 zł.
2.9.7. Rozwiązanie umowy w systemie na kartę lub systemie Mix nie zwalnia Abonenta od uregulowania wszystkich należności wobec Operatora powstałych w trakcie korzystania z usług w ramach rozwiązanej umowy.
2.10.1.Dotychczasowa umowa (w systemie abonamentowym Heyah) ulega rozwiązaniu z chwilą aktywacji usług w ramach Umowy.
2.10. Postanowienia dla wariantu Umowy zawieranej z przeniesieniem numeru wykorzystywanego dotychczas przez Abonenta w systemie abonamentowym Heyah.
2.10.2.W ciągu ostatnich 24 h przed tym rozwiązaniem może wystąpić przerwa w świadczeniu usług.
2.10.4. Wskazana powyżej w ppkt 2.1 opłata za przyłączenie do Sieci nie będzie naliczana. Zamiast niej będzie naliczona jednorazowa opłata w wysokości 1,01 zł.
2.10.3.Cykl Rozliczeniowy w ramach Umowy może zaczynać się w innym dniu miesiąca niż cykl rozliczeniowy w ramach umowy rozwiązanej.
2.10.5.Numer wykorzystywany dotąd w systemie abonamentowym Heyah przenoszony jest do Umowy.
Operatora powstałych w trakcie korzystania z usług w ramach rozwiązanej umowy.
2.10.6.Rozwiązanie umowy w systemie abonamentowym Heyah nie zwalnia Abonenta od uregulowania wszystkich należności wobec
2.10.7. Abonament i opłaty cykliczne za usługi aktywne przed rozwiązaniem są rozliczane proporcjonalnie i zwracane za okres, jaki pozostał do końca cyklu rozliczeniowego rozwiązywanej umowy.
3. Usługi promocyjne
Usługa dotyczy krajowych połączeń głosowych do abonentów i użytkowników krajowych sieci komórkowych. Usługa obejmuje połączenia konferencyjne oraz przekierowania połączeń na numery krajowych sieci komórkowych. Usługa nie obejmuje połączeń z numerami premium, Numerami bezpłatnymi, połączeń międzynarodowych i roamingowych. Usługa świadczona jest wyłącznie w Sieci.
3.1. „Nielimitowane minuty na krajowe numery komórkowe", „Nielimitowane minuty na krajowe numery stacjonarne" i „Nielimitowane SMSy/MMS-y w kraju". Nielimitowane minuty na krajowe numery komórkowe"
„Nielimitowane minuty na krajowe numery stacjonarne" Usługa dotyczy krajowych połączeń do abonentów i użytkowników krajowych sieci stacjonarnych. Usługa obejmuje połączenia konferencyjne oraz przekierowania połączeń na numery krajowych sieci stacjonarnych. Usługa nie obejmuje połączeń z numerami premium, Skróconymi Numerami Usługowymi, Połączeń z numerami 39, Numerami bezpłatnymi, połączeń międzynarodowych i roamingowych. Usługa świadczona jest wyłącznie w Sieci. „Nielimitowane SMS-y/MMS-y w kraju"
Usługa nie obejmuje SMS-ów i MMS-ów specjalnych, SMS-ów wysyłanych w usługach SMS głosowy i SIMextra, SMS-ów
Usługa dotyczy krajowych SMS-ów i MMS-ów do abonentów i użytkowników krajowych sieci komórkowych oraz na adres e-mail.
międzynarodowych i roamingowych, MMS-ów międzynarodowych i roamingowych, SMS-ów wykorzystywanych w procesach
3.2. „Supernet". Usługa Supernet daje dostęp do mobilnego Internetu (pakietowa transmisja danych) w zasięgu Sieci. W ramach wybranej Oferty Abonent ma aktywowaną opcję usługi Supernet - tak, zgodnie z tabelą. Abonent może zmieniać opcje tej usługi w ramach zakresu przewidzianego dla wybranej przez niego Oferty (właściwa kolumna tabeli). Opcje Supernetu z komentarzem „brak" nie mogą być wykorzystane przez Abonenta. W przypadku opcji Bez Limitu Danych, po przekroczeniu poziomu konsumpcji 20 GB nastąpi ograniczenie prędkości maksymalnej transmisji w ramach Supernetu do końca Cyklu Rozliczeniowego w taki sposób, że nie będzie ona wyższa niż 1 Mb/s. W kwestiach nieopisanych niniejszymi warunkami zastosowanie ma Regulamin Usługi „Supernet". 3.3. „Muzyka bez limitu".
doładowania konta w systemach „na kartę" i Mix. Usługa świadczona jest wyłącznie w Sieci
3.3.1. Usługa „Muzyka bez limitu" umożliwia korzystanie w zasięgu Sieci w ramach mobilnego Internetu z wybranych funkcjonalności aplikacji, o których mowa poniżej:
220.127.116.11. bez zbliżania się do poziomu zużycia zasobu danych, przy którym następuje ograniczenie maksymalnej prędkości transmisji (gdy Abonent korzysta z opcji Bez Limitu Danych).
18.104.22.168. bez pomniejszania Limitu (gdy Abonent korzysta z Limitu) albo
3.3.2. Usługa ta dotyczy wyłącznie korzystania z wybranych funkcjonalności aplikacji wymienionych w Grupie A i w Grupie B na www.tmobile.pl/pl/bezlimitu (dalej łącznie „Aplikacje").
2
3.3.3. W przypadku Aplikacji z Grupy A, usługa dotyczy wyłącznie odtwarzania radia internetowego (audiostreaming). Transmisja danych związana z pozostałymi funkcjonalnościami Aplikacji z Grupy A będzie pomniejszać Limit albo będzie oznaczać postęp w konsumpcji danych w przedziale wolnym od obniżenia maksymalnej prędkości transmisji. Przykładami takiej transmisji są np. korzystanie z treści video w ramach Aplikacji, serwisów Google lub stron internetowych, do których odsyłają linki umieszczone w Aplikacji.
3.3.5. Korzystaniu z funkcjonalności Aplikacji objętych usługą może towarzyszyć transmisja danych nie objęta usługą wynikająca z innych funkcjonalności Aplikacji lub innych powodów. Przykłady takiej transmisji podano powyżej w ppkt 3.3.3 i ppkt 3.3.4. Transmisja taka może zachodzić automatycznie.
3.3.4. W przypadku Aplikacji z Grupy B, usługa dotyczy wyłącznie odtwarzania (streaming) lub pobierania (download) treści oferowanych przez te Aplikacje do odtworzenia lub pobrania. Oznacza to np. odtwarzanie muzyki, pobieranie utworów, grafik lub okładek płyt oraz pobieraniu, zapisywaniu i modyfikacji list utworów (tzw. playlisty). Transmisja danych związana z pozostałymi funkcjonalnościami Aplikacji z Grupy B będzie pomniejszać Limit albo będzie oznaczać postęp w konsumpcji danych w przedziale wolnym od obniżenia maksymalnej prędkości transmisji. Przykładami takiej transmisji są np. korzystanie z serwisów Google, last.fm lub stron internetowych do których odsyłają linki umieszczone w Aplikacji.
3.3.6. Pobieranie i aktualizacja Aplikacji nie są objęte usługą.
3.3.8. Usługa nie dotyczy korzystania z mobilnego Internetu w roamingu międzynarodowym. W przypadku Abonenta niebędącego Konsumentem usługa nie obejmuje transmisji danych w ramach Prywatnego APN.
3.3.7. Abonent może pobrać Aplikacje za pośrednictwem m.in.: Google Play, Apple AppStore lub Microsoft Marketplace.
3.3.9. Dla uniknięcia wątpliwości potwierdza się, że usługa „Muzyka bez limitu" w żaden sposób nie wpływa na ewentualne opłaty za dostęp do treści w ramach poszczególnych usług świadczonych w oparciu o poszczególne Aplikacje. Oznacza to m.in., że jeśli taka opłata występuje nie jest ona na podstawie powyższych postanowień zredukowana ani zniesiona.
3.4.1. Usługa „Społeczność bez limitu" umożliwia korzystanie w zasięgu Sieci w ramach mobilnego Internetu z wybranych funkcjonalności aplikacji, o których mowa poniżej:
3.4. „Społeczność bez limitu".
22.214.171.124. bez pomniejszania Limitu (gdy Abonent korzysta z Limitu) albo
mobile.pl/pl/bezlimitu (dalej „Aplikacje S"). 3.4.3. Usługa dotyczy wyłącznie umieszczania, wyświetlania i odtwarzania treści w Aplikacji S.
126.96.36.199. bez zbliżania się do poziomu zużycia zasobu danych, przy którym następuje ograniczenie maksymalnej prędkości transmisji (gdy Abonent korzysta z opcji Bez Limitu Danych). 3.4.2. Usługa ta dotyczy wyłącznie korzystania z wybranych funkcjonalności aplikacji wskazanych w Grupie C na www.t-
3.4.4. Inna transmisja danych niż objęta usługą będzie pomniejszać Limit albo będzie oznaczać postęp w konsumpcji danych w przedziale wolnym od ograniczenia prędkości transmisji.
188.8.131.52. pobieranie Aplikacji S i ich aktualizowanie,
3.4.5. Przykładami transmisji danych nieobjętej usługą są:
184.108.40.206. korzystanie z linków przekierowujących na strony internetowe,
220.127.116.11. transmisja treści z serwerów reklamowych partnerów zewnętrznych (tj. innych niż dostawca Aplikacji S),
18.104.22.168. oglądanie materiałów wideo udostępnianych z serwisów zewnętrznych (np.Youtube, Vimeo, Vevo),
22.214.171.124. działanie internetowych narzędzi typu Google Analytics,
3.4.6. Korzystaniu z funkcjonalności Aplikacji S objętych usługą może towarzyszyć transmisja danych nie objęta usługą wynikająca z innych funkcjonalności Aplikacji S lub innych powodów (przykłady takiej transmisji podano powyżej w pkt 3.4.5). Transmisja taka może zachodzić automatycznie.
126.96.36.199. wykonywanie i odbieranie połączeń głosowych i połączeń video za pośrednictwem Aplikacji S.
3.4.7. Abonent może pobrać Aplikacje S za pośrednictwem m.in.: Google Play, Apple AppStore lub Microsoft Marketplace.
3.5. „Minuty i SMS-y w Międzynarodowej Strefie T-Mobile" oraz „Travel and Surf 1GB w Strefie T-Mobile". W kwestiach niesprecyzowanych niniejszymi warunkami zastosowanie mają odpowiednio Warunki Oferty Promocyjnej „Minuty i SMS-y w Międzynarodowej Strefie TMobile" oraz Warunki Oferty Promocyjnej "Travel & Surf Abonament w Międzynarodowej Strefie T-Mobile".
3.4.8. Usługa nie dotyczy korzystania z mobilnego Internetu w roamingu międzynarodowym. W przypadku Abonenta niebędącego Konsumentem usługa nie obejmuje transmisji danych w ramach Prywatnego APN.
3.6. „ExtraSIM". Korzystanie z Karty ExtraSIM na Warunkach Oferty Promocyjnej „ExtraSIM" w statusie jej powiązania Kartą SIM z Umowy
3.6.1. użytkownik Karty ExtraSIM może korzystać z zasobu danych (Limit albo opcja Bez Limitu Danych) z Umowy na warunkach Regulaminu Usługi „Supernet",
daje m.in. następujące konsekwencje:
3.6.2. użytkownik Karty ExtraSIM może korzystać z usług „Muzyka bez limitu" i „Społeczność bez limitu" (o ile usługa jest aktywna w ramach Umowy),
Zasady korzystania z Karty ExtraSIM znajdują się w Warunki Oferty Promocyjnej „ExtraSIM" oraz Regulaminie Usługi „Supernet".
3.6.3. użytkownik Karty ExtraSIM może korzystać z usługi „Bezpieczne Surfowanie" na warunkach Regulaminu Usługi Bezpieczne Surfowanie, o ile Abonent ma aktywną tę usługę w stosunku do Karty SIM z Umowy.
3.7. „Zawieszenie Abonamentu". Usługa „Zawieszenie Abonamentu" związana jest z zawarciem Umowy w oparciu o numer przyznany przez Operatora z możliwością późniejszej zmiany na numer przeniesiony od innego dostawcy. Zmiana ta może nastąpić do końca okresu aktywności tej usługi. Usługę „Zawieszenie Abonamentu" można aktywować w momencie zawarcia Umowy na poniższych zasadach. 3.7.1. Usługa ta aktywowana jest na okres 120 pierwszych dni tej Umowy z możliwością wcześniejszej dezaktywacji.
3.7.3. W okresie aktywności tej usługi:
3.7.2. Promocyjna opłata aktywacyjna za przyłączenie do Sieci uwzględniona będzie na pierwszej fakturze po dezaktywacji usługi „Zawieszenie Abonamentu".
188.8.131.52. obowiązek opłacania Abonamentu ulega zawieszeniu,
184.108.40.206. Abonent może korzystać z Usług Telekomunikacyjnych zgodnie z Cennikiem Taryfy T (2) (taryfa właściwa zgodnie z wybranym Zestawem), ale bez „Nielimitowanych minut na krajowe numery komórkowe", „Nielimitowanych minut na krajowe numery stacjonarne" i „Nielimitowanych SMS/MMS w kraju",
220.127.116.11. przyznane postanowieniami niniejszego dokumentu warunki promocyjne ulegają zawieszeniu,
18.104.22.168. Abonent może korzystać z Warunków Oferty Promocyjnej „Minuty i SMS w UE dla pakietów: Minuty i SMS-y w Międzynarodowej Strefie T-Mobile",
22.214.171.124.
3.7.4. Dezaktywacja usługi „Zawieszenie Abonamentu" nastąpi:
126.96.36.199.
automatycznie, w dniu przeniesienia numeru od innego dostawcy do Operatora - najpóźniej z upływem okresu aktywności usługi,
188.8.131.52. na skutek złożenia przez Abonenta dyspozycji dezaktywacji (a) na piśmie na adres Operatora, (b) u konsultanta BOA , albo (c) w Internetowym Systemie Obsługi – przed upływem okresu aktywności usługi.
automatycznie, z upływem pierwszych 120 dni Umowy, gdy do przeniesienia numeru nie dojdzie, albo
3.7.5. Aktywacja i dezaktywacja usługi „Zawieszenie Abonamentu" nie wywiera wpływu na umowy inne niż Umowa. Oznacza to m.in. brak wpływu na usługi wymienione w cennikach znajdujących się poniżej niniejszych warunków i obowiązek płacenia rat dotyczących Urządzenia.
4.1. Zawarcie Umowy związane jest z przyznaniem Abonentowi ulgi w wysokości co najmniej równej kwocie roszczenia podanej poniżej w tabeli. W przypadku rozwiązania Umowy przez Abonenta przed upływem jej czasu oznaczonego lub przez Operatora z winy Abonenta przed upływem tego czasu, mają zastosowanie poniższe postanowienia niniejszego ppkt 4.1.
4. Ulga. Roszczenie Operatora. Inne postanowienia
4.1.1. Operator może dochodzić od Abonenta zapłaty kwoty roszczenia, której maksymalna wysokość wynosi:
3
4.1.3. Powyższe postanowienia nie wyłączają uprawnienia Operatora do dochodzenia określonych Umową:
4.1.2. Kwota roszczenia jest pomniejszana o proporcjonalną wartość jej maksymalnej wysokości za okres od dnia zawarcia Umowy do dnia jej rozwiązania. W przypadku Abonenta niebędącego Konsumentem, kwota roszczenia nie przekroczy jej maksymalnej wysokości ani wartości ulgi przyznanej Abonentowi pomniejszonej o proporcjonalną wartość tej ulgi za okres od dnia związania się niniejszymi warunkami do dnia jej rozwiązania. Roszczenie nie przysługuje Operatorowi w przypadku rozwiązania przez Konsumenta Umowy przed rozpoczęciem świadczenia Usług Telekomunikacyjnych, chyba że przedmiotem ulgi było telekomunikacyjne urządzenie końcowe.
184.108.40.206. roszczeń z tytułu nadużyć telekomunikacyjnych popełnionych przez Abonenta oraz
4.2. Usługa „Roaming międzynarodowy" będzie automatycznie włączona w ciągu 48 godzin od momentu aktywacji Karty SIM. 4.3. Domyślne przekierowania na Pocztę Głosową.
220.127.116.11. opłaty z tytułu rozwiązania Umowy przez Abonenta bez zachowania okresu wypowiedzenia i terminu rozwiązania w związku z przeniesieniem Numeru Telefonu do innego dostawcy usług.
4.3.1. Usługa ta aktywowana jest automatycznie jako usługa bezpłatna i służy do automatycznego przekierowania połączeń przychodzących do Abonenta na numer Poczty Głosowej (+48602951000) w trzech przypadkach:
18.104.22.168. kiedy numer Abonenta jest zajęty,
22.214.171.124. kiedy Abonent nie odbierze połączenia przez 30 sekund,
126.96.36.199. kiedy numer Abonenta jest poza zasięgiem Sieci lub telefon jest wyłączony.
4.3.3. Abonent ma możliwość ustawienia dowolnego krajowego numeru, innego niż numeru Poczty Głosowej, na który będą przekierowywane połączenia przychodzące. W takim przypadku będą naliczane opłaty za połączenia przekierowane zgodnie z Cennikiem Taryfy T (2). Próba skasowania tak ustawionego numeru przekierowań będzie skutkować ponownym automatycznym ustawieniem opisanego wyżej bezpłatnego przekierowania na Pocztę Głosową. Całkowite skasowanie przekierowania połączeń dostępne jest w BOA lub poprzez Internetowy System Obsługi.
4.3.2. Usługa pozostaje aktywna w zasięgu Sieci Operatora oraz w Roamingu. Działanie usługi w Roamingu zależy od jakości sieci innych operatorów.
4.4. Usługa „f@ktura" aktywowana jest na zlecenie Abonenta i świadczona na podstawie „Regulaminu przesyłania faktur w formie elektronicznej".
4.6. Usługa mobilnego Internetu (pakietowej transmisji danych) w Sieci realizowana jest w trzech technologiach mobilnych: 2G, 3G albo LTE. Rodzaj technologii zależy od dostępności danej technologii na danym terenie, wykorzystywanego urządzenia oraz Karty SIM. W ramach niniejszych warunków wszystkie technologie aktywowane są automatycznie w systemach teleinformatycznych Operatora i nie ma możliwości ich dezaktywacji. Korzystanie z technologii LTE możliwe jest tylko w jej zasięgu (niektóre miejsca w Polsce), w oparciu o dostosowane do niej urządzenie i szczególnego rodzaju Kartę SIM - kartę USIM. Orientacyjna mapa zasięgu Sieci i technologii LTE oraz dotyczące jej informacje dostępne są na www.t-mobile.pl. Zasięg technologii LTE będzie zwiększany.
4.5. W zależności od wybranej Oferty Abonent korzysta lub może korzystać z usług dodatkowych na podstawie Cennika Usług Dodatkowych (patrz poniżej niniejszych warunków).
4.7. W przypadku Abonenta naruszającego lub zagrażającego integralności usług Telekomunikacyjnych, Sieci lub przekazu, Operator ma prawo do ograniczenia prędkości transmisji danych w taki sposób, że nie będzie ona wyższa niż 16 kBit/sek. Od kolejnego Cyklu Rozliczeniowego ograniczenie to zostanie zniesione. Może być ono ponownie wprowadzane przez Operatora w przypadku wystąpienia przesłanki wskazanej w pierwszym zdaniu niniejszego punktu. Postanowienia zdań poprzednich nie wyłączają uprawnień Operatora przewidzianych w § 5 ust. 7 RŚUT.
4.10.
4.8. Zawarcie Umowy związane jest z otrzymaniem przez Abonenta Karty SIM typu USIM. 4.9.
Wszystkie ceny i kwoty podane w złotych polskich zawierają podatek od towarów i usług (VAT) naliczony zgodnie z przepisami prawa.
4.11.
Taryfy, usług, ich opcji i ustawień Abonent nie można zmienić, zawiesić ani dezaktywować, chyba że wprost zapisano inaczej.
4.12. Cenniki znajdujące się poniżej niniejszych warunków nie są częścią Umowy. Wszystkie postanowienia niniejszego dokumentu dotyczące usług objętych wskazanymi cennikami, mają charakter wyłącznie informacyjny.
Niniejsze warunki promocyjne stosuje się do końca obowiązywania Umowy, chyba że wyraźnie wskazano inaczej.
4.13. Niniejszych warunków nie można łączyć z innymi warunkami ofert promocyjnych Operatora, chyba że zapisano wyraźnie inaczej.
4.14. W sprawach nieuregulowanych w niniejszych warunkach zastosowanie mają postanowienia pozostałych dokumentów składających się na Umowę. Znaczenia pojęć pisanych z dużej litery należy szukać w Regulaminie Świadczenia Usług Telekomunikacyjnych na rzecz Abonentów T-Mobile („RŚUT").
Cennik Usług Dodatkowych
| | Oferta | | T2 5GB (2w1) | T2 5GB (3w1) |
|---|---|---|---|---|
| Bezpieczne Surfowanie | | 0 zł / 1,99 zł | | |
| Mobile Internet Security 3 | | 0 zł / 4,99 zł | | |
| MyDysk 25GB | | 0 zł | | |
| MyDysk 100GB | | 10 zł | | |
Objaśnienia:
dezaktywacji, chyba że Abonent zażąda jej aktywacji na zasadach odpłatnych za 1,99 zł za taki cykl.
„0zł / 1,99 zł" oznacza, że usługa aktywowana jest automatycznie na 3 Cykle Rozliczeniowe z Umowy za 0 zł i ulegnie po tym okresie
„0zł/4,99 zł oznacza, że usługa jest aktywowana na życzenie klienta, 3 Cykle Rozliczeniowe za 0 zł w następnych cyklach 4,99 zł, chyba że Abonent zażąda jej dezaktywacji. „0 zł" w przypadku usługi MyDysk oznacza, że usługa jest aktywowana na życzenie klienta i nie będą z jej tytułu pobierane dodatkowe opłaty.
Usługa MyDysk 100GB jest aktywowana wyłącznie na żądanie Abonenta i płatna 10 zł za Cykl Rozliczeniowy.
W pozostałych kwestiach zastosowanie mają, odpowiednio do danej usługi, postanowienia: Regulaminu Bezpieczne Surfowanie, Regulaminu Norton Mobile Security i Regulaminu My Dysk.
4 | <urn:uuid:e267c4fc-039e-4047-a78d-fc9f753c8e38> | finepdfs | 1.042969 | CC-MAIN-2017-22 | http://www.t-mobile.pl/r/repo1/tm/documents/doc_00008/D_007_0013162.pdf | 2017-05-29T05:38:59Z | crawl-data/CC-MAIN-2017-22/segments/1495463612018.97/warc/CC-MAIN-20170529053338-20170529073338-00342.warc.gz | 835,692,409 | 0.999964 | 0.999966 | 0.999966 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
5484,
13298,
21321,
27400
] | 2 | 0 |
BIULETYN
URZĘDU
PATENTOWEGO
Wydawnictwo Urzędu Patentowego
Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Nr 7 (321) Warszawa 1986
Urząd Patentowy PRL - ma podstawie art. 34 i art. 82 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazcach (Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) - dokonuje ogłoszenia w „Biuletynie Urzędu Patentowego” o zgłoszonych wynalazkach i wzorach użytkowych. Ogłoszenia o zgłoszeniach drukowane w „Biuletynie” podane są w układzie klasowym według symboli Int. Cl.¹ i zgodnie z § 26 ust. 4 zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego PRL z dnia 12 XI 1984 r. w sprawie ochrony wynalazków i wzorów użytkowych (MP z 1974 r. nr 26, poz. 176) zawierają następujące dane:
- oznaczenie klasy i podklasy według symboli III edycji międzynarodowej klasyfikacji patentowej, tj. Int. Cl.¹,
- numer zgłoszenia wynalazku lub wzoru użytkowego,
- datę zgłoszenia wynalazku lub wzoru użytkowego,
- datę i kraj uprzedniego pierwszeństwa oraz numer zgłoszenia dokonanego za granicą lub oznaczenie wystawy – jeżeli zastrzeżono pierwszeństwo,
- imię i nazwisko lub nazwę zgłaszającego,
- miejsce zamieszkania lub siedzibę oraz kraj zgłaszającego,
- imię i nazwisko wynalazcy (wynalazców),
- tytuł wynalazku lub wzoru użytkowego,
- skrót opisu wynalazku lub wzoru użytkowego wraz z figurą rysunku najlepiej obrazującą wynalazek lub wzór użytkowy,
- liczbę zastrzeżeń.
Po wykazie zgłoszeń w układzie klasowym według symboli Int. Cl.¹ podaje się wykaz zgłoszeń opublikowanych w danym numerze w układzie numerowym.
Ogłoszenia dotyczące zgłoszeń o udzielenie patentów tymczasowych zostały oznaczone literą T za numerem zgłoszenia. Jeżeli po dniu takiego ogłoszenia zostanie złożony wniosek o udzielenie patentu (art. 26, ust. 3 u.o.w.) Urząd Patentowy ogłasza o wniosku w „Wiadomościach Urzędu Patentowego”.
Od dnia ogłoszenia o zgłoszeniu wynalazku lub wzoru użytkowego, osoby trzecie mogą:
1) zapoznać się ze wskazanym opisem wynalazku lub wzoru użytkowego, zastrzeżeniami patentowymi lub ochronnymi i rysunkami oraz sporządzić z nich odpisy;
2) w terminie sześciu miesięcy – nadsyłać do Urzędu Patentowego swoje uwagi co do istnienia przeszkód uniemożliwiających udzielenie patentu (prawa ochronnego).
Odpowiednio uzasadnione pod względem faktycznym (dokumentacja dowodowa) i prawnym uwagi należy nadsyłać w dwóch egzemplarzach na adres: Urząd Patentowy PRL - 00-950 Warszawa, skr. poczt. 203, Al. Niepodległości 188.
Informuje się, że odbitki kserograficzne dokumentów wymienionych w pkt. 1 można zamawiać w Urzędzie Patentowym, przy czym w zamówieniu należy:
a) podać numer „Biuletynu Urzędu Patentowego”, w którym dokonano ogłoszenia o zgłoszeniu oraz numer strony,
b) wskazać numer zgłoszenia, klasę patentową i tytuł wynalazku lub wzoru użytkowego.
Urząd Patentowy podaje do wiadomości konta w NBP
1. Urząd Patentowy PRL - NBP V O/M w Warszawie
konto: 1052-283-222 cz. 54 dz. 91 rozdz. 9111 § 77 - opłaty związane z rejestracją i ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów zdobniczych, znaków towarowych;
opłaty za skargi i odwołania
2. Urząd Patentowy PRL - NBP V O/M w Warszawie
konto: 1052-283-222 cz. 54 dz. 77 rozdz. 7811
§ 43 - wpłaty z tytułu sprzedaży wydawnictw,
§ 44 - wpłaty za usługi poligraficzne i mikrofilmowe
3. Urząd Patentowy PRL - NBP V O/M w Warszawie konto: 1052-283-139-32 - wpłaty za powołanie biegłego.
Egzemplarze pojedyncze można nabywać w Urzędzie Patentowym PRL
Al. Niepodległości 188, skr. poczt. 203, 00-950 Warszawa
URZĄD PATENTOWY POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ
Numer oddano do składu w styczniu 1986 r. Ark. wyd. 10,97 ark druk. 10,0.
Pap. druk. sat. kl. IV 60 g. 61X86. Nakład 3055+25 egz.
Cena 200 zł INDEKS 35326
Opolskie Zakłady Graficzne im. J. Langowskiego w Opolu zam. 478-10-21-86
Ogłoszenia o zgłoszonych w Polsce
I. Wynalazkach do opatentowania
II. Wzorach użytkowych do ochrony
I. WYNALAZKI
Dział A
PODSTAWOWE POTRZEBY LUDZKIE
A01B P.249797 84 09 27
E01C
E02F
Państwowy Ośrodek Maszynowy, Stary Kisielin,
Polska (Antoni Łaszcz, Waldemar Kowalik, Andrzej
Rynkowski).
Maszyna do wałowania powierzchni gruntowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania
maszyny do wałowania powierzchni gruntowych, wy-
godnej w obsłudze i transporcie.
Mechanizm sterowania blokadą zapadką dolnego urzą-
dzenia zaczepowego, zwłaszcza do łączenia ciągników
rolniczych z przyczepami jednoosiowymi i maszyna-
mi rolniczymi
Wynalazek dotyczy mechanizmu sterowania blokadą
zapadki dolnego urządzenia zaczepowego, w którym
zapadki i zatrzaski blokujące hak sterowane są z ka-
biny jedną dźwignią.
Prawa zapadka ma dźwignię zewnętrzną (5) zakon-
czoną kulisą (4), w której porusza się czop (6) umiesz-
czony na ciegle (13). Czop (6) połączony jest z linką
(7), której drugi koniec zamocowany jest do prawego
zatrzasku. Lewy zatrzaszek (9) połączony jest z pro-
wadnikiem (10), na którym umieszczona jest sprę-
żyna (11). Prowadnik (10) zamocowany jest przegubowo
do lewego zatrzasku (9) i suwiwie w przegubie (12) umieszczonym w lewej zapadce (3).
Maszyna do wałowania powierzchni gruntowych ma
walce (1) zawieszone w ramie (2), połączonej z jed-
nej strony z umieszczonymi za walem jezdnymi ko-
łami (3), natomiast z drugiej strony przegubowo po-
łączonej z dyszem (5).
Do ramy (2) przytwierdzony jest wspornik (3), do
którego przegubowo mocowany jest siłownik (4).
(3 zastrzeżenia)
A01B P.253656 T 85 05 28
A01F P.254723 85 07 29
Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego "Ursus", War-
szawa, Polska (Tadeusz Chruśliński, Stanisław Flacha,
Romuald Peszko, Antoni Rzeźnik).
Kombinat Państwowych Gospodarstw Rolnych, Ma-
nieczki, Polska (Tadeusz Cwojdziński, Zenon Czekaj,
Wojciech Stelmaszczyk, Henryk Tomaszewski).
Urządzenie do przemieszczania bel zwłaszcza siana i słomy
Urządzenie do przemieszczania bel zwłaszcza siana i słomy, sprzężone z dowolnym ciągnikiem rolniczym, przeznaczone jest do zbiórów na dużych obszarach rolnych.
Urządzenie składa się z belki zaczepu (2) mającej uchwyt (1), usytuowany na niej rozdzielacz (3) oraz cięgła sterujące (4), podtrzymywane w położeniu roboczym przez wspornik (5). Belka zaczepu (2) w czasie postoju podtrzymywana przez podporę (6), połączona jest poprzez wspornik (7) i siłownika (8) z pośrodkiem ramy górnej (9), do której jest przez dźwignię (10) i łącznik (11) przyczepowany element transportujący bele z pretami cylindrycznymi (12) i połużnicami (13). Podnoszenie i opuszczanie elementu transportującego bele odbywa się poprzez zadziałanie siłownika (14). Całe urządzenie wsparte jest na kółach jezdnych (16) przyczepowanych do ramy wsporczy (15) połączone z ramą górną (9).
(1 zastrzeżenie)
A43B P. 249801 84 09 28
B29C
Nadbałtyckie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Neptun”, Starogard Gdański, Polska (Henryk Goździewski, Anatol Jaszczuk, Łucjan Michnowski).
Sposób wykonania wkładu ortopedycznego do obuwia i forma wtryskowa do wykonania tego sposobu
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia sposobu wykonania wkładu ortopedycznego.
Sposób wykonania wkładu ortopedycznego do obuwia polega na wykonaniu wkładu ortopedycznego składającego się z dwóch warstw: dolnej warstwy z materiału niepolarnego, pod warstwą polimerycznym, warstwy górnej z plastyfikowanego polichloru, wizualnie naniesieniu na jedną z powierzchni kleju poliuretanowego, jednoskładnikowego, wysuszeniu, umieszczeniu w wyfrezowaniu dolnej płyty formującej gniazda formy i po zamknięciu formy, wtrysku polarnego plastyfikowanego tworzywa termoplastycznego lub chemoutwardzalnego.
Forma wtryskowa do wykonania wkładu ortopedycznego posiada w dolnej części obudowy (8) zamocowaną śrubami (10) płytę formującą gniazda formy (7), górna płytę formującą gniazda formy (6) wykonaną metodą odlewania w ciepłego stopu aluminiowego i zamocowaną śrubami (11) z pokrywą obudowy (5) przy czym wysokość pokrywy obudowy (5) i górnej płyty formującej gniazda formy (6) są równe w wyniku podania obu powierzchni obróbce po ich skręceniu. W pokryw obudowy (5) oraz w górnej płycie formującej gniazda formy (6) wkręcona jest tulejka (9) stanowiąca kanał wtryskowy o długości zależnej od numeru wielkościowego wkładu obuwia.
(3 zastrzeżenia)
A23N P. 249897 8410 03
Fabryka Urządzeń Okrętowych "Techmet", Pruszcz Gdański, Polska (Ryszard Nurzyński, Ryszard Świątała).
Płuczka do owoców
Celem wynalazku jest opracowanie mało rozbudowanej konstrukcji płuczki, eliminującej konieczność użycia dużej ilości wody przy zapewnieniu efektywnego płukania owoców.
Płuczka stanowi nieruchomo wanna (3), wypełniona częściowo wodą i zanurzoną lekko w wodzie ruchomy ruszt (10), ruszt (10), zamocowany do ścian bocznych napędzanych wałkami (15) przez przekładnie zębowa (4) i łańcuk mimośrodowy (12), zawieszonych mechanicznie na mimośrodowych wałach, składa się z części płuczającej (a) i części ociekowej (b) i ma wykonane wzdłużne otwory daszkowe. Ponadto nad wanną (3) umieszczona jest instalacja narysikowa (17) uruchamiana w przypadku płukania mocno zanieczyszczonych owoców. (4 zastrzeżenia)
A45B P. 249922 84 10 04
Zakład Produkcji Kołder „FAKOPA”, Łódź, Polska (Janusz Zakłos, Zbigniew Grabowski, Jan Michałak).
Zaczep drażków parasola składanego dwuczęściowego otwieranego ręcznie
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie poprawy jakości parasola i zmniejszenia zużycia materiałów do wytwarzania drażków.
Zaczep drażków do parasola składanego, dwuczęściowego, otwieranego ręcznie, charakteryzuje się tym, że posiada wkładkę dopasowaną kształtem do wnętrza drażka o mniejszym przekroju, a swoim końcem w wkładka dopasowana jest do części kalibrowanej drażka o większym przekroju oraz zawiera gniazdo sprężyny i kulki.
(1 zastrzeżenie)
A61C P. 254153 85 06 25
Jerzy Łobos, Gliwice, Aleksander Ciągło, Zabrze, Polska (Jerzy Łobos, Aleksander Ciągło).
Przyrząd do wprowadzania wszczepów
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania przyrządu umożliwiającego zakleszczenie wszczepu w przyrządzie, precyzyjne wprowadzenie oraz łatwe i szybkie rozkleszczenie, nie powodujące oddziaływania bocznych momentów sił na wszczep.
Przyrząd do wprowadzania wszczepów, stosowany w chirurgii stomatologicznej do osadzania protezy w uzębieniu dolnym, składa się z zaczepu (1) osadzonego w tulei (2) połączonej tulejką regulacyjną (8) z częścią chwytną (7), w którą wsuwa się pod wpływem obrotu dźwigni z momośrodem (9) trzpień (6) zakończony z jednej strony częścią kulistą w której osadzony jest drażek kulisty (15), natomiast z drugiej strony gniazdem, w którym osadzony jest tłoczek (4) zakończony grotem (3).
(1 zastrzeżenie)
A61F P. 249790 84 09 28
Kievsky nauchno - issledovatelsky institut klinicheskoj i expirimentalnoj kirurgii, Kiev, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Nikolai Markovich Sergienko).
Sztuczna soczewka oczna
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skonstruowania elementów oporowych sztucznej soczewki ocznej aby była zapewniona możliwość prostego i łatwego ustawienia implantowanej soczewki, uproszczona technika wykonania zabiegu, przy jednoczesnym zwiększeniu pewności zamocowania soczewki i zmniejszenia urazowości.
Sztuczna soczewka oczna zawiera soczewkę (2) i trzy oporowe elementy, przy czym jeden z oporowych elementów w postaci pętli (3, 3') a dwie pozostałe w postaci nóżek (4). Pętla (3, 3') i nóżki (4) usytuowane są diametralnie po przeciwległych stronach soczewki (2). Każda z nóżek (4) jest zamocowana na przedniej powierzchni soczewki (2), jednym ramieniem (5) i nachyloną w kierunku tylnej powierzchni soczewki (2), zaś drugie ramię (7) usytuowane jest w płaszczyźnie głównej soczewki (2). Ramiona (5) są wzajemnie rozbieżne w kierunku obwodu soczewki (2) a końce ramion (7) są zwrócone ku sobie.
(2 zastrzeżenia)
A62D B27K C04B P. 249847 84 10 03
Instytut Techniki Budowlanej, Warszawa, Polska (Adam Niesłochowski, Bożena Bałańska).
Sposób usuwania lotnych składników impregnacyjnych z materiałów budowlanych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie usuwania lotnych składników preparatów impregnacyjnych z materiałów budowlanych, które są szkodliwe dla zdrowia.
Sposób według wynalazku polega na tym, że po uprzednim mechanicznym usunięciu materiałów impregnowanych preparatem Xylamit, podłoże oraz sąsiadujące z preparatem impregnacyjnym materiały, traktuje się 5 do 10-procentowym wodnym roztworem chlorku glinowego lub chlorku cynowego, lub chlorku cynkowego, lub chlorku antymonowego, lub bromku glinowego, po czym ewentualnie powierzchnie odkazone pokrywa się środkiem powłotkotworczym, korzystnie pokostem lub żywicą fitalową.
Wynalazek znajdzie zastosowanie w budownictwie zwłaszcza do odkażania pomieszczeń mieszkalnych w budowlach już stojących.
(1 zastrzeżenie)
A63B P. 248683 84 07 12
Zgłoszenie dodatkowe do zgłoszenia P. 242164
Edward Malka, Łódź, Polska (Edward Malka).
Uwięź piłki do szyi gracza
Celem wynalazku jest opracowanie bezpiecznej dla gracza i wygodnej w regulacji konstrukcji uwięzi.
Uwięź piłki do szyi gracza ma element (3)abezpieczający szyję gracza przed przeciążeniem.
(3 zastrzeżenia)
Dział B
RÓŻNE PROCESY PRZEMYSŁOWE; TRANSPORT
B01D P. 249772 84 09 27
Instytut Maszyn Spożywczych, Warszawa, Polska
(Stanisław Smarkusz, Stanisław Lidak).
Sposób ciągłego filtrowania mas gęstych zwłaszcza masy kolagenowej oraz urządzenie do sterowania przepływem masy
Celem wynalazku jest wykonanie urządzenia filtrującego zabezpieczającego ciągłość filtrowania masy przy równoczesnym bieżącym czyszczeniu filtrów.
Sposób filtrowania mas w produkcji ośłonek białkowych polega na tym, że dwa filtry ustawione są równolegle na wylocie maszyny tłoczącej w ten sposób, że jeden z nich jest włączony do pracy, a drugi w tym czasie jest czyszczony i wypełniany masą z innego źródła zasilania.
Urządzenie składa się z rozdzielacza masy umieszczonego między maszyną tłoczącą a filtrami oraz bloku zaworowego umieszczonego między filtrami a urządzeniem formującym. Rozdzielacz masy składa się z korpusu (1), w którym osadzony jest suwak zaworowy (7) związany z jarzmem (10) napędzanym mechanizmem śrubowym. W korpusie pomiędzy kanałem wlotowym (6) a kanalami wyłowowymi (5 i 5a) osadzone są zawory grzybkowe (12 i 12a). Blok zaworowy ma dwa samooczynne zawory grzybkowe zwrotne.
(2 zastrzeżenia)
B01J P. 249469 84 09 03
Biuro Studiów, Projektów i Realizacji Inwestycji Przemysłu Nieorganicznego „Biprokwas” Gliwice, Polska (Tadeusz Chmiel, Jacek Ajdukiewicz, Tadeusz Bartosz, Zdzisław Czelny, Anna Jerzykowska, Zbigniew Kacprzak, Andrzej Mączyński, Tadeusz Reinelt).
Wielopółkowy aparat kontaktowy
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zmniejszenie ciężaru i ograniczenie strat cieplnych aparatu kontaktowego służącego do konwersji SO₂ do SO₃ w procesie wytwarzania kwasu siarkowego.
Wielopółkowy aparat kontaktowy charakteryzuje się tym, że wewnątrz rury centralnej (2) znajduje się układ rur (5) osadzony w dniach sitowych (6) szczelnie zamocowanych w rurze centralnej (2) tworząc wraz z nią wymiennik płaszczowo-rurowy, przy czym czynnikiem chłodzącym tego wymiennika jest uprzednio schłodzony gaz reakcyjny.
(2 zastrzeżenia)
B06B P. 253182 T 85 05 02
B28B
Przedsiębiorstwo Produkcji Betonów Budownictwa Rolniczego „Kombet”, Komorniki, Polska (Włodzimierz Byber).
Mechanizm wibracyjny
Celem wynalazku jest usprawnienie konstrukcji mechanizmu zapewniające właściwe warunki pracyłożysk i wyeliminowanie awarii.
W rurze (1) stanowiącej korpus mechanizmu osadzone są blisko siebie dwa lożyska (2) z poziomym wałem (3), na którego końcach umieszczone są mimośrodły (4) i tarcze (5) sprzęgłą. Z obydwu stron rura (1) zamknięta jest w sposób szczelny pokrywami (6).
(1 zastrzeżenie)
B07B P. 249925 84 10 04
A01D
Zbigniew Słubiecki, Koszalin, Polska (Zbigniew Słubiecki).
Urządzenie do selekcjonowania ręcznego płodów rolnych, zwłaszcza ziemniaków
Celem wynalazku jest skonstruowanie prostego, taniego oraz niezawodnego w działaniu urządzenia.
Urządzenie ma rolki (2) o powierzchni spiralnej zawieszone ruchowo wzdłuż ramy nośnej (1), przy czym ze strony napędu (7) zawieszone są na wałkach (4) elementy napędowe (5) połączone łącznikiem (6).
Wychylina zasuwa z kardanowym zawieszeniem płyty zasuwnej według wynalazku charakteryzuje się głównie umieszczeniem dźwigni wychylniej (20) za pośrednictwem pierścieniowego łożyska kulowego (21, 22) na czopie wychyliania (7) jak również zastosowaniem wieszaka (17), służącego do manipulowania dźwignią (20). Zastosowano również nieruchomo osadzenie na obudowie (3) ruchomego prowadzenia elementu tocznego (11).
Sposób zmniejszania tarcia przy przeciąganiu zwłaszcza drutów i rur
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zmniejszenia współczynnika tarcia przy przeciąganiu drutów poprzez propagowanie ultradźwiękowej fali powierzchniowej na wewnętrznej powierzchni ciągadła.
Sposób zmniejszania tarcia przy przeciąganiu zwłaszcza drutów i rur w wyniku przesuwania ciagnionego materiału w ciągadle, charakteryzuje się tym, że podczas przesuwania ciagnionego materiału (4) w ciągadle (3) na wewnętrznej powierzchni ciągadła (3) propaguje się ultradźwiękowa falę powierzchniową, pochodząca ze znanej przetwornika (1) drgań wysokiej częstotliwości. Dodatkowo, w celu zmniejszenia tarcia podczas przeciągania można stosować konwencjonalne smary i/lub pokrywanie powierzchni ciagnionego materiału (4) warstwą metalu o mniejszym współczynniku tarcia.
Wiertarka wieloczynnościowa
Przedmiotem wynalazku jest wiertarka wieloczynnościowa do drewna, tworzyw sztucznych i metali, przeznaczona głównie dla majsterkowiczów.
Wiertarka składa się z podstawy głównej (1), kolumny (2), wrzecieniaka (4), zespołu napędowego (9) z silnikiem (10), paskiem klinowym i osłoną przekładni pasowej, z zespołu zmieniającego ruch wiertarki z obrotowego na posuwisto-zwrotny oraz korby. Zespół napędowy (9) wykonany jest w oparciu o pedał (11) stojący regulacja obrotów silnika (10). Kolumnę (2) stanowi kształtowy pręt o obrysie sześciokąta u góry wyposażony w wybranie dla występu odcinka przedłużającego kolumnę (2).
Na kolumnie umieszczony jest przesuwnie kotwczący pierścień (3) obejmujący kolumnę (2). Wypo- sażony w unieruchamiającą śrubę oraz w os (25) dla krótszego ramienia operacyjnej dźwigni. Wrzecieni- nika (4) stanowi rama obejmująca kolumnę (2) za pomocą górnej i dolnego suwaka. Do wrzecieniaka (4) zamocowana jest równoważąca sprężyna na pro- wadnicę i trzpieniu (7) za pomocą dźwigni operacyjnej dźwigni składającej się z dwudzielnego dłuższego ramienia i krótszego ramienia połączonych przegubem. Silnik (10), wrzecieniak (4) i prowadzący trzpień sprężyny zespolone są w jedną całość za pomocą płyty (7) wyposażonej w tylną podstawę (8) tworzącą wraz z tylną ścianką podstawy głównej.
(1) oparcie wiertarki w pozycji poziomej. Okrągły otwór (15) podstawy głównej (1), usytuowany w osi wrożciona, ma średniicę co najmniej równą średnicy narzędziowego uchwytu (32).
B23K P. 249815 84 09 29
Kombinat Metalurgiczny Huta im. Lenina, Kraków, Polska (Stanisław Dobosz, Henryk Korporowicz).
Drut proszkowy do napawania powierzchni stalowych i staliwnych narażonych na ścieranie i obciążenia udarowe
Celem wynalazku jest wykonanie stosunkowo takiego drutu zapewniającego dużą trwałość napawanej powierzchni.
Drut składa się z powłoki ze stali niskowęglowej i zasprawowanej wewnątrz mieszanki proszkowej składników. W ogólnym cieśnirze drutu proszkowego, udział wagi w poszczególnych składnikach w przedzieleniu na czysty składnik wynosi: chrom 16,0—26,0%; wolfram 1,0—3,5%; wanad 0,2—1,2%; krzem 0,5-3,0%; mangan 0-2,5%; węgiel 2,0-4,5%; fluorokrzemian sodu 1,0—2,0%, reszta żelazo i zanieczyszczenia.
Sposób kształtowania otworów w końcówkach wypływu płynów
Przedmiotem wynalazku jest sposób kształtowania otworów w końcówkach wypływu płynów, zwłaszcza kształtowania otworów do wypływu gazu we wkładce ogniowej stosowanej w palnikach kuchni gazowych.
Sposobem według wynalazku uzyskuje się otwory wypływowe wkładki (1) z przecięcia wrębów wzdłużnych na ścianie wkładki o kształcie tułet z wcięciem promieniowym (2) wykonanym odpowiednio ukształtowanym nożem (3).
B23K P. 249849 84 10 03
Centrum Mechanizacji Górnictwa "KOMAG", Gliwice, Polska (Andrzej Kapturski).
Stabilizator dystansowy
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zmodyfikowania konstrukcji mechanicznego stabilizatora odległości pomiędzy elementami, zwłaszcza pomiędzy elementami konstrukcyjnymi podczas ich spawania.
Stabilizator charakteryzuje się tym, że każdy z jego trzpieni (1) na swym wewnętrznym końcu osadzony w klinie (2) ma ściece (3) stykające się czołowo z odpowiadającą mu zewnętrzną (P) kliną (4) zaopatrzoną w przelotowy otwór (5), w którym znajduje się ustalający element (6). Natomiast na zewnętrznch końcach trzpieni osadzone są wymienne, robocze nasadki (8, 9).
Dyszka do formowania drutów i prętów lutownicznych wielordzeniowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienia formowania w procesie wyciskania wielu otworów wewnętrznych o określonej średnicy i napenetnianie tych otworów topnikiem.
Dyszka do formowania ma korpus metalowy (1), w osi którego znajduje się zamknięta komora topnikowa (2) połączonego najmniej dwoma kanalami doząjącymi (3), których wyłoty znajdują się w występach (5) umieszczonych na płaszczyźnie czołowej korpusu (1).
Instytut Tele i Radiotechniczny, Warszawa, Polska (Sylwestra Drzewiecka, Krystyna Bukat, Anna Miller).
Topnik kalafonowy zwłaszcza do niklu i jego stopów
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania topnika o aktywności porównywalnej z aktywnością topników bezkalafonowych w stosunku do powierzchni niklowych i o mniejszym oddziaływaniu korozyjnym na podłoże.
Topnik kalafonowy do niklu zawiera 70—97% kalafonii sosnowej balsamicznej, 0,5—8% aminy alifatycznej, 0,5—4% aminy aromatycznej, 1,5—6% chlорowodorku aminy aromatycznej, 0,1—4% czwartorzadowej soli amoniowej z podstawnikiem R zawieraB23K P. 249858 841002
Instytut Tele i Radiotechniczny, Warszawa, Polska (Sylwestra Drzewiecka, Krystyna Bukat, Anna Miller).
Topnik bezkałafonowy
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania topnika bezkałafonowego, przydatnego zwłaszcza do zmechanizowanego lutowania obwodów drukowanych.
Topnik bezkałafonowy zawiera 4—15% alifatycznego kwasu dwukarboksylowego o liczbie atomów węgla od 2 do 10, 0,1—3% czwartorzędowej soli amoniowej z podstawieniem R zawierającym 1—16 atomów węgla, 5—25% alkoholu jednowodorotlenowego o liczbie atomów węgla od 2 do 4, 20—38% poliglikolu.
(1 zastrzeżenie)
B23K P. 249859 841002
Instytut Tele i Radiotechniczny, Warszawa, Polska (Sylwestra Drzewiecka, Krystyna Bukat, Anna Miller).
Topnik kalafonowy do lutów rdzeniowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania topnika o temperaturze mieczenia wyższej od dotychczas stosowanego do wytwarzania lutów.
Topnik kalafonowy do lutów rdzeniowych zawiera 60—95% kalafonii sosnowej balsamicznej, 4—18% dwukarboksylowego kwasu alifatycznego o liczbie atomów węgla od 6 do 10 i pH 4—5, 0,5—9% aminy aromatycznej o pH 8—12, 0,1—5% czwartorzędowej soli amoniowej o podstawieniu R zawierającym 10—16 atomów węgla oraz 0,4—3% mieszaniny nenasyconych kwasów tłuszczowych zawierających 18 atomów węgla i 1—2 wiązań nienasyconych w łańcuchu.
(1 zastrzeżenie)
B23Q P. 249769 840927
Fabryka Automatów Tokarskich "Ponar-Wrocław", Wrocław, Polska (Bolesław Sereja, Zygmunt Nowakowski, Krzysztof Szeliga).
Urządzenie obrotowo-podziłowe
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania urządzenia obrotowo-podziłowego znajdującego zastosowanie w automatycznej obróbce przedmiotów wymagających precyzyjnego podziału katowego, zwłaszcza podczas frezowania i szlifowania użebień tarcz sprzęgłowych.
Urządzenie jest wyposażone w mechanizm mocowania obrabianych przedmiotów (P), zawierający mocujące ciegnę (13) połączone za pomocą gwintu z kołnierzową tuleją (17) wspóltracącą z popręgiaczem (18) przylegającym do wahliwej dźwigni (19), zapędzanej za pomocą mocującego siłownika, przy czym kołnierzowa tuleja (17) jest suwiwie osadzona wraz z oporową nakrętką (21) w przelotowym otworze wrzeciona (9), zaś pomiędzy kołnierzową tuleją (17) a oporową nakrętką (21) usytuowana jest sprężyna, korzystnie zespół talerzowych sprężyn (22), przy pomocy których obrabiany przedmiot (P) jest dociskany do roboczej powierzchni stołu (1).
(3 zastrzeżenia)
B23Q P. 253745 T 850530
Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki, Kraków, Polska (Józef Gawlik, Czesław Nizanowski).
Sposób sterowania adaptacyjnego intensywności zużycia narzędzi skrawających i układ do stosowania sposobu
Sposób sterowania adaptacyjnego intensywności zużycia narzędzi skrawających charakteryzuje się tym, że w procesie skrawania, za pośrednictwem czujnika pomiarowego (1) wartości wskaźnika ostrza narzędzia, czujnika pomiarowego (2) prędkości skrawania i czujnika pomiaru czasu (3), dokonywane są cyklicznie powtarzające się pomiary, wartości wskaźnika zużycia ostrza narzędzia, prędkości skrawania, oraz momentów czasowych w których dokonywane są te pomiary, a wyniki tych pomiarów w formie sygnałów elektrycznych przesyłane są na wejście (4) elektronicznego bloku (5) przetwarzania danych, do którego przedmiotem wnosuje się dwa zakresy parametry charakteryzujące proces skrawania. Natomiast sygnały elektryczne powstające bieżąco w wyniku przetwarzania tych danych na wyjściu elektronicznego bloku (5) przetwarzania danych przesyłane są na wejście regulatora (8) w którym oddziaływują na parametry regulujące prędkość skrawania.
Układ do stosowania sposobu charakteryzuje się tym, że wyjście czujnika pomiarowego (1) wartości wskaźnika zużycia ostrza, wyjście czujnika pomiaru (2) prędkości skrawania, wyjście czujnika pomiaru czasu (3), połączone są łączami telemetrycznymi do wejścia (4) elektronicznego bloku (5) przetwarzania danych, a wyjście (15) elektronicznego bloku (5) przetwarzania jest łączem telemetrycznym z regulatorem (8) prędkości napędu obrabiarki (10).
(2 zastrzeżenia)
B24B P. 249880 841004
Irena Trojanowska. Piła, Polska (Irena Trojanowska).
Przełotowa szlifierka do obróbki płytek lastrykowych oraz kamieni naturalnych
Istota rozwiązania polega na szeregowym zestawieniu kamieni szlifujących (1, 2, 3) o średnicach obejmujących szerokość płytek, oraz kolejnych stopniach granulacji do polerskich włącznie. Następną operacją tj. wyrównanie powierzchni bocznych wykonuje para kamieni szlifujących (4). Załamanie ostrych krawędzi wykonuje druga para kamieni szlifierskich ustawionych pod odpowiednim kątem. Przemieszczenie płytek między kolejnymi operacjami wykonuje układ zaopatrzony w transporter z zabierakami, oraz urządzenie centrujące.
Sposób wytwarzania narzędzi ściernych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie podwyższenia jakości mechanicznej narzędzi ściernych z elektrokorundu lub karborundu.
Sposób wytwarzania narzędzi ściernych charakteryzuje się tym, że jako spoiwo stosuje się masę i szkliwo porcelanowe, pólporelanowe lub porcelitowe, przy czym spoiwo przygotowuje się na sucho i odzielnie w proporcjach 0–80 części wagowych masy porcelanowej, pólporecanowej lub porcelitowej oraz 5–100 części wagowych szkliwa porcelanowego, pólporecanowego lub porcelitowego, przesiewa się przez сито 1500–2000 oczek/cm² i mieszając się z ziarnem elektrokorundowym oraz środkiem klejącym na przykład dekstryną lub kopolimerem styrenowo-maleinowym w proporcjach 35–65 części objętościowych ziarna elektrokorundowego, 10–60 części objętościowych spoiwa i 0,5–5 części objętościowych środka klejącego, albo 0–80 części wagowych szkliwa porcelanowego, porcelitowego oraz 5–100 części wagowych masy porcelanowej, pólporecanowej lub porcelitowej stanowiące spoiwo, które miesza się z ziarnem karborundowym i wspomnianym środkiem klejącym w proporcjach 65–75 części objętościowych ziarna karborundowego, 10–30 części objętościowych spoiwa i 0,5–5 części objętościowych środka klejącego, a następnie nawiła się, formuje i wypala się w temperaturze 1400–1700°K.
(1 zastrzeżenie)
B24B P. 249881 84 10 04
Irena Trojanowska, Piła, Polska (Irena Trojanowska).
Planetarna szlifierka do szlifowania płaszczyzn płyt lastrykowych oraz kamieni naturalnych
Szlifierka ma zespół napędowy (1) napędzający obracającą się wokół własnej osi obudowę (2), w której na obwodzie zamocowane są wrzeciona kamieni szlifujących.
Obracającą się wokół własnej osi obudowa z umieszczonym wewnątrz nieruchomym kołem zębatam centralnym wymusza obrót wrzeciona kamieni szlifujących.
(5 zastrzeżeń)
B26B P. 249740 84 09 26
Spółdzielnia Pracy "POLGAL", Kraków, Polska (Władysław Godyń, Jan Żak, Karol Słazik, Mieczysław Morys, Zbigniew Owsiak, Zdzisław Dąbrowski).
Ręczne nożyczki mechaniczne
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia konstrukcji mechanizmu napędzającego ruchome ramię nożyczek.
Ręczne nożyczki mechaniczne charakteryzują się tym, że końcówka wałka (3) silnika elektrycznego (2) posiada wykorbienie osadzone bezpośrednio w kształtownym rozcięciu ramienia ruchomego (4) nożyczek.
(2 zastrzeżenia)
B27C P. 253871 85 06 07
B23D
Pierwszeństwo 84 06 08 - RFN (nr P 3421379.1)
Haibach und Braun Industrieanlagen, Wuppertal, Republika Federalna Niemiec (Gert Braun, Ernst Braun).
Mechanizm napędowy strugarki
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skonstruowania mechanizmu napędowego strugarki, w którym połączenie cierne odznacza się miękkim chwytem przy rozruchu oraz równomierną redukcją sił dla uniknięcia przeciążeń.
Mechanizm napędowy strugarki ma koło łańcuchowe (1), łańcuch strugarki i wał napędowy (2) koła łańcuchowego (1) przy czym koło łańcuchowe (1) ma jarzmo wtórne (3) natomiast wał napędowy (2) ma jarzmo wewnętrzne (4). Wał napędowy jest zginany, w którym stożkowe lub sworzn (7) wykonane są w postaci segmentów ciernych (8), zamocowanych na sworzniach łączących (7). Segmenty ciernie (8) wchodzą w rowek pierścieniowy jarzma wtórnego. Segmenty ciernie (8) mają z obu stron sworzn łączących (7) biegnące w kierunku obwodowym promieniowe szczeliny (3) o założonej szerokości i głębokości. (2 zastrzeżenia)
B28B P. 254307 85 07 02
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Elementów Wyposażania Budownictwa "Metalplus", Poznań, Polska (Grzegorz Syczewski, Ryszard Byczkowski, Barbara Lechowicz, Janusz Kurzątkowski, Jacek Krotoski, Jerzy Dymaczewski).
Sposób wytwarzania prefabrykowanych elementów betonowych z fakturą wzorzystą i formą do stosowania tego sposobu
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu umożliwiającego zmniejszenie siły niezbędnej do oddzielenia prefabrykowanego elementu od matrycy. Sposób wg wynalazku polega na wypełnieniu formy z matrycą masą betonową, utwardzaniu jej i oddzieleniu prefabrykowanego elementu od matrycy i charakteryzuje się tym, że oddzielanie powierzchni styku (7) przebiega stopniowo od obrzęza do środka prefabrykowanego elementu (6) lub od jednego do przeciwnego boku przy czym oddzielana jest jednocześnie niewielka powierzchnia styku (7) zbliżona do wąskiego pasika (8).
Forma do stosowania tego sposobu charakteryzuje się tym, że matryca (3) jest wykonana z materiału Sprężystego podatnego na odszlaczenia nietrawne np. z elastomeru poliuretanowego a jej obrzęz (4) są zamocowane na stałe do dna (1) formy (2) i wystają poza obręcz wewnętrzny uchylnych boć (5) formy (2). (2 zastrzeżenia)
B290 P. 249811 84 09 29 B65G
Ogólnokrajowe Gwarectwo Węgla Brunatnego - Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego, Wrocław, Polska (Wacław Sapkowski, Kazimierz Janicki, Zygfryd Szczęsny, Lesław Chruszcz, Bogdan Kwiatkowski, Jan Rosochański).
Hydrauliczna prasa wulkanizacyjna, zwłaszcza dla wulkanizacji taśm przenośnikowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji prasy zapewniającej prawidłowy i równomierny docisk łączących końcówkę taśmy.
Prasa według wynalazku stanowi płytę (1), której obrzeże ma jednostronne zgrubienie (2), a od strony zgrubienia (2) płyta (1) ma elastyczną przeponę (4). Końce przepony (4) są zamocowane w rowku (3) wykonanym w zgrubieniu (2) i są docisnięte do płyty (1) listwami (5). Przepona (4) i listwy (5) są objęte osłoną (8) zamocowaną do płyty (1). Rowek (3) i listwy (5) mają kształt trapezu, którego większa podstawa jest na zewnątrz płyty (1). Listwy (5) wystają ze zgrubienia płyty (1) o wielkość równą co najmniej grubości elastycznej przepony (4). (7 zastrzeżeń)
Forma wtryskowa
Wynalazek rozwiązuje problem automatycznego obcinania dolewu od wypraski bezpośrednio w formie, w czasie procesu otwierania formy.
Forma wtryskowa według wynalazku charakteryzuje się tym, że w nieruchomej części formy ma element elastyczno-spreżysty (S1) współpracujący z elementem tnącym (T1), natomiast w nieruchomej części ma element elastyczno-spreżysty (S2) i współpracujący z nim element tnący (T2).
B29D P. 249767 84 09 27
Warszawskie Centrum Studenckiego Ruchu Naukowego, Warszawa, Polska (Tadeusz Bartczak, Jan Borkowski, Mieczysław Borkowski, Kazimierz Pułciowski).
Sposób wytwarzania stożkowych rur z tworzyw sztucznych wzmocnionych tkaninami szklanymi
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest usprawnienie procesu.
Sposób wytwarzania stożkowych rur z tworzyw sztucznych wzmocnionych tkaninami szklanymi, w którym na rdzeń pokryty środkami oddzielającymi nawią się na całej długości wytwarzanej rury szklaną szklaną nasyczoną płynną żywicą poliestrową lub epoksydową, w zależności od przyjętego dla tworzącej stożka nacięc mechaniczny skierowany promieniowo ku wewnętrz rury, charakteryzuje się tym, że nawiązana tkanina składa się z dwóch kawałków o długości 0,55–0,65 długości wytwarzanej rury, zachodzących na siebie, nawiązanie prowadzi się do otrzymania co najmniej trzech warstw tkaniny, w których co najmniej jedna ale nie więcej niż połowa warstw jest nasycona żywicą epoksydową, a pozostałe nie nasycona żywicą poliestrową.
B29D P. 249854 84 10 02
Zakłady Płyt Wiórowych, Grajewo, Polska (Zygmunt Kapusta, Anna Goldstrom, Ireneusz Dobrzycki).
Sposób wytwarzania płyt wiórowych
Wynalazek umożliwia wytwarzanie płyt wiórowych o mniejszej zawartości wolnego formaldehydu i o zmniejszonym dzięki temu zapachu.
Sposób według wynalazku polega na tym, że do mieszaniny wiórów drewnianych z żywicą mocznikowo-formaldehydową, utwardzaczem i środkiem hydrofobizującym dodaje się rozpuszczony w wodzie amoniu w ilości 2–15 części na 100 części żywicy mocznikowo-formaldehydowej dla warstwy zewnętrznej, a w ilości 0,5–10 części na 100 części żywicy mocznikowo-formaldehydowej dla warstwy wewnętrznej.
B60P P. 249907 84 10 05
Biuro Projektowo-Konstrukcyjne Mechanizacji Budownictwa "ZREMB", Warszawa, Polska (Zbigniew Zaremba, Czesław Malinowski, Jerzy Paczkowski, Ignacy Polkowski, Tadeusz Starczewski, Stefan Zaniwski).
Pojazd samobieżny
Celem wynalazku jest skonstruowanie prostego i ekonomicznego i jednocześnie trwałego i wygodnego w eksploatacji pojazdu do przewozu ciężkich i wielowymiarowych ładunków.
Pojazd ma ramę nośną zestawioną z dwóch segmentów (1) pokrytą górnym pokryciem (6) wyposażonym w belki (7) podporowe. Rama nośna oparta
jest na wózkach (4) jezdnych za pośrednictwem lożysk tocznych a cylindry hydrauliczne, spełniające role zawieszenia i służące do ustalenia wysokości pojazdu, są sterowane potencjometrami i rozdzielaczami proporcjonalnymi.
(3 zastrzeżenia)
B60T P. 252953 T 85 04 17
Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego "URSUS", Warszawa, Polska (Jiri Stejskal, Jaroslav Zezula).
Rozdzielacz obwodów hamulców hydraulicznych pojazdów, zwłaszcza ciągników rolniczych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji rozdzielacza umożliwiającego oprócz podstawowej funkcji wyrównywania ciśnienia płynu w poszczególnych obwodach hamulcowych, także automatyczne sterowanie hamulców przedniego mostu.
Rozdzielacz ma w lewym korpusie (4) otwory (6) pierwszego obwodu hamulcowego doprowadzające płyn hamulcowy do występu (26) przesuwnego tłoka (10), mechanicznego sprzężyna (14) do dna lewego korpusu oraz zawór (18) zatwierdzony z luzem nad wyłotem środkowego kanalika (21) wkładki (16). W prawym korpusie (5) rozdzielacz ma otwory (7) drugiego obwodu hamulcowego doprowadzające płyn hamulcowy do występu (26) dociskanego sprzężną (14) do dna prawego korpusu.
Za przesuwnymi tłokami (10) rozdzielacz ma lewą komorę (24), z której płyn hamulcowy wytłaczany jest przez otwór (8) trzeciego obwodu hamulcowego oraz prawą komorę (25), z której płyn hamulcowy wytłaczany jest przez otwór (9) czwartego obwodu hamulcowego. Lewa komora (24) i prawa komora (25) połączone są ze zbiornikiem wyrównawczym płynu hamulcowego za pośrednictwem wkładki (16) z króćcem (22).
(5 zastrzeżeń)
B61L P. 249927 84 10 05
Śląska Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych, Katowice, Polska (Stanisław Kruk, Tadeusz Gwiżda, Jerzy Tajer).
Układ elektryczny zapobiegający załączeniowi elektrycznego ogrzewania rozjazdów w sprzyjających warunkach atmosferycznych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu uniemożliwiającego załączenie urządzeń elektrycznego ogrzewania rozjazdów przy dodatkowych temperaturach otoczenia.
Układ zawiera stycznik (P) włączony pomiędzy układ sterujący (5), a zespół styczników (7) łączących źródło prądu (6) z grzejnikami (8) zabudowanymi w rozjazdach. Stycznik (P) sterowany jest przez człon załączający (4) umieszczony na wylocie członu porównującego (3), a równolegle do wejścia członu porównującego (3), równolegle włączany jest czujnik temperatury (1) i człon zadający (2), na którym ustawia się zadaną wartość temperatury, przy której układ ma samoczynnie wyłączyć ogrzewanie, lub powyżej której załączenie ogrzewania jest niemożliwe.
(1 zastrzeżenie)
B61J P. 254614 85 07 19
Polskie Koleje Państwowe Centralny Ośrodek Badań i Rozwoju Techniki Kolejnictwa, Warszawa, Polska (Zbigniew Busko, Janusz Błaszcak, Bogdan Ciszewski, Tadeusz Kozak, Józefa Piszczek).
Układ do staczania wagonów kolejowych
Celem wynalazku jest skonstruowanie układu do staczania wygodnego w eksploatacji i obsłudze oraz pozwalającego na pełne zautomatyzowanie procesu przemieszczania wagonów.
Układ zawiera tor kolejowy (L) wyposażony w automatyczne hamulec szynowy szczękowe (H) rozmieszczone w jednakowych odstępach wzdłuż pochyłego toru kolejowego. Odstępy te są tak dobrane, aby na początku każdego zatrzymowego hamulca szczękowego (H) wagony o najmniejszych oporach ruchu osiągały maksymalną dopuszczalną prędkość zderzania się (V_max).
Układ jest przeznaczony do staczania wagonów towarowych po pochyłych torach kierunkowych stacji rozrządowych.
(1 zastrzeżenie)
B61L P. 219936 84 10 05
Zakłady Wytwórcze Urządzeń Sygnalizacyjnych, Katowice, Polska (Zbigniew Zebik, Jan Wolnica, Grzegorz Simon, Andrzej Madej).
Układ do wytwarzania sygnału elektrycznego do zliczania osi pojazdów szynowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu niewrażliwego na zmiany temperatury i wstrząsy.
Układ według wynalazku ma cewki nadawcze (L1 i L2) zasilane generatora (G0), połączone szeregowo i łączące z kondensatorem (C1) równoległe obwód rezonansowy oraz cewki odbiorcze (L3 i L4) połączone z urządzeniem sterującym (S). Pojemności przewodów (C2 i C3) łączących cewki odbiorcze z filtrami górnoprzepustowymi (FG1 i FG2) urządzenia sterującego (S) połączone są równolegle z pojemnościami kompensacyjnymi (C4 i C5) i tworzą wspólnie z nimi i cewkami odbiorczymi równoległe obwody rezonansowe. Filtr górnoprzepustowy (FG1) steruje wzmacniaczem z filtrem pasmowym (WF1), zaś filtr (FG2) steruje wzmacniaczem (W). Generator zasilu modulatora (M) zasilany jednocześnie napięciem zmiennym z generatora (GF1) wytwarzającego sygnał o częstotliwości różniącej się od częstotliwości generatora (G0). Sygnał wyjściowy modulatora (M) zawierający różnicę i sumę częstotliwości sygnałów zasilających steruje wzmacniaczem z filtrem pasmowym (WF2). Sygnały wyjściowe wzmacniaczy (WF1 i WF2) zasilają transformator liniowy (TL).
(2 zastrzeżenia)
B62D P. 253220 T 85 05 02
"POLMO-AUTOSAN" Sanocka Fabryka Autobusów, Sanok, Polska (Edmund Glazer, Marian Rynik, Jan Husar, Stanisław Zagórski, Czesław Krawiec, Tadeusz Fedak).
Mechanizm ustalający położenie dyszla przyczepy
Celem wynalazku jest skonstruowanie mechanizmu efektywnego w działaniu i wygodnego w użyciu.
Mechanizm ma tuleję prowadzącą (2), na której znajduje się uchwyt ustalający (4), a wewnątrz niej znajduje się śrubę regulującą (11) i trzpień wysuwny (3). Tuleja prowadząca umieszczona jest wewnątrz sprężyny (1). Ponadto trzpień wysuwny jest połączony z tuleją prowadzącą za pomocą sprężyny (7), której jeden koniec zamocowany jest do zaczepu (7), a drugi do uchwytu (8). Trzpień wysuwny w miejscu współpracy z uchwytem ustalającym ma zmienny przekrój.
(2 zastrzeżenia)
B62D P. 254138 85 06 24
Kombinat Urządzeń Mechanicznych "Bumar-Labedy", Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Urządzeń Mechanicznych, Gliwice, Polska (Władysław Pawłowski).
Człon gaśniczy z podkładką sprężystą do szybkobieżnych pojazdów gaśniczych
Celem wynalazku jest skonstruowanie wygodnego w eksploatacji i obsłudze członu gaśniczy.
Człon gaśniczy wyposażony jest w gniazda (2), wręby (3), zebra i co najmniej jedną podkładkę sprężystą (6). Skrajne wręby zaopatrzone są w otwory (4), w których umieszczone są końcówki (7) obejmów sprężystej (6) mocującej podkładki sprężyste do członu gaśniczy. Skrajny wrąb (3) ma stożkowe wyjście (5).
Wynalazek przeznaczony jest do zastosowania do pojazdów gaśniczych eksploatowanych w różnych warunkach terenowych, w tym na drogach o nawierzchni asfaltowej.
(4 zastrzeżenia)
B63B P. 249802 84 09 28
Przedsiębiorstwo Projektowo-Technologiczne Techniki Morskiej "PROREM", Gdańsk, Polska (Bogdan Zwiggencw, Józef Wojtaszek, Świętosław Rybnikow, Kazimierz Ptasznik, Waldemar Osmałek, Zdzisław Porczak).
Statek do odolejania wód zęgowych i balastowych
Celem wynalazku jest opracowanie prostej konstrukcji statku o wydajności dostosowanej do aktualnych potrzeb.
Statek służy do odolejania wód odbieranych ze statków stojących w portach i stoczniach. Statek ma w kadłubie zbiornik odbiorczy (1), zbiornik oleju (2), zbiornik koalescencyjny (3) oraz zbiornik retencyjny (4).
Zbiorniki: odbiorczy (1) i koalescencyjny (3) mają w górnej części otwarte przelewy: oleju (7) i wody (8), które są umieszczone powyżej zbiornika oleju (2) i zbiornika retencyjnego (4). Przelewy oleju połączone są z górną częścią zbiornika oleju. Automatami przelewów wody połączone są zbiornikiem (9) z dolnymi częściami zbiorników odbiorczego i koalescencyjnego. Wewnątrz zbiornika koalescencyjnego zainstalowane są na kolektorze dolotowym (12) filtry kolescentyczne (11) zasilane pompą (10) ze zbiornika retenacyjnego. Wewnątrz zbiornika odbiorczego zamiatowane są na kolektorze dolotowym (5) urządzenia (6) ułatwiające grawitacyjny rozdział oleju i wody.
(6 zastrzeżeń)
B63B P. 249923 84 10 04
Jerzy Wojciech Piskorz-Nalecki, Szczecin, Polska (Jerzy Wojciech Piskorz-Nalecki).
Rufowa część kadłuba statku
Celem wynalazku jest ukształtowanie części rufowej umożliwiające efektywne zwiększenie sprawności napędowej statku.
Rozwiązanie zagadnienia osiąga się poprzez asymetryczne ukształtowanie rufy w obszarze działania prawoskrętnej śruby napędowej, polegające na przesunięciu przekrojów wregowych (0-2) tej rufy, zarówno w części powyżej jak i poniżej osi (d) obrotu śruby w kierunku lewej burty. Rzut grzbietu (b) rufy przesunięty jest również ku lewej burcie i usytuowany jest całkowicie poza płaszczyzną środkową (c) statku, przy czym kształt tego rzutu zbliżony jest do odwróconej wokół osi pionowej litery "e", zaś punkt środkowy linii tego rzutu leży na osi (d) obrotu śruby.
(2 zastrzeżenia)
B63B P. 253351 T 85 05 11
Andrzej Dziewiątkowski, Częstochowa, Polska (Andrzej Dziewiątkowski).
Ponton dwukomorowy
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji pontonu, która w wypadku uszkodzenia jednej z komór zapewnia w dalszym ciągu wystarczającą stateczność i zachowanie bezpiecznej pozycji poziomej w stosunku do lustra wody.
Ponton w kształcie owalu ma poziomo usytuowaną przeponę (4).
Ponton przeznaczony jest do pływania na wodach płytkich zwiaszcza dla dzieci w wieku przedszkolnym.
(1 zastrzeżenie)
Kadłub jachtu, zwłaszcza według formuły pomiarowej IOR
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania linii teoretycznych kadłuba pełnomorskiego jachtu regetowego co do ukształtowania jego podwodnej części rufowej, eliminującego szkodliwe wpływy oporów indukowanych przez ster, wywoływanych przepływem strug wody ze strefy nadciśnień do strefy podciśnień.
W rejonie rufy kadłuba na odcinku pomiędzy rufowym dowodem pomiarowym (AIGS), a pawężą z pełnej szerokości płaskiego dna teoretycznego następuje jego przejście w krótki trójkątny skeg (1), którego wierzchołek (2) leży w osi symetrii kadłuba, doprowadzając jest do bocznej krawędzi pionowej wąskiej stawy rufowej (3) osadzenia trzonu sterowego, przechodzącej w tym miejscu krótkim uskokiem, w część dna (4) ciągnącego się do pawęży. Linia stepki biegnie w płaszczyźnie równoległej do bocznych krawędzi skegu (1), a ster, którego trzon jest poprowadzony prostopadle do tychże bocznych krawędzi skegu, w całym zakresie jego pracy na halsie, to jest przy kącie wychylenia utrzymywanym w przedziale od 0° do 35°, przylega szczelnie z minimalnym odstępem do poszycia dna, tworząc z poszyciem jedną hydrodynamiczną całość.
(1 zastrzeżenie)
B65G P. 249810 84 09 29
Przedsiębiorstwo Państwowe, Ogólnokrajowe Gwarectwo Węgla Brunatnego, Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Gwarectwa Odkrywkowego „Pollegor”, Wrocław, Polska (Antoni Rossner, Henryk Szczegozinski, Jan Blach, Aleksander Preisner).
Układ sterowania wzajemnym położeniem czterech niezależnie napędzanych gaśnic wózka zrzutowego
Wynalazek rozwiązuje zadanie budowy układu sterowania zapewniającego dużą zwrotność wózka, przy
Transporter pionowy do transportu różnych wyrobów zwłaszcza artykułów spożywczych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skonstruowania ekonomicznego, materiałooszczędnego i niezawodnego w użyciu transportera.
Transporter stanowi pionowa wieża (1), z usytuowanymi w jej wnętrzu ćwistigami (7), (7') oraz z ruchomym zapadniem (8), (8'). Ćwistigi są mocowane na stałe do ścian bocznych wieży, są w stosunku do siebie ustawione pod kątem ostrego, a stanowią jak gdyby przedłużenie ramion kąta ostrego, którego wierzchołkiem jest os obrotu zapadni. Zapadnie są obrotowo mocowane w uchwytach (14), <14>, mocowanych na stałe do ściany tylnej i ściany czołowej wieży (1). Każda zapadnia jest wyposażona w element (9) spełniający rolę przeciwagi.
Transporter znajduje zastosowanie szczególnie przy transportie wyrobów wallowych. (8 zastrzeżeń)
B65G P. 248813 84 09 29
F25D
Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy, Biuro Konstrukcyjno-Technologiczne, Zakład Własny, Koszalin, Polska (Zygmun Bujnowicz).
Podajnik do podawania odbioru artykułów spożywczych zwłaszcza wyrobów wallowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie prostej uniwersalnej, ekonomicznej oraz zapobiegającej powstawaniu braków produkcyjnych konstrukcji podajnika.
Podajnik ma płytę (1) stanowiącą korpus wyposażoną w tuleję zaciskową (5), w której swobodnie i obrotowo usytuowany jest prowadnik (2). Prowadnik wyposażony jest z obu stron w waliwie widełki (4), mocowane do prowadnika poprzez tuleję zaciskową (20). Widełki wyposażone są w pary koł pasowych (7) i (8), zaś do płyty (1) poprzez przehub (6) i zawiesie (16) mocowana jest przekładnia (11), wyposażona między innymi w koła pasowe.
Na kołach pasowych rozpięte są paski nośne (10). Podajnik jest stosowany jako ogniwo łączące tunel chłodniczy ze smarowaczką wafl w linach produkcyjnych wyrobów wallowych. (7 zastrzeżeń)
B65G P. 249814 84 09 29
Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy, Biuro Konstrukcyjno-Technologiczne, Zakład Własny, Koszalin, Polska (Zygmun Bujnowicz).
Układ transportowy do przeładunku foremnych przedmiotów
Układ transportowy ma dwa dostawcze przenośniki (1, 2), których końcowe odcinki obejmują równolegle początkowy odcinek odbiorczego przenośnika (4), przy czym urządzenie przemieszczające przedmioty ma parę przesuwaczy (5), przestawnych poprzecznie nad dostawczymi przenośnikami (1, 2). Oba przesuwacze (5) są sprzężone ze wspólnym napędem obrotowym za pośrednictwem pary bliźniaczych mechanizmów dźwigarniowych. (4 zastrzeżenia)
Przemysłowy Instytut Maszyn Budowlanych, Kobylka, Polska (Tadeusz Gwiazdowicz, Jan Nowocin).
Wysięgnik teleskopowy skrzynkowy o przekroju poprzecznym sześciokątnym
Celem wynalazku jest skonstruowanie lekkiego wysięgnika o dużej wytrzymałości na obciążenia.
Istota wynalazku polega na tym, że ściany boczne (2) wysięgnika nie równolegle względem siebie są nachylone do ściany dolnej (3) pod kątem (3) mniejszym niż 90° i połączone z nią ściankami pomocniczymi (4), tworzącymi ze ścianką dolną i ściankami bocznymi kąty większe niż 90°, przy czym kąt pomiędzy ścianką pomocniczą i ścianką boczną jest mniejszy od kąta pomiędzy ścianką pomocniczą i ścianką dolną.
Wysięgnik teleskopowy stosuje się do urządzeń dźwigowych, zwłaszcza do żurawi samojezdnych.
(2 zastrzeżenia)
B66D P. 249865 841002
Centrum Techniki Okrętowej, Gdańsk, Polska (Lech Lont).
Wciągarka z mechanizmem korby zabezpieczonej
Celem wynalazku jest skonstruowanie wciągarki z korbą napędu ręcznego, pozwalającej na pracę jedno lub obukierunkową przy zachowaniu pełnego bezpieczeństwa operatora.
Wciągarka charakteryzuje się tym, że jeden dowolny człon osiowy (7) sumowej przekładni (4) wciągarki ma napęd wyłącznie ręczny i jest obrotowo oparty wyłącznie w mechanizmie (9) korby zabezpieczającej.
(1 zastrzeżenie)
Dział C
CHEMIA I METALURGIA
C01B P. 249915 841005
A23K
Vasipari Kutató és Fejlesztő Vállalat, Budapesz-t, Węgry.
Sposób wytwarzania fosforanów na paszę
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest uzupełnienie procesu.
Sposób wytwarzania fosforanów na paszę z surowych fosforytów i/lub potrójnych superfosfatów, w którym zmieścione zawierające fosfor substancje wyjściowe odfluorowuje się za pomocą substancji dodatkowych, roztwarza się termicznie, następnie chłodzi wodą i sprężonym powietrzem, granuluje i mieje, charakteryzuje się tym, że zawierające fosfor substancje wyjściowe miele się do uziarnienia co najmniej 100μm razem z odfluorowującymi substancjami dodatkowymi, takimi jak węglan sodowy i/lub chlorek sodowy lub ich mieszanki z piaskiem kwarcowym, mieszanie ujednorodnia się, po czym ewentualnie brykietuje w znany sposób, zawarzony materiał poddaje termicznej obróbce w temperaturze 1000—1450°C, ślady wodoru usuwa się za pomocą zotu lub gazowego dwutlenku węgla, stopiony materiał chłodzi się wodą i sprężonym powietrzem oraz granuluje, granulat miele się na mokro do uziarnienia co najmniej 200μm i równocześnie, w przeliczeniu na ilość produktu, roztwarza za pomocą 4—35% wagowych kwasu fosforowego lub mieszaniny kwas fosforowy/kwas siarkowy, a ostatecznie suszy do wilgotności co najwyżej 5% wagowych.
(3 zastrzeżenia)
Sposób otrzymywania fluoroglinianu potasowego
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest opracowanie sposobu umożliwiającego uzyskanie środka o zwiększonym wiązaniu tlenku glinowego z ciekłych stopów metali niezleczalnych, zwłaszcza stopów miedzi.
Sposób otrzymywania fluoroglinianu potasowego polega na tym, że związek potasowo-gliniany przyjmuje temperaturę 150–250°C w ilości 65–72% wagowych i upaść się w temperaturze 1050–1200°C z fluorkiem glinu w ilości 28–35% wagowych, a otrzymany stop przetrzymuje się w powyższej temperaturze przez okres 20–40 minut.
(1 zastrzeżenie)
Regulator poziomu masy szklanej w wannowym piecu szklarskim
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zwiększenia dokładności pomiaru i regulacji zadanego poziomu masy szklanej w wannowym piecu szklarskim.
Regulator według wynalazku oparty na układach scalonych, działającej na zasadzie wykorzystania wiązki promieniowania izotopowego, kierowanej do sondy przetwarzającej ja na sygnały elektryczne, włączonej w obwód, a sonda (2) posiada dwa konopniakowe układy hybrydowe (H₁) oraz połączone równolegle, sprzężone bezpojemnościowo dwa liczniki Geigera Millera (L₁), (L₂), a przetwornik impulsów (3) posiada układy hybrydowe (H₂), (H₃), (H₄) i (H₅) oraz dwa różnicowe komparatory napięcia zbudowane z tranzystorów (T₁), (T₂), (T₃), (T₄), (T₅) i (T₆), przy czym napięcia punktów przełączeń ustalane są opornikami regulowanymi (R₁) i (R₂).
(1 zastrzeżenie)
Szkliwo kobaltowe i sposoby jego preparowania
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zwiększenia efektywności zdobienia gotowych wyrobów porcelanowych.
Szkliwo kobaltowe według wynalazku zawiera 4 do 6 części wagowych szkliwa porcelanowego, zawierającego 30 do 50% odpadowej stłuczki porcelanowej, 2 do 4 części wagowych fryty i 1 do 3 części (wagowych) szczawnianu kobaltu.
Sposoby preparowania szkliwa kobaltowego do zdobienia gotowych wyrobów porcelanowych metoda sitodruku i natrysku polegają na zmieścieniu -szkliwa kobaltowego w mlynie kulowym z udziałem wody i mielników, przesianiu, odmichnieniu, wysuszeniu a następnie dodaniu zaprawiania i rozpuszczalnika przy zdobieniu metodą sitodruku a terpentyny i zaprawiania przy zdobieniu metodą natrysku, a ponownym przerobieniu w trójwalczarce dla uzyskania dobrych efektów zdobienia poszczególnymi metodami.
(3 zastrzeżenia)
Beton komórkowy z odpadów przemysłowych
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zastosowanie odpadów przemysłowych do otrzymywania pełnowartościowego betonu komórkowego.
Beton komórkowy z odpadów przemysłowych, wapna lub wapna i cementu oraz proszku aluminium, charakteryzuje się tym, że odpad przemysłowy składający się z opiółów o zawartości 30–95% SiO₂, odpadu powstającego przy produkcji nawozów fosforowych o zawartości 70–95% CaSO₄ oraz odpadu powstającego przy prowadzeniu procesu utleniania benzenu do cykloheksanolu, stanowiącego mieszanie zneutralizowanych kwasów mono- i dwukarboksylowych.
(1 zastrzeżenie)
Sposób obróbki ścieków potrawiennych zawierających molibden
Sposób obróbki ścieków potrawiennych zawierających molibden, polegający na neutralizacji ścieków wodą amonialną lub gazowym amoniakiem do pH 1,0–3,5, oddzieleniu wytrąconego osadu molibdenowego, rozpuszczeniu go w wodzie i dalszym oczyszczaniu lub przetwarzaniu na użyteczne związki oraz przeróbce filtratu po oddzieleniu osadu molibdenianów przez zobojętnienie do pH 7,0–8,0 i wykorzystanie jako nawozu bezpośrednio lub po zatężeniu i krystalizacji, charakteryzuje się tym, że do neutralizacji filtratu pozostającego po oddzieleniu molibdenianów stosuje się fug powietrza i/lub wodę w ilości stałą lub rosnącą albo wymienne lugi lub ich mieszaniny z równoległym wprowadzeniem do mieszaniny reakcyjnej wody amonialnej lub gazowego amoniaku.
(2 zastrzeżenia)
Sposób wytwarzania nowych makromonomerów zawierających łańcuch poli (2,6-ksylenolu)
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu wytwarzania makromonomerów poli (2,6-ksylenolu) wykorzystującego polimer otrzymywany w procesie użądającym polimeryzacji oraz umożliwiającego wprowadzanie jako grupy zdolnej do polimeryzacji grupy estru nienasyconego kwasu karboksylowego.
Sposób wytwarzania nowych makromonomerów zawierających łańcuch poli (2,6-ksylenolu) oraz na jednym końcu łańcucha podwójne wiązanie zdolne do polimeryzacji polega na tym, że polimer 2,6-ksylenolu zawierający jedną grupę hydroksylową w makrocząsteczce poddaje się reakcji z halogenkiem nienasyconego kwasu karboksylowego zawierającego jedno podwójne wiązanie, wobec katalizatora reakcji estryfikacji. Otrzymane makromonomery służą do wytwarzania kopolimerów szczepionych.
(3 zastrzeżenia)
C07C P. 250219 84 10 02
Zakłady Azotowe „Kędzierzyn”, Kędzierzyn-Koźle, Polska (Eugeniusz Śliugiok, Andrzej Mańkowski, Bogusław Więckiewicz, Krystyna Wójcłowicz, Marek Lewicki, Emil Zawadzki, Hubert Furgol, Stefan Fuks, Zofia Kolankiewicz, Jerzy Lalak).
Sposób wytwarzania estrów kwasu ftalowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie wytwarzania estrów kwasu ftalowego o zwiększonej oporności właściwej. Sposób wytwarzania estrów kwasu ftalowego poprzez estryfikację bezwodną kwasu ftalowego, lub kwasu ftalowego z alkoholem alifatycznym, w obecności katalizatora, neutralizacji i mycia, a następnie oddestylowaniem nadmiaru alkoholu w temperaturze niższej od temperatury rozkładu estru i sorbcję pozostałych w estrze (zanieczyszczeń), charakteryzuje się tym, że z estru usuwa się elektrolity stosując stacjonarne złoże sorbenta poddawane regeneracji, najlepiej alkalicznej.
(2 zastrzeżenia)
C07D P. 249745 84 09 26
Politechnika Warszawska, Warszawa, Polska (Stefan Kwiatkowski, Stanisław Ostrowski, Krzysztof Pupek, Dariusz Pawlak).
Sposób wytwarzania AMzkosazolin
Celem wynalazku jest opracowanie prostego sposobu, który nie wymaga stosowania toksycznych związków.
Sposób wytwarzania Δ²-izosazolin o wzorze ogólnym 2, w którym każdy podstawnik R¹ oznacza atom wodoru, grupę acyloksylową o 1—4 atomach węgla, grupę alkoksylową o 1—4 atomach węgla lub grupę trimetyloksiloksylową, a R⁴ oznacza grupę alkilową o 1—2 atomach węgla, grupę o wzorze 4, 5 lub -(CH₂)₃CO(O)CH₃ polega na tym, że alkien o wzorze ogólnym 1, w którym R ma wyżej podane znaczenie i pierwszorzędowy nitrozwiązek o wzorze ogólnym O₂N—CH₂—R¹, w którym R¹ ma i wyżej podane znaczenie, poddaje się reakcji z sulfochlorkiem o wzorze ogólnym R²—SO₂Cl, w którym R' oznacza pierścien benzenowy ewentualnie podstawiony co najmniej jedną grupę alkilową, nitrową, N-aminoacylową lub atomem chloru, nitrobenzoesową, trzeciorządowej aminy, alkoholami lub węglowodorycznego, ewentualnie eteru koronowego lub IV-rzędowej poli amonowej, a produkt reakcji oczyszczę się od produktów ubocznych przy użyciu wody.
Otrzymane związki wykorzystywane są jako substraty w syntezie prostaglandyn oraz antybiotyków.
(1 zastrzeżenie)
C07D P. 252522 85 03 22
Pierwszeństwo: 84 03 23 - RFN (nr P 3410645.6)
Bayer Aktiengesellschaft, Leverkusen, Republika Federalna Niemiec.
Sposób wytwarzania nowych 1,4-diwuwodoropyridynolaktonów
Sposób wytwarzania «owych związków o wzorze 1, w którym R oznacza chlorowier rodnik C₁-C₆-alkilowy, grupę C₁-C₆-alkoksylową, C₁-C₆-alkilotio, C₁-C₁₀-alkilosulfinylową, C₁-C₆-alkilosulfonyłową, grupę cyjanową, C₁-C₆-mono-albo polifluoroalkilową, C₁-C₆-mono-albo polifluoroalkoksylową lub grupę nitrową, R¹ oznacza atom wodoru, chlorowier, grupę C₁-C₁₀-alkilową lub Ci-Cio-alkoksylową, R' oznacza prostą, rozgałęzioną lub cykliczną, nasycową lub nienasyconą grupę węglowodorową o 1—20 atomach węgla ewentualnie przerwaną przez 1 lub 2 atomy tlenu lub grupy —SO₃H, w których n oznacza 0,1 lub 2 i ewentualnie podstawioną, R oznacza atom wodoru, grupę NH₂, OHO, ON albo prostą lub rozgałęzioną, nasycową lub nienasyconą grupę węglowodorową o 1—6 atomach węgla ewentualnie przerwaną przez 1 atom tlenu lub grupę —NH₂ lub grupę N-alkilową, R oznacza prosty lub rozgałęziony rodnik C₁-C₁₀-alkilowy lub C₂-C₁₀-alkenylowy ewentualnie przerwany w łańcuchu alkilowym przez jeden lub dwa atomy tlenu i ewentualnie podstawiony z tym, że R nie oznacza CF₃, gdy R² oznacza rodnik etylowy polega na tym, że związek o wzorze 2, w którym R, R¹, i R' mają znaczenie podane wyżej, deprotonuje się za pomocą zasad i alkiluje za pomocą związku R⁴-X, w którym R⁴ ma znaczenie wyżej podane a X oznacza łatwo odszczepialną grupę. Wytworzone związki obniżają poziom cukru we krwi i dlatego mogą być stosowane do leczenia cukrzycy.
(4 zastrzeżenia)
C08G P. 249882 84 10 04
Instytut Przemysłu Gumowego „Stomil”, Piastów, Polska (Jan Dul, Zygmunt Lasocki).
Sposób wytwarzania żywic organiczno-krzemoorganicznych
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest usprawnienie procesu.
Sposób wytwarzania żywic organiczno-krzemoorganicznych polega na wyprowadzeniu do cząsteczek żywicy silikonowej, otrzymanej na drodze hydrolyz lub hydrolyz i kondensacji monomerów silikonowych o wzorze ogólnym RnSiX4-n, gdzie R oznacza rodnik alkilowy lub arylowy, X oznacza zdolne do hydrolyzacji atomy chloru a n oznacza liczbę całkowitą przyjmującą wartość od 1 do 3, 4,4'-dwuhydroksydifuénylopropanu lub jego pochodnych z tlenkiem etylenu lub propylenu, lub ich (mieszanki, a także alkoksylanów lub alkoksylsiłoksanów, lub ich mieszanki, lub produktów częściowego przeestrowania alkoksylanów lub alkoksylsiłoksanów, lub ich mieszanki 4,4'-dwuhydroksydifuénylopropanem lub jego aduktami z tlenkiem etylenu lub propylenu.
(2 zastrzeżenia)
C08K P. 249762 84 09 25
C08L
Zakłady Sprzętu Instalacyjnego "Polam", Szczecinek, Polska (Lesław Pawlik, Ferdynand Capar).
Tworzywo termoplastyczne wypełnione
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest opracowanie tworzywa charakteryzującego się tanim kosztem produkcji, zmniejszonym ciężarem właściwym oraz zwiększana «twartością.
Tworzywo termoplastyczne wypełnione charakteryzuje się tym, że jako wypełniacz zawiera mączkę drzewną stanowiącą produkt rozdrobnienia surowców drzewnych.
(1 zastrzeżenie)
C08K P. 249821 84 10 01
C08L
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak).
Środek pomocniczy do przetwórstwa tworzyw sztucznych i sposób wytwarzania środka pomocniczego do przetwórstwa tworzyw sztucznych
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest uzyskanie środka pomocniczego o zwiększonej rozpuszczalności w rozpuszczalnikach organicznych, stosowanego w przetwórstwie tworzyw sztucznych.
Środek według wynalazku zawiera: mieszaninę związków o wzorach ogólnych: R—A—R, R—A—R1 i R1—A—R1, w których A oznacza grupę o wzorze ogólnym —CH(CH2)mNH2, w którym m wypisuje od 5 do 10, R oznacza grupę o wzorze CH3(CH2)2m—COOH, w którym m wypisuje od 11 do 17, a R1 oznacza grupę o wzorze C19H39COO—, powstała przez odjęcie atomu wodoru z grupy OOOH w cząsteczce kwasów żywićnych kalafonii, będących mieszaniną złożoną głównie z kwasu abietynowego, lewopimarowego, neoabietynowego i palustrynowego, przy czym stosunek wagowy zawartości grup o wzorze ogólnym R i R1 w mieszaninie związków wynosi od 0,2:1 do 4:1, ewentualnie z dodatkiem parafiny, wosku mineralnego lub wosku estrowego pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego w ilości wynoszącej od 2 do 50 części wagowych parafiny lub wosku na 100 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych: R—A—R, R—A—R1 i R1—A—R1, w których A, R i R1 mają podane wyżej znaczenie.
Środek według wynalazku polega na tym, że ogrzewa się związek o wzorze 2, w którym k wypisuje od 0 do 5, ze związkami o wzorze CH3(CH2)2m—NH2 - w którym m wypisuje od 5 do 10 oraz z kalafonią, stosując dwa ostatnie składniki w stosunku wagowym od 0,2:1 do 4:1, po czym ewentualnie mieszają się uzyskany produkt z parafiną, woskiem mineralnym lub woskiem estrowym pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego w stanie stopionym lub w roztworze, stosując 2—50 części wagowych parafiny lub wosku na 100 części wagowych uzyskanego produktu.
(2 zastrzeżenia)
C08K P. 249822 84 10 01
C08L
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak).
Środek pomocniczy do przetwórstwa tworzyw sztucznych i sposób wytwarzania środka pomocniczego do przetwórstwa tworzyw sztucznych
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zwiększenie rozpuszczalności w rozpuszczalnikach organicznych środka pomocniczego do przetwórstwa tworzyw sztucznych.
Środek według wynalazku zawiera: mieszaninę związków o wzorach ogólnych: R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R1 i R1—COO—A—OOC—R1, w których A oznacza grupę o wzorze ogólnym 1, w którym n wypisuje od 1 do 6, R oznacza grupę o wzorze CH3(CH2)2m, w którym m wypisuje od 11 do 17, a R1 oznacza grupę o wzorze sumarycznym C19H39, powstałą przez odjęcie grupy OOOH od cząsteczki kwasów żywićnych kalafonii, będących mieszaniną kwasu abietynowego, lewopimarowego, neoabietynowego i palustrynowego, przy czym stosunek wagowy zawartości grup o wzorze ogólnym R i R1 w mieszaninie związków wynosi od 0,2:1 do 4:1, ewentualnie z dodatkiem parafiny, wosku mineralnego lub wosku estrowego pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego w ilości wynoszącej od 2 do 50 części wagowych parafiny lub wosku na 100 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych: R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R1 i R1—COO—A—OOC—R1 w których A, R i R1 mają podane wyżej znaczenie.
Środek według wynalazku polega na tym, że ogrzewa się związek o wzorze 2, w którym k wypisuje od 0,05 do 5, ze związkami o wzorze CH3(CH2)2m—COOH, w którym m wypisuje od 11 do 17, i z kalafonią, stosując dwa ostatnie składniki w stosunku wagowym od 0,2:1 do 4:1.
C08L P. 249825 84 10 01
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak, Stefan Janiszewski).
Sposób wytwarzania środka pomocniczego do przetwórstwa tworzyw sztucznych
Zagadnieniem podlegającym rozważaniu jest uzyskanie środka pomocniczego do przetwórstwa tworzyw sztucznych, charakteryzującego się stosunkowo wysoką temperaturą topnienia i dobrą rozpuszczalnością w powierzchniowo rozpuszczalnikach organicznych. W sposobie według wynalazku powstaje się stopniowo diizocyjanian aromatyczny do związku o wzorze ogólnym CH₃—(CH₂)ₙ—R, w którym R oznacza grupę —OH lub —NH₂, a n wynosi od 6 do 10, w temperaturze 40–120°C w ciągu 5–30 minut, przy czym stosuje się od 2,0 do 2,2 mola związku o wzorze ogólnym CH₃—(CH₂)ₙ—R, w którym R i n mają podane wyżej znaczenia, na 1 mol diizocyjanianu aromatycznego, a następnie wyrziera się mieszaninę reakcyjną w temperaturze 120–140°C do zaniku grup izocyjanianowych.
(1 zastrzeżenie)
C08L P. 249820 84 10 01
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak).
Sposób wytwarzania nienasyconych żywic poliestrowych o zmniejszonym parowaniu monomeru
W sposobie według wynalazku do 100 części wagowych nienasyconej żywicy poliestrowej wprowadza się 0,05–5 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych: R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R₁ i R₁—COO—A—OOC—R₁, w których A oznacza grupę o wzorze ogólnym R—, w którym n wynosi od 1 do 6, R oznacza grupę o wzorze ogólnym CH₃(CH₂)ₙ—, w którym m wynosi od 11 do 17, R₁ oznacza grupę o wzorze sumarycznym C₁₈H₃₆, powstała przez odjęcie grupy COOH od cząsteczki kwasów żywicznych kalafonii, będących mieszaniną złożoną głównie z kwasu abietynowego, lewopimarowego, neoabietynowego i palustrynowego, przy czym stosunek wagowy zawartości grup R i R₁ w mieszaninie związków wynosi od 0,2:1 do 4:1, ewentualnie mieszaniny, która na 100 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R₁ i R₁—COO—A—OOC—R₁, w których A, R i R₁ mają podane wyżej znaczenia, zawiera od 2 do 50 części wagowych parafiny, wosku mineralnego lub wosku estrowego pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego.
(2 zastrzeżenia)
C08L P. 249824 84 10 01
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak, Stefan Janiszewski).
Sposób wytwarzania żywic nienasyconych o zmniejszonym parowaniu monomeru
Przedmiotem wynalazku jest sposób wytwarzania nienasyconych żywic poliestrowych i poliestroimidowych o zmniejszonym parowaniu monomeru silecijynowego.
Sposób według wynalazku polega na tym, że do żywicy wprowadza się związek o wzorze ogólnym R—CO—NH—A—NH—CO—R, w którym A oznacza grupę o wzorze 1, 2, 3, 4, lub 5, L oznacza wiązanie —O— lub —NH—, a R oznacza grupę o wzorze ogólnym CH₃(CH₂)ₙ—, w którym n wynosi 6–10, ewentualnie zawierający ponadto parafinę, wosk mineralny, wosk estrowy pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego lub produkt przyłączenia – w stosunku zbliżonym do stochiometrycznego kwasu tłuszczowego o wzorze ogólnym R—COOH, w którym R ma podane wyżej znaczenie, do dianioeopichlorohydrynowej żywicy epoksydowej o średniej masie
(1 zastrzeżenie)
C08L P.249823 84 10 01
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Piotr Penczek, Ewa Kicko-Walczak).
Sposób wytwarzania nienasyconych żywic poliestrowych o zmniejszonym parowaniu monomeru
W sposobie według wynalazku do 100 części wagowych nienasyconej żywicy poliestrowej wprowadza się 0,05–5 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych: R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R₁ i R₁—COO—A—OOC—R₁, w których A oznacza grupę o wzorze ogólnym R—, w którym n wynosi od 1 do 6, R oznacza grupę o wzorze ogólnym CH₃(CH₂)ₙ—, w którym m wynosi od 11 do 17, R₁ oznacza grupę o wzorze sumarycznym C₁₈H₃₆, powstała przez odjęcie grupy COOH od cząsteczki kwasów żywicznych kalafonii, będących mieszaniną złożoną głównie z kwasu abietynowego, lewopimarowego, neoabietynowego i palustrynowego, przy czym stosunek wagowy zawartości grup R i R₁ w mieszaninie związków wynosi od 0,2:1 do 4:1, ewentualnie mieszaniny, która na 100 części wagowych mieszaniny związków o wzorach ogólnych R—COO—A—OOC—R, R—COO—A—OOC—R₁ i R₁—COO—A—OOC—R₁, w których A, R i R₁ mają podane wyżej znaczenia, zawiera od 2 do 50 części wagowych parafiny, wosku mineralnego lub wosku estrowego pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego.
(2 zastrzeżenia)
cząsteczkowej 340–800, przy czym ilość parafiny wosku lub produktu przyłączenia kwasu tłuszczowego do żywicy epoksydowej wynosi 2–30 części wagowych na 100 części wagowych związku o wzorze ogólnym R—L—CO—NH—A—NH—CO—L—R, w którym A, L i R mają podane wyżej znaczenia, a ilość wprowadzanego związku o wzorze ogólnym R—L—CO—NH—A—NH—CO—L—R, ewentualnie zawierającego parafinę, wosk lub produkt przyłączenia kwasu tłuszczowego do żywicy epoksydowej, wynosi 0,5–10 części wagowych na 100 części wagowych żywicy niechasyconej.
(1 zastrzeżenie)
C08L P. 249838 84 1001
Politechnika Wrocławia, Wrocław; Zakłady Gumowe Górnictwa, Bytom, Polska (Marian Dul, Aleksy Pasternak, Wojciech Rospond, Bronisław Zyska, Zdzisław Marewniński, Andrzej Królkowski, Zenon Obacz, Marek Rozenals, Barbara Maciejaszek, Edward Skotnicki, Jan Pieróg).
Sposób wytwarzania wyrobów gumowych o właściwościach antystatycznych oraz wyrobów gumowych o właściwościach antystatyczno-trudno palnych
Sposób wytwarzania wyrobów antystatycznych polega na tym, że stosuje się dodatek antystatyk w postaci czwartorzędowych soli amionowych eterów α-alkilowanych [2-hydroksy-3-/N,N-dwuhydroksyetyloamino/ propylowych glikolu poli/2-chlorometylo/ stylenowego o ogólnym wzorze 1, gdzie R oznacza prosty lub rozgałęziony rodnik alkilowy o 8–18 atomach węgla, R₁ i R₂ oznaczają niskie rodniki hydroksyalkilowe o 1–4 atomach węgla, R₃ oznacza rodnik metylowy lub etylowy, X oznacza jon metylu lub etylu, zaś n oznacza 0–3, przy czym antystatyk wprowadza się w ilości 0,5–10 części wagowych na 100 części wagowe kauczuku naturalnego lub syntetycznego względnie ich mieszaniny, po czym otrzymany produkt poddaje się przetopce w znany sposób.
Sposób wytwarzania wyrobów gumowych o właściwościach antystatyczno-trudno palnych polega na tym, że stosuje się dodatek antystatyk w postaci czwartorzędowych soli amionowych eterów α-alkilowo-ο' [2-hydroksy-3-/N,N-dwuhydroksyetyloamino/ propylowych poli/2-chlorometylo/etylenuowego o ogólnym wzorze 1, gdzie R oznacza prosty lub rozgałęziony rodnik alkilowy o 8–18 atomach węgla, R₁ i R₂ oznaczają niskie rodniki hydroksyalkilowe o 1–4 atomach węgla, R₃ oznacza rodnik metylowy lub etylowy, X oznacza jon metylu, etylu, lub etyloarcarzanowy, zaś n oznacza 0–3, oraz dodatek środka zwiększającego prostać fosforanu alkofofenolo-2,3-dwuchloropropilenowego o ogólnym wzorze 2, gdzie R₁ i R₂ oznaczają wodór, proste lub rozgałęzione rodniki alkilowe o 1–12 atomach węgla, X oznacza chlorowicz, zaś m jest liczba całkowita lub ułamkowa od 0,1 do 2,9, przy czym antystatyk wprowadza się w ilości 0,5–10 części wagowych, a środek uniepiałniający w ilości 5–30 części wagowych na 100 części wagowe kauczuku naturalnego lub syntetycznego, względnie ich mieszaniny, po czym otrzymany produkt poddaje się przetopce w znany sposób.
(2 zastrzeżenia)
C09K P. 249763 84 09 25
C08L
Zgłoszenie dodatkowe do zgłoszenia P. 241418
Krajowy Związek Spółdzielni Chemicznych "Chemix" Ośrodek Technologii Chemii Gospodarczej, Bydgoszcz, Polska (Marek Miętkiewicz, Janusz Niedbalski, Bolesław Golba, Edward Krakowski).
Sposób wytwarzania nieschnącego kitu uszczelniającego odpornego na działanie niskich i podwyższonych temperatur
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie wytwarzania nieschnącego nie wulkanizowanego kitu uszczelniającego na bazie surowców krajowych.
Sposób otrzymywania kitu polega na wymieszaniu i uplastyczeniu na walcówce 44,8–87,2 części wagowych butadieno-styrenowego z zawartości 10,0–23,5% styrenu i temperaturze zeskleplenia 209–204 K, 76,8–115,2 części wagowych polipropylenu ataktycznego o ciężarze cząsteczkowym 10000, temperaturze zeskleplenia 253 K i temperaturze topnienia 423 K, 48,0–72,0 części wagowych polietylenu nisko-cząsteczkowego o ciężarze cząsteczkowym 2000–6000, temperaturze zeskleplenia 203 K, temperaturze topnienia 323 K lub oleju mineralnego o temperaturze krzepnięcia poniżej 223 K i lepkości 6,3–15 cSt w temperaturze 323 K, 0,6–1,0 części wagowych wytwarcałkofofu 148,8–223,2 części wagowych wypełniacza wraz z 1,0–1,4 częściami wagowymi barwnika, następnie na formowaniu na niepodgrzewanej wytłaczarce ślimakowej, przy czym stosunek zawartości kauczuku butadieno-styrenowego do polipropylenu ataktycznego i do polietylenu niskoczasteczkowego ma się tak jak 1,4:2:4:1:5.
(1 zastrzeżenie)
C09K P. 254295 T 85 07 01
Dariusz Kuplicki, Jan Marjanowski, Sopot, Polska (Dariusz Kuplicki, Jan Marjanowski).
Środek do chemicznego usuwania osadów kamienia wodnego w skrzelaczkach przepływowych i układach chłodzenia głowic sprężarki amonialnych
Celem wynalazku jest opracowanie środka ekonomicznego w uzyciu, o niekorzystnych właściwościach i dającego się łatwo wypłukać po zakończonym zbiegu oczyszczania.
Środek według wynalazku zawiera: Od 2% do 20% wagowych urotropiny, od 1% do 3% wagowych tiomocznika, od 1% do 3% wagowych glukonianu sodowego, od 1% do 5% wagowych nafty, od 69% do 95% wagowych kwasu solnego o zawartości chlorowodoru od 25% do 30% wagowych.
(1 zastrzeżenie)
C10C P. 253450 85 05 17
Pierwszeństwo: 84 05 19 - RFN (nr P 3418663.8)
Rutgerswerke AG, Frankfurt n/Menem, Republika Federalna Niemiec.
Sposób wytwarzania lepiszcza elektrodowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu wytwarzania lepiszcza elektrodowego o wysokiej zawartości pierwotnych składników nierozpuszczalnych w chinolinie.
Sposób według wynalazku polega na tym, że normalny pak smołowy z węgla kamiennego mieszany z olejem koksu pakuowego w stosunku 1:3 do 3:1 i razem ogrzewany się do temperatury miękkiego (Kraemer-Saurov) wynoszącej 90–130°C przy ciśnieniu normalnym albo zmniejszonym a otrzymaną pozostałość mieszana się ewentualnie z wysokowrząca frakcją smoły z węgla kamiennego.
C10M P. 249764 84 09 25
Podkarpackie Zakłady Rafineryjne im. Ignacego Łukasiewicza, Jasło, Polska (Zbigniew Bałuk, Czesław Zięba, Andrzej Kiełtyka, Edward Bajorek, Maria Wojtajl, Roman Gicala, Józefa Ogrodowska, Karol Sep, Andrzej Dudek, Elżbieta Szczawnicka, Marek Pawelczyk, Bronisława Paluszkiewicz, Wojciech Chwaja).
Sposób wytwarzania wysokogatunkowego oleju do sprzężarek tłokowych
Sposób według wynalazku polega na uszlachetnieniu frakcji ropy parafinowo-siarkowo-asfaltowej o granicach wrzenia 350–500°C i lepkości kinematycznej 5–12 mm²/s w 100°C przez selektywną refiniacją furfułorem, następnie odparafinowanie mieszanek acetom-toluen, hydrafinaację i kontaktowanie z ziemią odbarwiąjącą oraz wprowadzenie inhibitora utleniania i korozji wraz z deemulgatorem w ilości 0,6–1,3% wagowych.
C11D P. 249804 84 09 28
Przedsiębiorstwo Wyrobów Chemicznych „Viola-Prodrym”, Gliwice, Polska (Ruta Bojarska, Jadwiga Makolądra, Danuta Eichhof, Zygmunt Rost).
Emulsja do mycia rak oraz sposób wytwarzania emulsji do mycia rak
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uzyskania emulsji do mycia rak, łatwej w dozowaniu i stabilnej w czasie przechowywania.
Emulsja według wynalazku składa się z: 7–14 części wagowych mieszaniny soli dwusadowej, monoestru kwasy sulfonarylowych i oksytylenowanego 8 moliami tlenku etylenu alkoholu laurylowego oraz soli sodowej siarczanu oksytylenowanego alkoholu laurylowego, 1,5–3,5 części wagowych produktu kondensacji dwuetanolaminy z olejem kokosowym, 3,5–6,5 części wagowych mieszaniny etanolamino kwasu tłuszczowego i soli sodowej siarczanowanego i oksytylenowanego alkoholu laurylowego, 3,5–6,5 części wagowych produktu przyłączenia średnio 75 moli tlenku etylenu do 1 mola lanolina, 0,3–0,6 części wagowych kwasu benzoesowego, 2–4 części gliceryny, 0,05–0,3 części wagowych kwasu adypinowego, 0,5–2,5 części wagowych chlorku sodu oraz barwnika i substancji zapachowej, a także wody do 100 części wagowych.
Sposób według wynalazku polega na dozowaniu i mieszaniu w odpowiedniej kolejności wyżej podanych składników do uzyskania jednorodnej i trwałej emulsji.
C11D P. 254749 85 07 30
C23G
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Paweł Kikolski, Jerzy Cechnicki, Lech Orlinski, Jerzy Klos, Teresa Piwowar, Jacek Reymert).
Ciekły alkaliczny środek myjący do blach stalowych
Przedmiotem wynalazku jest ciekły alkaliczny środek myjący, służący do zmywania z blach stalowych środków konserwujących oraz preparatów ułatwiających walcowanie, zwłaszcza do mycia metoda narty-skową, w temperaturze 70–100°C.
Środek wytwarzany składa się z 95–99% wagowych soli i 1–5% wagowych mieszaniny zawierającej 1,3–6% wagowych alkilfenolu wysokoosytylenowanego zawierającego od 25 do 50 grup tlenku etylenu, 3,0–10% wagowych alkilfenolu średniooksytylenowanego zawierającego od 7 do 12 grup tlenku etylenu, 50–80% wagowych wodorotlenku sodowego, 3–10% wagowych szkła wodnego, 5–24% wagowych trójfilosforanu sodowego i ewentualnie do 40% wagowych środka przeciwpiennego.
C13C P. 254713 85 07 26
Cukrownie Gdańskie – Cukrownia „Malborg”, Malborg, Polska (Wacław Nalewajko).
Urządzenie do odwadniania zwłaszcza buraków cukrowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skonstruowania urządzenia, w którym następuje samoczynne oczyszczanie się otworów wypływowych bębna przez tarcie przemieszczających się buraków.
Urządzenie wytwarzane przez wylążek zawiera obrotowy bęben (1) o osi poziomej zaopatrzony od wewnątrz w element (3) kierująco-wyładujący o kształcie linii śrubowej, przy czym powierzchnia boczna tego bębna (1) ma postać sita z szeregiem otworów (2) wypływowych. Bęben (1) napędzany jest przez silnik (12) elektryczny, przekładnię zębatą (11) i wał (10). Element (3) kierująco-wyładujący ma postać taśmy zwięzłej na kształt linii śrubowej i umocowanej węższym bokiem od wewnątrz do ściany bocznej bębna (1).
C22B P. 249741 84 09 26
Instytut Chemii i Techniki Jądrowej, Warszawa, Polska (Wiesława Lada, Wojciech Migdał).
Sposób odzyskiwania metali szlachetnych, zwłaszcza złota i srebra w postaci metalicznej z roztworów cyjankowych
Sposób według wynalazku polega na tym, że roztwory cyjankowe, zawierające metale szlachetne, zwłaszcza złoto i/lub srebro, w postaci kompleksów cyjankowych, silnie się alkalicują przy użyciu wodorotlenku, korzystnie sodowego, po czym do roztworu wprowadza się glinę w postaci metalicznej, a następnie wytrącane w postaci metalicznej metale szlachetne w wyniku reakcji z roztworem znanej sposob.
Wynalazek znajduje zastosowanie zwłaszcza w technologii odzysku złota i/lub srebra z roztworów cyjankowych po galwanicznym srebreniu lub złoceniu.
Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, Polska (Jan Sosin, Adam Błaż, Jan Pander, Marek Kosiba, Andrzej Pers, Jerzy Godek, Andrzej Wojno).
Sposób przerobu odpadów miedziowo-niklowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie przerobu odpadów miedziowo-niklowych zanieczyszczonych Zn, Fe, Sn, Pb, Mn i Cr, które ze względu na zanieczyszczenia nie nadają się do przetopu na uzyskane stopy miedziowo-niklowe.
Sposób według wynalazku polega na przetopieniu odpadów miedziowo-niklowych w piecu elektrycznym - łukowym, przy czym w pierwszej kolejności przetapia się złomy miedziowo-niklowe zawierające powyżej 1,5% Zn, następnie na roztopiony i przegrzany do temperatury 1380–1520°C metal wprowadza się złomy zawierające nie więcej niż 1,5% Zn oraz zgary, żużle i szlamy zawierające Cu i Ni, a następnie żużel z rafinacji końcowej z tego samego procesu, przegrzewa się top do 1400°C, zlewą się żużel, a do metalu po ewentualnym święczeniu go powietrzem, gdy metal zawiera mniej niż 7% Fe, dodaje się 15–30% wagowych zgorzeliny miedzianej i 3–6% piasku, przegrzewa się top przez około 30 minut do 1400°C, a następnie zlewą się żużel i odlewa wytopiony metal.
(2 zastrzeżenia)
Stal odporna na korozję
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania składu chemicznego stali, z której wykonane wyroby będą posiadały wymaganą wysoką odporność na korozję ogólną i międzykrystaliczną, a ponadto dobrą zardźpłomność, zarostytrzymalość oraz dobре właściwości mechaniczne.
Stal według wynalazku zawierająca wagowo 16–20% chromu, 6–15% niklu, max 2% maganu, max 0,035% siarki, max 0,035% fosforu, krzem oraz węgla, resztę żelaza i inne nieuniknione zanieczyszczenia, charakteryzuje się tym, że zawiera wagowo 3–6% krzemu, max 0,15% węgla, max 2% molibdenu oraz dodatek max 1,1% niobu lub max 0,8% tytanu lub max 1,1% mieszaniny niobu i tytanu.
Stal według wynalazku przeznaczona jest na elementy i urządzenia przemysłu kwasu azotowego, siarkowego lub chromowego.
(1 zastrzeżenie)
Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice, Polska (Adam Galanty, Zygmunt Pogan, Tadeusz Stuczyński, Antoni Świątek).
Odlewniczy stop aluminium
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania składu chemicznego stopu o dobrych właściwościach odlewniczych i dobrej obrabialności mechanicznej, przeznaczonego głównie na głowice cylinderów silników spalinowych chłodzonych powietrzem.
Odlewniczy stop aluminium zawierający w ilościach wagowych: 3,5–5,0% Cu, 0,3–0,5% Mn, do 0,7% Fe, 0,01–0,1% Si, Ti charakteryzuje się tym, że zawiera w ilościach wagowych: 6,5–8,5% Si, 0,3–0,7% Mg, 0,10–0,25% Ti, 0–0,40% Zr, 0,01–0,08% B oraz 0,015–0,04% Sr, resztę stanowi Al i nieuniknione zanieczyszczenia.
(2 zastrzeżenia)
Instytut Żelaza im. Stanisława Staszcza, Gliwice, Polska (Józef Marchnica, Henryk Christoph, Stanisław Miśta, Mirosław Joachimeczak).
Stal szybkołącna
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zwiększenie odporności stali na działanie temperatury hartowania.
Stal szybkołącna składająca się wagowo z: 0,85–0,95% węgla, 0,20–0,40% manganu, 0,30–0,80% krzemu, 3,50–4,50% chromu, 1,40–2,10% wolframu, 8,20–9,20% molibdenu, 1,00–2,25% wanadu i resztę żelaza i nieuniknione zanieczyszczenia, charakteryzuje się tym, że zawiera ponadto 0,01–0,08% azotu, 0,01–0,05% cyrkonu, 0,01–0,05% tytanu, i 0,01–0,10% niobu.
(1 zastrzeżenie)
Politechnika Gdańska, Gdańsk; Okręgowe Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, Gdynia, Polska (Romałd Juchniewicz, Jezmar Jankowski, Jan Szukalski, Jadwiga Pawlińska, Jan Marjanowski).
Sposób zapobiegania korozji stalowych podgrzewaczy wody, zwłaszcza przećiwprowadowych, w układzie grupowego węża cieplnego
Sposób według wynalazku polega na tym, że wewnątrz zbiorników wody wodociągowej usuwanych przed podgrzewaczami wody i wewnątrz zbiorników ciepłej wody usuwanych za podgrzewaczami wody, umieszcza się zespół anod aluminiowych prześwieconych metalowym konstrukcją zbiornika elektrodą polaryzującą się stałym prądem przez podłączenie dodatniego zacisku źródła prądu do anod aluminiowych, ujemnego zacisku do metalowej konstrukcji zbiorników wody, przy czym stosuje się prąd o takim natężeniu, aby wprowadzić do wody produkty anodowego roztwarzania aluminium od 0,5 do 1,5 g/m² w przeliczeniu na Al.
(1 zastrzeżenie)
Instytut Ciężkiej Syntezy Organicznej "Błachownia", Kędzierzyn-Koźle, Polska (Piotr Król, Zdzisław Maciejewski, Tadeusz Śnieżek, Tadeusz Świrk, Kazimierz Solon, Alfonś Dudek, Łukasz Reiss, Albin Hejnár, Jerzy Baluka).
Sposób nanoszenia antykorozyjnych powłok na elementy stalowe przemysłu naftowego, zwłaszcza na rury wiertnicze
Przedmiotem wynalazku jest sposób nanoszenia antykorozyjnych powłok na elementy stalowe przemysłu naftowego, zwłaszcza na rury wiertnicze narażone na korozję, zwłaszcza siarkowodorową.
Sposób według wynalazku polega na tym, że rurę stalową lub metalową wyciąga się, suszy i nанosi warstwę pośrednią poliimidowo-poliolowo-izocyanianowaną w postaci 25–50% roztworu w rozpuszczalniku organicznym, taikiem jak toluen, ksylen lub octan etylu, po czym pokrywa się tworzywem poliuretanowym otrzymanym w reakcji polieteru, wytwarzanego w reakcji fosfenu A z tlenkiem alkilowym, w obecności powszechnej stosowanego katalizatora 4 do 30% wagowych magnetycznej odmiany tlenku żelaza fosfadowanego do 10% wagowych monoetanolaminy i 15 do 50% wagowych toluenu, ksylenu lub octanu etylu, poliimidem i izocyanianem zawartości 15 do 75% wagowych grup izocyanianowych w przeliczeniu na dwuziocyanian toluenu, otrzymanym w reakcji aromatycznych dwuziocyanianów z wysokocząstkowymi polieterami uzyskanych
mi w reakcji alkoholi wielowodorotlenowych z tlenkami alkilenuowymi, uważając albo proporcja grup zawierających ruchomy atom wodoru w mieszaninie do grup izocyanianowych była równa 1:1 z dokładnością do ± 5%, a następnie po utwardzeniu tworzywa powierzchnię pokrywa się ponownie składnikiem prepolimerowym w warunkach jak w procesie wstępnym.
C23G P. 254750 85 07 30
C11D
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Paweł Kikolski, Jerzy Klos, Teresa Piwowar, Jacek Reymar).
Sposób mycia blach stalowych, zwłaszcza do produkcji masek cieniowych do kineskopów
Sposób według wynalazku polega na tym, że blachę stalową wstępnie nawiłżoną w kapieli myjącej i mechanicznie oczyszczoną, myje się kapielą myjącą składającą się z 95—99% wagowych wody zdemineralizowanej i 1—5% wagowych w mieszaniny składającą 1,5—6% wagowych wodookosztlenionego fenolu, 3,0—10% wagowych średniookosytlenionowanego alkilofenolu, 50—80% wagowych wodorotlenku sodowego, 3—10% wagowych szkła wodnego, 5—24% wagowych trójphosphoforanu sodowego, przy czym kapiel myjąca natryskuje się na blachy pod ciśnieniem 2—6 atm \((2 \times 1,01325 \times 10^4 — 6 \times 1,01325 \times 10^4 \text{Pa})\) w ilości 50—150 l/m² blachy, a następnie splukuje się je wodą zdemineralizowaną i suszy.
(1 zastrzeżenie)
C25C P. 253648 85 05 27
Pierwszeństwo: 84 05 29 - Francja (nr 84/08816)
Aluminium Pechiney, Paryż, Francja (Bernard Langon).
Anoda węglowa, zwłaszcza do wanien do produkcji aluminium na drodze elektrolizy
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zmniejszenie rezystancji stykowej w połączeniach anod węglowych wanien do elektrolitycznego wytwarzania aluminium bez jednoczesnego zwiększania strat cieplnych waniny elektrolitycznej.
Anoda węglowa według wynalazku, której połączenie z dodatnim doprowadzeniem prądu jest realizowane przez połączenie co najmniej jednej stalowej części przewodzącej, zawierającej część dolną, która wodzi w anode węglowa oraz część górna połączoną z dodatnim doprowadzeniem prądu, charakteryzuje się tym, że część górna (5) stalowej części przewodzącej ma co najmniej na 30% swej długości pole przekroju poprzecznego co najwyżej równe 60% pola przekroju poprzecznego części dolnej (3).
(7 zastrzeżeń)
C25C P. 253887 85 06 10
Pierwszeństwo: 84 06 13 - Francja (nr 84/10557)
Aluminium Pechiney, Paryż, Francja (Langon Bernard).
Modułowy blok katodowy i katoda o niskim spadku napięcia dla elektrolizorów
Modułowy blok katodowy o niskim spadku napięcia dla elektrolizorów do otrzymywania aluminium w procesie elektrolizy z rozpuszczonego tlenku glinowego w stopionym kryolicie według metody Hall-Heroult'a, przy czym każdy z elektrolizorów stanowi równoległościenną metalową kadź, na ściankach której wsparta jest katoda dla tworzenia warstwy płynnego aluminium, a blok katodowy jest utworzony z zestawu węglowych bloków równoległościennych, o wydłużonym kształcie z zachowaniem stosunku długości do szerokości co najmniej równego dwa, i zawiera w swojej części co najmniej jeden, a do połączenia pręta stalowego usytuowanego równolegle do ścianki bocznej kadzi, zaś jego zakończenie podłączone jest do co najmniej jednego kolektora katodowego, charakteryzuje się tym, że rowki (12) są nacięte w kierunku prostopadłym do osi (AA') bloku, który jest usytuowany równolegle do bocznej ścianki kadzi.
Katoda węglowa według wynalazku stanowi zestaw co najmniej dwóch modułów katodowych połączonych lepiszczem z pasty węglowej.
Blok katodowy ma połączone dwa półmoduły lepiszczem, korzystnie klejem, stanowiące moduł katodowy, którego szerokość odpowiada szerokości katody.
(9 zastrzeżeń)
Dział D
WŁÓKNIENICTWO I PAPIERNICTWO
D03D P. 249904 841004
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Wełnianego, Łódź, Polska (Jan Słonia, Cezary Rudnicki, Krystyna Trojanowska).
Tkanina
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania tkaniny z przędz wełnianych i przędz rdzeniowych z udziałem włókien szklanych o zwiększonej odporności na zniszczenie pod wpływem ognia i/ lub podwyższonych temperatur.
Tkanina nie palna według wynalazku wykonana jest z przędzy rdzeniowej nitkowanej lub zgrzebnej pojedynczej znitkowanej z przędzą zgrzebną wełnianą oraz z przędzy zgrzebnej wełnianej. Przędza rdzeniowa ma udział w włókien szklanych, a opłot z włókien wełnianych wynosi od 200 do 295 obr./m. Skręt nitkowania dwóch przędz rdzeniowych wynosi 250 do 350 obr./m. Udział włókien szklanych wynosi od 11 do 15%. Przędza rdzeniowa znitkowana z przędzą zgrzebną ma skręt od 130 do 195 obr./m, a udział włókien szklanych wynosi od 5 do 10%. Przędze rdzeniowe w wątku i osnowie tworzą w tkaninie regularną siatkę.
(5 zastrzeżeń)
D03D P. 253760 T 85 05 31
Politechnika Łódzka, Łódź, Polska (Rudolf Owczarz).
Sposób i urządzenie do zasilania wątkiem krosien bezczółenkowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skrócenia procesu technologicznego przygotowania wątku do tkanin, przez wyeliminowanie tradycyjnego skrócenia poza krosnem na oddzielnych urządzeniach.
Sposób zasilania wątkiem krosien bezczółenkowych z pojedynczych nitek nawiątych na nawoje, polega na tym, że pojedyncze nitki składowe wątku, odwijane z najmniej dwóch nawoje, po równoległym ich ułożeniu, podają się przez wózki skrócające, a następnie w postaci skróconej wprowadza się do przemyku. Urządzenie do zasilania wątkiem krosien bezczółenkowych, charakteryzuje się tym, że gest wyposażone w urządzenie skrócające <4> wraz z zespołem napędowym (6), współpracujące z wałkami odbiorczymi wraz z zespołem napędowym <8>, usytuowane między prowadnikiem z naprężaczem (3) oraz kompensatorem wątku (9). Nadto jest wyposażone w fotokomórkę (18) do utrzymywania zapasu wątku (V) na zasilaczu (10), a także zespoły zrujnowane (15), do których wejść są dołączone wyjścia z czujników (17) i wątku pojedynczego (I) i wątku skróconego (I'), fotokomórki (18) oraz urządzenia uruchamiającego krosno (16). Wyjścia zespołu sterującego (15) są połączone z wejściem zespołu napędowego (6, 8 i 11) urządzenia skrócającego (4), wałków odbiorczych (7) oraz zasilacza (10), a także z wejściem urządzenia wyłączającego krosno (16).
D04B P. 249885 84 10 04
Beata Grycz, Warszawa, Polska (Beata Grycz).
Dzianina ręczna o splocie pikowym i rzadkowej strukturze
Dzianina ręczna o splocie pikowym i rzadkowej strukturze jest robiona na drutach oraz szydełkiem.
Najważniejszym elementem dzianiny jest podstawa, która ma kształt elipsy ścieżnej na obu końcach. Jest ona zbudowana z dwu części ściągacza, który może być dowolnej długości. Część robiona szydełkiem zbudowana jest z niepełnych płośników zakończonych oczkami wbijanych w co drugie oczko powstałego splotu łańcuszkowego.
(1 zastrzeżenie)
D05B P. 249930 84 10 05
Zakłady Metalowe "Lucznik" im. Gen. Waltera, Radom, Polska (Stefan Krupa).
Napęd chwytača wahadłowego w maszynach do szycia
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania napędu chwytača wahadłowego od wałka prostego i jednolitego korbowodu.
Napęd chwytača wahadłowego w maszynach do szycia wyposażony jest w mimośrod (2) osadzony na wałku prostym (1), połączony jednolitym korbowodem (3) z korbą wałka chwytača lub z korbą wałka zabieraka. Mimośrod (2) ma dwa rowki prostokątne (11) w których osadzone są pierścienie osadzne (10). Korbowód (3) wyposażony jest w dwa lożyska (12) i (13) o kształtach tułej.
(3 zastrzeżenia)
D06B P. 249798 84 09 27
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Maszyn Włóknienniczych "Polmatex-Cenaro", Łódź, Polska (Paweł Stelmarczyk).
Urządzenie do podnoszenia, opuszczania i oscylacji grzebienia klejarki
Urządzenie do podnoszenia, opuszczania i oscylacji grzebienia stanowi układ hydrauliczny zawierający pompe (1), która poprzez elektromagnetyczny rozdzielacz <3> i regulowane dławiki <5> z zaworami (4) zwrotnymi napędza hydrauliczny silownik (6). Do tłoczyska (7) silownika (6) jest przymocowana krzywka (11), która współpracuje z łącznikiem (12). Łącznik
D06F P. 249709 84 09 20
G05D
Politechnika Szczecińska, Szczecin, Polska, Politechnika Warszawska, Warszawa, Polska (Grzegorz Czajkowski, Mirosław Czajkowski).
Układ elektronicznego programatora pralki automatycznej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia układu programatora pralki automatycznej i zwiększenia jego niezawodności.
Układ ma pamięć stałą (1), której wyjście danych połączone jest szyną danych rejestru (2), a ponadto połączone jest z wejściem deszyfratora układów wykonawczych (3), z wejściem wybierającym multiplexera (4), a także z jednym wejściem deszyfratora zerowania licznika długich czasów (5). Na drugie wejście deszyfratora zerowania licznika długich czasów (5) podawane są impulsy zegarowe z zegara systemu (16). Wyjście deszyfratora zerowania licznika długich czasów (5) połączone jest z wejściem sterującym licznika długich czasów (14), którego wejście zegarowe sterowane jest impulsami zegarowymi z zegara systemu (16), zaś wyjście połączone jest szyną sterującą (S3) z wejściem danych multiplexera (4). Do wejścia multiplexera (4) przyłączone są także wyjścia programowanego układu pomiaru temperatury (6), zespół przełączników programu (7), przyłączony poprzez szynę sterującą (S2) oraz czujnik poziomu wody (8) przyłączony poprzez szynę sterującą (S1). Wyjście multiplexera (4) połączone jest poprzez układ opóźniający (10) z wejściem danych rejestru (2). Wejście zegarowe rejestru (2) sterowane jest impulsami zegarowymi z zegara systemu (16). Wyjście rejestru (2) połączone jest szyną adresową z wejściem sterującym programowanego układu pomiaru temperatury (6) oraz z wejściem wybierającym multiplexera (4) a także z wejściem adresowym pamięci stałej (1). Do wejścia pamięci stałej (1) doprowadzone są także impulsy zegarowe z zegara systemu (16). Inne wejście rejestru (2) połączone jest z wejściem zmiany programu licznika programowanego (12) wchodzącego w skład zegara systemu (16). Czujnik poziomu wody (8) połączony jest także szyną sterującą (S1). Wejście deszyfratora układów wykonawczych (3) natomiast zespół przełączników programu (7) połączony jest szyną sterującą (S2) również z wejściem sterującym programowanego układu pomiaru temperatury (6).
Dział E
BUDOWNICTWO; GÓRNICTWO; KONSTRUKCJE ZESPOLONE
E05B P. 253710 T 85 05 30
Specjalistyczna Spółdzielnia Pracy "Metalowiec", Działdowo, Polska (Grzegorz Skowronski, Jan Lewicki, Bogdan Wilkowski, Zdzisław Peć).
Mechanizm zamka bezkluczowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zamykania drzwi, zwłaszcza drzwi kas pancernych, za pomocą nastawionych według szyfru kilku elementów blokujących (1) zasuwę (6) zamka.
Elementy, osadzone w zasuwie (6), ślizgającej się pomiędzy płaskownikami (20) i (21) prowadzącymi, wykonane są z płaskich pierścieni, których zewnętrzne obwody są w dwóch przeciwnielegkich miejscach ścieżę według odcinków kolistych, których cięciwy (2) i (3) są równolegle lecą niemal co do płaszczyzny. Obwody wewnętrzne pierścieni elementów blokujących (1) mają w głębienia półkoliste, w które wchodzą kulki
Zawiasa, zwłaszcza do drzwi kuchni gazowej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania zawiasy pozwalającej na zdejmowanie i składanie drzwi kuchni gazowej bez użycia narzędzi.
Zawisa według wynalazku składa się z uchwytu (1), który w wystającej górnej części ma pochyłe wklebienie (2), w którym umieszczona jest dźwignia nośna (3) w kształcie ceownika. W dźwigni (3) osadzony jest sworzeń (6), który jest osią obrotu drzwi. Sworzeń (6) przechodzi jednocześnie przez wspornik (7) połączony z elementem nośnym w formie ceownika. Sworzeń (6) opiera się we wklebieniu promieniowym (11) uchwytu (1) do którego jest dociskany elementem sprężystym (9) osadzonym jednym ramieniem w dźwigni (3) a drugim ramieniem we wsporniku (7).
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Techniki Geologicznej Centralnego Urzędu Geologii, Warszawa, Polska. (Sławomir Gradys).
Linowa wciągarka pomiarowa
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zabezpieczenia przed poślizgiem przewodu (5) na kole (6).
Bęben (1) jest osadzony na walku (2) połączonym z ramą (3). Na bębnie (1) osadzone jest obrotowo pomiarowe koło (6) sprzężone z licznikiem (7). Z bębna (1) połączone jest zapadkowe koło (8) współpracujące z mechanizmem dźwigniowym (10, 11, 12, 13) i (15, 16, 17) oraz żebate koło (9) napędzające mechanizm (18, 19, 20, 21, 22) układający na bębnie (1) pomiarowy przewód (5).
Linowa wciągarka pomiarowa jest przeznaczona do upuszczania na przewodzie elektrycznym czujników pomiarowych do otworów wiertniczych.
Centrum Mechanizacji Górnictwa "Komag", Gliwice, Polska (Ryszard Diederichs, Helmut Sznapka, Jerzy Mańka, Kornel Olender).
Multiplikator ciśnienia
Multiplikator ciśnienia ma cylindry (14 i 14') wysokiego ciśnienia połączone przewodami (15 i 15') we wspólny przewód (25) za pośrednictwem zwrotnych zaworów (16, 16'). Przewody (15 i 15') są zarazem połączone z zaworami alternatywy (18, 18') poprzez zwrotnie zawory (17, 17').
Każdy z zaworów alternatywy jest połączony z jednej strony z wnętrzem cylindra (1'). Z drugiej strony zawory alternatywy (18, 18') są połączone wzajemnie przewodem (19), a ten przez odcinający zawór (20) jest połączony z zasilającym przewodem (26).
Głowica otworu wydobywczego zwłaszcza do eksploatacji siarki
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia konstrukcji głowicy eksploatacyjnej w otworowym górnictwie siarkowym.
Głowica ma kolumny wydobywcze (3) i kolumny zasilające (2), które mają połączenia (teleskopowe na ostatnich segmentach rur (4) i (5)) a nad ziemią stałe połączenia kolumny zasilającej (2) z kolumną okładzinową (1) oraz kolumny wydobywczej (3) z kolumną zasilającą (2).
Ciagnik charakteryzuje się tym, że w swym korpusie (1) ma oddzielną, hydraulicznie nieprzepływową olejową komorę (2), suchą komorę (3), w której znajduje się modułowy pompowy zespół (4), a także ma suchą komorę (5), w której znajduje się modułowy napędowy zespół (6), przy czym korpus (1) ciagnika zaopatrzony jest w gniazdo (7), zwłaszcza do przegubowego zamocowania urabiającego ramienia (8) kombajnu węglowego.
E21C P. 249850 84 10 03
Centrum Mechanizacji Górnictwa "Komag", Gliwice, Polska (Zygmunt Noeulak, Józef Pyka, Eugeniusz Kuczka, Wojciech Skoczynski, Wojciech Skolik, Andrzej Błażewicz, Henryk Fober, Kazimierz Stawek),
Ciagnik kombajnu węglowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zmodernizowania konstrukcji ciagnika kombajnu węglowego, zwłaszcza kombajnu ścianowego wyposażonego w dwa ramiona urabiające pracujące w niekorzystnych warunkach geologicznych, tak aby możliwy był szybki i łatwy montaż i demontaż zespołów i elementów hydraulicznych oraz mechanicznych, bez konieczności opróżniania komór korpusu z oleju roboczego. Wynalazek rozwiązuje także zagadnienie zwiększenia sztywności kombajnu węglowego oraz zmniejszenie jego długości przez odpowiednie usytuowanie poszczególnych zespołów i elementów stanowiących wewnętrzne wyposażenie ciagnika.
E21C P. 249855 84 10 02
Centrum Mechanizacji Górnictwa "Komag", Gliwice, Polska (Zygmunt Jaromin, Tadeusz Chmiel, Bolesław Szymczyk).
Organ urabiający kombajnu górniczego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania organu urabiającego umożliwiającego zmniejszenie rozdrobnienia urobku i zmniejszenie energochłonności urabiania jak również zapewnienie równomiernego obciążenia noży.
Organ urabiający kombajnów górniczych ma skrawające noże (8) osadzone w uchwytach (6 i 7) zamocowanych na pobocznicy walcowej organu i na obwodzie tarczy czołowej. Odległości pomiędzy sąsiadującymi ze sobą liniami (9) skrawania noży (8) są zmienne i wzrastają w miarę wzrostu odległości (11), czyli w miarę wzrostu odległości skrawającego noża (8) od czoła organu, przy czym wartość przyrostu jest stała lub zmieniona.
E21F P. 219760 84 09 25
Centrum Mechanizacji Górnictwa "Komag", Gliwice, Polska (Jan Lenard).
Muifa uszczelniająca podsadzkowy rurociąg w tamie
Przedmiotem wynalazku jest mufa przeznaczona do uszczelniania otworów w tamie podsadzkowej górniczej przez który przechodzi rurociąg podsadzkowy. Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania mufy przeznaczonej do tam wykonanych z płyt stalowych.
Na rurociąg (4) jest nasadzona tuleja (1) z kołnierzami (2) i (3). Kołnierze (2) i (3) znajdują się po przeciwległych stronach tamy (5). Między kołnierzami (2) i (3) a tąmą (5) znajdują się sprężyny (6) i (7) utrzymujące swym napięciem tuleje (1) względem tamy (5). Co najmniej po jednej stronie tamy (5) mufa (8) z użarzkiem (9) oraz zawijany obrzęczka (9) wstęga (5) a obrzęczem (10) tuleje (1) bądź kołnierz (2) tulei (1). Rurowiec (4) jest osadzony w tulei (1). Mufa dzięki sprężynom (6) i (7) ustawia się względem tamy (5) prostopadle i bądź w pewnym zakresie skośnie.
(6 zastrzeżeń)
---
**E21F**
**P. 249842**
**84 10 03**
Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi, Zakłady Badawcze i Projektowe Miedzi „Cuprum”, Wrocław, Polska (Marian Szoltysiek, Aleksander Barczyk).
**Sposób likwidacji wybranych przestrzeni przy eksploatacji grubego złoża rud**
Sposób likwidacji wybranych przestrzeni, powstających przy eksploatacji pod mocnymi skałami stopowymi grubego złoża rud systemem komorowym, z dennym wypuszczaniem urobku poprzez leje zszycze do chodnika podkominowego, z zastosowaniem podsiadzki hydraulicznej do odszynienia wybranych przestrzeni charakteryzuje się tym, że dokonuje się likwidacji pola odcinków obejmujących naprzemian dwie komory i filar miedzy nimi oraz dwa filary i komore między nimi, polegającej na burzeniu filarów i podsadzaniu pustek w takiej kolejności, że likwidacja odcinka (A, Al...) pola obejmującego komory (K3, K1) oraz filary (F3) między nimi, wyprzeda likwidację odcinka (B, Bl...) pola obejmującego filary (F1 i F2) oraz komorę (K2) między nimi. (1 zastrzeżenie)
---
**Dział F**
**MECHANIKA; OŚWIETLENIE; OGRZEWANIE; UZBROJENIE; TECHNIKA MINERSKA**
**F02B**
**P. 249111**
**84 08 08**
Wiesław Olędzki, Warszawa, Polska (Wiesław Olędzki).
**Tłokowy silnik spalinowy z hydraulicznym systemem zmiany ruchu posuwisto-zwrotnego tłoka na ruch obrotowy, zwłaszcza do maszyn pracujących pod dużymi obciążeniami**
Cellem wynalazku jest opracowanie konstrukcji trwałego i odnornego na przeciążenia silnika, charakteryzującego się prostym mechanizmem przeniesienia ruchu posuwistego na obrotowy.
Silnik dwucylindrowy wyposażony jest w zespół wyporowej pompy ssąco-tłoczącej z tłokami (PT) połączonymi sztywno z tłokami (T1) silnika spalinowego (B), oraz silnik hydrauliczny żebaty (SZ) przyczepowany w ten sposób, że ciecz tłoczona przez pompę wyporową kierowana jest do krótca wlotowego (W1) silnika hydraulicznego, a następnie po wykonaniu pracy, z krótca wylotowego do drugiego cylindra pompy wyporowej przez jej zawór ssący. Tłoki silnika spalinowego sprzężone są za pomocą układu hydraulicznego tłokowego.
(5 zastrzeżeń)
**F02M**
**P. 253882 T**
**85 06 10**
Centralny Wojskowy Ośrodek Badawczy Paliw Płynnych, Warszawa, Polska (Józef Romanowski, Wiesław Górski, Włodzimierz Ostaszewski).
**Wkład filtracyjny do wydzielania śladowych ilości wody z paliw płynnych**
Cellem wynalazku jest wykonanie Wkładu filtracyjnego o optymalnej skuteczności oddzielania wody od paliwa.
Wkład składa się z warstwy, na której zachodzi koalescencja wody, wykonanej z włókien szklanych ze szkła alkalicznego, korzystnie sodowego, warstwy na której zachodzi formowanie strużek i uwalnianie wody, wykonanej ze szkła bezalkalicznego, korzystnie borowego, płosowanego papieru filtracyjnego, perforowanych przegród wewnętrznej i zewnętrznej oraz dennic, przy czym warstwa koalescencyjna jest wykonana z włókien o numerach ciężarowych Ttx w granicach od 0,0002 do 0,01 g/km, a warstwa na której zachodzi formowanie strużek i uwalnianie wody
jest wykonana z włókien o numerach ciężarowych Ttx w granicach od 0,01 do 0,5 g/km. Stosunek numerów ciężarowych włókien warstwy na której zachodzi koalescencja do włókien warstwy, na której zachodzi formowanie strzępek i uwalnianie kropełek wody, zawiera się w granicach od 0,01 do 0,2.
(2 zastrzeżenia)
F03G P. 253147 T 85 04 26
Andrzej Plaskura, Gliwice, [Mieczysław Tytko, Gliwice, Polska (Andrzej Plaskura, Mieczysław Tytko).
Sposób wykorzystania energii fal przybrzeżnej dużych zbiorników wodnych oraz zasada konstrukcji urządzenia do jej przetwarzania
Sposób według wynalazku polega na zamianie energii pionowego ruchu fal na pracę użytkową, wykorzystywana do pompowania wody z poziomu niższego na wyższy.
Urządzenie składa się z pływalka (1) przenoszącego energię fal za pośrednictwem dźwigni (3), umocowanej poprzez ułożyskowane zaczepy (2) - na nurniku (4) pompy ssąco- tłoczącej (6). Pompa przetacza wodę rurowaniem (7) poprzez zawory (8) do kolektora wody umieszczonego na wyższym poziomie. (3 zastrzeżenia)
F04B P. 249829 84 09 29
Polskie Górniczo Naftowe i Gazownictwo, SANOCKI Zakład Górnictwa Nafty i Gazu, Sanok, Polska (Józef Ołowski, Stanisław Węgrzyński, Marian Ochała).
Agregat pompowy do dozowania cieczy
Celem wynalazku jest skonstruowanie łatwego w montażu i obsłudze oraz oszczędnego w użyciu agregatu.
Agregat składający się z pneumatycznego silnika jednostronnego działania oraz z połączoną z nim głowicy pompowej, charakteryzuje się tym, że pneumatyczny silnik (I) ma elastyczną membranę (3) z centrycznie usytuowanym otworem, w którym zamocowany jest na sztywno korpus rozrządu (4) wraz z zaworem grzybkowym (5) służącym dla przepływu gazu napędowego i powrotną sprężyną (7) oraz elementem otwierającym (8).
Element otwierający utrzymywany jest w stałym położeniu przez tuleję dystansową (10) o regulowanej długości, umożliwiającą równocześnie regulację długości skoku nurnika (6) połączonego najkorzystniej za pomocą połączenia gwintowego z korpusem rozrządu (4).
Agregat przeznaczony jest do dozowania cieczy pod ciśnieniem w technologicznych procesach eksploatacji i przygotowania do transportu gazu ziemnego. (1 zastrzeżenie)
Przystawka sterownicza dla pompowni dwustopniowej
Celem wynalazku jest skonstruowanie przystawki umożliwiającej przechodzenie z układu jednostopniowego pracy pompowni na dwustopniowy i odwrotnie w zależności od aktualnych potrzeb w różnych okresach doby lub pory roku.
Przystawka ma blok sterowania (PG 1) pompownią pierwszego stopnia, przeznaczony do sterowania pompami głębino wymi, połączony z blokiem (P), zmiany programu technologicznego pracy dwustopniowej na jednostopniową i z czujnikami (1B2, 2B2) górnego poziomu wody w zbiorniku wyrównawczym (W). Ponadto przystawka ma blok sterowania (PP2) pompownią drugiego stopnia połączony z czujnikami (3B2, 4B2, 5B2) dolnego poziomu wody i z blokiem sterowania (PP) pompami, który jest połączony z blokiem zmiany programu technologicznego pracy dwustopniowej na pracę jednostopniową i z czujnikiem (P) ciśnienia wody w sieci wodociągowej oraz ze styznikiem pompy poziomej. (4 zastrzeżenia)
F04B P. 249543 84 09 10
Przedsiębiorstwo Produkcji Montażu Urządzeń Elektrycznych Budownictwa „ELEKTROMONTAZ”, Bydgoszcz, Polska (Marian Dudkiewicz, Andrzej Groszkowski, Jan Zmich, Edmund Puczyński, Roman Bilski).
Przystawka sterownicza dla pompowni dwustopniowej
Celem wynalazku jest skonstruowanie przystawki umożliwiającej przechodzenie z układu jednostopniowego pracy pompowni na dwustopniowy i odwrotnie w zależności od aktualnych potrzeb w różnych okresach doby lub pory roku.
Przystawka ma blok sterowania (PG 1) pompownią pierwszego stopnia, przeznaczony do sterowania pompami głębino wymi, połączony z blokiem (P), zmiany programu technologicznego pracy dwustopniowej na jednostopniową i z czujnikami (1B2, 2B2) górnego poziomu wody w zbiorniku wyrównawczym (W). Ponadto przystawka ma blok sterowania (PP2) pompownią drugiego stopnia połączony z czujnikami (3B2, 4B2, 5B2) dolnego poziomu wody i z blokiem sterowania (PP) pompami, który jest połączony z blokiem zmiany programu technologicznego pracy dwustopniowej na pracę jednostopniową i z czujnikiem (P) ciśnienia wody w sieci wodociągowej oraz ze styznikiem pompy poziomej. (4 zastrzeżenia)
F04B P. 253217 T 85 05 02
Instytut Warzywnictwa, Skierniewice, Polska (Stanisław Kaniszewski, Bogusław Kuc, Ryszard Piątkowski).
Pompa dozująca
Celem wynalazku jest skonstruowanie pewnej w działaniu i pracującej w szerokim zakresie natężenia przepływu bez dodatkowego źródła napędu - pompy.
Pompa składa się z korpusu (1) oraz z dwóch cylindrów (2) umieszczonych po obu jego stronach, wewnątrz których są umieszczone przesuwnie dwa tłoki (3) połączone sztywnym tłoczyskiem (4) dwustopniowym lub trzystopniowym (tłok ssaco-tłoczący (17) umieszczonym w dwustopniowym lub trzystopniowym przezłotowym otworze centralnym, wspólnotowym z cylinderem (2).
W korpusie są wykonane ponadto dwa otwory (14), (15) wewnątrz których są umieszczone wałki (18) sztywne, połączone nakrętkami z płaskownikami (20) tworząc suwak (5) umieszczony suwliwie na tłoczysku (4), służący do sterowania zaworów wlotowych (6), i wylotowych (7). Otwór centralny jest zamknięty dwoma mniejszymi otworami (13a), (13b) mieszczącymi tłoczysko (4), zamykając dwie komory pożywkę (27), (28) po obu stronach tłoka ssaco-tłoczącego (17). Pompa zasysa wodę i pożywkę, miesza i wytłacza.
Pompa jest przeznaczona do podlewania wodą zmieszana z pożywką bez dodatkowego zewnętrznego napędu za pomocą przewodu lub nawadniania kroplkowego.
F04D P. 249940 84 10 03
Przedsiębiorstwo Wdrożeniowo-Produkcyjne „PRODRYN”, Wodzisław Śląski, Polska (Herbert Urbaniec).
Pompa łopatkowa jednostronnego działania
Celem wynalazku jest skonstruowanie prostej technologicznie pompy, w czasie pracy której nie obserwuje się zjawiska kawitacji.
Na osi (1) silnika elektrycznego osadzony jest rotor (2) zaopatrzony w łopatki (3). Mimośrodowo względem rotora osadzony jest w kadłubie (4) w sposób trwały cylinder (5) zaopatrzony w kanały wlotowe (6) i (7) oraz kanał wylotowy (8), a od strony zewnętrznej trwałe połączone są z kadłubem, króciec dopływowy (9) i króciec wypływowy (10).
Pompa przeznaczona dla celów przemysłowych i rolniczych.
(1 zastrzeżenie)
F04D P. 249951 34 10 05
F16J
Leszczyńska Fabryka Pomp, Leszno, Polska (Józef Wowk).
Ślizgowe uszczelnienie czołowe
Celem wynalazku jest zaprojektowanie ślizgowego uszczelnienia o dużej trwałości.
W ślizgowym uszczelnieniu czołowym z pierścieniami ślizgowymi (4 i 5) stosowanym zwłaszcza w pompach wirowych, zastosowano osłono przedłużoną komorę (8) na pomocniczą szczelkę (7) typu O i ograniczono komorę płynającą tuleją (9).
(1 zastrzeżenie)
F16B P. 249770 84 09 27
Jacek Buszta, Warszawa, Polska (Jacek Buszta).
Złącze meblowe trójstronne
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania złącza ściągającego ku sobie dwie płaszczyzny poziome oraz trzecią pionową.
Złącze metalowe trójstronne charakteryzuje się tym, że stanowi go element (1) wygięty w części środkowej pod dowolnym kątem, przy czym w miejscu zginacza jest otwór (Z) z wewnętrznym śrubem (3), w który wkręcana jest śruba (4) o dowolnej długości, przy czym pomiędzy łbem śruby (4) a górnymi powierzchniami elementu (1) osadzone są półki konstrukcyjne oraz słupek nośny mebla.
(1 zastrzeżenie)
F16B P. 249883 84 10 04
A01B
Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego "Ursus", Warszawa, Polska (Wojciech Sobczak).
Urządzenie do mocowania szybkołączy hydraulicznych,
zwłaszcza do ciągników i maszyn rolniczych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji urządzenia do przegubowego mocowania szybkołączy hydraulicznych na wsporniku ciągnika rolniczego.
Urządzenie składa się z dwóch wkładek (1) o zewnętrznym powierzchni tworzącej kulę, umieszczonych na szybkołączu (2), pomiędzy którymi znajduje się sprężynujący pierścień osadczy (4) umieszczony w rowku (5) szybkołącza (2). Wkładki (1) osadzone są przegubowo w gnieździe utworzonym ze wspornika (6) i pokrywki (7).
(3 zastrzeżenia)
F16C P. 250234 84 10 26
Politechnika Gdańska, Gdańsk, Polska (Olgierd Olszewski, Krystian Respondek, Andrzej Szady, Tadeusz Pawelski).
Układ łożyskowy wału zwłaszcza do dużych maszyn wyciągowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zwiększenia niezawodności maszyn wyciągowych.
Układ według wynalazku, zapatrzony w promieniowe łożyska ślizgowe, których panie umieszczone są w podporach sferycznych, charakteryzuje się tym, że w obciążonej części podpory, na jednej z sasadujących się sobą powierzchni czaszy (5) i elementu kulistego, znajduje się system rowków (7) połączonych ze źródłem wysokociśnieniowego zasilania (11) i korzystnie ze sobą.
(3 zastrzeżenia)
F16C P. 249812 84 09 29
Przedsiębiorstwo Państwowe, Ogólnokrajowe Gwarectwo Węgla Brunatnego, Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego "Półtor" Wrocław, Polska (Zdzisław Murzyński, Jan Rosochacki, Wacław Sapkowski, Kazimierz Janicki, Bogdan Kwiatkowski).
Labiryntowe uszczelnienie łożyska
Przedmiotem wynalazku jest labiryntowe uszczelnienie łożyska przeznaczone zarówno dla łożysk tocznych jak i ślizgowych pracujących w warunkach dużego obciążenia.
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zapewnienia dużej skuteczności uszczelnienia.
Uszczelnienie według wynalazku charakteryzuje się tym, że na co najmniej dwa pierścienie (5, 13) oddalone od siebie na odległość równą co najmniej pięciokrotniej grubości pierścienia (5) tworzą komorę ograniczoną tymi pierścieniami (5, 13) i tarczami (4, 11).
(2 zastrzeżenia)
F16D P. 249839 84 10 01
Kombinat Typowych Elementów Hydrauliki Siłowej "PZL-Hydral", Wrocław, Polska (Stanisław Martyna, Tadeusz Wyszyński).
Hamulec tarczowy
Celem wynalazku jest opracowanie konstrukcji hamulca w którym wkładki cierne zawierają środki kierujące luz i eliminujące stuki podczas jazdy i hamowania pojazdu.
Hamulec tarczowy pojazdu samochodowego, zawierający dociskane dwustronnie do tarczy wkładki cierne za pomocą przesuwne osadzonego we wsporniku zaciśku, dociskanego do prowadnic i podpartego sprężyną wsporczą drutową w kształcie spłaszczonej litery omega, charakteryzuje się tym, że dociskane do tarczy wkładki cierne (5 i 6), zawierają w narożach górnego końca dwie rozwarte względem siebie płaszczyzny, u zbiegu których przełożone są ramiona sprężyny (9), wykazujące w zgodzie poziomym płaszczyzne o zarysie ramion krzyżowe, zaczepione końcami o dolne ramiona sprężyny wsporcowej (4) zaciśku (2), z jednej strony, oraz podpartej wierzchołkiem o wewnętrzną oporową powierzchnię zaciśku (2) nad tarczą, z drugiej strony, przy czym wierzchołek sprężyny (9) jest odsadzony, w stosunku do płaszczyzny, na której leżą ramiona sprężyny (9), o kąt mniejszy od 90°.
(1 zastrzeżenie)
F16J P. 249728 84 09 25
F04B
Zakład Aparatury Naukowej "Unipan", Warszawa, Polska (Wiesław Grenda, Stanisław Osman).
Dwukomorowy nurnikowy zespół pompujący
Przedmiotem wynalazku jest dwukomorowy nurnikowy zespół pompujący do dozowania cieczy.
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zwiększenia dokładności dozowania oraz szczelności nurnika w szerokim zakresie ciśnień.
Zespół pompujący zawiera nurnik (1) o ruchu po- suwisto-zwrotnym w kształcie stogniowanego pręta walcowego, którego końce o mniejszych średnicach są suwiwie spasowane z komorami dożuciaymi (3) dwóch symetrycznych korpusów (2) połączonych płaskownikami (4). Końce nurnika (1) są uszczelnione z komorami dożuciaymi (3) za pomocą (Ślawnie (6) dociskanych nakrętkami (7). W nakrętkach tych są wykonane komory wyrównania ciśnień (5), w którymi spasowane są wylotne śródkowe części nurnika. Uszczelnienie nurnika (1) z komorami wyrównania ciśnień (6) jest zrealizowane za pomocą pierścieni uszczelniających (8).
W każdej komorze dożucia (3) są wykonane dwa przeciwległe kanały (11) i (12) wzdłuż tworzących powierzchni walcowych tych komór.
Komory wyrównania ciśnień (5) mogą być połączone kanałem (13) wykonanym wewnątrz nurnika (1) lufo przewodem (14) zewnętrznym i wypełnione gestym olejem lub płynem neutralizującym dozonaną ciecz.
(4 zastrzeżenia)
F16L P. 253885 85 06 10
B65G
Pierwszeństwo: 84 06 11 - St. Zjedn. Am. (nr 619,744)
Conoco Inc., Ponca City, Stany Zjednoczone Ameryki (Julian B. Coon, Eston F. Petry).
Sposób odczopowywania rurociałów szlamowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu umożliwiającego efektywne usuwanie czopów z rurociałów szlamowych.
Sposób odczopowywania rurociałów szlamowych, mających zaczopowaną część wypełnioną płynem i materiałem stałym, polega na wprowadzeniu impulsów ciśnienia do rurociągu, poniżej i powyżej czopa, regulacji częstotliwości i fazy wprowadzanych impulsów.
i tłoczeniu płynu pod ciśnieniem w kierunku zaczopowanej części rurociągu, przy czym impulsy ciśnienia fluidyzują materiał w zaczopowanej części rurociągu, zaś tłoczenie płynu pod ciśnieniem powoduje usunięcie materiału czopa z zaczopowanej części. Etapy te powtarza się wielokrotnie aż do całkowitego usunięcia czopa.
(5 zastrzeżeń)
F16M P. 249768 84 09 27
Fabryka Automatów Tokarskich "Ponar-Wrocław", Wrocław, Polska (Tadeusz Zięba, Ryszard Szoga).
Układ do mocowania elektrycznego silnika, zwłaszcza dla automatów tokarskich
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zwiększenia sztywności mocowania elektrycznego silnika oraz usprawnienia jego przesuwu podczas napinania pasów w układzie napędu głównego obrabiarki.
Wynalazek charakteryzuje się tym, że płozy (1 i 3) są posadowione na dwóch podporach (2 i 4) sztywno związanych z podstawą (P) Obrabiarki i zaopatrzonych w podłużne otwory dla zaciskowych śrub (6) wkręcanych do płoz (3), zaś pomiędzy czynną podporą (2) a czynną płozą (1) usytuowany jest prowadzący wypust (a) stanowiący korpusowe jedno całości z czynną płozą (1), przy czym prowadzący wypust (a) jest usytuowany w podłużnym rowku (2a) czynnej podpory (2), do (której umocowany jest wspornik połączony kinematycznie z czynną płozą (1) za pomocą regulacyjnej śruby do przeswu elektrycznego silnika (S).
(1 zastrzeżenie)
F23J P. 249921 84 10 04
Zakłady Energetyczne Okręgu Południowego, Elektrownia Zabrze, Zabrze, Polska (Adolf Duda).
Zdmuchiwacz zanieczyszczeń z rurowego podgrzewacza wody kotła parowego
Celem wynalazku jest skonstruowanie efektywnego w działaniu i wygodnego w użyciu zdmuchiwacza. Zdmuchiwacz charakteryzuje się tym, że stanowi go podporowy stojak (1) rur (2) podgrzewacza wody, wyposażony w wewnętrzny kanał (3) oraz w co najmniej jedną dyszę (4) znajdującą się nad odpowiadającym jej geometrycznym odcinkiem oczyszczanej rury (2) i mającą dwustronne otwarty kanał (5) usytuowany równolegle do wspomnianego odcinka oraz połączony z kanałem (3) stojaka podporowego, za pomocą wydłużenia (6) w dyszy.
(2 zastrzeżenia)
F17C P. 249861 84 10 02
Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, Wielkopolski Okręgowy Zakład Gazownictwa, Zakład Gazowniczy - Szczecin, Szczecin, Polska (Daniel Mroziński, Czesław Czernecki).
Sposób i urządzenie do rozmrażania korków lodowych w cysternach z gazem propan-butan
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu i urządzenia umożliwiających szybkie rozmrażanie przewodów spustowych cystern.
Sposób według wynalazku charakteryzuje się tym, że do przewodów fazy płynnej cysterny wprowadza się pod ciśnieniem środek rozmrażający najkorzystniej spirytus denaturowany.
F24C P. 249744 84 09 26
Zakłady Metalowe "Predom-Meško", Skarżysko-Kamienna, Polska (Henryk Mizerski, Radosław Kałużyński, Kazimierz Derlatka, Zdzisław Gałażka, Andrzej Lasko).
Drzwi piekarnika zwłaszcza do kuchni gazowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania takiego zamocowania szyby przedniej w drzwiach piekarnika aby możliwe było zmniejszenie ilości elementów dodatkowych do mocowania szyby.
Drzwi piekarnika według wynalazku składają się z elementu nośnego (1), którym jest wielopoziomowa wyłoczka mająca zawinięte do środka lub wywinięte na zewnątrz trzy obrzęcz (2), a obrzęcz (3) jest proste i stanowi oparcie szyby przedniej (4) od dołu. Do obrzęca tego mocowany jest kątownik (5) zabezpieczający szybę (4) w kierunku poziomym. Kątownik (5) mocowany jest rozłącznym wkrętem (6). Poziome zabezpieczenie szyby przedniej (4) można spełniać pionowa łańcuchka powstała z zawinięcia obrzęku nośnego (3) do środka w odległości równej grubości szyby przedniej (4) w stosunku do pozostałych zawinięć.
(2 zastrzeżenia)
F26B P. 249870 84 10 04
C08H
Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa, Polska (Zofia Grzeleczk, Tomasz Świątek, Zygmunt Kłatkie- wiecz).
Sposób suszenia trudnofluidyzujących materiałów w mieszanym mechanicznie złożu fluidalnym
Celem wynalazku jest opracowanie sposobu suszenia zapewniającego żądaną wilgotność materiału i dobrze uziarnienie w całej masie.
Suszenie prowadzi się dwuetapowo w jednostopniowym aparacie fluidyzacyjnym. W pierwszym etapie suszony materiał dociera się strumieniem ciągłym lub zbliżonym do ciągłego doprowadzając jednocześnie gaz suszący o stałej gęstości strumienia masy, przy czym temperatura złoża powstającego suszu reguluje się wielkością wprowadzanego surowca i/lub temperaturą gazu suszącego. W drugim etapie, podsuszony materiał dosusza się w procesie określonym.
(4 zastrzeżenia)
F26B P. 253782 85 06 03
C01B
Instytut Metali Niezelaznych, Gliwice, Polska (Józef Wiechecki, Stanisław Jujeczka).
Sposób sterowania procesem suszenia w suszarce bębnowej oraz układ sterowania procesem suszenia w suszarce bębnowej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie stabilizacji wilgotności materiału opuszczającego suszarkę, przy jednoczesnym ograniczeniu zużycia paliwa.
Sposób sterowania polega na tym, że do wejścia regulatora, sterującego zaworem zmieniającym ilość doprowadzanego do palników paliwa, doprowadza się sygnał stanowiący sumę przetworzonego sygnału pomiarowego mocy lub prądu pobieranego przez silnik napędzający bęben suszarki i sygnału temperatury zadanej gazów odlotowych.
Układ sterowania ma zespół pomiarowy mocy lub prądu pobieranego przez silnik napędzający bęben suszarki połączony, oprostek układ progowy z filtrem dolnoprzepustowym i układ kształtującą-dopasowujący z sumatorem, z którym połączony jest również zada- dajnik ręczny temperatury gazów odlotowych. Wyjście sumatora połączone jest ze wejściem zadającym regulatora.
Wynalazek znajduje zastosowanie przy suszeniu materiałów, których masa wprowadzana do suszarki bębnowej oraz ich wilgotność podlegają dużym wahaniom, zwłaszcza do suszenia koncentratów miedzi.
(3 zastrzeżenia)
F27D P. 253240 85 05 06
D04M
Gliwickie Przedsiębiorstwo Projektowania i Wypo- sażenia Obiektów Przemysłowych "Prozap", Gliwice, Polska (Stanisław Czerpak, Zbigniew Piskozub).
Urządzenie uszczelniające komory grzewcze zwłaszcza polimeryzacyjne do produkcji węgla mineralnej
Celem wynalazku jest skonstruowanie urządzenia uszczelniającego komory eliminującego duże straty cynthia polimeryzacyjnego.
Urządzenie ma ścianę uszczelniającą (1) zamontowaną pomiędzy strefą grzewczą (2), a łańcuchem (3) z rolką prowadzącą. Sciana uszczelniająca wyposażona jest w uszczelnienia labiryntowe stałe (4) oraz w uszczelnienia labiryntowe ruchome (5), w których jedne ścianki zamocowane są do poruszających się lamel, a drugie współpracujące z nimi osadzone są w ścianie uszczelniającej.
(2 zastrzeżenia)
Chłodnica powietrza
Celem wynalazku jest zwiększenie intensywności wymiany ciepła w chłodnicy powietrza za pomocą prostych i taniach środków.
Chłodnica charakteryzuje się tym, że w komorze wlotowej (2) oraz w komorach zwrotnych (7) ma umieszczone siatki turbulizacyjne (3, 8) mające postać płytek z okrągłymi otworami w układzie szachownicowym, przy czym powierzchnia otworów stanowi 11—25% powierzchni całkowitej płytek, a otwory wykonane skrawaniem mają nie stępnione krawędzie.
(2 zastrzeżenia)
F42B P. 249892 T 84 10 02
Wyższa Szkoła Inżynierska im. K. Pułaskiego, Radom, Polska (Feliks Wojtusun, Antoni Kuziola, Edward Nowak, Andrzej Moskaliewicz).
Skorupa amunicyjna
Skorupa amunicyjna, zwłaszcza skorupa amunicji artyleryjskiej, bomb lotniczych, granatów i min składa się z co najmniej dwóch powłok: powłoki głównej (1), stanowiącej materiał odłamków, i powłok pomocniczych, ciągłych lub nieciągłych (2) i (3), wykonanych z materiału innego niż materiał powłoki głównej. Powłoki pomocnicze sterują fragmentacją skorupy w celu uzyskania powtarzalności liczby, masy i prędkości początkowej odłamków.
(2 zastrzeżenia)
Dział G
FIZYKA
G01B P. 254436 85 07 08
Centrum Mechanizacji Górnictwa „Komag”, Gliwice, Polska (Eryk Mendera, Piotr Mendera).
Urządzenie do kontroli i/lub pomiaru parametrów technicznych krążnika
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie skonstruowania specjalistycznego urządzenia wieloczynnościowego, umożliwiającego podczas jednej operacji kontrolno-pomiarowej jednocześnie określenie: nieokrągłości krążnika, wielkości wewnętrznych oporów tocznych oraz wielkości albo/ważenia dynamicznego jego masy.
Urządzenie charakteryzuje się tym, że wyposażone jest w co najmniej jeden optyczny zespół (1), którego Optyczna oś (7) jest styczna do pobocznice w krążnika (2), przy czym zespół zaopatrzony jest w analogowo-cyfrowy przetwornik (8) oraz w fotolinijkę (10). Urządzenie wyposażone jest również w napędowy zespół (4) zaopatrzony w dynamometryczny krążek (12) mający kodową tarczę (13) współpracującą z optyczno-elektronicznym układem (14) połączonym z analogowo-cyfrowym przetwornikiem (15). Ponadto urządzenie wyposażone jest w obrotowy wysięgnik (16) zaopatrzony w czujnik (17) współpracujący z modurami (18) krążnika połączony z analogowo-cyfrowym przetwornikiem (20), przy czym analogowo-cyfrowi przetworniki (8, 15, 20) połączone są z analizującym sterującym urządzeniem (9), korzystnie z mikrokomputerem.
(3 zastrzeżenia)
G01K P. 254686 85 07 24
Zakłady Urządzeń Okrętowych "Famor", Bydgoszcz, Polska (Waldemar Hucz).
Układ linearyzacji czujników pomiarowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia konstrukcji układu linearyzacji czujników pomiarowych oraz jego strojenia.
Układ według wynalazku zawiera generator funkcji nieliniowej (4) oraz dodatkowy wzmacniacz różnicowy (6). Do jednego z wejść tego generatora (4) jest dołączone wyjście pierwszego wzmacniacza różnicowego (3), a wejście tego generatora (4) jest dołączone do jednego z wejść drugiego wzmacniacza różnicowego (6). Prócz tego wyjście pierwszego wzmacniacza (3) jest połączone z drugim wejściem drugiego wzmacniacza (6).
G01M P. 249869 84 10 04
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Koparki i Hydrauliki, Warszawa, Polska (Szczepan Chądzyński, Franciszek Górski, Zbigniew Górski).
Układ hydrauliczny uniwersalnego stanowiska do badania pomp hydraulicznych
Celem wynalazku jest opracowanie układu hydraulicznego, umożliwiającego badania pomp o różnej konstrukcji i różnych warunkach pracy.
Układ ma silnik elektryczny (1) z regulacją obrotów w szerokim zakresie, połączony z przekładnią mechaniczną (2) i przez sprzęgło odłączalne (3) z badaną pompą hydrauliczną (5), która przymocowana jest do wymiennej płyty przyłączeniowej (4), oraz zbiornik (25) umieszczony powyżej poziomu badanych pomp (5) z automatyczną regulacją temperatury przy pomocy grzałek (26) i chłodnicy (24). Pompa zasilająca (6) połączona jest poprzez zawór sterujący (11) i zawór połączeniowy (12) ze strefą suwną badanej pompy hydraulicznej (5). Niskomiast pompy drenażowa (7), pobierającą olej z wanny ściekowej (27), połączona jest poprzez filtr (23) ze zbiornikiem (25).
G01M P. 254532 T 85 07 12
G01L
Bielska Fabryka Armatur "Befa", Bielsko-Biała, Polska (Antoni Słowiński, Jan Wielopolski).
Urządzenie do prób ciśnieniowych armatury
Przedmiotem wynalazku jest urządzenie do prób armatury, stosowane do badania szczelności zamknięcia i wytrzymałości armatury.
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji urządzenia do prób ciśnieniowych armatury, które nie wywołuje w armaturze naprężeń ścis kających.
Urządzenie ma bliźniacze układy (1) i (2) wyposażone w równoległe kolumny (12) podparte włożyskach (6). Na kolumnach (12) osadzone są tuleje (13) łącznika (11), poruszanego za pomocą tłoczyska (16).
G01M P. 254533 T 85 07 12
A01L
Zgłoszenie dodatkowe do zgłoszenia P. 254535
Bielska Fabryka Armatur "Befa", Bielsko-Biała, Polska (Antoni Słowiński, Jan Wielopolski).
Urządzenie do prób ciśnieniowych armatury
Przedmiotem wynalazku jest urządzenie do prób ciśnieniowych armatury, stosowane do badania szczelności zamknięcia i wytrzymałości armatury.
Urządzenie ma zaślepiający element (21) mocowany do armatury (30) za pomocą dżemu (27). Zakłócenie kulowym (32) jednego ramienia osadzone jest w rowku (33) zabieraka (30), zaś drugie ramie połączone jest ciągnem (35) za pomocą trzpienia (36).
(1 zastrzeżenie)
G01M P. 254534 T 85 07 12
G01L
Zgłoszenie dodatkowe do zgłoszenia P. 254532
Bielska Fabryka Armatur „Befa”, Bielsko-Biała, Polska (Jan Wielopolski, Antoni Sławiński).
Urządzenie do prób ciśnieniowych armatury
Przedmiotem wynalazku jest urządzenie do prób ciśnieniowych armatury, stosowane do badania szczelności zamknięcia i wytrzymałości armatury.
Urządzenie wyposażone jest w zaślepiający element (21) osadzony pomiędzy mocującym elementem (22). Zaślepiający element (21) ma uszczelkę (26) oraz tulejkę (28).
(3 zastrzeżenia)
G01N P. 249780 84 09 27
Zakład Kompletacji i Montażu Systemów Automatyki „Carbo-automatyka”, Tychy, Polska (Marek Krupa, Krzysztof Gralewski, Henryk Staliga, Bolesław Firganek, Tadeusz Gołąbek, Ryszard Bentkowski. Dariusz Brożyniak).
Iskrobezpieczny układ do pomiaru stężenia metanu z wskaźnikiem diodowym
Przedmiotem wynalazku jest iskrobezpieczny układ do pomiaru stężenia metanu z wskaźnikiem diodowym, zwłaszcza do indywidualnego metanomierza górniczego.
Układ zawiera baterię akumulatorów (Ba) połączoną z przetwornicą (P) i mostkiem pomiarowym (C), którego wejście jest połączone z wzmacniaczem pomiarowym (WP) poprzez rezystory (R6, R7).
Wyjście wzmacniacza pomiarowego (WP) jest połączone równolegle z blokiem sterowania (BS) oraz poprzez diodę (D1) i rezystor (R10) z diodą elektroluminescencyjną (R). Wyjście bloku sterowania (BS) jest połączone z wejściem wskaźnika diodowego (WD) złożonego z szeregu diod elektroluminescencyjnych utożsamionych w postaci skali pomiarowej do wskazywania stężenia metanu w granicach od 0% do 12%. Diody elektroluminescencyjne (R) służą do indukcji stężenia metanu pomiarowego.
Wyjście wzmacniacza pomiarowego (WP) jest połączone równolegle z wejściem inwersyjnym poprzez rezystor (R8) oraz poprzez diodę (D2) i rezystor (R9) z wejściem nieinwersyjnym wzmacniacza pomiarowego (WP).
(2 zastrzeżenia)
G01N P. 249816 84 09 29
Biuro Projektów i Kompletacji Dostaw Maszyn i Urządzeń Hutniczych "Hutmaszprojekt-Hapeko", Katowice, Polska (Józef Gasidło, Mieczysław Sibiga).
Sonda do pomiarów zapylenia gazów w przewodach
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania takiej konstrukcji sondy, w której zastosowany filtr mógłby znajdować się w czasie dokonywania pomiarów wewnątrz przewodu i na zewnątrz przewodu.
Sonda do pomiarów zapylenia gazów w przewodach zawiera połączone połącznie końcówkę (1) wlotową, kolano (2), filtr (3), rurę (5), końcówkę (6) przewodu elastycznego, przy czym zestawienie połączonych połącznie elementów w kolejności końcówka (1) wlotowa, kolano (2), filtr (3), rura (5) i końcówka (6) tworzy sondę z wewnętrzną filtracją, natomiast zestawienie w kolejności końcówka (1) wlotowa, (kolano (2), rura (5), filtr (3) i końcówka (6) tworzy sondę z zewnętrzną filtracją.
G01R P. 254174 85 06 25
Przemysłowy Instytut Telekomunikacji, Warszawa, Polska (Zbigniew Szczypka).
Sposób szerokopasmowego pomiaru impedancji w torach mikrofalowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu pozwalającego dokonywać pomiarów zespołowej impedancji w torach mikrofalowych z dużą dokładnością, w sposób automatyczny i w szerokim pasmie częstotliwości bez użycia reflektometru, bądź mostka mikrofalowego z niezbędnym woltomierzem wektorowym.
Sposób według wynalazku polega na tym, że do odcinka jednorodnego toru mikrofalowego (2) obciążonego mierzoną impedancją (3) i pobudzanego sygnałem pomiarowym o ustalonej częstotliwości wielkiej i modulującej, wprowadza się co najmniej trzy nieruchome sondy detekcyjne z zapewnieniem ich pracy w kwadratowej części charakterystyki prądowo-napięPrzemysłowy Instytut Telekomunikacji, Warszawa, Polska (Wiesław Klembowski, Jan Piotrowski).
Sposób i układ adaptacyjnego sterowania w zamkniętej pętli nastawami w torze odbiorczym radaru obserwacji dookrężnej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie sterowania w zamkniętej pętli nastawami w torze odbiorczym radaru obserwacji dookrężnej.
Sposób według wynalazku polega na tym, że wartość sygnału z wyjścia odbiornika logarytmuje się i uśrednia we współrzędnych azymutu i odległości, a następnie ogranicza się prędkość zmiany tej wartości średniej do jednego kwantu co jeden lub kilka obrótów anteny, po czym uzyskaną wartość średnią zapamiętuje się i porównuje z zadanymi wartościami progowymi, a o uzyskany wynik porównania koryguje się stan wartości zapamiętanej o jeden kwant. Uzyskany wynik przetwarza się na sygnały sterowań składanym wizji, tłumieniem sygnału b. w. cz., sygnału p. cz., poborem sygnałów wizji TES oraz wizji amplitudowej.
Układ zawiera dołączony kaskadowo do wyjścia odbiornika (OG) przetwornik logarytmiczny (LG), układ (WS) obliczania wartości średniej sygnału oraz układ progowy (UP).
Wynalazek nadaje się zwłaszcza do stosowania w radarze o zmiennej kolistowej polaryzacji sygnału sondażującego oraz dwuwiązkowym układzie odbiorczym.
Sposób polega na generowaniu sygnału uruchamiającego, ewentualnie zatrzymującego napęd pompy za pomocą pływaka.
Urządzenie składa się z czujnika zbliżeniowego i pływaka. Czujnik zbliżeniowy zawiera ruchomą elektrodę (3) oraz parę elektrod (4, 5) stałych. Jedna z elektrod stałych (4, 5) włączona jest do wejścia, a druga do wyjścia wzmacniacza (6). Wzmacniacz połączo-ny jest z detektorem (8) i napędem pompy (10).
Zakład Techniki Próżniowej, Koszalin, Polska (Eugeniusz Jabłoński, Zbigniew Witanowski, Lech Stogniew).
Układ zasilania elektromagnesów prądu stałego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu zasilającego dla elektromagnesów stanowiących z nim zwartą konstrukcję oraz nie emitującego zakłóceń radioelektrycznych.
Układ zawiera zasilane prądem przemiennym i połączone szeregowo mostek Graetza (D) obciążony cewką (L) elektromagnesu, rezystor (R1) i kondensator (C1). Rezystor (R1) i kondensator (C1) zboćznikowane są czasowym przełącznikiem tyrystorowym. Czasowy przełącznik tyrystorowy zbudowany jest z mostka Graetza (D1-D4) i dołączonych pomiędzy dodatni i ujemny biegun tego mostka, tyrystora (Ty), generatora relaksacyjnego (R2, C2, D1) oraz przełącznika czasowego (D5, R3, R4, C3, D2, T).
Kombinat Typowych Elementów Hydrauliki Siłowej „PZL-Hydral”, Wrocław, Polska (Romualda Kańia, Czesław Wargan).
Zespół dźwigni sterującej
Zespół dźwigni sterującej służy do ręcznego sterowania położeniem członu roboczego, np. suwaka rozdzielacza hydraulicznego i umożliwia, w dowolnym
położeniu dźwigni, utrzymanie punktu styku przyłożenia siły przesterowującej w osi suwaka.
Zespół zawiera sworzeń (1), będący osią obrotu dźwigni z umieszczonym w nim przesuwnie ramieniem (3) z końcówką kulistą, umieszczoną w cylindrycznym otworze (C) w przesuwnym członie roboczym (4), przy czym walcowy otwór (C) ma ograniczenie głębokości (X) i nawiarcenie stożkowe (S).
(2 zastrzeżenia)
G06G P. 249785 84 09 28
Instytut Lotnictwa, Warszawa, Polska (Marek Młynarczyk, Zdzisław Szymański).
Dział H
ELEKTROTECHNIKA
H01B P. 254342 85 07 02
Głównie Biuro Studiów i Projektów Energetycznych "Energoprojekt", Zakład Doświadczalny, Poznań, Polska (Henryk Wehr, Wojciech Mazurek, Michał Cyrianiak, Longin Zeberski, Wojciech Królíkowski, Przemysław Teklik).
Sposób wytwarzania elementu izolacyjnego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu wytwarzania elementu izolacyjnego, charakteryzującego się bardzo wysoką izolacyjnością i wytrzymałością mechaniczną.
W sposobie według wynalazku na rdzeń poliuretanowy nakłada się na przemian warstwy włókien szklanych ułożonych równolegle do osi rdzenia oraz nawiątych spiralnie i nasyca się je żywicą epoksydową. Tak przygotowany element okrywa się folią i umieszcza się w formie z elastycznego materiału, w której prowadzi się proces utwardzania żywicy w podwyższonej temperaturze. Proces ten dzieli się na dwie fazy: fazę wstępną przebiegającą w dwóch etapach oraz fazę końcową.
(3 zastrzeżenia)
H01F P. 249895 84 10 03
Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte, Gdańsk, Polska (Zygmunr Mikulski, Henryk Gardzieiwicz).
Urządzenie odbiorcze energii biernej indukcyjnej
Wynalazek dotyczy urządzenia odbiorczego o charakterze odbioru energii biernej indukcyjnej i czynnej z możliwością regulacji cos φ przy różnych wielkościach mocy.
Urządzenie jest zbudowane z kolumn rdzenia (2) zawierających uzwojenia (1), zwór (3, 4) i szczelin (5). Ponadto urządzenie zawiera odbiorniki energii czynnej (6A) i (6B) o regulowanym zanurzeniu elektrod (7A i 7B).
(1 zastrzeżenie)
Sposób zapowietrzania kineskopu polega na tym, że bańkę kineskopu umieszcza się w komorze hermetycznej, w której następnie wytwarza się próżnię, po czym wykonuje się w szycie bańki kineskopu otwór za pomocą promieniowania laserowego wprowadzając wiązkę laserową przez okienko. Po wykonaniu otworu do komory doprowadza się przefiltrowane powietrze lub inny gaz, który stopniowo wypełnia komorę wraz z bańką do momentu gdy ciśnienie w komorze i bańce zrówna się z ciśnieniem atmosferycznym.
(1 zastrzeżenie)
H01J
P. 249781 84 09 28
Zakłady Kineskopowe „Unitra-Polkolor” Zakład Kineskopów Monochromatycznych, Piaseczno, Polska (Jerzy Błaszczał, Kazimierz Gurtowski).
Układ do pomiaru czasu nagrzewania katody lampy elektronowej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu do cyfrowego pomiaru czasu nagrzewania katody lampy elektronowej, zwłaszcza kineskopu. Układ ma blok (3F) potrójnego filtra dolnoprzepustowego, połączonego z wejściem bloku (IIp) wydzielenia drugiej, pochodnej prądu katody badanego kineskopu (W). Wylot z bloku (IIp) połączenia drugiej pochodnej prądu katody jest połączone z pierwszym wejściem kasującym bloku sterującego (BS), którego wyjście jest połączone z wejściem blokującym licznika (LG) z wewnętrznym generatorem impulsów zegarowych, połączonego z cyfrowym wyświetlaczem (W).
(1 zastrzeżenie)
H01J
P. 249783 84 09 28
Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego, Warszawa, Polska (Ryszard Jeżykowski, Zygmunt Misztur, Tadeusz Persak, Czesław Skiba).
Sposób zapowietrzania kineskopu
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu zapowietrzania kineskopu, przeznaczonego do stosowania przy regeneracji kineskopów kolorowych, pozwalających odzyskać najcenniejsze części kineskopu.
(1 zastrzeżenie)
H01J
P. 254725 85 07 29
Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych „Polam” im. R. Luksemburg, Zakład Doświadczalny Sprzętu Oświetleniowego i Urządzeń Technologicznych, Warszawa, Polska (Mieczysław Pikiewicz, Zygmunt Szokalski, Wiesław Mościcki, Andrzej Bordziło, Michał Wilga).
Sposób odpompowywania wyładowczych źródeł światła, zwłaszcza lamp ręciowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu pozwalającego na skuteczniejsze odgazowywanie bańki lampy i jej wewnętrznych elementów. Sposób według wynalazku polega na tym, że podczas procesu nagrzewania lamp (L1...L9) od zewnątrz w trakcie ich naprzemiennego odpompowywania za pomocą pomp obrotowych i przepłukiwania gazem obojętnym, lampy te poddaje się nagrzewaniu również od ich wnętrza, przy zastosowaniu szczególnej metody komutacji lamp z ich dławikami (D1...D12), a po zakończeniu procesu komutacji lamp dodatkowo poddaje się odpompowywaniu metodą dyfuzyjną. W celu zasilania lamp komutuje się je z co najmniej o 1 większą liczbą dławików niż liczba lamp, a każdy z korzystnie fazowych doprowadników (l) lamp komutuje się kolejno i na przemian raz z jednym dławikiem, a raz z dwoma dławikami równocześnie i to tak, że równocześnie z dwoma dławikami komutuje się najkorzystniej co trzecią z kolejnych lamp.
(1 zastrzeżenie)
H01J
P. 254726 85 07 29
Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych „Polam” im. R. Luksemburg, Zakład Doświadczalny Sprzętu Oświetleniowego i Urządzeń Technologicznych, Warszawa, Polska (Mieczysław Pikiewicz, Wiesław Mościcki).
Sposób włączania dławików
w układy zasilania wydadowczych źródeł światła
w procesach ich produkcyjnego wytwarzania
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie włączania dławików w układy zasilania zwłaszcza lamp tręciowych lub ich jarzmików w procesach ich produkcyjnego odpompowywania luź wysiewania.
Sposób według wynalazku polega na tym, że źródła światła (L₁)...(Lₙ) komutuje się z co najmniej o 1 większą liczbę dławików (D₁)...(D₁₂) niż liczba tych źródeł światła, przy czym każdy z korzystnie fazowych doprowadników (5) tych źródeł komutuje się kolejno i na przemian raz z jednym dławikiem, a raz z dwoma dławikami równocześnie i to tak, że równocześnie z dwoma dławikami komutuje się najkorzystniej co trzecie z kolejnych źródeł światła.
H01M P. 249776 84 09 25
Poznańskie Zakłady Electrochemiczne "Centra", Poznań, Polska (Wiesław Andrzejewski, Edward Ostrowski, Wojciech Skrzypczak, Zenon Skrzypczak, Ewaryst Żan decki).
Akumulator kwasowy rozwrochowy
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania akumulatora kwasowego rozwrochowego, o zwiększonej wytrzymałości mechanicznej, przystosowanego do ciężkich warunków pracy.
Akumulator według wynalazku ma blok akumulatorny (1) wzmocniony trzema wieńcami usztywniającymi: górnym (17), środkowym (18) i dolnym (19). Dno bloku ma kratownicę. Wieńce górny (17) i środkowy (18) są utworzone z pionowych (10) i poziomych występow usztywniających, a wieńce dolny z samych poziomych występow usztywniających, przy czym pionowe występy usztywniające (10) są usytuowane naprzeciw żebier dystansowych wewnętrznych. Górný wieńiec (17) ma na długości komory ogniwa (2) pięć pionowych występow usztywniających (10), a od połowy wieńca górnego (17) do górnego obrzeża bloku (1) występy poziome usztywniające są wyższe od pozostałych, natomiast wieńce środkowy (18) ma tylko jeden pionowy występ usztywniający na całej długości komory ogniwa (2). Wysokość wieńca środkowego (18) stanowi 1/3,5 a wieńca dolnego (19) 1/7 wysokości wieńca górnego (17).
H01S P. 249788 84 09 28
Polska Akademia Nauk, Instytut Chemii Fizycznej, Warszawa, Polska (Jan Jasny).
Osiłbiacz promienia świetlnego,
zwłaszcza laserowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania osiłbiacza promienia świetlnego o przedłużonej żywotności oraz o szerokim zakresie przepuszczalności. Osiłbiacz promieniowania świetlnego, zwłaszcza laserowego, zawiera dwa równoległe równoległoboczne pryzmaty (R₁, R₂) o podstawach w formie równoległoboku, usytuowane w ten sposób, że jeden z nich stanowi zwierciadlane odbicie drugiego. Padająca wiązka światła o osi (P) jest odbijana wskutek wewnętrznego odbicia zachodzącego dwukrotnie w każdym pryzmacie, przy czym za każdym razem wiązka odbita jest przesunięta odcinek, natomiast wiązka zatańcane o osiach (P₁, P₂, P₃, P₄) są eliminowane w wyniku zmiany kierunku. Stopień osłabienia wiązki reguluje się, zmieniając przy pomocy mechanizmu dźwigowego, kąt nachylenia każdego z pryzmatów względem osi wiązki padającej.
H02J P. 249886 84 10 04
Instytut Elektrotechniki, Warszawa. Polska (Mieczysław Ryko wski).
Zespół prostownikowy bezpieczny,
zwłaszcza do ładowania akumulatorów
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania zespołu prostownikowego, umożliwiającego fozestopniową regresję przekładni bez przerywania obwodu elektrycznego.
Zespół prostownikowy bezpieczny według wynalazku zawiera uzwojenie pierwotne (1) umieszczone na zewnątrz uzwojenia wtórnego (2) połączonego z układem prostowniczym (6). Na zewnętrznej warstwie uzwojenia pierwotnego (1) wykonane są ścieżki przewodzące. Szczotki (3) zamocowane są na listwie regulacyjnej (4), do której zamocowane jest również ciepno (5).
Układ do ładowania akumulatorów prądem przemiennym niesymetrycznym
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu do automatycznego ładowania akumulatorów srebrowo-cynkowych.
Układ zawiera prostownik jednopolówkowy (2), stabilizator impulsów ładowających (3) i odłącznik (6) połączony z akumulatorem (13), którego napięcie (Ua) porównywane jest z napięciem wzorcowym (Uw) przez komparator (9), bramkowany impulsami strobującymi z generatora (12), synchronizowanego przez detektor zera (11). Niezależny stabilizator napięcia (4) steruje stabilizator prądu (3) poprzez symetryczną zmianę wartości kąta fazowego przy stałej amplitudzie napięcia sterującego.
Urządzenie do ładowania akumulatorów prądem przemiennym niesymetrycznym
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania urządzenia automatycznie odczyszczającego w pełni naładowane akumulatory od prądów ładowających, przydatnego do ładowania pojazdów na przeładowanie akumulatorów srebrowo-cynkowych.
Urządzenie zawiera moduł wspólny (1), w którym wytwarzane są przebiegi sterujące i zasilające, które poprzez dystrybutor (2) i moduły ładowjące (4), przesyłane są do podstawowych układów ładowających (5), a te z kolei połączone są z ładowanymi akumulatorami. Moduły ładowujące (4) o standardowej obciążalności całkowitej połączone są z dystrybutorem (2) przy pomocy zunifikowanych złączy (3).
Ilość podstawowych układów ładowających (5) zawartych w modułach ładowujących (4) jest odwrotnie proporcjonalna do wydajności prądowej poszczególnych układów (6), która można zwiększać przez podłączenie elementów mocowych (1).
Uzwojenie silnika tarczowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania uzwojenia wirnika do silników elektrycznych tarczowych prądu stałego o wymaganej małej stałej czasowej w przetworzeniach silnika.
Uzwojenie charakteryzuje się tym, że połączenie czołowe (1) uzwojenia wirnika ma postać walca, którego powierzchnia boczna jest prostopadła do prętów (2) uzwojenia tworzących tarczę (3) wirnika.
Rozwiązanie znajduje zastosowanie w silnikach elektrycznych przeznaczonych dla automatyki.
Maszyna elektryczna o poziomej osi
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania takiej konstrukcji maszyny, której zamocowanie pakietu blach stojana pozwalałoby na łatwą dostępność do sprawnych części konstrukcyjnych i zapewniałoby dobrą jakość szwów spawalniczych.
Pakiet (1) blach stojana maszyny elektrycznej, według wynalazku umieszczonej poziomo, opiera się na co najmniej dwóch umieszczonych równolegle, prostopadle do osi maszyny elektrycznej i we wzajemnym odstępie, płytach nośnych (3). Aby utrzymać w możliwie małym zakresie drgania i termiczne napiężenia, występujące podczas stanu roboczego maszyny elektrycznej, płyty nośne (3) są ukształtowane pierścieniowo i są połączone za pomocą części mocujących (5) z częścią dolną (8) obudowy tylko w dwóch obszarach swojej poziomej płaszczyzny symetrii poprzez płytki przylegające do rozszerzenia (4). Pozostała większa część obwodu płyty nośnej (3) jest w odstępie od części dolnej (8) i części górnej (9) obudowy. Pakiet (1) blach stojana jest zamocowany w płytach nośnych (3) przez kliny mocujące (6) rozdzielone równomiernie na całym ich obwodzie. (7 zastrzeżeń)
Zakłady Energetyczne Okręgu Wschodniego, Zakład Energetyczny Zamość, Polska (Adam Krylowicz, Janusz Usidus, Czesław Wawrzyk, Aleksander Flis, Marek Wołoch).
Sposób i urządzenie do wytwarzania prądu stałego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu i urządzenia do wytwarzania prądu stałego na drodze bezpośredniej zamiany energii cieplnej w elektryczną.
Sposób według wynalazku polega na tym, że strumień nieprzewodzącego gazu o temperaturze 300 - 2300 K, zawierający nośniki ładunków, o rozmiarach korzystnie koloidalnych przemieszczany jest w środkowej dielektrycznej dyszy (2), pomiędzy elektrodami emitera, wewnętrzną (4) i zewnętrzną (5), zasilanymi stałym napięciem. Prąd elektryczny prądzie do niego wewnątrz dyszy (2), pomiędzy tymi samymi elektrodami emitera przemieszczany jest w wewnętrznej dielektrycznej dyszy (3), strumień nieprzewodzącego gazu o temperaturze 300 - 2300 K, zawierający (nośniki ładunków o rozmiarach koloidalnych.
Na wyłotach dielektrycznych dyszy (2) i (3) zbierane są ładunki przez kolektory (8) i (9).
Urządzenie według wynalazku charakteryzuje się tym, że w obudowie (1) współosiowo umieszczone są dwie przeciwne skierowane dielektryczne dysze, środkowa (2) i zewnętrzna (3) odizolowane od siebie przestrzenią gazową. W dyszy środkowej (2) wzdłuż osi umieszczona jest wewnętrzna elektroda emitera (4), a w dyszy zewnętrznej (3) na ściance osadzona...
jest zewnętrzna elektroda emitera (5). Elektrody (4) i (5) zasilane są stałym napięciem (7). Na wylotach dysz (2) i (3) zamocowane są elektrody kolektorów (8) i (9).
Instytut Automatyki Systemów Energetycznych, Wrocław, Polska (Janusz Debowski, Andrzej Grabowski, Roman Kulik, Edward Mściwajewski).
Tyrystorowy układ napędowy generatora synchronicznego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania tyrystorowego układu napędowego generatora synchronicznego zapewniającego stabilizację częstotliwości napięcia generatora przez regulację prądu wzbudzenia silnika napędowego.
W Układzie napędowym według wynalazku na wejście regulatora częstotliwości (18) wprowadzany jest sygnał z układu pomiarowego częstotliwości (16) oraz zadany przez nastawnik (17). Sygnały wyjściowy z regulatora częstotliwości (18) steruje regulatorem prądu (19), na którego pozostałe wejścia ze znakami przeciwnymi wprowadzone są sygnały proporcjonalne do prądu generatora z przekształtnika prądowego (25), do prądu silnika napędowego (1) z przekształtnika transduktorowego (24) oraz z ogranicznika prądu wzbudzenia (20).
Układ według wynalazku przeznaczony jest zwłaszcza do układów zasilających ośrodki maszyn cyfrowych.
Politechnika Śląska im. Wincentego Pstrowskiego, Gliwice, Polska (Waldemar Kemptski, Florian Krasucki).
Układ rozruchowy silnika przekształtnikowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu rozruchowego silnika przekształtnikowego o komutacji naturalnej.
Układ zawiera urządzenie rozruchowe (AR) połączone mechanicznie z maszyną synchroniczną (MS) silnika przekształtnikowego (AM) oraz połączone z zespołem sterowania rozruchem (AAR), który to zespół jest równocześnie połączony z układem sterowania własnego (ASW) silnika przekształtnikowego (AM).
Politechnika Śląska im. Wincentego Pstrowskiego, Gliwice, Polska (Waldemar Kemptski, Florian Krasucki).
Układ napędowy wentylatora, zwłaszcza kopalniowego o sterowanej prędkości obrotowej
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie sterowania wydajności wentylatorów z wysoką sprawnością w szerokim przedziale zmian wydajności.
Układ napędowy wentylatora zwłaszcza kopalniowego według wynalazku zawiera silnik synchroniczny (MS) połączony mechanicznie z wentylatorem (W) oraz z urządzeniem rozruchowym (AR) i połączony elektrycznie z przekształtnikiem (U2), który to przekształtnik (U2) jest połączony dalej poprzez obwód pośredniczący zawierający dławik (L) z przekształtnikiem (U1) połączonym z siecią elektroenergetyczną (2), przy czym urządzenie rozruchowe (AR) jest połączone z zespołem sterowania rozruchem (AAR), przekształtnik (U2) jest połączony z układem sterowania własnego (ASW), przekształtnik (U1) jest połączony ze sterownikiem (AP), a przy tym układ sterowania własnego (ASW) jest połączony z silnikiem synchronicznym (MS) oraz z zespołem sterowania rozruchem (AAR), który ewentualnie jest połączony ze sterownikiem (AP).
Zenon Pakosz, Zielona Góra, Polska (Zenon Pakosz).
Układ elektroniczny do regulacji napięcia prądnicy w pojazdach, zwłaszcza w samochodach osobowych
Przedmiotem wynalazku jest układ elektroniczny do regulacji napięcia prądnicy ze wzbudzeniem dodatnim stosowany w pojazdach, zwłaszcza w samochodach osobowych, niezawodny w działaniu, prosty konstrukcyjnie.
Układ według wynalazku ma oprócz znanych układów pomiarowego i wzbudzania, układ zabezpieczający przed przeciążeniem. Zbudowany z cewki (L), w której umieszczony jest kontaktor (K), pełniący funkcję układu ograniczenia prądu płynącego z prądnicy.
Sposób zmniejszenia zniekształceń nieliniowych w przeciwsobnym tranzystorowym wzmacniaczu mocy oraz przeciwsobny tranzystorowy wzmacniacz mocy
Sposób polega na tym, że prąd każdego z tranzystorów wyjściowych ogranicza się od dołu na poziomie w przybliżeniu równym 1/2 wielkości prądu spoczynkowego, dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu sprzężenia stabilizującego prąd spoczynkowy.
Wzmacniacz ma dwie pary tranzystorów (1 i 2). Prąd pierwszego tranzystora wyjściowego (T14) jest uzależniony od sumy prądów kolektorów pierwszej pary tranzystorów (1), a prąd drugiego tranzystora wyjściowego (T15) jest uzależniony od sumy prądów kolektorów drugiej pary tranzystorów (2).
(4 zastrzeżenia)
Zakład Opracowań i Produkcji Aparatury Naukowej „ZOPAN”, Warszawa, Polska (Jan Zelichowski).
Sposób wytwarzania przebiegów logarytmicznych i układ do Wytwarzania przebiegów logarytmicznych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania sposobu i układu, pozwalających na wyeliminowanie wpływu wahań temperatury pracy układu przetwarzającego na dokładność przetwarzania.
Sposób, w którym wzmacniacz logarytmiczny steruje się napięciem liniowo narastającym, według wynalazku charakteryzuje się tym, że przetwornik wzmacniacza logarytmicznego umieszcza się w jednej wspólnej (strukturze z czujnikiem temperatury oraz z grzejnikiem struktury, przy czym napięciem z czujnika temperatury steruje się czas grzania tak, aby uzyskać stałą jej temperaturę wyższą od dopuszczalnej temperatury pracy przewidzianej dla przyrządu pomiarowego, w którym realizuje się wytwarzanie przebiegu logarytmicznego.
Układ według wynalazku ma układ scalony (IC4) składający się z kilku tranzystorów, z których pierwszy tranzystor (T1) jest elementem przetwarzającym przebieg logarytmiczny, drugi tranzystor (T2) pełni rolę czujnika temperatury, a trzeci tranzystor (T3), ewentualnie także czwarty tranzystor (T4) i dalsze z układu scalonego <IC4>, pełnią funkcję grzejników struktury tego układu scalonego. Wzmocniacz regulacji temperatury jest zbudowany na drugim wzmacniaczu operacyjnym (IC2) pracującym jako komparator.
(5 zastrzeżeń)
Zakłady Radiowe „Unitra-Eltra”, Bydgoszcz, Polska (Eugeniusz Korzeniewski, Zbigniew Hartwich).
Układ wskaźnika dokładnego dostrojenia odbiornika, zwłaszcza odbiornika radiowego
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu o prostej budowie, łatwej regulacji w procesie wytwarzania, zapewniającego precyzyjne dostrojenie odbiornika radiowego.
W układzie według wynalazku wykorzystuje się sygnał przebiegu krzywej „S” detektora fazy do dokładnego dostrajania odbiornika radiowego do częstotliwości stacji. Sygnał ten jest podawany na wejście (WE1). Napięcie na wejściu (WE2) jest porównywane z napięciem na wejściu (WE3), przy czym jest ono regulowane rezystorem (R5).
Głównymi elementami składowymi układu wskazni-ka są tranzystory (T1) i (T2), wchodzące w skład układu porównującego, diody elektroluminescencyjne (D1), (D2) i (D3), które tworzą zespół sygnalizatora dostrojenia, oraz tranzystory (T3) i (T4) stanowiące wraz z diodami (D4) i (D5) przełącznik.
Dokładne dostrojenie jest sygnalizowane światłem diody (D3), a odstrojenie w stronę niższych lub wyższych częstotliwości jest sygnalizowane światłem diody (D1) lub (D2) – odpowiednio.
(1 zastrzeżenie)
H03K P. 249732 84 09 05
Zakłady Radiowe im. M. Kasprzaka, Warszawa, Polska (Jarosław Ciupka, Andrzej Duszyński, Adam Malewski, Włodzimierz Łapiński).
Dzielnik wstępny o podziale 2n lub 2n+1
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zmniejszenia wpływu czasu ustalania zawartości licznika.
Układ według wynalazku ma dekoder (DK) i licznik (L), między którymi włączona jest pętla sprzężenia zwrotnego zawierająca komórkę pamięci (PD) i układ opóźniająca (B). Wejście komórki opóźniająca (B), wejście zegarowe licznika (CL2) stanowią wejście dzielnika, natomiast wyjście układu opóźniająca (B) połączone jest z wejściem zegarowym komórki pamięci (CL1), zaś drugie wejście (D) wspomnianej komórki pamięci (PD) połączone jest z wyjściem dekodera (DK). Wejście zegarujące licznika (RI) połączone jest z wyjściem komórki pamięci (Q).
(1 zastrzeżenie)
H04B P. 254273 85 07 01
Instytut Łączności, Warszawa, Polska (Ryszard Zienkiewicz, Jan Grzegorek).
Sposób formowania sygnału selektywnego wywołania
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie formowania sygnału selektywnego wywołania, stosowanego zwalaszca w jednokanałowych i/lub wielokanałowych systemach łączności radiotelefonicznej.
Sposób według wynalazku polega na tym, że po każdorazowym zmodulowaniu fali nośnej jednym z dwu przebiegów modulujących, odpowiadającym jednej z cyfr binarnych wysyłanego numeru, moduluje się tę falę nośną sygnałem taktującym (T) w postaci trzeciego przebiegu modulującego o częstotliwości (f_T) różnej od obu częstotliwości (f_0; f_1) przyporządkowanych cyfrom binarnym (0; 1) wysyłanego numeru.
(3 zastrzeżenia)
H04J P. 249731 84 09 25
Zakłady Radiowe im. Marcina Kasprzaka, Warszawa, Polska (Grzegorz Dowejko, Jacek Dziemborowicz, Adam Malewski, Tadeusz Świderski).
Syntezer o małym kroku syntezy
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie uproszczenia wykonania dzielnika nastawnego stosowanego w radiokomunikacji.
Syntezer składający się z dwóch pętli fazowych zawierających mieszacz, nastawny dzielnik częstotliwości, detektor fazy, filtr dolnoprzepustowy i generator stanowiący wyjście pętli, charakteryzuje się tym, że generator jednej z pętli fazowej (GPN) połączony jest z mieszaczem drugiej pętli fazowej (M1) poprzez układ przesięgający zawierający nastawny filtr zasadowy (FP'/FP") i mieszacz (M), na który podawany jest sygnał wzorcowy.
(1 zastrzeżenie)
H04L H03M P. 254181 85 06 26
Instytut Łączności, Warszawa, Polska (Jan Mieszczanek).
Układ do przetwarzania względnego bifazowego sygnału binarnego typu RBS na binarny sygnał NRZ
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu o prostej konstrukcji.
Układ ma źródło sygnału RBS (A), źródło sygnałów zegarowych RBS (B), układ opóźniający (C), dwa układy komparatorów cyfrowych (D, G), układ licznika cyfrowego (E), układ odczytujący bity informacyjne NRZ (F), układ odczytujący bity sygnału okresu (H), rejestr przesunięwy (J) oraz dekoder (N) odczytujący stan rejestru (J). Układ stosowany jest przy dołączaniu urządzeń transmisji danych do krotnic teletransmisyjnych.
Instytut Łączności, Warszawa, Polska (Elżbieta Andrukiewicz, Jan Mieszczańek).
**Układ do przetwarzania względnego bifazowego sygnału binarnego RBS na binaryny sygnał NRZ**
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu o prostej konstrukcji.
Układ ma: źródło sygnału RBS (A), źródło sygnału zegarowego (B), układ opóźniający (C), układ porównujący (D), układ formujący impulsy zegarowe (E), dwa układy przerzutników (F, G) typu D oraz układ zliczający zero w sygnale informacyjnym NRZ (H) i układ zliczający zero w sygnale oktetu (J).
Układ znajduje zastosowanie przy dołączaniu urządzeń transmisji danych do krotnic teletransmisyjnych. (2 zastrzeżenia)
---
Przedsiębiorstwo Produkcji Sprzętu Technicznego, Sosnowiec, Polska (Marek Borczuk).
**Układ elektroniczny zasilania lampy ksenonowej**
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie zasilania lampy reflektora oświetlającego na śmięłowcu bezpośrednio z sieci pokładowej.
Układ według wynalazku podłączony jest na zaciskach (1) i (2) do sieci pokładowej śmięłowca na napięcie w granicach od 22 V do 27 V prądu stałego i ma wbudowany regulator tranzystorowy (3), zawierający tranzystory mocy (T), rezystor (Rb) spełniający ograniczenie prąd (US) wraz z wyłącznikiem automatycznej regulacji prądu lampy (L). Następnie ma diode (Dh) podzielającą napięcie z przetwornicy (PN) od napięcia zasilania, w skład którego to układu wchodzi również przetwornica (PN) wraz z wyłącznikiem (W) do zapalania lampy (L) na napięcie co najmniej 70 V. Ponadto ma wbudowany układ zapłonowy (UZ), do którego bezpośrednio podłączona jest lampa (L). (1 zastrzeżenie)
---
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Kazimierz Cywiński, Piotr Barmuta).
Deelektryzator ostrzowy ze wspomaganiem wysokonapięciowym
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania deelektryzatora ostrzowego ze wspomaganiem wysokonapięciowym, do neutralizowania ładunków elektrostatycznych na nadelektryzowanych powierzchniach, zapewniającego dużą wydajność neutralizacyjną oraz długą żywotność elektrod ułotowych.
Deelektryzator wykonany jest w postaci listew izolacyjnych (3) mocujących elektrody wysokonapięciowe (2) i listwę (4) elektrod ostrzowych (1). Zakończenia elektrod ostrzowych są spłaszczone.
(1 zastrzeżenie)
H05F P. 253685 T 85 05 29
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Kazimierz Cywiński, Piotr Barmuta).
Układ neutralizatorów ładunków do lakierni proszkowych
Wynalazek rozwiązuje zagadnienie opracowania układu ograniczającego potencjały na izolacyjnych warstwach zawieszek i elementów pokrywanych.
Układ według wynalazku zawiera neutralizatory (8 i 10), rozmieszczone nad/i z boków elementu pokrywanego. Ich rozmieszczenie jest określone parametrami przestrzennymi.
(1 zastrzeżenie)
II. WZORY UŻYTKOWE
Dział A
PODSTAWOWE POTRZEBY LUDZKIE
A01D W. 75116 85 07 02
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Mechanizacji Produkcji Zwierzęcej „Meprozet”, Gdańsk, Polska (Ryszard Zywiecki, Stanisław Stęzała, Zbigniew Sochalski, Teodozy Durkiewicz, Zbigniew Grabowski).
Palec podbieracza zwłaszcza w urządzeniach do zbioru zielonego groszku
Wzór rozwiązuje zagadnienie ulepszenia konstrukcji palec podbieracza, stosowanego zwłaszcza w urządzeniach do zbioru zielonego groszku.
Palec wykonany jest z jarzma (1) i pręta (2) zwulkanizowanych razem gumową muzą (5), przy czym jarzmo (1) ma wykonane w sklepieniu otwory, przez które przenika guma tworząc łukową wykładzinę (6), a pręt (2) ma spłaszczoną końcówkę, z wykonaną na niej główką (8) z tworzywa sztucznego. (1 zastrzeżenie)
A01D W. 75479 85 09 03
Kółko Rolnicze Karniszewo, Wiącęce, Mieleszyn, Polska (Marek Śniadecki, Stefan Stachowiak).
Zespół koszący kombajnu rolniczego
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie otrzymywania pokosów zielonek, kukurydzy i roślin leczniczych za pomocą kombajnu żniwnego bez potrzeby przeprowadzania młóckii tych pokosów.
Zespół według wzoru charakteryzuje się tym, że w korpusie (1) ma umieszczony zbieracz ślimakowo-lopatkowy (4) oraz odrzutnik lopatkowy (6). W dolnej części korpusu (1) zespołu, bezpośrednio pod zbieraczem (4) i odrzutnikiem (6) znajduje się otwór wyrzutowy (9), przez który pokos wydostaje się na powierzchnię pola.
(1 zastrzeżenie)
Poidło dla ptactwa, szczególnie gołębi
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania takiego poidła dla ptactwa, które zapewniałoby utrzymanie maksymalnej czystości płynu i samoczynną regulację jego poziomu.
Poidło zbudowane jest ze zbiornika głównego (1), który specywnie swoim obwodem na zbiorniku dolnym (2). Zbiornik główny (1) ma kształt bryły obrótowej, która w górnej swej części ma krożec obrotowy, zaś dolna część zakończona jest krążcem wyłotowym (4), który z zachowaniem luzem znajduje na występie walcowy (5) dna zbiornika dolnego (2). W ściance bocznej zbiornika dolnego (2) znajdują się otwory (3), których dolne krawędzie są powyżej dolnej krawędzi króćca wyłotowego (4).
(1 zastrzeżenie)
Plochacz
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania urządzenia do straszenia zwierząt, szczególnie zwierząt dzikich, z miejsc chronionych przed zniszczeniem.
Urządzenie według wzoru ma wspornik (1), do którego przytwierdzona jest prowadnica iglicy (3) z gniazdem na ładunek wybuchowy (4), iglica (2), na której zamocowana jest osłona stożkowa (5) z otworami do zamocowania linki (10) przy pomocy kołka (11).
(2 zastrzeżenia)
Zakłady Remontowo-Montażowe Przemysłu Mięsnego „Metalowiec”, Bydgoszcz, Polska (Czesław Włodarski).
Urządzenie do formowania szynki podczas procesu jej gotowania
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie zwiększenia wytrzymałości urządzenia do formowania szynek.
Urządzenie charakteryzuje się tym, że korpus (10) posiada na dłuższych bokach odgiętą krawędź w kształcie odwróconej litery „U”, a belka górna (1) ma kształt trapezu. Płytką dociskową posiada odgięte krawędzie pod kątem 90°, a całość urządzenia wyposażona jest w cztery elementy sprężynowe (2).
(1 zastrzeżenie)
Józef Kotyza, Częstochowa, Polska (Józef Kotyza).
Zapięcie zatraskowe
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji zapięcia zatraskowego przeznaczonego do zapinania wyrobów konfekcyjnych.
Zapięcie zatraskowe charakteryzuje się tym, że wykonane jest z tworzywa sztucznego, przy czym członny końcowe (1), pierwszy człon wewnętrzny (3) połączone są ze sobą i z materiałem (4) rozłącznie, ponadto człony końcowe (1) są takie same. Nożka (5) członu końcowego (1) ma na obwodzie nacięte ząbki (6), zaś pierwotny człon wewnętrzny (2) ma cylindryczny otwór mający na obwodzie nacięte ząbki (8), natomiast nożka (9) zakończona jest pierścieniem (10),
ponadto drugi człon wewnętrzny (3) ma wycięcie w kształcie stożka ścinatego (11), a po przeciwnej stronie cylindryczny otwór mający na obwodzie nacięte ząbki (13).
A44C W. 75061 85 06 25
Ryszard Marczak, Gdańsk, Polska (Ryszard Marczak).
Kolczyk
Wzór użytkowy rozwiązuje problem konstrukcji kolczyka, którego składowe elementy połączone są ze sobą rozłącznie tak, że nie zmieniają względem siebie położenia i mają bardzo ograniczoną możliwość niekontrolowanego rozłączania się.
Kolczyk, najkorzystniej wykonany z metali szlachetnych jak złoto lub srebro, składa się z dwóch elementów (1 i 2) połączonych ze sobą rozłącznie. Element (1) zakorzeniony jest wielokątną osią (3) wychodzącą w gniazdo (4) wykonane w elemencie (2). W osi przystosowanej do osi gniazda (4) w elemencie (2) wyprofilowane są również zaciski (5) wielokątnej osi (3).
A61M W. 75051 85 06 25
Politechnika Warszawska, Warszawa, Polska (Krzysztof Nowak, Tadeusz Patko, Krzysztof Paradowski).
Pneumatostatyczne urządzenie do wstrzykiwania płynów zwłaszcza do krwiobiegu
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie wtryskiwania płynów, zwłaszcza do krwiobiegu.
Pneumatostatyczne urządzenie do wstrzykiwania płynów charakteryzuje się tym, że wyposażone jest w zbiornik gazu sprężonego (1) stanowiący element nośny urządzenia, na którym jest osadzony wspornik (2) silownika pneumatycznego (3), zaś na wsporniku (2) osadzony jest samoceniacący uchwyt (4) strzykawki (5). Silownik (3) połączony jest ze zbiornikiem gazu (1) poprzez zawór (6). Ponadto zbiornik (1) wyposażony jest w manometr (8) i dwie końcówki (9, 10) do zasilania tego zbiornika (1). Koncówka (9) wyposażona jest w drugi zawór umożliwiający zasilanie z sieci pneumatycznej, zaś druga końcówka (10) wyposażona jest w trzeci zawór stosowany w autosprzętach. Na końcu tłoczyiska (11) silownika (3) nalożony jest suwak (12) naciskający tłok (13) strzykawki (5). Suwak (12) jest ograniczony dwoma wyłącznikami (14, 15) ustalającymi początek i koniec wstrzyknięcia, wyposażonymi w wyjścia do rejestratora.
Część zasilająca zbiornika (1) wraz z silownikiem (3) zamknięta jest obudową (16).
A61F W. 75141 85 07 05
Krakowskie Zakłady Sprzętu Ortopedycznego, Kraków, Polska (Henryk Trzos).
Zestaw dla mężczyzn nietrzymających mocz
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie uproszczenia budowy zestawu.
Zestaw dla mężczyzn nietrzymających mocz wyposażony jest w elastyczne: krążek (5), prezerwatywę (6), przewód (9), pojemnik (13) połączone ze sobą przez ich odkształcenie względem nielastycznych zabezpieczenia (18), łącznika (8), końcówki (10). Zabezpieczenie (18) jest pierścieniem z co najmniej jednym zaczepem (3), łącznik (8) jest tulejką z kielichowym poszerzeniem (19), krążek (5) jest tarzęcz z czerwami uchami (17), pojemnik (13) o kształcie wielokąta co najmniej dziewięciobocznego posiada dwie komory (15) utworzone zgrzeiną (14) zakończoną kołami (20).
A62B W. 74754 85 04 25
A61M
Główny Instytut Górnictwa, Katowice, Polska (Andrzej Chodyński, Marek Kapko, Wiesław Kołodziej, Elżbieta Meinhardt, Marta Rozmarynowicz, Zenon Staś, Jerzy Szotowski).
Ochronny skafander filtrowentylacyjny
Zagadnieniem podlegającym rozwiązaniu jest zabezpieczenie przed atmosferą skażoną środkami trujących.
Skafander (1) obejmujący tułów do pasa i ręce użytkownika charakteryzuje się tym, że ma kaptur (4) z panoramiczną szybą (5) i kieszenią (8) dla wymiennego filtropochłaniającego elementu (9). Tylna część kaptura (4) ma wentylator (2) umieszczony w kieszeni (8) pomiędzy elementem (9) i przewodem (12) doprowadzającym oczyszczone powietrze. Przednia część skafandra (1) ma pojemnik (13) z płynem połączony z wnętrzem kaptura (4) przewodem pitnym (14).
Skakanka do ćwiczeń aerobowych z regulowanym obciążeniem i regulacją długości sznura
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania skakanki, która umożliwia ćwiczącemu zmianę obciążenia mięśni obręczy barkowej.
Skakanka według wzoru użytkowego, z regulowanym obciążeniem i regulacją długości sznura, charakteryzuje się tym, że łącznik (2) umożliwia obracanie się pętli sznura lub rzemienia na gładkiej powierzchni łącznika oraz umożliwia zamocowanie obciążników pierścieniowych, część chwytna (1) ma umieszczone obciążniki trzpieniowe, a sznur (4) ma zmienioną długość zależnie od wzrostu ćwiczącego.
Dział B
RÓŻNE PROCESY PRZEMYSŁOWE; TRANSPORT
B01D W. 74981 85 06 12
Spółdzielnia Pracy - Wytwórnia Precyzyjnych Przyrządów Szklanych „Areometr”, Warszawa, Polska (Marian Drożdż, Janusz Chudzyński, Wincenty Korpak, Józef Polkowski, Józef Kaczmarek).
Urządzenie do oczyszczania powietrza z par rtęci
Niniejszy wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji urządzenia, w którym uzupełnianie i utrzymanie na stałym poziomie wodnego roztworu nadmanganianu potasu w absorberze jest realizowane automatycznie.
W dolnej części zbiornik (4) absorbera zawiera komorę kieszeniową (5) dla roztworu nadmanganianu potasu, dostarczanego za zbiornika (1) na zasadzie ciśnienia połączonego w poprzek przewodu elastycznego (15) oraz szklanej rurki dożąjącej (7), w której ta komora (5) jest umieszczona perforowana belkotka (6), połączonej przewodem ruro wym (14) z wysokopreżnym wentylatorem promieniowym (3), zawierającym w części wlotowej (10) zanieczyszczonego powietrza płytowy zawór, zwrotny (1) oraz zawór dławiaczy (2), przy czym zbiornik (4) absorbera zawiera w górnej części wylot (9) oczyszczonego powietrza, a na spodzie komory kieszeniowej (5) zawór spustowy (16).
B01D W. 75070 85 06 28
B02C
„Społem” CZSS - Zakład Badawczy Przemysłu Piekarskiego Oddział w Bydgoszczy, Bydgoszcz, Polska (Kazimierz Wojtyna, Kazimierz Sadkiewicz).
Urządzenie do odpalania stanowisk pracy o dużym zapyleniu zwłaszcza przy przesiewaczach do mąki
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie urządzenia o dużej skuteczności odpalania.
Istota wzoru użytkowego polega na tym, że urządzenie wyposażone jest w ssawę (1) zamocowaną bezpośrednio do przesiewacza (2), połąconą przewodem
elastycznym (3) i rurą (4) z wentylatorem (6) zamocowanym do ściany lub na posadzce za pomocą konstrukcji (5), połączony przewodem elastycznym (7) i rurą (8) z odpłytem (10) zamocowanym na wolno stojącej konstrukcji (11). Odpływ (10) w kształcie rury wyposażony jest w wspornik (12), na którym zawieszony jest filtr workowy (13) i worek (14) do odzysku cząstek pyłu.
B05B W. 75115 85 07 03
Instytut Przemysłu Farmaceutycznego, Warszawa, Polska (Zygmunr Gołucki, Franciszek Rakowski).
Urządzenie do rozpraszania,
zwłaszcza w pomieszczeniach zamkniętych ciekłych środków
Wzór rozwiązuje zagadnienie rozpraszania za pomocą sprężonego powietrza cieczy na drobne cząsteczki o wielkości 2–10 μm, stosowanych do zwalczania i zapobiegania różnego rodzaju chorobom hodowanych zwierząt, drobiu oraz uprawianych roślin i warzyw.
Urządzenie zawiera dwie rurki (10), kierujące sprężone powietrze, osadzone w korpusie zaworowym (4) prostopadle do rurek zasypaczych (5), umieszczonych przesuwnie w pokrywie (2) zamykającej zbiornik <1>. Rurki (10) są połączone kanałem (9) z doprowadzeniem (8) sprężonego powietrza, a każdy kanał (9) ma kształt zbliżony do litery Z i jest zaopatrzony w śrubę regulującą (7) ilość sprężonego powietrza.
(3 zastrzeżenia)
B01D W. 75122 85 07 04
Instytut Mechaniki Precyzyjnej, Warszawa, Polska (Tadeusz Żółć i inż., Marcin Strzałkowski, Krzysztof Majewski, Teodor Ptak, Dorota Hutczenko).
Urządzenie do odsiarczania gazu ziemnego
Urządzenie składa się z pieca grzewczego (1) retorty (2) z układem wstępnego podgrzewania, wypełnionej katalizatorem, łapacza płomieni (3) oraz chłodnicy wodnej (4). Układ grzewczy stanowi sześć otowadowo i symetrycznie rozmieszczonych u-ruskowych elementów grzejnych (5), a materiał izolacyjny – wata mineralna.
Odsiarczony gaz ziemny znajduje zastosowanie jako surowiec do wytworzenia atmosfer w obróbkach cieplnych i ciepło-chemicznych.
(1 zastrzeżenie)
B05B W. 75789 85 10 24
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Kazimierz Cywiński, Roman Guzik, Włodzimierz Januszkiewicz).
Zespół zawieszek do malowania kopuł mieszarek
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie zespołu zawieszek umożliwiających mechanizację malowania kopuł mieszarek technologią elektrostatyczną.
Zawieszenie składa się z zawieszki (7) o trzech ramionach rozmieszczonych symetrycznie. W górnej części ma ona osadzone koło zębate (9) zazębione z listwą zębatą (13) oraz zakończona jest uchwytem (11) do połączenia z gniazdem łożyskowym (10) zamontowanym do rolek (12), które przemieszczają się po szynie jednej (14). Zawiesie jest również zaopatrzone w łącznik utrzymujący stały, technologicznie ustalony odstęp zespołów kopuł między sobą.
Urządzenie do hydraulicznego czyszczenia wozów kopalniianych w podziemnych wyrobiskach chodnikowych kopalń głębinowych
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie niezawodnego i prostego w działaniu urządzenia o dużej wydajności czyszczenia wozów.
Urządzenie wyposażone jest w wywórt boczny (2), monitor wodny (5) i przenośnik odstawy odpadów (1). Monitor wodny (5) w kształcie rury o długości wozu kopalniianego (6) ma dwa rzędy bocznych dysz wylotowych (5a i 5b) o kącie rozchylenia 60° i jest przyłączony poprzez zasuwę klinową z napędem elektrycznym do rurociągu zasilającego w wodę dowolną z rurociągu głównego odwadniania.
Urządzenie do bezpodpadowego cięcia folii elektroprowadzącej
Urządzenie służy do bezpodpadowego cięcia folii elektroprowadzącej w postaci taśmy.
Urządzenie składa się z prowadnic (1) w postaci dwóch równoległych listew płaskich z elementami ograniczającymi ich rozstaw, zespołu blokującego (2), zespołu podającego (3) i zespołu odcinającego (4). Całość mocowana jest do podstawy (6). Zespoły robocze napędzane są układem pneumatycznym (5). Powierzchnie elementów roboczych stykające się z taśmą pokryte są teflonem.
Uchwyt wiertarski
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie uproszczenia konstrukcji uchwytu wiertarskiego.
Zgodnie z wzorem tuleja zaciskowa (3), z końcówką stożkową, jest ułożyskowana obrotowo na obwodzie korpusu (1) za pośrednictwem koszyczka z kulami (9) i pierścienia oporowego (2), przy czym jest ona zespolona z tym korpusem (1) za pomocą pierścienia osadzczego (10). Ponadto śrubę zaciskową (5), sprzężoną z tuleją zaciskową (3) za pośrednictwem tulei prowadzącej (4), kołka (7) i szczęk (6), ma współśrodkowy kanał przelotowy.
Urządzenie według wzoru ma na dwu poziomach, cylindrycznych prowadnicach (2) suwliwie osadzony uchwyt (10) do mocowania obrabianych elementów (11) i wielowrzecionową głowicę (1) suwliwie połączoną z przesuwnym wążkiem (5) siłownikiem przewrotowym (3) zaopatrzoną w dwustopkowe koło (6) do pośredniego sprężania przesuniętego wału (5) z jednym z kół napędowych (7, 8). Uchwyt (10) ma ręczną dźwignię (12) do dosuwania i odsuwania tego uchwytu (10) do gwintowników (13) a także do wywierania nacisku na wrzeciona (14) w celu zasprzęgienia koła (6) z jednym z kół napędowych (7, 8).
Klucz samozaciskowy
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania klucza samozaciskowego umożliwiającego pracę bez konieczności regulacji rozstawu szczek.
Klucz samozaciskowy do nakrętek, śrub i elementów cylindrycznych o dowolnym kształcie i wielkości, charakteryzuje się tym, że ma nieruchomą szczękę (2) odchyloną od osi rękiości (1) przeciwnie do położenia ruchomej szczęki (3), która posiada nacięcie na powierzchni roboczej uzębienie (4), a ruchoma szczeka (3) jednym końcem zamocowana jest przegubowo na rękiości (1) u nasady nieruchomej szczeki (2) tak, że szczeka ruchoma (3) obejmuje nieruchomo szczękę (2) a drugi koniec ruchomej szczęki (3) od wewnętrznej strony ma krawędzie (5, 6, 7) w kształcie trzech boków sześcioboku foremnego, z których środkowy (6) jest krótszy niż pozostałe i zewnętrzna strona (8) szczęki ruchomej (3) jest owalna.
Klucz samozaciskowy
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania klucza, który umożliwia dokręcanie i odkręcanie elementów w sposób ciągły, bez konieczności regulacji rozstawu szczek.
Klucz samozaciskowy do nakrętek, śrub i elementów cylindrycznych o dowolnym kształcie i wielkości charakteryzuje się tym, że ma rękiość (1) zakończoną z obu stron nieruchomoymi szczękami (2) odchylonymi od osi rękiości (1) przeciwnie do położenia ruchomej szczęki (3), posiadającą nacięcie na powierzchni roboczej uzębienie (4) a ruchoma szczeka (3) jednym końcem zamocowana są przegubowo na rękiości (1) u nasady nieruchomych szczek (2) tak, że szczeka ruchoma (3) obejmuje szczkę nieruchomą (2), a drugi koniec każdej ruchomej szczęki (3), od wewnętrznej strony, ma krawędzie (5, 6, 7) w kształcie trzech boków sześcioboku foremnego, z których środkowa szczęki ruchomej (3) jest owalna.
B25J W. 75134 85 07 04
Fabryka Form Metalowych "PONAR-FORMET", Bydgoszcz, Polska (Aleksander Trojan, Jerzy Kwiatkowski).
Urządzenie do obrotu,
zwłaszcza form i tłoczników
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania bezpiecznej dla obsługi konstrukcji urządzenia ułatwiającej obrót form i tłoczników.
Urządzenie ma w górnej części kołyśkę (1) o powierzchni roboczej uformowanej w kształcie litery "V", a w części dolnej ma rolki toczne (6) zamocowane poprzez wsporniki (8) do podstawy (2). Na rolkach tocznych (6) spoczywają bieżnie kołyśki (1) w kształcie fragmentu koła. Oś obrotu jest wspólna dla koła ślimakowego (4) i kół bieżni kołyśki (1). Bieżnie kołyśki (1) wyposażone są w zderzaki (13) ograniczające kąt obrotu kołyśki (1). (3 zastrzeżenia)
B27B W. 75100 85 07 01
Zakłady Wytwórcze "Grupa Techniczna - Urania" Nauczycielska Spółdzielnia Pracy, Warszawa, Polska (Włodzimierz Lis, Wiesław Zazdrosiński).
Pilarka wyrzynarka
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji pilarki-wyrzynarki, stanowiącej przystawkę do innej obrabiarki z wirującym wrzecionem, o ułatwionym osadzaniu końcówek narzędzi pilujących lub wyrzynających.
W wylotarce według wzoru korpus (3) wraz z jej stolcem roboczym (2) jest mocowany do szlifierki (1), a wewnątrz trzpienia (1), zakończonego od góry pierścieniowymi podtożczeniami i pionowymi wyfrezowaniami dla skrzydełek osadzonych (6) mocowanego narzędzia (17) w postaci piłki lub pilnika, jest osadzona nasadka (14) będąca pod suwliwym działaniem sprężyny śrubowej (15), wspartej od dołu o kołek (10) mocujący poziomy wodzik (8) kamienia (9) dla kołka (6) wcisniętego w mimośród (5). (1 zastrzeżenie)
B27B W. 75097 85 06 29
Reszelski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa "Rema", Reszel, Polska (Jerzy Malecki, Lech Brzeziński, Wojciech Romańczuk).
Pilarka tarczowa zwłaszcza do drewna opałowego
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania pilarki umożliwiające bezpieczne cięcie drewna o nieregularnym kształcie.
Pilarka tarczowa według wzoru zbudowana jest z ramy (1), na której zamocowany jest napęd (2) piły tarczowej (3) wyposażonej w zespół osłon dolnych (9) i osłonę górną (8). Do górnej części ramy (1) przyzmocowany jest stół uchylny (4) z zapadką stabilizującą (11) i listwą prowadzącą (5) oraz wspornik (7) klina roszczepiającego (6). Ponadto w dolnej, przedniej części ramy (1) zamocowany jest uchylnie kosz podawczy (10) z dźwigniowym układem mocującym (12). (1 zastrzeżenie)
B27C W. 75107 85 07 02
Zakłady Mechaniczne Przemysłu Stolarki Budowlanej "Stolbud", Baboszewo, Polska (Tadeusz Józefiak, Ryszard Honczar, Gerard Lachacz).
Zestaw frezów nasadzanych złożonych, zwłaszcza do obróbki listew boazerzyjnych
Zestaw składa się z dwóch frezów składowych z dwoma sekcjami ostrzy (9) i (10), pierścieni dystansowych (11) i (12) oraz freza kątowego (13).
(3 zastrzeżenia)
B30B W. 74847 85 05 22
A43D
Jan Tałasiewicz, Warszawa, Polska (Jan Tałasiewicz).
Prasa kaletnicza-śrubowa
Przedmiotem wzoru jest prasa kaletnicza przeznaczona zwłaszcza do nabijania zatrzasków, nap itp.
(1 zastrzeżenie)
B43K W. 75056 85 06 26
Teresa Rusinowska, Piastów, Polska (Teresa Rusinowska).
Długopis z wkładem kulkowym
Celem wzoru użytkowego jest zaprojektowanie długopisu o niskim koszcie i prostej technologii wykonania.
Istotą rozwiązania jest konstrukcja klipsa składającego się z niewielkiego metalowego wspornika (3) oraz podłużnej płytki (4) z tworzywa sztucznego.
Ponadto długopis wyposażony jest w pojemnik z substancją zapachową.
(7 zastrzeżeń)
B60C W. 75072 85 06 28
Jeng Maw Lin Jang, Kaohsiung Hsien, Taiwan (Jeng Maw Lin Jang).
Opona
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie opony pracującej jeszcze na dłuższym odcinku drogi po przebiciu ostrym przedmiotem.
Opona ma rurową, wewnętrzną warstwą (2) uszczelniającą przebiecza, składającą się ze splecionych ze sobą gietkich nici kordu i nagumowaną, przeznaczoną do przyklejania do zewnętrznej ścianki opony (1).
Warstwa (2) uszczelniająca zawiera ponadto pierścieniową część (20) całkowicie gumową, umieszczoną bezpośrednio nad obręczą (5).
Lampa tylna zwłaszcza do ciągników lub samojezdnych maszyn roboczych
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie pewnego i sprężystego osadzania średnicowej przesłony w okrągłym korpusie tylnej lampy. W przesłonie (5) są wykonane dwa przetłoczenia w postaci zaczepek, w których jest osadzony drut sprężysty (11) z wystającymi poza obrys przesłony (5) końcówkami, wspartymi sprężyste o zaczępy służące do mocowania ramki dociskowej obu kolorowych szybek (3, 4).
(1 zastrzeżenie)
B60K W.75019 85 06 25
Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów „MERA-PIAP”, Warszawa, Polska (Ignacy Bojanek, Stanisław Pietrzykowski, Janusz Piskorz, Mirosław Górski).
Zestaw wskaźników do samochodu FSO 1500
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie wyeliminowania błędu paralaksy występującego w znanych rozwiązaniach zestawów wskaźników.
Rozwiązanie polega na tym, że osie ustrojów pomiarowych (A-A) prędkościomierza (7) i obrotomierza (8) nachylone są do osi (O-O) prostopadłej do tylnej ściany (3) obudowy (1) zestawu pod kątem (α) równym 5°.
(1 zastrzeżenie)
B60T W. 75092 85 06 23
Przedsiębiorstwo Państwowe, Ogólnokrajowe Gwarectwo Węgla Brunatnego, Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego „Poltigor”, Wrocław, Polska (Zdzisław Hat, Jerzy Fornalczyk).
Wspornik hamulca tarczowego dla napędu gaśniczy ciągnika
Wspornik ma kształt litery Y bez jednego ramienia, o poszerzonym ramieniu (1) i podstawie (2). Ramię (1) ma od dołu wycięcie (6) oraz na całej długości od góry poprzeczka (3) usytuowaną jednostronnie. Podstawa (2) ma pionowe żebrło (4) usytuowane po tej samej stronie co poprzeczka (3).
(5 zastrzeżeń)
B60Q W. 74917 85 05 31
Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego, Spółdzielnia Pracy, Warszawa, Polska (Janusz Makowski, Sławomir Dusiński, Andrzej Rusiński).
B60T W. 75093 85 06 23
Ogólnokrajowe Gwarectwo Węgla Brunatnego, Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego „Poltigor”, Wrocław, Polska (Zdzisław Hat, Jerzy Fornalczyk).
Wspornik hamulca tarczowego dla napędu gąsienicy ciągnika
Wspornik ma kształt litery Y o poszerzonych ramionach (1) i podstawie (2). Ramiona mają od dołu wycięcia (6), a na całej długości od góry są zaopatrzone w poprzeczki (3) usytuowaną jednostronnie. Podstawa (2) ma pionowe żebro (4) usytuowane po tej samej stronie co poprzeczka (3).
B61L W. 74818 85 05 15
Henryk Jakubiec, Żory, Walter Knapczyk, Żory, Tadeusz Lorenc, Rybnik, Polska (Henryk Jakubiec, Walter Knapczyk, Tadeusz Lorenc).
Sygnał końca pociągu nocno-dzienny
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie sygnału o dużej trwałości i skutecznym efekcie odblaskowym bocznym.
Sygnał składa się z części odblaskowej (1) o powierzchni zewnętrznej ukształtowanej jako część powierzchni walcowej pokrytej kolorowymi elementami odblaskowymi (3, 4, 5, 6) oraz ze stopki (2).
B61L W. 74819 85 05 15
Henryk Jakubiec, Żory, Walter Knapczyk, Żory, Tadeusz Lorenc, Rybnik, Polska (Henryk Jakubiec, Walter Knapczyk, Tadeusz Lorenc).
Sygnał końca pociągu nocno-dzienny
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie sygnału o dużej trwałości i skutecznym efekcie odblaskowym bocznym.
Sygnał składa się z części odblaskowej (1) o powierzchni zewnętrznej w kształcie wycinka wielościennego, pokrytej kolorowymi elementami odblaskowymi (3, 4, 5, 6) oraz ze stopki (2).
B62B W. 74546 85 04 11
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Urządzeń Chłodniczych i Gastronomicznych "Gastromasz", Bydgoszcz, Polska (Heliasz Miłosz).
Wózek do koszy transportowych
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie wózka zastępującego uciążliwe, ręczne przenoszenie koszy. Wózek ma podstawę wykonaną w postaci kwadratowej ramy (1) wykonanej z cewnika, do której zamocowane są w znany sposób kółka jezdne, przy czym na narożach ramy zamocowane są odbojniki (2).
Wózek przeznaczony jest przede wszystkim do transportu naczyń kuchennych w zakładach zbiorowego żywienia.
B65G W. 75068 85 06 28
Rybnicka Fabryka Maszyn "RYFAMA", Rybnik, Polska (Władysław Markiewicz).
Urządzenie do naprowadzania zgrzebela górniczego przenośnika
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie usprawnienia konstrukcji urządzenia do wprowadzania wypadniętych z toru trasy przenośnika zgrzebela.
Urządzenie zapiera rygule, które przy boczej ścianie (1) mają wycięcia (2) dolnych półek. Krawędź z wycięć ma osadzone w narożach ślizgi (3), zwrócone do siebie naprowadzającymi powierzchniami (4) i podparte od strony kadłuba napędu przenośnika denną płytą (5), która ma zukosowaną wlotową krawędź (6), a jej przeciwległa krawędź (7) styka się z podłogową płytą kadłuba napędu. Wlotowa krawędź płyty (5) oddalona jest od krawędzi naprowadzającej powierzchni przeciwległego ślizgu (3) o odległość (d), co najmniej równą szerokości (S) zgrzebela (8).
B66C W. 75063 85 06 26
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Maszynowego Leśnictwa, Wrocław, Polska (Adam Słomka, Tadeusz Zięba, Grzegorz Gorgolewski).
**Zuraw** zabudowany na ciągniku
Celem wzoru użytkowego jest zaprojektowanie napędu hydraulicznego zurawia nieblokującego tylnego wałka odbioru mocy z ciągnika.
Zuraw zabudowany na ciągniku za pośrednictwem ramy (1) z konstrukcją wsporczą transportową (2) i z nogami podporowymi (3), ma pompę hydrauliczną (7) umieszczoną z przodu ciągnika na konstrukcji wsporczy transportowej, która połączona jest z kółkiem pasowym (9) napędu wentylatora i prądnicy poprzez sprzęgło rozłączne (8). (1 zastrzeżenie)
B66B W. 75127 85 07 05
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Budownictwa Górniczego „BUDOKOP”, Mysłowice, Polska (Władysław Prokop, Jerzy Godziek, Roman Szczukiewicz, Eugeniusz Trzaska).
**Kubel urobku**
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania kubla urobku o większej trwałości.
Kablak (1) ma zmienny przekrój poprzeczny na swojej długości, który jest tak dobrany, że wartości naprężeń są jednakowe na całej jego długości, a odcinki (2) kabłaka pomiędzy poprzeczką (3) a równoległymi końcami (4) są odchylone od pionu o kąt (α) mniejszy od 20°. Dno (5) kubła jest wklinowane w stożkową część (6) zbiornika i jest wzmocnione od spodu konstrukcją (7) żebrową. (4 zastrzeżenia)
B67C W. 75108 85 07 02
Zakłady Farmaceutyczno-Aerozolowe „UNIA”, Spółdzielnia Pracy, Warszawa, Polska (Grzegorz Bać, Sławomir Kwiecień, Zenon Radomski).
**Urządzenie do napełniania i zamykania butelek**
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie urządzenia łatwego w eksploatacji i niezawodnego w działaniu. Stanowisko zamykania butelek jest wyposażone w ciśnieniowe urządzenie hamujące (12), które stanowi siłownik (13), do którego tłoczyska jest zamocowane ramię hamujące (14). Ramię to ma na swoich końcach poduszki hamulcowe (15), zbliżne w kierunku do środka ramienia. (2 zastrzeżenia)
Dział C
CHEMIA I METALURGIA
C02F W. 74689 85 04 25
Akademia Techniczno-Rolnicza im. J.J. Śniadeckich, Bydgoszcz, Polska (Eugeniusz Waliszko, Stanisław Rapi- kiewicz).
Kontenerowe urządzenie do biologicznego oczyszczania ścieków
Przedmiotem wzoru użytkowego jest kontenerowe urządzenie do biologicznego oczyszczania ścieków z pojedynczym układem złoża tarczowo-biologicznego.
Istotą wzoru użytkowego polega na tym, że układ złoża tarczowo-biologicznego (2) wykonany jest w kształcie jednego walca usytuowanego wzdłuż komory przepływowej, przy czym układ złoża tarczowo-biologicznego (2) jest pojedynczy.
Przedmiot wzoru użytkowego może znaleźć zastosowanie do oczyszczania ścieków.
(1 zastrzeżenie)
Dział D
WLÓKIENNICTWO I PAPIERNICTWO
D01D W. 75104 85 07 02
Biuro Projektowania i Realizacji Inwestycji „Chemitek”, Łódź, Polska (Józef Kibitlewski, Jan Warzywoda).
Regulator rolkowy
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie rozszerzenia zakresu regulacji siły naciągu taśmy włókna na wejściu do maszyny obrabiającej włókno.
Regulator rolkowy ma wewnątrz konstrukcji nośnej (1) umieszczony na prowadnicach (4) pionowo przesuwny suwak (5), na którym zamocowana jest rolka ruchoma (6). Do suwaka (5) przymocowane są rozłącznie obciążniki (7) i siłownik pneumatyczny (8).
(1 zastrzeżenie)
Dział E
BUDOWNICTWO; GÓRNICTO; KONSTRUKCJE ZESPOLONE
E02B W. 75091 85 06 28
Wyższa Szkoła Inżynierska im. J. Gagarina, Zielona Góra, Polska (Henryk Molęda, Stanisław Mazur).
Zamknięcie wodne
Przedmiotem wzoru użytkowego jest zamknięcie wodne zbudowane z belek zakładanych, służące do zatrzymywania wody w kanale na czas remontu zasuwy głównej.
Belki zakładane zbudowane są z dźwigarów wykonanych z dwuteowników, na których ramionach (3) i (4) usytuowanych od strony zasuwy głównej zamóE03B W. 75081 85 07 01
E02B
Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki, Kraków, Polska (Józef Dziopak).
Retencyjny zbiornik cieczy
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie ulepszenia układu hydraulicznego zbiornika relacji dopływ - akumulacja - odpływ, dla zapewnienia stabilizacji i uniezależnienia od napełnienia wielkości odpływu cieczy.
W widoku z góry ściany zewnętrzne (9) zbiornika tworzą kształt prostokąta, w którym komora przepływowa (3) wydzielona jest poprzecznie w części środkowej, dwoma przelewowymi przegrodami stałymi (6, 7). Zabudowane w strefie przydnejnej przegród (6, 7) jednokierunkowe samoczynne zawory klapowe (8) skierowane są przepływem do komory przepływowej (3), przykłada się do dwóch ścian komór akumulujących (4, 5). Górne krawędzie przegród (6, 7) usytuowane są na różnych poziomach.
Zbiornik stosowany jest zwłaszcza w gospodarce wodno-ściekowej.
E03C W. 75082 85 07 01
E02B
Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki, Kraków, Polska (Józef Dziopak).
Retencyjny zbiornik do cieczy
Rozwiązanie poprzez ulepszenie układu hydraulicznego zbiornika relacji dopływ - akumulacja - odpływ, stabilizuje i uniezależnia od napełnienia wielkość odpływu cieczy.
W widoku z góry ściany komory przepływowej (3) oraz ściany zewnętrznej (13) stanowią dwa współśrodkowe okręgi, między którymi usytuowana jest przestrzeń akumulująca, podzielona ścianami promieniowymi (12) na szereg komór akumulujących (4, 5, 6, 7, 8, 9). Każdy wycinek łukowy cylindrycznej ściany komory przepływowej (3), przyległy do danej komory akumulującej stanowi przelewową przegród stałą (10) z jednokierunkowym zaworem klapowym (11). Górne krawędzie tak wydzielonych przegród (10) usytuowane są na różnych poziomach.
Zbiornik stosowany jest Zwłaszcza w gospodarce wodno-ściekowej.
E03C W. 75083 85 07 01
E02B
Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki, Kraków, Polska (Józef Dziopak).
Retencyjny zbiornik dla cieczy
Rozwiązanie poprzez ulepszenie układu hydraulicznego zbiornika relacji dopływ - akumulacja - odpływ, stabilizuje i uniezależnia od napełnienia wielkość odpływu cieczy.
W widoku z góry ściany komory przepływowej (3) oraz ściany zewnętrznej (11) zbiornik stanowią dwa, współśrodkowe prostokąty, między którymi usytuowana jest przestrzeń akumulująca. Jednostronnie przedłużone ściany komory przepływowej (3) oddzielają komory komory akumulujących (4, 5, 6, 7). Każda ściana komory przepływowej (3) stanowi przelewową przegród stałą (8) z jednokierunkowym zaworem klapowym (9), a górne krawędzie przegród (8) usytuowane są na różnych poziomach.
Zbiornik stosowany jest Zwłaszcza w gospodarce wodno-ściekowej.
E03C W. 75112 85 07 03
Andrzej Sikora, Grodzisk Mazowiecki, Polska (Andrzej Sikora).
Dwuwyłotowa bateria łazienkowa
Dwuwyłotowa bateria łazienkowa jest zasilana wodą gorącą i zimną doprowadzaną dwoma przewodami. Bateria ma dwa wyloty (1, 2). Z jednego wylotu może płynąć woda o temperaturze regulowanej. Do regulacji temperatury służą dwa zawory. Z drugiego wylotu, po otwarciu trzeciego zaworu płynie zawsze zimna woda.
Pustak ma zewnętrzną ściankę (1) wewnątrz której są dwie podłużne przełotowe szczeliny (2), a także mniejsza przełotowa szczelina (3) w środkowej części oraz dwie przełotowe szczeliny (4) otwarte od strony bocznej pustaka.
Wewnątrz pustak ma ściankę środkową (5), a za nią wewnętrzna ściankę (6), przy czym ścianki te wraz z wewnętrzna ścianką (1) są połączone wewnętrznymi ściankami (7), które tworzą sześć pełnych trójkątów wewnątrz pustaka i po dwie połówki trójkątów na zewnątrz pustaka.
(1 zastrzeżenie)
Sufit listwowy
Sufit listwowy składa się z dźwigarów z zaczępami hakowymi, listew (1) głównych ułożowanych za pomocą tych zaczępów hakowych i listew (3) wypełniających, wcisniętych pomiędzy listwy (1) główne.
Sufit wyróżnia się kształtem listew (3) wypełniających, które mają wklęsłe ściany (9) uformowanymi zagłębienniami (7) wzdłużnymi współpracującymi z krawędziami (6) listew głównych. Listwy (3) wypełniające są elastyczne i dobrze dolegają do krawędzi (6) listew (1) głównych.
(1 zastrzeżenie)
Płyta ścienno-stropowa
Wzór rozwiązuje zagadnienie opracowania elementu budowlanego przydatnego zwłaszcza dla budownictwa indywidualnego.
Element zwany płytą ścienno-stropową, ma kształt zbliżony do spłaszczonego prostopodobiciarn o profilowanych bokach tzw. wiązaniach. Składa się z części górnej (1), środkowej (2) z wybraniem oraz dolnej (3), przy czym część górna (1) jest zawsze odpowiednio mniejsza od części dolnej (3). Płyta wykonana jest korzystnie z trocinobetonu.
(1 zastrzeżenie)
Dach zbiornika beczśnieniowego
Dach zbiornika beczśnieniowego zwłaszcza cylindrycznego zbiornika do magazynowania materiałów sypkich, przeznaczony jest głównie do magazynowania zbóż, z przetwarzaniem materiału składowanego.
Dach według wzoru użytkowego składa się z wierzchołka (4) oraz z dwóch symetrycznych segmentów zawierających symetryczne segmenty osłonowo-nośne (1), połączone w dolnej części z płaszczem zbiornika za pomocą łączników (5), a w górnej z pierścieniem usztywniającym (6). Dłuższe boki segmentów (1) mają wygięcia o przekroju poprzecznym, w kształcie prostokąta -
otwartego i są zamknięte od góry nakładką (2) w kształcie ceownika, której półki są przymocowane do segmentów śrubami (3). Wierzchołek dachu stanowiący niezależną konstrukcję w kształcie stożka ściętego składa się z osłony przed opadami (7) przymocowanej wspornikami (8) do pierścienia usztywniającego, w której osadzony jest cylindryczny wyłom powierzchni wierzchowego (10), osłony siatka ochronna (11), współosiowo usytuowana rura zasypowa (12) i stożek rozsypowy (13).
E21D
Jaworznicko-Mikołowskie Gwarectwo Węglowe w Mysłowicach, Kopalnia Węgla Kamiennego „Jaworzno”, Jaworzno, Polska (Hubert Anczok, Ryszard Bogus, Zygfryd Brudziak, Marek Flak, Stefan Gazda, Józef Grzesiek, Szczepan Korzeniowski, Jan Neugebauer, Marek Pater).
Sekcja obudowy osłonowej
Wzór użytkowy dotyczy konstrukcji sekcji obudowy osłonowej znajdującej zastosowanie w górniczych wyrobiskach wybiernikowych.
Osłona boczna (3) stropnicy (1) zamocowana jest do tej stropnicy (1) wysunięte za pomocą prowadników (2). Jeden siłownik hydrauliczny (4) sterujący osłoną boczną (3) zlokalizowany jest między prowadnikami (2), natomiast jej drugi siłownik hydrauliczny (5) zamocowany jest na sztywno do stropnicy (1) pod jej dolną powierzchnią za pomocą wsporników (6), tak że jego osi wzdłużne (O₁) oraz osie wzdłużne (O₂) prowadników (2) wynikają na powierzchni osłony bocznej (3) wierzchołki trójkąta.
Osłona odzawałowa (7) ma osłonę boczną (9) osadzoną przesuwnie za pomocą prowadników (8) oraz dwóch siłowników hydraulicznych (10 i 11) sterujących tą osłoną boczną (9). Jeden siłownik hydrauliczny (10) zlokalizowany jest między prowadnikami (8) natomiast drugi siłownik hydrauliczny (11) zlokalizowany jest między sworznem (12) łączącym stropnicę (1) z osłoną odzawałową (7) a górnym prowadnikiem (8) osłony bocznej (9) osłony odzawałowej (7).
E21D
Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi, Zakłady Badań i Projektowe Miedzi „Cuprum”, Wrocław, Polska (Jan Butra, Andrzej Janowski, Ryszard Pawlak, Zbigniew Pochciał, Stanisław Siewierski).
Górnicza kotew z głowicą gumową
Rozwiązanie według wzoru umożliwia utwierdzenie głowicy w Otworze górotworu większą powierzchnią. Gumowa głowica tworzy pakiet (7) gumowych pierścieni (3) przedzielonych metalowymi wkładkami (4), przy czym stosunek w wysokości (L) gumowego pierścienia (3) do średnicy (D) otworu w górotworze wynosi około 1:1. Pakiet (7) gumowych pierścieni (3) osadzony jest równolegle na żerdzi (1) kotwy i skręcony nakrętką (2).
Opisana kotew wkładana jest do otworu a po przekręceniu żerdzi następuje zablokowanie głowicy gumowej w otworze górotworu.
Przelewowa komora pomp głębinowej kopalni
Wzór rozwiązuje zagadnienie umożliwienia ograniczenia zakresu robót górniczych związanych z wykonywaniem wyrobisk dla pomieszczenia komory pomp.
Zgodnie z wzorem użytkowym rozwiązanie polega na usytuowaniu dwóch wyrobisk (1), (2) głębinowej komory pomp na różnych poziomach, z których każde ma oddzielne połączenie z szybem (3) i położowaną w pionowym wyrobisku (4) z wygrodzonym zbiornikiem wodnym (5), połączonego grawitacyjnie przewodem (10) z usytuowanymi niżej pompami (8).
E21F W. 75030 85 06 18
Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi, Zakłady Bawdawce i Projektowe Miedzi "Cuprum", Polska (Alfred Kosiorski, Jan Czerwonka).
Przelewowa komora pomp kopalni głębinowej
Rozwiązanie według wzoru użytkowego umożliwia ograniczenie zakresu robót górniczych związanych z wykonywaniem wyrobisk dla pomieszczenia komory pomp.
Przelewowa komora pomp charakteryzuje się tym, że tworzą ją dwa wyrobiska (1, 2) usytuowane na różnych poziomach, z których każde ma oddzielną połączenie z szybem a pomiędzy tymi zbiornikami usytuowany jest pionowy zbiornik wodny (5) połączony grawitacyjnie przewodem (11) z usytuowanymi niżej pompami (8).
Dział F
MECHANIKĄ; OŚWIETLENIE; OGRZEWANIE; UZBROJENIE; TECHNIKA MINERSKA
F04B W. 75095 85 06 29
Zakłady Sprzętu Sportowego "POLSPORT", Bielsko-Biała, Polska (Stanisław Dorzak, Jan Kwaśny, Czesław Cichy, Jan Merta).
Pompka
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie wygodnej w użyciu pompki do pompowania piłek i dętek rowerowych.
Pompka ręczna ma na zakończeniu cylindra osadzony cylindryczny korpus (1), na którego bocznej ścianie znajduje się cylindryczny wypust (2) z wewnętrznym gniazdem (6), w którym osadzona jest przemiennie końcówka (3) z nasadzoną uszczelką (4). Końcówka ma jedno zakończenie (7) o kształcie kulistym, w środkowej części kolnierz (8) i drugie zakończenie (9) pogrubione. Nasadzana na zakończenie (9) elastyczna uszczelka (4) ma jeden otwór (10) dopasowany do kształtu zaworka dętki rowerowej.
F04C W. 75135 85 07 0
Zakłady Budowy i Naprawy Maszyn Drogowych "MADRO", Centralne Biuro Konstrukcji Maszyn Drogowych, Kraków, Polska (Janusz Ruggiero, Stanisław Podrażek, Marek Zmuda).
Urządzenie grzewcze pompy zębatej do bitumu
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienia ogrzewania pompy w maszynach do budowy i utrzymania dróg.
Wewnątrz zbiornika bitumu (1) nad płomienią (2) umieszczony jest olejowy wymiennik ciepła (3) połączony przewodami (4) i (5) z kanałami grzewczymi.
(6) pompy (7) umieszczonej na zewnątrz zbiornika, przy czym do przewodu (4) podłączony jest boczni-ko-wo zbiornik wyrównawczy (8) oleju grzewczego, a do przewodu (5) szeregowo ręczna pompa żebata (9).
(1 zastrzeżenie)
F15B W. 75096 85 06 29
E03B
Przedsiębiorstwo Budownictwa Komunalnego, Strzelin, Polska (Stanisław Kisielewicz).
Bezpiecznik zbiorników ciśnieniowych
Przedmiotem wzoru użytkowego jest bezpiecznik zbiorników ciśnieniowych stosowanych zwłaszcza w zabezpieczeniach hydroforów.
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie zwiększenia pewności zabezpieczenia.
Bezpiecznik, który stanowi pneumatyczny prze- twornik ciśnieniowy charakteryzuje się tym, że pierw-szy pneumatyczny przetwornik ciśnieniowy (2) podłączonej jest przewodem do zbiornika ciśnieniowego) (1) a równolegle, przewodem do zbiornika (1) podłączonej jest również pneumatyczny przetwornik ciśnieniowy (3), który steruje silnikiem (3) sprężarki (4).
(2 zastrzeżenie)
F16C W. 75074 85 06 27
Zakłady Mechaniczne „Tarnów”, Tarnów, Polska (Kazimierz Głodek).
Zespół dociskowy do naprężania lożysek tocznych wzdłużnych i promieniowo-wzdłużnych
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji zespołu dociskowego do naprężania lożysek tocznych, który zapewnia prawidłową pracę lożyiska i śruby pociągowej oraz ułatwia montaż. Zespół dociskowy ma zastosowanie w obrabiarkach do metali, zwłaszcza w obrabiarkach sterowanych numerycznie zaopatrzonych w śruby pociągowe, szczególnie toczne do realizacji posuwów.
Zespół dociskowy charakteryzuje się tym, że nakrętka (1) ze zmiennym rozciciem (2) w kierunku prostopadłym do osi (3) tej nakrętki ma drugie rozcicie w kierunku wzdłużnym do osi (3) tej nakrętki. To drugie rozcicie nakrętki (1) połączone jest blokującym wkrętem (9) którego os jest wichrowata względem osi (3) nakrętki (1).
F16B W. 75109 85 07 02
Fabryka Wyrobów z Proszków Spiekanych, Łomianki, Polska (Jan Tatarek, Jerzy Sosnowski, Krzysztof Wyrzykowski).
Zatrzaszkowy mechanizm blokujący zwłaszcza do mebli składanych
Mechanizm składa się z blatu (B) z przymocowanymi do niego zatrzaskiem (l), nogi (2) w kształcie litery U, zamocowanej obrotowo na sworzniu (3) umiejscowionym w uchwycie (4) oraz trójkątnego wspornika rozpierającego (5), zamocowanego obrotowo do nogi (2) łącznikiem stanowiącym dolny zaczep pracujący w pozycji złożonej nogi (2). Trójkątny wspornik rozpierający (5) ma górny zaczep pracujący w pozycji rozłożonej nogi (2). Odległość między zaczepem górnym i dolnym jest tak dobrana, aby noga (2) była odchylona w pozycji pracy na zewnątrz od pionu o kąt a większy od 0°.
(2 zastrzeżenie)
F16D W. 75227 85 07 17
Zakłady Elektrotechniki Motoryzacyjnej ZELMOT, Warszawa, Polska (Czesław Stawarz, Jan Libertowicz, Stanisław Dąbrowski).
Tarcza sprzęgła
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji tarczy sprzęgła, pozwalającej na łatwą i szybką wymianę elementów ciernych, bez konieczności ich klejenia lub nitowania.
Tarcza sprzęgła <1> ma postać pierścienia metalowego zakreślonego promieniem zewnętrznym (Rz) i promieniem wewnętrznym (Rw). Tarcza (1) zaopatriona jest w wycięcia (2) służące do jej sprzęgnięcia z pozostałymi cieciami sprzęgła oraz w roztawione regularnie na promieniu pośrednim (Rp) otwory (3) o średnicy (d) i w po działce mniejszej od półtorakrotniej wielkości średnicy (d). W otworach (3) osadzone są w sposób osiowo przesuwny nakładki <4> z materiału ciernego o długości (l) większej od grubości (g) tarczy (1) ale nie większej niż podwójna wielkość tej grubości (g).
(3 zastrzeżenia)
F16D W. 75788 85 10 24
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Henryk Sowul, Zbigniew Nowiński).
Samoczynny regulator luzu
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania regulatora służącego do samoczynnego regulowania luzu pomiędzy szczęką hamulcową i bębmem.
Regulator składa się z obejmy (1) połączonej sworzniem (10) z żebrem (5) szczęki hamulcowej. Obejma (1) ma przyspawaną prowadnicę (2) z wizłużonym wycięciem. Z prowadnicą (2) połączona jest nakładka (3), z przyspawaną do niej śrubą (7). Nakładka (3) związana jest z tarczą (4) koła sworzniem (6).
(5 zastrzeżeń)
F16D W. 75846 85 10 30
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Henryk Sowul, Zbigniew Nowiński).
Mechanizm uruchamiania hamulca
Mechanizm służy do uruchamiania hamulców w rozruchach obrotu.
Mechanizm składa się z łącznika (3) zakończonego widełkami (15) które obejmują sworzień (10) osadzony w dwuramiennej dźwigni (4). Dźwignia (4) opiera się o krótsze ramię dźwigni kątowej (5) poprzez śrubę regulacyjną (13), a jej dłuższe ramię jest trwałe połączone z wałkiem rozpieracza (6).
(3 zastrzeżenia)
Mechanizm hamulcowy z samowzmocnieniem
Przedmiotem wzoru użytkowego jest mechanizm hamulcowy z samowzmocnieniem mający zastosowanie w sprzęcie rolniczym.
Mechanizm hamulcowy składa się ze szczęki czynnej (1) i szczęki biernej (2) połączonych sworzniem płynającym (6). Połączenie szczęk jest wykonane tulejami w szczęce czynnej (1) i tuleją (18) w szczęce biernej (2). Szczeka bierna (2) jest zawieszona na mirosadowym sworzniu oporowym (5), natomiast szczeka czynna (1) jest sprężyną (10) jest w stałym styku z rozpiepraczem (3).
F16D W. 75847 85 10 30
Politechnika Białostocka, Białystok, Polska (Henryk Sowul).
Mechanizm hamulcowy z samowzmocnieniem
Przedmiotem wzoru użytkowego jest mechanizm hamulcowy z samowzmocnieniem, w szczególności dla potrzeb sprzętu rolniczego.
Mechanizm hamulcowy składa się ze szczęki czynnej (1) i szczęki biernej (2) złączonych popychaczem (6). W korpusie popychacza (6) są od czoła wykonane otwory gwintowane w które wkręcone są śruby (13). Gwint jest wykonany z jednej strony jako lewoskrętny a z drugiej jako prawoskrętny tworząc rodzaj śruby rzymskiej. Szczęki do popychacza (6) są dociskane sprężyną (12). Ze szczęką czynną (1) w stałym styku dzięki sprężynie (9) znajduje się rozpiepracz (3).
(2 zastrzeżenia)
F16K W. 75139 85 07 05
Raciborskie Zakłady Chemii Gospodarczej "Pollena", Racibórz, Polska (Stanisław Bochenek).
Rozdzielacz obrotowy, zwłaszcza do syjkich środków piorących
Rozdzielacz służy do kontrolowanego przepływu strumienia środka piorącego przy dozowaniu go na przykład do zbiorników przejściowych.
Rozdzielacz składa się z korpusu (1) z przykręconymi do niego pokrywami (2 i 3) oraz z króćca zasypowego (4), krócców wysypowych (5) i włazu wyoczystkowego umieszczonych w części cylindrycznej korpusu (1). Wewnątrz korpusu (1) umieszczony jest żeślisz przyspawany do dwóch tarecz (9 i 10), do których osiowo przymocowane są osadzone w oprawach lożyskowych czopy (11 i 12). Na przedłużeniu czopu (11) zamocowana jest dźwignia (13) z elementem sprężystym (14) i ryglującym (15).
(1 zastrzeżenie)
F21S W. 75126 85 07 05
Krzysztof J. Pezak, Warszawa, Polska (Krzysztof J. Pezak).
Oprawa oświetleniowa
Przedmiotem wzoru użytkowego jest oprawa oświetleniowa do oświetlania i dekoracji pomieszczeń mieszkalnych, korytarzy, barów i kawiarni.
Oprawa osadzona jest w stropie podwieszonym (8) pod sufitem. Ma ona wspornik (1), mający dwa ramiona zbieżne, pomiędzy którymi na odcinku poziomym umocowany jest punkt świetlny (2). W dolnej części wspornik (1) ma ramiona równoległe zakończone odcinkami prostopadłymi. Pomiedzy odcinkami równoległymi osadzona jest osłona (3) o kształcie cylindrycznym zakończona z dwóch stron kołnierzami (4) i (5). Wspornik (1) połączony jest z osłoną (3) poprzez połączenie składające się z wgnięcia (6) w ramionach oraz kulistych występow (7) w osłonie (3).
(4 zastrzeżenia)
Urządzenie do zabezpieczenia palnika gazowego przed wysoką temperaturą
Urządzenie zawiera przesłonę (1) w postaci okrągłej tarczy, na której czopie założony jest uchwyt (3) wraz z drągiem (4) przechodzącym przez ścianę komory. Przesłona umieszczona jest w prowadnicy (2) o przekroju ceowym szerszym od przekroju tarczy i kształcie litery „u” odpowiadającej średnicy tarczy.
Odsłonięcie lub zasłonięcie palnika odbywa się przez przetaczanie tarczy.
Końcówka drążka w suszarce makaronu
Celem wzoru użytkowego jest skonstruowanie końcówki o dużej odporności na obciążenia.
Końcówka składa się z czopa (1), płetwy poziomej (2) i prostopadłe do niej ułożonej płetwy pionowej (3). Czop w postaci metalowej rurki zatopiony jest na całej długości płetwy poziomej, a w płetwie pionowej na odcinku mniejszym niż połowa jej długości. Poza tym płetwa pionowa ma stożkowe zakończenie i dwa obustronne stożkowe otwory (4) służące do zaciskowego utwardzenia końcówki w drążku. Płetwa pozioma i płetwa pionowa wykonane są z tworzywa sztucznego i mają obustronne wybrania (5) i (6).
Wskaźnik przepływu cieczy
Celem wzoru jest opracowanie prostej konstrukcji wskaźnika o znacznie zwiększonej czułości na zmiany przepływu wody.
Przyrząd do pomiaru odkształceń i przemieszczeń konstrukcji z metali żelaznych
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji przyrządu do pomiaru bezpośredniego odkształceń i przemieszczeń konstrukcji z metali żelaznych, mierzonych przy użyciu sztywnych przemiennych linijczyków z lat niwelacyjnych, liniełek itp.
Przyrząd ma podstawę (1) wykonaną z magnesu, do której podcmentowana jest linijka (2), której oś tworzy kąt prosty z płaszczyzną podstawy (1). Na linijce naniesiony jest dodatkowo podział (3) typowy dla lat niwelacyjnych umożliwiający wykonanie
Urządzenie do badania szczelności krążników na działanie pyłów
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie badania szczelności uszczelnień kożyskowych krążników pracujących w zapyłonej atmosferze lub bezpośrednio w pyle.
Urządzenie do badania szczelności krążników na działanie pyłów zaopatrzone w zbiornik z pylem, wewnątrz którego jest umieszczony badany krążnik, a któremu jest nadawany jednostajny ruch obrotowy, charakteryzuje się tym, że wewnątrz zbiornika (2), w jego dnie, ma trwałe zamocowany dolny uchwyt (4). Natomiast ponad zbiornikiem (2) zamkniętym pokrywą (11), urządzenie ma górny uchwyt (6) trwałe połączone poprzez poręczkę (8) z podstawą (1) urządzenia. Uchwytu te służy do pionowego pomijowania badanego krążnika (8) wewnątrz zbiornika (2). Jednocześnie na badanym krążniku (8) przechodzącym przez otwór (12) w pokrywie (11) zbiornika (2) przy górnym uchwycie jest osadzone rożacznie koło pasowe (17). Na przeciwległym końcu krążnika (8) tuż przy dnie zbiornika (2) jest rożacznie osadzony pierścień uaktywniający (9).
Urządzenie składa się z ramy (1), stołu (2), podstawy (3), nieruchomych szczek górnych (4), ruchomych szczek dolnych (5) poruszanych siłownikami (6) przyczepowymi do ramy (1), bloku zaworowego (7), czujnika tensometrycznego (8), inicjatorów (9) i sygnalizatora nieszczelności (10).
Przedziałnia Czesankowa „Wełnopol”, Częstochowa, Polska (Bernard Wicher, Błażej Kowalczuk, Leszek Drabik, Benon Puślecki, Mieczysław Zygiert).
Urządzenie do wyznaczania odporności wybarwień wyrobów włókienniczych na obróbkę termiczną
Celem wzoru użytkowego jest opracowanie prostej konstrukcji urządzenia, łatwej w obsłudze i zapewniającej uzyskanie dokładnych wyników pomiaru.
Urządzenie, składające się z regulacyjnego bloku oraz połączonego z nim pomiarowego urządzenia, według wzoru użytkowego charakteryzuje się tym, że pomiarowe urządzenie stanowi stół z wmontowanymi w niego dolnymi grzejnymi płytami (7) oraz współpracujące z nimi górne grzeczne płyty (8) wmontowane w pokrywę. Zarówno dolne płyty (7) jak i górne płyty (8) nagrzewane są czerpakami (9), do których prąd doprowadzany jest poprzez regulacyjny blok. Temperaturę nagrzewania, różną dla różnych wyrobów włókienniczych ustala się przy pomocy termoregulatora bloku oraz współpracującego z nim czujnika (10) zamontowanego pod dolnymi płytami (7).
Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi, Zakłady Badańce i Projektowe Miedzi "Cuprum", Wrocław, Polska (Józef Bryłowski).
Urządzenie do badań palności elementów gumowych bądź z tworzyw sztucznych stosowanych w budowie przenośników taśmowych
Celem wzoru jest umożliwienie przeprowadzenia badań w warunkach uprawdopodobniających stany awaryjne występujące w pracy przenośników w kopalni.
Urządzenie ma postać obudowanego ze wszystkich stron tunelu, w którym wentylator (8) wymusza przepływ powietrza doprowadzanego do kominowego przewodu (13) i wyposażone jest w silnik napędzający beben zabudowany w jednym końcu tunelu oraz zaprotrzowane jest w usytuowane w jego ścianach wierzynki, umożliwiające obserwację badanego materiału oraz otwory umożliwiające podłączenie umieszczonych w tunelu czujników pomiarowych.
Zgodnie z wzorem użytkowym na przeciwnej końcu tunelu usytuowany jest drugi beben (15), osadzony w prowadnikach (16) d połączony z napinającym badany odcinek taśmy (17) mechanizmem (18) nakierowującym krawędź tej taśmy (17) na pomiarową belkę (19).
W celu przystosowania urządzenia do innego badania w miejscu drugiego bebna (15) osadza się na wsporniku obciążnik, który poprzez złożecze z mechanizmem zapadkowym i linią łączy się z ruchomą szczęką, podczas gdy badany odcinek taśmy (17) unieruchamia się względem napędowego bebna (2) stałą szczęką. Ponadto w dniu (5) tunelu jest zabudowana rama, na której umieszczone są badane wkładki dokiscane do badanej taśmy (17) siłą wywieraną przez obciążniki umieszczone na krawężnikowym wózku.
(1 zastrzeżenie)
Instytut Komputerowych Systemów Automatyki i Pomiarów, Wrocław, Polska (Wiesław Korczala, Jerzy Gorzkiewicz, Wiktor Mozejko, Jerzy Hamberg, Marian Müller).
Przenośny przyrząd do pomiarów własności fizyko-chemicznych cieczy
Przedmiotem wzoru użytkowego jest przenośny przyrząd do pomiarów własności fizyko-chemicznych cieczy, mający zastosowanie w badaniach i pomiarach w zakresie naturalnego środowiska, głównie wód i ścieków oraz cieczy technologicznych w warunkach terenowych, a także w warunkach pracy laboratoryjnej.
Przyrząd według wzoru charakteryzuje się tym, że tylna część korpusu (1) będąca jednocześnie uchwytom do trzymania przyrządu i pojemnikiem na zasilające baterie jest usytuowana pod kątem 150° w stosunku do płaszczyzny wskaźnika (4) wartości mierzonej wielkości, przy czym dolna część tego uchwytu stanowi udejmowaną pokrywę zamykającą pojemnik, natomiast pokrętła (5) regulujące potencjometry są zaopatrzone w zabezpieczające osłony (6).
(1 zastrzeżenie)
Gwarectwo Automatyzacji Górnictwa "EMAG", Katowice, Polska (Józef Jeżewski, Roman Giel, Andrzej Rej, Marek Belza).
Obudowa geofonu piezoelektrycznego
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie konstrukcji obudowy geofonu piezoelektrycznego, zapewniającej pełną hermetyczność i nie wymagającej skomplikowanej technologii obróbki jej elementów.
Obudowa geofonu piezoelektrycznego składa się z korpusu (1) w postaci tulei z kończynami (2) oraz pokrywy dolnej (3) i pokrywy górnej (4). W górnej krawędzi korpusu (1) wykonany jest rowek (5), w którym umieszczona jest zewnętrzna uszczelka (6). Wewnętrzna szczelka korpusu (1) jest nawinięta. W dolnej części tej wykonany jest rowek (7). W górnej pokrywie (4) jest otwór, w którym zamocowana jest dławica (8) przewodu elektrycznego. W pokrywie dolnej wykonany jest otwór (9) umożliwiający centrowanie wewnętrznych elementów geofonu. Na wewnętrznej krawędzi dolnej pokrywy (3) wykonane jest obwodowo wybranie (10), w którym umieszczona jest gumowa uszczelka (11).
Elektryczna przystawka zasilająca do pracowni szkolnych
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania elektrycznej przystawki zasilającej do pracowni szkolnych, umożliwiającej uczniowi samodzielną zmianę parametrów wyjściowych zasilania zależnie od wykonywanego zadania.
Elektryczna przystawka zasilająca do pracowni szkolnych usytuowana jest między dwoma stołami do ćwiczeń, a w jej obudowie są umieszczone dwa niezależne od siebie zasilacze, których czołowe płyty wraz z organami regulującymi i odczytowymi znajdują się na dwóch przeciwnych większych bokach i są zwrócone do dwóch stołów ćwiczeń. Każdy z zasilaczy wyposażony jest w dwa odseparowane galwanicznie od siebie tory napięcia stałego i przemiennego. Czołowa płyta elektrycznej przystawki zasilającej jest graficznie podzielona na trzy sekcje, pierwszą związaną z torem napięcia stałego, drugą związaną z torem napięcia przemiennego i trzecią związaną z zasilaniem od sieci.
Klawiatura do minikomputera Sinclair ZX-81
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania takiej klawiatury do minikomputera Sinclair ZX-81, która eliminowałaby niedogodności (konwencjonalnej klawiatury, sygnalizując realizację funkcji i pozwalającaby na ułatwione użytkowanie, przez korzystanie z wydzielonych klawiszy.
Klawiatura składa się z klawiszy zaopatrzonych w oznaczone funkcji. Środkowa partia klawiszy zawiera konwencjonalny układ typu QWERTY. Po obu stronach środkowej partii klawiszy usytuowane są klawisze wydzielone. Wszystkie klawisze są połączone z przelacznikami kontaktorowymi, korzystnie typu M24-112, stanowiącymi łączniki. Wydzielone klawisze są klawiszami najczęściej używanych funkcji i dostępne są z jednorazowego wcisnięcia, a także klawisze (FUNCTION) i (GRAPHIC), które raz z (SHIFT) pełnią rolę innych niezależnych klawiszy, jak również klawisze kursowe (EDIT) i (RUBOUT) oraz klawisze dotyczące obliczeń kalkulatorowych, jak (.), (-) (*), (/) i (=). U dołu usytuowany jest szeroki klawisz z napisem (SPACE BREAK L). Całość jest zmontowana na płycie dwustronnie metalizowanej.
Pomoc dydaktyczna do szkolenia z zakresu ruchu drogowego
Pomoc dydaktyczna do szkolenia z zakresu ruchu drogowego ma postać planszy składającej się z nieruchomych, podkładki i nakładki (3), mających wyjęcie (18), pomiędzy którymi jest osadzona ma osi (4) obrotowa tarcza (2). Na tarczy (2) naniesione są rysunki (7) znaków i sygnałów drogowych, a na nakładce (3) układ ronda (11) i promieniowanych ulic (9) tworzących skrzyżowania (8) z pierścieniowym obwodem (13) oraz rysunki pojazdów szynowych i samochodowych. Nakładka (3) jest zaopatrzona we wzorniki (15) umożliwiające zdejmowanie sygnałów drogowych z obrotowej tarczy (2). Plansza umożliwia uzyskanie 55 kombinacji różnych sytuacji drogowych zachodzących w ruchu ulicznym.
Głowica magnetyczna
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania głowicy magnetycznej o wysokich parametrach dynamicznych.
Głowica chowanej anteny samochodowej
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie konstrukcji głowicy chowanej anteny samochodowej, stanowiącej nakładkę mocowaną na zewnętrznej powierzchni nadwozia pojazdu samochodowego, która jest przystosowana do anteny teleskopowej, jak również do anteny prętowej.
Zgodnie z wzorem, korpus (1) ma wewnętrzny nadlew cylindryczny (4) z gniazdem (5), którego os podłużna jest odchylona o kąt 15° od podstawy tego korpusu (1). W gniazdzie (5) jest osadzony górny króćec (6) wkładki (7), z dwiema centralnymi o średnicy dostosowanej do isuwliwego osadzenia wewnątrz dolnego segmentu (9a) anteny teleskopowej (9) lub o średnicy anteny prętowej (9). Do dolnego króćca (12) tej wkładki (7) jest przyzmocowana, za pośrednictwem tułejki z końnerzem oraz skuwki (13), igiełtowa osłonka rurowa (14) anteny (9, 10), przy czym we wkładce (7) jest usytuowane prostopadle do jej osi podłużnej gniazdo przełotowe dla (końcówki styku ślizgowego, osadzonego w kanale centralnym (8). Końcówka tego styku jest wraz z żyłką przewodu izolowanego (23) przylutowana do mechanicznego mostka łączącego-przełączającego (21), zamocowanego w przedstawie korpusu (1) i zawierającego pazurki zaciściskowe (22), mocujące izolowaną końcówkę przewodu (23) oraz pazurki mocujące (30), zaciśnięte na górnym króćcu (6) wkładki (7).
Głowica magnetyczna mająca rdzenie nachylone względem siebie pod kątem, oddzielone ekranem międzyśladowym, a także korpus składający się z dwóch wyprasek będących lustrzanym odbiciem, charakteryzuje się tym, że każda z wyprasek korpusu (1) ma w wewnętrznej części kanały (2) mające wnęki stanowiące bazy ustalające położenie ekranu międzyśladowego (4), wsuwanego w czasie montażu aż do położenia, w którym rozpiera, a następnie blokuje ustawienie rdzeń w kanałach.
Dział H
ELEKTROTECHNIKA
H01Q W. 75114 85 07 03
Teresa Prus, Zdzisław Stępień, Pawłowice, Polska
(Teresa Prus, Zdzisław Stepien).
Głowica chowanej anteny samochodowej
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie opracowania konstrukcji głowicy chowanej anteny samochodowej, stanowiącej nakładkę mocowaną na zewnętrznej powierzchni nadwozia pojazdu samochodowego, która jest przystosowana do anteny teleskopowej, jak również do anteny prętowej.
Zgodnie z wzorem, korpus (1) ma wewnętrzny nadlew cylindryczny (4) z gniazdem (5), którego os podłużna jest odchylona o kąt 15° od podstawy tego korpusu (1). W gniazdzie (5) jest osadzony górny króćec (6) wkładki (7), z dwiema centralnymi o średnicy dostosowanej do isuwliwego osadzenia wewnątrz dolnego segmentu (9a) anteny teleskopowej (9) lub o średnicy anteny prętowej (9). Do dolnego króćca (12) tej wkładki (7) jest przyzmocowana, za pośrednictwem tułejki z końnerzem oraz skuwki (13), igiełtowa osłonka rurowa (14) anteny (9, 10), przy czym we wkładce (7) jest usytuowane prostopadle do jej osi podłużnej gniazdo przełotowe dla (końcówki styku ślizgowego, osadzonego w kanale centralnym (8). Końcówka tego styku jest wraz z żyłką przewodu izolowanego (23) przylutowana do mechanicznego mostka łączącego-przełączającego (21), zamocowanego w przedstawie korpusu (1) i zawierającego pazurki zaciściskowe (22), mocujące izolowaną końcówkę przewodu (23) oraz pazurki mocujące (30), zaciśnięte na górnym króćcu (6) wkładki (7).
H01R W. 75088 85 06 25
B23B
Zakłady Przemysłu Metalowego H. Cegielski, Poznań, Polska (Bogdan Pieszak).
Gniazdo do zaciskania końcówek węży metalowych, zwłaszcza do przewodów elektrycznych
Wzór rozwiązuje zagadnienie opracowania gniazda zapewniającego pewne pokłoczenie końcówki węża metalowego z tulejką zaciskową.
Gniazdo wykonane jest w postaci dwóch cylindrów, to jest obudowy (1) i korpusu (2) z trzpieniem (3). Wewnętrzna powierzchnia obudowy (1) ma wybrania (4) z krawędziami bocznymi w postaci powierzchni skośnych (5), a korpus (2) promieniście skierowane do środka kanaliki (6) z kulkami (7), popychaczami (8) i sprężynami (9). Popychacze (8) zakończone są powierzchniami stożkowymi, które wsuwają się w tulejkę zaciskową (10) nałożoną na końcówkę węża metalowego (11). Przesuwanie popychaczy następuje wskutek ruchu kulki (7) po powierzchniach skośnych (5) obudowy (1).
Urządzenie do zaciskania końcówek węży metalowych, zwłaszcza do przewodów elektrycznych
Wzór rozwiązuje zagadnienie opracowania urządzenia do zaciskania końcówek węży metalowych do przewodów elektrycznych.
Urządzenie ma obudowe (A), wewnątrz której zamontowane są gniazda zaciskowe (B) o różnych średnicach usytuowane parami wzdłuż i po obu stronach wału napędowego (C).
Każda para gniazda zaciskowych (B) sprzęgnięta jest z wałkiem napędowym (C) za pośrednictwem przekładni ślimakowej (D). Wloty gniazdz zaciskowych (B) usytuowane są na czołowej ścianie obudowy (A), a wałek napędowy (C) połączony jest za pośrednictwem przekładni ślimakowej (E) z silnikiem elektrycznym (F).
H02G W. 75119 85 07 02
Marek Marciniaik, Włocławek, Polska (Marek Marciniaik).
Uchwyt przewodu, zwłaszcza elektrycznego
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie zwiększenia uzyteczności uchwytu przewodu zwłaszcza elektrycznego, przy zmniejszeniu materiałochności wykonania.
Istotą wzoru użytkowego jest to, że cokół (1) uchwytu jest zopatrzony po obu końcach ząbków sprzęgających (6) w występy (7) prowadzące wewnętrznie (8) mająca ruchowo sprzężenie odkładalne, wyposażoną w obszarach ząbków sprzęgających (9) w występy chwytové (10) ułatwiające demontaż uchwytu.
H03B W. 75268 85 07 29
Zakład Opracowań i Produkcji Aparatury Naukowej „Zopan”, Warszawa, Polska (Marian Gryz).
Mechanizm zmiany częstotliwości
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie wykonania cichej (przekładni zębatej) z materiałów izolacyjnych, mającej zastosowanie w elektronicznej aparaturze pomiarowej, zwłaszcza w generatorach typu BG.
W mechanizmie, będącym przedmiotem wzoru Użytkowego międzyzębny luz obwodowy przekładni kaso- wany jest na zębniku (2) przy pomocy dwóch sprężyn prostych skracających względem siebie zębnik (2) i koło zębate pomocnicze (3) zazębione z kołem zębatym (1).
H04S W. 74857 85 05 22
Zakład Doskonalenia Zawodowego, Rzeszów, Polska (Gustaw Mazur, Franciszek Liszko wie z, Stanisław Ulman, Jan Sitek, Jerzy Krokowski).
Stereofoniczny zestaw elektroakustyczno-rozgłoszeniowy
Wzór użytkowy rozwiązuje problem nagłaśniania za pomocą kolumn-głośnikowych zarówno dużych, jak i małych pomieszczeń, jak również odtwarzania na żywo programów słowo-muzycznych i dyskotekowych, a także rejestrowania na magnetofonie, montażu i miksuowania dowolnych wybranych utworów z taśm plyty, odbiornika radiowego oraz odtwarzacza z mikrofonu w systemie stereo- lub monofonicznym.
Zestaw według wzoru użytkowego ma obudowę (1) prostopadłościenną z odkrytą przednią ścianą i częściowo tylną ścianą, zaopatrzoną w półki i przegrody, na których to półkach kolejno od góry ku dołowi umieszczone są: gramofon stereofoniczny z adapterem krystaliczynym (2), radioodbiornik stereofoniczny (3), stereofoniczne urządzenie miksująco-wzmacniające (4) oraz stereofoniczny magnetofon kasetowy (5), umieszczony w obudowie otwartej, półkę (6) a obok niego jest skrótka (7) na kasety i taśmy, natomiast w dniu obudowy (1) zamocowane są przegródy (8) tworzące wnęki na płycy gramofonowe (9) (3 zastrzeżenia)
H05G W.75071 85 06 28
H04N
Akademia Rolnicza, Lublin, Polska (Lucjan Kalita).
Urządzenie TV do powiększania i transmisji obrazu zdjęć rentgenowskich
Wzór użytkowy rozwiązuje zagadnienie odczytywania zdjęć rentgenowskich, a szczególnie drobnych szczegółów tych zdjęć niewidocznych przy bezpośrednim odczytcie, a także przesyłania obrazu zdjęć do innych pomieszczeń, w których zainstalowane są dodatkowe monitory.
Urządzenie ma stojącą ramę (1), na której elementach umieszczone są: podświetlacz zdjęć (2) z matówką na której umieszcza się zdjęcia rentgenowskie, wyposażony w źródło światła o regulowanym natężeniu, kamera telewizyjna (3) z obiektywem skierowanym do doku, monitor (4) oraz gniazdo wykowne (15) do podłączania dodatkowych monitorów. (2 zastrzeżenia)
| Nr zgłoszenia | Int. CL⁴ | Strona |
|---------------|----------|--------|
| 1 | | |
| 243177 | F28F | 35 |
| 248113 | B23K | 6 |
| 248683 | A63B | 3 |
| 249111 | F02B | 28 |
| 249469 | B01J | 4 |
| 249543 | F04B | 29 |
| 249709 | D06F | 25 |
| 249728 | F16J | 32 |
| 249729 | B21C | 5 |
| 249731 | H04J | 47 |
| 249732 | H03K | 47 |
| 249734 | E21B | 26 |
| 249740 | B26B | 8 |
| 249741 | C22B | 21 |
| 149743 | E05D | 26 |
| 249744 | F24C | 33 |
| 249745 | C07D | 17 |
| 249759 | C01F | 16 |
| 249760 | E21F | 27 |
| 249761 | E15B | 26 |
| 249762 | C08K | 18 |
| 249763 | C09K | 20 |
| 249764 | C10M | 21 |
| 249767 | B29D | 10 |
| 249768 | F16M | 33 |
| 249769 | B23Q | 7 |
| 249770 | F16B | 30 |
| 249772 | B01D | 4 |
| 249776 | H01M | 42 |
| 249778 | C23F | 22 |
| 249780 | G01N | 37 |
| 249781 | H01J | 41 |
| 249782 | G05G | 39 |
| 249783 | H01J | 41 |
| 249785 | G06G | 40 |
| 249786 | B66C | 15 |
| 249787 | C07C | 16 |
| 249788 | H01S | 42 |
| 249790 | A61F | 3 |
| 249797 | A01B | 1 |
| 249798 | D06B | 24 |
| 249799 | G05F | 39 |
| 249801 | A43B | 2 |
| 249802 | B63B | 12 |
| 249804 | C11D | 21 |
| 249805 | H02J⁴ | 44 |
| 249806 | C05C | 16 |
| 249808 | H02P | 45 |
| 249809 | C03B | 16 |
| Nr zgłoszenia | Int. CL⁴ | Strona |
|---------------|----------|--------|
| 249810 | B65G | 13 |
| 249811 | B29C | 9 |
| 249812 | F16C | 31 |
| 249813 | B65G | 14 |
| 249814 | B65G | 14 |
| 249815 | B23K | 6 |
| 249816 | G01N | 38 |
| 249820 | C08L | 19 |
| 249821 | C08K | 18 |
| 249822 | C08K | 18 |
| 249823 | C08L | 19 |
| 249824 | C08L | 19 |
| 249825 | C08K | 19 |
| 249826 | G05D | 39 |
| 249829 | F04B | 29 |
| 249830 | H02N | 44 |
| 249831 | H02K | 43 |
| 249837 | C22C | 22 |
| 249838 | C08L | 20 |
| 249839 | F16D | 31 |
| 249841 | B24D | 8 |
| 249842 | E21F | 28 |
| 249843 | H02P | 45 |
| 249844 | H02P | 45 |
| 249847 | A62D | 3 |
| 249848 | G01S | 39 |
| 249849 | B23K | 6 |
| 249850 | E21C | 27 |
| 249854 | B29D | 10 |
| 249855 | E21C | 27 |
| 249856 | H05B | 48 |
| 249857 | B23K | 6 |
| 249858 | B23K | 7 |
| 249859 | B23K | 7 |
| 249861 | F17C | 33 |
| 249862 | B65G | 14 |
| 249865 | B66D | 15 |
| 249867 | B67D | 15 |
| 249868 | B23B | 5 |
| 249869 | G01M | 36 |
| 249870 | F26B | 34 |
| 249879 | A01G | 2 |
| 249880 | B24B | 7 |
| 249881 | B24B | 8 |
| 249882 | C08G | 17 |
| 249883 | F16B | 31 |
| 249884 | C04B | 16 |
| 249885 | D04B | 24 |
| 249886 | H02J | 42 |
| 1 | 2 | 3 |
|-------|-----|-----|
| 249892 | T | F42B | 35 |
| 249895 | H01F | 40 |
| 249897 | A23N | 2 |
| 249901 | B28B | 9 |
| 249904 | D03D | 24 |
| 249905 | B29C | 10 |
| 249906 | H02P | 45 |
| 249907 | B60P | 10 |
| 249915 | C01B | 15 |
| 249919 | C23F | 22 |
| 249921 | F23J | 33 |
| 249922 | A45B | 2 |
| 249923 | B63B | 13 |
| 249925 | B07B | 4 |
| 249927 | B61L | 11 |
| 249930 | D05B | 24 |
| 249932 | C22C | 22 |
| 249933 | C22B | 22 |
| 249936 | B61L | 11 |
| 249939 | C03C | 16 |
| 249940 | F04D | 30 |
| 249951 | F04D | 30 |
| 250219 | C07C | 17 |
| 250234 | F16C | 31 |
| 242522 | C07D | 17 |
| 252623 | T | F16D | 32 |
| 252953 | T | B60T | 11 |
| 253100 | T | F24C | 34 |
| 253147 | T | F03G | 29 |
| 253182 | T | B06B | 4 |
| 253217 | T | F04B | 29 |
| 253220 | T | B62D | 12 |
| 253240 | T | F27D | 34 |
| 253308 | T | C22C | 22 |
| 253351 | T | B63B | 13 |
| 253450 | C10C | 21 |
| 253554 | T | G01N | 38 |
| 253648 | C25C | 23 |
| 253656 | T | A01B | 1 |
| 253684 | T | H05F | 48 |
| 253685 | T | H05F | 49 |
| 253700 | T | B23B | 6 |
| 1 | 2 | 3 |
|-------|-----|-----|
| 253710 | T | E05B | 25 |
| 253719 | T | B29C | 10 |
| 253745 | T | B23Q | 7 |
| 253760 | T | D03D | 24 |
| 253782 | | F26B | 34 |
| 253871 | | B27C | 8 |
| 253882 | T | F02M | 28 |
| 253885 | | F16L | 32 |
| 253887 | | C25C | 23 |
| 253888 | | H02K | 44 |
| 253965 | T | B63B | 13 |
| 254050 | | B22D | 5 |
| 254138 | | B62D | 12 |
| 254153 | | A61C | 3 |
| 254174 | | G01R | 33 |
| 254181 | | H04L | 47 |
| 254182 | | H04L | 48 |
| 254273 | | H04B | 47 |
| 254295 | T | C09K | 20 |
| 254307 | | B28B | 9 |
| 254342 | | H01B | 40 |
| 254436 | | G01B | 35 |
| 254483 | | H03B | 46 |
| 254484 | | H03F | 46 |
| 254486 | | H04M | 43 |
| 254532 | T | G01M | 38 |
| 254533 | T | G01M | 36 |
| 254534 | T | G01M | 37 |
| 254535 | T | G01M | 37 |
| 254585 | | E21B | 26 |
| 254588 | | H02J | 43 |
| 254589 | | H02J | 43 |
| 254614 | | B61J | 11 |
| 254686 | | G01K | 36 |
| 254713 | | C13C | 21 |
| 254723 | | A01F | 1 |
| 254725 | | H01J | 41 |
| 254726 | | H01J | 41 |
| 254728 | | H10J | 46 |
| 254749 | | C11D | 21 |
| 254750 | | C23G | 23 |
| Nr zgłoszenia | Int. Cl.⁴ | Strona |
|---------------|-----------|--------|
| 72466 | G06F | 73 |
| 74054 | G01N | 71 |
| 74546 | B62B | 60 |
| 74689 | C02F | 62 |
| 74754 | A62B | 52 |
| 74818 | B61L | 60 |
| 74819 | B61L | 60 |
| 74830 | G01N | 72 |
| 74847 | B30B | 58 |
| 74848 | B30B | 58 |
| 74857 | H04S | 76 |
| 74881 | G01M | 70 |
| 74916 | B21D | 55 |
| 74917 | B60Q | 59 |
| 74981 | B01D | 53 |
| 75029 | E21F | 65 |
| 75030 | E21F | 66 |
| 75049 | B60K | 59 |
| 75051 | A61M | 52 |
| 75056 | B43K | 58 |
| 75058 | A63B | 53 |
| 75061 | A44C | 52 |
| 75062 | G01V | 72 |
| 75063 | B66C | 61 |
| 75064 | E21D | 65 |
| 75065 | E21D | 65 |
| 75066 | G05F | 73 |
| 75068 | B65G | 60 |
| 75069 | E21D | 55 |
| 75070 | B01D | 53 |
| 75071 | H05G | 76 |
| 75072 | B60C | 59 |
| 5074 | F16C | 67 |
| 75079 | B25B | 56 |
| 75080 | B25B | 56 |
| 75081 | E03B | 63 |
| 75082 | E03C | 63 |
| 75083 | E03C | 63 |
| 75084 | F23M | 70 |
| 75086 | G09B | 73 |
| 75087 | G01N | 72 |
| 75088 | H01R | 74 |
| 75089 | H01R | 75 |
| 75090 | A22C | 51 |
| 75091 | E023 | 62 |
| 75092 | E60T | 59 |
| 75093 | B60T | 59 |
| 75094 | G01M | 71 |
| 75095 | F04B | 66 |
| 75096 | F15B | 67 |
| 75097 | B27B | 57 |
| 75098 | A01M | 51 |
| 75099 | G01M | 71 |
| 75100 | B27B | 57 |
| 75101 | B23B | 55 |
| 75102 | E04C | 64 |
| 75104 | D01D | 62 |
| 75107 | B27C | 57 |
| 75108 | B67C | 61 |
| 75109 | F16B | 67 |
| 75112 | E03C | 63 |
| 75113 | G11B | 74 |
| 75114 | H01Q | 74 |
| 75115 | B05B | 54 |
| 75116 | A01D | 50 |
| 75119 | H02G | 75 |
| 75120 | B08B | 55 |
| 75121 | E04H | 64 |
| 75122 | B01D | 54 |
| 75124 | A01D | 50 |
| 75126 | F21S | 69 |
| 75127 | B66B | 61 |
| 75130 | G01F | 70 |
| 75133 | E04C | 64 |
| 75134 | B25J | 57 |
| 75135 | F04C | 66 |
| 75138 | F26B | 70 |
| 75139 | F16K | 69 |
| 75141 | A61F | 52 |
| 75144 | A41F | 51 |
| 75145 | A01K | 51 |
| 75181 | G01N | 72 |
| 75227 | F16D | 67 |
| 75268 | H03B | 75 |
| 75310 | E04B | 64 |
| 75479 | AG1D | 50 |
| 75788 | F16D | 68 |
| 75789 | B05B | 54 |
| 75790 | F16D | 68 |
| 75819 | B33G | 56 |
| 75846 | F16D | 68 |
| 75847 | F16D | 69 |
## SPIS TREŚCI
### I. Wynalazki
| Dział | Str. |
|------------------------------|------|
| A - Podstawowe potrzeby ludzkie | 1 |
| B - Różne procesy przemysłowe; Transport | 4 |
| C - Chemia i metalurgia | 15 |
| D - Włókiennictwo i papiernictwo | 24 |
| E - Budownictwo; Górnictwo; Konstrukcje zespolone | 25 |
| F - Mechanika; Oświetlenie; Ogrzewanie; Uzbrojenie; Technika minerska | 23 |
| G - Fizyka | 35 |
| H - Elektrotechnika | 40 |
| Wykaz numerowy zgłoszonych wynalazków | 77 |
### II. Wzory użytkowe
| Dział | Str. |
|------------------------------|------|
| A - Podstawowe potrzeby ludzkie | 50 |
| B - Różne procesy przemysłowe; Transport | 53 |
| C - Chemia i metalurgia | 62 |
| D - Włókiennictwo i papiernictwo | 62 |
| E - Budownictwo; Górnictwo; Konstrukcje zespolone | 62 |
| F - Mechanika; Oświetlenie; Ogrzewanie; Uzbrojenie; Technika minerska | 66 |
| G - Fizyka | 70 |
| H - Elektrotechnika | 74 |
| Wykaz numerowy zgłoszonych wzorów użytkowych | 79 |
INFORMACJA
o cenach i warunkach prenumeraty
na 1986 r. - dla czasopisma
„BIULETYN URZĘDU PATENTOWEGO”
cena prenumeraty: kwart. 1300 zł, półr. 2600 zł, rocznie 5200 zł
WARUNKI PRENUMERATY:
1. DLA OSÓB PRAWNYCH - INSTYTUCJI I ZAKŁADÓW PRACY:
- instytucje i zakłady pracy zlokalizowane w miastach wojewódzkich i pozostalych miastach, w których znajdują się siedziby Oddziałów RSW „Prasa - Książka - Ruch” zamawiają prenumeratę w tych oddziałach,
- instytucje i zakłady pracy zlokalizowane w miejscowościach, gdzie nie ma Oddziałów RSW „Prasa - Książka - Ruch” i na terenach wiejskich opłacają prenumeratę w urzędach pocztowych i u doręczycieli.
2. DLA OSÓB FIZYCZNYCH - INDYWIDUALNYCH PRENUMERATORÓW:
- osoby fizyczne zamieszkałe na wsi i w miejscowościach, gdzie nie ma Oddziałów RSW „Prasa - Książka - Ruch”, opłacają prenumeratę w urzędach pocztowych i u doręczycieli,
- osoby fizyczne zamieszkałe w miastach - siedzbach Oddziałów RSW „Prasa - Książka - Ruch”, opłacają prenumeratę wyłącznie w urzędach pocztowych nadawczo-oddawczych właściwych dla miejsca zamieszkania prenumeratora. Wpłaty dokonują używając „blankietu wpłaty” na rachunek bankowy miejscowego Oddziału RSW „Prasa - Książka - Ruch”.
3. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę przyjmuje RSW „Prasa - Książka - Ruch”, Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw, ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto NBP XV Oddział w Warszawie Nr 1153-201045-139-11. Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę pocztą zwykłą jest droższa od prenumeraty krajowej o 50% dla zleceń nadawców indywidualnych i o 100% dla zlecających instytucji i zakładów pracy.
TERMINY PRZYJMOWANIA PRENUMERATY:
- do dnia 10 listopada na I kwartał, I półrocze roku następnego oraz na cały rok następny,
- do pierwszego każdego miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty roku bieżącego. | 44a2066b-df12-491c-a613-dcc1cdad21f6 | finepdfs | 1.234375 | CC-MAIN-2021-04 | https://uprp.gov.pl/sites/default/files/bup/1986/07/bup07_1986.pdf | 2021-01-27T15:50:10+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-04/segments/1610704828358.86/warc/CC-MAIN-20210127152334-20210127182334-00077.warc.gz | 600,745,639 | 0.999883 | 0.999935 | 0.999935 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
119,
3737,
5667,
9266,
12929,
15796,
18570,
21707,
25834,
28962,
32099,
34789,
38394,
42275,
45497,
47970,
50605,
54361,
59144,
64031,
68396,
73745,
78726,
84264,
87871,
92147,
95179,
97332,
100362,
103822,
108394,
110780,
113515,
116480,
119308,
... | 1 | 0 |
REGULAMIN LOTERII PROMOCYJNEJ „4 urodziny Mila"
POSTANOWIENIA OGÓLNE
1. Nazwa loterii – loteria jest prowadzona pod nazwą „4 urodziny Mila".
2. Nazwa organizatora loterii – Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, ul. Inżynierska 15, 93 – 569 Łódź, wpisana do rejestru przedsiębiorców przez Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi, XX Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, pod numerem KRS 0000444211, posiadająca kapitał zakładowy 10.000,00 złotych, NIP: 727-278-80-75.
3. Nazwa organu, który wydał zezwolenie – loteria urządzana jest na podstawie ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz.U. 2018 poz. 165 ze zm.) oraz zezwolenia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi.
4. Definicje
4.1 Loteria promocyjna – gra losowa, w której uczestniczy się przez nabycie towaru, usługi lub innego dowodu udziału w grze i tym samym nieodpłatnie uczestniczy się w loterii, a podmiot urządzający loterię oferuje wygrane pieniężne lub rzeczowe. W niniejszym regulaminie loteria promocyjna pod nazwą „4 urodziny Mila" zwana jest dalej „loterią".
4.2 Sprzedaż promocyjna – czas, w którym prowadzona jest sprzedaż związana z prowadzoną loterią. Czas sprzedaży promocyjnej zawiera się w czasie trwania loterii i dotyczy dokonywania zakupów promocyjnych. Sprzedaż promocyjna trwa od 16.01.2019 r. do 05.02.2019 r. lub do wyczerpania puli zdrapek loteryjnych, która wynosi 1.500.000 szt. (słownie: jeden milion pięćset tysięcy sztuk), w zależności od tego, które ze zdarzeń nastąpi jako pierwsze.
4.3 Zakup promocyjny – jednorazowy zakup, udokumentowany jednym oryginałem dowodu zakupu promocyjnego oraz zdrapką loteryjną / zdrapkami loteryjnymi, dokonany w co najmniej jednym dowolnie wybranym wariancie, spośród dwóch opisanych w pkt. 4.3.1 i pkt. 4.3.2 regulaminu.
Zakupy promocyjne kumulują się, tzn. uczestnik, który w ramach jednej transakcji dokonał zakupu promocyjnego za kwotę min. 40,00 zł brutto w wariancie wartościowym oraz w wariancie jakościowym, ma prawo do pobrania takiej ilości zdrapek, która wynika zarówno z zakupu wartościowego (maksymalnie 3 szt. zdrapek loteryjnych) i jakościowego (maksymalnie 1 szt. zdrapki loteryjnej) z tym zastrzeżeniem, że w ramach jednej transakcji udokumentowanej jednym dowodem zakupu, można otrzymać maksymalnie 4 szt. zdrapek loteryjnych.
W przypadku, gdy uczestnik w związku z zakupem promocyjnym skorzysta z prawa do udziału w loterii i otrzyma zdrapkę loteryjną, wówczas nie będzie mógł dokonać zwrotu zakupionego towaru w ramach zakupu promocyjnego na zasadach określonych w regulaminie określającym zasady zwrotu produktów kupionych w sklepach promocyjnych. Powyższe postanowienie nie wyłącza praw uczestnika unormowanych w szczególności w ustawie z dnia 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta (t.j. Dz.U.2017 poz. 683 ze zm.) oraz Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U.2018 poz. 1025 ze zm.) wynikających z gwarancji lub rękojmi.
Charakterystyka zakupów promocyjnych w loterii:
4.3.1 wariant wartościowy – zdrapki loteryjne w wariancie wartościowym będą przyznawane według następującego schematu:
- za jednorazowy zakup promocyjny w przedziale od 40,00 zł brutto do 69,99 zł brutto, uczestnik otrzymuje 1 zdrapkę loteryjną,
- za jednorazowy zakup promocyjny w przedziale od 70,00 zł brutto do 89,99 zł brutto, uczestnik otrzymuje 2 zdrapki loteryjne,
- za jednorazowy zakup promocyjny o wartości równej lub wyższej 90,00 zł brutto, uczestnik otrzymuje 3 zdrapki loteryjne.
Osoba wydająca zdrapkę loteryjną może zaznaczyć na odwrocie oryginału dowodu zakupu promocyjnego fakt wydania zdrapki loteryjnej i potwierdzić to podpisem.
Z loterii wyłączone są zakupy następujących towarów / usług dostępnych w sklepach promocyjnych:
a) napojów alkoholowych (z wyłączeniem piwa, które bierze udział w loterii) w rozumieniu art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U.2016 poz. 487 ze zm.);
b) wszelkich wyrobów tytoniowych, papierosów elektronicznych, pojemników zapasowych lub rekwizytów tytoniowych w rozumieniu ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (t.j. Dz.U.2017 poz. 957 ze zm.);
c) leków, preparatów do początkowego żywienia niemowląt w rozumieniu art. 3 ust. 3 pkt 27 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (t.j. Dz.U. 2017 poz. 149 ze zm.) oraz przedmiotów służących do karmienia niemowląt,
d) doładowań telefonów oraz transakcji zapłaty za jakiekolwiek rachunki.
W przypadku dowodów zakupów, na których widnieją zakupy produktów / usług wyłączonych z loterii, podstawą do wzięcia udziału w loterii będzie kwota dowodu zakupu, pomniejszona o wartość zakupu produktów / usług wyłączonych.
4.3.2 wariant jakościowy – zakup dowolnie wybranego minimum jednego produktu specjalnie oznaczonego materiałami promocyjnymi (np. shelftalkerami, cenówkami) pod hasłem „Kup i odbierz zdrapkę" (zwanym dalej „produktem promocyjnym"), pod warunkiem ich dostępności w sklepach promocyjnych, w określonym czasie trwania sprzedaży promocyjnej. Aktualna lista produktów promocyjnych z serii „Kup i odbierz zdrapkę" uprawniających do udziału w loterii wraz z okresem jej obowiązywania będzie zamieszczona dodatkowo na stronie internetowej loterii. Powyższe listy będą publikowane w następujące dni:
− lista nr 1 zostanie opublikowana w dniu 16.01.2019 r. i będzie zawierała produkty promocyjne obowiązujące od godz. 00:00:00 dnia 16.01.2019 r. do godz. 23:59:59 dnia 22.01.2019 r.,
− lista nr 2 zostanie opublikowana w dniu 23.01.2019 r. i będzie zawierała produkty promocyjne obowiązujące od godz. 00:00:00 dnia 23.01.2019 r. do godz. 23:59:59 dnia 29.01.2019 r.,
− lista nr 3 zostanie opublikowana w dniu 30.01.2019 r. i będzie zawierała produkty promocyjne obowiązujące od godz. 00:00:00 dnia 30.01.2019 r. do godz. 23:59:59 dnia 05.02.2019 r.
Każdy zakup promocyjny w wariancie jakościowym powinien być dokonany w okresie trwania sprzedaży promocyjnej w dowolnym sklepie promocyjnym i udokumentowany jednym dowodem zakupu promocyjnego na kwotę min. 40,00 zł oraz jedną zdrapką loteryjną.
Bez względu na ilość zakupionych produktów promocyjnych w ramach jednej transakcji w wariancie jakościowym, uczestnik ma prawo do otrzymania tylko jednej zdrapki loteryjnej, z zastrzeżeniem spełnienia pozostałych warunków wskazanych w regulaminie.
Podsumowanie i przykładowa tabela z ilustracją zakupu promocyjnego i ilości zdrapek:
4.4 Sklep promocyjny (zw. także „sklepem") – dowolny sklep sieci Mila na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, w którym znajdują się zdrapki loteryjne oraz w którym można dokonać zakupu promocyjnego.
4.5 Strona internetowa loterii – przygotowana wyłącznie do potrzeb niniejszej loterii strona internetowa pod adresem www.loteriamila.pl, na której znajduje się specjalnie przygotowany formularz zgłoszeniowy służący do rejestracji zgłoszeń do loterii.
4.6 Zdrapka loteryjna – zadrukowana kartka papieru, na której wyodrębnione jest pole gry pokryte warstwą farby ochronnej. Farba ochronna uniemożliwia odczytanie ukrytej na polu gry zadrukowanej treści bez jej zdrapania. Zdrapki wydawane są uczestnikom w trakcie trwania sprzedaży promocyjnej w sklepach promocyjnych, bezpośrednio po dokonaniu zakupu promocyjnego. Uczestnik nie jest uprawniony do otrzymania zdrapki po zakończeniu transakcji i odejściu od kasy.
Na każdej zdrapce pod ścieralną warstwą ochronną na polu gry umieszczone będą informacje:
- o wygranej nagrodzie natychmiastowej wraz z indywidualnym i unikatowym kodem uprawniającym do odbioru ww. nagrody (tzw. dalej „kodem natychmiastowym"), lub
- o braku wygranej nagrody natychmiastowej oraz o indywidulanym i unikatowym kodzie uprawniającym do gry o nagrodę główną (tzw. dalej „kodem promocyjnym").
W ramach niniejszej loterii przygotowano 1.500.000 szt. (słownie: jeden milion pięćset tysięcy sztuk) zdrapek, w tym:
- 50.652 szt. (słownie: pięćdziesiąt tysięcy sześćset pięćdziesiąt dwie sztuki) zdrapek z informacją o nagrodzie natychmiastowej wraz z kodem natychmiastowym uprawniającym do odbioru ww. nagrody,
- 1.449.348 szt. (słownie: jeden milion czterysta czterdzieści dziewięć tysięcy trzysta czterdzieści osiem sztuk) zdrapek pustych, tj. z informacją o braku wygranej wraz z kodem promocyjnym uprawniającym do gry o nagrodę główną.
Organizator nie ponosi odpowiedzialności za wyczerpanie nakładu zdrapek w poszczególnych sklepach promocyjnych.
W razie utraty lub zniszczenia oryginału zdrapki loteryjnej stwierdzającej udział w loterii, uczestnikowi nie przysługują żadne roszczenia wobec organizatora.
Wizualizacja zdrapki loteryjnej biorącej udział w loterii znajduje się w załączniku nr 1 do regulaminu.
4.7 Dzień roboczy – każdy dzień tygodnia od poniedziałku do piątku, za wyjątkiem dni ustawowo wolnych od pracy.
4.8 Dowód zakupu – oryginał paragonu lub faktury VAT potwierdzający dokonanie zakupu promocyjnego. Dowód zakupu na potrzeby loterii powinien być czytelny i oryginalny tzn. taki, który został wystawiony przez sklep promocyjny (którego nazwa i adres znajdują się na dowodzie zakupu) i który nie jest sfałszowany. Dowodem zakupu na potrzeby niniejszej loterii nie jest w szczególności jego:
- kserokopia,
- kopia notarialnie poświadczona,
- wtórnik,
- odpis,
- duplikat,
- skan.
W razie utraty lub zniszczenia oryginału dowodu zakupu promocyjnego stwierdzającego udział w loterii, uczestnikowi nie przysługują żadne roszczenia wobec organizatora.
Wizualizacja przykładowego dowodu zakupu wraz ze wskazaniem gdzie znajduje się numer dowodu zakupu stanowi załącznik nr 2 do regulaminu.
5. Zasięg loterii – loteria ma zasięg ogólnopolski.
6. Czas trwania loterii – loteria zaczyna się w dniu 16.01.2019 r. a kończy w dniu 24.04.2019 r., przy czym dniem zakończenia loterii jest dzień przewidziany jako ostatni na postępowanie reklamacyjne opisane w pkt. 17 regulaminu.
7. Uczestnicy loterii – w loterii może wziąć udział osoba fizyczna, która ma ukończone 18 lat, posiada pełną zdolność do czynności prawnych, konsument w rozumieniu art. 22 [1] Kodeksu cywilnego, zamieszkała na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, będąca użytkownikiem sieci komórkowej GSM. W loterii nie mogą uczestniczyć pracownicy: Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Robert Wojkowski w Łodzi, Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu oraz sklepów promocyjnych w rozumieniu regulaminu loterii. Zakaz ten dotyczy także członków ich rodzin; przez „członków rodzin" rozumie się: małżonka, zstępnych, wstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, pasierba, pasierbicę, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów.
8. Dane osobowe – dane osobowe uczestników loterii będą przetwarzane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa.
9. Dostępność regulaminu – regulamin loterii jest jawny i powszechnie dostępny w siedzibie organizatora loterii: Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o.,
93 – 569 Łódź, ul. Inżynierska 15, na stronie internetowej organizatora pod adresem: www.smolar.pl/loteria-mila, a także na stronie internetowej loterii pod adresem: www.loteriamila.pl.
ZASADY PROWADZENIA I CZĘŚCI LOTERII – GRA O NAGRODY NATYCHMIASTOWE
10.1 Każda osoba, spełniająca warunki określone w pkt. 7 regulaminu, która chce wziąć udział w I części loterii, tj. w grze o nagrody natychmiastowe musi:
− dokonać zakupu promocyjnego w okresie trwania sprzedaży promocyjnej,
− pobrać i zachować zdrapkę w chwili odbioru dowodu zakupu po dokonaniu zakupu promocyjnego,
− dokonać płatności za zakup promocyjny,
− pobrać i zachować oryginał dowodu zakupu promocyjnego,
− w przypadku wygrania nagrody natychmiastowej, należy ją odebrać / zrealizować w sposób wskazany w załączniku nr 3 do regulaminu.
− usunąć ścieralną warstwę z pola gry na zdrapce i sprawdzić wynik gry,
10.2 Zdrapka z informacją o nagrodzie natychmiastowej uprawnia do odbioru nagrody według następującego schematu – jeżeli pod warstwą ścieralną znajduje się informacja:
− „WYGRAŁEŚ 30 ZŁ NA KOLEJNE ZAKUPY" oznacza to, że zdrapka uprawnia do nagrody natychmiastowej I-go stopnia, o której mowa w pkt.13.2 regulaminu,
− „WYGRAŁEŚ 10 ZŁ NA KOLEJNE ZAKUPY" oznacza to, że zdrapka uprawnia do nagrody natychmiastowej II-go stopnia, o której mowa w pkt.13.3 regulaminu,
− „WYGRAŁEŚ 5 ZŁ NA KOLEJNE ZAKUPY" oznacza to, że zdrapka uprawnia do nagrody natychmiastowej III-go stopnia, o której mowa w pkt.13.4 regulaminu.
10.3 Jeden uczestnik może wygrać dowolną ilość nagród natychmiastowych w loterii, jeżeli każdorazowo spełni wszystkie warunki uczestnictwa w loterii określone w regulaminie.
10.4 Zdrapka z nagrodą natychmiastową uprawnia do odbioru / zrealizowania nagrody natychmiastowej do dnia 28.02.2019 r. Zdrapka ta nie uprawnia natomiast do gry o nagrodę główną.
10.5 W loterii biorą udział wyłącznie oryginalne zdrapki loteryjne. Zdrapki podrobione, zniszczone lub uszkodzone w sposób uniemożliwiający weryfikację ich autentyczności, a także co do których można mieć podejrzenia, że nie są oryginalne lub nie zostały uzyskane przez uczestnika w sposób przewidziany regulaminem, nie uprawniają do udziału w loterii i otrzymania którejkolwiek z nagród przewidzianych w regulaminie.
10.6 Gra o nagrody natychmiastowe, tj. I część loterii trwać będzie od dnia 16.01.2019 r. do dnia 05.02.2019 r. lub do chwili wyczerpania puli zdrapek w loterii, która wynosi 1.500.000 szt. (słownie: jeden milion pięćset tysięcy sztuk) w zależności od tego, które ze zdarzeń nastąpi, jako pierwsze.
ZASADY PROWADZENIA II CZĘŚCI LOTERII – GRA O NAGRODĘ GŁÓWNĄ
11.1 Każda osoba, spełniająca warunki określone w pkt. 7 regulaminu, która chce wziąć udział w II części loterii, tj. w grze o nagrodę główną musi:
− dokonać zakupu promocyjnego w okresie trwania sprzedaży promocyjnej (zakup promocyjny w ramach, którego uczestnik wziął udział w I części loterii i wygrał nagrodę natychmiastową pod zdrapką nie uprawnia do zgłoszenia się w II części loterii),
− dokonać płatności za zakup promocyjny,
− pobrać i zachować zdrapkę w chwili odbioru dowodu zakupu po dokonaniu zakupu promocyjnego,
− pobrać i zachować oryginał dowodu zakupu promocyjnego,
− w przypadku wylosowania zdrapki z informacją o braku wygranej nagrody natychmiastowej wraz z kodem promocyjnym – należy koniecznie zachować tę zdrapkę wraz z dowodem zakupu promocyjnego,
− usunąć ścieralną warstwę z pola gry na zdrapce i sprawdzić wynik gry,
− zgłosić się do loterii, poprzez wysłanie zgłoszenia za pośrednictwem strony internetowej loterii.
11.2 Uczestnik dokonując zgłoszenia poprzez stronę internetową loterii, powinien za pośrednictwem umieszczonego tam formularza zgłoszeniowego podać:
- obowiązkowe dane i oświadczenia uczestnika loterii (obligatoryjnie):
a) kod promocyjny ze zdrapki loteryjnej,
b) numer dowodu zakupu promocyjnego (tzw. numer dowodu zakupu lub numer paragonu znajduje się najczęściej w prawej, górnej stronie paragonu, na linii daty dokonania zakupu promocyjnego),
c) numer telefonu komórkowego uczestnika,
d) zaznaczenie w formularzu oświadczenia uczestnika loterii:
„Zapoznałem się z treścią regulaminu loterii „4 urodziny Mila" i akceptuję jego treść.".
„Oświadczam, że jestem osobą pełnoletnią i mam ukończone 18 lat.".
„Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa przez firmę Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, ul. Inżynierska 15, 93-569 Łódź dla celów związanych z organizacją loterii „4 urodziny Mila". Moje dane osobowe udostępniam dobrowolnie oraz wiem, że przysługuje mi prawo dostępu do podanych przeze mnie danych, prawo żądania ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania, wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo żądania ich przenoszenia oraz prawo do cofnięcia zgody na ich przetwarzanie w dowolnym momencie, co pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem ich przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Podanie danych osobowych jest dobrowolne, jednak odmowa ich podania uniemożliwia wzięcie udziału w loterii.".
- opcjonalne dane i oświadczenia uczestnika loterii (fakultatywnie):
e) adres e-mail uczestnika,
f) zaznaczenie w formularzu oświadczenia uczestnika loterii:
„Wyrażam zgodę na przesyłanie mi przez Spółkę Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu (88100) przy ul. Świętokrzyskiej 22, informacji o najnowszych promocjach, ofertach i konkursach organizowanych przez Spółkę:
za pośrednictwem poczty elektronicznej;
za pośrednictwem SMS/MMS;
za pośrednictwem połączenia telefonicznego.
Niezaznaczenie którejkolwiek z powyższych opcji oznacza, że nie będą Państwo na bieżąco z naszymi najnowszymi ofertami handlowymi, które mogą okazać się dla Państwa bardzo korzystne. Pamiętaj proszę, że Twoja zgoda jest niezbędna z uwagi na aktualnie obowiązujące przepisy, w tym ustawę o świadczeniu usług drogą elektroniczną oraz ustawę prawo telekomunikacyjne. Informujemy jednocześnie, że w każdej chwili możesz cofnąć udzieloną nam zgodę na przykład poprzez przesłanie nam wiadomości na adres e-mail firstname.lastname@example.org , telefonicznie pod nr 613332279 lub w odpowiedzi na otrzymaną od nas informację o promocji, ofercie, konkursie.".
11.3 W celu gry o nagrodę główną zgłoszenia w loterii można wysyłać codziennie w terminie od godziny 00:00:00 dnia 16.01.2019 r. do godziny 23:59:59 dnia 05.02.2019 r., wyłącznie po dokonaniu zakupu promocyjnego.
11.4 Po przesłaniu prawidłowego zgłoszenia do II części loterii, uczestnik zostaje zarejestrowany w bazie zgłoszeń do loterii. Uczestnik loterii otrzyma potwierdzenie prawidłowego zgłoszenia oraz rejestracji w bazie zgłoszeń w loterii, poprzez wyświetlenie informacji o prawidłowym przyjęciu zgłoszenia na stronie internetowej loterii oraz dodatkowo w przypadku podania adresu e-mail w formularzu zgłoszeniowym zgodnie z pkt. 11.2 regulaminu, poprzez otrzymanie wiadomości e-mail wysłanej na ww. adres e-mail. Organizator nie ponosi odpowiedzialności za umieszczenie, przez system teleinformatyczny czy program pocztowy, z którego korzysta uczestnik, powyższej informacji e–mail od organizatora, w kategorii „wiadomości- śmieci" / „spam" w skrzynce odbiorczej uczestnika.
11.5 Uczestnik zgłaszający się do II części loterii powinien posiadać urządzenie z dostępem do internetu wyposażone w aktualną przeglądarkę internetową np.: Microsoft Edge, Chrome, Firefox, Opera lub Safari. Organizator loterii nie ponosi odpowiedzialności za działanie systemów teleinformatycznych i/lub urządzeń od organizatora niezależnych np. za indywidualną konfigurację czy legalność oprogramowania lub sprzętu, z którego korzysta uczestnik.
11.6 Wszystkie zgłoszenia w II części loterii będą rejestrowane w centralnym komputerze z dokładnością do 0,1 sekundy. Data i godzina nadesłanego zgłoszenia musi być późniejsza niż data i godzina umieszczona na dowodzie zakupu. W sytuacji, gdyby okazało się, iż laureat dokonał zgłoszenia zanim dokonał rzeczywistego zakupu promocyjnego, tj. data i godzina otrzymania zgłoszenia jest wcześniejsza niż data i godzina faktycznego dokonania zakupu, wynikająca z dowodu zakupu, traci on prawo do nagrody.
11.7 Więcej niż jedno zgłoszenie w II części loterii dokonane na podstawie tej samej zdrapki loteryjnej z kodem promocyjnym nie zwiększa szansy wygrania nagrody i będzie traktowane jako duplikat oraz będzie usuwane z bazy zgłoszeń do II części loterii. Ww. bazie zgłoszeń pozostanie pierwsze prawidłowe zgłoszenie.
11.8 Organizator zastrzega sobie prawo i możliwość weryfikacji, czy uczestnik spełnia warunki określone w regulaminie. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że uczestnik loterii narusza zasady gry określone w regulaminie lub narusza przepisy powszechnie obowiązującego prawa. W tym celu może żądać od uczestnika złożenia dodatkowych oświadczeń na piśmie, podania dodatkowych danych bądź doręczenia dokumentów niezbędnych do prawidłowego uczestnictwa w loterii, w tym m. in.:
- podania wszystkich numerów telefonów i/lub adresów e-mail podanych w zgłoszeniu do loterii,
- własnoręcznie podpisanie oświadczenia przez uczestnika o wyrażeniu zgody na uzyskanie w jego imieniu danych objętych tajemnicą telekomunikacyjną w postaci wszystkich numerów telefonów, które są zarejestrowane na uczestnika, od wszystkich operatorów telekomunikacyjnych świadczących usługi telekomunikacyjne na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, w tym zwolnienie na podstawie art. 159 ust. 2 pkt. 2 ustawy Prawo telekomunikacyjne (t.j. Dz.U. 2016 poz. 1489 ze zm.) ww. operatorów z zachowania tajemnicy telekomunikacyjnej w odniesieniu do informacji o numerach telefonów, które są zarejestrowane na uczestnika i polecenie ich ujawnienia organizatorowi loterii.
Niespełnienie warunków wynikających z niniejszego regulaminu lub nieuzasadniona odmowa spełnienia powyższych żądań po przeprowadzeniu przez organizatora postępowania wyjaśniającego, może spowodować wykluczenie danego uczestnika z loterii z jednoczesnym wygaśnięciem prawa do nagród wymienionych poniżej. W takim przypadku w miejsce wykluczonego uczestnika, któremu zostało przyznane prawo do nagrody głównej, wchodzi odpowiedni uczestnik z listy rezerwowej laureatów. W przypadku laureata nagrody natychmiastowej, niewydana nagroda pozostaje w dyspozycji organizatora.
11.9 Udział w loterii jest dobrowolny. Uczestnik przystępując do loterii powinien zapoznać się z treścią niniejszego regulaminu. Uczestnik zobowiązuje się do przestrzegania zawartych w nim zasad jak również potwierdza, iż spełnia wszystkie warunki, które uprawniają go do udziału w loterii. Zgłoszenie się do loterii oznacza jednoczesną akceptację przez uczestnika postanowień regulaminu.
11.10 W loterii niedozwolone są działania niezgodne z regulaminem mające na celu obejście zabezpieczeń i zasad loterii, w tym m.in.: używanie skryptów lub oprogramowania automatyzującego wysyłanie zgłoszeń czy poruszania się po stronie internetowej loterii.
LOSOWANIE
12.1
Loteria została podzielona na dwie części:
- każdy uczestnik loterii bierze udział w losowaniu nagród natychmiastowych poprzez czynność losowego pobrania zdrapki w sklepie promocyjnym, a także usunięciu ze zdrapki ścieralnej warstwy farby ochronnej na polu gry informującej o wygranej nagrodzie natychmiastowej (zdrapki z kodem natychmiastowym) lub o jej braku (zdrapki z kodem promocyjnym) – część I loterii (gra o nagrody natychmiastowe);
- uczestnicy loterii, którzy wylosowali zdrapkę z kodem promocyjnym (zdrapka nie wygrywająca nagrody natychmiastowej) zgłaszając się do udziału w loterii za pośrednictwem strony internetowej loterii w sposób wskazany w regulaminie, biorą udział w losowaniu nagrody głównej – część II loterii (gra o nagrodę główną).
12.2 Losowanie nagrody głównej w II części loterii odbędzie się w dniu 08.02.2019 r. w biurze organizatora w Łodzi, przy ul. Inżynierskiej 15, w godzinach od 10:00 do 14:00.
12.3 Losowanie nagrody głównej odbędzie się ze wszystkich prawidłowych zgłoszeń otrzymanych w okresie od godz. 00:00:00 dnia 16.01.2019 r. do godz. 23:59:59 dnia 05.02.2019 r.
12.4 Losowanie nagrody głównej w loterii będzie przeprowadzone przy pomocy urządzenia losującego lub ręcznie z urny. O sposobie losowania decyduje osoba lub osoby sprawujące nadzór nad prawidłowością i przebiegiem loterii.
Niezależnie od sposobu losowania, przygotowanie losów (bazy do losowania) będzie przeprowadzone w następujący sposób. Każdemu prawidłowemu zgłoszeniu w loterii będzie nadany unikatowy nr porządkowy przypisany według kryterium czasu otrzymywanych zgłoszeń. Organizator losując laureata będzie losował numer porządkowy zgłoszenia. Losowanie nagrody głównej przeprowadzone zostanie w obecności i pod nadzorem osoby lub osób sprawujący nadzór nad prawidłowością i przebiegiem loterii.
12.4.1 Losowanie przy użyciu urządzenia losującego odbywa się za pomocą specjalnej aplikacji losującej zapewniającej losowość wyników loterii. Komputer, jako urządzenie do gier losowych w rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy o grach hazardowych z dnia 19 listopada 2009r. (t.j. Dz.U.2018 poz. 165 ze zm.) jest przystosowany do ochrony praw grających i realizacji przepisów ww. ustawy. Urządzenie posiada pozytywną opinię techniczną uprawnionej jednostki badającej, jest eksploatowane przez organizatora, jako podmiot posiadający zezwolenie na przeprowadzenie loterii oraz zostało zarejestrowane przez właściwego naczelnika urzędu celnego zgodnie z przepisami ww. ustawy.
12.4.2 Losowanie ręczne z urny będzie polegać na ręcznym wyciąganiu losów z urny (na chybił - trafił).
12.5 W trakcie losowania nagrody głównej wylosowany zostanie dodatkowo jeden laureat rezerwowy na wypadek zajścia okoliczności opisanych w regulaminie loterii, w szczególności w pkt. 11.8 i pkt. 15.5 regulaminu.
12.6 W trakcie losowania nagrody głównej zostanie wyłoniony 1 (słownie: jeden) laureat nagrody głównej oraz 1 (słownie: jeden) laureat rezerwowy nagrody głównej.
Losowanie laureatów nagrody głównej przebiegać będzie w następujący sposób:
- pierwsza wylosowana osoba zostanie laureatem nagrody głównej (laureat nr 1),
- druga wylosowana osoba zostanie laureatem rezerwowym nagrody głównej (laureat nr 2).
NAGRODY
13.1 Nagrodą główną w loterii są bony towarowe Mila o łącznej wartości 12.000,00 zł brutto (słownie: dwanaście tysięcy złotych 00/100). Dodatkowo do nagrody głównej organizator przygotował część pieniężną nagrody w wysokości 1.333,33 zł (słownie: jeden tysiąc trzysta trzydzieści trzy złote 33/100). Łączna całkowita wartość nagrody głównej wynosi 13.333,33 zł (słownie: trzynaście tysięcy trzysta trzydzieści trzy złote 33/100) brutto, przy czym część pieniężna nagrody w wysokości 1.333,33 zł (słownie: jeden tysiąc trzysta trzydzieści trzy złote 33/100) zostanie przeznaczona na pokrycie należnego podatku dochodowego od wygranej. Podatek, o którym mowa w zdaniu poprzednim, zostanie odprowadzony na konto właściwego urzędu skarbowego przez organizatora. Szczegółowy opis nagrody znajduje się w załączniku nr 4 do regulaminu.
13.2 Nagrodą natychmiastową I-go stopnia w loterii jest voucher do sklepu Mila o wartości 30,00 zł (słownie: trzydzieści złotych 00/100) brutto.
Szczegółowy opis nagrody znajduje się w załączniku nr 3 do regulaminu.
Łączna ilość wszystkich nagród natychmiastowych I-go stopnia w loterii wynosi 541 (słownie:
pięćset czterdzieści jeden) sztuk.
Łączna wartość wszystkich nagród natychmiastowych I-go stopnia w loterii wynosi 16.230,00
zł (słownie: szesnaście tysięcy dwieście trzydzieści złotych 00/100) brutto.
13.3 Nagrodą natychmiastową II-go stopnia w loterii jest voucher do sklepu Mila o wartości 10,00 zł (słownie: dziesięć złotych 00/100) brutto.
Szczegółowy opis nagrody znajduje się w załączniku nr 3 do regulaminu.
Łączna ilość wszystkich nagród natychmiastowych II-go stopnia w loterii wynosi 4.521
(słownie: cztery tysiące pięćset dwadzieścia jeden) sztuk.
Łączna wartość wszystkich nagród natychmiastowych II-go stopnia w loterii wynosi
45.210,00 zł (słownie: czterdzieści pięć tysięcy dwieście dziesięć złotych 00/100) brutto.
13.4 Nagrodą natychmiastową III-go stopnia w loterii jest voucher do sklepu Mila o wartości 5,00 zł (słownie: pięć złotych 00/100) brutto. Szczegółowy opis nagrody znajduje się w załączniku nr 3 do regulaminu.
Łączna ilość wszystkich nagród natychmiastowych III-go stopnia w loterii wynosi 45.590
(słownie: czterdzieści pięć tysięcy pięćset dziewięćdziesiąt) sztuk.
Łączna wartość wszystkich nagród natychmiastowych III-go stopnia w loterii wynosi
227.950,00 zł (słownie: dwieście dwadzieścia siedem tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt złotych 00/100) brutto.
13.5 Łączna ilość wszystkich nagród w loterii wynosi 50.653 (słownie: pięćdziesiąt tysięcy sześćset pięćdziesiąt trzy) sztuki.
13.6 Wartość całej puli nagród w loterii wynosi 302.723,33 zł brutto (słownie: trzysta dwa tysiące siedemset dwadzieścia trzy złote 33/100).
13.7 Laureaci loterii nie mogą przenieść prawa do otrzymania nagrody na osoby trzecie. Nie przysługuje im również prawo do zastrzeżenia szczególnych właściwości nagród ani otrzymania ekwiwalentu pieniężnego. Nagroda nie podlega wymianie na jakiekolwiek inne nagrody rzeczowe.
NADZÓR NAD PRAWIDŁOWOŚCIĄ URZĄDZANIA LOTERII PROMOCYJNEJ
14.1 Organizator zapewnia, że nadzór nad prawidłowością i przebiegiem loterii promocyjnej sprawowany jest przez osobę lub osoby, które odbyły szkolenie w przedmiocie przepisów o grach hazardowych oraz w przedmiocie niniejszego regulaminu w zakresie niezbędnym do wykonywania czynności związanych z nadzorowaniem i prowadzeniem niniejszej loterii.
14.2 Do zadań osoby/osób sprawujących nadzór, o którym mowa w pkt. 14.1 regulaminu, należy w szczególności:
− zapewnienie uczestnictwa w losowaniu nagród wszystkim prawidłowym zgłoszeniom,
− zabezpieczenie zgodności przebiegu losowania z regulaminem loterii i zasadami pełnej rzetelności przeprowadzonych czynności,
− podpisanie protokołu zawierającego opis czynności i wynik losowania nagrody głównej,
− udział w czynnościach wydawania wygranych, sprawdzenie i potwierdzenie posiadania uprawnień do odbioru wygranej przez laureata nagrody głównej,
− nadzór nad przebiegiem postępowania reklamacyjnego.
14.3 Osoba/osoby sprawujące nadzór będą brać udział w procesie produkcji zdrapek loteryjnych, w tym będą nadzorować, aby została wydrukowana odpowiednia ilość zdrapek loteryjnych z informacją o nagrodach natychmiastowych wraz z kodem natychmiastowym uprawniającym do odbioru ww. nagrody oraz zdrapek z informacją o braku wygranej nagrody natychmiastowej z kodem promocyjnym uprawniającym do gry o nagrodę główną oraz aby te informacje pokryte zostały specjalną farbą, która kryła będzie zadrukowany obszar. Ww. informacje na zdrapkach zostaną naniesione w sposób, który uniemożliwi ich sprawdzenie przed zdrapaniem nadrukowanej ścieralnej farby.
Osoba/osoby sprawujące nadzór zadbają również o to, aby proces pakowania zdrapek przebiegał losowo, tj. że zdrapki z informacją o nagrodach natychmiastowych wraz z kodem natychmiastowym uprawniającym do odbioru ww. nagrody oraz zdrapek z informacją o braku wygranej nagrody z kodem promocyjnym uprawniającym do gry o nagrodę główną zostaną wymieszane oraz spakowane losowo, a następnie zostaną rozdystrybuowane do sklepów promocyjnych.
OGŁASZANIE WYNIKÓW LOSOWANIA NAGRODY GŁÓWNEJ
15.1 Laureat nagrody głównej w loterii zostanie powiadomiony o wygranej, najpóźniej w ciągu 7 dni od dnia przeprowadzenia losowania nagrody głównej, zgodnie z pkt. 12.2 regulaminu, za pośrednictwem wysłania przez organizatora i na jego koszt wiadomości SMS oraz dodatkowo telefonicznie na numer telefonu, który podano w formularzu zgłoszeniowym, zgodnie z pkt. 11.2 regulaminu.
Organizator w treści wiadomości SMS oraz dodatkowo również podczas rozmowy telefonicznej poinformuje o sposobie i terminie przekazania przez laureata nagrody głównej oryginału zdrapki loteryjnej, oryginału dowodu zakupu promocyjnego oraz kompletu niezbędnych danych i oświadczeń laureata, o których mowa w pkt. 15.4 regulaminu, które umożliwią przekazanie nagrody.
15.2 Organizator nie ponosi odpowiedzialności z powodu niemożności powiadomienia laureata o wygranej z powodu podania przez uczestnika błędnego numeru telefonu lub zmiany numeru telefonu w czasie trwania loterii lub posiadania przez uczestnika włączonej w telefonie komórkowym blokady SMS Premium lub w sytuacji kiedy telefon uczestnika jest wyłączony lub w przypadku kontaktu telefonicznego z laureatem niepodjęcia rozmowy
telefonicznej przez laureata, pomimo co najmniej dziesięciu prób kontaktu podejmowanych przez organizatora w co najmniej trzech różnych dniach, o różnych porach dnia. Organizator podejmie co najmniej dziesięć prób kontaktu telefonicznego, w trzech różnych dniach, o różnych porach dnia, w co najmniej godzinnych odstępach, czekając każdorazowo co najmniej sześć sygnałów połączenia telefonicznego. W przypadku zgłoszenia się poczty głosowej lub sygnału oznaczającego „zostaw wiadomość po usłyszeniu sygnału", „abonent czasowo niedostępny", „abonent ma wyłączony telefon lub jest poza zasięgiem", „nie ma takiego numeru" lub innych podobnych, próbę powiadomienia uznaje się za wykonaną i dolicza się ją do dziesięciu połączeń, o których mowa powyżej. W przypadku sygnału oznaczającego „numer zajęty", próbę powiadomienia uznaje się za niewykonaną i wymaga ona powtórzenia.
15.3 Dodatkowo niezależnie od powiadomienia laureata nagrody głównej, o którym mowa w pkt. 15.1 regulaminu, wyniki losowania nagrody głównej w niniejszej loterii każdy uczestnik może również sprawdzić na stronie internetowej pod adresem: www.wyniki.smolar.pl wpisując numer kodu promocyjnego oraz numer telefonu podane w zgłoszeniu do loterii.
15.4 Warunkiem wydania nagrody głównej jest przesłanie przez laureata w nieprzekraczalnym terminie 7 dni od otrzymania informacji o wygranej, o której mowa w pkt. 15.1 regulaminu, na adres biura organizatora (Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o., ul. Inżynierska 15, 93-569 Łódź) następujących danych i oświadczeń laureata, tj.:
− oryginał zdrapki loteryjnej,
− imię i nazwisko,
− oryginał dowodu zakupu promocyjnego,
− numer telefonu laureata, podany w zgłoszeniu do loterii,
− seria i numer dokumentu tożsamości,
− adres e-mail laureata,
− nr ewidencyjny PESEL lub data urodzenia i obywatelstwo w przypadku braku posiadania nr PESEL,
− własnoręcznie podpisane oświadczenia o następującej treści::
„Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa przez firmę Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, ul. Inżynierska 15, 93-569 Łódź dla celów związanych z organizacją loterii „4 urodziny Mila". Moje dane osobowe udostępniam dobrowolnie oraz wiem, że przysługuje mi prawo dostępu do podanych przeze mnie danych, prawo żądania ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia ich przetwarzania, wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo żądania ich przenoszenia oraz prawo do cofnięcia zgody na ich przetwarzanie w dowolnym momencie, co pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem ich przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem. Podanie danych osobowych jest dobrowolne, jednak odmowa ich podania uniemożliwia wzięcie udziału w loterii.".
„Zapoznałem się z treścią regulaminu loterii „4 urodziny Mila" i akceptuję jego treść.".
„Oświadczam, że jestem osobą pełnoletnią i mam ukończone 18 lat.".
„Oświadczam, że nie jestem pracownikiem: Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Robert Wojkowski w Łodzi, Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu oraz sklepów promocyjnych w rozumieniu regulaminu loterii. Oświadczam również, że nie jestem członkiem rodzin ww. osób (przez „członków rodzin" rozumie się: małżonka, zstępnych, wstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, pasierba, pasierbicę, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów).".
Wzór formularza z wymaganymi danymi i oświadczeniami dla laureata nagrody głównej, znajduje się na stronie internetowej organizatora: www.smolar.pl/loteria-mila, skąd laureat
może pobrać gotowy formularz. Przyjmowane są również dane i oświadczenia napisane nie na formularzu proponowanym przez organizatora, z zastrzeżeniem, iż muszą się na nich znaleźć wszystkie wymagane dane i oświadczenia.
15.5 W przypadku niedoręczenia organizatorowi ww. wymaganych danych i oświadczeń przez laureata nagrody głównej w terminie wskazanym w pkt. 15.6 regulaminu, uprawnienie do nagrody głównej przechodzi na laureata z listy rezerwowej. Postępowanie z laureatem nagrody głównej z listy rezerwowej będzie odbywać się na takich samych zasadach, jak w przypadku laureata nagrody głównej. Jeżeli laureat z listy rezerwowej również nie spełni warunków opisanych powyżej w terminie wskazanym w pkt. 15.7 regulaminu, niewydana nagroda główna pozostaje w dyspozycji organizatora.
15.6 Przesyłki z wymaganymi danymi i oświadczeniami od laureata nagrody głównej, laureat może zgłaszać do organizatora w terminach wynikających z postanowień regulaminu, najpóźniej do dnia 22.02.2019 r. O zachowaniu terminu do wniesienia przesyłki z wymaganymi danymi i oświadczeniami, decyduje data jej otrzymania przez organizatora, nie późniejsza niż do dnia 01.03.2019 r.
15.7 Przesyłki z wymaganymi danymi i oświadczeniami od laureata rezerwowego nagrody głównej, laureat rezerwowy może zgłaszać do organizatora w terminach wynikających z postanowień regulaminu, najpóźniej do dnia 15.03.2019 r. O zachowaniu terminu do wniesienia przesyłki z wymaganymi danymi i oświadczeniami, decyduje data jej otrzymania przez organizatora, nie późniejsza niż do dnia 22.03.2019 r.
WYDANIE NAGRÓD
16.1 Warunkiem odebrania nagrody głównej jest:
− przedłożenie kompletu wymaganych danych i oświadczeń, a także oryginału zdrapki loteryjnej (posiadającej kod promocyjny zgodny ze wskazanym w nagrodzonym zgłoszeniu) oraz oryginału dowodu zakupu promocyjnego (posiadający numer dowodu zakupu wskazany w nagrodzonym zgłoszeniu) poprzez doręczenie ich na adres organizatora zgodnie z zapisami pkt. 15.1, pkt. 15.4, pkt. 15.6 lub pkt. 15.7 regulaminu),
− wylegitymowanie się jakimkolwiek dokumentem potwierdzającym tożsamość i zawierającym zdjęcie oraz dane zgodne z danymi podanymi przez laureata nagrody, a także wypełnienie pokwitowania odbioru nagrody (w chwili odbioru nagrody).
16.2 Nagroda główna zostanie przekazana laureatowi w miejscu i terminie indywidualnie uzgodnionym z laureatem, nie najpóźniej jednak niż do dnia 05.04.2019 r.
16.3 Nagroda główna nieodebrana z winy laureata do dnia 05.04.2019 r. pozostaje w dyspozycji organizatora.
16.4 Laureat nagrody w loterii, może zostać poproszony przez organizatora o pisemne wyrażenie zgody na bezpłatne wykorzystanie wizerunku laureata utrwalonego podczas wydawania mu nagrody w celach promocyjnych i marketingowych związanych z loterią przez organizatora lub przez firmę Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu, a w szczególności na rozpowszechnianie tak utrwalonego wizerunku uczestnika i wykorzystywanie go we wszelkich znanych w dniu składania oświadczeniach polach eksploatacji, w tym poprzez:
− utrwalanie i zwielokrotnienie w sieci internet,
− utrwalanie i zwielokrotnienie w prasie, za pomocą druku, technik reprograficznych, filmu, zapisu magnetycznego, nośnika elektronicznego w dowolnych ilościach,
− wprowadzenie do pamięci komputera,
− publiczne odtworzenie, wystawienie, wyświetlanie, nadawanie i reemitowanie,
− nadanie za pomocą wizji i fonii przewodowej i/lub bezprzewodowej oraz za pośrednictwem satelity w sposób zarówno powszechnie dostępny, jak i kodowany,
− utrwalanie na nośnikach materialnych,
− wprowadzenie do sieci multimedialnej, w tym internetu,
− zwielokrotnienie dowolną techniką,
− nieograniczone rozpowszechnianie w sieci telefonii komórkowej,
− nadanie w kinach.
− korzystanie w celach reklamowych i marketingowych,
16.5 Wyrażenie zgody, o której mowa w pkt. 16.4 regulaminu jest dobrowolne i nie stanowi warunku wydania nagrody głównej laureatowi.
16.6 Warunkiem zrealizowania nagrody natychmiastowej jest przekazanie pracownikowi sklepu promocyjnego oryginału zdrapki loteryjnej (pracownik sklepu zatrzymuje zdrapkę) oraz okazanie oryginału dowodu zakupu promocyjnego.
16.7 Nagrody natychmiastowe zostaną zrealizowane w sposób wskazany w załączniku nr 3 do regulaminu.
16.8 Nagrody natychmiastowe niezrealizowane z winy laureatów do dnia 28.02.2019 r. pozostają w dyspozycji organizatora.
ZASADY POSTĘPOWANIA REKLAMACYJNEGO
17.1 Wszelkie reklamacje dotyczące niniejszej loterii, uczestnicy mogą zgłaszać przez cały czas trwania loterii wyłącznie w formie pisemnej za pośrednictwem poczty lub poczty kurierskiej lub poprzez doręczenie osobiste, na adres biura organizatora: Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o., ul. Inżynierska 15, 93 – 569 Łódź. O zachowaniu terminu do wniesienia reklamacji decyduje data jej otrzymania przez organizatora, nie późniejsza niż 12.04.2019 r.
17.2 Każda reklamacja zgodnie z postanowieniami rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie trybu zgłaszania roszczeń uczestników gier hazardowych (Dz. U. z 2010, Nr 118 poz. 793) powinna zawierać: imię i nazwisko oraz adres uczestnika gry hazardowej, datę i miejsce zdarzenia, którego dotyczy roszczenie, rodzaj gry oraz treść roszczenia.
17.3 Reklamacje rozpatruje organizator. Rozpatrzeniu podlegają wyłącznie reklamacje zgłoszone w formie pisemnej.
17.4 Postępowanie reklamacyjne trwa 7 dni roboczych. Wszystkie postępowania reklamacyjne zakończą się najpóźniej w dniu 24.04.2019 r. Zawiadomienie o wyniku reklamacji zostanie przesłane uczestnikowi loterii pocztą (listem poleconym). O zachowaniu terminu decyduje data nadania przesyłki przez organizatora (data stempla pocztowego).
17.5 Postępowanie reklamacyjne jest dobrowolne i nie wyłącza prawa uczestnika do niezależnego od postępowania reklamacyjnego dochodzenia roszczeń na drodze postępowania sądowego.
PRZEDAWNIENIE ROSZCZEŃ
18.1 Roszczenia z tytułu loterii przedawniają się z upływem 6 miesięcy od dnia wymagalności.
18.2 Bieg przedawnienia roszczeń ulega zawieszeniu na okres od dnia wniesienia reklamacji do dnia udzielenia odpowiedzi na reklamację.
ZOBOWIĄZANIE PODATKOWE
19.1 Wydanie nagród w loterii nastąpi zgodnie z przepisami prawa podatkowego.
POSTANOWIENIA KOŃCOWE
20.1 W kwestiach nieuregulowanych niniejszym regulaminem stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego oraz ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz.U.2018 poz. 165 ze zm.).
20.2 Zgodnie z ustawą o grach hazardowych z dnia 19 listopada 2009 r. (t.j. Dz.U.2018 poz. 165 ze zm.) organizator posiada gwarancję bankową wypłaty nagród do kwoty odpowiadającej wartości nagród określonej w regulaminie loterii.
20.3 Administratorem danych osobowych dla celów związanych z organizacją i przeprowadzeniem loterii „4 urodziny Mila" jest Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, ul. Inżynierska 15, 93 – 569 Łódź.
20.4 Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi, jako administrator danych osobowych związanych z organizacją i przeprowadzeniem loterii informuje, że:
a) dane osobowe uczestnika loterii pozyskane przez powyższego administratora danych osobowych są przetwarzane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, wyłącznie w celu związanym z organizacją przedmiotowej loterii, tj. w celu przyjmowania zgłoszeń do loterii, ustalenia prawa danego uczestnika do uzyskania nagrody, wydania nagrody, rozpatrzenia ewentualnych reklamacji oraz wykonania niezbędnych obowiązków prawnych ciążących na organizatorze w związku z urządzeniem loterii,
b) dane osobowe przetwarzane są w związku z przystąpieniem uczestnika do loterii, na podstawie art. 6 ust. 1 pkt. a), pkt. c), pkt f) Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, dalej „RODO") - Dz. U. UE. L. z 2016 r. Nr 119 oraz przepisów powszechnie obowiązujących,
c) podanie danych osobowych przez uczestnika jest dobrowolne, lecz niezbędne do wzięcia udziału w loterii,
d) uczestnikowi przysługuje:
− prawo dostępu do podanych danych osobowych,
− prawo żądania sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania podanych danych osobowych,
− prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania podanych danych osobowych,
− prawo żądania przenoszenia podanych danych osobowych,
− prawo do cofnięcia zgody na przetwarzanie podanych danych osobowych w dowolnym momencie, co pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem ich przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem
oświadczenia o powyższym uczestnik może złożyć w formie pisemnej na adres organizatora: Smolar Agencja Promocyjno – Reklamowa Sp. z o.o., ul. Inżynierska 15, 93 – 569 Łódź lub na adres e-mail: email@example.com,
e) uczestnikowi przysługuje prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego właściwego do ochrony danych osobowych, w sytuacji gdy uczestnik uzna, że jego dane osobowe są przetwarzane z naruszeniem przepisów,
f) dane osobowe uczestnika mogą być przekazane przez administratora innym podmiotom w celu realizacji przez niego obowiązków organizatora loterii wynikających z niniejszego regulaminu oraz obowiązujących przepisów prawa, tj. podmiotom świadczącym usługi
serwisowe oraz wsparcia technicznego dla aplikacji, systemów informatycznych i/lub serwisu www, w których gromadzone są dane osobowe uczestników loterii, podmiotom uczestniczącym w wydawaniu/ realizacji nagród, operatorom pocztowym / przewoźnikom, a także podmiotom obsługującym organizatora prawnie i księgowo,
g) dane osobowe uczestników będą przechowywane do czasu wygaśnięcia ewentualnych roszczeń uczestników, które są związane z loterią, dane osobowe laureatów mogą być jednak przechowywane w okresie przewidzianym dla celów sprawozdawczości wymaganej przepisami prawa,
h) nie korzysta z systemów służących do zautomatyzowanego podejmowania decyzji dotyczących przetwarzania danych, w tym profilowania.
20.5 Administratorem danych osobowych dla celów związanych z przeprowadzeniem i organizacją loterii oraz celów marketingowych jest Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu, ul. Świętokrzyska 22, 88-100 Inowrocław.
20.6 Mila S.A. z siedzibą w Inowrocławiu, jako administrator danych osobowych informuje, że:
a) z administratorem danych można się skontaktować poprzez adres e-mail firstname.lastname@example.org lub pisemnie na adres siedziby administratora.
b) administrator wyznaczył inspektora ochrony danych, z którym można skontaktować się poprzez adres e-mail email@example.com lub telefonicznie pod numerem 613332279 w każdej sprawie dotyczącej przetwarzania Pani/Pana danych osobowych,
c) dane osobowe uczestnika loterii pozyskane przez powyższego administratora danych osobowych są przetwarzane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa:
− w celach związanych z organizacją loterii – podstawą przetwarzania danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes administratora (art. 6 ust. 1 lit. f RODO), polegający na przeprowadzeniu i organizacji loterii,
− w celu kierowania do uczestnika loterii treści marketingowych dotyczących administratora – podstawą prawną przetwarzania danych jest prawnie uzasadniony interes administratora (art. 6 ust. 1 lit. f RODO), polegający na marketingu bezpośrednim własnych produktów i usług w związku z wyrażoną zgodą na otrzymywanie informacji marketingowych wybranym kanałem komunikacji, o ile zgoda taka została udzielona,
− w celu ustalenia lub dochodzenia ewentualnych roszczeń lub obrony przed takimi roszczeniami przez administratora – podstawą prawną przetwarzania danych jest prawnie uzasadniony interes administratora (art. 6 ust. 1 lit. f RODO), polegający na obronie swoich interesów gospodarczych,
d) podanie danych osobowych przez uczestnika jest dobrowolne, lecz niezbędne do wzięcia udziału w loterii; wyrażenie lub niewyrażenie zgody na otrzymywanie informacji marketingowych wybranym kanałem komunikacji nie ma wpływu na możliwość wzięcia przez uczestnika udziału w loterii,
e) uczestnikowi przysługuje:
− prawo dostępu do podanych danych osobowych,
− prawo żądania sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania podanych danych osobowych,
− prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania podanych danych osobowych,
− prawo żądania przenoszenia podanych danych osobowych,
f) uczestnikowi przysługuje prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego właściwego do ochrony danych osobowych, w sytuacji gdy uczestnik uzna, że jego dane osobowe są przetwarzane z naruszeniem przepisów,
g) dane osobowe uczestnika mogą być przekazane przez ww. administratora podmiotom świadczącym usługi na rzecz administratora, w tym dostawcom usług IT, usług marketingowych,
h) dane osobowe uczestników będą przetwarzane przez okres istnienia prawnie uzasadnionego interesu administratora, chyba że uczestnik wyrazi sprzeciw wobec przetwarzania. Okres przetwarzania może zostać każdorazowo przedłużony o okres przedawnienia roszczeń, jeżeli przetwarzanie danych osobowych będzie niezbędne dla ustalenia lub dochodzenia ewentualnych roszczeń lub obrony przed takimi roszczeniami przez administratora. Po tym okresie dane będą przetwarzane jedynie w celu i w zakresie wynikającym z przepisów prawa.
i) dane osobowe uczestników nie będą przetwarzane przez ww. administratora w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania.
20.7 Uczestnicy w celu uzyskania odpowiedzi na pytania związane z loterią mogą kontaktować się z organizatorem za pośrednictwem strony internetowej www.smolar.pl używając internetowego adresu kontaktowego firstname.lastname@example.org lub też kontaktować się telefonicznie z organizatorem pod numerem telefonu (42) 636 90 97 lub (42) 636 90 93 w dni robocze tj. od poniedziałku do piątku w godzinach od 9:00 do 17:00 (koszt połączenia ponosi uczestnik zgodnie z taryfą operatora).
ORGANIZATOR
ZAŁĄCZNIK NR 1 do regulaminu loterii promocyjnej „4 urodziny Mila"
Wizualizacja zdrapki loteryjnej biorącej udział w loterii pod nazwą „4 urodziny Mila".
Rewers zdrapki:
Awers zdrapki:
ZAŁĄCZNIK NR 2 do regulaminu loterii promocyjnej „4 urodziny Mila"
Wizualizacja przykładowego dowodu zakupu wraz ze wskazaniem gdzie znajduje się numer dowodu zakupu.
ZAŁĄCZNIK NR 3 do regulaminu loterii promocyjnej „4 urodziny Mila"
Szczegółowy opis realizacji nagród natychmiastowych I-go, II-go i III-go stopnia w sklepach sieci Mila.
1. Uczestnik, który otrzymał zdrapkę loteryjną z nagrodą natychmiastową (z kodem natychmiastowym), o której mowa w pkt. 13.2, pkt. 13.3 i pkt. 13.4 regulaminu, może ją wykorzystać dokonując jednorazowego zakupu w dowolnym sklepie sieci Mila. Zdrapkę z nagrodą natychmiastową należy zrealizować najpóźniej do dnia 28.02.2019 r. na dowolne zakupy, z wyłączeniem:
a) napojów alkoholowych (poza piwem) w rozumieniu art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U.2016 poz. 487 ze zm.);
b) wszelkich wyrobów tytoniowych, papierosów elektronicznych, pojemników zapasowych lub rekwizytów tytoniowych w rozumieniu ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (t.j. Dz.U.2017 poz. 957 ze zm.);
c) leków, preparatów do początkowego żywienia niemowląt w rozumieniu art. 3 ust. 3 pkt 27 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (t.j. Dz.U. 2017 poz. 149 ze zm.) oraz przedmiotów służących do karmienia niemowląt.
d) płatności rachunków oraz doładowań telefonów.
2. Aby skorzystać ze zdrapki z nagrodą natychmiastową należy nie później niż przed dokonaniem wyboru płatności za zakupy przy kasie w sklepie sieci Mila okazać kasjerowi zdrapkę. Ww. zdrapka zostanie odebrana i zeskanowana przez kasjera w kasie sklepu sieci Mila. Wykorzystana zdrapka pozostaje u ww. kasjera. Akceptowane będą wyłącznie zdrapki oryginalne i nieuszkodzone.
3. W ramach jednorazowej transakcji (na jednym dowodzie zakupu) można wykorzystać dowolną ilość zdrapek z nagrodami natychmiastowymi, z tym zastrzeżeniem, że nie można zrealizować zdrapki z nagrodą natychmiastową w wysokości 100% wartości dowodu zakupu. Wykorzystując ww. zdrapkę laureat musi za każdym razem zapłacić za zakupy co najmniej 1 grosz.
ZAŁĄCZNIK NR 4 do regulaminu loterii promocyjnej „4 urodziny Mila"
Szczegółowy opis nagrody głównej w loterii, tj. bonów towarowych Mila o łącznej wartości 12.000,00 zł brutto (słownie: dwanaście tysięcy złotych 00/100).
1. Ww. bony towarowe można wykorzystać najpóźniej do dnia 28.02.2020 r. w dowolnym sklepie sieci Mila na zakupy dowolnie wybranych towarów, z wyłączeniem zapłaty za usługi doładowań do telefonów oraz transakcji zapłaty za jakiekolwiek rachunki.
2. W przypadku, gdy wartość realizowanego bonu jest większa niż wartość towarów, nie ma możliwości zwrotu różnicy. Bon towarowy Mila nie podlega wymienianie na gotówkę.
3. W przypadku, gdy wartość realizowanego bonu jest mniejsza niż wartość towaru, do bonu można dopłacić w sposób akceptowany w sklepach sieci Mila. | <urn:uuid:f1f885b4-11cd-490f-bf6a-334584a4a414> | finepdfs | 1.056641 | CC-MAIN-2019-22 | https://loteriamila.pl/regulaminy/Regulamin%20loterii%20Mila.pdf | 2019-05-19T22:44:30Z | crawl-data/CC-MAIN-2019-22/segments/1558232255182.37/warc/CC-MAIN-20190519221616-20190520003616-00039.warc.gz | 532,723,335 | 0.999955 | 0.999979 | 0.999979 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2984,
6168,
8138,
11011,
14157,
17501,
21380,
24630,
27970,
31556,
35222,
38576,
41320,
44555,
47990,
49131,
49320,
49489,
51508,
52294
] | 1 | 0 |
Maluchy na fali STANDARDY OCHRONY MAŁOLETNICH.
wersja 1
Stworzyliśmy ten dokument, ponieważ dbamy o dobro, bezpieczeństwo i zdrowie wszystkich małoletnich Uczestników! Chronimy ich przed krzywdą i nadużyciami. Istotne jest dla nas, by każdy Uczestnik czuł się ważny, traktowany z szacunkiem i wiedział, że ma nasze wsparcie. Nie pozostajemy obojętni na niepokojące sygnały i odpowiednio reagujemy. Opracowany przez nas system ochrony małoletnich daje jasność w zakresie zachowań niedopuszczalnych i opisuje, jak należy się zachować w razie obawy o bezpieczeństwo Uczestnika naszych zajęć.
W naszej Szkole osobą odpowiedzialną za wdrożenie, monitorowanie, aktualizowanie zasad ochrony małoletnich jest Jagoda Bojarczuk. Skontaktujesz się z nią za pomocą adresu e-mail email@example.com oraz pod numerem telefonu 697-357-330. Osoba odpowiedzialna czuwa nad realizacją zasad wynikających z Polityki, jej aktualnością i dostosowaniem Polityki do potrzeb Uczestników i działalności Szkoły. Obowiązkiem osoby odpowiedzialnej jest także przyjmowanie zgłoszeń, o których mowa w Polityce, zawiadamiane odpowiednich instytucji o zgłoszeniu w razie potrzeby. Osoba odpowiedzialna jest wybierana na podstawie posiadanego wykształcenia, doświadczenia pracy z Uczestnikami i kompetencji (nie tylko odbytych szkoleń, kursów, lecz także predyspozycji do pełnienia obowiązków, takich jak podejście do małoletnich, empatia, takt).
Firma działająca pod nazwą "Maluchy na fali" prowadząca zajęcia sportowe dla przedszkolaków, wprowadza do stosowania „Standardy Ochrony Małoletnich" (zwane dalej „Standardami"), których podstawowym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa małoletnim uczestnikom zajęć sportowych, dbałość o ich dobro, uwzględnianie ich potrzeb i podejmowanie działań w ich jak najlepszym interesie.
Standard 1 – firma opracowała, przyjęła i wdrożyła do realizacji Standardy Ochrony Małoletnich.
Standard 2 – firma stosuje zasady bezpiecznej rekrutacji instruktorów oraz szkoli ich w zakresie dotyczącym Standardów.
Standard 3 – firma wdrożyła i stosuje procedury interwencyjne, które są znane i udostępnione wszystkim instruktorom.
Rozdział 1 - Postanowienia ogólne
1. Celem Standardów Ochrony Małoletnich jest:
a. zwrócenie uwagi instruktorów i rodziców (opiekunów prawnych) na konieczność podejmowania działań na rzecz ochrony małoletnich uczniów przed krzywdzeniem;
b. określenie zakresu obowiązków pracowników firmy w działaniach podejmowanych na rzecz ochrony uczniów przed krzywdzeniem;
c. wypracowanie procedury do wykorzystania podczas interwencji w przypadku podejrzenia krzywdzenia małoletnich;
2. Ilekroć w Standardach Ochrony Małoletnich jest mowa o:
a. małoletnim – należy przez to rozumieć osobę, która nie ukończyła 18 lat
b. firmie – mowa o działalnościach gospodarczych:
1. Kraina Sportu Jagoda Bojarczuk NIP 6472543142
2. Tulami Aleksandra Koczur NIP 9372698993
3. Tulami spółka cywilna Aleksandra Koczur Jagoda Bojarczuk NIP 5472229735
4.
Tulami spółka jawna Aleksandra Koczur Jagoda Bojarczuk NIP 5472231258;
c. instruktorzy – należy przez to rozumieć osoby zatrudnione w Firmie, które prowadzą zajęcia sportowe dla dzieci w imieniu Firmy;
d. rodzicach – należy przez to rozumieć rodziców, a także prawnych opiekunów małoletnich biorących udział w zajęciach sportowych;
e. uczniach – należy przez to rozumieć dzieci biorące udział w zajęciach sportowych;
f. krzywdzeniu – należy przez to rozumieć każde zamierzone lub niezamierzone działanie i każdy rezultat takiego działania, które naruszają równe prawa i swobody ucznia.
3. Ze Standardami zapoznawany jest cały personel firmy (wszyscy instruktorzy).
4. Instruktorzy w ramach wykonywanych obowiązków zwracają uwagę na czynniki ryzyka krzywdzenia dziecka, monitorują sytuację i dobrostan dziecka oraz stosują zasady określone w Standardach.
5. Niedopuszczalne jest stosowanie przez instruktorów wobec dziecka jakiejkolwiek formy przemocy.
6. Za monitorowanie realizacji Standardów, reagowanie na sygnały ich naruszenia, ewaluowanie i modyfikowanie zapisów Standardów odpowiedzialny jest właściciel firmy.
7. Za prowadzenie rejestru interwencji i zgłoszeń odpowiada właściciel firmy.
8. Wyróżnia się następujące formy krzywdzenia:
a. przemoc fizyczna – przemoc, w wyniku której małoletni doznaje faktycznej fizycznej krzywdy lub jest nią potencjalnie zagrożony. Krzywda ta następuje w wyniku działania bądź zaniechania działania ze strony rodzica lub innej osoby odpowiedzialnej za małoletniego, lub ze strony osoby, której małoletni ufa, bądź która ma nad nim władzę. Przemoc fizyczna wobec małoletniego może być czynnością powtarzalną lub jednorazową;
b. przemoc psychiczna (emocjonalna) - intencjonalne, nie zawierające aktów przemocy fizycznej zachowania dorosłych wobec dzieci, które powodują znaczące obniżenie możliwości prawidłowego rozwoju dziecka. Zaliczamy do niej m.in.: zastraszanie, szydzenie, wyzwiska, upokarzanie, groźby, szantaż, poniżanie, zawstydzanie, wywoływanie nieadekwatnego poczucia winy, emocjonalne odrzucenie, relację z małoletnim opartą na wrogości, obwinianiu, oczernianiu, odrzucaniu itp;
c. wykorzystywanie seksualne – włączanie małoletniego w aktywność seksualną, której nie jest on w stanie w pełni zrozumieć i udzielić na nią świadomej zgody i/lub na którą nie jest dojrzałe rozwojowo i nie może zgodzić się w ważny prawnie
sposób i/lub która jest niezgodna z normami prawnymi lub obyczajowymi danego społeczeństwa. Z wykorzystaniem seksualnym mamy do czynienia, gdy taka aktywność wystąpi między małoletnim a dorosłym lub małoletnim a innym małoletnim, jeśli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w relacji opieki, zależności, władzy;
d. zaniedbywanie małoletniego – chroniczne lub incydentalne niezaspokajanie jego podstawowych potrzeb fizycznych i psychicznych i/lub nierespektowanie jego podstawowych praw, powodujące zaburzenia jego zdrowia i/lub trudności w rozwoju. Do zaniedbywania dochodzi w relacji małoletniego z osobą, która jest zobowiązana do opieki, wychowania, troski i ochrony dziecka.
Rozdział 2 – Dopełnienie obowiązku weryfikacji pracowników przed dopuszczeniem do pracy
z małoletnimi w zakresie ich niekaralności za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej
1. Standardem jest rekrutacja pracowników odbywająca się zgodnie z zasadami bezpiecznej rekrutacji, a Firma dąży do jak najlepszej weryfikacji kwalifikacji kandydata oraz aby osoby zatrudnione posiadały odpowiednie kwalifikacje do pracy z dziećmi i nie stanowiły dla nich zagrożenia.
2. W każdym przypadku Firma posiada dane identyfikujące osobę zatrudnioną;
3. Zgodnie z art. 21 Ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępstwami na tle seksualnym osoba zatrudniająca przed zawarciem umowy sprawdza kandydata w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym 1 (rejestr z dostępem ograniczonym) oraz w Rejestrze osób, w stosunku do których Państwowa Komisja do spraw wyjaśniania przypadków czynności skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności wobec małoletniego poniżej lat 15 wydała postanowienie o wpisie w Rejestrze. Sprawdzenie w rejestrze sprawców dokumentuje się wydrukiem informacji zwrotnej wygenerowanej z Rejestru, a figurowanie w Rejestrze wyklucza możliwość zatrudnienia takiej osoby.
4. Osoba zatrudniona w Firmie składa oświadczenia o posiadaniu przez niego/nią pełnej zdolności do czynności prawnych i korzystaniu z praw publicznych; o niekaralności oraz o braku toczących się wobec niej postępowań przygotowawczych, sądowych i dyscyplinarnych zgodnie ze wzorem z załącznika nr 1.
5. W oświadczeniach widnieje klauzula: „Jestem świadomy(-a) odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia", która zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
6. Oświadczenia, wydruki z rejestrów i zaświadczenia z KRK przechowywane są w dokumentacji pracowników Firmy.
Rozdział 3 - Zasady zapewniające bezpieczne relacje między małoletnimi, a instruktorami,
w szczególności zachowania niedozwolone wobec małoletnich.
1. Podstawową zasadą relacji między małoletnimi, a instruktorami jest działanie dla dobra ucznia, z poszanowaniem jego godności, z uwzględnieniem jego emocji i potrzeb oraz w jego najlepszym interesie.
2. Personel Firmy działa wyłącznie w ramach obowiązującego prawa powszechnego, przepisów wewnętrznych szkoły oraz swoich uprawnień i kompetencji.
3. Podstawowe standardy określające zasady relacji instruktorów z uczniami, obejmują w szczególności:
a. utrzymywanie profesjonalnej relacji z uczniami i reagowanie względem nich w sposób niezagrażający, adekwatny do sytuacji i sprawiedliwy wobec innych uczniów;
b. zachowanie cierpliwości i szacunku w komunikacji z uczniami, podkreślając zrozumienie dla uczuć przeżywanych przez uczniów,
c. wyznaczanie uczniowi czytelnych granic postępowania i oczekiwań, egzekwując konsekwencje za ich nieprzestrzeganie, ucząc tym samym, że odpowiedzialność jest po stronie ucznia, a konsekwencje wynikają z jego działania;
d. reagowanie w sposób adekwatny do sytuacji i możliwości psychofizycznych ucznia, w tym dostosowanie poziomu komunikacji do ucznia;
e. równe traktowanie uczniów bez względu na płeć, orientację seksualną, niepełnosprawność, status społeczny, kulturowy, religijny i światopogląd;
f. fizyczny kontakt z uczniem możliwy tylko jako odpowiedź na realne potrzeby ucznia w danym momencie, z uwzględnieniem jego wieku, płci, kontekstu kulturowego i sytuacyjnego; dopuszcza się kontakt fizyczny np. w celu kształtowania prawidłowej postawy podczas ćwiczeń, prezentacji danego zadania sportowego, itp.;
g. ustalanie reguł i zasad pracy w grupie, jasne określanie wymagań i oczekiwań wobec uczniów, stanowcze reagowanie na zachowania niepożądane;
h. panowanie instruktora nad własnymi emocjami;
i. kontakt z uczniami odbywa się wyłącznie w czasie trwania zajęć sportowych, podczas których Rodzic dziecka jest obecny w budynku
4. W relacji instruktora z małoletnimi uczniami niedopuszczalne jest w szczególności:
a. stosowanie wobec ucznia przemocy w jakiejkolwiek formie, w tym stosowanie kar fizycznych, wykorzystywanie relacji władzy lub przewagi fizycznej (zastraszanie, przymuszanie, groźby);
b. zawstydzanie, upokarzanie, lekceważenie i obrażanie uczniów;
c. krzyczenie na uczniów, wywoływanie u nich lęku;
d. ujawnianie informacji wrażliwych (wizerunek, informacja o sytuacji rodzinnej, medycznej, prawnej itp.) dotyczących dziecka wobec osób nieuprawnionych, w tym wobec innych uczniów;
e. zachowywanie się w obecności uczniów w sposób niestosowny, np. poprzez używanie słów wulgarnych, czynienie obraźliwych uwag oraz nawiązywanie w wypowiedziach do atrakcyjności seksualnej;
f. nawiązywanie z uczniem jakichkolwiek relacji romantycznych lub seksualnych, ani
składanie mu propozycji o nieodpowiednim charakterze, kierowanie do niego seksualnych komentarzy, żartów, gestów oraz udostępnianie uczniom treści erotycznych i pornograficznych, bez względu na ich formę;
g. utrwalanie wizerunku dziecka (filmowanie, nagrywanie głosu, fotografowanie) dla potrzeb prywatnych pracownika;
h. proponowanie uczniom alkoholu, wyrobów tytoniowych ani nielegalnych substancji psychoaktywnych, spożywanie ich wspólnie z uczniami lub w ich obecności;
i. zapraszanie uczniów do swojego miejsca zamieszkania.
Rozdział 4 – Standardy relacji między małoletnimi oraz zachowania niedozwolone
1. Podstawową zasadą relacji między małoletnimi jest działanie z szacunkiem, uwzględniające godność i potrzeby małoletnich.
2. Standardem jest tworzenie atmosfery, które promuje tolerancję i poczucie odpowiedzialności za swoje zachowanie.
3. Uczniowie biorący udział w zajęciach sportowych, motywowani są do podejmowania współdziałania i rozwijania współpracy zespołowej.
4. Niedozwolone jest w szczególności:
a. stosowanie przemocy wobec jakiegokolwiek ucznia, w jakiejkolwiek formie;
b. używanie wulgarnych słów, gestów, żartów;
c. upokarzanie, obrażanie, znieważanie innych uczniów;
d. kierowanie obraźliwych uwag, w tym o zabarwieniu seksualnym;
e. stosowanie zastraszania i gróźb;
f. utrwalanie wizerunku innych uczniów poprzez nagrywanie (również fonii) i fotografowanie bez uzyskania zgody oraz w sytuacjach intymnych, mogących zawstydzić lub upokorzyć;
g. udostępnianie między małoletnimi substancji psychoaktywnych i używanie ich w swoim otoczeniu.
Rozdział 5 - Zasady i procedury podejmowania interwencji w sytuacji podejrzenia krzywdzenia lub posiadania informacji o krzywdzeniu małoletniego
I. Przemoc rówieśnicza - zasady interwencji dla uczniów, będących ofiarą przemocy rówieśniczej
1. jeśli podczas trwania zajęć sportowych instruktor zaobserwuje, że któryś z uczniów doznaje przemocy, o zaistniałej sytuacji niezwłocznie zostaną poinformowani zarówno rodzice dzieci, którzy są obecni w obiekcie podczas trwających zajęć.
2. Osobie poszkodowanej powinno się okazać wsparcie, empatię i wyrazić dezaprobatę dla stosowania przemocy.
3. W przypadkach, gdy uczeń został poszkodowany w wyniku zachowania, które ścigane jest z oskarżenia prywatnego, rodzice podejmują właściwe kroki prawne.
4. Instruktor musi zadbać o bezpieczeństwo ucznia i w pierwszej kolejności podejmuje działania mające na celu zatrzymanie dalszego krzywdzenia.
5. Instruktor sporządza notatkę opisującą przebieg zdarzenia, celem przekazania jej właścicielowi firmy, czyli osobie odpowiedzialnej za rejestrowanie zdarzeń i realizowanie
Standardów.
6. W przypadku zdarzenia, w wyniku którego doszło do uszczerbku na zdrowiu, wykorzystania seksualnego i/lub innych zachowań wyczerpujących znamiona przestępstwa ściganego z urzędu, właściciel firmy, zawiadamia Rodziców lub Policję.
7. W przypadku zdarzenia incydentalnego (np. popchnięcie, ośmieszenie, niestosowny komentarz itp.) Instruktor informuje o zaistniałej sytuacji Rodziców, którzy mają za zadanie przeprowadzić rozmowę wyjaśniającą/dyscyplinującą ze swoim dzieckiem. W przypadku kolejnych zdarzeń z udziałem tych samych dzieci – sprawcy przemocy zostaną usunięci z grup zajęciowych.
II. Krzywdzenie ucznia przez instruktora
1. Informacje, że uczeń może być krzywdzony przez Instruktora, mają być kierowane do właściciela firmy w formie pisemnej lub elektronicznej.
2. W takim przypadku, właściciel firmy natychmiastowo odsuwa pracownika od wszelkich form kontaktu z uczniami do czasu wyjaśnienia sprawy i przeprowadza z instruktorem rozmowę wyjaśniającą.
3. Podczas spotkania omówiona zostaje sytuacja i zasadność podejrzeń, a także wypracowany zostaje dalszy sposób postępowania. W protokole ze spotkania zawarte zostają opracowane wnioski i postanowienia.
4. W przypadku potwierdzenia podejrzeń, właściciel firmy informuje o zdarzeniu rodziców krzywdzonego ucznia oraz pisemnie odpowiednie służby (Policję / prokuraturę), składając zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa.
5. W przypadku ustalenia, że zachowania Instruktora związane są np. ze stosowaniem krzyku w kierunku ucznia albo niestosownych komentarzy, właściciel firmy przeprowadzi rozmowę dyscyplinującą z instruktorem, a jeśli nie przyniesie ona skutków, podejmuje się kroki zgodne z kodeksem pracy i innymi przepisami prawa.
Rozdział 6 – Zasady korzystania z sieci Internet oraz sprzętów elektronicznych podczas zajęć,
ochrona danych osobowych
1. W czasie trwania zajęć Uczniowie nie mogą korzystać ze sprzętów elektronicznych. Każdy Uczeń przechowuje swój sprzęt w szatni lub zostawia rodzicowi, ale nie zgłasza nam czy i jaki sprzęt posiada.
2. W ramach zajęć nie zapewniamy dostępu do Internetu. Jeśli Uczeń posiada dostęp do Internetu na terenie miejsca prowadzenia zajęć – nie jest on zapewniony przez Firmę. Zalecamy Rodzicom kontrolę dostępu Uczniów do sieci Internet oraz ograniczenie dostępności stron mogących mieć negatywny wpływ na Ucznia.
3. Podczas zajęć Rodzice nie powinni robić zdjęć Uczniom bez naszej zgody – przypadkowo możesz uchwycić innego Ucznia, który nie wyraża zgody na nagrywanie. Jako Firma zdobywamy odpowiednie zgody od Uczniów i Rodziców i utrwalamy ich wizerunek w określonych celach.
a. Jako Firma możemy publikować materiały obejmujące wizerunek Ucznia, ponieważ wiemy czyje zgody posiadamy i wiemy w jakich celach możemy ich używać.
b. Należy pamiętać, że zgoda Rodzica na utrwalenie wizerunku nie jest wymagana, jeśli wizerunek Ucznia stanowi jedynie szczegół całości (np. zgromadzenie, publiczna impreza, krajobraz).
c. Jeśli posiadasz nagranie lub zdjęcie wykonane podczas zajęć – nie publikuj takich treści w mediach społecznościowych. Możesz nie posiadać zgody wszystkich Uczniów utrwalonych na zdjęciu/filmie.
4. Zdjęcia oraz filmy publikujemy w naszych portalach społecznościowych w celu promocji prowadzonych przez nas zajęć – Maluchy na fali.
a. Nie oznaczamy Uczniów z imienia i nazwiska
b. Nie wykonujemy i nie publikujemy zdjęć, które mogłyby zawstydzać lub ośmieszać Ucznia
c. Jeśli Rodzic Ucznia poinformuje nas, że opublikowana treść foto/wideo jest w ich ocenie niestosowna i wzbudza ich dyskomfort – niezwłocznie tą treść usuniemy.
5. Szanujemy prywatność Uczniów i Rodziców oraz ich prawo o dysponowaniu informacjami na ich temat. Nie przekazujemy posiadanych danych innym podmiotom bez podstawy prawnej lub bez zgody Rodzica.
Rozdział 7 - Osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego
1. Właściciel firmy jest osobą odpowiedzialną za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę ucznia.
Rozdział 8 - Zasady i sposób udostępniania personelowi, małoletnim i ich opiekunom polityki
do zaznajomienia i stosowania oraz zasady aktualizacji i przeglądu Standardów
1. Wszelkie procedury i dokumenty związane z wprowadzeniem Standardów są udostępniane personelowi, małoletnim i ich rodzicom, opiekunom prawnym.
2. Standardy dostępne są na stronie internetowej szkoły.
3. Każdy Instruktor, przy zawarciu umowy ma obowiązek zapoznać się ze Standardami i stosować ich postanowienia. Oświadczenie o zapoznaniu się i przyjęciu do stosowania włącza się do akt osobowych pracownika.
4. Rodzice/prawni opiekunowie uczniów informowani są o miejscu publikacji Standardów. Na wniosek rodzica/prawnego opiekuna treść standardów może być udostępniona do wglądu w formie papierowej.
5. Oświadczenie o zapoznaniu się ze Standardami stanowi załącznik nr 2.
6. Zmiany w Standardach wprowadza w życie właściciel firmy.
Załączniki:
1. Oświadczenie kandydata o niekaralności
2. Oświadczenia o zapoznaniu się ze Standardami
Załącznik nr 1
...............................................................
(miejscowość, data)
Oświadczenie
Ja, ..................................................................................., nr PESEL ............................................. oświadczam, że posiadam pełną zdolność do czynności prawnych, korzystam z praw publicznych, nie byłam (-em) skazana(-y) za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, i przestępstwa z użyciem przemocy na szkodę małoletniego oraz nie toczy się przeciwko mnie żadne postępowanie karne ani dyscyplinarne w tym zakresie. Nie zostałam(-em) skazana(-y) prawomocnym wyrokiem za przestępstwa umyślne.
Jestem świadoma(-y) odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.
...............................................................
(podpis)
Załącznik nr 2
Oświadczenie o zapoznaniu się ze Standardami Ochrony Małoletnich
Ja niżej podpisany(-a) oświadczam, że zapoznałem(-am) się ze Standardami Ochrony Małoletnich, które obowiązują w firmie działającej pod nazwą "Maluchy na fali" oraz przyjmuję zawarte w dokumentacji postanowienia do realizacji.
...............................................................
(data i podpis) | <urn:uuid:70fe21fe-ecf0-4368-9148-b19666b1e3c0> | finepdfs | 2.496094 | CC-MAIN-2024-42 | https://maluchynafali.pl/wp-content/uploads/2024/09/maluchynafali-standardy_ochrony_maloletnich.pdf | 2024-10-13T11:42:51+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-42/segments/1727944255196.91/warc/CC-MAIN-20241013092052-20241013122052-00572.warc.gz | 319,460,488 | 0.999976 | 0.999984 | 0.999984 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2501,
5343,
7869,
11265,
13366,
17152,
18311,
19242,
19634
] | 1 | 0 |
Z teki starego praktyka.
Z przeszło półwiekowej praktyki, nagromadziłem sporo spostrzeżeń i doświadczeń. Teka moja zawiera sporo materiału, który w naszych stosunkach i w moim wieku, trudno mi będzie zużytkować w dziełach specjalnych, w książkach osobnych wydanych za życia.
Ażeby więc, gdy mnie już nie stanie nie przepadło tyle pracy, bo jednym wydawać się to może będzie kiedyś nieużytecznem rupieciem, drudzy może będą chcieli wydać myśli moje przerobione lub zmodernizowane, a przez to zatarliby ich cechy charakterystyczne i właściwe; — postanowiłem umieszczać w „Sylwaniu” pod powyższym tytułem szereg luźnych artykułów z dziedziny leśnictwa, które może przyniosą pożytek kolegom w zawodzie i utworzą przyczynek do budowy systemu leśnictwa polskiego, który daj Boże — może ktoś szczęśliwszy z czasem stworzy, tem bardziej, gdy cechy jego zacierają się coraz bardziej, torując drogę leśnictwu żywcom wziętemu z zagranicy.
Szanowna Redakcya „Sylwana” pomogła mi do urzeczywistnienia mych chęci przyjmując w łamy pisma swego te artykuły.
Henryk Strzelecki.
I. Zadanie i cel urządzenia lasu.
Zadaniem urządzenia lasu jest: oznaczyć wielkość i zabezpieczyć trwałość użytków leśnych; — jakoteż dążyć do coraz to więcej udoskonalonego stanu lasu.
Urządzenie jest zatem podstawą gospodarstwa lasowego, — bez niego, zapanować może tylko przypadkowo ład i porządek gospodarczy w lesie; — tem bardziej, jeżeli celem urządzenia nie będą jak najwyższe dochody, połączone często z nadwierżeniem podstaw głównych lasu, — ale także przyszłość jego lepsza, zwiększająca wartość kapitałową majątku leśnego.
Użytki z lasu są trwałe, jeżeli powtarzają się co roku, albo przerywane, gdy między jednym a drugim użytkiem upływa więcej czasu niż rok jeden. Według tego mamy także: gospodarowanie trwałe i przerywane.
Jeżeli użytki trwałe z lasu są co roku równe, wtedy nazywa się gospodarowanie leśne: ścisłe trwałem.
W gospodarowaniu przerywanem albo powtarzają się użytki stale, w pewnych odstępach czasu i natenczas jest gospodarowanie przerywane okresami czyli regularne; albo użytki są przerywane dowolnie i wtedy jest gospodarowanie leśne przerywane, nieregularne.
Zagospodarowanie lasu jest także skierowane albo na pobranie największej masy drzewnej, albo celem jego jest pozyskać najwyższą rentę gruntową z lasu. W przypadku ostatnim ma gospodarowanie leśne cel finansowy, który jakkolwiek dozwala wglądnąć w czynności wszystkich składników gospodarki leśnej, opierając się jednak w wielkiej części na podstawach czerpanych z przyszłości dalekiej, — a zatem otwiera pole przypuszczeniom, — pozostanie bardzo zajmującym badaniem naukowem, nie zapuści jednak głęboko korzeni w głęb praktyczną lasu.
Tak samo jak pobierać można z lasu rozmaite pożytki, są także różne cele i sposoby gospodarowania, a tem samem i urządzenia lasu.
Ważną tu odgrywa rolę stanowisko społeczne właściciela lasu.
I tak właścicielowi prywatnemu, wystarczy już dla utrwalenia użytków, sam podział powierzchni leśnej na zręby, aby go tem zabezpieczyć, że w ciągu kolei leśnej nie zabraknie mu lasu do cięcia; albo uspokoi go już wykazanie, że będzie miał zawsze rębne do cięcia drzewostany. Właścicielowi bowiem prywatnemu niechodzi o użytki ścisłe trwałe, bo on nie pobiera ich także z innych gałęzi swego gospodarstwa, a speranda roczna, kładzie nacisk przedewszystkiem na ogólną sumę dochodów. Przeciwnie, las prywatny jest dla właściciela nawet rodzajem rezerwy na nieprzewidziane przypadki jak: niedobór w innych rubrykach dochodu, poprawienie w ogóle interesów swoich, wyposażenie dzieci itp., w których razach musiałby zaciągnąć pożyczkę niekiedy pod bardzo uciążliwymi warunkami. Tu jest mu do wybaczenia i nie bronią mu tego nawet ustawy, jeżeli w jednym lub kilku latach nadzwyczajne z lasu pobiera dochody, byle tylko powierzchnie wyrabane w czasie przepisanym zalesił powtórnie. Zresztą dochody nadzwyczajne dadzą się wynagrodzić nadwierzonemu porządkowi lasowemu, zmniejszeniem użytków przez pewien czas, dopokąd znów nie nastąpi równowaga. Dla tego też sposób urządzenia lasu prywatnego
opierać się winien na tak prostych podstawach, ażeby odstąpienie chwilowe od celu wytkniętego, dało się skierować znowu łatwo na tor właściwy, nie robiąc wielkiego zamieszania, albo żeby tylko przedwcześnie pobrane dochody, powrócone zostały zapasowi zasadniczemu drzewa, w regułe, jeszcze w tym samym okresie kolei gospodarczej, w którym pobrane zostały.
Inaczej ma się rzecz z urządzeniem lasów państwowych, lasów należących do gmin większych, do fundacji lub ordynacji; lasów obciążonych służebnictwami itp. lasów tak zwanej martwej ręki. Tu zabezpieczyć musi urządzenie ile możności ściśle trwałość użytków, budżet bowiem państwa lub gminy, stypendya, apanaże, należytości służebne itp. zobowiązania stałe, nie znoszą różnie znacznych w dochodach z lasu.
Mówiąc jednak wyżej o użytkach ściśle trwałych, nie możemy mieć na myśli, ażeby takowe były w praktyce koniecznie co roku równe przez kolej całą; gdyż wystarczy — i tak jest rzeczywiście — jeżeli te użytki będą prawie równe przez poszczególne, nie zbyt długie okresy kolei i co roku nie będą o wiele różnić się pomiędzy sobą. Wynika to już zresztą z natury lasu w ogólności, a z gospodarki leśnej w szczególe; jakotęż zostaje w zgodzie z dążnością urządzenia do stanu doskonałszego lasu, co przynosi z sobą stopniowe zwiększenie lub zmniejszenie się użytków okresowych.
Nakoniec ruch zwiększony lub zastój w zbucie, wysokość kosztów produkcji itd., okoliczności wpływające na cenę płodów leśnych, nie dadzą nawet przy ściśle trwałych dochodach w drzewie, ściśle trwałego dochodu w pieniądzach.
Zawsze jednak dochód ściśle trwały, pozostanie — przy najmniej w teorii — cechą charakterystyczną i dążeniem urządzenia, a w wymienionych wyżej kategoriach lasów może być często zawarunkowany nawet.
Ażeby zaś w ogólności las mógł dać dochód ściśle trwały, któryby stanowił podstawę gospodarstwa lub wskazywał cel do którego dążyć ma urządzenie lasu, znajdować się on musi w pewnych warunkach doskonałości i niezmienności.
Las taki jednak nie istnieje w rzeczywistości i można go sobie tylko wyobrazić; nosi też nazwę lasu idealnego prawidłowego czyli pospolicie normalnego.
Pomimo to, że las normalny istnieć może tylko w teorii, wyobrażenie o nim jest jednak przedmiotem nader ważnym w nauć urządzenia lasu. Znając bowiem istotę i warunki lasu normalnego, zbadać możemy łatwo stan każdego lasu rzeczywistego i ocenić: o ile stan ten wpłynie na wielkość i trwałość użytków. Bez niego nie ma zgody w zapatrywaniach tak na urządzenie, jak i zagospodarowanie lasu. Podobnie jak lekarz znać musi dokładnie organizm zdrowy, a zatem prawidłowy człowieka, ażeby mógł zbadać dokładnie wszystkie jego zbożenia.
Las normalny jest zatem celem, do którego dążyć winniśmy, urządzając i zagospodarowując las jakikolwiek; a chociaż cel ten nie da się urzeczywistnić w zupełności, to już większe lub mniejsze zbliżenie się do niego, jest nader cenną zdobyczą dla gospodarstwa lasowego.
Ideał doskonałości człowieka jest nieosiągnięty również, a pomimo to jest on podstawą religii i prawa normalnego wszystkich narodów.
Zresztą bez celu takiego błąkanoby się ustawicznie w zagospodarowaniu lasu, trudną by była zgoda co do zapatrywań, a to nigdzieby tyle co tu, nie wywarło skutków szkodliwych.
To bynajmniej oznaczać nie ma: jakoby systematy urządzenia lasów tak zwane wzorowe czyli formułkowe, które swe obrachowania opierają na lesie normalnym, stanowić miały szczyt doskonałości w tym względzie; lecz o tym przedmiocie, pomówimy inną razą. | de349564-2117-4165-93eb-db80724f8857 | finepdfs | 3.732422 | CC-MAIN-2024-26 | http://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-eed1e418-3523-4aaf-b57d-20d29f2060b5/c/141-144.pdf | 2024-06-20T22:16:26+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-26/segments/1718198862006.96/warc/CC-MAIN-20240620204310-20240620234310-00737.warc.gz | 1,403,860 | 0.999983 | 0.999985 | 0.999985 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
1909,
4078,
6330,
7570
] | 1 | 0 |
Chcesz złożyć wniosek przez ePUAP?
Autor: Anita Radwańska
Opublikowane przez: Adam Żeberkiewicz
Krok po kroku podpowiemy Ci, jak to zrobić.
Czy posiadasz podpis elektroniczny lub profil zaufany?
Jeśli nie, to zajrzyj na stronę z [instrukcją jak założyć profil zaufany](#).
Jeśli tak, to postępuj zgodnie z poniższymi krokami.
**Krok 1: pobierz i wypełnij wniosek**
Pobierz interesujący Cię wniosek z naszej strony internetowej. Jeśli masz już skompletowane dokumenty przejdź do kroku 3.
Jesteś technikiem lub prowadzisz warsztat tachografów? [Wejdź w zakładkę na naszej stronie](#) i wybierz odpowiedni dokument.
Intersują Cię nasze inne usługi? [Wejdź na stronę usług](#) i wybierz odpowiedni dział.
**Krok 2: skompletuj dokumenty**
Skompletuj potrzebne dokumenty zgodnie z instrukcjami podanymi na stronie internetowej.
Krok 3: podpisz dokumenty w „podpisywarce”.
Uważaj! To ważny krok, a jest często pomijany!
Dokumenty, które wymagają podpisu takie jak np. oświadczenia, formularze czy wnioski podpisz profilem zaufanym w „podpisywarce”. Wyslij do nas podpisany elektronicznie dokument. Pamiętaj, żeby zapisać na swoim komputerze podpisany dokument, który później wyślesz jako załącznik przez ePUAP. Poprawnie podpisany dokument jest w formacie xml lub pdf. Jak otworzysz format xml będzie nieczytelny, aby go rozczytać wrzuć go do podpisywarki.
Możesz:
- podpisywać dokumenty – również te, które podpisał ktoś inny
- sprawdzić, czy inne osoby złożyły prawidłowy podpis
- zobaczyć podpisane dokumenty
Rozmiar dokumentu nie może przekraczać 10 MB.
Rozszerzenie:.txt,.rtf,.pdf,.xps,.odt,.ods,.odp,.doc,.xls,.ppt,.docx,.xlsx,.csv,.jpg,.jpeg,.tif,.tiff,.gif,.png,.bmp,.svg,.webp,.mp3,.ogg,.mp4,.m4a,.mp4k,.ogg,.ogv,.zip,.tar,.gz,.gzip,.7z,.html,.xhtml,.css,.xml,.xsd,.gml,.rng,.dxf,.dwg,.dxf,.dwg,.dgn,.g3z.
Zalecane przeglądarki internetowe:
- Google Chrome od wersji 71.0.33
- Firefox od wersji 65.0.1
- Safari od wersji 12.0.2
Teraz możesz podpisać dodany dokument za pomocą podpisu elektronicznego
PODPISZ
Krok 4: wejdź na [stronę logowania do EPUAP](#)
Wybierz opcję "Zaloguj się".
Krok 5: wybierz jedną z metod logowania
Możesz się zalogować poprzez profil zaufany lub e-dowód.
Krok 6: weryfikacja Twoich danych
Krok 7: wybierz KATALOG SPRAW
Chcesz skorzystać z usługi Twój e-PIT?
Zaloguj się »
Krok 8: wybierz „Sprawy ogólne”
Krok 9: kliknij na „Pismo ogólne do podmiotu publicznego”
Krok 10: kliknij na „Załatw sprawę”
Pismo ogólne do podmiotu publicznego
Pismo ogólne przeznaczone jest do tworzenia pism w postaci elektronicznej wnoszonych za pomocą elektronicznej skrzynki podawczej lub dołączonych przez podmioty publiczne za pośrednictwem dołączenia, w przypadku gdy leczny sposób przekazania informacji wskazuje:
• organ administracji publicznej nie określił wzoru dokumentu elektronicznego, który powinien być przekazany w formie papierowej,
• przepisy prawa nie wskazują jednoznacznie, że jedynym skutecznym sposobem przekazania informacji jest jej doręczenie w postaci papierowej.
Organ właściwy do realizacji usługi
Kogo dotyczy
Podstawy prawne
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 września 2011 r. w sprawie sporządzania pism w formie dokumentów elektronicznych, doręczania dokumentów elektronicznych oraz udostępniania formularzy, wzorców i kopii dokumentów elektronicznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 180)
• Ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. z 2019 r. poz. 700)
Krok 11: wypełnij odpowiednio wymagane pola
Pismo ogólne do podmiotu publicznego
Wybierz urząd lub instytucję, do której składasz pismo *
GŁÓWNY URZĄD MIA
Rodzaj pisma
Wybierz rodzaj pisma, nadaj mu tytuł i opisz swoją sprawę
Rodzaj pisma *
Wybierz rodzaj pisma
Tytuł pisma *
Wpisz tytuł pisma
Treść pisma *
Wpisz treść pisma
Krok 12: dodaj załączniki, czyli swój wypełniony wniosek oraz dokumentację
Pamiętaj o podpisaniu w podpisywarce załączonych dokumentów (w których ze wzoru wynika, że wymagamy podpisu).
Załączniki
Możesz dołączyć do pisma załączniki
Dodaj załącznik
Dodaj plik z dysku
Opis załącznika
Opisz załącznik
+ Dodaj kolejny załącznik
Dane kontaktowe
Sprawdź poprawność swoich danych
Krok 13: wybierz „Dalej”
Krok 14: kliknij przejdź do podpisu
Krok 15: kliknij „Podpisz podpisem zaufanym” (jeśli masz profil zaufany) lub „Podpisz podpisem kwalifikowanym” (jeśli masz podpis elektroniczny)
Na tym etapie czasami pojawiają się problemy i nie pojawia się okno podpisu. W takiej sytuacji spróbuj odświeżyć okno lub cofnąć się i przejść jeszcze raz do podpisu. Sprawdź czy wszystkie pola są nadal wypełnione.
Krok 16: Twój wniosek został wysłany do GUM
Dziękujemy. Twoje pismo ogólne zostało wysłane
Twoje pismo ogólne zostało wysłane do GLÓWNY URZĄD MIAR
Potwierdzenie wysłania pisma otrzymasz na swoją skrzynkę.
Znajdziesz go w folderze wysłane.
Ustaw powiadomienia e-mailowe o nowych wiadomościach na skrzynce.
Pokaż, jak to zrobić
PRZEJDŹ DO MÓJ GOV
WYŚLIJ NOWE PISMO
Krok 17: Sprawdź czy Twoje pismo wpłynęło do urzędu! Wejdź w skrzynkę odbiorczą na stronie głównej ePUAP i poszukaj Urzędowego Poświadczenia Przedłożenia - UPP.
Sprawdź w swojej skrzynce czy wysłałeś poprawnie pismo
"UPP" poświadcza, że Twoje pismo wpłynęło do urzędu.
Tutaj znajdziesz nasze inne usługi! | 968d4088-d389-44a6-8e1c-c0d9b63a50b0 | finepdfs | 2.058594 | CC-MAIN-2022-27 | https://gum.gov.pl/pl/dla-biznesu/uslugi/epuap/3643,Chcesz-zlozyc-wniosek-przez-ePUAP.pdf | 2022-07-06T01:16:45+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-27/segments/1656104655865.86/warc/CC-MAIN-20220705235755-20220706025755-00097.warc.gz | 334,393,333 | 0.999766 | 0.999919 | 0.999919 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
830,
2026,
2239,
2358,
3539,
4235,
4634,
5168,
5315
] | 1 | 0 |
NNJ.5453.6.2023.RPY.2
DECYZJA NR 31/2023
Na podstawie art. 122 ust. 1 oraz art. 108 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2301, z późn. zm.) oraz art. 104 § 1-2 i art. 108 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.)
GŁÓWNY INSPEKTOR FARMACEUTYCZNY
1) wycofuje z obrotu na terenie całego kraju produkt leczniczy:
Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, opakowanie 5 kapsułek nr GTIN 05909991287948 w zakresie serii:
numer HAD3165E, termin ważności 31.07.2024; podmiot odpowiedzialny: Sun Pharmaceutical Industries Europe B.V., z siedzibą w Hoofddorp,
Holandia;
2) zakazuje wprowadzania do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wskazanej powyżej serii produktu leczniczego;
3) niniejszej decyzji nadaje rygor natychmiastowej wykonalności.
UZASADNIENIE
Pismem z dnia 18 października 2023 r. Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Farmaceutyczny przekazał Głównemu Inspektorowi Farmaceutycznemu pismo z dnia 17 października 2023 r. otrzymane od przedstawiciela podmiotu odpowiedzialnego dla produktu leczniczego Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, opakowanie 5 kapsułek, w zakresie serii nr HAD3165E, termin ważności: 07.2024 w którym przedstawiciel podmiotu odpowiedzialnego zawiadamia o uzyskanym wyniku poza specyfikacją jakościową (OOS) w badaniu stabilności dla parametru zawartość substancji czynnej i rekomenduje wycofanie z obrotu na terenie Rzeczpospolitej Polskiej ww. serię produktu. Podmiot odpowiedzialny wskazał ponadto o zablokowaniu sprzedaży pozostających jeszcze w obrocie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej opakowań przedmiotowej serii produktu leczniczego.
Z uwagi na fakt, że wskazany powyżej produkt leczniczy został dopuszczony do obrotu przez Komisję Europejską w procedurze centralnej, analogiczne zawiadomienie zostało wysłane przez podmiot odpowiedzialny do Europejskiej Agencji Leków (EMA) w celu skoordynowania działań na poziomie ponadnarodowym. Z informacji przekazanych przez podmiot odpowiedzialny wynika bowiem, że seria macierzysta przedmiotowej serii (HAD3165) została zapakowana w sześć różnych podserii: HAD3165A do HAD3165F, przeznaczonych m.in. na rynki kilku państw w ramach Unii Europejskiej, w tym na rynek polski.
W dniu 26 października 2023 r. do Głównego Inspektora Farmaceutycznego wpłynęła w ramach systemu szybkiego powiadamiania Rapid Alert informacja od Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (BfArM), tj. niemieckiej agencji lekowej, o wycofaniu z obrotu na terytorium Republiki Federalnej Niemiec produktu leczniczego Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, w zakresie serii: numer HAD3165C, termin ważności 31.07.2024; podmiot odpowiedzialny: Sun Pharmaceutical Germany GmbH z siedzibą w Leverkusen, Niemcy. Podstawą wycofania był wynik OOS otrzymany w badaniach stabilności dla zawartości substancji czynnej. Zgłoszeniu Rapid Alert została nadana klasa II, która oznacza, że wada może powodować negatywne skutki zdrowotne, ale nie stanowi potencjalnego zagrożenia życia.
W dniu 3 listopada 2023 r. do Głównego Inspektora Farmaceutycznego wpłynął w ramach systemu szybkiego powiadamiania Rapid Alert Raport Oceniający, dotyczący przedmiotowej wady jakościowej, przygotowany przez Läkemedelsverket tj. szwedzkiej agencji lekowej, która została wyznaczona przez EMA, jako sprawozdawca dla tego przypadku. Jako wnioski w Raporcie Oceniającym zarekomendowano wycofanie produktu Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, na rynkach, których to dotyczy i nadanie wycofaniu klasy III, która potencjalnie nie stanowi istotnego zagrożenia dla zdrowia.
W dniu 6 listopada 2023 r. do Głównego Inspektora Farmaceutycznego wpłynęła w ramach systemu szybkiego powiadamiania Rapid Alert informacja od Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios (AEMPS) tj. hiszpańskiej agencji lekowej o wycofaniu z obrotu na terenie Hiszpanii serii produktu leczniczego Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, będącej w obrocie na rynku hiszpańskim . Zgłoszeniu Rapid Alert została nadana klasa II.
W opisanych powyżej okolicznościach faktycznych Główny Inspektor Farmaceutyczny uznał za uzasadnione i konieczne wycofanie z obrotu serii produktu leczniczego Temozolomide Sun (Temozolomidum), kapsułki twarde, 5 mg, opakowanie 5 kapsułek nr GTIN 05909991287948 w zakresie serii: numer HAD3165E, termin ważności 31.07.2024, która została wprowadzona do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie z art. 122 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (dalej również jako: „u.p.f."), w razie stwierdzenia, że produkt leczniczy lub substancja czynna nie odpowiada ustalonym wymaganiom jakościowym, Główny Inspektor Farmaceutyczny wydaje decyzję o zakazie wprowadzenia lub o wycofaniu z obrotu produktu leczniczego lub substancji czynnej.
W przedmiotowej sprawie fakt niespełniania przewidzianych dla produktu leczniczego wymagań jakościowych został stwierdzony w toku badania stabilności. Badanie wykazało, że przedmiotowy produkt nie odpowiada wymaganiom specyfikacji jakościowej w zakresie parametru zawartość substancji czynnej. Zawartość substancji czynnej jest obniżona w stosunku do dolnego poziomu dopuszczalności określonego w wymaganiach specyfikacji produktu, co w oczywisty sposób wpływa na skuteczność działania tego produktu w zakresie jego wskazań. Okoliczność niespełniania przez produkt leczniczy ustalonych dla niego wymagań jakościowych została następnie potwierdzona przez wyznaczony przez Europejską Agencję Leków organ szwedzki. Okoliczność ta nie była kwestionowana w toku postępowania.
Odnosząc się do pkt 3 sentencji niniejszej decyzji, Główny Inspektor Farmaceutyczny wskazuje, że zgodnie z art. 108 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (dalej również jako: „K.p.a."), decyzji, od której służy odwołanie, może być nadany rygor natychmiastowej wykonalności, gdy jest to niezbędne ze względu na ochronę zdrowia lub życia ludzkiego albo dla zabezpieczenia gospodarstwa narodowego przed ciężkimi stratami bądź też ze względu na inny interes społeczny lub wyjątkowo ważny interes strony.
W przedmiotowej sprawie kwestia zaistnienia przesłanek do zastosowania art. 108 § 1 K.p.a. i nadania niniejszej decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności jest dla organu oczywista. Okoliczność tę potwierdza zarówno przedstawiciel podmiotu odpowiedzialnego, który poinformował organ o podjęciu działań zmierzających do wycofania z obrotu wadliwych serii produktu, jak również EMA oraz działania organu niemieckiego i hiszpańskiego, które podjęły decyzję o wycofaniu z obrotu wszystkich serii produktu, których dotyczy przedmiotowa wada.
Z powyższych względów Główny Inspektor Farmaceutyczny uznał, że dla ochrony zdrowia i życia pacjentów, którzy mogliby przyjąć produkt leczniczy niespełniający wymagań jakościowych, uzasadnione i konieczne było nadanie niniejszej decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności – na podstawie art. 108 § 1 K.p.a.
Z uwagi na pilny charakter sprawy oraz zagrożenie dla zdrowia pacjentów Główny Inspektor Farmaceutyczny, działając na podstawie art. 10 § 2 K.p.a., odstąpił od zasady zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu. Adnotacja o przyczynach przedmiotowego odstąpienia została utrwalona w aktach sprawy.
Zgodnie z art. 67 ust. 1 i 2 u.p.f., zakazany jest obrót, a także stosowanie produktów leczniczych nieodpowiadających ustalonym wymaganiom jakościowym, a produkty te podlegają zniszczeniu, chyba że organ dokonujący wycofania z obrotu produktu leczniczego nieodpowiadającego ustalonym dla niego wymaganiom jakościowym zezwoli na inne wykorzystanie tego produktu leczniczego. Niniejsza decyzja takiej możliwości nie przewiduje.
Zgodnie z art. 40 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2016/161 z dnia 2 października 2015 r. uzupełniające dyrektywę 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady przez określenie szczegółowych zasad dotyczących zabezpieczeń umieszczanych na opakowaniach produktów leczniczych stosowanych u ludzi, posiadacz pozwolenia na dopuszczenie do obrotu lub - w przypadku importu równoległego lub dystrybucji równoległej produktów leczniczych opatrzonych równoważnym niepowtarzalnym identyfikatorem do celów zgodności z art. 47a dyrektywy 2001/83/WE - osoba odpowiedzialna za wprowadzenie tych produktów leczniczych do obrotu podejmuje niezwłocznie następujące działania:
a) zapewnia wycofanie niepowtarzalnego identyfikatora produktu leczniczego, który ma być wycofany, z każdego krajowego lub ponadnarodowego systemu obsługującego terytorium państwa członkowskiego lub państw członkowskich, w których ma miejsce wycofanie;
b) jeżeli niepowtarzalny identyfikator produktu leczniczego, który został skradziony, jest znany, zapewnia wycofanie go z każdego krajowego lub ponadnarodowego systemu, w którym informacja o tym produkcie jest przechowywana;
c) w systemach, o których mowa w lit. a) i b), oznacza dany produkt odpowiednio jako wycofany lub skradziony.
Strona po otrzymaniu powyższej decyzji, zobowiązana jest do natychmiastowego podjęcia działań określonych w przepisach rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 12 marca 2008 r. w sprawie określenia szczegółowych zasad i trybu wstrzymywania i wycofywania z obrotu produktów leczniczych i wyrobów medycznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 969).
Mając powyższe na uwadze, Główny Inspektor Farmaceutyczny orzekł jak w sentencji.
POUCZENIE
Zgodnie z art. 127 § 3 k.p.a. od decyzji nie służy odwołanie, jednakże strona w terminie 14 dni od doręczenia niniejszej decyzji może zwrócić się do Głównego Inspektora Farmaceutycznego z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Stosownie do treści art. 130 § 3 pkt 1 k.p.a. niniejsza decyzja podlega wykonaniu z chwilą doręczenia stronie. Zgodnie z art. 130 § 3 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 130 § 2 k.p.a. wniesienie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie wstrzymuje wykonania niniejszej decyzji.
Ponadto na podstawie art. 52 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), jeżeli stronie przysługuje prawo do zwrócenia się do Głównego Inspektora Farmaceutycznego z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona może wnieść skargę na tę decyzję bez skorzystania z tego prawa. Skargę należy wnieść do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji, za pośrednictwem Głównego Inspektora Farmaceutycznego. Wysokość wpisu od skargi wynosi 200 złotych. Strona może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie prawa pomocy na zasadach określonych w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (art. 239262 ww. ustawy).
Zgodnie z art. 127a § 1 k.p.a. strona przed upływem terminu do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy może zrzec się prawa do jego wniesienia wobec organu, który wydał
decyzję. Z dniem doręczenia organowi administracji publicznej oświadczenia o zrzeczeniu się prawa do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ostatnią ze stron postępowania, decyzja
staje się ostateczna i prawomocna.
Chief Pharmaceutical Inspector
Ewa Krajewska
Główny Inspektor Farmaceutyczny Główny Inspektor
Farmaceutyczny
/podpisano elektronicznie/
Polarisavenue 87; 2132 JH Hoofddorp; Holandia
OTRZYMUJĄ:
1.
Strona
: Sun Pharmaceutical Industries Europe B.V.,
Do wiadomości:
1. Minister Zdrowia;
2. Prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych;
3. Główny Lekarz Weterynarii;
4. Główny Inspektor Farmaceutyczny Wojska Polskiego;
5. WIF – wszyscy;
a/a | <urn:uuid:817425ee-5c52-4aca-ba3e-d80ea12bcf5d> | finepdfs | 1.233398 | CC-MAIN-2024-18 | https://wczp.kielce.uw.gov.pl/download/6/49006/Decyzjanr31wycofujacaproduktleczniczyTemozolomideSun.pdf | 2024-04-14T20:33:02+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-18/segments/1712296816893.9/warc/CC-MAIN-20240414192536-20240414222536-00758.warc.gz | 572,479,210 | 0.999949 | 0.99998 | 0.99998 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1758,
4583,
7419,
9759,
11711
] | 1 | 6 |
STANDARDY OCHRONY MAŁOLETNICH
W
Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Chełmie
Podpis Dyrektora:
DYREKTOR
Miejskiego Ośrodka Sportu
i Rekreacji w Chełmie
Bogusław Kudelski
ISO 27001 | ISO 22301
CERTYFIKAT
Centrum Bezpieczeństwa Informatycznego
22-300 Krasnystaw
ul. Okrzei 15/9E
NIP: 564 144 74 18
REGON: 110670379
BS Krasnystaw 97 8200 0008 2001 0025 6393 0001
tel. (+48) 82 570-33-03
e-mail: email@example.com
www.cbi24.pl
Spis treści
Informacje ogólne 4
Rozdział I 4
Definicje i podstawy prawne 4
Rozdział II 8
Zasady zapewniające bezpieczne relacje między maloletnim a personelem oraz zachowania niedozwolone wobec maloletnich ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb maloletnich niepełnosprawnych 8
Rozdział III 10
Procedury i osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę maloletniego 10
Rozdział IV 10
Zasady i sposób udostępniania rodzicom albo opiekunom prawnym lub faktycznym oraz maloletnim standardów ochrony maloletnich do zaznajomienia się z nimi i ich stosowani 10
Rozdział V 11
Osoby odpowiedzialne za przyjmowanie zgłoszeń o zdarzeniach zagrażających maloletniemu i udzielaniu mu wsparcia 11
Rozdział VI 11
Sposób dokumentowania i zasady przechowywania ujawnionych lub zgłoszonych incydentów lub zdarzeń zagrażających dobru maloletniego 11
Rozdział VII 12
Wymogi dotyczące bezpiecznych relacji między maloletnimi, a w szczególności zachowania niedozwolone 12
Rozdział VIII 12
Procedura postępowania w przypadku agresywnego zachowania maloletniego 12
Rozdział IX 13
Procedury ochrony maloletnich przed treściами szkodliwymi i zagrożeniami w sieci Internet oraz utrwalonymi w innej formie 13
Rozdział X 14
Ochrona danych osobowych i wizerunku maloletniego 14
Rozdział XI 16
Procedura weryfikacji przyszłego personelu 16
Rozdział XII 17
Monitoring stosowania procedur - standardy ochrony maloletnich oraz zasady ich przeglądu i aktualizacji 17
Rozdział XIII 19
Zakres kompetencji osoby odpowiedzialnej za przygotowanie personelu Jednostki do stosowania standardów ochrony małoletnich, zasady przygotowania personelu do ich stosowania oraz sposób dokumentowania podejmowanych czynności
Rozdział XIV
Przepisy końcowe
Rozdział XV
Wykaz załączników
Informacje ogólne
Podstawową normą obowiązującą w Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Chełmie jest zasada działania dla dobra małoletniego oraz w jego najlepszym interesie.
Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Chełmie stosuje zasadę równego traktowania, która opiera się na zapewnieniu wszystkim małoletnim dostępu rozwoju zainteresowań i edukacji w poszanowaniu ich praw, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb małoletnich niepełnosprawnych.
W trosce o dobro małoletnich oraz realizując obowiązek prawny wynikający z ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304 ze zm.), Dyrektor Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Chełmie zwanego w dalszej części dokumentu jako „Jednostka” w dniu 13.03.2024 roku wprowadza standardy ochrony małoletnich mające na celu szeroko pojętą ochronę małoletnich oraz wypełnienie obowiązków prawnych.
Standardy ochrony małoletnich to zbiór zasad, które stawiają ochronę małoletniego w centrum działań i wartości Jednostki i tym samym pomagają tworzyć bezpieczne, wolne od przemocy i przyjazne dla małoletnich środowisko. Małoletni mogą zostać pokrzywdzeni każdym rodzajem przestępstwa, jednak najczęściej w kontekście przestępczości na szkodę małoletnich wskazuje się na przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, wolności seksualnej i obyczajności, przeciwko rodzinie i opiece, czci i nietykalności cielesnej oraz przestępstwa przeciwko wolności.
Rozdział I
Definicje i podstawy prawne
§ 1
1. **Małoletni** - należy przez to rozumieć osobę, która nie ukończyła 18 roku życia lub uzyskała pełnoletność (wyjątek stanowi kobieta, która za zezwoleniem sądu wstapi w związek małżeński po ukończeniu 16 lat) - art.10 § 1 i 2 kodeksu cywilnego; w niniejszym dokumencie jako małoletnich należy rozumieć małoletnich korzystających z zajęć organizowanych przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Chełmie.
2. **Jednostka** – należy przez to rozumieć Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Chełmie.
3. **Dyrektor** – należy przez to rozumieć Dyrektora Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Chełmie.
4. **Personel** - należy przez to rozumieć ogół osób zatrudnionych w Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Chełmie bez względu na formę zatrudnienia (umowa o pracę, umowy cywilnoprawne, wolontariat, staż, praktyka), zwany w dalszej części dokumentu „personelem”, jak również wszystkie inne osoby, które z racji pełnionych funkcji lub wykonywanych zadań mają lub mogą mieć kontakt z małoletnimi korzystającymi z Jednostki.
5. **Pracownicy** – należy przez to rozumieć osoby zatrudnione w Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Chełmie na podstawie umowy o pracę, umowy o dzieło, umowy zlecenia.
6. **Opiekun prawny** – przedstawiciel ustawowy dziecka, rodzic/opiekun prawny.
7. **Przemoc wobec małoletnich** - należy przez to rozumieć stosowanie kar cielesnych, zadawanie cierpień psychicznych bądź świadome i umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące dominującą pozycję osoby stosującej przemoc np. przewaga fizyczna, psychiczna. Przemocą jest także niewywiązywanie się z opieki nad małoletnim, które ma konsekwencje dla jego zdrowia fizycznego lub psychicznego, a ponadto jest nią również celowe zaniechanie działań, które mogłyby zapobiec krzywdzie małoletniego.
8. **Przemoc domowa** – należy przez to rozumieć jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:
1) narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia;
2) naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną;
3) powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę;
4) ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej;
5) istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udrczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
9. **Wykorzystywanie seksualne małoletniego** - należy przez to rozumieć włączenie małoletniego w aktywność seksualną, której nie jest w stanie w pełni zrozumieć i udzielić
na nią świadomej zgody i/lub do której z pewnością nie dojrzał rozwojowo i nie może się na nią zgodzić w ważny prawnie sposób. Z wykorzystaniem seksualnym mamy do czynienia w sytuacji, gdy taka aktywność wystąpi między dorosłym a małoletnim lub małoletnim a innym małoletnim, zwłaszcza jeżeli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w relacji opieki, zależności, władzy. Celem tej aktywności jest zaspokojenie potrzeb innej osoby.
Aktywność seksualna może dotyczyć:
1) namawiania lub zmuszania małoletniego do angażowania się w czynności seksualne;
2) wykorzystywania małoletniego do prostytucji lub innych prawnie zakazanych praktyk o charakterze seksualnym;
3) wykorzystywania małoletniego do produkcji materiałów lub przedstawień o charakterze pornograficznym.
10. **Cyberprzemoc** - należy przez to rozumieć różne akty przemocy popełnione, nasilone lub wspomagane za pomocą systemów teleinformatycznych i telekomunikacyjnych, takich jak telefony komórkowe, Internet, media/serwisy społecznościowe, gry komputerowe online i inne komunikatory.
11. **Dane osobowe** – należy przez to rozumieć informacje o zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osobie fizycznej („osobie, której dane dotyczą”); możliwa do zidentyfikowania osoba fizyczna to osoba, którą można bezpośrednio lub pośrednio zidentyfikować, w szczególności na podstawie identyfikatora takiego jak imię i nazwisko, numer identyfikacyjny, dane o lokalizacji, identyfikator internetowy lub jeden bądź kilka szczególnych czynników określających fizyczną, fizjologiczną, genetyczną, psychiczną, ekonomiczną, kulturową lub społeczną tożsamość osoby fizycznej.
12. **Dyskryminacja** - (lac. discrimino – rozróżniam) - należy przez to rozumieć sposób traktowania osób, które ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną znajdują się w położeniu mniej korzystnym niż inne osoby w porównywalnej sytuacji.
1. Standardy ochrony małoletnich są dokumentem Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Chełmie – opisującym procedury ochrony małoletnich stosowane przez Jednostkę w celu spełnienia wymagań wynikających z:
1) ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304 ze zm.),
2) ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1249 ze zm.);
3) ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1138 ze zm.).
§ 3
1. W Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji w Chełmie w pełni przestrzegane są prawa małoletnich obejmujące w szczególności:
1) prawną i faktyczną ochronę życia;
2) zaspokojenie niezbędnych potrzeb koniecznych do właściwej egzystencji fizycznej z uwzględnieniem potrzeb małoletnich niepełnosprawnych.
3) wolność sumienia;
4) wolność myśli;
5) wolność wyznania;
6) umożliwienie rozwoju osobistego;
7) utrzymywanie relacji społecznych;
8) szacunek i uznanie ze strony innych.
2. Prawa, o których mowa w ust. 1 są prawami niezbywalnymi, natomiast ich ograniczenie może wynikać wyłącznie z norm prawnych oraz orzeczeń sądów powszechnych.
§ 4
1. Personel posiada obowiązek reagowania na przypadki, w których istnieje uzasadnione podejrzenie faktu krzywdzenia małoletniego. W sytuacji podjęcia informacji o krzywdzeniu małoletniego, personel natychmiast zawiadamia Dyrektora, przekazując informacje o swoich wnioskach oraz obserwacjach małoletniego. W przypadku zaistnienia zdarzenia, w którym osobą krzywdzącą jest osoba wchodząca w skład personelu – wymagane jest sporządzenie notatki służbowej dokumentującej okoliczności zdarzenia oraz przekazanie jej niezwłocznie Dyrektorowi.
2. Dyrektor reprezentuje Jednostkę na zewnątrz w sprawach związanych z ochroną małoletnich; zatwierdza i podpisuje dokumentację służbową w ww. obszarze.
Rozdział II
Zasady zapewniające bezpieczne relacje między małoletnim a personelem oraz zachowania niedozwolone wobec małoletnich ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb małoletnich niepełnosprawnych
§ 5
1. W ramach przyjętych standardów ochrony małoletnich określone zostają bezpieczne relacje między małoletnim a personelem, ze szczególnym uwzględnieniem zachowań niedozwolonych wobec małoletnich.
2. W bezpośrednim kontakcie z małoletnim, personel zapewnia mu poczucie komfortu psychicznego i bezpieczeństwa; uważnie obserwuje jego zachowanie i zauważa potrzeby; stosuje wobec małoletniego kulturę słowa; dostosowuje język komunikacji do jego wieku i możliwości psychospołecznych; z uwagą słucha komunikatów małoletniego i zapewnia mu swobodę wypowiedzi; przy ocenie sytuacji/zdarzenia z udziałem małoletniego nie formułuje własnych opinii, nie opiera się na osobistych odczuciach lub wrażeniach, a tylko i wyłącznie na faktach.
3. Personel zobowiązany jest do zachowania poufności informacji uzyskanych w związku z wykonywaną pracą lub pełnioną funkcją dotyczących zdrowia, potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, możliwości psychofizycznych i innych informacji wrażliwych z punktu widzenia małoletnich i/lub ich rodziców/opiekunów prawnych.
4. W przypadku powzięcia informacji o skrzywdzeniu psychicznym i/lub fizycznym małoletniego, personel zobowiązany jest do zachowania szczególnej ostrożności i wyczucia w kontaktach z nim oraz wykazania dla niego odpowiedniego poziomu zrozumienia i empatii.
5. Pełna ochrona prawna przed każdą formą przemocy i wykorzystania przysługuje wszystkim małoletnim biorących udział w zajęciach organizowanych przez Jednostkę.
6. Personel przestrzega zasad równego traktowania wszystkich małoletnich biorących udział w zajęciach organizowanych przez Jednostkę.
7. Personel jest zobowiązany do przeciwdziałania naruszeniu zasady równego traktowania w obszarze aktywnego udziału małoletnich zajęciach organizowanych przez Jednostkę.
8. W obszarach zadaniowych, osoba prowadząca zajęcia rozwija aktywność małoletniego i nie hamuje jej poprzez m.in.: poniżanie, zawstydzanie, krytykowanie, obrażanie, lekceważenie, obojętność, itp. zachowania.
9. W związku z przyjętą procedurą, personel zobowiązany jest zgłaszać do Dyrektora wszelkie zachowania zagrażające małoletnim.
10. W Jednostce zabronione jest/są m.in.:
1) stosowanie kar naruszających nietykalność cielesną czy też godność osobistą małoletnich;
2) szykanowanie małoletnich;
3) znęcanie się nad małoletnimi w obszarze psychicznym i fizycznym;
4) zachowania wobec małoletnich, które wyczerpywałyby znamiona przemocy psychicznej, w tym takie jak m.in.: upokarzanie, poniżanie, ośmieszanie, lekceważenie, zawstydzanie, używanie wyzwoisk, obraźliwych komentarzy, brak uwagi i właściwego wsparcia małoletnich, zaniechania lub zaniedbania; stawianie wobec nich oczekiwań i wymagań, którym nie są w stanie sprostać ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb małoletnich niepełnosprawnych;
5) używanie wobec małoletnich wulgarnych słów, niestosownych żartów, obraźliwych gestów;
6) wypowiadanie wobec małoletnich treści o wydźwięku seksualnym, udostępnianie im materiałów o charakterze pornograficznym, składanie propozycji o charakterze seksualnym, nawiązywanie z nimi zabronionej prawem relacji (seksualnej);
7) proponowanie, częstowanie alkoholem, wyrobami tytoniowymi i innymi używkami.
11. Małoletnim przysługuje prawo do prywatności. Zachowania naruszające to prawo są zabronione, przy czym jednak jeżeli sytuacja szczególna wymaga odstąpienia od tego prawa musi być ona każdorazowo uzasadniona, a małoletni niezwłocznie o niej poinformowany.
12. Małoletni podlegają pełnej ochronie w toaletach i szatniach. Bezwzględnie zabronione jest nagrywanie oraz fotografowanie małoletnich we wskazanych miejscach.
13. Respektowanie zasad dotyczących zakazów, o których mowa powyżej musi być w pełni przestrzegane i nadzorowane przez wszystkie osoby, które podlegają tym zasadom.
14. W celu powstrzymania i wyeliminowania agresywnego zachowania, które zagraża życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu małoletnich i innych osób, personel może podjąć działania w obronie koniecznej w zakresie niezbędnym do opanowania sytuacji. Reakcja personelu powinna być adekwatna do stopnia agresywnego zachowania.
15. W przypadku bezpośredniego kontaktu personelu z małoletnim należy przestrzegać poszanowania jego godności i intymności; kontakt fizyczny z małoletnim nigdy nie może mieć charakteru niejawnego bądź ukrywanego, zabronione jest dotykanie małoletniego w sposób, który mógłby zostać nieprawidłowo zinterpretowany.
Rozdział III
Procedury i osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego
§7
1. W przypadku powzięcia informacji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego, Dyrektor składa zawiadomienie do organów ścigania. Zawiadomienie składane jest na podstawie informacji zebranych przez Dyrektora.
2. W przypadku, gdy w związku z prowadzoną działalnością, Dyrektor wszedł w posiadanie informacji o popełnieniu przestępstwa w stosunku do małoletniego jest zobowiązany niezwłocznie zawiadomić o powyższym fakcie Prokuraturę lub Policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa.
Rozdział IV
Zasady i sposób udostępniania rodzicom albo opiekunom prawnym lub faktycznym oraz małoletnim standardów ochrony małoletnich do zaznajomienia się z nimi i ich stosowania
§8
1. Jednostka udostępnia wdrożone standardy ochrony małoletnich w wersji pełnej oraz wersji skróconej przeznaczonej dla małoletnich na swojej stronie internetowej.
2. Standardy Ochrony Małoletnich w wersji pełnej i skróconej są dostępne/wywieszone na tablicy ogłoszeń.
Rozdział V
Osoby odpowiedzialne za przyjmowanie zgłoszeń o zdarzeniach zagrażających małoletniemu i udzielaniu mu wsparcia
§ 9
1. Wykaz osób odpowiedzialnych za przyjmowanie zgłoszeń o zdarzeniach zagrażających małoletniemu:
1) Zastępca dyrektora;
2) Kierownicy działów;
3) Pracownik zaplecza sportowego;
4) Przewodnicy turystyczni;
5) Informator turystyczny.
2. Poza osobami wskazanymi w pkt 1 osobą przyjmującą zgłoszenie może być każda osoba z personelu Jednostki, do której małoletni zwróci się o pomoc.
3. Jedna z osób, o których mowa w ust. 1 i 2 wskazana przez Dyrektora wypełnia „Kartę zgłoszenia zdarzenia zagrażającego bezpieczeństwu małoletnich” stanowiącą załącznik nr 4 do niniejszego dokumentu oraz niezwłocznie przekazuje ją Dyrektorowi.
Rozdział VI
Sposób dokumentowania i zasady przechowywania ujawnionych lub zgłoszonych incydentów lub zdarzeń zagrażających dobru małoletniego
§ 10
1. Zdarzenia dotyczące ujawnionych bądź zgłoszonych incydentów lub zdarzeń, które zagrażają dobru małoletniego dokumentowane są na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub elektronicznej. Pisma utrwalone w postaci papierowej sporządzająca je osoba opatruje własnoręcznym podpisem. W ramach prowadzonych czynności sporządza się:
1) notatki służbowe;
2) raporty;
3) „Kartę zgłoszenia zdarzenia zagrażającego bezpieczeństwu maloletnich”.
2. Dokumentacja z zakresu ujawnionych i zgłoszonych incydentów lub zdarzeń zagrażających dobru maloletniego przechowywana jest przez Dyrektora lub osobę przez niego wskazaną.
Rozdział VII
Wymogi dotyczące bezpiecznych relacji między maloletnimi, a w szczególności zachowania niedozwolone
§ 11
1. Zachowania niedozwolone w relacjach pomiędzy maloletnimi obejmują zjawiska, mające na celu spowodowanie bólu i cierpienia zarówno fizycznego, jak i psychicznego u drugiej osoby, należą do nich np.:
1) **agresja fizyczna**, która obejmuje m.in.:
a) bójki pomiędzy maloletnimi,
b) uderzanie,
c) kopanie,
d) policzkowanie,
e) opluwanie,
f) wszelkie inne działania powodujące fizyczny ból.
2) **agresja słowna**, która obejmuje m.in.:
a) używanie wulgarnych słów, gestów i żartów,
b) czynienie obraźliwych uwag,
c) nawiązywanie w wypowiedziach do aktywności bądź atrakcyjności seksualnej,
d) wykorzystywanie wobec drugiego maloletniego przewagi fizycznej (zastraszanie, przysmuszanie, groźby).
Rozdział VIII
Procedura postępowania w przypadku agresywnego zachowania maloletniego
§ 12
1. Personel będący bezpośrednim świadkiem agresywnego zachowania małoletniego, jest zobowiązany do realizacji następujących czynności:
1) niezwłocznego podjęcia reakcji słownej na zaistniałą sytuację;
2) odizolowania od grupy zachowującego się agresywnie małoletniego z zachowaniem bezpieczeństwa własnej osoby;
3) udzielenia niezbędnej pomocy pokrzywdzonemu małoletniemu;
4) zapewnienia bezpieczeństwa pozostałym małoletnim;
5) poinformowania Dyrektora o zdarzeniu;
2. W sytuacji, kiedy nie ma możliwości opanowania agresywnego zachowania małoletniego przez personel, Dyrektor może zadecydować o wezwaniu Policji w celu podjęcia interwencji, która zapewni bezpieczeństwo innym małoletnim i personelowi.
1) W przypadku uzasadnionego podejrzenia, że życie lub zdrowie małoletniego jest zagrożone na terenie Jednostki, personel zobowiązany jest zawiadomić organy ścigania (Policję) i/lub służby ratownicze (Straż Pożarna Pogotowie Ratunkowe). Następnie niezwłocznie informuje o tym fakcie Dyrektora i wypełnia na tą okoliczność Kartę zgłoszenia zdarzenia zagrażającego bezpieczeństwu małoletnich stanowiącą załącznik nr 4 do niniejszej procedury.
2) W przypadku popełnienia przestępstwa wobec małoletniego na terenie Jednostki Dyrektor wraz z personelem zobowiązany jest nie dopuścić do zatarcia dowodów oraz śladów popełnionego przestępstwa.
Rozdział IX
Procedury ochrony małoletnich przed treścią szkodliwymi i zagrożeniami w sieci Internet oraz utrwalonymi w innej formie
§ 14
1. Jednostka zapewniając małoletnim dostęp do Internetu ma obowiązek podejmowania działań zabezpieczających ich przed dostępem do treści, które mogą stanowić zagrożenie dla ich prawidłowego rozwoju. Z tego względu, strony internetowe prezentujące treści
pornograficzne, oferujące gry hazardowe lub inne niebezpieczne treści – powinny zostać zablokowane.
2. Zasadnym jest, aby sieć Internet udostępniona do użytkowania małoletnim posiadała zainstalowane i aktualizowane oprogramowanie:
1) filtrujące treści internetowe;
2) monitorujące korzystanie ze stron www;
3) antywirusowe;
4) antyspamowe;
5) firewall.
3. Osoba wyznaczona przez Dyrektora regularnie przeprowadza czynności sprawdzające obejmujące sprzęt komputerowy z dostępem do Internetu pod kątem ewentualnego ustalenia, czy nie znajdują się na nim niebezpieczne treści. W przypadku znalezienia takich treści, a także potwierdzenia informacji o naruszeniu prawa lub zasad społecznych oraz ustalenia ich źródła, osoba bez zbędnej zwłoki przekazuje Dyrektorowi pisemną informację w ww. zakresie.
Rozdział X
Ochrona danych osobowych i wizerunku małoletniego
§ 15
1. Dane osobowe małoletnich są chronione na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27.04.2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 4.05.2016, s. 1, sprost.: Dz. Urz. UE L 127 z 23.05.2018, s. 2), ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (t. j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1781 ze zm.) oraz innych przepisów szczególnych dotyczących przetwarzania danych osobowych.
2. Dyrektor zgodnie z przyjętą w Jednostce Polityką ochrony danych osobowych:
1) upoważnia personel do przetwarzania danych osobowych;
2) odbiera od personelu oświadczenia o zachowaniu tajemnicy danych osobowych;
3) zapewnia personelowi dostęp do szkoleń z ochrony danych osobowych.
3. Personel przetwarza dane osobowe małoletnich na podstawie przepisów prawa wskazanych w ust. 1 oraz zgodnie z zasadami opisanymi w Polityce ochrony danych osobowych.
§ 16
1. Dyrektor zapewnia ochronę wizerunku małoletniego.
2. Wizerunek małoletniego podlega ochronie na podstawie:
1) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. U. UE. L. z 2016 r. Nr 119, s.1 ze zm.) zwanego dalej RODO, ponieważ zgodnie z art. 4 pkt 1 stanowi dane osobowe;
2) ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm.);
3) ustawy z dnia z dnia 4 lutego 1994 r o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2509).
3. Jednostka powinna dysponować zgodą rodziców/opiekunów prawnych na przetwarzanie danych małoletniego w zakresie wizerunku, o której jest mowa w art. 7 RODO.
4. Rozpowszechnianie wizerunku małoletniego wymaga zgody rodziców/opiekunów prawnych - zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2509). Jeżeli rodzice/opiekunowie prawni małoletniego nie wyrazili zgody na utrwalanie jego wizerunku, personel ma obowiązek respektowania ich decyzji, i w taki sposób rejestrowania wydarzenia lub uroczystości, aby na wykonywanych zdjęciach/relacjach audio-video nie utrwałać wizerunku małoletniego.
5. Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku małoletniego, o której mowa w ust. 4 nie jest wymagana w sytuacji, w której wystąpią okoliczności, o których mowa w art. 81 ust. 2 pkt 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym „Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza”.
6. Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku powinna zawierać informacje gdzie wizerunek małoletniego będzie publikowany (np. na stronie internetowej) i w jakim celu
wykorzystywanym (np. w celu promowania działalności Jednostki lub organizowanych przez nią zajęć i innych przedsięwzięć).
7. Zabronione jest utrwalanie i wykorzystywanie wizerunku małoletnich przez personel Ośrodka dla celów prywatnych lub zawodowych.
Rozdział XI
Procedura weryfikacji przyszłego personelu
§ 17
1) Weryfikacja w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym
Dyrektor na podstawie art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1304 ze zm.) - przed nawiązaniem z osobą stosunku pracy lub przed dopuszczeniem osoby do innej działalności związanej z wychowaniem, edukacją, wypoczynkiem, leczeniem, świadczeniem porad psychologicznych, rozwojem duchowym, uprawianiem sportu lub realizacją innych zainteresowań przez małoletnich, lub z opieką nad nimi – uzyskuje informacje, czy dane takiej osoby są zamieszczone w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym – Rejestrze z dostępem ograniczonym lub w Rejestrze osób, w stosunku do których Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystywaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 wydała postanowienie o wpisie w Rejestrze;
2) Informacje, o których mowa w pkt 1, Dyrektor utrwała w formie wydruku i załącza do akt osobowych pracownika albo dokumentacji dotyczącej osoby dopuszczonej do działalności związanej z wychowaniem, edukacją, wypoczynkiem, leczeniem, świadczeniem porad psychologicznych, rozwojem duchowym, uprawianiem sportu lub realizacją innych zainteresowań przez małoletnich, lub z opieką nad nimi;
3) Osoba, o której mowa w pkt 1, składa pracodawcy lub innemu organizatorowi oświadczenie o państwie lub państwach, w których zamieszkiwała w ciągu ostatnich 20 lat, innych niż Rzeczpospolita Polska i państwo obywatelstwa, oraz jednocześnie przedkłada pracodawcy lub innemu organizatorowi informację z rejestrów karnych tych państw uzyskiwaną do celów działalności zawodowej lub wolontariackiej związanej z kontaktami z dziećmi;
4) Oświadczenie, o którym mowa w pkt 3, składane jest pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia;
5) Osoba, o której mowa w pkt 1, przedkładą pracodawcy lub innemu organizatorowi informację z Krajowego Rejestru Karnego w zakresie przestępstw określonych w rozdziale XIX i XXV Kodeksu karnego, w art. 189a i art. 207 Kodeksu karnego oraz w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2023 r. poz. 172 oraz z 2022 r. poz. 2600), lub za odpowiadające tym przestępstwom czyny zabronione określone w przepisach prawa obcego. Informację tę, pracodawca lub inny organizator załącza do akt osobowych pracownika albo do dokumentacji dotyczącej osoby dopuszczonej do działalności, o której mowa w pkt 1;
6) Wykonanie obowiązków, o których mowa w pkt 1 - 5, nie jest wymagane przed dopuszczeniem do działalności związanej z wychowaniem, edukacją, wypoczynkiem, leczeniem, świadczeniem porad psychologicznych, rozwojem duchowym, uprawianiem sportu lub realizacją innych zainteresowań przez małoletnich, lub z opieką nad nimi, członka rodziny małoletniego, lub osoby znanej osobiście rodzicowi małoletniego albo przedstawicielowi ustawowemu małoletniego, gdy jest ona wykonywana w stosunku do małoletniego dziecka, którego rodzie albo przedstawiciel ustawowy są dopuszczającymi do działalności;
7) Przez członka rodziny, o którym mowa w pkt 6, należy rozumieć osobę spokrewnioną albo osobę niespokrewnioną, pozostającą w faktycznym związku oraz wspólnie zamieszkiwającą i gospodarującą.
Rozdział XII
Monitoring stosowania procedur – standardy ochrony małoletnich oraz zasady ich przeglądu i aktualizacji
§18
1. Przeprowadzanie skutecznego monitoringu w zakresie realizacji procedur związanych ze standardami ochrony małoletnich, ich przeglądu i aktualizacji jest istotnym zadaniem Jednostki.
2. Osobą odpowiedzialną w Jednostce za realizację procedury określonej w standardach ochrony małoletnich jest Dyrektor.
3. Dyrektor aktualizuje zakres obowiązków służbowych pracownika, o którym mowa w ust. 2 w obszarze odpowiedzialności za procedurę opisaną w dokumencie „Standardy Ochrony Małoletnich”.
4. Osoba, o której mowa w ust. 2 monitoruje realizację przyjętych procedur standardów ochrony małoletnich, proponuje w nich zmiany oraz reaguje na sygnały o ich naruszeniu oraz jest odpowiedzialna za prowadzenie Rejestru zgłoszeń zdarzeń zagrażających bezpieczeństwu małoletnich stanowiącego załącznik nr 5 do niniejszego dokumentu.
5. Osoba, o której mowa w ust. 2 przeprowadza wśród personelu, raz na 2 lata, ankietę monitorującą poziom realizacji standardów. Ankieta stanowi załącznik nr 2 do niniejszego dokumentu.
6. Przeprowadzenie ankiety ma na celu zebranie od personelu informacji w zakresie niezbędnym do aktualizacji przyjętych procedur standardów ochrony małoletnich w oparciu o ich stosowanie w praktyce i pojawiające się w związku z tym potrzeby ich uzupełnienia lub wprowadzenia istotnych zmian, a ponadto wskazanie ewentualnych naruszeń procedur.
7. Osoba, o której mowa w ust. 2 opracowuje i poddaje szczegółowej analizie wypełnione ankiety. Przygotowuje pisemny raport z przeprowadzonych czynności, który wraz z wnioskami w terminie 30 dni od dnia wykonania ankiety.
8. Aktualizacja i ocena standardów ochrony małoletnich odbywa się nie rzadziej niż raz na 2 lata i jest realizowana przez osobę wskazaną w ust. 2 oraz dokumentowana za pomocą notatki.
Rozdział XIII
Zakres kompetencji osoby odpowiedzialnej za przygotowanie personelu Jednostki do stosowania standardów ochrony małoletnich, zasady przygotowania personelu do ich stosowania oraz sposób dokumentowania podejmowanych czynności
§ 19
1. Od osoby odpowiedzialnej za przygotowanie personelu do stosowania standardów nie jest wymagana wiedza specjalistyczna, jednakże wymaga się pełnej znajomości przyjętych w Jednostce standardów ochrony małoletnich oraz stosowania ich w praktyce, jak również systematycznego pogłębiania wiedzy z zakresu szeroko pojętej problematyki ochrony małoletnich.
2. Personel powinien zostać przygotowany do stosowania standardów ochrony małoletnich oraz zapoznany z treścią przyjętej procedury.
3. Osoba wskazana w ust. 1 paf. 19 jest zobowiązana do zapoznania z przyjętymi standardami ochrony małoletnich personelu (w wersji pełnej) oraz nadzoru nad zapoznaniem z nimi (w wersji skróconej) małoletnich np. na przeznaczonych temu celowi zajęciach, a ponadto udostępnienia, w miejscach wskazanych w niniejszym dokumencie, treści standardów dla rodziców/opiekunów prawnych oraz małoletnich w celu umożliwienia zaznajomienia się z nimi i ich stosowania.
4. Personel jest zobowiązany zapoznać się ze standardami ochrony małoletnich i potwierdzić ten fakt własnoręcznym podpisem w Wykazie osób zapoznanych ze standardami ochrony małoletnich stanowiącym załącznik nr 3 do niniejszego dokumentu.
Rozdział XIV
Przepisy końcowe
1. Standardy ochrony małoletnich wchodzą w życie z dniem ogłoszenia.
Rozdział XV
Wykaz załączników
Załącznik nr 1 – Standardy Ochrony Małoletnich - wersja skrócona dla małoletnich.
Załącznik nr 2 – Ankieta dotycząca ochrony małoletnich,
Załącznik nr 3 – Wykaz osób zapoznanych ze standardami ochrony małoletnich.
Załącznik nr 4 - Karta zgłoszenia zdarzenia zagrażającego bezpieczeństwu małoletnich,
Załącznik nr 5 - Rejestr zgłoszeń zdarzeń zagrażających bezpieczeństwu małoletnich. | 5cdaddd6-6fd7-49dd-985f-6ab81e695f31 | finepdfs | 2.099609 | CC-MAIN-2024-33 | https://podziemiakredowe.com.pl/wp-content/uploads/2024/07/PenawersjaStandardyoch.MaoletnichwMOSiR-1.pdf | 2024-08-06T09:55:31+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722640484318.27/warc/CC-MAIN-20240806095414-20240806125414-00282.warc.gz | 384,836,195 | 0.999417 | 0.999992 | 0.999992 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
429,
1927,
2216,
4243,
6557,
8548,
10300,
12254,
14439,
16246,
17644,
18835,
20590,
22343,
24434,
26476,
28407,
30172,
31818,
32124
] | 1 | 1 |
Sprawozdanie rzeczowe z działań
Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania „Dolina Stobrawy" za rok 2016r.
STYCZEŃ
1. Stowarzyszenie zostało nominowane do nagrody Starosty Kluczborskiego- „Plaster Miodu" w kategorii promocja powiatu.
2. Przyjęto na staż Panią Ewę Soboń na stanowisko pracownika administracyjnobiurowego
3. Wzięto udział w VIII posiedzeniu Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Opolskiego na lata 2014-2020
4. Otrzymano dofinansowanie na kampanię 1% i rozpoczęto działania m.in. darmowe rozliczanie PIT
5. Uczestniczono w spotkaniu informacyjnym dot. Programu „Europa dla Obywateli"
6. Wzięto udział w I posiedzeniu Grupy Tematycznej ds. podejścia Leader
7. 18.01 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
8.
Uczestniczono w posiedzeniu Wojewódzkiej Grupy Roboczej ds. KSOW
9. Złożono wyjaśnienia do wniosku o wybór Lokalnej Strategii Rozwoju.
10. Otrzymano dofinansowanie z KSOW na projekt pn „Szkoła Liderów Wiejskich"
11. Złożono wyjaśnienia do wniosku o płatność za okres przygotowawczy.
12. Otrzymano list gratulacyjny od Marszałka Województwa Opolskiego Pana Andrzeja Buły, który docenił nasze działania i zdobycie certyfikatu w ramach realizacji programu „Działaj Lokalnie"
LUTY
1. 22.02 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
2. Złożono sprawozdanie z przeprowadzonej zbiórki publicznej
3. Nominowano Bank Spółdzielczy w Wołczynie do Konkursu Dobroczyńcy Roku w kategorii Zaangażowanie lokalne.
4. 16 lutego odbyła się uroczysta gala podsumowująca program "Działaj Lokalnie IX"
5. Otrzymano pismo z informacją o zleceniu płatności do ARiMR drugiej transzy za okres przygotowawczy
6. 20 lutego odbyła się na kluczborskim Rynku pikieta pt. "Uwolnić 1 %" zachęcająca mieszkańców naszego miasta do oddawania 1% swojego podatku, na lokalne organizacje pozarządowe.
MARZEC
1. Ogłosiliśmy nabory wniosków na mikrodotacje w ramach Projektu „Kierunek FIO"
2. Uczestniczono w I Ogólnopolskim Kongresie Wiosek Tematycznych, który miał miejsce w Warszawie
3. Złożono ofertę do Gminy Kluczbork na organizację VI Opolskiego Jarmarku Folkloru
4. 17.03 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
5. Zorganizowano spotkanie przedstawicielami Gminy Kluczbork, Starostwa Powiatowego oraz Pasieki Zarodowej w Maciejowie, podczas którego został omówiony projekt umowy spółki.
6. Walne zebranie członków stowarzyszenia, podczas którego zatwierdzono sprawozdanie finansowe i merytoryczne stowarzyszenia
7. Spotkania z darczyńcami, pozyskiwanie środków na wkład własny do programu „Działaj Lokalnie"
8. Uczestnictwo w I Kongresie Wiosek Tematycznych w Warszawie
9. Zorganizowano otwarte spotkania informacyjno- edukacyjne w ramach konkursu „Kierunek FIO"
KWIECIEŃ
1. Otrzymano pismo wraz z uchwałą o wyborze strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność na lata 2014-2020
2. 29 kwietnia podpisano Umowę o warunkach i sposobie realizacji Strategii Rozwoju Lokalnego kierowanego przez społeczność
3. 11.04 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
4. Złożono wniosek do PAFW w ramach Lokalnych Partnerstw na projekt „Co miedza to wiedza"
5. Wzięto udział w spotkaniu organizacyjnym dotyczącym programu pt. Lokalne Partnerstwa Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności
6. Przekazano harmonogram planowanych naborów wniosków o udzielenie wsparcia na wdrażanie operacji w ramach strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność
7. Ogłoszono Lokalny w ramach Programu „Działaj Lokalnie IX" a także przeprowadzono spotkania informacyjno-edukacyjne w ramach konkursu
MAJ
1. 23.05 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
2. Podpisano umowę na przygotowanie i przeprowadzenie cyklu szkoleń pn. Szkoła Liderów, które będą przeprowadzone w terminie maj-czerwiec
3. Złożono ankietę monitorującą dla działania „Wsparcie dla rozwoju lokalnego w ramach inicjatywy LEADER" poddziałąnie „Wsparcie przygotowawcze"
4. Rozstrzygnięto Lokalny Konkurs Grantowy „Działaj Lokalnie IX", w którym 16 organizacji i grup nieformalnych otrzymało dofinansowanie.
5. Ogłoszono Listę rankingową wniosków w ramach konkursu „Kierunek FIO" 2016
6. Zorganizowano szkolenie dla wszystkich wnioskodawców, których projekty otrzymały dofinansowanie, w ramach tegorocznej edycji konkursu „Kierunek FIO"
CZERWIEC
1. Przystąpiono do projektu współpracy z Fundacją Promocji Aktywnego Trybu Życia RIAD przy realizacji zadania „Wypracowanie modelu działania Lokalnego Centrum Wolontariatu w Województwie Opolskim"
2. 20.06 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
3. Podpisano porozumienie o współpracy z Muzeum Śląska Opolskiego w zakresie współpracy w realizacji wspólnych działań w ramach Programu Bardzo Młoda Kultura
4. Zorganizowano VI Opolski Jarmark Folkloru
5. Złożono prośbę o zmianę harmonogramu realizacji planu Komunikacji na 2016r.
6. Złożono wyjaśnienia i uzupełnienia do wniosku o przyznanie pomocy w ramach poddziałania 19.4 Wparcie na rzecz kosztów bieżących i aktywizacji
LIPIEC
1. 18.07 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
2. 14 lipca podpisano umowę z Zarządem Województwa Opolskiego w ramach poddziałania „Wsparcie na rzecz kosztów bieżących i aktywizacji" w ramach działania „Wsparcie dla rozwoju lokalnego w ramach inicjatywy LEADER"
SIERPIEŃ
1. Otrzymano notatkę z kontroli Państwowej Inspekcji Pracy
2. 3.08 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
3. Ogłoszono nabór do Szkoły Animatorów Wiejskich, którą zorganizowaliśmy dla mieszkańców naszej LGD
WRZESIEŃ
1. Złożono pismo do Powiatowego Urzędu Pracy z prośbą o przedłużenie stażu dla Ewy Soboń.
2. Wzięto udział w I Opolskich Targach Ekonomii Społecznej
3. 13.09 odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
4. Uczestniczono w dożynkach, które odbyły się w Smardach, podczas których promowaliśmy nasze stowarzyszenie
5. Współorganizowano IV Kluczborski Bieg Przełajowy „O Złotą Barć"
6. Wzięto udział w szkoleniu dotyczącym wzorów ofert i ramowych wzorów umów
7. 18 września w kluczborskim Ratuszu odbyło się pierwsze szkolenie z cyklu Akademii Wolontariatu, mające na celu wypracowanie modelu funkcjonowania Lokalnego Centrum Wolontariatu
8. Uczestniczono w szkoleniu „Wskaźniki lokalnych Strategii Rozwoju 2014-2020"
9. Wzięto udział w spotkaniu poświęconemu omówieniu dokumentów aplikacyjnych dla poddziałania 19.2
10. Odbył się pierwszy zjazd w ramach „Szkoły Animatorów Wiejskich", która została zorganizowana przez nasze stowarzyszenie
11. Odbyły się konsultacje społeczne dotyczące zmiany Lokalnych Kryteriów Wyboru Operacji
12. Podjęto decyzję o rezygnacji z pełnienia funkcji Członka Prezydium Opolskiej Sieci LGD przez prezesa stowarzyszenia i tym samym prowadzenia sekretariatu sieci.
PAŹDZIERNIK
1. Zgłoszono kandydaturę Pana Stanisława Konarskiego w ramach konkursu o tytuł „Społecznika Roku"
2. Odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
3. Zgłoszono przedstawiciela organizacji do składu Powiatowej Rady Rynku Pracy
4. Uczestniczono w dwudniowym szkoleniu w ramach projektu tworzącego w Kluczborku Lokalne Centrum Wolontariat
5. Zwrócono się z wnioskiem do UMWO o zaakceptowanie zaproponowanego terminu naboru wniosków w zakresie podejmowania działalności gospodarczej oraz rozwijania działalności gospodarczej
LISTOPAD
1. W dniu 17.11 odbyło się Walne Zebranie Członków Stowarzyszenia, podczas którego odbyły się wybory do Zarządu i Komisji Rewizyjnej oraz omówiona została realizacja LSR
2. Odbyło się Zebranie Zarządu stowarzyszenia
3. Złożono wniosek do KRS o zmianę składu zarządu stowarzyszenia
4. Zgłoszono Stowarzyszenie Na Rzecz Rozwoju Wsi „Dla Chudoby" do nagrody Starosty Kluczborskiego „Plaster Miodu", którą to stowarzyszenie otrzymało w kategorii promocji powiatu
5. Ogłoszono nabory na operacje w ramach poddziałania 19.2 w zakresie podejmowania oraz rozwijania działalności gospodarczej.
6. Uczestniczono w XIV posiedzeniu Komitetu Monitorującego RPOWO na lata 20142020
7. Odbył się ostatni zjazd i uroczyste zakończenie „Szkoły Animatorów Wiejskich"
8. Zwrócono się z wnioskiem do UMWO o zaakceptowanie zmian Harmonogramu planowanych naborów wniosków
9. Odbyło się 5 spotkań informacyjnych i dwa szkolenia z pisania biznesplanów w ramach organizowanych naborów dla poddziałania 19.2 „Wsparcie na wdrażanie operacji w ramach strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność"
GRUDZIEŃ
1. Złożono sprawozdanie z realizacji zadania pn. Szkoła Liderów Wiejskich
2. Uczestniczono w spotkaniu pn. „Bieżąca realizacja lokalnych strategii rozwoju w ramach PROW 2014-2020"
3. Zwrócono się z wnioskiem do UMWO o zaakceptowanie zaproponowanego terminu naboru wniosków w zakresie Przedsięwzięcia 2.1.1 Tworzenie infrastruktury rekreacyjnej (w tym sportowej) i kulturowej dostosowanej do potrzeb społecznych
4. Podpisano umowę z PHU „ASTE "na „Elektroniczną obsługę projektów grantowych"
5. Przeprowadzono szkolenie dla pracowników biura oraz Rady Decyzyjnej w zakresie elektronicznej obsługi projektów grantowych
6. Zorganizowano Obchody Międzynarodowego Dnia Wolontariusza, w ramach XI Forum Kluczborskich Kobiet
7. Odbyły się warsztaty filmowe skierowane do wszystkich, tegorocznych Dotowanych w konkursie „Działaj Lokalnie IX" pn. „Jak stworzyć film na konkurs „Opowiedz"
Udział w ciałach opiniodawczo-doradczych
1. Komitet Monitorujący RPOWO
2. Grupa Robocza ds. KSOW przy UMWO
3. Grupa Tematyczna ds. Leadera przy Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi
4. Rada Pożytku Publicznego przy UMWO
Realizowane projekty:
1. Konkurs Grantowy Działaj Lokalnie IX
2. Konkurs Grantowy na mikrodotacje „Kierunek FIO"
3. Opolski Jarmark Folkloru
4. Realizacja wsparcia przygotowawczego i tworzenia LSR
5. Realizacja Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020
6. Konkurs na wkłady własne do projektu „Kierunek FIO" | <urn:uuid:e830c5e2-3d01-4a1f-9be7-d8ccb93424ce> | finepdfs | 1.904297 | CC-MAIN-2022-49 | http://dotacje.dolinastobrawy.pl/wp-content/uploads/2017/04/Sprawozdanie-rzeczowe-2016r..pdf | 2022-11-28T09:06:20+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-49/segments/1669446710488.2/warc/CC-MAIN-20221128070816-20221128100816-00378.warc.gz | 15,717,614 | 0.99991 | 0.999937 | 0.999937 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1453,
3517,
4911,
6610,
8234,
9661
] | 1 | 0 |
NR 3 (21) 2014, s. 281–283
doi: 10.4467/20843860PK.13.024.3182
www.ejournals.eu/Przeglad-Kulturoznawczy
Kobiety w historii kina i fotografi i w Galicji
Rozważania podjęte przez autorki tekstów zamieszczonych w niniejszym numerze „Przeglądu Kulturoznawczego" dotyczą różnorodnych zagadnień związanych z obecnością kobiet w kulturze wizualnej Galicji – fotografi cznej i fi lmowej – zarówno jako jej kreatorek, jak i odbiorczyń. Wybór obszaru dawnego zaboru austriackiego podyktowany jest chęcią podjęcia lokalnych badań, ograniczonych do historycznego (i mitycznego) terenu o wyrazistej, choć niejednorodnej, tożsamości kulturowej wynikającej z politycznych, ekonomicznych, społecznych, ale i kulturowych uwarunkowań. Kontekst Galicji jest tu ciekawy z dwóch powodów. Po pierwsze, bardzo szybko po wynalezieniu dotarła tu najpierw fotografi a, a później kinematograf, dynamicznie się rozwijając za sprawą kontaktów lwowskich i krakowskich środowisk z Wiedniem i innymi europejskimi metropoliami. Po drugie, w historii galicyjskiej fotografi i i kultury fi lmowej wyraźnie zaznacza się udział kobiet jako benefi cjentek nowoczesności, technologizacji oraz związanej z tymi procesami emancypacji. Na przykładach analizowanych w tekstach życiorysów fotografek, aktorek i krytyczek łatwo zaobserwować, iż kobiety równie łatwo poznawały i oswajały nowatorskie techniki fotografi czne co akceptowały fenomeny współczesnej sobie kultury popularnej i fi lmowej. W nowych technologiach oraz w zjawiskach kulturowych będących efektem ich wykorzystania widziały one szansę na własną działalność twórczą oraz aktywność zawodową, jakiej w badanym okresie nie mogły podjąć w innych obszarach sztuki, przemysłu czy rzemiosła.
Tematy podjęte w poszczególnych tekstach dotyczą wszelkiej aktywności „pionierek po obu stronach aparatu/kamery" – jak można by je określić, parafrazując tytuł książki E. Ann Kaplan o kobietach w kinie. W artykułach poruszana jest między innymi kwestia posiadanych czy też nabywanych przez kobiety umiejętności posługiwania się sprzętem i jego praktycznym wykorzystaniem lub prowadzonych przez nie eksperymentów z tworzywem i formą fotografi czną. Innym zagadnieniem jest wieloraka, nie zawsze profesjonalna, aktywność kobiet w kulturze fi lmowej jako właścicielek kin, aktorek, krytyczek, ale także zwykłych widzów. Z głównym wątkiem dociekań, mających w dominującej mierze charakter biografi czny i podmiotowy, połączone są też kwestie obrazowania kobiet w fotografi i i w fi lmie, związane ze zmieniającymi się estetykami i technikami, ale także modą wynikającą z coraz większej komercjalizacji i umasowienia kultury wizualnej oraz mediów.
Wprowadzeniem do rozważań o kobietach w/z Galicji jest tekst Maggie Humm poświęcony modernistycznym kobietom i ich relacji wobec kina. Brytyjska badaczka modernizmu oraz twórczości Virginii Woolf łączy w nim swoje historyczne ujęcie z perspektywą feministyczną, która każe spojrzeć na refl eksję kobiet o kinie w kategoriach kobiecych podmiotów
i ich indywidualnych doświadczeń. Stąd obecność wśród przywołanych autorek kinowych esejów i samej Woolf, a także związanych z nią pisarek czy intelektualistek, równie mocno ukształtowanych przez modernizm – rozumiany i jako nowoczesność technologii, i nowoczesny sposób myślenia.
Do wątków podjętych przez Humm nawiązuję w swoim tekście poświęconym udziałowi kobiet z Galicji w polskiej kulturze fi lmowej lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Omawiam w nim najpierw wybrane recenzje krakowskich „modernistek": Stefanii Zahorskiej oraz Magdaleny Samozwaniec, których teksty są dokumentem, równie ważnym jak brytyjski „Close Up", wkładu kobiet do publicystyki fi lmowej. Następnie przytaczam fakty z zawodowego życia dwóch aktorek: krakowianki Marii Malickiej oraz lwowianki Zofi i Batyckiej. Ich biografi e odzwierciedlają zjawiska kultury fi lmowej międzywojnia, kiedy równocześnie z polską kinematografi ą kształtowała się kobieca widownia spragniona wieści o fi lmach i adorowanych gwiazdach ekranu.
Właśnie do problemu kobiecej widowni i sposobów jej badania nawiązuje Paulina Haratyk próbująca dokonać zapisu i interpretacji wspomnień krakowskich kinomanek. W swoim tekście proponuje ona, by jako metodę badania recepcji kina wykorzystać historie mówione, dzięki którym można uzupełnić braki w dokumentacji kobiecego odbioru w źródłach pisanych. Przeprowadzenie wywiadów z kobietami, które były świadkami bądź posiadają wiedzę na temat rozwoju galicyjskiej kultury fi lmowej, stanowi dla autorki punkt wyjścia rozważań nad kobiecym odbiorem, ale i sposobami teoretyzowania tego zagadnienia.
Pozostałe dwa teksty dotyczą galicyjskich fotografek i ich nowatorskich dokonań nie tylko w sferze technicznej, ale też społecznej i obyczajowej oraz genderowej. W swoim tekście o fotografi i domowej Marianna Michałowska poddaje analizie dorobek tylko jednej galicyjskiej fotografki, której spuściznę kuratorzy określili „skarbem z Limanowej". Opisywaną autorką jest Klementyna Zubrzycka, farmaceutka o wyższym wykształceniu, pasjonatka fotografi cznego medium. Aparat towarzyszył jej w codziennych aktywnościach, które inspirowały ją do robienia zdjęć otaczającej ją rzeczywistości bądź całkowicie wykreowanym sytuacjom. Różnorodność stosowanych przez nią form każe postawić pytanie o różnicę między fotoamatorstwem a sztuką, z której kobiety często bywały wykluczane.
O innych, tym razem zawodowych fotografkach z Galicji, pisze Martyna Nowicka, skupiając się na pracach profesjonalistek z przełomu XIX i XX wieku. Założenie o emancypacyjnym potencjale nowej technologii każe jej się skupić na praktycznym wykorzystaniu fotografi i przez kobiety, które przejmowały studia fotografi czne po mężczyznach (mężach lub ojcach) albo zakładały własne, zyskując dzięki temu samodzielność ekonomiczną i miejsce na własną aktywność twórczą (nie zawsze o walorach artystycznych). Ciekawe jest to, iż galicyjskie fotografki wywodziły się z różnych warstw społecznych i środowisk, co zmusza do weryfi kacji generalizujących poglądów na temat kobiet, modernizmu i nowoczesności.
Jak pokazuje zawartość niniejszego tomu, badanie obecności kobiet w rozwoju fotografi i i kina w Galicji wymaga wypracowania warsztatu łączącego metody fi lmoznawstwa i historii sztuki z elementami studiów kulturoznawczych, genderowych, a także historii, antropologii i socjologii. Zaproponowane ujęcia są tylko wstępem do prowadzonych przez autorki badań, które udało się zainicjować w ramach koordynowanego przeze mnie projektu
idei
Patterns Lectures, fi nansowanego przez Erste Foundation, poświęconego kobietom w kinie i sztuce XX wieku. O podejmowanych wątkach badawczych i efektach indywidualnych działań informują relacje zamieszczone na stronie: http://www.pionierkizkamera.blogspot.com.
Zredagowany przeze mnie numer „Przeglądu Kulturoznawczego", zrealizowany przy współpracy zaproszonych autorek, jest prezentacją wątków badawczych, które będą z pewnością kontynuowane. Ale już na tym etapie zebrane opracowania mogą służyć za źródło informacji, a zarazem źródło inspiracji do samodzielnych analiz galicyjskiej kultury wizualnej i obecności w niej kobiet.
Jako redaktorka numeru dziękuję wszystkim Autorkom za współpracę i pasję, z jaką poszukiwały materiałów do swoich tekstów. Szczególne podziękowania chciałam skierować do profesor Maggie Humm, która zgodziła się udostępnić nam swój interesujący tekst (On behalf of the editing board I would like to thank you professor Maggie Humm who kindly allowed us to re-print her interesting text in the special issue of "Przegląd Kulturoznawczy").
Małgorzata Radkiewicz | <urn:uuid:611cca6c-c8eb-4b38-9860-d7888ddc501f> | finepdfs | 2.541016 | CC-MAIN-2021-39 | https://www.ejournals.eu/pliki/art/4821/ | 2021-09-24T09:06:26+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-39/segments/1631780057508.83/warc/CC-MAIN-20210924080328-20210924110328-00321.warc.gz | 761,717,929 | 0.99989 | 0.999928 | 0.999928 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2988,
6478,
7577
] | 1 | 0 |
KALENDARIUM GMINY 1944 - 1989
Początek sierpnia 1944 r. INTENSYWNE PRACE NA LOTNISKU. Rosjanie postanowili jak najszybciej uruchomić lotnisko w Jasionce, choć Niemcy tuż przed jego opuszczeniem dokonali maksymalnej dewastacji obiektu (wysadzono pas betonowy oraz zryto pasy trawiaste, a także spalono wszystkie baraki). Niezwłocznie przystąpiono do rozminowywania terenu oraz wyrównywania łąk. Na polecenie radzieckiego komendanta wojennego, już od 2 sierpnia do prac tych dowożono mieszkańców okolicznych miejscowości. Codziennie sołtys wyznaczał do tych robót kilkunastu młodych mieszkańców Łukawca. Relacja Edwarda Szczepanika z Trzebowniska: - Już 3 sierpnia duży fragment pasa trawiastego (ok. 200 m) był w miarę gotowy. Koło południa wylądowały dwa ruskie samoloty sanitarki (dwupłatowce). Za sterami kobiety. Zabrały rannych i odleciały na wschód. W następnych dniach, aby wydłużyć pas wybronowano pole w stronę Zaczernia. Tak prowizorycznie urządzone lotnisko funkcjonowało do styczniowej ofensywy 1945 roku…
21 sierpnia 1944 r. NA ODSIECZ POWSTANIU WARSZAWSKIEMU. Komendant główny Armii Krajowej gen. Tadeusz Bor Komorowski wydał rozkaz polecający zorganizowanie wsparcia dla Powstania Warszawskiego. Z Inspektoratu AK Rzeszów miał wyruszyć oddział ochotniczy w sile ponad 60 żołnierzy; do wyjazdu szykowało się też kilka osób z terenu placówki „Jabłoń", m.in. 18 – letni Tadeusz Kuraś z Łukawca i pięciu żołnierzy AK z Zaczernia Miejscem koncentracji grupy dysponującej dwoma samochodami strażackimi był las koło Turzy. Dowództwo zaczerskiego plutonu, zawsze przezorne, zdecydowało się wcześniej „po cywilnemu" spenetrować teren zbiorki rzeszowskich AK – owców w turzańskim lesie. Zauważono tam spore zgrupowanie wojsk sowieckich. W tej sytuacji, w ostatnim momencie odwołano wymarsz żołnierzy z Zaczernia.. W nocy 21 sierpnia, kompletujący się rzeszowski oddział został otoczony przez siły NKWD i rozbrojony. Większości żołnierzy AK udało się zbiec.
Środa, 23 sierpnia 1944 r. NOWE WŁADZE GMINY TRZEBOWNISKO. W domu Władysława Ruszla w Trzebownisku zebrała się Gminna Rada Narodowa, zdominowana przez ugrupowania lewicowe. Na przewodniczącego Rady wyznaczono Ignacego Warchoła ze Stobiernej, który przejął zarazem obowiązki wójta gminy Trzebownisko i zastąpił Jana Kreta. W zachowanym w Archiwum protokole datowanym 23.08.1944 r. podpisanym przez Ignacego Warchoła używa się określenia: b. wójt Jan Kret. Funkcję sekretarza gminy sprawował dalej Stanisław Janda, co najmniej do wiosny 1945 r. W lipcu 1945 rozdzielono funkcję przewodniczącego GRN i wójta. Na przewodniczącego Rady wybrano Wincentego Konia z Łukawca (sprawował tę funkcję przez rok). W sierpniu 1945 roku, 25 – osobowa Rada w tajnym głosowaniu demokratycznie wybrała wójta. Startowało 3 kandydatów. Dotychczasowy wójt Ignacy Warchoł przegrał z Piotrem Tomaką z Nowej Wsi. Wójt Tomaka i pozostali członkowie Zarządu reprezentowali Stronnictwo Ludowe (późniejsze ZSL). W składzie Rady, utworzonej na zasadzie oddelegowania, obok ludzi SL znalazło się trzech członków PPR, dwóch PPS a także przedstawiciele: Związku Walki Młodych, ZMW „Wici", Związku Samopomocy Chłopskiej, OSP i spółdzielczości.
Koniec sierpnia 1944. OKUPACYJNE DOKUMENTY TRAFIŁY DO STUDNI. Wójt Jan Kret przekazał następcom wszystkie materiały urzędowe. Niewiele z nich ocalało; w Archiwum Państwowym dotrwało do dziś (rok 2016) kilkanaście egzemplarzy dotyczących m.in. urzędowych zarządzeń okupanta, obowiązków kontygentowych, wykazu młodych mężczyzn kwalifikujących się do poboru na junaków do oddziałów budowlanych „Baudienst" (patrz część fotograficzna). Wszystkie, jakimi dysponuje AP pochodzą z kancelarii gromady Staromieście. Dokumenty z innych kancelarii uległy zniszczeniu. Jak sobie potem opowiadano, ponoć goniec wrzucił wszystkie papiery kancelarii gminnej do studni stojącej obok budynku siedziby gminy w Trzebownisku; dziś w tym miejscu zlokalizowany jest parking pomiędzy pawilonem ,NZOZ a marketem SPAR. Były wójt Jan Kret odszedł z pracy w administracji publicznej. Niesposób jednoznacznie ocenić jego postawę, a zwłaszcza dyspozycyjność wobec hitlerowskiego okupanta. Po latach pojawiły się opinie, iż działał na dwa fronty, również na rzecz polskiego podziemia. Faktem pozostaje, iż jego syn Kazimierz Kret był zaprzysiężonym żołnierzem AK; wydaje się wprost niemożliwym, aby ojciec o tym nie wiedział…
Cały sierpień 1944 r. LOTNISKO ZNOWU CZYNNE. „Jasionka" przysposabiała się do roli lotniska przyfrontowego, tak było do stycznia 1945. Dość sprawnie naprawiono betonowy pas startowy. Jak relacjonuje Kazimierz Bereś, szybko uporano się z zalaniem dziur w płycie betonowej ponieważ do wysadzenia płyty Niemcy użyli zwykłych bomb; wyrządzone szkody okazały się stosunkowo niewielkie, zniszczeniu uległa jedynie górna warstwa betonu. Połatano drogi kołowania, usypano wały ochronne. Po zatrzymaniu się frontu na Wisłoce, Armia Czerwona urządziła wokół Rzeszowa cały węzeł lotnisk przyfrontowych. Poza „Jasionką", znaną Niemcom, a wiec narażoną na naloty wroga, samoloty stały w Łukawcu (na tzw. łąkach pańskich), w Zaczerniu (obok cmentarza i na zachód od szosy Rzeszów – Głogów), w Mrowli (na tzw. Rękawku), na polach Zalesia - w okolicy obecnej al. gen. W. Sikorskiego.
Koniec sierpnia 1944 r. GMINA ZAPLECZEM DLA FRONTU. Wojska I Frontu Ukraińskiego, przeszły do obrony na rubieży Winiary – Kaszyce – Łagów – Szczucin – Dębica – Krosno – Sanok. Taki stan utrzymał się do stycznia 1945 r. Nasze wsie stały się niejako zapleczem dla stanowisk frontowych. Sztab radzieckiego 5. Korpusu Lotnictwa Szturmowego, która to jednostka do chwili ofensywy styczniowej stacjonowała na lotnisku w Jasionce i na lotniskach polowych w całej okolicy, miał swą siedzibę w budynku szkolnym w Zaczerniu. Radzieckie samoloty startujące z Jasionki wykonywały loty bojowe za Wisłę, bombardowały Wrocław i inne miasta. W głównym budynku nowej łukawskiej szkoły na Gromadzówce urządzono szpital polowy. Izbę szpitalną i „banię" uruchomiono w dwu poniemieckich barakach posadowionych nad Wisłokiem w Nowej Wsi (niedaleko obecnego Domu Ludowego). Cześć z pomieszczeń szkoły w Jasionce zajmował personel lotniczy Armii Czerwonej; zwolniono je dopiero w maju 1946 r.
Koniec lata 1944 r. DZIECI WRÓCIŁY DO POLSKIEJ SZKOŁY. Powoli ludzie dochodzili do siebie. Radość z wyzwolenia mąciła świadomość wojennych ofiar, a zwłaszcza brak wiedzy o losach, tych, którzy nie powrócili z frontu bądź tych, których okupant osadził w obozach. Czy jeszcze żyją? Póki co, przyszło leczyć „frontowe rany". Na naprawę czekały wysadzone przęsła mostu w Trzebownisku. Zbliżał się wrzesień, tymczasem niektóre budynki szkolne wymagały naprawy. W TRZEBOWNISKU rozburzone były piece, częściowo wyrwane okna i drzwi. Wybuch pocisku zniszczył fragment poszycia dachu, brakowało niemal wszystkich szyb w oknach. Po doraźnym zabezpieczeniu pomieszczeń 8 września podjęto naukę. W roku szkolnym 1944/1945 na zajęcia uczęszczało 257 dzieci. Także szkoła w NOWEJ WSI mocno ucierpiała w trakcie likwidacji lotniska. Także tutaj po doraźnych pracach budowlanych do zajęć przystąpiła grupa 78 dzieci w ramach 4 klas. Jeszcze później, bo dopiero 23 września rozpoczął się nowy rok W JASIONCE. Do dyspozycji pozostawała tylko jedna sala szkolna. Resztę sal i mieszkanie kierownika zajęli czerwonoarmiści z wojsk lotniczych. Jednak już w połowie października uczniowie weszli do drugiej klasy. Uchwałą zebrania wiejskiego opodatkowano się po 30 zł od morgi ziemi na zakup szyb; starczyło na zaszklenie okien sali oraz korytarza na piętrze, na parterze dziury w oknach przyszło zatkać dyktą. Przez kilka miesięcy roku szkolnego 1944/45 nie mogli wrócić do szkoły uczniowie z ZACZERNIA; budynek zajmował sztab radzieckiego 5. Korpusu Lotnictwa Szturmowego. Nie obyło się bez problemów również w ŁUKAWCU. Z powodu zajęcia budynku na Gromadzówce na cele szpitala polowego, zajęcia szkolne rozpoczęły się w starych izbach na Golonkówce i na „dole". Parter nowej szkoły wolny był dopiero pod koniec stycznia 1945 r. W STOBIERNEJ, jak zapisano w kronice szkoły na Dole, pomimo wielu trudności rok szkolny 1944/45 pierwszy w wolnej już Polsce Ludowej zakończył się sukcesem ukończenia VII klasy przez 18 uczniów i uczennic…
13 września 1944 r. LUDZIE CZYTALI MANIFEST PKWN. Na bramie prowadzącej do kościoła parafialnego w Łące ktoś zawiesił Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 lipca 1944 roku, pierwszy oficjalny dokument władzy ludowej w Polsce. Zadaniem PKWN – stwierdzono w Manifeście - jest kierowanie walką wyzwoleńczą narodu, zdobycie niepodległości i odbudowa państwowości polskiej. Do czasu uchwalenia nowej ustawy zasadniczej podstawą działania władz miała być konstytucja z 17 marca 1921 roku. Utworzony przez polskich komunistów rząd zapowiadał likwidację wielkiej własności obszarniczej w drodze reformy rolnej, upaństwowienie wielkich przedsiębiorstw, powszechność nauki i oświaty. Nowa władza głosiła powrót Polski na ziemie piastowskie nad Odrą i Bałtykiem oraz zasadę etnograficznego ustalenia granicy wschodniej. W polityce zagranicznej PKWN deklarował ścisły sojusz z ZSRR. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wzywał Polaków: Wybiła godzina odwetu na Niemcach za męki i cierpienia, za spalone wsie, za zburzone miasta, zniszczone kościoły i szkoły, za łapanki, obozy i rozstrzeliwania, za Oświęcim, Majdanek, Treblinkę, za wymordowanie getta. (…). Chwytajcie za broń! Bijcie Niemców wszędzie, gdzie ich napotkacie! Atakujcie ich transporty, udzielajcie informacji, pomagajcie żołnierzom polskim i sowieckim! Na terenach wyzwolonych wypełniajcie karnie nakazy mobilizacyjne i śpieszcie do szeregów Wojska Polskiego. Odzew na ten apel był stosunkowo niewielki.
Październik 1944 r. GENERAŁOWIE AR KWATEROWALI W ZACZERNIU. Znów do części domów wprowadzili się „lokatorzy" – niemieckich oficerów zastąpili „Ruskie". Tak było w Nowej Wsi, w części chałup Jasionki a także w wielu gospodarstwach zaczernian. W domu Michała Dudka kwaterował słynny radziecki generał mjr Mikołaj Kamanin, dowódca 5. Korpusu Lotnictwa Szturmowego (w latach 1966 – 71 szef radzieckiego oddziału kosmonautów). W budynku – pałacyku Jędrzejowiczów (późniejszego przedszkola)
zatrzymał się dowódca lotniczej eskadry, pilot samolotu szturmowego IŁ2 Georgij Bieregowoj, już wówczas Bohater ZSRR za zasługi w walce z Niemcami (to późniejszy kosmonauta, pilotował Sojuz 3 w roku 1968). Pewnego dnia w Jasionce pojawili się inni niezapowiadani goście – lotnicy amerykańscy. Na lotnisku próbował wyładować potężny „Liberator", jednakże pas okazał się za krótki, maszyna ryjąc brzuchem zatrzymała się w polu. Drugi aliancki samolot przyziemił na Zalesiu. Na szczęście, załogom nic się nie stało. Amerykańskie maszyny zmuszone były lądować, gdyż dostały się w ogień zaporowy działek ustawionych przez Rosjan na rogatkach Rzeszowa, i mocno „oberwały".
Rok 1944 i następne. ARESZTOWANIA ŻOŁNIERZY AK. Z miesiąca na miesiąc narastała fala prześladowań i represji ze strony NKWD oraz polskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, wobec dowódców, a później szeregowych żołnierzy Armii Krajowej. Na porządku dnia były aresztowania, mroczne śledztwa, finalizowane także wyrokami śmierci. Część żołnierzy podziemia trafiła do łagrów i obozów na terenie Związku Radzieckiego. 3 września aresztowano m.in. zastępcę komendanta Placówki „Jabłoń" Włodzimierza Maurera z Jasionki. UB zatrzymał też Stanisława Jędrzejowicza; zwolniono go po sześciu tygodniach. Z Łukawca zabrano Wojciecha Kurasia i Wojciecha Wiśniewskiego, niedługo potem aresztowano nowowsian braci Józefa Bieńka, Henryka Bieńka oraz Jana Bieńka „Panterę". Więzieni byli w lochach rzeszowskiego Zamku. 13 listopada 1944 r. aresztowano kierownika szkoły w Stobiernej Leona Sokołowicza oraz nauczyciela z Krzywego Franciszka Kukulskiego.
Jesień 1944 r. MOBILIZACJA DO II ARMII WP. Trwała akcja mobilizacyjna w szeregi II Armii WP. Wśród ochotników byli m.in. żołnierze Armii Krajowej, którzy w ten sposób chcieli się uchronić przed represjami ze strony sowieckiego NKWD oraz polskiego Urzędu Bezpieczeństwa. Jak ustalił Stanisław Rząsa, z terenu Zaczernia do II Armii WP zgłosili się Stanisław Czarnik, Stanisław Kloc, Michał Kubas, Edward Stopa, Józef Stopa, Jan Polak, Wincenty Pustelak, Leszek Kluz, Józef Górak, Bronisław Dynia, Wojciech Sołtys oraz z Górki Franciszek Słonka i Władysław Słonka. Z Trzebowniska w szeregi WP wstąpili żołnierze konspiracji m.in. Marian Ćwiok, Leon Martynuska, Stanisław Bereś, Tadeusz Szwagiel. Szlak bojowy w szeregach I i II Armii Wojska Polskiego przemierzyli, ponadto, m.in. Zbigniew Dymiński, Janina Książek (po mężu Koń), Mieczysław Piskornik, Stanisław Rzucidło.
Połowa listopada 1944 r. WYWIEZIENI DO ŁAGRU POD ARCHANGIELSKIEM.
Transport kilku ciężarówek z grupą żołnierzy Armii Krajowej wiezionych od września w rzeszowskim Zamku, wyruszył na wschód. Najpierw trafili do obozu przejściowego dla żołnierzy AK w podprzemyskich Bakończycach, urządzonym w barakach stajennych po artylerii. 24 listopada z Przemyśla ruszył pierwszy transport kolejowy na Wschód. Wtłoczeni do bydlęcych wagonów, kilkuset żołnierzy polskiego państwa podziemnego, pod nadzorem służb NKWD, dotarło do łagru pod Archangielskiem. Część z nich, po kilkunastu miesiącach, trafiła m.in. do obozu internowanych na Uralu. Jak wspominał uczestnik tego transportu Jan Bieniek z Nowej Wsi, wśród uwiezionych na tej nieludzkiej ziemi było kilkunastu członków Placówki „Jabłoń" z terenu naszej gminy. Franciszek Sagan, autor wydanej w 2000 roku książki „ZWZ – AK Obwód Rzeszów" wymienia inne miejsca zsyłki rzeszowskich AKowców. Były to łagry: Riazań, Jagolsk, Swierdłowsk, Stalinogorsk, Borowicze. Podaje zarazem 104 nazwiska wywiezionych z terenu obwodu rzeszowskiego, w tym: Edwarda Babiarza (był dowódcą plutonu AK Łukawiec – Terliczka), Bronisława Cisły z Wólki Podleśnej (udało mu się zbiec podczas transportu), Stanisława Dyni z Tajęciny, Wojciecha Kurasia (Łukawiec), Włodzimierza Maurera (Jasionka), Stanisława Noworóla z Zaczernia (uciekł z transportu kolejowego), Stanisława Pukały (Zaczernie), Wojciecha Szwagla (Trzebownisko). Większość wywiezionych dopiero po trzech latach koszmarnych przejść, w listopadzie 1947 roku, wróciła do domu nad Wisłokiem i Czarną. (Czytaj tez zapis: Koniec lutego 1945 r.)
7 listopada 1944 r. REFORMA ROLNA W ZACZERNIU. Przystąpiono do nacjonalizacji majątków obszarniczych w myśl postanowień dekretu PKWN o reformie rolnej. Przedstawiciele komisarza ds. reformy, w pierwszej kolejności przejęli i zewidencjonowali majątek folwarku w Zaczerniu. W protokole datowanym na 7 listopada a sporządzonym przy obecności zastępcy sołtysa Stanisława Sroki oraz delegatów służby folwarcznej Stanisława Ożoga i Józefa Czarnika, wyszczególniono składniki nacjonalizowanych dóbr. Ogólny obszar folwarku to 557 ha, w tym grunty orne - 124 ha, łąki – 11, lasy – 415. W wykazie przejmowanych obiektów był browar i gorzelnia. W protokole wymieniono m.in. narzędzia do produkcji, zgromadzone płody rolne, inwentarz żywy (m.in. 2 klacze, 4 wałachy, 10 krów mlecznych). Jak wspomniał później Stanisław Rząsa: Grunty rozdzielono pomiędzy 204 małorolnych gospodarzy. Akcja nie przebiegała jednak bez zakłóceń. Po kilku dniach połowa rolników oddała akty nadania ziemi, ponieważ kursowała plotka, że Jędrzejowicz wróci, a ci, którzy wzięli ziemie, zostaną ukarani…
10 listopada 1944 r. PARCELACJA MAJĄTKU W ŁĄCE. Wincenty Tomaka w obecności przedstawicieli samorządu gromadzkiego Franciszka Guni i Adama Gila przejął w Zarząd znacjonalizowany majątek folwarku w Łące. W protokole wyszczególniono m.in.: obszar ogólny - 181 ha (w tym: grunty orne – 155 ha, łąki – 8, pastwiska – 16), budynki (w tym: dom zarządcy, spichlerz, stajnia końska, kuźnia, obora, szopy zbożowe), inwentarz żywy (w tym m.in.: 4 klacze zarodowe, 13 wałachów, 21 krów mlecznych), narzędzia rolnicze, płody rolne (w tym m.in.: 100 ton buraków, 265 q buraków cukrowych, 10 q pszenicy, 23 q rzepaku, 78 q owsa). Ogółem, ziemię obszarniczą otrzymało 312 chłopów z Łąki, Terliczki oraz Łukawca.
18 listopada 1944 r. NACJONALIZACJA DWORU I FOLWARKU W JASIONCE. W protokole przejęcia majątku folwarku w Jasionce zapisano m.in.: obszar ogólny – 428 ha (w tym: grunty orne – 196 ha, łąki – 26, lasy - 180, ogrody warzywne – 6, parki – 4), budynki (w tym m.in.: pałac 40x20m, budynek zarządcy, budynek gorzelni, kuchnia, stajnia bydlęca, spichlerz murowany, czworak drewniany), szklarnia, cztery studnie, narzędzia rolnicze. Majątek przejął w Zarząd Franciszek Szybisty przy obecności zastępcy sołtysa Mariana Goclona.
Koniec lutego 1945 r. SYBIRACY ZNAD CZARNEJ I ŚWIERKOWCA. Na temat trwających aresztowań ludzi podziemia – b. żołnierzy AK na terenie ZACZERNIA pisał w swej książce Stanisław Rząsa. Wg ustaleń tego autora, Stanisława Pukałę komendanta plutonu AK w Zaczerniu aresztowano dopiero pod koniec lutego 1945 roku. Razem z nim zabrano i wywieziono w głąb Rosji Wincentego Słonkę, Ludwika Cieślę, Stanisława Dynię, Wincentego Piątka, Stanisława Szymańskiego. Stanisławowi Noworulowi udało się uciec z transportu kolejowego; wrócił do Zaczernia i długo się ukrywał.
Wiosna i lato 1945 r. UCIERPIAŁY GOSPODARSTWA PLEBAŃSKIE. Parcelacja obszarów większej własności ziemskiej (reforma rolna) dotknęła też gospodarstwa plebańskie. W Łące rozebrano dwie stodoły, a cegłę, dachówkę i drzewo z rozbiórki sprzedano. Wycięto topole. W 1959 roku ks. Wojciech Litwin sprzedał cały inwentarz żywy, tj. dwie krowy, konia, świnie, 2 prosięta, pozostawiając na własne potrzebny kilkanaście kur. Podobnie postąpili duchowni zarządzający pozostałymi parafiami.
Marzec 1945 r. W ZACZERNIU UKRYTO ARCHIWUM AK. 19 stycznia 1945 r. komendant główny AK gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek" wydał rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej. Rozkaz w tej sprawie dla jednostek z terenu Podokręgu AK w Rzeszowie nosił datę 5 lutego i podpisany został przez ówczesnego komendanta Podokręgu mjra Stanisława Pieńkowskiego („Huberta"). Archiwum Inspektoratu AK w Rzeszowie przechowywano w czasie hitlerowskiej okupacji w skrytce urządzonej w sklepieniu kościoła w Staromieściu. Po zajęciu Rzeszowa przez Armię Czerwoną oraz po rozwiązaniu AK, zostało ono w marcu 1945 roku, w tajemnicy przed nową władzą oraz NKWD, przewiezione do Zaczernia. Jak pisze Andrzej Zagórski („Dzieje Rzeszowa", t. III), ukryto je w specjalnej skrzyni i zakopano w stodole Józefa Stopy, profesora gimnazjum. W 1947 r. w czasie aresztowania IV Zarządu Głównego WiN, na czele którego stał Łukasz Ciepliński, archiwum przejął UB.
Wiosna 1945 r. KIERUNEK – ZIEMIE ODZYSKANE. Wielu repatriantów z kresów wschodnich II Rzeczypospolitej, ale też wiele rodzin z terenów centralnej i południowej Polski zdecydowało osiedlić się na tzw. Ziemiach Odzyskanych, które po wiekach przynależności do Rzeszy – decyzjami z Jałty – znów wracały do Macierzy. Na ziemie zachodnie wyjechało z naszego terenu kilkadziesiąt rodzin, w tym część to rodowici mieszkańcy znad Wisłoka, którzy nad Odrą i Nysą znaleźli swą drugą Ojczyznę. M.in. 10 rodzin wyjechało na Zachód z Wólki pod Lasem. Władysława Wnęk (z d. Sutyła) wynotowała nazwiska prawie 100 mieszkańców Stobiernej, którzy zdecydowali się szukać swego gniazda na Ziemiach Zachodnich; wielu osiadło w okolicach Stronia Śląskiego, Lądka, Kłodzka.
17 czerwca 1945 r. WYBORY SOŁTYSÓW. N wiosnę 1945 r. w całej gminie, na zebraniach wiejskich odbyły się wybory sołtysów i podsołtysów. W niektórych miejscowościach zebrania zwoływano kilkakrotnie; np. w Trzebownisku już wybrani ludzie po kilku dniach rezygnowali. W zbiorze archiwalnym Gminnej Rady Narodowej w Trzebownisku zachował się, sporządzony 17 czerwca 1945 r., zbiorczy spis osób, które objęły te funkcje w poszczególnych gromadach. Jasionka – sołtys Cyryl Guzek (przynależność partyjna Stronnictwo Ludowe), podsołtys Franciszek Wilk (SL), Łąka – Jan Kilian (SL) i jego zastępca Stanisław Dudek (bezpart.), Łukawiec – Augustyn Kasiak (bezpart.) i
Wincenty Barłoga (bezpart.), Miłocin – Władysław Kozdrański (SL) i Jan Micał (SL), Nowa Wieś – Franciszek Sroka (SL) i Józef Noworól (SL), Staromieście – Józef Skarbowski (bezpart.) i Wojciech Firlej (bezpart.), Stobierna – Walenty Szczur (bezpart.) i Władysław Sutyła (bezpart.), Terliczka – Józef Nowak (PPS i Jan Barszczowski (SL), Trzebownisko – Andrzej Tomasik (PPR) i Jan Rzucidło (SL), Wólka pod Lasem – Jan Kuźniar (SL) i Gabryel Jakubowski (SL), Zaczernie - Stanisław Rząsa (SL) i Stanisław Sroka (SL).
Połowa roku 1945. REJSY SAMOLOTEM DO WARSZAWY. Po ofensywie styczniowej Armii Czerwonej, lądowiska polowe, w tym na łąkach Łukawca i Zaczernia uległy likwidacji. Przywrócone do pełnej używalności lotnisko w Jasionce stopniowo przejęło zadania portu cywilnego. Były to loty nieregularne, najpierw z Lublina, potem do Warszawy. Po wznowieniu działalności przez PLL LOT w sierpniu 1945 r., Rzeszów uzyskał w miarę regularną linię z Warszawą.
23 sierpnia 1945 r. PIOTR TOMAKA WÓJTEM GMINY. Po rozdzieleniu funkcji przewodniczącego Gminnej Rady Narodowej (został nim Wincenty Koń z Łukawca) oraz stanowiska wójta, o fotel gospodarza gminy ubiegało się 3 kandydatów: Marcin Goclon z Jasionki, Ignacy Warchoł ze Stobiernej oraz Piotr Tomaka z Nowej Wsi. Wygrał Tomaka związany ze Stronnictwem Ludowym. Pobory wójta ustalono na 1200 zł; referent w UG dostawał 1000 zł, a woźny 800 zł.
Wrzesień 1945. NOWY ROK SZKOLNY W JASIONCE. Z kroniki szkoły: Nauka w rok szkolnym 1945/46 rozpoczęła się 4 września. Do szkoły poszło 235 uczniów. Liczba sił nauczycielskich – 5. Ponieważ dwie izby nadal są zajęte przez wojska sowieckie (lotnictwo) musiano połączyć klasę VI i VII; nauka odbywa się w dwu wolnych salach. Dopiero 12 maja 1946 r. wojsko definitywnie opuszcza szkołę.
Jesień 1945 r. TAJNE MAGAZYNY BRONI W ZACZERNIU I NA GÓRCE. Po rozwiązaniu Armii Krajowej część ludzi londyńskiego podziemia kontynuowało antykomunistyczną działalność w szeregach utworzonej 3 września 1945 r. organizacji „Wolność i Niezawiłość" (WiN). Miała to być organizacja cywilna, a nie wojskowa. W styczniu 1947 r. na czele IV Zarządu Głównego WiN stanął b. komendant rzeszowskiego Inspektoratu AK mjr Łukasz Ciepliński. Do WiN przystąpiła część b. żołnierzy Placówki „Jabłoń". Mimo odgórnych rozkazów o oddaniu broni, do sołtysów trafiła jedynie część sprzętu. W Zaczerniu większość broni ukryto. Najpierw schowano ją w stodołach Pukały i Tadeusza Rzeszutka; trafiła tu m.in. broń przeniesiona z bunkra w lesie głogowskim. Na jesieni wszystko to starannie zakonserwowano i cały ten arsenał broni i amunicji zamurowano w piwnicy u Wojciecha Błoniarza. Drugą partię broni przywieziono – jak wspomina w swej książce Stanisław Rząsa – ze Staromieścia. Broń tę pakowaną w skrzyni, zakopano w szopie przy stodole Jana Skały na Górce Zaczerskiej… (czytaj też zapis pod datą 30 sierpnia 1947 r.).
Niedziela, 14 października 1945 r. SAMODZIELNA PARAFIA W TRZEBOWNISKU. Odbyła się uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego pod parafialny kościół w
7
Trzebownisku, z udziałem ks. bpa Wojciecha Tomaki. Po blisko 550 – letniej przynależności do parafii w Staromieściu, Trzebownisko otrzymało własną parafię obejmującą też wiernych z Nowej Wsi staromiejskiej. Pierwszym proboszczem został ks. Józef Czyż, dotychczasowy wikariusz ze Staromieścia; pełnił tę funkcję do lipca 1947 roku. Tym samym, wierni zamieszkali w części staromiejskiej Nowej Wsi (po rzekę Czarna) przeszli do parafii Trzebownisko.
Druga połowa 1945 r. WIĘŹNIARKI RAVENSBRÜCK POWRÓCIŁY DO DOMÓW
W TRZEBOWNISKU. Wiele osób z naszego terenu aresztowanych przez hitlerowców trafiało do obozu pracy w Pustkowie, koło Dębicy. Tutaj przewieziono z rzeszowskiego Zamku również więzionych mieszkańców Trzebowniska, m.in. Beresiów, Kogutków, Rzucidłów. W lipcu 1944 roku, wobec zbliżającego się frontu, żyjących więźniów, przewieziono w bydlęcych wagonach do Oświęcimia. Jednakże komendant AuschwitzBirkenau odmówił przyjęcia całości transportu - krematoria nie „przerabiały". W tej sytuacji, dawnych więźniów Pustkowa przetransportowano w głąb Rzeszy; trafili m.in. do obozów Ravensbrück (kobiety) i Oranienburga (mężczyźni). Tam, niektóre z nich (m.in. Maria Kogutkowa oraz Zofia Mitka) poddawane były eksperymentom pseudomedycznym. W kwietniu 1945 roku, już u kresu wojny, kilkaset Polek znalazło się w gronie ok. 15 tys. więźniów, głównie skandynawskich, wykupionych za złoto od Himmlera przez szefa Szwedzkiego Czerwonego Krzyża hr. Folke Bernadotte i przewiezionych autobusami, a następnie promem, do Szwecji. Wśród pasażerek, słynnych w historii II wojny, „Białych autobusów", były kobiety znad Wisłoka i Świerkowca: Władysława Bielenda, Wiktoria Chłędowska, Aniela Bereś, jej siostra Zofia Mitka, Agnieszka Rzucidło. Poprzez Lubekę trafiły do szwedzkich sanatoriów. Więźniarki były szczępem człowieka; ważyły po 35 – 45 kg. Do Polski powróciły na jesieni 1945 roku. Ze względu na stan zdrowia, najpóźniej, bo dopiero 15 grudnia do Trzebowniska wróciła Aniela Bereś. Można powiedzieć, iż dzięki humanitarnej akcji „Białych autobusów" przeżyły wojnę.
Marzec 1946 r. ROZPOCZĄŁ DZIAŁALNOŚĆ AEROKLUB RZESZOWSKI. Jego pierwszym prezesem został wojewoda Jan Mirek. Pilotem i instruktorem był Teofil Kępka zaś mechanikiem Stanisław Tauter. Do pionierów samolotowej pasji dołączyli wkrótce m.in. Eugeniusz Biłyk, Tadeusz Ferenc, Marian Dzióbka. Aeroklub miał do dyspozycji dwa pofrontowe samoloty PO-2 oraz z demobilu amerykański Piper-Club. Polskie Zakłady Lotnicze (rzeszowska WSK) zafundowały Aeroklubowi pierwszy hangar, transportowany z Pustkowa, nie żałowały paliwa, nie skąpiły części zamiennych do silników.
Lipiec roku 1946. ZAMACH NA WÓJTA GMINY. Wójt gminy Trzebownisko Piotr Tomaka z Nowej Wsi, członek SL, został ciężko ranny w wyniku zbrojnego zamachu. Na stanowisku wójta gminy zastąpił go Piotr Wisz z Trzebowniska; piastował ten urząd do 1950 roku. Zaś we wrześniu 1946 roku, decyzją Komisji Międzypartyjnej, przewodniczącym Prezydium GRN został Ludwik Walat z Nowej Wsi.
15 sierpnia 1946 r. ODŻYŁA TRADYCJA DOŻYNEK. Wyrazem normalizacji życia był też powrót do tradycji dożynek. Już 15 sierpnia 1946 roku odbyły się dożynki parafialne w STOBIERNEJ. „Dziennik Rzeszowski" tak je relacjonował: Pochód dożynkowy otwierała bandera krakusów. Po południu odbyło się wręczenie wieńców przybyłym gościom z Rzeszowa, sołtysowi, proboszczowi, kierownikowi szkoły i wzorowym gospodarzom. Słowo wstępne wygłosił kierownik szkoły Sokołowicz, który wzywał lud, aby nie zatracił tych pięknych obyczajów naszych ojców… Zachowała się notatka z dożynek w ŁUKAWCU urządzonych 15 sierpnia 1947 roku. Drabiniastym wozem zaprzęgniętym w cztery siwe konie powoził Jan Wiercioch. Asystę wieńcową stanowili dziewczęta i chłopcy w krakowskich strojach. Po nabożeństwie w kościele parafialnym w Łące, dożynkowy festyn zorganizowano w przyszkolnych ogrodach. Program artystyczny opracowała Teresa Gaweł. Zespołem tanecznym opiekowała się nauczycielka Aniela Tomczyk. Program artystyczny kolejnych dożynek wzbogacił się o popisy wiejskiego chóru. Zajęcia z chórzystami prowadzili: Franciszek Maślanka, Jan Barszczewski z Terliczki oraz nauczyciel Bronisław Jakubowski.
20 sierpnia 1946 r. UTWORZENIE GMINNEJ SPÓŁDZIELNI W JASIONCE. Podjęła działalność Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska" w Jasionce, która do 1990 roku była w gminie monopolistą na rynku rolnym (sprzedaż towarów konsumpcyjnych, przemysłowych oraz do produkcji rolnej, kontraktacja i skup płodów rolnych, gastronomia, usługi bytowe). Wkrótce GS Jasionka przejęła wszystkie inne jednostki spółdzielcze na terenie gminy, np. sklepy kółek rolniczych. Jednocześnie przestały działać sklepy prywatne. Prywatna działalność gospodarcza, głównie w sferze usług i handlu, odrodziła się pod koniec lat pięćdziesiątych, jednakże warunki jej funkcjonowania zdecydowanie nie sprzyjały prywatnej inicjatywie (stałe kontrole, limitowane przydziały surowców).
Jesień 1946. ORGANIZUJĄ SIĘ TAKŻE GOSPODYNIE. W pierwszych latach powojennych podjęły też działalność Koła Gospodyń Wiejskich. Na tym forum gospodynie kontynuowały zajęcia jakie organizowały jeszcze przed wojną m.in. w ramach Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej (kursy kroju i szycia, zabawy opłatkowe). W Zaczerniu takie Stowarzyszenie założono jeszcze w 1931 roku. W pierwszym powojennym kursie przygotowania przetworów z warzyw i owoców, zorganizowanym jesienią 1946 roku w TRZEBOWNISKU uczestniczyło 27 kobiet. Przez 25 lat KGW w Trzebownisku przewodniczyła Maria Kozdrańska, a w latach 1979 – 2015 Teresa Pieczonka. Równie długą kronikę zapisało KGW w ZACZERNIU, utworzone ok. roku 1949. Trzy lata później (rok 1950) zorganizowały się gospodynie na ŁUKAWCU DOLNYM. Śladem tych pań poszły koleżanki z ościennych wsi. W roku 1955 Anna Ożóg założyła koło w JASIONCE i przewodziła mu przez 30 lat. Początki ruchu KGW w NOWEJ WSI to rok 1960. Historia KGW w STOBIERNEJ to rok 1958; panie zabrały się za utworzenie przedszkola (otwarte w 1960 r.) a także pomogły w zagospodarowaniu nowych obiektów szkolnych (na Krzywem nowy budynek ukończono w 1960 r., w centrum „Tysiąclatkę" oddano 24 lutego 1964 r.). W ŁUKAWCU GÓRNYM koło podjęło pracę w 1962 roku kontynuując prace przedwojennego Oddziału Kobiet. Przez dziesiątki lat KGW były pionierem nowoczesnych metod gospodarowania na wsi (hodowli krów i cieląt, odchowu piskląt, uprawy warzyw), a także ułatwiania pracy i życia wiejskim kobietom (wypożyczalnie sprzętu gospodarstwa domowego, oraz naczyń). Popularne były akcje: „Więcej owoców, warzyw i kwiatów", „Więcej mleka lepszej jakości", „W mojej zagrodzie czysto, miło i zdrowo" oraz różnych konkursów np. na najładniejszy ogródek czy balkon. Współczesna działalność KGW, w realiach XXI wieku, skupia się na kultywowaniu zwyczajów i tradycji naszych Babć i Dziadków.
Grudzień 1946 r. ŻARÓWKI I PRĄD W WIEJSKICH CHAŁUPACH. Na Boże Narodzenie w pierwszych kilkudziesięciu domach w ZACZERNIU zabłysły żarówki. Akcją kierował Komitet Elektryfikacji w składzie: sołtys Stanisław Rząsa, Jan Bieniek, ks. Jan Guzy, Jan Stopa, Jan Skała i Stanisław Porada. W ciągu roku, społecznym wysiłkiem wybudowano linię zasilającą ze Staroniwy oraz podłączono prąd do poszczególnych gospodarstw. W pierwszej kolejności prąd popłynął do szkoły, kościoła, domu ludowego i sklepu oraz remizy OSP. Śladem Zaczernia poszło TRZEBOWNISKO; na czele społecznego komitetu stanęli Józef Tomasik, naczelnik OSP, oraz sołtys Stanisław Kot; 27 kwietnia 1947 roku odbyła się uroczystość poświecenia transformatora. Od 1953 r. do sieci energetycznej podłączano stopniowo poszczególne przysiółki STOBIERNEJ. W NOWEJ WSI pierwszą żarówkę zapalono symbolicznie 8 marca 1953 roku w szkole w trakcie akademii z okazji Dnia Kobiet. W dowód „wdzięczności" nowowsian za podłączenie do sieci, kolumna furmanek z worami pełnymi pszenicy odstawiła do punktu GS Jasionka dodatkową partię zboża. Rok później energia elektryczna dotarła do domostw JASIONKI (20 listopada 1954 r.). Przyszła też kolej na prawobrzeżną część gminy. W ŁĄCE pierwsze żarówki zapalono także na początku 1954 roku, w TERLICZCE światło w pierwszych domach zabłysło na święta Bożego Narodzenia 1954 roku. Za początek ery elektryczności w ŁUKAWCU GÓRNYM przyjęto rok 1956; do roku 1958 zelektryfikowano całą wieś. Akcję budowy sieci energetycznej na terenie gminy sfinalizowano do końca lat pięćdziesiątych; dopiero w 1959 roku prąd dotarł do WÓLKI POD LASEM.
30 sierpnia 1947 r. KOLEJNE ARESZTOWANIA B. ŻOŁNIERZY AK. Kronikarz Stanisław Rząsa zapisał: W Zaczerniu czołówkę grupy „Wolność i Niezawisłość", organizacji utworzonej w miejsce rozwiązanej AK, stanowili: Wojciech Błoniarz, Tadeusz Rzeszutek, Jan Kloc, Stanisław Kamiński, Bronisław Chmaj, Józef Skała, Józef Marynowski, Jan Kot, Jan Stopa. W sierpniu 1947 roku na skutek „wsypy" Urząd Bezpieczeństwa przeprowadził rewizję w domu Wojciecha Błoniarza; znaleziono ukrytą broń. Na początku września, po rewizji na Górce i skonfiskowaniu broni w stodole Jana Skały, aresztowano też Jana Kloca, Stanisława Kamińskiego i Stanisława Czekańskiego. Wojciech Błoniarz skazany został na śmierć; wyrok zamieniono na więzienie; wrócił do domu po siedmiu latach. Pozostali dwaj aresztowani opuścili więzienie po 9 latach, dopiero w 1956 roku… W lipcu 1947 r. służby PUB przygotowywały akcję aresztowania ks. Józefa Czyża, od października 1945 r. proboszcza parafii w Trzebownisku, w latach okupacji wikariusza w Staromieściu, aktywnego członka kierownictwa rzeszowskiego Inspektoratu AK. Duchowny, wcześniej ostrzeżony, wyjechał potajemnie na Śląsk i tam ukrywał się do roku 1956. Prawdopodobnie, sygnał ostrzegawczy otrzymał od jednego z milicjantów – funkcjonariusza MO w Trzebownisku. Zdaniem Jan Brzozy z Łąki, ta sama osoba uchroniła przed aresztowaniem kilku mieszkańców Łąki, uprzedzając ich o planowanych zatrzymaniach.
Rok 1947. MŁODZI KULTYWUJĄ PRZEDWOJENNE TRADYCJE TEATRALNE. W ŁUKAWCU na czele zespołu funkcjonującego pod szyldem ZMW „Wici" stanęła Aniela Głowiak, po niej, zadania opiekuna zespołu podjął się Jan Głowiak. Pierwszą sztuką w nowym (powojennym) sezonie była komedia „Szewc Walenty zakonnikiem". Potem sięgnięto po następne komedie: „Pan Grajcarek idzie w kumy", „Mundur swatem", „Jak Kowalicha diabła wykiwała". Spektakle urządzano w Domu Ludowym na Golonkówce. W TRZEBOWNISKU, nastoletnich artystów mobilizowało koło Związku Walki Młodych; już na wiosnę 1945 roku na szkolnym korytarzu wystawiono Zemstę; spektakl przygotowano pod kierunkiem nauczycielki Marii Konaszewskiej; główne role zagrali Helena Skrabucha i Kazimierz Niezawitowski. W ZACZERNIU kołu teatralnemu patronowali, jak przed wojną, strażacy z OSP; organizatorem i opiekunem sekcji była nauczycielka Helena Pohorska. Spektakle wystawiano w sali domu „Kasy Stefczyka", nazywanego później Domem Kultury. Dochód z przedstawień (w 1947 roku zorganizowano 4 spektakle, w następnym – dwa) przeznaczony został na budowę remizy OSP. W ŁĄCE zespołem teatralnym kierowała Stanisława Trojanowska, żona kierownika szkoły. Oprócz znanych szlagierów ówczesnych scen amatorskich, w okresie bożonarodzeniowym przygotowywano jasełka.
10 października 1947 r. „KOŁCHOŹNIKI" HONOROWYM GOŚCIEM W KAŻDYM DOMU. W Zaczerniu ruszyła sieć radiofonii przewodowej. W domach zainstalowano 48 głośników; program emitowany z wiejskiego studia odbierano za pośrednictwem przedwojennego odbiornika sieciowego. Później, z Rzeszowa drogą przewodową dotarły audycje Radiowęzła Rzeszów oraz Ekspozytury Polskiego Radia. W domach Trzebowniska i Jasionki „kołchoźniki" pojawiły się dopiero w 1952 roku, goszcząc tam aż do końca lat sześćdziesiątych.
25 października 1947 r. NOWE CMENTARZE W GMINIE TRZEBOWNISKO. W październiku 1947 roku poświecono cmentarz nowej parafii TRZEBOWNISKO. Wcześniej, przez wieki zmarłych mieszkańców Trzebowniska ora Nowej Wsi staromiejskiej grzebano na cmentarzu w Staromieściu. Wierni z pozostałych gromad gminy Trzebownisko znajdowali swój wieczny spoczynek na cmentarzach parafialnych w ZACZERNIU, w STOBIERNEJ oraz w ŁĄCE, zgodnie z przynależnością do danej parafii. Taki stan utrzymał się do końca lat sześćdziesiątych. Dopiero w 1966 roku, z chwilą erygowania samodzielnej parafii, utworzono wiejski cmentarz w JASIONCE (przez lata miał on status cmentarza komunalnego; od 7 listopada 2000 r. – to cmentarz parafialny). 8 maja 1983 poświecono cmentarz w ŁUKAWCU. Pierwsze pochówki na cmentarzu w WÓLCE PODLEŚNEJ noszą datę roku 1984. 3 listopada 1989 roku odbył się pierwszy pogrzeb na cmentarzu parafialnym w NOWEJ WSI, zaś TERLICZCE miało to miejsce w roku 1996.
Listopad 1947 r. POWRÓCILI Z SYBERYJSKIEGO GUŁAGU. Poprzez Brześć nad Bugiem powróciła na rodzinną ziemię nad Wisłokiem, Czarną i Świerkowcem, ostatnia już grupa Sybiraków, byłych żołnierzy Armii Krajowej, aresztowanych przez NKWD i wywiezionych na Wschód jesienią 1944 roku oraz w następnych miesiącach. Gehennę stalinowskiego gułagu przeszło ponad dwudziestu mieszkańców z terenu gminy Trzebownisko. W nieludzkich warunkach pracowali w kopalniach, kołchozach, przy wycince i spławianiu drewna rzeką, oraz na budowach. Przy minimalnym wyżywieniu, zawszeni, wycieńczeni pracą, bez dostatecznej opieki lekarskiej, chorowali i umierali. Ich koszmarne przeżycia opisał w osobistych wspomnieniach Jan Bieniek „Pantera" z Nowej Wsi. Według sporządzonego przez niego spisu, w 1947 roku do domu powrócili następujący żołnierze Placówki „Jabłoń": Edward Babiarz (Łukawiec), Jan Bieniek (Nowa Wieś), Wojciech Kuraś (Łukawiec), Włodzimierz Mauer (Jasionka), Stanisław Probola (Nowa Wieś), Stanisław Pukała (Zaczernie), Wojciech Szwagiel (Trzebownisko), Stanisław Wiśniowski (Jasionka). Wcześniej, na wiosnę 1946 roku z sowieckiego obozu zwolniono Ludwika Cieślę z Zaczernia i Stanisława Dynię z Tajęciny, oraz Bronisława Sierżęgę ze Stobiernej a także Leona Sokołowicza i Stanisława Zająca z Jasionki. Głodu i poniewierki na syberyjskiej ziemi nie przeżyli: Jakub Pieczonka i Edward Sala z Jasionki, Franciszek Wilk (Stobierna), Władysław Szymański (Zaczernie), oraz dwaj inni zaczernianie, których nazwisk nie udało się ustalić. Trzeba jeszcze dodać, że kilku aresztowanym udało się uciec z transportu kolejowego na wschód; dzięki temu przeżyli ten dramatyczny okres. Byli to: Bronisław Cisło z Wólki Podleśnej i Stanisław Noworul z Zaczernia.
Grudzień 1948 r. KINO PRZYJECHAŁO NA WIEŚ. Po raz pierwszy w życiu uczniowie szkoły w Trzebownisku mieli okazję obejrzeć projekcję filmu. Co miesiąc Instytut Filmowy prezentował dzieciom filmy o tematyce kulturalno – naukowej. Również dla znacznej części dorosłych mieszkańców było to pierwsze spotkanie z X Muzą. „Nowiny Rzeszowskie" z 18 czerwca 1951 r. poinformowały, że Okręgowy Zarząd Kin uruchomił w województwie 10 stałych kin wiejskich i przeszkolił personel do ich obsługi. Wśród środowisk obdarzonych atrakcją X muzy znalazło się też Trzebownisko. Do pozostałych miejscowości obwoźne kino zaglądało dość regularnie co miesiąc, zaraz potem jak dotarł do nich prąd.
Koniec lat czterdziestych. ZACZERNIE ZAFUNDOWAŁO SOBIE CHODNIKI. W gminie Trzebownisko pionierem zmian cywilizacyjno - kulturowych i postępu społeczno – gospodarczego w tamtych latach stało się niewątpliwie Zaczernie. Po uruchomieniu wiejskiej cegielni i betoniarni udało się wybudować dom gromadzki (rok 1949); po dobudowie drugiego segmentu zlokalizowano tu piekarnię i ośrodek zdrowia. Inicjatywom tym przewodzili młodzi z Klubu Sportowego. W betoniarni produkowano też krawężniki chodnikowe. Dzięki temu miejscowość ta, jako pierwsza w okolicy, wytyczyła „chodniki" przez centrum wsi.
21 kwietnia 1949 r. PIERWSZA POCZTA, PIERWSZY TELEFON. W adaptowanych pomieszczeniach budynku Kasy Stefczyka w ZACZERNIU (dziś Dom Kultury) uroczyście otwarto Agencję Pocztową; jej zadaniem była też obsługa ręcznej centrali telefonicznej na 14 numerów. Najstarsza placówka pocztowa na naszym terenie funkcjonuje od lat 90. XIX wieku w JASIONCE; zlokalizowano ją w przebudowanym budynku dawnej karczmy, przy krzyżówce na Wólkę; UPT w Jasionce działa w tym samym obiekcie do dziś. 1 marca 1955 roku ruszyła poczta w TRZEBOWNISKU. Po drugiej stronie Wisłoka, w 1959 roku Urząd Pocztowy otwarto w ŁĄCE; swym zasięgiem obejmował również mieszkańców Łukawca, Palikówki i Terliczki. Wkrótce łącka placówka otrzymała łącze telefoniczne z Rzeszowem.
Lipiec – sierpień 1949 r. OTWARTO DZIECINIEC ORAZ PUBLICZNE PRZEDSZKOLA. Koło Gospodyń w JASIONCE, korzystając z pomieszczeń szkolnych, zorganizowało w okresie wakacji 3 – tygodniowy dzieciniec dla 16 dziewcząt i chłopców; prowadziła go Alicja Brezdeń. Ta forma opieki nad dziećmi w trakcie wakacji, kontynuowana była w latach następnych i upowszechniła się w innych gromadach. Równocześnie, przystąpiono do organizacji publicznych punktów przedszkolnych. Przejęły one działalność przedwojennych ochronek, prowadzonych przez siostry zakonne. 14 października 1949 roku ruszyło przedszkole w TRZEBOWNISKU dla 21 dzieci; zajęcia prowadziła nauczycielka Maria Żak. W ZACZERNIU przedszkole otwarto w lutym 1950 roku; w adaptowanych pomieszczeniach pofolwarcznych znalazło opiekę 47 dzieci; pierwszą przedszkolanką została Genowefa Zawiślak.
Zima 1949/1950 r. NAUKA PISANIA DLA DOROSŁYCH. W ramach ogólnokrajowej akcji likwidacji analfabetyzmu, także w gminie Trzebownisko zorganizowano kursy nauki czytania i pisania dla dorosłych. Zajęcia, trwające od października 1949 do marca 1950 roku, prowadzili kierownicy szkół. Kursami objęto kilkunastu dorosłych mieszkańców gminy.
31 stycznia 1949 r. WALKA Z GRUŹLICĄ. W programie socjalistycznego państwa za jedno z naczelnych zadań uznano bezpłatną powszechną opiekę zdrowotną. W pierwszej kolejności miały być nią objęte dzieci i młodzież. Szczególnym społecznym wyzwaniem stała sie walka z gruźlicą. Z kroniki szkolnej w Terliczce: Tego dnia furmankami przewieziono 58 dzieci do Rzeszowa do Poradni Przeciwgruźliczej w celu prześwietlenia, a 5 lutego rozpoczęła się akacja rozdawania tranu po 5 gramów dziennie, do czego wybrano 22 dzieci. Akcję powtórzono w maju. Zużyto 6 kilogramów tranu dostarczonego przez inspektorat szkolny.
Marzec 1950 r. CAŁA WŁADZA W RĘCE RAD. Zniesiono zarządy gmin z wójtem na czele, a ich kompetencje przekazano w całości radom narodowym - Prezydium Gminnej Rady Narodowej oraz jego przewodniczącemu. Przewodniczącym Prezydium GRN został Jan Urban z Wólki pod Lasem, reprezentujący Zjednoczone Stronnictwo Ludowe; pełnił tę funkcję do 1954 roku.
Rok 1950. PRÓBA KOLEKTYWIZACJI ROLNICTWA W GMINIE. Wyrazem narastającej stalinizacji polskiej gospodarki była próba powszechnej kolektywizacji naszego rolnictwa. Wtedy to działalność podjęły spółdzielnie produkcyjne w TRZEBOWNISKU (1950 r.), w JASIONCE (rejestracja 28.12.1950), w ZACZERNIU (rejestracja 1.02.1953), a także w ŁĄCE (powstała ok. roku 1953). Spółdzielnia Produkcyjna „Wyzwolenie" w Trzebownisku grupowała kilkunastu uboższych rolników i gospodarowała na pow. ok. 50 ha; cześć gruntów przejęto w 1953 roku „kułakom" w pretekście nieterminowych obowiązkowych dostaw. SP „Przyszłość" w Zaczerniu założyło 14 rodzin w tym 9 posiadało ziemię o łącznej pow. 16 ha; później areał ten wzrósł do 39 ha. Dzięki kredytom i pomocy państwa udało się im wybudować oborę, cieplarnię, fermę nutrii, staw rybny. Mała kilkuosobowa Spółdzielnia pod nazwą „Zwycięstwo" funkcjonowała też w Łące. Jej przewodniczącym był Karol Sierżęga, który poznał zasady kolektywnego gospodarowania w rolnictwie przed wojną, na robotach we Francji. W styczniu 1956 roku, na sesji GRN, przewodniczący łąckiej spółdzielni zaapelował, że powinni do niej wstąpić koniecznie radni. Przekonywał: - Dniówka obrachunkowa wynosi w naszym gospodarstwie ok. 30 zł, a więc opłaca się u nas pracować… Ten system kolektywnego gospodarowania na wsi, forsowany przez ówczesne władze z przyczyn ideologicznych, był jednak obcy tradycji i mentalności galicyjskiego chłopa. Majątek spółdzielni był rozkradany i marnotrawiony.
28 grudnia 1950 r. REJESTRACJA SPÓŁDZIELNI PRODUKCYJNEJ W JASIONCE.
W sądzie zarejestrowana została Rolnicza Spółdzielnia Wytwórcza „Postęp" w Jasionce. Pierwszym przewodniczącym Zarządu został Walenty Bal, zaś członkami Zarządu Zofia Kuźniar i Wojciech Drzał (wszyscy z Jasionki). 22 września 1951 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie, przekazało Zarządowi RSP w bezpłatne użytkowanie grunty oraz „resztówkę" po rozparcelowanym folwarku, razem ok. 30 ha gruntów oraz obiektów gospodarczych.
Rok 1950. ŚLEDZTWO W SPRAWIE MORDU NA ŻYDACH. Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie prowadził śledztwo w tzw. sprawie Józefa Bielendy, dowódcy grupy wypadowej Gwardii Ludowej „Iskra" do momentu jej rozbicia przez Niemców w listopadzie 1943 roku, oraz czterech innych osób. Podstawą do przesłuchań m.in. kilku mieszkańców Stobiernej był zarzut udziału członków grupy w zamordowaniu członków dwu rodzin żydowskich ukrywających się w Stobiernej; zginęło wówczas 4 Żydów. Mimo pierwszego wyroku skazującego (wyrok śmierci wydany w 1950 roku), ostatecznie, w wyniku apelacji, Józef Bielenda został uniewinniony w 1952 roku. Z przechowywanych w IPN protokołów przesłuchań bezspornym pozostaje fakt, iż dopuszczono się takiej zbrodni. Kto tego dokonał, w jakich okolicznościach, z jakiej przyczyny, niesposób dziś wiarygodnie odpowiedzieć. Z materiałów UB przechowywanych w archiwach IPN (artykuł Mariusza Krzysztofińskiego „Szlak bojowy grupy GL „Iskra" na Rzeszowszczyźnie", biuletyn IPN nr 3-4 z 2006 roku), a także przechowywanych w pamięci wspomnień najstarszych mieszkańców wsi można stwierdzić, iż najbardziej prawdopodobną pozostaje teza, jakoby za zbrodnią stali dwaj członkowie grupy zbrojnej: Sebastian P. i Marceli G. Tego ostatniego nazywano Ukraińcem, gdyż miał żonę narodowości ukraińskiej; jego rodzina przybyła do Stobiernej z okolic Tarnopola. Mężczyźni ci, jak zeznali świadkowie, w pierwszych latach okupacji zostali wywiezieni na roboty przymusowe do Rzeszy, skąd nagle powrócili; wiele wskazuje na to, że zostali zwerbowani przez gestapo, z zadaniem rozpracowania oddziału partyzanckiego od środka. Osoby te oraz ich rodziny, po pacyfikacji Stobiernej, zniknęły z naszego terenu; najprawdopodobniej wojny nie przeżyły. Działalność agenturalną na rzecz okupanta przypisuje się też rodzinie A. To repatrianci przybyli na ten teren w 1944 roku z Francji. Mężczyzna, głowa rodziny znał 3 języki. W chwili wkraczania frontu, w lipcu 1944 r., miał nagle umrzeć (zażył truciznę?). W piśmie z datą 4 września 2015 roku, podpisanym przez prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie stwierdzono, że 4 września 2015 r. definitywnie umorzono śledztwo w sprawie zbrodni dokonanej wiosną 1943 roku w lesie „Cisowiec" w Stobiernej wobec rodziny żydowskiej Schleifstein (matka i córka) oraz zbrodni na rodzinie Ślamaków (matka i syn), wobec zakończenia prawomocnego postępowania karnego w 1950 r. W piśmie tym prokurator IPN poinformował zarazem, że umorzył też śledztwo w sprawie „zbrodni dokonanej w 1942 r. w lesie „Cisowiec" pomiędzy Stobierną a Pogwizdowem (...) polegającą na zabójstwie 16 osób narodowości żydowskiej, a w tym małżeństwo Jankla wraz z dwojgiem dzieci, Izraela Ribnera i trzech członków jego rodziny oraz Futersaga Ribnera wraz z siedmiorga członkami jego rodziny przez funkcjonariuszy państwa niemieckiego (…), wobec niewykrycia sprawców".
Kwiecień 1951 r. CZY URSUS ZASTĄPI SIWKA? Na pola na Zadworzu w Trzebownisku po raz pierwszy zajechał traktor. Szary „Ursus" z Państwowego Ośrodka Maszynowego w Boguchwale obrabiał pola do zasiewu należące do Spółdzielni Produkcyjnej „Wyzwolenie" w Trzebownisku. W tym samym czasie traktor zobaczyli zaczernianie; obrabiał zagony na polu Kaspra Srebrniaka, sekretarza organizacji partyjnej. W gospodarstwach indywidualnych oprócz siewników, kieratów oraz prymitywnych młynków i sieczkarń raczej nie używano innych maszyn. Wkrótce jednak kółko rolnicze nabyło młockarnię i koparkę do ziemniaków (oczywiści ciągnioną przez konie).
15 czerwca 1951 r. AEROKLUB SZKOLIŁ PILOTÓW. Po zakończeniu modernizacji lotniskowej infrastruktury, z Jasionki znów wystartował samolot do Warszawy. Wznowiono regularne połączenie lotnicze ze stolicą. Na ul. Jagiellońskiej w Rzeszowie otwarto biuro PLL LOT. Równocześnie, „rósł w siłę" Aeroklub. Stanął nowy hangar, przybyło sprzętu lotniczego (samoloty CSS-13 czyli popularne „kukuryźniki", szybowce „Salamandra", „Komar", „Mucha", „Jaskółka"). Średnio rocznie dzięki szkoleniom w Aeroklubie uprawnienia pilotów samolotowych uzyskiwało 20 osób; zasilali kadry lotnictwa wojskowego, cywilnego, sanitarnego, gospodarczego i fabrycznego.
Jesień roku 1951 r. OBOWIĄZKOWE DOSTAWY usankcjonowano ustawowo. Ceny oferowane rolnikom daleko odbiegały od cen rynkowych. Szczególnie dotkliwie odczuwały to duże gospodarstwa. Za zwłokę w realizacji dostaw groziły sankcje administracyjne. Obowiązkowe dostawy, kojarzone z kontyngentami z czasów okupacji, były przedmiotem ostrej krytyki i wrogo usposabiały ówczesnych rolników do nowej władzy. Formalnie obowiązek ten zniesiono na początku lat siedemdziesiątych.
Maj 1952 r. CHLEB Z WIEJSKIEJ PIEKARNI. Cześć obowiązków wiejskich gospodyń przy wypieku chleba przejęły duże piekarnie. Wiejska piekarnia w Zaczerniu, zorganizowana przez miejscowy samorząd, ruszyła w maju 1952 roku i zajęła suteryny domu gromadzkiego (dziś ośrodek zdrowia). Wkrótce, piekarnię tę przejęła GS „Samopomoc Chłopska" w Jasionce, monopolista na rynku wiejskim aż do roku 1990. GS prowadziła piekarnię w Zaczerniu do roku 1959, w 1970 roku otwarto spółdzielczą piekarnię w Jasionce, a w 1984 roku w Łące.
Rok 1952. ROZKWITA WIEJSKI SPORT. Uporządkowano wreszcie status klubów krzewiących sport w środowisku wiejskim. Do oficjalnego rejestru Rady Powiatowej Ludowych Zespołów Sportowych w Rzeszowie, w latach 1952 i 1953 wpisano m.in. LZS w Trzebownisku i Zaczerniu (zespoły te funkcjonowały od 1946 r.), w Łukawcu, Łące (1952),
Jasionce (czerwiec 1953 r.), w Nowej Wsi (boisko otwarto w 1952 r.)i w Stobiernej. Zespoły przystąpiły do regularnych rozgrywek w piłce nożnej na szczeblu grup lokalnych. Trzeba jednak dodać, że rywalizacja miedzy drużynami z sąsiednich wsi trwała już od pierwszych lat powojennych. Do tradycji np. należały spotkania „jedenastek" Trzebowniska i Staromieścia. W tym kręgu wyrastało wiele piłkarskich talentów; zawodnicy ci zasilili wkrótce rzeszowskie zespoły ligowe. Zespół w TRZEBOWNISKU na czele którego stanęli: Marian Tomasik, Henryk Bereś, Henryk Kogutek i Henryk Szczepanik, podjął działalność wczesną wiosną roku 1946. W tym samym czasie (czerwiec 1946 r.) organizują się ich koledzy z ZACZERNIA; do pierwszego Zarządu weszli: Adam Żywiec, Stanisław Bereś, Józef Marynowski, Jan Słonka. Zespół występujący pod nazwą Klub Sportowy „Zaczernie" przystąpił niezwłocznie do budowy boiska na terenie byłego folwarku. Wkrótce zasłynęła na cały region męska sekcja lekkoatletyczna KS Zaczernie. Józef Kloc reprezentował Polskę w biegach przełajowych. Jego imiennik Józef Kloc (s. Jana) został natomiast trenerem kadry narodowej w akrobatyce; funkcję te pełnił w latach 1978 – 1982. Kloc uprawiał czynnie akrobatykę od końca lat pięćdziesiątych, uzyskując dziesięciokrotnie tytuł mistrza Polski w piramidach czwórkowych i sześciokrotnie w dwójkach męskich. Gminę rozsławił też m.in. Stanisław Majcher z Trzebowniska, w latach sześćdziesiątych reprezentacyjny bramkarz Polski. Historię LZS w NOWEJ WSI faktycznie rozpoczął dopiero rok 1968; po 1977 klub znany był pod nazwą PIAST; jego największe sukcesy związane były z sekcją łuczniczą istniejąca w latach 1981 – 1994. Sportsmeni z JASIONKI, po okresie zastoju w dekadzie lat 60., kiedy to zabrano im boisko pod budowę szkoły, w 1970 roku wznowili grę. Klub w ŁUKAWCU, który w latach 60. szczycił się m.in. sekcją strzelecką, w latach dziewięćdziesiątych praktycznie zamarł; ŁKS znów ożył w 2005 roku. W zasadzie bez przerw, od roku 1952 funkcjonuje LKS w ŁĄCE. Także w WÓLCE pod koniec lat 40. funkcjonowały już dwie sekcje sportowe: piłki nożnej i siatkówki; patronowało im koło ZMW „Wici". Pod szyldem „LEŚNEJ", piłkarze trenują od roku 1977.
Lato 1952 r. AKCJA POSZUKIWANIA STONKI. Co tydzień w kancelarii Gminnej Rady Narodowej w Trzebownisku odbywały się narady sołtysów. Z zachowanych protokołów wynika, iż żelaznym tematem tych odpraw były kwestie realizacji obowiązkowych dostaw, zbiórki rat podatku gruntowego, kontraktacji oraz sprawy doraźne np. wyjazd mężczyzn do pracy w przemyśle, wyjazd chętnych osadników na ziemie zachodnie, pomoc dla dzieci koreańskich. Odnotowano też m.in. przygotowania do gminnych dożynek zaplanowanych w Jasionce na dzień 31 sierpnia, a także pionierską akcję poszukiwania stonki (odbyła się 4.06 i 19.08). W protokole narady sołtysów z dnia 15.08.1952 zanotowano: „W gromadzie Jasionka był fotograf. Sołtys gromady nie raczył zająć się tym, żeby poszukać noclegu dla fotografa i poczęstować obiadem".
Wrzesień 1952 r. DO TRZEBOWNISKA ZAJECHAŁA „STODOŁA" - PIERWSZY CZERWONY AUTOBUS. Rzeszowskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej uruchomiło stałą linię autobusową Trzebownisko – Osiedle WSK. Linię nr 2 obsługiwał stary zdezelowany autobus marki zachodniej, zwany potocznie „stodołą". Ludzie ze Stobiernej czy Jasionki zdani byli na kursy PKS relacji Sokołów Rzeszów. Czerwony autobus MPK dotarł do JASIONKI na początku lat 60. W tym samym czasie linię MPK otrzymali mieszkańcy
ZACZERNIA. Mieszkańcy prawobrzeżnej części gminy musieli czekać na komunikację autobusową jeszcze wiele lat. 31 grudnia 1967 r. linię do ŁUKAWCA uruchomiła PKS; było to możliwe dzięki utwardzeniu drogi z Łąki oraz przez wieś. Do tego czasu, setki młodych łukawian uczących się w rzeszowskich szkołach oraz ich rodziców pracujących w mieście musiało codziennie „spacerować" do stacji PKP w Strażowie i Krzemienicy. Latem, niektórzy decydowali się na podróż rowerem. Popularne były też wyjazdy uczniów furmankami do rzeszowskiego kina. PKS zrezygnował z eksploatacji linii do Łukawca w 2000 roku. Autobusy PKS zostały zastąpione przez wozy MPK (linia nr 21), potem MKS.
Wiosna i lato 1953 r. TEMATY NA REPORTAŻ I POWIEŚĆ. W ramach praktyki studenckiej, w Trzebownisku gościł początkujący dziennikarz Jerzy Janicki (późniejszy znakomity reportażysta, autor scenariuszy kultowych seriali TVP). Plonem dziennikarskich penetracji i rozmów stała się powieść „Sąsiedzi", klasyczny dla tamtych czasów produkcyjniak o powstaniu i działalności Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „Wyzwolenie". Zapowiadany drugi tom powieści nigdy nie powstał; RSP rozleciała się w 1956 r. Także do Nowej Wsi zaglądnął młody, dobrze zapowiadający się dziennikarz i literat Edmund Niziurski. Efektem rozmów z mieszkańcami był wydany w sierpniu 1953 roku reportaż zatytułowany „W zapadłej wsi". Książka przysporzyła autorowi wielu krytycznych uwag. Kazimierz Drzał przywołuje w pamięci specjalne zwołane w tej sprawie zebranie mieszkańców. Wielu z nich zabolało określenie „zapadła wieś". – Mamy zlewnie, okazały Dom Ludowy, dorobiliśmy się własnej Kasy Stefczyka. Stwierdzenie, że byliśmy i jesteśmy zacofani jest niesprawiedliwy!
7 marca 1954 r. ZARZĄDZONO BIELENIE STAJEN. Na zebraniu w Jasionce sołtys Jan Slonka apelował do rolników: - Zarządzam bielenie stajen, po osiedlach wyczyścić różne zanieczyszczenia z całej zimy, jak również gnojniki, aby były ułożone w pryzmy. Dopilnować, aby gnojówka, jak to widzimy w niektórych osiedlach nie uciekała z gnojnika na drogę. To wszystko w tym tygodniu uporządkować, ponieważ pójdzie komisja sanitarno-porządkowa i kto się nie podporządkuje, odpowie administracyjnie.
5 grudnia 1954 r. ZMIANY ADMINISTRACYJNE – W MIEJSCE GMIN MAŁE GROMADY. Ustawą z 25 września 1954 roku wprowadzono nowy podział administracyjny kraju (obowiązywał do końca roku 1972). Powstały gromady, jednostki małe i słabsze ekonomicznie, zarządzane przez Gromadzkie Rady Narodowe, na czele z przewodniczącym. Teren gminy zbiorowej Trzebownisko został przez Wojewódzką Radę Narodową podzielony na 6 gromad. Były to gromady: ŁUKAWIEC, ŁĄKA (wraz z Terliczką - do 1961), JASIONKA (obejmująca sołectwa Jasionkę, Wólkę, potem też od 1962 r. Tajęcinę), STOBIERNA, ZACZERNIE (w tym Miłocin i do 1961 roku Tajęcinę) oraz TRZEBOWNISKO (w obręb gromady Trzebownisko wchodziły sołectwa Trzebownisko, Nowa Wieś i od 1962 roku Terliczka). W następnych latach dokonano korekty granic: połączono gromadę Jasionka ze Stobierną (od 1.01.1969), zaś Łąkę z Łukawcem (od 1.01.1962).
Rok 1955. RADNI DOPINGUJĄ DO OBOWIĄZKOWYCH DOSTAW. Władze samorządowe w poszczególnych gromad rozliczne były w pierwszej kolejności z egzekucji dostaw płodów rolnych: mleka, ziemniaków żywca. Każdy radny zobligowany był „dopingować" gospodarzy na przydzielonym mu terenie wsi; w czerwcu zdecydowano w Łukawcu, iż trzy pracujące agregaty omłotowe najpierw trafią "do obywateli, którzy mają na pierwszym planie obowiązkowe dostawy".
Połowa lat 50. W KAŻDEJ GROMADZIE BIBLIOTEKA PUBLICZNA. Wyrazem awansu społecznego mieszkańców wsi była m.in. akcja popularyzacji czytelnictwa. Gromadzkie biblioteki powstały we wszystkich podrzeszowskich wsiach. Rolę wiodącą pełniła biblioteka w Trzebownisku, którą od 1 września 1955 roku kierowała przez okres 30 lat Irena Sułek. Kierowniczką biblioteki w Zaczerniu, otwartej 1 stycznia 1956 r. w budynku GRN, została Elżbieta Ungeheuer. Po niej placówkę prowadziła Eugenia Pomes, a następnie Wanda Kosior. W kolejnych latach biblioteki stały się centrum życia kulturalnego środowiska. Modne były spotkania autorskie, różne kiermasze i loterie, konkursy czytelnicze. Działalności na rzecz popularyzacji czytelnictwa sprzyjał fakt, iż książki, w miarę tanie, były powszechnie dostępne; wydawano je w nakładach kilkusettysięcznych. W związku z reaktywowaniem gminy zbiorowej i zlokalizowaniem w 1975 r. GOK w zaczerskim Domu Kultury, także miejscowa biblioteka otrzymała status Gminnej Biblioteki Publicznej. (Czytaj też zapis 25 września 1975).
19 kwietnia 1956 r. SIEWNIK MARZENIEM KAŻDEGO ROLNIKA. W ramach zobowiązań 1 – majowych, Gromadzka Rada Narodowa w Jasionce uchwaliła, że „dopilnuje, aby w tym roku wszyscy rolnicy siali siewnikiem, aby już znikł w naszej gromadzie siew ręczny". Jednakże mechanizacja gospodarstw indywidualnych to dla małorolnych chłopów zadanie wciąż zbyt kosztowne. Ziemię uprawiano końmi. W powszechnym użyciu pozostawały kieraty konne do napędu młocarń. Nawożono obornikiem, uprawiano tradycyjnie na własne potrzeby i konieczność wywiązania się z obowiązkowych dostaw. Siano żyto, pszenicę, owies dla koni oraz okopowe i buraki dla bydła. Ważnym źródłem dochodów pozostawała produkcja mleka.
1 grudnia 1956 r. ZIMNA WOJNA NA LOTNISKU W JASIONCE. Lotnisko miało dwu zarządców. Zachodnią częścią administrowało wojsko, zaś wschodnią PLL LOT. W czasach militarnej rywalizacji bloków wojskowych (tzw. zimna wojna), „Jasionka" stała się jednym z lotnisk sił powietrznych Układu Warszawskiego, powołanego w roku 1955. W. Dowództwo WP zdecydowało o konieczności budowy nowej nowoczesnej płyty startowej. Powstała w północnej części lotniska, spełniając kryteria floty powietrznej Układu. Na powiększenie lotniska zajęto 336 ha pól chłopskich (akt wywłaszczenia datowany na 1 grudnia 1956 roku). Nowa płyta, gotowa w 1958 roku, służyła także lotnictwu cywilnemu, przede wszystkim PLL LOT. Niemal każdego lata odbywały się tutaj zgrupowania i ćwiczenia eskadr lotnictwa wojskowego, także ZSRR.
15 kwietnia 1957 r. ROZWIĄZANIE SPÓŁDZIELNI PRODUKCYJNEJ W ZACZERNIU. Po Październiku 1956, większość rolniczych spółdzielni produkcyjnych
zawiązanych na początku lat 50. na wzór radzieckich kołchozów, upadła. SP w Zaczerniu rozwiązano formalnie 15 kwietnia 1957 roku. W tym samym czasie rozpadło się gospodarstwo spółdzielcze w Trzebownisku. Spółdzielnia „Zwycięstwo" w Łące dotrwała do końca dekady. Jedynym udanym przykładem tej formy gospodarowania na naszym terenie była i jest Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Postęp" w Jasionce.
Lato 1957. REAKTYWACJA DZIAŁALNOŚCI KÓŁEK ROLNICZYCH. Na fali październikowej odwilży, reaktywowały swą działalność Kółka Rolnicze. W latach 60. do najprężniejszych w okolicy należało KR w Łukawcu. Ze środków własnych zakupiono m.in. żniwiarkę, 10 siewników, traktor ursus, dwa ciągniki zetor. Wkrótce, kółkowy park maszynowy wzbogacił się o cztery maszyny omłotowe na silniki elektryczne.
Rok 1957. METALOWY MOST W TRZEBOWNISKU. W miejsce drewnianego mostu na Wisłoku w Trzebownisku pojawił się metalowy, służący mieszkańcom całej gminy i przejezdnym do roku 2011. W listopadzie 2011 roku, Skansya oddała do użytku nowy most, szerszy i bardziej nowoczesny.
Marzec 1959 r. JEDNI BAWILI SIĘ W TEATR KLUBOWY, INNI KULTYWOWALI OBRZEDY DOŻYNKOWE. W Domu Ludowym w Łukawcu Dolnym udana premiera nowej sztuki teatralnej. Zespół pod kierunkiem nauczyciela Bronisława Jakubowskiego wystawił komedię „Kuracja wojskowa". W tym samym czasie, koleżanki i koledzy z Łukawca Górnego popisywali się w przedstawieniu zatytułowanym „Znajda" - szlagierze ówczesnych scen klubowych. Tymczasem w sierpniu inscenizowano obrzędy dożynkowe. W Stobiernej na Krzywem uroczystościom 15 sierpnia patronowało koło Związku Młodzieży Wiejskiej, powołane w 1958 roku. Ówczesna wiceprzewodnicząca koła Władysława Sutyła (po mężu Wnęk) wspominała po latach: Reżyserem i szefem wokalu była moja siostra Krysia Sutyła (Dworak), zespół muzyczny stanowili Dworakowie, Walenty Sutyła i Bronisław Buczak (akordeon). Najpierw miejscem zabawy był ogród Walentego Sutyły, następnego roku spotkaliśmy się u Wilków (dziś Bojda), potem z kolei u Tadeusz Drupki. Od 1970 roku miejscem dożynkowej zabawy był Dom Ludowy (dziś „Podedwór").
28 kwietnia 1958. RADNI OGRANICZYLI LICZBĘ ZABAW TANECZNYCH O POŁOWĘ. Po dogłębnej dyskusji łąccy radni przegłosowali uchwałę w której zapisano: Mając na uwadze masowe pijaństwo, jakie pojawiło się wśród naszej młodzieży oraz wśród starszego pokolenia, a także w trosce o dochodowość organizowanych imprez, zobowiązuje się Prezydium GRN do wydawania miesięcznie zezwoleń tylko na dwie zabawy na terenie gromady, konkretnie, po jednej w miesiącu w Łące i w Terliczce.
20 lipca 1959 r. CHRUSZCZOW W SŁOMKOWYM KAPELUSZU WYLĄDOWAŁ W JASIONCE. Niecodziennym wydarzeniem stała się wizyta w Rzeszowie i w Łańcucie I sekretarza Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, premiera ZSRR Nikity S. Chruszczowa. Ubrany w jasny garnitur, w odkrytej „czajce", przejechał przez Trzebownisko, pozdrawiając zebranych słomkowym kapeluszem. Towarzyszyli mu Władysław Gomułka – I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i ówczesny gospodarz woj. rzeszowskiego Władysław Kruczek. „Nowiny Rzeszowskie" relacjonowały:
W Trzebownisku wzniesiono bramę powitalną. Przedstawia ona chłopską słomianą strzechę. (..) Tłum wiwatujących chłopów zatrzymuje samochód. Gospodarze Trzebowniska w imieniu wszystkich chłopów Rzeszowszczyzny witają dostojnych gości chlebem i solą. Stary to polski zwyczaj. Kolumna powoli jedzie dalej…
Rok 1959. W ŁĄCE OTWARTO URZĄD POCZTOWY. Obejmował swym zasięgiem także mieszkańców Łukawca, Palikówki i Terliczki. Niebawem placówka otrzymała połączenie telefoniczne z Rzeszowem i ręczną centralę telefoniczną. Zadaniem listonoszy było dostarczanie listów, ale też prasy codziennej i czasopism. 22 lutego 1962 r., na sesji GRN kierowniczka poczty Józefa Nowak informowała radnych o niedostatecznym poziomie czytelnictwa prasy w gromadzie – rozprowadzano ok. 11 tytułów na 100 mieszkańców, podczas gdy plan zakładał co najmniej 20. Najstarszą placówką pocztową na naszym terenie jest Poczta w Jasionce; otwarto ją w latach 90. XIX wieku w budynku dawnej karczmy (stoi do dziś przy krzyżówce na Wólkę). Po II wojnie, w kwietniu 1949 r. UP otrzymało Zaczernie, w Trzebownisku UPT otwarto 1 marca 1955 r. Placówki pocztowe zajmowały się przyjmowaniem i dostarczaniem przesyłek: listów, telegramów, paczek, prowadziły obsługę kasową (konta PKO i NBP, opłaty radiofoniczne, wypłaty rent), prowadziły prenumeratę gazet i czasopism. Ponadto pracownik poczty obsługiwał ręczną centralę łącząc rozmowy lokalne i zamiejscowe. Ważnym wydarzeniem dla wielu rodzin a naszego terenu była informacja o nadejściu od krewnych z Ameryki paczki z ciuchami. Przed dostarczeniem odbiorcy, paczka zawsze była przepakowywana w rzeszowskiej dyspozytorni - oficjalnie w poszukiwaniu niedozwolonej literatury, nieoficjalnie – celem przechwycenia paru dolarów ukrytych w mankiecie koszuli…
Przełom dekad lat 50. i 60. DEGRADACJA WISŁOKA. Rozwój budownictwa murowanego spowodował duże zapotrzebowanie na piasek i kruszywo. Intratnym źródłem pozyskiwania tego surowca był Wisłok. Piasek pobierano z piaszczystych płacht zwanych ispami. Na odcinku od Trzebowniska po łańcucką Czarną powstało kilkanaście stałych miejsc wydobywania żwiru. Powstały ekipy galarników i piaskarzy – furmanów trudniących się tym zajęciem przez lata. Działalność ta spowodowało szybką degradację Wisłoka, w tym znaczne pogłębienie jego koryta. Lustro wody opadło, a brzegi jakby urosły o kilka metrów. Na wysokiej lessowej skarpie prawej strony rzeki swoje gniazda budowały jaskółki „brzegówki". Rozwój budownictwa mieszkaniowego od lat 70. sprawił, iż rzeka stała się „kolektorem" odbierającym ścieki komunalne, zaś zakrzaczone brzegi - dzikim wysypiskiem śmieci. Ten niszczycielski dla środowiska naturalnego proces udało się zahamować dopiero na początku XXI wieku, dzięki wykorzystaniu środków UE m.in. na budowę nowoczesnych oczyszczalni ścieków i wiejskiej sieci kanalizacyjnej. Od 2013 roku, obowiązki związane z odbiorem i wywozem odpadów przejął samorząd; obligatoryjna opłata za wywóz śmieci zaowocowała m.in. zdecydowanym ograniczeniem zjawiska dzikich wysypisk. (Czytaj też zapis pod datą 5 czerwca 1994 r.)
29 lutego 1960 r. PO 49 LATACH PRACY W TERLICKIEJ SZKOLE TOMASZ LIS PRZESZEDŁ NA EMERYTURĘ. W domu ludowym w Terliczce odbyła się uroczystość
pożegnania przechodzącego na emeryturę pierwszego kierownika miejscowej szkoły 72 – letniego Tomasza Lisa. Obowiązki nauczyciela w Terliczce objął 10 października 1911 roku, kiedy na pastwisku gminnym finalizowano budowę szkoły. Kończąc swą misję tak podsumował jej efekty: Objąłem pracę w szkole o jednej klasie i jednym nauczycielu. Zostawiam swojemu następcy szkołę pełną, siedmioklasową o pięciu silach nauczycielskich i pięciu salach szkolnych… Zasługą Tomasza Lisa jest wychowanie kilku pokoleń terlickiej młodzieży, ale też udział w rozwiązywaniu najważniejszych problemów i potrzeb środowiska przez całe półwiecze. Niezwykłym skarbem jaki pozostawił on przyszłym pokoleniom była też prowadzona osobiście kronika szkolna, która stała się źródłem wiedzy historycznej o wsi i całej gminie.
Rok 1960. KŁADKA NA WISLOKU TERLICZKA – NOWA WIEŚ. Po wielu latach starań i zachodów sfinalizowano wreszcie budowę kładki dla pieszych rzez Wisłok. Kładka łącząca brzeg w Terliczce z brzegiem w Nowej Wsi, na wysokości ujścia Czarnej, w znacznym stopniu rozwiązała problem dostępu mieszkańców z gromad leżących po prawej stronie rzeki do połączeń autobusowych z Rzeszowem. Z kładki korzystało odtąd kilkuset terliczan ale też łączan i łukawian śpieszących do miasta do szkół i zakładów pracy. Regularna linia autobusowa dotarła na Zawodzie dopiero pod koniec lat 60.
Kwiecień 1960 roku. WIEŚ UPOMNIAŁA SIĘ O GAZ. Na zebraniu wiejskim w ZACZERNIU powołano Społeczny Komitet Higienizacji Wsi, z zadaniem budowy sieci wodociągowej i gazowej. W pierwszej kolejności zabrano się za gaz. Komitet pod kierunkiem Stanisława Rząsy energicznie przystąpił do pracy. Społecznym wysiłkiem, przy wykorzystaniu subwencji państwa, w okresie lipiec 1962 – grudzień 1964, położono 17 – kilometrowy rurociąg gazowy obejmujący Zaczernie i Miłocin. Były to pierwsze wsie w powiecie rzeszowskim, które już od stycznia 1965 roku korzystały z dobrodziejstwa gazu. TRZEBOWNISKO podłączono do sieci gazowej dopiero w maju roku 1978. W następnej dekadzie w okresie 1983 – 1986 zgazyfikowano ŁUKAWIEC. Do STOBIERNEJ gaz dotarł w latach 1986 – 1991. Symbolicznego zapalenia znicza gazowego w JASIONCE dokonano dopiero 15 września 1992 roku.
11 września 1960 r. TYSIĄC SZKÓŁ NA TYSIĄCLECIE POLSKI. Do wszystkich szkół mocno zapukał powojenny wyż demograficzny. Liczba uczniów wzrosła niemal o połowę. Np. w Jasionce grono uczniów ze 145 dzieci w roku 1951 powiększyło się do ponad dwustu w latach sześćdziesiątych. W Nowej Wsi zaraz po wojnie w małej parterowej szkółce mieściło się ok. 70 uczniów, pod koniec lat sześćdziesiątych liczba dzieci w wieku szkolnym wzrosła w tej wiosce do 150. Nic więc dziwnego, iż podstawowym zadaniem władz wszystkich gromad stała się kwestia poprawy warunków nauczania. W NOWEJ WSI łopaty pod nową szkołę wbito w lipcu 1958 roku. Inwestycja otrzymała miano „Tysiąclatki", w ramach ogólnokrajowej akcji „Tysiąc szkół na 1000 – lecie państwa polskiego". Na otwarcie, 11 września 1960 roku przybył ówczesny minister oświaty. Dzieci po szkole chodziły w kapciach co było zupełną nowością; w sąsiednich szkołach na takie „rewolucyjne" rozwiązania zdecydowano się dopiero za kilka lat. W tym samym czasie, rozmowa o konieczności budowy nowej dużej szkoły nie schodziła z porządku zebrań w JASIONCE. Miejsce wybrano na pastwisku, za mostem na Świerkowcu. Z braku środków i deficytu materiałów roboty ślimaczyły się; budowę rozpoczęto w maju 1965, dzieci weszły do nowych klas w październiku 1969 r. Także TRZEBOWNISKO czekało na nowe skrzydło SP aż 5 lat; dopiero w roku szkolnym 1974/75 Gmina Szkoła Zbiorcza otrzymała do dyspozycji łącznie 11 sal lekcyjnych. Trochę sprawniej udało się realizować oświatową inwestycję w ZACZERNIU; rozbudowę szkoły rozpoczęto w roku 1959, już we wrześniu 1961 roku dzieci zajęły 6 nowych sal, dzięki temu placówka dysponowała łącznie 10 salami. Na początku lat osiemdziesiąt po kolejnym poważnym remoncie, klasy w Zaczerniu otrzymały parkiet, do szkoły doprowadzono gaz i wodę, założono centralne ogrzewanie. Dzieci w ŁĄCE przez wiele lat uczyły się budynku wzniesionym w 1922 roku. Budowę drugiego skrzydła podjętą w 1956 roku, sfinalizowano w roku 1961; na parterze były pracownie przedmiotowe oraz mała sala gimnastyczna, na piętrze sale lekcyjne i pokój nauczycielski. W ŁUKAWCU także myślano o „Tysiąclatce". W 1964 roku powstał nawet Społeczny Komitet. Jednakże zadanie udało się zrealizować dopiero po 13 latach. W roku szkolnym 1977/78 w dobudowanym nowym segmencie Szkoły Zbiorczej uczniowie zastali cztery duże sale dydaktyczne z zapleczem, oraz tak upragnioną salę gimnastyczną. O przyzwoitych warunkach do nauki, godnych drugiej połowy XX wieku marzyła też młodzież stobierzańska. Najpierw piętrowy murowany budynek stanął w STOBIERNEJ – KRZYWEM (SP 2); inwestycję prowadzono w latach 1958 – 1960, w latach siedemdziesiątych szkołę tę gruntownie rozbudowano oddając do użytku w 1977 r. nowe skrzydło. Nowy imponujący gmach szkolny z 6 salami lekcyjnymi, małą salą gimnastyczną i dwoma mieszkaniami dla nauczycieli wyrósł także w 1964 roku w centrum (STOBIERNA DÓŁ), niedaleko kościoła na działce plebańskiej. Stobierska Szkoła nr 1, wyposażona w centralne ogrzewanie, bieżącą wodę, natryski, uroczycie otwarta 2 lutego 1964 roku, była ósmą „Tysiąclatką" w powiecie rzeszowskim.
22 lipca 1960. STONKA PRZYJECHAŁA POCIĄGIEM. Latem 1960 na dwóch zaczerskich polach zlokalizowano rozległe gniazda stonki. W poprzednich latach, organizowano spektakularne akcje kontroli pól; efektem były pojedyncze przypadki zebrania stonki do butelek i słoików. Tym razem, stonka dała o sobie znać niemal masowo; w 1961 roku „zaraza" opanowała już kilkanaście działek z ziemniakami. Żartowano wówczas, iż stonka przyjechała pociągiem, w związku z otwarciem 22 lipca 1960 roku linii PKP do Głogowa. Warto w tym miejscu przypomnieć, że już w 1921 roku rozpoczęto budowę toru kolejowego Rzeszów – Kolbuszowa, planując w Zaczerniu stację. Niestety, wtedy roboty szybko przerwano. Uruchomienie połączenia kolejowego z Rzeszowem w lipcu 1960 roku ułatwiło dojazd zaczernian do szkół i zakładów pracy. Wcześniej, zdani byli na rower, w ostateczności, zatłoczony do granic możliwości autobus PKS.
Wiosna 1961 roku. CZERWONY AUTOBUS ZAJECHAŁ POD ZACZERSKĄ SZKOŁĘ. Staraniem GRN w Zaczerniu pod koniec lat pięćdziesiątych udało się przebudować i utwardzić tłuczniem drogę przez wieś a także w stronę Górki. Dzięki temu, w 1961 roku wieś otrzymała stałe połączenie autobusowe z Rzeszowem; końcowy przystanek czerwonego autobusu MPK ustawiono kolo szkoły. Równie wielkim wydarzeniem dla tutejszej społeczności było oddanie do użytku w 1963 roku pierwszego kilometra smołówki.
Koniec roku 1961. KONFLIKT ŁĄKA – ŁUKAWIEC. Dokonano korekty granic administracyjnych gromad. Zapadła decyzja o połączeniu w jedną gromadę Stobiernej i Jasionki, a także Łąki i Łukawca. Zmiana ta spotkała się z ostrym sprzeciwem obydwu społeczności. GRN w Łukawcu uchwałą z 15 sierpnia 1961 r. „nie wyraziła zgody na połączenie gromad". Aby ułagodzić spór zaproponowano rozwiązanie iście salomonowe: powstała Gromadzka Rada Narodowa w Łące z siedzibą w Łukawcu. Sesje Rady odbywały się przemiennie – raz w Łące, następnym razem w Łukawcu. Taki stan podziału administracyjnego utrzymał się do końca 1972 roku. Od 1 stycznia 1973 r. znów podjęły działalność gminy zbiorowe.
Początek lat 60 - tych. TŁUMY PRZEZ SZKLANYM EKRANEM – LECI BONANZA. Na teren gminy dotarła telewizja. Pierwsze odbiorniki z maleńkim 14-calowym ekranem ściągały tłumy ciekawskich. Dzieci żyły przygodami Jacka i Agatki z „Dobranocki", a ich rodzice z wypiekami na twarzy śledzili losy bohaterów Bonanzy. Rzecz jasna, fascynował obraz czarno – biały; kolor to dopiero „zachcianka" połowy lat siedemdziesiątych. Tymczasem w 1961 roku odbierano zaśnieżony, migoczący obraz docierający aż ze stacji pod Lublinem. Jednakże już od świąt Bożego Narodzenia 1962 roku ruszyła stacja nadawcza na Suchej Górze koło Krosna. Ambicją władz gromadzkich stało się wyposażenie każdej wiejskich klubokawiarni oraz klubów rolnika i klubów „Prasa-Książka-Ruch" w odbiorniki telewizyjne. Jednym z pierwszych telewizorów w Zaczerniu dysponowali strażacy. W 1962 roku 17-calowy Szmaragd otrzymali w nagrodę za zwycięstwo w rejonowych i powiatowych zawodach pożarniczych. Świetlica w remizie, gdzie postawiono telewizor pękała w szwach. W tym samym roku OTV otrzymała też Szkoła Podstawowa. Jak ustalił Stanisław Rząsa, w 1967 roku w Zaczerniu było 21 telewizorów; ośmiu obywateli dysponowało własnymi samochodami osobowymi. W gromadzie Trzebownisko (Trzebownisko., Terliczka i Nowa Wieś) w 1969 roku naliczono 85 telewizorów (oczywiście wszystkie czarno – białe o maksymalnym ekranie 19 cali), 232 radia lampowe i 315 głośników do odbioru programów kabelkiem .
Lata sześćdziesiąte. CZYNY SPOŁECZNE NA DROGACH. Wiele palących potrzeb społecznych można było rozwiązywać metodą tzw. czynów społecznych: wspólnej niepłatnej pracy mieszkańców oraz powszechnej zbiorki pieniędzy. I mimo, że roboty ciągnęły się nieraz latami, upór społeczników bywał w końcu nagradzany. Tym sposobem budowano szkoły, domy ludowe, remizy, ośrodki zdrowia. Dzięki usilnym zabiegom gromadzkich władz, ale też pomocy samych rolników, udało się też objąć znaczne połacie gruntów kompleksową melioracją, w pierwszej kolejności w JASIONCE i w ŁUKAWCU. Kolejnym ważnym osiągnięciem, realizowanym również przy udziale mieszkańców, była modernizacja dróg, m.in. na odcinku Trzebownisko – Łąka i Łąka – Łukawiec. W latach sześćdziesiątych, znaczne odcinki (ok. 7 km) tych tras udało się ustabilizować cementem. Jednakże, gościniec przez Łukawiec a także trasa Trzebownisko - Zaczernie pozostawały wciąż tylko drogami bitymi. Przełomową datą był dopiero rok 1963, kiedy to udało się wyasfaltować pierwszy kilometr drogi przez ZACZERNIE. W 1966 roku strażacy mobilizowani przez sołtysa WÓLKI PODLEŚNEJ Władysława Jakubowskiego zainicjowali budowę drogi Wólka – Jasionka. Dzięki temu, po trzech latach pracy, realny stał się wymarzony postulat mieszkańców – uruchomienie linii autobusowej do Wólki. Także w czynie powstał w tej miejscowości Dom Nauczyciela. Efektem pracy społecznej obywateli STOBIERNEJ w drugiej połowie lat 60. także stał się Dom Nauczyciela oraz otwarcie linii „czerwonych autobusów". W JASIONCE natomiast nowa szkoła otrzymała elewację. Roboty inwestycyjne strażacy. M.in. w połowie dekady trwała budowa remizy w ŁĄCE oraz finalizowano prace przy remizie w ŁUKAWCU. Równie ważnym zadaniem w Łące była realizacja obiektu dla Ośrodka Zdrowia (w 1995 roku został sprzedany ST WIST; po modernizacji służy jako siedziba Spółdzielni oraz filii BS Jasionka).
1 stycznia 1963 r. TAJĘCINA PRZESZŁA DO JASIONKI I WYBRAŁA SWEGO SOŁTYSA. W związku z wybudowaniem pod koniec lat pięćdziesiątych nowego pasa na lotnisku w Jasionce odcinającego mieszkańcom Tajęciny dojazd do Zaczernia, Tajęcina przeszła z gromady Zaczernie do gromady Jasionka. Uchwała GRN w Jasionce w tej sprawie zapadła 1 kwietnia 1962 roku. Jednakże formalnie stało się to dopiero z dniem 1 stycznia 1963 r. W związku z związku z koniecznością zbiórki inkasa oraz pieczy nad rozległymi terenami mienia wiejskiego, w marcu na sesji GRN w Jasionce padł postulat powołania sołtysa Tajęciny. Pierwszym sołtysem tej miejscowości został w kwietniu 1963 roku Jan Guzek.
Czerwiec 1962. OBELISK NA CZEŚĆ ZABITYCH W WÓLCE. W Wólce pod Lasem, obok budynku szkoły, wzniesiono skromny obelisk na część mieszkańców tych ziem, którzy zginęli w imię walki o wyzwolenie narodowe i społeczne. Ich nazwiska przypomina okolicznościowa tablica. Józef Chmiel, Jan Kuras, Antoni Pietraszek, Stanisława Tomaka i Stanisław Więcek z Wólki oraz z Łukawca zginęli od kul sanacyjnej policji w trakcie niepokojów społecznych 19 czerwca 1933 roku. (Czytaj zapis pod datą 19.06.1933 r.). Józefa Dubiela, Walentego Kuźniara i Katarzynę Skórę zabito podczas pacyfikacji wsi przez oddziały niemieckiej żandarmerii 5 maja 1943 roku; był to odwet za pomoc i ukrywanie jeńców rosyjskich zbiegłych z obozu w Majdanie.
22 października 1965 r. DRAMAT JOLI W KAWIARNI NA GOLONKÓWCE. Sporym wydarzeniem kulturalnym dla Łukawca stało się spotkanie autorskie z literatem i posłem Janem Gerhardem, znanym m.in. dzięki powieści „Łuny w Bieszczadach". Klubokawiarnia współfinansowana przez GS, powstała w roku 1964 roku. To tutaj pojawił się jeden z pierwszych we wsi odbiorników telewizyjnych. Miejsca na seansach kolejnego odcinka „Bonanzy" trzeba było rezerwować z dwugodzinnym wyprzedzeniem. Rada Klubu powołała sekcję brydżową i szachową. Najwięcej przeżyć serwował jednak zespół teatralny. Przebojem sezonu 1964/65 stała się sztuka „Dramat Joli", z którą objeżdżano również sąsiednie wioski.
11 czerwca 1966 r. NOWA PARAFIA W JASIONCE. Ordynariusz przemyski ks. bp Ignacy Tokarczuk wydał dekret powołujący parafię w Jasionce, obejmującą południową cześć Jasionki (tzw. zaczerskiej). Rolę parafialnego kościółka pełniła skromna kaplica sióstr Służebniczek Staromiejskich. Od 1979 roku w obrębie parafii znaleźli się wierni z Tajęciny. Przysiółki Gęsiówka i Grond (należące do parafii w Stobiernej) weszły w skład parafii w Jasionce dopiero od 1 stycznia 1995 roku.
Rok 1966. KINO PANORAMICZNE W WIEJSKIM DOMU KULTURY. Pierwsze seanse filmowe urządzano dla wiejskich dzieci pod koniec lat czterdziestych. Co miesiąc zajeżdżało do Trzebowniska kino objazdowe. Z biegiem czasu, na jego trasie znalazło się też Zaczernie. Apetyt rósł w miarę jedzenia. W latach sześćdziesiątych, gdy w Zaczerniu remontowano Wiejski Dom Kultury, młodzi zaczernianie postawili rodzicom warunek: ma być kino, ale panoramiczne. Kino „Postęp" ruszyło w 1966 roku i funkcjonowało ponad 20 lat. Wiejski Dom Kultury w Zaczerniu, powołany decyzją Gromadzkiej Rady Narodowej w 1961 roku, był przodującą placówką kulturalną w powiecie. Szeroko poza granicami wsi wsławił się zespół teatralny działający w latach 1961 – 1975. Przygotowano m.in. dwa wspaniałe spektakle wg scenariusza Stanisława Rząsy opiewające regionalny folklor („Wszystko po zaczersku", „Wesele zaczerskie").
Sierpień 1966 r. ZDRADLIWY WISŁOK. Kolejny raz przypomniał o sobie zdradliwy Wisłok. Region dotknięty został powodzią skali tej z 1934 roku. Przyroda, poniekąd dramatycznie reagowała na szkodliwą, nierozważną działalność człowieka zanieczyszczającego środowisko, nadmiernie ingerującego w prawa natury; chodzi o odprowadzanie ścieków komunalnych i przemysłowych wprost do rzeki, maksymalną eksploatację kruszywa. W latach siedemdziesiątych życie w rzece prawie zamarło. Na wielu odcinkach Wisłok stał się brudnym, śmierdzącym korytem.
Rok 1966. ZAPAMIĘTAJ NAZWĘ SWEGO PRZYSIÓŁKA. W wydawnictwie komisji ds. nazewnictwa przy Urzędzie Rady Ministrów, wymieniono poprawne nazwy części wsi tzw. przysiółków używanych w poszczególnych miejscowościach, a także stare nazwy obiektów fizjograficznych. Komisja oceniła i zatwierdziła kilkadziesiąt nazw przysiółków.
JASIONKA: Brodkowice, Gęsiówka, Gliniaki, Grąd, Kamionka, Kmiecie, Podmalce, Tajęcina, Zagrody; ŁĄKA: Na Polu, Zagrody, Zagumnie, Zaprzyrwie; ŁUKAWIEC: Jatki, Kłapówka, Łukawiec Dolny, Łukawiec Górny, Ulice, Zagrody; NOWA WIEŚ: Budy, Góry, Kozice, Nowa Wieś Staromiejska, Nowa Wieś Zaczerska; STOBIERNA: Dół, Kmiecie, Krzywe, Podedwór, Pod Lasem, Poręby, Sitarka, Zagrody, Pod Arendą; TERLICZKA: Budy, Księżaki, Zagrody; TRZEBOWNISKO: Na Łaniu, Na Ujezdnem, Pasternik, Przy Moście, Spiny, Zadworze, Zagumnie, Zawodzie, wymieniono też nazwę Skotnia jako określenie drogi oraz okolicznych domów; WÓLKA PODLEŚNA: Budy, Krzaki, Morgi, Podlesie, Zagrody; ZACZERNIE: Górka, Podkościół, Podedwór, Żabiniec.
Cały rok 1966. RZEKA MLEKA PŁYNIE Z PODTRZEBOWNISKICH GROMAD. Znaczącym źródłem stałego dochodu rolników stała się sprzedaż mleka w zlewniach Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Rzeszowie. Dlatego też, systematycznie rosło pogłowie krów mlecznych. Pod koniec lat pięćdziesiatych na stanie wszystkich gospodarstwach z terenu naszych 10 sołectw było 6500 krów: najwięcej w Zaczerniu (1480 razem z Tajęciną), Łukawcu (1092) i w Trzebownisku (1009).W roku 1966 OSM skupiła łącznie ponad 12 mln litrów mleka o średnim procencie tłuszczu 3,42. Skup prowadzony był na terenie ogółem 55 wsi. Na terenie naszych 10 miejscowości sprzedaż mleka prowadziło 1944 gospodarzy. Mieli oni do dyspozycji ogółem 32 zlewnie. W 1966 roku odstawili do nich ponad 5 mln litrów mleka, a więc 42 proc. całości skupionej przez OSM. Największą „fabryką mleka" stały się w latach sześćdziesiątych obory w Łukawcu (360 gospodarstw sprzedało 887 tys. litrów mleka), w dalszej kolejności plasowały się: Stobierna (z 301 gospodarstw 819 tys. litrów), Zaczernie (razem z Górką i Tajęciną 293 gospodarstwa odstawiły 801 tys. litrów), Trzebownisko (294 gospodarstwa – 688 tys.).
5 września 1966 roku. WÓLKA PRZYGOTOWANA DO …WOJNY. 4 września 1966 roku odbyło się zebranie mieszkańców Wółki pod Lasem, z udziałem 85 obywateli. Sołtys Jan Kuźniar zanotował w odręcznym protokole: Mieszkańcy zostali szczegółowo poinformowani o zaplanowanych na poniedziałek, 5 września, wielkich ćwiczeniach wojskowych. Zaapelowano o zachowanie spokoju, a nie rozpowszechnianie paniki wykupu towarów. Poinformowano także o udziale mieszkańców w samoobronie terenu, co powiązane jest z odbywającymi się manewrami.
29 kwietnia 1967 r. NAJWIĘCEJ MIENIA WIEJSKIEGO I PASTWISK W JASIONCE I W ŁUKAWCU. Po lewej stronie Wisłoka najbogatszym zasobem mienia wiejskiego dysponowały Jasionka i Stobierna. Już w1870 roku w lwowskim przewodniku statystycznym pod nazwą Jasionka zapisano m.in. 380 mórg pastwisk. Jeszcze pod koniec XX wieku na stanie wsi widniało ponad 140 ha użytków zielonych. Na Zawodziu podobnymi zasobami dysponował głównie Łukawiec. Ogółem, 4 pastwiska obejmowały teren prawie 100 ha. Gromadzka Rada Narodowa w kwietniu 1967 r. ustaliła „terminy wypasu, a mianowicie bydła z dniem 1 maja, a koni 15 maja, z tym zastrzeżeniem, że konie pasące się na pastwiskach gromadzkich muszą być bezwzględnie pętane". Opłata roczna za spaśne: 150 zł od konia i 50 zł od krowy.
Jesień 1967. KÓLKA ROLNICZE WIECZNIE ŻYWE. Łukawskie Kółko Rolnicze dorobiło się pokaźnego parku maszynowego. Na stanie KR znalazły się tak potrzebne: opryskiwacze, kosiarki rotacyjne, koparka ziemniaczana, rozrzutnik, cyklop. KR w Łukawcu, jako jedno z pierwszych w okolicy, zakupiło w 1973 roku kombajny: zbożowy i buraczany. W 1975 kółko weszło w skład Spółdzielni Kółek Rolniczych w Trzebownisku. W Łukawcu i w Jasionce funkcjonowała baza tej Spółdzielni. Ponowna reaktywacja samodzielnego KR miała miejsce w roku 1993.
12 listopada 1967 r. POMNIKI OFIAR FASZYZMU W TRZEBOWNISKU I W STOBIERNEJ. Staraniem trzebowniskiego koła kombatantów oraz jego prezeski Anieli Bereś, 12 listopada 1967 r., obok budynku Szkoły Podstawowej, odsłonięto pomnik Walki i Męczeństwa, upamiętniający śmierć 25 mieszkańców wsi poległych i pomordowanych w trakcie II wojny. Środki (80 tys. zł) pochodziły od kombatantów oraz ze zbiórki w rzeszowskich zakładach pracy. W lipcu 1969 roku pomnik o takim samym charakterze wzniesiono i odsłonięto w Stobiernej. Na czele Społecznego Komitetu Budowy pomnika stał Karol Bielenda. Na tablicy umieszczonej na obelisku wyryto nazwiska 50 stobierzan: siedemnastu rozstrzelano w trakcie pacyfikacji 8 lipca 1943, czternastu poległo z karabinem w ręku jako żołnierze frontowi II wojny oraz partyzanci, szesnastu zamęczono w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i kazamatach gestapo.
31 grudnia 1967 r. AUTOBUS PKS ZAJECHAŁ DO ŁUKAWCA. Sylwester roku 1967 w sposób szczególny przeszedł do kronik gromady Łukawiec. Miejscowość otrzymała połączenie ze światem na miarę XX wieku. Tego bowiem dnia do wsi zajechał autobus PKS, przejeżdżając pod odświętną bramą ustawioną na Golonkówce. Stałe połączenie autobusowe Łukawiec Górny – Rzeszów stało się faktem. Wcześniej, młodzi łukawianie uczący się w rzeszowskich szkołach oraz ich rodzice zatrudnieni w mieście musieli codziennie „spacerować" do stacji PKP w Strażowie i Krzemienicy. Latem, niektórzy decydowali się na podróż rowerem. Popularne były też wyjazdy uczniów furmankami do rzeszowskiego kina. PKS zrezygnował z eksploatacji linii do Łukawca w 2000 roku. Autobusy PKS zostały zastąpione przez wozy MPK (linia nr 21), potem MKS.
Grudzień 1968 r. ZAMIAST STUDNI Z ŻURAWIEM – WODA Z KRANU. W ZACZERNIU, po zgazyfikowaniu wsi, z miejsca przystąpiono do planowania i realizacji wiejskiej sieci wodociągowej. Prace podjęte w grudniu 1964 roku, zakończono w 1968 roku. Była to pierwsza w powiecie wieś, która dorobiła się własnego wodociągu. Jesienią 1969 roku wodne inwestycje sfinalizowano w TRZEBOWNISKU oraz w NOWEJ WSI (wodociąg ze wspólnego ujęcia w studni nad Wisłokiem, zasilał w obu miejscowościach ogółem 420 gospodarstw). Prace przy instalacji wodociągowej w JASIONCE podjęto nieco później, w lutym 1977 roku. Kilka miesięcy później inicjatywę budowy wiejskiego wodociągu zgłosili strażacy z WÓLKI PODLEŚNEJ; na czele Społecznego Komitetu stanął Mieczysław Kot. W STOBIERNEJ własny wodociąg zafundowano sobie na początku lat osiemdziesiątych (finał 1984). Mieszkańcy prawobrzeżnej części gminy doczekali się wody z kranów dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. W ŁUKAWCU Społeczny Komitet Wodociągowy powołano w 1977 r.; prace się zdecydowanie wydłużyły z racji kłopotów z własnym ujęciem. Ponieważ woda z miejscowego odwiertu nie nadawała się do użytku, zdecydowano o jej doprowadzeniu z ujęcia w ŁĄCE; stało się to dopiero w roku 1990.
Lata sześćdziesiąte – lata siedemdziesiąte. KWITŁO CZYTELNICTWO PRASY. Ważnym źródłem informacji i kształtowania wiedzy obywateli była prasa, relatywnie tania i drukowana w milionowych nakładach. Bezpłatnie gazety dostępne były w Klubach „Prasy i Książki" funkcjonujących w większości sołectw. Odpłatnie gazety oraz czasopisma można było nabyć w kioskach „Ruch", a także zaprenumerować u listonoszy. Jak ważna to była sprawa, także dla lokalnej władzy, świadczył fakt, iż temat czytelnictwa prasy stawał co roku na forum sesji gromadzkich rad narodowych. Z archiwalnych protokołów sesji GRN oraz sprawozdań szefów poszczególnych urzędów pocztowych wiemy, że m.in. w gromadzie ŁĄKA w 1962 roku plan zakładał wskaźnik prenumeraty prasy 20 egzemplarzy na 100 mieszkańców, gdy faktycznie listonosze rozwozili połowę mniej. W 1969 roku UPT w TRZEBOWNISKU rozprowadzał codziennie średnio 230 egz. prasy (całość prenumeraty to 860 egz. gazet i czasopism).
1 stycznia 1969 r. STOBIERNA POŁKNIĘTA PRZEZ GROMADĘ JASIONKA. Z dniem 1 stycznia 1969 r. dotychczasowa samodzielna gromada Stobierna weszła w skład gromady Jasionka (wcześniej, już w 1963 r. w granicach tej gromady znalazła się Tajęcina).
Przewodniczącym GRN w Jasionce został Józef Łukasz z Wólki, zaś sekretarzem Adela Pikor.
Rok 1970. NAJLEPSZY CHLEB Z PIEKARNI GS. W kronice Szkoły w Jasionce zapisano m.in.: Gminna Spółdzielnia uruchomiła własną piekarnię. Znów zebrała się drużyna piłkarska LZS i przystąpiła do rozgrywek ligowych. Bronisław Pokrzywa i Stanisław Ożóg jako pierwsi z Jasionki zakupili samochody bagażowe do dystrybucji produktów ogrodniczo – warzywnych. Liczna grupa jasioneckich rolników zawarła z „Alimą" umowy kontraktacyjne na dostawy pomidorów, fasolki szparagowej oraz truskawek. Rosną też dostawy mleka do Spółdzielni w Staromieściu; pod względem skupu mleka Jasionka przoduje w powiecie… W roku 1970 stan pogłowia bydła w Jasionce wynosił 700 sztuk. Statystycznie, skup mleka z jednej krowy - 1100 litrów rocznie.
30 września 1971 r. ZMARŁ KS. JAN GUZY (12.07.1891-28.09.1971). Kilka tysięcy wiernych z całej okolicy żegnało na cmentarzu w Zaczerniu emerytowanego proboszcza ks. dziekana Jana Guzego, administrującego zaczerską parafią przez 40 lat (w okresie 1925 – 1965). W imieniu miejscowych księży - rodaków, których wychował w liczbie kilkunastu, mowę żałobną nad jego trumną wygłosił ks. Józef Pustelak.
25 października 1971 r. ZNIESIENIE OBOWIĄZKOWYCH DOSTAW, BEZPŁATNA OPIEKA ZDROWOTNA ORAZ EMERYTURY DLA ROLNIKÓW. Z dużym zadowoleniem przyjęła wieś zniesienie w 1971 roku obowiązkowych dostaw. Kolejnym krokiem na tej drodze było upowszechnienie umów kontraktacyjnych, co zapewniało rolnikom zbyt produkowanych płodów rolnych po korzystnych cenach. Dekada lat siedemdziesiątych, oceniana jako okres bardzo korzystnych decyzji dla polskiego rolnictwa, zaowocowała też powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym ludzi rolnictwa indywidualnego (rok 1972), zaś w latach 1977 oraz w 1982 roku weszły w życie ustawy o świadczeniach emerytalno – rentowych (w zamian za przekazane gospodarstwo następcy albo państwu) oraz o powszechnym ubezpieczeniu społecznym rolników i ich rodzin.
25 lutego 1972 r. KWITŁA PRENUMERATA GAZET I CZASOPISM. Na sesji Gromadzkiej Rady Narodowej w Jasionce naczelnik miejscowego Urzędu Pocztowo – Telekomunikacyjnego Elżbieta Tejchman informowała radnych o pracy UPT, najstarszej placówki pocztowej na tym terenie (otwarto ją w latach 90. XIX wieku, w budynku b. karczmy, poczta funkcjonuje tutaj do dziś). Urząd obsługujący 3 rejony (Jasionka z Tajęciną, Wólka Podleśna i Stobierna) rejestrował codzienne średnio 250 przesyłek i dostarczał 180 egzemplarzy prasy. Listonosze oprócz korespondencji i gazet przynosili do domów wypłaty przelewów, w tym, renty i emerytury, przyjmowali prenumeratę. Jak obliczyła pani naczelnik na 4685 mieszkańców, aż 646 z nich prenumerowało co najmniej jeden tytuł. Na tym terenie zarejestrowanych było w tym czasie 272 telewizory, 193 odbiorniki radiowe i 306 głośników.
19 maja 1972 r. JEDZIE WYŚCIG POKOJU. W Nowej Wsi w pobliżu domu Walentego Skały na drodze lubelskiej wyznaczono start ostry XIII etapu jubileuszowego XXV Wyścigu Pokoju. To było wielkie wydarzenie dla wsi, a zwłaszcza dla młodych mieszkańców. Szkolne koło PCK wystawiło posterunek sanitarny. Szczególnie owacyjnie żegnano polską drużynę i jej kapitana Ryszarda Szurkowskiego. Doping okazał się skuteczny. Szurkowski jako pierwszy minął metę w Lublinie.
Rok 1972. DZIEŁO JÓZEFA RYSIA Z ŁĄKI. Ukazało się drukiem opracowanie „Wesele łąckie". Jego autor Józef Ryś (1898 – 1971), to obok Stanisława Rząsy z Zaczernia (19082002), wybitny ludowy artysta XX wieku, szczególnie zasłużony dla dokumentowania historii oraz pielęgnowania tradycji i folkloru naszej Małej Ojczyzny. Łącki twórca należy do czołowych przedstawicieli pisarstwa chłopskiego w naszym regionie. Dzieło Rysia opatrzył komentarzem sam mistrz Franciszek Kotula, najbardziej znany etnograf Rzeszowszczyzny, który udostępnił jego prace szerszej publiczności. Józef Ryś był kronikarzem, gawędziarzem i utalentowanym rysownikiem. Był ponadto wiejskim muzykantem, autorem pamiętnika „Moje muzykanckie życie". Prace Józefa Rysia stanowią bezcenny materiał etnograficzny obrazujący obyczajowość Łąki i okolicy pierwszej połowy XX wieku. Pisząc o rysunkach Rysia, Franciszek Kotula stwierdził: Lubił rysować charakterystyczne typy za swego otoczenia, w lekko groteskowym czy nawet karykaturalnym ujęciu. Rysował zawsze z pamięci, bez pozowania, ale świetnie potrafił uchwycić podobieństwo portretowanego…
16 października 1972 r. NAD JASIONKĄ MISTRZOWIE W SKOKACH SPADOCHRONOWYCH. „Nowiny Rzeszowskie" w okazjonalnym artykule o Aeroklubie Rzeszowskim pisały: Plejadzie polskich skoczków przewodzą teraz wybitni zawodnicy rzeszowskiego „chowu": Henryk Rozwadowski, Janusz Mac, Wacław Czyż, Jacek Hałoń, Jan Bober.
1 stycznia 1973 r. REAKTYWACJA DUŻEJ GMINY TRZEBOWNISKO .Znów przywrócono do życia gminy zbiorowe. Reaktywowana po 20 latach gmina Trzebownisko skupiała 10 sołectw z terenu dotychczasowych 4 gromad w: Jasionce, Łące, Trzebownisku i Zaczerniu (za wyjątkiem Miłocina). Organem uchwałodawczym była Gminna Gada Narodowa, jako „organ przedstawicielski władzy państwowej i samorządu społecznego" Pierwsze sesja GRN z udziałem 92 radnych - członków dotychczasowych gromadzkich rad narodowych odbyła się 9 stycznia 1973 r. w sali Domu Ludowego w Nowej Wsi. Pierwszym przewodniczącym GRN w Trzebownisku został Stanisław Rząsa z Zaczernia, Organem wykonawczym Gminnej Rady Narodowej był naczelnik gminy; pochodził z nominacji władz wojewódzkich; od 1983 r. wybierany przez GRN, a następnie zatwierdzany przez wojewodę. Funkcję naczelnika gminy Trzebownisko pełnili kolejno: Bronisław Dubiel z Łąki w okresie od stycznia 1973 do grudnia 1977, Stanisław Kowalski z Rzeszowa (1978 – 1982), Stefan Koczot z Trzebowniska (1982 – 1987) i Jan Kościak z Rzeszowa (naczelnik w okresie 1987 – 1990). Po reformie samorządy terytorialnego w 1990 roku na czele gminy stanął wójt.
Rok 1973. STAN POSIADANIA NOWEJ GMINY. Na obszarze 9046 ha w 10 sołectwach mieszkało 13 413 obywateli. Na terenie gminy funkcjonowało dziewięć szkół 8-klasowych, dwie szkoły 4-klasowe, 4 publiczne ośrodki zdrowia (Trzebownisko, Łąka, Zaczernie i Stobierna) oraz punkt lekarski w Jasionce, 5 przedszkoli, 6 bibliotek i 8 punktów bibliotecznych. O gospodarce gminy decydowało dobrze rozwinięte rolnictwo (3465 gospodarstw – czytaj niżej), Większe podmioty gospodarcze to: Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Postęp" oraz Gminna Spółdzielnia SCh (handlowo – usługowa) w Jasionce, browar w Zaczerniu, młyn gospodarczy w Trzebownisku, tuczarnia trzody w Łące, dwie międzykółkowe bazy maszynowe i 4 kółka rolnicze. Funkcjonowały też m.in. 4 urzędy pocztowe, kino panoramiczne w Zaczerniu, kilka klubów „Ruch" i Rolnika. Powoli podejmowały działalność małe prywatne zakłady rzemieślniczo – usługowe. W 1975 roku zarejestrowanych było 115 takich podmiotów, w tym aż 55 zajmowało się stolarstwem, 15 świadczyło usługi murarskie, 10 – kowalsko – ślusarskie, 10 – elektryczne. Najwięcej takich zakładów działało w Stobiernej (28) i w Łące (23). Odczuwalnym problemem stawał się deficyt punktów naprawy odbiorników RTV.
Lato 1973. PIERWSZY TURNIEJ PIŁKARSKI O PUCHAR GMINY. Rozegrano pierwszy turniej piłkarski pod patronatem gospodarza gminy. Do walki o puchar naczelnika gminy Trzebownisko stanęli piłkarze LZS Łukawiec (klasa „B") i LZS Terliczka (klasa „A"). Mecz wygrali łukawianie wynikiem 2:1.
Jesień 1973 r. MAMY WŁASNY BANK. Obsługi depozytowo - kredytowej mieszkańców wsi podjęła się utworzona w Jasionce filia (potem oddział) Banku Spółdzielczego Rolników i Rzemieślników w Rzeszowie. W 1985 roku jego miejsce zajął samodzielny Bank Spółdzielczy w Jasionce. Pierwszym dyrektorem i prezesem Zarządu została Bronisława Drzał. W 1990 roku oddano do użytku nową siedzibę Banku, obok bazy GS i Dworu Ostoya. W 2015 roku punkty kasowe BS funkcjonowały w Łące, Trzebownisku i Zaczerniu; w Jasionce, Trzebownisku i Zaczerniu mieszkańcom służą całodobowe bankomaty.
20 grudnia 1973 r. RADA W NOWYM SKŁADZIE. 20 grudnia na pierwszej sesji zebrała się Gminna Gada Narodowa wybrana 9 grudnia. Liczyła 45 radnych, od 1 czerwca 1975 r., po likwidacji powiatów do jej składu dokooptowano 5 dotychczasowych radnych powiatowych. Na przewodniczącego GRN wybrano Stefana Koczota, na zastępców Stanisława Barłogę i Piotra Lecha. Pierwsze sesje odbywały się w domach ludowych w Nowej Wsi i w Trzebownisku. Dopiero 11 października 1974 roku, miejscem zebrania radnych stała się sala posiedzeń w wybudowanym na potrzeby gminnej administracji nowym Urzędzie Gminnym w Trzebownisku. Budynek stanął na parceli dawnego folwarku Jędrzejowiczów, naprzeciw tzw. rządcówki. Robocze sesje GRN zwoływano raz na kwartał. Stałym ich tematem były kwestie gospodarki rolnej i realizacji zadań skupu oraz kontraktacji produktów rolnych, zatwierdzanie oraz rozliczanie planów społeczno –gospodarczych, sytuacja w zakresie porządku i bezpieczeństwa, problemy oświaty i kultury w gminie.
Dekada lat siedemdziesiątych. GMINA ZAGŁĘBIEM MLEKA, ŻYWCA, WARZYW I OWOCÓW. Dekada lat 70. uznawana była przez wielu mieszkańców wsi za „złoty" okres polskiego rolnictwa. Doświadczyli tego również chłopi z terenu gminy Trzebownisko. Nasze wsie stały się zagłębiem produkcji mleka oraz żywca (trzody, bydła rzeźnego, owiec), a także warzyw. Codziennie, z każdego kierunku jechali do mleczarni w Staromieściu wozacy z pełnymi konwiami. Skup mleka z naszego terenu wyniósł w 1974 roku ponad 6,2 mln litrów. Największym dostawcą byli chłopi z Łukawca i Stobiernej (po 1,2 mln litrów), następnie z Łąki i Terliczki (818 tys. l), z Zaczernia i Jasionka (po 700 tys.). Opłacała się hodowla trzody i bydła dla Zakładów Mięsnych w Rzeszowie (dane za 1972 r. - ponad tysiąc ton skupionego żywca, w tym 580 ton wieprzowiny). Gmina została też liczącym się kontrahentem dla RZPOW „Alima". Do rzeszowskiego zakładu trafiały transporty zakontraktowanych owoców i warzyw. Skup za 1974 rok wyniósł globalnie 3770 ton. Nastąpiła lokalna specjalizacja produkcji w poszczególnych sołectwach: Stobierna produkowała pomidory, fasolkę szparagową, truskawki, Trzebownisko – kapustę, porzeczkę i agrest. Zaczernie – ogórki, kapustę, kalafiory, itd. Dochody przysparzała także sprzedaż jaj – w 1974 r. skup z ferm wyniósł 3250 tys. sztuk. Natomiast niekorzystnym zjawiskiem gospodarki rolnej w gminie był fakt nadmiernego rozdrobnienia ziemi. Wszędzie dominowały gospodarstwa do 2 ha. Np. w Zaczerniu ich liczba w latach 1966 - 1986 niemalże się podwoiła: z 316 do 536, kosztem dużych; liczba gospodarstw o pow. od 2 -5 ha zmalała z 101 do 74.
Dekada lat siedemdziesiątych. NOWA DEFINICJA - CHŁOPOROBOTNIK. W polityce społecznej karierę robiło określenie „chłoporobotnik". Tak nazywano dwuzawodowców, osoby prowadzące gospodarstwa rolne (po godzinie 15, z wykorzystaniem dni urlopowych) i równolegle zatrudnione na etacie w zakładzie przemysłowym. W okresie ożywienia gospodarczego tzw. ery gierkowskiej największy wskaźnik dwuzwodowców notowano właśnie na rzeszowskiej wsi. Niemal z każdego gospodarstwa naszej gminy, co najmniej jedna, często więcej domowników, dojeżdżało autobusami komunikacji publicznej oraz samochodami zakładowymi do pracy w WSK, w „Zelmerze", w dziesiątkach innych zakładów i instytucji Rzeszowa.
1 stycznia 1974 r. „JASIONKA" ROBI MIĘDZYNARODOWĄ KARIERĘ. Lotnisko Rzeszów – Jasionka otrzymało rangę lotniska międzynarodowego i możliwość przyjmowania oraz odpraw samolotów w komunikacji międzynarodowej. Od czasu do czasu odbywały się loty czarterowe do Włoch (m.in. transport koni i cieląt), do Moskwy (truskawki), oraz do Bułgarii (loty turystyczne) Ze względu na szczególnie korzystne warunki lotne (statystycznie ponad 300 dni w roku) rzeszowskie lotnisko pełniło rolę lotniska zapasowego dla Warszawy. W ruchu krajowym „Jasionka" posiadała regularne połączenia z Warszawą, Gdańskiem, Poznaniem, Koszalinem, Wrocławiem i Szczecinem. Obsługiwała blisko 100 tys. pasażerów rocznie. Nikt wówczas jeszcze nie przewidywał, że w 2015 roku liczba ta osiągnie poziom
29 września 1975 r. GMINA STAWIA NA KULTURĘ - GOK I GMINNA BIBLIOTEKA W ZACZERNIU. Sztandarową instytucją kulturalną nowej gminy zbiorczej w Trzebownisku został Gminny Dom Kultury w Zaczerniu, powołany 29 września 1975 roku (18 kwietnia 1977 r. przemianowany przez GRN na Gminny Ośrodek Kultury). Kontynuował on chlubne tradycje działalności kulturalno – oświatowej realizowanej w tym środowisku już od lat dwudziestych XX wieku, zaś od 1961 roku koncentrowanej w ramach Wiejskiego Domu Kultury. GOK starał się przejąć większość pracujących tutaj od lat zespołów i grup artystycznych. M.in. na bazie zespołu teatralnego, kapeli i grupy śpiewaczej powstał Zespół Pieśni i Tańca „Żytnioki" działający do końca lat osiemdziesiątych. Nad kinem, na adoptowanym poddaszu urządzono w 1973 roku Muzeum Regionalne, którego dożywotnim kustoszem został Stanisław Rząsa, pierwszy powojenny sołtys i kronikarz Zaczernia, ludowy etnograf i poeta. Ponadto, już w listopadzie 1974 r. zaczerska biblioteka otrzymała status Gminnej Biblioteki Publicznej. Podlegało je 5 filii (Jasionka, Łąka, Łukawiec, Stobierna i
Trzebownisko), potem utworzono jeszcze 4 punkty. W całej gminie zarejestrowanych było 2445 czytelników; w 1975 r. odnotowano ponad 36 tys. wypożyczeń; cały księgozbiór liczył 35 tys. książek.
Żniwa 1976 r. NA POLACH POJAWIŁY SIĘ BIZONY. Głównym zapleczem usług mechanicznych dla małych gospodarstw rolnych stały sie kołka rolnicze. W latach 70. zostały one scentralizowane w ramach spółdzielni kółek rolniczych. W połowie dekady SKR miała do dyspozycji m.in. 50 traktorów, 62 młocarń, 19 snopowiązałek. Sensację wśród starszych gospodarzy wzbudziły pierwsze kombajny zbożowe. W 1976 roku SKR zakupiła 3 polskie kombajny BIZON z fabryki w Płocku. Problemem stała sie efektywność ich wykorzystania; szeroka na 4 i długa na 14 metrów maszyna z trudem przemieszczała się po wąskich zagonach.
1 maja 1977 r. W GMINIE TRZEBOWNISKO RUSZYŁO SZKOLNICTWO WYŻSZE. Na lotnisku podjął działalność Ośrodek Szkolenia Personelu Lotniczego (OSPL) jako integralna jednostka Politechniki Rzeszowskiej. Głównym zadaniem OSPL było szkolenie grup studentów na potrzeby lotnictwa komunikacyjnego, głownie PLL LOT. Do dyspozycji studentów i instruktorów oddano samoloty: An-2, PZL-110 Koliber, PZL-104 Wilga oraz M-20 Mewa. Pierwsi absolwenci otrzymali dyplomy w 1981 roku, w tym Tadeusz Wrona, który w listopadzie 2011 roku awaryjnie posadził na brzuchu Boeinga na Okęciu. W okresie następnych 40 lat Ośrodek wypuścił prawie 600 absolwentów z licencją pilota zawodowego II kat. Od kwietnia 1992 roku ta jedyna w Polsce placówka nosi nazwę Ośrodek Kształcenia Lotniczego Politechniki Rzeszowskiej (OKL).
19 czerwca 1977 r. KRZYŻE GRUNWALDU DLA STOBIERNEJ I TRZEBOWNISKA. W Stobiernej na placu przed pomnikiem ofiar faszyzmu (pomnik odsłonięty w 1969 roku) odbyła się uroczystość odznaczenia wsi Krzyżem Grunwaldu II klasy za walkę mieszkańców z okupantem hitlerowskim. Na tablicy umieszczonej na obelisku wyryto nazwiska 50 stobierzan – ofiar II wojny; siedemnastu rozstrzelano w trakcie pacyfikacji 8 lipca 1943, czternastu poległo z karabinem w ręku jako żołnierze frontowi II wojny oraz partyzanci, szesnastu zamęczono w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i kazamatach gestapo. Już wcześniej, w 1973 roku, za wkład w walkę z niemieckim najeźdźcą Krzyżem Grunwaldu II klasy uhonorowano też Trzebownisko.
Luty 1978 roku. PONOWNE WYBORY RADNYCH. Wybrano radnych na kolejną 4 letnią kadencję. Praktycznie, prawo zgłaszania kandydatów miała jedynie PZPR i tzw. stronnictwa sojusznicze. To wcale nie znaczy, iż mandaty otrzymywali ludzie, którzy nie mogli liczyć na społeczne poważanie i szacunek. W większości przypadków byli to znani w środowisku społecznicy, działacze spółdzielczy, OSP, KGW, przodujący rolnicy, ludzie wiejskiej inteligencji. W składzie 45 – osobowej Rady znaleźli się: Władysław Drabik, Józef Jakubowski, Maria Słonka, Zofia Słonka, Antoni Szczur oraz Stanisław Śliż z Jasionki; Piotr Lech, Julian Szwagiel i Jan Zawada z Nowej Wsi; Tadeusz Główka, Mieczysław Kołek, Antoni Porada i Jan Sierżęga z Łąki; Kazimierz Dragan, Władysław Gunia, Bronisław Pokrzywa, Maria Ślisz, Genowefa Tomaka oraz Krystyna Ząbek z Łukawca;
Bożena Bal, Stanisław Bielecki, Stanisław Garbarz, Czesława Malec, Józef Szostecki, Stanisław Wisz i Kazimierz Żabiński ze Stobiernej; Mieczysław Bereś, Władysława Bereś, Stefan Koczot, Zofia Obacz, Maria Rzeszutek, Kazimierz Rzeszutko oraz Bolesław Rzucidło z Trzebowniska; Jan Kuźniar z Terliczki; Stanisław Sala z Tajęciny; Walenty Gancarz, Władysław Jakubowski i Józef Piekło z Wólki Podleśnej; Feliks Baj, Elżbieta Furman, Franciszek Kloc, Józef Polak, Stanisław Rząsa, Edward Sroka oraz Teofil Szkoła z Zaczernia.
21 lipca 1978 r. POWOŁANO PARAFIĘ W ŁUKAWCU. Po sześciu wiekach przynależności do parafii w Łące, łukawianie otrzymali od władz kościelnych to, na co czekali. Tęsknota za własnym kościołem narastała od pewnego czasu; w latach siedemdziesiątych, księża z Łąki, raz w miesiącu odprawiali mszę w Łukawcu, w prywatnych pomieszczeniach. W 1977 roku, Zofia Gaweł zdecydowała przeznaczyć swój dom (w stanie surowym) na kaplicę, głównie z myślą o potrzebach ludzi chorych i starych, dla których wyjście do kościoła w Łące mogło być pewnym utrudnieniem. Od tego czasu, mimo przeciwdziałań władz państwowych (nakaz rozbiórki obiektu), odprawiano tu nabożeństwa. Powoli wierni uposażyli kaplicę w potrzebny sprzęt. Po ustanowieniu łukawskiej parafii w lipcu 1978 r., jej proboszczem został ks. Stanisław Jezierski, wikariusz z Wielowsi.
17 września 1978 r. ORDER DLA SPÓŁDZIELNI POSTĘP. Jasionka w gminie Trzebownisko była miejscem dożynek wojewódzkich. Obecny na imprezie minister rolnictwa Józef Tejchma odznaczył Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną „Postęp" w Jasionce „Sztandarem Pracy" II klasy.
22 grudnia 1978 r. PRZODUJĄCY ROLNICY W GMINIE Radni GRN na sesji w dniu 22 grudnia kolejny raz ocenili stan gminnego rolnictwa. Wciąż utrzymywała się wysoka sprzedaż mleka i żywca. Najwięcej gospodarstw, bo aż 246, ukierunkowanych było na produkcję mleka. Szansę na dalszy wzrost produkcji towarowej widziano w specjalizacji. W gminie powstało już 38 gospodarstw spełniających kryteria gospodarstw specjalistycznych (najwięcej w Zaczerniu, Łukawcu i Trzebownisku) oraz 9 zespołów. Dotychczasowym efektem prowadzonych tam inwestycji było wybudowanie m.in. obory na 18 stanowisk, 7 chlewni na 580 stanowisk, 3 owczarni na 360 stanowisk, kurnika na 10 tys. niosek, brojlerni na 12 tys. sztuk oraz 2 szklarni. Do części zespołów oraz do SKR trafiły grunty przejęte od starszych gospodarzy w zamian za renty; w 1977 roku z tego tytułu sprzedano bądź wydzierżawiono 27 rolnikom kilkadziesiąt hektarów. W referacie na sesję Rady wymieniono przodujące zespoły i gospodarstwa. W ocenie radnych najlepszymi zespołami kierowali: Jan Tomaka z Nowej Wsi (owoce pestkowe) oraz Józef Tomaka z Trzebowniska (żywiec wieprzowy). Przodujące gospodarstwa prowadzili: Walenty Gancarz z Wólki Podleśnej (trzoda), Stanisław Otwinowski z Zaczernia (trzoda), Andrzej Miś (bydło mleczne), Tadeusz Ząbek (trzoda) i Kazimierz Dragan (owce) – wszyscy z Łukawca.
Czerwiec - lipiec 1980 r. KLĘSKA CIĄGŁYCH OPADÓW I POWODZI. Na przełomie wiosny i lata 1980 Polskę nawiedziła klęska rekordowych opadów. Niemal wszędzie rzeki wystąpiły z brzegów; najbardziej dały o sobie znać San, Wisła oraz wszystkie rzeki i zbiorniki podgórskie. Także na naszym terenie skutki powodzi były katastrofalne, zwłaszcza w rolnictwie. Zdecydowanie niższe plony sprawiły, iż na wiosnę 1981 roku w wielu gospodarstwach brakło paszy. Oceniając tę sytuację, radni na sesji GRN w kwietniu 1981 roku alarmowali o prawdziwej klęsce urodzaju. Dane za rok 1981: pogłowie bydła spadło w gminie o tysiąc sztuk, trzody o 632 sztuki, w tym w gospodarstwach indywidualnych o 222. Plan skupu za rok 1981 zrealizowano zaledwie w 70 – 90 proc. (np. skupiono 5 mln litrów mleka, gdy rok wcześniej - 5,8 mln). W 1982 roku udało się zahamować spadek i stopniowa odbudować stado. Stało się tak m.in. dzięki łączonej metodzie sprzedaży deficytowych materiałów budowlanych w zamian za dostawy płodów rolnych.
Jesień 1980 r. AKCJE STRAJKOWO – PROTESTACYJNE. Niepokoje społeczne, które latem 1980 roku ogarnęły największe ośrodki przemysłowe w kraju, rozbudziły nastroje również mieszkańców naszej gminy, przede wszystkim ludzi zatrudnionych w największych rzeszowskich fabrykach: WSK i „Zelmerze". Formułowane postulaty i konkretne działania wymierzone przeciw władzy, dotąd raczej sporadyczne i tłumione w zarodku, ogarnęły też podrzeszowską wieś. W domach i rodzinach toczyły się zacięte dyskusje. W środowiskach inteligenckich mówiono o konieczności radykalnych zmian systemu politycznego i gospodarczego, ludzie prości i starsi, pomni słów prymasa Stefana Wyszyńskiego, wypowiedzianych w trakcie uroczystości na Jasnej Górze w sierpniu 1980 roku, ostrzegali przed radykalizmem. Jednakże wszyscy marzyli o poprawie warunków życia i zdecydowanie lepszym zaopatrzeniu rynku w towary. Decyzja o wprowadzeniu w 1976 roku kartek na cukier, a potem na wiele innych towarów (m.in. mięso, benzynę, mydło, a nawet buty) nie uzdrowiła sytuacji, była jedynie oczywistym potwierdzeniem bankructwa planowej, ręcznie sterowanej gospodarki. Powszechnie oczekiwano zmian. Z nadzieją więc przyjęto podpisanie porozumień ze stoczniowcami 31 sierpnia oraz zgodę władz na powstanie niezależnych związków zawodowych.
Od 1981 roku. POMOC CHARYTATYWNA ZACHODU. Głównie kanałami kościelnymi i związkowymi docierała do Polski pomoc charytatywna dla najbardziej potrzebujących. Były to transporty przede wszystkim żywności, ale też odzieży i np. środków czyszczących. Z treści ogłoszeń parafialnych w Stobiernej wynika, że dary te docierały w latach 1981 – 1986, m.in. z terenu Niemiec Federalnych. Dwa punkty wydawania darów zlokalizowano w domach prywatnych, jeden w sali katechetycznej. Proboszcz w Stobiernej sześciokrotnie dzielił nadesłane dary pomiędzy parafian. Były to artykuły spożywcze o przedłużonej ważności (masło, margaryna, oliwa, czekolada, maka, cukier), a także odzież.
16 lutego 1981 r. POWSTAŁO TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ ZACZERNIA. To najstarsza tego charakteru organizacja w gminie. Jej pierwszym przewodniczącym został emerytowany nauczyciel Michał Dudek. Głównym zadaniem członków organizacji było dokumentowanie i szerzenie wiedzy o historii o dorobku wsi oraz jej mieszkańców, ochrona zabytków kultury materialnej i duchowej, inicjowanie nowych inicjatyw społeczno – gospodarczych. Towarzystwo przejęło zasoby Izby Pamiątek (dziś Muzeum Regionalne), istniejącej od 1969 roku głównie dzięki staraniom Stanisława Rząsy, ówczesnego przewodniczącego Gromadzkiej Rady Narodowej. Najważniejsze inicjatywy Stowarzyszenia: wydanie monografii Zaczernia (1988) i albumu fotograficznego (1998), zebranie biografii ofiar II wojny, renowacja pomnika poległych oraz nagrobków ludzi zasłużonych, powołanie spółki wodno – ściekowej, opracowanie i społeczna kontrola realizacji harmonogramu najpilniejszych inwestycji komunalnych.
18 lutego 1981 r. JÓZEF ŚLISZ WŚRÓD STRAJKOWYCH PRZYWÓDCÓW. Ludzie nie kryli satysfakcji, bo po 47 dniach strajku i okupacji budynku b. WRZZ w Rzeszowie podpisano ze stroną rządową tzw. Porozumienia Rzeszowsko – Ustrzyckie. Wśród sygnatariuszy porozumienia był Józef Ślisz z Łąki. Władza zgodziła się na rejestrację NSZZ Rolników Indywidualnych; Ślisz znalazł się w Komitecie Założycielskim rolniczej „S". W połowie 1981 koła Związku Rolników Indywidualnych powstały m.in. w Łące, Łukawcu oraz w Stobiernej. Jesienią 1981 roku zorganizowało się kolo rolniczej „S" w Zaczerniu. Do parafii docierała w znaczących ilościach prasa solidarnościowa.
Marzec 1981 r. GAZ DO KAŻDEJ POSESJI. 20 marca 1981 r., po kilkakrotnych zmianach terminu, włączono gaz na stacji w TERLICZCE. Tymczasem w ŁUKAWCU Komet Budowy Gazociągu (przewodniczący Władysław Gunia), powołano dopiero w grudniu 1983 r. Kilka tygodni później podobny Komitet ukonstytuował się w ŁĄCE, na czele z Józefem Moskwą. W 1986 roku przystąpiono do prac gazyfikacyjnych w STOBIERNEJ, JASIONCE i w WÓLCE. Na szczęście, inwestycje gazowe – też podejmowane w ramach tzw. czynu społecznego - udało się realizować w szybszym tempie niż prace przy wodociągach.
Wiosna 1981 r. SZEŚĆ HEKTARÓW POD SZKŁEM. Po 4 latach budowy, w ramach sektora Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR), podjęło działalność Gospodarstwo Ogrodnicze w Trzebownisku. Pomidory z Trzebowniska były przez lata synonimem najlepszej jakości produkcji ogrodniczej na Podkarpaciu. Obok tuneli szklarniowych stanął własny hotel robotniczy oraz dwa duże bloki wielorodzinne. Od chwili powstania firmą kierował i wciąż kieruje Józef Chrzan. Na wiosnę roku 2016 ograniczono powierzchnię pomidorów i ogórków do 3 ha, produkując je bez ogrzewania.
13 czerwca 1981. POWSTAJĄ KOŁA ROLNICZEJ „SOLIDARNOŚCI". Na czele łąckiego koła Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność" w ŁĄCE stanął sam Józef Ślisz. Do najbardziej aktywnych jego działaczy należeli m.in.: Stanisława Jankowska, Franciszek Gaweł, Stanisław Nagierski, Edward Nowak i Kazimierz Świeboda. W sąsiednim ŁUKAWCU zebranie założycielskie NSZZRI „S" odbyło się 13 czerwca. Na przewodniczącego koła wybrano Józefa Gawła. Zachował się również protokół zebrania założycielskiego koła w ZACZERNIU. Odbyło się dopiero pod koniec października 1981 roku. W trakcie zebrania, które otworzył rolnik Wojciech Furman, wybrało przewodniczącego koła; został nim Gabriel Bieniek. W dyskusji dominowała teza o konieczności większej społecznej kontroli funkcjonujących na wsi struktur samorządu rolniczego i gminnego, zwłaszcza Kółka Rolniczego oraz powołanej Rady Soleckiej.
30 sierpnia 1981 r. TABLICA NA CZEŚĆ OFIAR II WOJNY. Na frontonie pomnika wzniesiono w 1924 roku koło kościoła w Łące na cześć ofiar I wojny, umieszono tablicę odlaną z brązu z nazwiskami mieszkańców parafii poległych i pomordowanych w czasie II wojny. Inicjatorem ufundowania tablicy było miejscowe kolo NSZZRI „Solidarność". Na tablicy znalazły się nazwiska 44 osób – mieszkańców Łąki, Łukawca Dolnego. Terliczki i Palikówki.
15 listopada 1981 r. APOGEUM STRAJKOWYCH PROTESTÓW. Przejeżdżający przez Załęże zauważyli na kominie Zakładu Karnego transparent „Głodówka". Jak się okazało, na szczycie komina zabarykadowało się kilkunastu więźniów i ogłosiło strajk. Transparent wykonali z prześcieradeł. Zażądali m.in. rewizji wszystkich wyroków. Nikomu nie było jednak do śmiechu. Telewizja donosiła o kolejnych strajkach, tymczasem zbliżała się zima, zaś w magazynach szkoły zapasy węgla mogły starczyć ledwie na kilka dni. W sklepie GS chleba z piekarni w Jasionce nie brakowało, ale wszystko inne było na kartki: m.in. mięso (to śladem postulatów ze Stoczni Gdańskiej), ale też cukier, masło, mąka, kasza. Ustawiały się długie kolejki przed każdą dostawą papierosów i mydła. Dziennik Telewizyjny jakby przygotowywał na najgorsze informując o fiasku rozmów wielkiej trójki (Jaruzelski – Glemp - Wałęsa). 21 listopada lektor w Dzienniku TV informował o skierowaniu do gen. Wojciecha Jaruzelskiego posłania Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Sekretarz generalny KPZR Leonid Breżniew ostrzegał: Niezbędne są zdecydowane działania przeciwko jawnym wrogom ustroju ludowego (...). Bez zdecydowanej walki z przeciwnikami klasowymi niemożliwe jest uratowanie socjalizmu w Polsce.
Niedziela, 13 grudnia 1981 r. W POLSCE OGŁOSZONO STAN WOJENNY. Wielu rezerwistów dostało wezwania do natychmiastowego stawienia się do swych jednostek wojskowych. Na drodze do Rzeszowa, w okolicy bazy PTHW (dziś ARiMR oraz giełda rolnospożywcza) na kilka tygodni ustawiono szlaban i punkt kontrolny złożony z milicjantów i żołnierzy. Prawie codziennie, okolicę przemierzały z wyciem syren kolumny milicyjnych „nysek", stacjonujących w Zaczerniu w jednostce ZOMO. Pracownicy Aresztu w Załężu przynosili zatrważające informacje o nowych transportach osób internowanych, dowożonych niemal z całej Polski południowej. Od godz. 22 do 6 rano przez kilka tygodni obowiązywała godzina policyjna, złagodzona na czas Świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku. W grudniu 1981 internowano ok. 5 tys. czołowych działaczy „Solidarności", w woj. rzeszowskim – 103; w tej grupie nie było nikogo z terenu gminy Trzebownisko. Większość zatrzymanych zwolniono po 2 - 3 miesiącach; do końca marca 1982 w ośrodkach odosobnienia pozostawało 25 osób spośród ścisłego kierownictwa rzeszowskiego MKR. Miejscem odosobnienia Lecha Wałęsy stał się Ośrodek Wypoczynkowy Rady Ministrów w Arłamowie koło Birczy. Wśród zatrzymanych i internowanych było też kilkadziesiąt osób z kierownictwa ekipy gierkowskiej, rządzącej państwem w dekadzie lat siedemdziesiątych.
18 grudnia 1981 r. ZWOŁANO NARADĘ SOŁTYSÓW. Na spotkaniu w siedzibie UG w Trzebownisku, które prowadził ówczesny naczelnik inż. Stanisław Kowalski, z udziałem oficera WP reprezentującego Komitet Obrony Kraju, oddelegowanego na teren gminy Trzebownisko, omówiono kwestie porządku i bezpieczeństwa na obszarze gminy. Sołtysi otrzymali szczegółowe dyspozycje wynikające z dekretu o stanie wojennym oraz bieżących zarządzeń ograniczających prawa obywatelskie (godzina milicyjna, sprawy meldunkowe i przemieszczania się, itd.). Obowiązkiem sołtysów było rozplakatowanie otrzymanych obwieszczeń oraz troska o to, aby ich nie zrywano.
Dekada lat osiemdziesiątych. WODOCIĄGI W CAŁEJ GMINIE. Mieszkańcy kolejnych miejscowości gminy decydowali się na wysiłek organizacyjny i finansowy w celu uruchomienia wiejskich wodociągów. Jesienią 1982 roku zrodziła się koncepcja wspólnej inwestycji wodociągowej dla ŁĄKI, ŁUKAWCA i TERLICZKI. Weszła ona do planu inwestycyjnego gminy na rok 1983. Równocześnie, na zebraniach wiejskich przyjęto uchwały o partycypacji mieszkańców w połowie kosztów inwestycji (w robociźnie i w gotowce). Uruchomieni zadania to dopiero rok 1990; woda popłynęła ze wspólnego ujęcia w Łące. W STOBIERNEJ sieć wodociągowa w 1983 i 1984 roku objęła rejon zwany „Zagrody". Tymczasem, dramatycznych chwil doświadczali użytkownicy wiejskiego wodociągu w TRZEBOWNISKU i w NOWEJ WSI. Woda ze wspólnej studni kolo trzebowniskiego cmentarza obecna była w kranach jedynie przez 2-3 godziny na dobę. Problem nabrzmiał do granic katastrofy; w tej sytuacji zaplanowano podanie wody z sieci Rzeszowa. Ponadto sięgnięto po rezerwy zakładowych studni RESMLECZ-u i Gospodarstwa Ogrodniczego.
Listopad – grudzień 1982 r. ODRODZIŁA SIĘ NADZIEJA. 14 listopada wrócił do domu Lech Wałęsa. Także z Załęża zaczęły nadchodzić wieści bardziej optymistyczne. Władze podjęły decyzje o zwolnieniu przed Świętami Bożego Narodzenia 1982 roku wszystkich internowanych. 31 grudnia 1982 roku stan wojenny został zawieszony, a 22 lipca 1983 roku zniesiony. Pozostawił on jednak trwałe rany w świadomości społecznej i postawach ludzi. Do dziś, ocena celowości jego wprowadzenia, podobnie jak rzetelna ocena całego 45 – lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, mocno dzieli Polaków.
Rok 1983. KOMIN NA HORYZONCIE. W krajobraz naszej ziemi wpisał się 230 – metrowy komin Elektrociepłowni Załęże, zasilającej Rzeszów w gorącą wodę.
Lata osiemdziesiąte. STOBIERNA STOLICĄ STOLARSTWA. W gospodarce planowanej centralnie, w której dominowały firmy państwowe, w zasadzie jedyną dziedziną, gdzie mogły funkcjonować małe, w tym prywatne, podmioty, był tzw. przemyśl terenowy oraz rzemiosło, usługi i handel. W roku 1981 na terenie gminy zarejestrowanych było 160 prywatnych zakładów rzemieślniczych. Szczególnie popularną stała się branża stolarska (w tym tapicerstwo, stolarstwo budowlane, ciesielstwo), prowadzona aż w 60 firmach, z tego 29 na terenie Stobiernej, 18 w Łące i 10 w Łukawcu. W dalszej kolejności, świadczono usługi murarsko – budowlane (16 zakładów) i ślusarskie (15). Najwięcej murarzy mieściło się w Zaczerniu (7 zakładów), zaś kawale „polubili" Trzebownisko (6).
4 września 1983. MODNE FESTYNY LOTNICZE Tysiące fanów lotnictwa z całego regionu oglądało w Jasionce fantastyczny pokaz lotniczy z okazji 40 - lecia LWP i 45-lecia przemysłu lotniczego na Rzeszowszczyźnie. Mimo kiepskiej pogody lotnicy nie zawiedli. Szczególnie podobał się balet śmigłowców i popisy precyzji lądowania na Wildze w wykonaniu naszych mistrzów: Jana Barana, Wacława Nycza i Witolda Świadka.
Jesień 1984 r. ZNÓW W ZACZERNIU ROZBRZMIEWA ORKIESTRA DĘTA. Po kilkudziesięciu latach przerwy znów odżyły tradycje strażackiej orkiestry dętej. Kapelmistrzem zespołu został Stanisław Kulpiński. Przez następne dekady zespół towarzyszył wszystkim najciekawszym wydarzeniom życia społeczno – kulturalnego w gminie i w powiecie.
Rok 1984. SUPER MLECZARNIA W TRZEBOWNISKU. W Trzebownisku wyrosły obiekty Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej, przemianowanej w 1986 roku na Rzeszowską Spółdzielnię Mleczarską w Trzebownisku. W latach osiemdziesiątych RESMLECZ dysponując trzema zakładami (Trzebownisko, Staromieście, Strzyżów) przerabiał do 56 mln litrów mleka rocznie, głównie z terenu powiatu rzeszowskiego; dostawy z samej gminy Trzebownisko stanowiły 5 - 6 mln litrów rocznie. Wśród 600 – osobowej załogi (łącznie w 3 zakładach), od samego początku znaczny odsetek stanowili mieszkańcy naszej gminy. Trzebowniski zakład RESMLECZ, największy w Spółdzielni, o łącznej zdolności przerobowej 240 tys. litrów mleka na dobę, posiadał dwa wydziały: tzw. miejski i proszkownię mleka dla niemowląt. Od początku funkcję prezesa Zarządu RESMLECZ pełnił Antoni Kogut. Od lipca 2012 jest on dyrektorem oddziału Spółdzielni Mleczarskiej MLEKOVITA, która przejęła trzebowniską Spółdzielnię.
Czerwiec 1985 r. ABSOLWENCI I LO W RZESZOWIE. Odbyły się uroczystości 200 – lecia państwowego gimnazjum w Rzeszowie; dziś szkoła funkcjonuje jako I Liceum Ogólnokształcącego im. S. Konarskiego. Jak ustalił dr Józef Świeboda, tę najstarszą szkołę średnią Podkarpacia, w okresie powojennego 40 – lecia (1944 – 1984) ukończyło 126 młodych mieszkańców gminy Trzebowniska.
Rok 1985. PIENIĄŻKI ZA TRZODĘ I MLEKO. Liczącym sie źródłem dochodów mieszkańców gminy Trzebownisko pozostawały wciąż gospodarstwa rolne – małe i niedoinwestowane. Na ogólną liczbę gospodarstw 2681 (dane za rok 1982), aż 1642 miało powierzchnie w granicach 0,5 – 2 ha. Ogólna powierzchnia użytków rolnych to 5653 ha, w tym grunty orne 4046, łąki i pastwiska 1561 ha. Gmina wciąż stanowiła ważne zaplecze rynku rolnego. Do najbardziej towarowych wsi należały Łukawiec, Łąka, Zaczernie, Jasionka. W 1988 roku stado bydła wynosiło 3928 sztuk (w tym krów 3016), zaś trzody - 1819. Na rynek trafiło: 626 ton żywca (90 ton wieprzowiny, 347 ton wołowiny, 186 ton drobiu) oraz 5920 tys. litrów mleka. W następnym roku (1989), plan dostaw załamał się; powodem była m.in. hiperinflacja. Pod koniec tego roku inflacja w kraju dosięgła wskaźnika ponad 600 procent; sklepy stały puste, zakupy można było robić tylko za dolary.
Lipiec 1985 r. MISTRZYNI POLSKI Z NOWEJ WSI. 17 – letnia Bernadetta Tomaka z sekcji łuczniczej LKS PIAST w Nowej Wsi zdobyła tytuł wicemistrzyni Polski juniorek młodszych. Wicemistrzem Polski juniorów młodszych został jej klubowy kolega Grzegorz Nowak. Na XII Ogólnopolskiej Olimpiadzie Młodzieży Tomaka i Nowak zdobyli 5 medali w swoich kategoriach i pojechali na Mistrzostwa Europy Juniorów we Francji. „Nowiny" pisały: Łucznictwo było zawsze naszym mocnym punktem i to zarówno w sporcie młodzieżowym jak i seniorów. W tym roku jednak jego centrum młodzieżowe przesunęło się z Rzeszowa do podrzeszowskiej Nowej Wsi, Sekcja łucznicza zawiązana w Nowej Wsi w 1981 roku, była rewelacją w skali kraju. Działała z sukcesami do 1994 r.
Lato 1985 r. PRAWDZI IKARZY POD NIEBEM JASIONKI. Prasa doniosła o wielkim sukcesie Wacława Nycza z Aeroklubu Rzeszowskiego, który zdobył tytuł mistrza świata w lataniu precyzyjnym. To najbardziej utytułowany zawodnik z tej drużyny. W swej karierze zawodniczej „wylatał" 16 medali, w tym 3 złote (1985, 1987 i 1992). Zginął w wypadku samochodowym w kwietniu 2013 roku w wieku 59 lat. Równie piękne sukcesy w mistrzostwach świata, Europy i Polski odnosili: Witold Świadek – 11 medali, Marek Kachaniak - 8, Jan Baran – 5. Obok sportów samolotowych nasze lotnisko dało młodym talentom szansę sięgnięcia po najwyższe kwalifikacje w szybownictwie, spadochroniarstwie, modelarstwie. Takie nazwiska jak m.in.: Antoni Schabowski, Janusz Trzeciak, Henryk Rozwadowski, Bolesław Gargała, Wacław Czyż, Krzysztof Wyskiel weszły do historii polskiego sportu. Każdy ich sukces cieszył także mieszkańców Nowej Wsi, bo zawsze to było nasze lotnisko, bo to byli i są nasi mistrzowie.
Jesień 1985 roku. EKSPERYMENTALNA KANALIZACJA NA GÓRCE. W Zaczerniu powstała Spółka Wodno – Ściekowa, której celem była m.in. budowa sieci kanalizacyjnej w terenie wiejskim. Podejmowane przez Spółkę działania miały – jak na ówczesne polskie warunki - charakter eksperymentalno – doświadczalny. Efektem tych przedsięwzięć było wybudowanie dwu małych oczyszczalni mechaniczno - biologicznych i skanalizowanie w latach 1991-92 dwóch dzielnic Zaczernia: Górki i osiedla Koloni (tzw. osiedle STW). Dopiero dziesięć lat później, po transformacji ustrojowej, dzięki wsparciu funduszami przedakcesyjnymi UE, realny stał się program kompleksowej kanalizacji całej gminy Trzebownisko (patrz zapis pod datą 5 sierpnia 1994).
Polowa lat osiemdziesiątych. PUSTKI NA SKLEPOWYCH PÓŁKACH. Dystrybucja wielu podstawowych artykułów objęta była reglamentacją kartkową. Mimo to Gminna Spółdzielnia „SCh" w Jasionce stara się łagodzić deficyt sprowadzając dodatkowe partie towarów od producentów z terenu województwa. GS dysponowała wtedy 30 punktami handlowymi i usługowymi (usługi szklarskie, RTV, wod.- kan.). Dobrą renomą cieszyło się pieczywo z własnych piekarni w Jasionce i w Łące.
Lata osiemdziesiąte – lata dziewięćdziesiąte. NOWE PARAFIE W GMINIE TRZEBOWNISKO. Administracja kościelna na naszym terenie przez prawie 400 lat funkcjonowała w niezmienionym kształcie. Do utworzonej w 1374 roku parafii w Staromieściu należało Trzebownisko oraz cześć Nowej Wsi (tzw. staromiejska). Druga część znajdowała się w granicach parafii w ZACZERNIU. Do zaczerskiej świątyni oraz do tamtejszego parafialnego cmentarza podążali też mieszkańcy Jasionki (z południowej części osady) oraz Tajęciny. Trzecią parafią działająca na terenie obecnej gminy Trzebownisko była parafia w ŁĄCE (rok powstania 1409). Była jednostką najrozleglejszą. skupiającą wiernych z Łąki Łukawca, Wólki Łukawskiej, Terliczki, Stobiernej oraz jasioneckich przysiółków: Gęsiówki, Grondu i Kamionki. Krzywe - stobierski przysiółek znajdował się w gestii parafii w Nienadówce. Dopiero w 1789 powołano nową samodzielną parafię w STOBIERNEJ; oprócz Stobiernej weszły w jej granice Krzywe a także Wólka pod Lasem oraz z terenu
Jasionki Gęsiówka i Grond. Na kolejne zmiany trzeba było czekać aż do roku 1945. Utworzono wtedy parafię w TRZEBOWNISKU włączając doń również wiernych z Nowej Wsi staromiejskiej. W 1966 roku powołano parafię w JASIONCE; najpierw skupiała wiernych jedynie z części południowej (tzw. zaczerskiej), w 1979 roku doszli ludzie z Tajęciny a dopiero w 1995 roku mieszkańcy Grondu i Gęsiówki (po odejściu z potrafi Stobierna). Parafii na miejscu w swojej wsi oczekiwali też wierni z ŁUKAWCA; powstała (Łukawiec Górny) decyzją przemyskiego ordynariusza z 21 lipca 1978 roku; decyzja ta czekała na oficjalną akceptację ówczesnych władz państwowych aż do roku 1983. W czerwcu 1983 roku erygowano parafię o nazwie WÓLKA PODLEŚNA; to osobiste osiągnięcie stobierskiego proboszcza ks. Mieczysława Szewczyka. Koniec stulecia przyniósł kolejne zmiany na mapie diecezji przemyskiej (od 1992 roku – rzeszowskiej). W lipcu 1988 roku erygowano parafię w NOWEJ WSI; jej organizatorem oraz proboszczem został ks. Kazimierz Żak. Dekretem z dnia 25 maja 1992 r. ordynariusza nowopowstałej diecezji rzeszowskiej ks. bpa Kazimierza Górnego utworzono Parafię pw. św. O. Pio w TERLICZCE. Dzień 18 sierpnia 2001 roku to data formalnego powstania Parafii pw. św. Piotra i Pawła w ŁUKAWCU DOLNYM.
19 czerwca 1988 roku. WYBORY DO RAD PRZY NIŻSZEJ FREKWENCJI. W odpowiedzi na apel o bojkot wyborów, wystosowany przez działającą w konspiracji Komisję Koordynacyjną NSZZ „Solidarność", do urn wyborczych poszło ok. 55 proc. uprawnionych. Mandat w 45 - osobowej Gminnej Radzie Narodowej w Trzebownisku otrzymali: Feliks Baj, Bronisław Bazan, Józef Bieniek, Jan Brzoza, Maria Bukała, Józef Cebo, Ludwik Cieśla, Franciszek Chmiel, Stanisław Chmiel, Eugeniusz Czyrek, Zbigniew Dec, Tadeusz Domino, Władysław Drabik, Edward Drzał, Kazimierz Drzał, Bronisław Dubiel, Bolesław Duszka, Krystyna Dworak, Józef Gaweł, Stanisław Grygiel, Władysław Gunia, Edward Guzek, Stefan Jakubowski, Ryszard Jakubowski, Halina Kubicka, Wacław Kuziara, Stanisław Lepionka, Eugeniusz Lesiczka, Stanisław Noga, Jan Ostasz, Stanisław Ożóg, Stanisław Pasierb, Józef Porada, Jan Puc, Tadeusz Rogala, Stanisław Ryś, Władysław Rzucidło, Jan Sroka, Tadeusz Szydełko, Bolesław Szwagiel, Jan Walat, Stanisław Wantrych, Hubert Zdeb, Kazimierz Żabiński. Przewodniczącym GRN został Władysław Gunia. Wyrazem nadchodzącej odwilży politycznej były próby stopniowego demokratyzowania władzy lokalnej. Pod hasłem umacniania organów samorządu mieszkańców, w grudniu 1988 roku odbyły się wybory rad sołeckich oraz sołtysów.
Piątek, 8 lipca 1988 r. WICHURA POZRYWAŁA DACHY. Nad okolicą przeszła ogromna wichura, wyczyniając wiele szkód. Poleciały dachy i ściany na kilkudziesięciu budynkach. Jak zawsze, z pierwszą pomocą ruszyli strażacy!
30 czerwca 1989 r. DEFICYT SPRAWNYCH MASZYN I SZNURKA DO PRAS. Tradycyjnym porządkiem, na posiedzeniu GRN radni zapoznali się z przygotowaniami do żniw. Przewodniczący komisji rolnictwa alarmował: z 8 kombajnów jakie posiada SKR, na koniec czerwca tylko cztery gotowe są do wyjazdu w pole. Ratunkiem miały być 4 kombajny prywatne. W prywatne ręce przeszły też wszystkie (31) agregaty omłotowe w gminie. Jak każdego roku, strategicznym surowcem miał też być sznurek; do snopowiązałek ZUM-y zamówiły 200 rolek (otrzymano 120), do prasy zamówiono 400 sztuk, na czas przyszło tylko 40.
Zebrał i zredagował Ryszard Bereś | <urn:uuid:133b0243-681e-45e6-9cc3-9d10eff21d7a> | finepdfs | 2.263672 | CC-MAIN-2018-43 | http://trzebownisko.pl/FCK/KALENDARIUM_GMINY_1944_1989_3.pdf | 2018-10-24T04:33:07Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583519859.77/warc/CC-MAIN-20181024042701-20181024064201-00497.warc.gz | 365,582,767 | 0.999766 | 0.999747 | 0.999747 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | false | [
3177,
8234,
10199,
14298,
17143,
19960,
22992,
27166,
29798,
32836,
37307,
39316,
42929,
46377,
48959,
52438,
55499,
58598,
61723,
64944,
70271,
71640,
75635,
78172,
81762,
84446,
87664,
90947,
94733,
98201,
100748,
103876,
107826,
110734,
113406,
... | 2 | 1 |
Zarządzenie Nr RO.0050.1094.2024.KRO
Burmistrza Prószkowa
z dnia 25 marca 2024 r.
w sprawie organizacji bezpłatnego gminnego przewozu pasażerskiego dla wyborców ujętych w spisie wyborców w stałym obwodzie głosowania położonym na obszarze gminy Prószków, w dniu wyborów organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 7 kwietnia 2024 r.
Na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U.2023 r., poz. 40 ze zm.) oraz art. 37f § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 2408 ze zm.), zarządzam co następuje:
§ 1
1. Ustalam linię komunikacyjną gminnego, bezpłatnego przewozu pasażerskiego w dniu wyborów organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 7 kwietnia 2024 r., ze szczególnym uwzględnieniem przystanków komunikacyjnych oraz godziny odjazdów z poszczególnych przystanków komunikacyjnych.
2. W ramach gminnego, bezpłatnego przewozu pasażerskiego w dniu wyborów organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 7 kwietnia 2024 r odbędą się dwa pełne kursy w odstępach co najmniej 4 godzin.
3. Rozkład jazdy bezpłatnego gminnego przewozu pasażerskiego w dniu wyborów organów jednostek samorządu terytorialnego zarządzonych na dzień 7 kwietnia 2024 r. stanowi załącznik do zarządzenia.
4. Załącznik, o którym mowa w § 1 ust. 3 zarządzenia zamieszcza się w Biuletynie Informacji Publicznej, na tablicy ogłoszeń w Urzędzie Miejskim w Prószkowie oraz na tablicach ogłoszeń w sołectwach.
§ 2
Wykonanie zarządzenia powierzam Sekretarzowi Gminy Prószków
§ 3
Zarządzenie wchodzi w życie z dniem podjęcia.
BURMISTRZ
Krzysztof Cebula
ROZKŁAD JAZDY BEZPŁATNEGO GMINNEGO PRZEWOZU PASAŻERSKIEGO
DLA WYBORCÓW W DNIU WYBORÓW
DO ORGANÓW JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO
ZARZĄDZONYCH NA DZIEŃ 7 KWIEJTNA 2024 R.
I KURS
| GODZINA ODJAZDU | PRZYSTANEK KOMUNIKACYJNY |
|-----------------|--------------------------|
| 09:30 | Prószków, ul. Pomologia |
| 09:33 | Złotniki, ul. Opolska |
| 09:35 | Chrząszczyce, ul. Opolska|
| 09:38 | Górki, ul. Opolska |
| 09:40 | Górki, ul. Szeroka |
| 09:42 | Górki, ul. Opolska |
| 09:45 | Chrząszczyce, ul. Opolska|
| 09:47 | Złotniki, ul. Opolska |
| 09:50 | Prószków, ul. Pomologia |
| 09:58 | Prószków, ul. Grunwaldzka|
| 10:01 | Nowa Kuźnia, ul. Szkolna |
| 10:07 | Nowa Kuźnia, ul. Opolska-Prószkowska |
| 10:10 | Prószków, ul. Grunwaldzka|
| 10:16 | Prószków - Rynek |
| 10:18 | Prószków - ul. Daszyńskiego |
| 10:20 | Prószków - ul. Opolska |
| 10:26 | Przysiecz - ul. Opolska |
| 10:30 | Ligota Prószkowska , ul. Aleja (Pulów) |
| 10:32 | Dzików, ul. Międzyleśna |
| 10:33 | Dzików, ul. Międzyleśna |
| 10:35 | Ligota Prószkowska, ul. Szkolna |
| 10:38 | Jaśkowice, ul. Opolska |
| 10:41 | Ligota Prószkowska, ul. Szkolna |
| 10:45 | Ligota Prószkowska , ul. Aleja (Pulów) |
| 10:47 | Przysiecz - ul. Opolska |
| GODZINA ODJAZDU | PRZYSTANEK KOMUNIKACYJNY |
|-----------------|--------------------------|
| 09:39 | Zimnice Wielkie ul. Opolska |
| 09:41 | Zimnice Małe ul. Opolska |
| 09:43 | Źlinice ul. Krapkowicka |
| 09:45 | Boguszycze ul. Opolska |
| 09:47 | Chrzowice, ul. Opolska |
| 09:51 | Folwark, ul. Krapkowicka |
| 09:52 | Folwark, ul. Krapkowicka |
| 09:53 | Chrzowice, ul. Opolska |
| 09:55 | Boguszycze ul. Opolska |
| 09:57 | Źlinice ul. Krapkowicka |
| 09:59 | Zimnice Małe ul. Opolska |
| 10:01 | Zimnice Wielkie ul. Opolska|
ROZKŁAD JAZDY BEZPŁATNEGO GMINNEGO PRZEWOZU PASAŻERSKIEGO
DLA WYBORCÓW W DNIU WYBORÓW
DO ORGANÓW JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO
ZARZĄDZONYCH NA DZIEŃ 7 KWIETNIA 2024 R.
II KURS
| GODZINA ODJAZDU | PRZYSTANEK KOMUNIKACYJNY |
|-----------------|--------------------------|
| 15:00 | Prószków, ul. Pomologia |
| 15:03 | Złotniki, ul. Opolska |
| 15:05 | Chrząszczycze, ul. Opolska|
| 15:08 | Górki, ul. Opolska |
| 15:10 | Górki, ul. Szeroka |
| 15:12 | Górki, ul. Opolska |
| 15:15 | Chrząszczycze, ul. Opolska|
| 15:17 | Złotniki, ul. Opolska |
| 15:20 | Prószków, ul. Pomologia |
| 15:28 | Prószków, ul. Grunwaldzka|
| 15:31 | Nowa Kuźnia, ul. Szkolna |
| 15:37 | Nowa Kuźnia, ul. Opolska-Prószkowska |
| 15:40 | Prószków, ul. Grunwaldzka|
| 15:46 | Prószków - Rynek |
| 15:48 | Prószków - ul. Daszyńskiego|
| 15:50 | Prószków - ul. Opolska |
| 15:56 | Przysiecz - ul. Opolska |
| 16:00 | Ligota Prószkowska , ul. Aleja (Pulów) |
| 16:02 | Dzików (ul. Międzyleśna )|
| 16:03 | Dzików (ul. Międzyleśna )|
| 16:05 | Ligota Prószkowska, ul. Szkolna |
| 16:08 | Jaśkowice, ul. Opolska |
| 16:11 | Ligota Prószkowska, ul. Szkolna |
| 16:15 | Ligota Prószkowska , ul. Aleja (Pulów) |
| 16:17 | Przysiecz - ul. Opolska |
| GODZINA ODJAZDU | PRZYSTANEK KOMUNIKACYJNY |
|-----------------|--------------------------|
| 15:09 | Zimnice Wielkie ul. Opolska |
| 15:11 | Zimnice Małe ul. Opolska |
| 15:13 | Źlinice ul. Krapkowicka |
| 15:15 | Boguszycze ul. Opolska |
| 15:17 | Chrzowice, ul. Opolska |
| 15:21 | Folwark, ul. Krapkowicka |
| 15:22 | Folwark, ul. Krapkowicka |
| 15:23 | Chrzowice, ul. Opolska |
| 15:25 | Boguszycze ul. Opolska |
| 15:27 | Źlinice ul. Krapkowicka |
| 15:29 | Zimnice Małe ul. Opolska |
| 15:31 | Zimnice Wielkie ul. Opolska| | 3e2f04ce-a421-4f89-930f-32cf70889c36 | finepdfs | 1.066406 | CC-MAIN-2024-46 | https://bip.proszkow.pl/download/attachment/14688/zarzadzenie-burmistrza-proszkowa-nr-ro005010942024kro-z-dnia-25-marca-2024-r.pdf | 2024-11-11T16:11:43+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-46/segments/1730477028235.99/warc/CC-MAIN-20241111155008-20241111185008-00547.warc.gz | 119,065,087 | 0.999442 | 0.999954 | 0.999954 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
1662,
3855,
6050
] | 1 | 0 |
Zarząd Województwa Śląskiego
Regulamin konkursu nr
RPSL.12.02.02-IZ.01-24-043/15
w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020
OŚ PRIORYTETOWA XII Infrastruktura edukacyjna
DZIAŁANIE
12.2 Infrastruktura kształcenia zawodowego
PODDZIAŁANIE 12.2.2 Infrastruktura kształcenia zawodowego – RIT Subregionu Zachodniego
Spis treści
7. Umowa o dofinansowanie ............................................................................................................... 47
Wykaz skrótów
1. EFRR – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
2. ePUAP – elektroniczna Platforma Usług Administracji Publicznej dostępna pod adresem http://epuap.gov.pl;
3. IOK- Instytucja Organizująca Konkurs- Zarząd Województwa Śląskiego;
4. IZ RPO WSL – Instytucja Zarządzająca Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Śląskiego na lata 2014 – 2020;
5. IP RPO WSL – Instytucja Pośrednicząca Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014 – 2020;
6. IZ – Instytucja Zarządzająca;
7. JST – Jednostka Samorządu Terytorialnego;
8. KOP – Komisja Oceny Projektów;
9. LSI 2014– Lokalny system informatyczny RPO WSL 2014-2020, wersja szkoleniowa dostępna jest pod adresem: https://lsi-szkol.slaskie.pl, natomiast wersja produkcyjna pod adresem: https://lsi.slaskie.pl
10. SEKAP – System Elektronicznej Komunikacji Administracji Publicznej dostępnej pod adresem https://www.sekap.pl;
11. SZOOP - Szczegółowy Opis Osi Priorytetowych dla Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020;
12. ZIT/ RIT – Zintegrowane Inwestycje Terytorialne/ Regionalne Inwestycje Terytorialne (jeśli dotyczy);
Słownik pojęć
1. Dzień – ilekroć w regulaminie konkursu mowa jest o dniach należy przez to rozumieć dni kalendarzowe;
2. Istotna modyfikacja – modyfikacja dotycząca elementów merytorycznych wniosku, której skutkiem jest zmiana podmiotowa wnioskodawcy lub przedmiotowa projektu bądź jego wskaźników lub celów mających wpływ na kryteria wyboru projektów.
3. Braki formalne – uchybienia we właściwym przygotowaniu dokumentacji aplikacyjnej, w tym poprawnym ustaleniu poziomu (%) dofinansowania, kwalifikowalności wydatków, okresu realizacji projektu, zgodności z zasadami pomocy publicznej (lub pomocy de minimis), zgodności z zasadami horyzontalnymi, określanie wskaźników, projektów powiązanych.
4. Oczywista omyłka – błędy rachunkowe w wykonaniu działania matematycznego, błędy pisarskie oraz inne oczywiste omyłki rozumiane jako: omyłki widoczne, polegające na niezamierzonym przekręceniu, opuszczeniu wyrazu, błędy logiczne lub mające postać innej niedokładności przypadkowej bądź też wady procesu myślowo-redakcyjnego. Poprawa oczywistych omyłek nie może prowadzić do zmiany zawartości merytorycznej wniosku.
5. Oczywisty błąd pisarski – omyłki widoczne, niezamierzone przekręcenie, opuszczenie wyrazu, błąd logiczny, błąd pisarski lub inna podobna usterka w tekście, również omyłka,
która nie jest widoczna w treści samego wniosku, jest jednak omyłką wynikającą z porównania treści innych fragmentów wniosku i/lub pozostałych dokumentów, stanowiących załączniki do wniosku, a przez dokonanie poprawki tej omyłki, właściwy sens oświadczenia pozostaje bez zmian.
6. Oczywisty błąd rachunkowy – widoczny, niezamierzony błąd rachunkowy popełniony przez wnioskodawcę, polegający na uzyskaniu nieprawidłowego wyniku działania arytmetycznego, a w szczególności błędne zsumowanie lub odjęcie poszczególnych pozycji, brak prawidłowego zaokrąglenia kwoty itp.
7. Portal – portal internetowy (www.funduszeeuropejskie.gov.pl) dostarczający informacje na temat wszystkich programów operacyjnych w Polsce.
8. Rozporządzenie ogólne - rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006;
9. Rozporządzenie delegowane komisji (UE) nr 480/2014 z dnia 3 marca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego.
10. Ustawa wdrożeniowa – ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1146 z późn. zm.);
11. Umowa/porozumienie o dofinansowanie projektu - umowa zawarta między właściwą instytucją a wnioskodawcą, którego projekt został wybrany do dofinansowania, zawierająca co najmniej elementy, o których mowa w art. 206 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 885, z późn. zm.) albo porozumienie, o którym mowa w art. 206 ust. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, zawarte między właściwą instytucją a wnioskodawcą, którego projekt został wybrany do dofinansowania;
12. Decyzja o dofinansowaniu projektu – decyzja podjęta przez jednostkę sektora finansów publicznych, która stanowi podstawę dofinansowania projektu, w przypadku gdy ta jednostka jest jednocześnie wnioskodawcą zgodnie z art. 2 pkt 2 i art. 9 ust 2 pkt 3 ustawy wdrożeniowej.
13. Wnioskodawca – podmiot, który złożył wniosek o dofinansowanie projektu.
1. Podstawy prawne
1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 [Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 320];
2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1301/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i przepisów szczególnych dotyczących celu „Inwestycje na rzecz wzrostu i zatrudnienia" oraz w sprawie uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1080/2006 [Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013 r.];
3. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 480/2014 z dnia 3 marca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego [Dz. Urz. UE L 138 z 13.05.2014 r.];
4. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis [Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013 r.];
5. Rozporządzenie Komisji (UE) Nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w stosowaniu art. 107 i 108 Traktatu [Dz. Urz. UE L 187/1 z 26.06.2014];
6. Ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014–2020 (t.j. Dz. U z 2014 r. poz. 1146, z późn. zm.);
7. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.);
8. Ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (t.j. Dz. U. z 2007 r. Nr 59, poz. 404 z późn. zm.);
9. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 5 sierpnia 2015 r. w sprawie udzielania pomocy inwestycyjnej na infrastrukturę lokalną w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. 2015 poz. 1208);
10. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 3 września 2015 r. w sprawie udzielania regionalnej pomocy inwestycyjnej w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. 2015 poz. 1416)
11. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 19 marca 2015 r. w sprawie udzielania pomocy de minimis w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. 2015 poz. 488);
12. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U 1991 Nr 95 poz. 425 z późn. zm);
13. Umowa Partnerstwa zatwierdzona przez Komisję Europejską w dniu 23 maja 2014 r.
14. Regionalny Program Operacyjny Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 (RPO WSL 2014-2020) uchwalony przez Zarząd Województwa Śląskiego Uchwałą nr 139/6/V/2014 z dnia 29 grudnia 2014 r. i zatwierdzony decyzją Komisji Europejskiej z dnia 18 grudnia 2014 r nr CCI 2014PL16M2OP012;
15. Szczegółowy Opis Osi Priorytetowych dla RPO WSL 2014-2020
16. Strategia Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych Subregionu Zachodniego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020;
2. Podstawowe informacje o konkursie
2.1 Założenia ogólne
1. Instytucją Organizującą Konkurs (IOK) jest: Zarząd Województwa Śląskiego.
2. Zadania IOK wykonuje:
a) Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego [adres: ul. Ligonia 46, 40-037 Katowice], poprzez Wydział Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (FR) [adres: ul. Dąbrowskiego 23, 40-037 Katowice];
a) Właściwa IP ZIT/RIT: Związek Gmin i Powiatów Subregionu Zachodniego Województwa Śląskiego (w ww. zakresie) [adres: ul. J i F Białych 7, 44-200 Rybnik].
3. Przedmiotem konkursu jest wybór do dofinansowania projektów, realizowanych w ramach Osi Priorytetowej XII Infrastruktura edukacyjna, Działania 12.2 Infrastruktura kształcenia zawodowego, Poddziałania 12.2.2 Infrastruktura kształcenia zawodowego – RIT Subregionu Zachodniego.
4. Celem działania jest zwiększenie kompetencji uczniów szkół kształcących w zawodach.
5. Wybór projektów do dofinansowania następuje w trybie konkursowym.
6. Projekty dofinansowane będą w ramach środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
2.2 Ograniczenia i limity w realizacji projektów, w tym również szczególne warunki dostępu dla konkursu
1. Aplikować o dofinansowanie mogą wnioskodawcy, których projekty będą realizowane na terenie właściwego Subregionu Zachodniego;
2. W ramach Działania 12.2 kwalifikowane będą środki trwałe powyżej 3 500 zł.
2.3 Typy projektów możliwych do realizacji w ramach konkursu
W ramach konkursu przewiduje się realizację następującego typu projektu:
1. Przebudowa, budowa 1 , remont laboratoriów, sal do praktycznej nauki zawodu wraz z zapewnieniem wyposażenia, w tym przystosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych.
2.4 Podmioty uprawnione do ubiegania się o dofinansowanie
O dofinansowanie mogą się ubiegać następujące typy podmiotów:
1. Jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia;
2. Inne państwowe lub samorządowe jednostki sektora finansów publicznych, których ustawowym lub statutowym zadaniem jest pełnienie zadań publicznych w zakresie kształcenia ustawicznego;
3. Inne państwowe lub samorządowe jednostki sektora finansów publicznych, których ustawowym lub statutowym zadaniem jest pełnienie zadań publicznych w zakresie edukacji;
4. Organizacje pozarządowe;
1 W działaniu 12.2 poprzez budowę rozumie się rozbudowę, odbudowę, nadbudowę.
5. Podmioty prowadzące placówki kształcenia ustawicznego;
6. Osoby prawne i fizyczne będące organami prowadzącymi szkoły ponadgimnazjalne (wyłącznie w zakresie kształcenia zawodowego);
7. Kościoły i związki wyznaniowe oraz osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych.
2.5 Wymagania dotyczące partnerstwa w projekcie
1. Możliwość realizacji projektów w partnerstwie została określona w art. 33 ustawy wdrożeniowej.
2. W przypadku realizacji projektu w partnerstwie wymagane jest zawarcie umowy partnerskiej przed dniem zamknięcia naboru. W przypadku braku odpowiedniego dokumentu wnioskodawca będzie mógł uzupełnić załącznik, pod warunkiem, iż data jego wystawienia nie będzie późniejsza niż data zamknięcia naboru.
3. Kwalifikowalność podmiotowa wnioskodawcy – wnioskodawca i partnerzy muszą wpisywać się w katalog beneficjentów programu i regulaminu naboru.
2.6 Grupa docelowa – nie dotyczy
2.7 Kwota środków przeznaczonych na dofinansowanie projektów
1. Kwota środków z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przeznaczonych na dofinansowanie projektów w niniejszym konkursie wynosi 3 291 910 EURO 2 co stanowi 14 033 741,52 PLN (słownie: sześćdziesiąt sześć milionów trzysta dziewięćdziesiąt siedem tysięcy siedemset osiemdziesiąt dwa złote 50/100). W ramach działania nie przewidziano wsparcia wkładu własnego z budżetu państwa.
2. Maksymalne dofinansowanie projektu środkami UE (EFRR) wynosi 85% kosztów kwalifikowanych projektu, bądź wynika z poziomu luki w finansowaniu lub jest zgodne z obowiązującymi zasadami udzielania pomocy publicznej.
3. Wnioskowane dofinansowanie w ramach projektu nie może przekroczyć alokacji przyznanej na konkurs.
4. Nie ustala się minimalnej dopuszczalnej w konkursie wartości projektu.
5. Maksymalna wartość wydatków kwalifikowalnych projektu złożonego do dofinansowania nie może przekroczyć 50 mln EUR 3 .
2.8 Termin, forma, miejsce i sposób złożenia wniosku o dofinansowanie
1. Termin składania wniosków o dofinansowanie, tj. czas trwania naboru, ustala się na: 1 lutego 2016 r. – 4 kwietnia 2016 r.
2 Alokacja wyrażona w Euro (3 291 910) zostaje przeliczona wg kursu wymiany PLN/EURO Europejskiego Banku Centralnego z przedostatniego dnia kwotowania środków w EBC w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym dokonuje się wyliczenia wartości alokacji Programu, tj. kurs obowiązujący na miesiąc listopad z 27 listopada 2015 r. (1€=4,2631 PLN). Z uwagi na konieczność ogłoszenia naborów w PLN, wybór projektów do dofinansowania oraz podpisanie umów będzie uzależnione od dostępności środków.
3 Aby dokonać konwersji walutowej PLN/EUR należy posłużyć się średnią arytmetyczną kursów średnich miesięcznych Narodowego Banku Polskiego, z ostatnich kolejno następujących po sobie sześciu miesięcy bezpośrednio poprzedzających miesiąc złożenia wniosku o dofinansowanie (kursy te publikowane są w mediach elektronicznych pod adresem: http://www.nbp.pl/home.aspx?f=/kursy/kursy_archiwum.htm Informacji należy szukać na stronach Narodowego Banku Polskiego, zgodnie ze ścieżką: Statystyka i sprawozdawczość Kursy Archiwalne kursy walut Kursy średnie miesięczne, na koniec miesiąca, średnie .roczne. Wskazany adres strony może ulec zmianie.
2. Wniosek o dofinansowanie wraz z załącznikami należy wypełnić wyłącznie w formie elektronicznej, za pomocą udostępnionego do tego celu systemu teleinformatycznego, tj. Lokalnego Systemu Informatycznego Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 (LSI), dostępnego pod adresem: https://lsi.slaskie.pl/).
3. Wnioski o dofinansowanie, wypełnione w LSI, przyjmowane będą wyłącznie w formie elektronicznej za pośrednictwem platformy SEKAP (System Elektronicznej Komunikacji Administracji Publicznej, https://www.sekap.pl/katalogstartk.seam?id=56000) lub skrzynki podawczej ePUAP (Elektroniczna Platforma Usług Administracji Publicznej, www.epuap.gov.pl). Wniosek należy podpisać za pomocą bezpiecznego podpisu elektronicznego weryfikowanego kwalifikowanym certyfikatem, certyfikatu CC SEKAP lub profilu zaufanego ePUAP.
4. Zasady dostępu do LSI określa „Instrukcja użytkownika Lokalnego Systemu Informatycznego 2014 dla Wnioskodawców/Beneficjentów RPO WSL 2014-2020". Aktualny dokument dostępny jest pod adresem: www.rpo.slaskie.pl.
5. Na moment ogłoszenia konkursu dostępna będzie instalacja szkoleniowa LSI (https://lsi-szkol.slaskie.pl/). W tej instalacji wniosek nie może zostać złożony do IOK, a jego udostępnienie wnioskodawcy ma jedynie charakter poglądowy i pomocniczy. Wszelkie wnioski złożone za pośrednictwem tej instalacji systemu LSI pozostaną bez rozpatrzenia.
6. Wnioskodawca zobowiązany jest stosować Instrukcję wypełniania wniosku stanowiąca załącznik nr 2 do Regulaminu. Wnioskodawca zobowiązany jest przesłać formularz elektroniczny wygenerowany poprzez platformę SEKAP wraz z załączonym do niego wnioskiem o dofinansowanie.
7. Aby prawidłowo złożyć wniosek o dofinansowanie należy postępować zgodnie z instrukcjami dla platformy SEKAP lub ePUAP.
8. Za moment złożenia wniosku uznaje się datę widniejącą na Urzędowym Poświadczeniu Odbioru 4 .
9. W przypadku stwierdzenia we wniosku o dofinansowanie braków formalnych lub oczywistych omyłek IOK wzywa wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku lub poprawienia w nim oczywistej omyłki w wyznaczonym terminie nie krótszym niż 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia.
10. Uzupełnienie lub poprawa wniosku o dofinansowanie w wyznaczonym terminie nie może prowadzić do jego istotnej modyfikacji. Dopuszczalne jest dokonanie uzupełnień lub poprawy wniosku w zakresie i trybie wskazanym przez IOK.
4 W przypadku wystąpienia problemów technicznych z funkcjonowanie platformy SEKAP należy się zgłosić o pomoc do Śląskiego Centrum Społeczeństwa Informacyjnego (http://www.e-slask.pl/)
3. Wskaźniki pomiaru stopnia osiągnięcia założeń konkursu
3.1 Wskaźniki obligatoryjne
1. W ramach przedmiotowego konkursu wskaźnikami obligatoryjnymi dla wszystkich Wnioskodawców (według Załącznika nr 2 do SZOOP RPO WSL 2014-2020 Tabela wskaźników rezultatu bezpośredniego i produktu dla działań i poddziałań) są:
wskaźniki rezultatu bezpośredniego:
W ramach Działania 12.2 nie planuje się wskaźników o charakterze rezultatu bezpośredniego.
wskaźniki produktu:
a) Potencjał objętej wsparciem infrastruktury w zakresie opieki nad dziećmi lub infrastruktury edukacyjnej (obligatoryjny) – Liczba użytkowników, którzy mogą korzystać z nowo wybudowanej lub udoskonalonej infrastruktury opieki nad dziećmi lub edukacyjnej. Przez użytkowników w tym kontekście należy rozumieć wszystkich uczniów korzystających z przedmiotu projektu, nie należy uwzględniać nauczycieli oraz osób dorosłych;
b) Liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia zawodowego (obligatoryjny) – liczba rozbudowanych, odbudowanych, nadbudowanych, remontowanych budynków, na potrzeby infrastruktury kształcenia zawodowego. W przypadku inwestycji prowadzonej w zespole szkół, we wskaźniku należy ująć każdą szkołę dla której dostosowywane są laboratoria, sale do praktycznej nauki zawodu.
3.2 Pozostałe wskaźniki
1. Pozostałe wskaźniki określone w SZOOP RPO WSL 2014-2020 nie są wskaźnikami obligatoryjnymi dla wszystkich projektów składnych w ramach danego projektu. Ich występowanie jest uzależnione od specyfiki projektu oraz charakteru wsparcia. Lista zamknięta wskaźników pozostałych (nieobligatoryjnych) obejmuje:
W Poddziałaniu 12.2.2 Infrastruktura kształcenia zawodowego – ZIT wskaźniki nieobligatoryjne nie występują.
2. Dla przedmiotowego konkursu ustala się koszt jednostkowy dla wskaźników pn.:
a) potencjał objętej wsparciem infrastruktury w zakresie opieki nad dziećmi lub infrastruktury edukacyjnej w wysokości 3 664,39 PLN;
b) liczba wspartych obiektów infrastruktury kształcenia zawodowego w wysokości 1 973 841,50 PLN;
3. Ustalony koszt jednostkowy wskaźnika ma zastosowanie na etapie oceny merytorycznej projektu i odnosi się do kryterium merytorycznego ogólnego pn. Wpływ na wskaźniki RPO w zakresie EFRR.
4. W przypadku nieosiągnięcia celu projektu wyrażonego wskaźnikami produktu lub rezultatu projektu lub wystąpienia istotnej zmiany wpływającej na charakter operacji, jej cele lub warunki wdrażania, która mogłaby doprowadzić do naruszenia jej pierwotnych celów, zgodnie z zapisami umowy o dofinansowanie oraz zasadami określonymi przez IZ/IP RPO WSL, wydatki w projekcie mogą zostać uznane za
niekwalifikowalne lub może nastąpić odstąpienie od podpisania umowy/rozwiązanie umowy o dofinansowanie.
4. Kwalifikowalność wydatków w ramach konkursu
1. Katalog kosztów kwalifikujących się do objęcia wsparciem został określony w dokumentach:
a) Szczegółowy opis osi priorytetowych Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020,
b) Wytyczne w zakresie kwalifikowalności wydatków w zakresie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności na lata 2014-2020,
c) Wytyczne programowe w zakresie kwalifikowania wydatków w ramach EFRR RPO WSL 2014-2020,
d) Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 5 sierpnia 2015 r. w sprawie udzielania pomocy inwestycyjnej na infrastrukturę lokalną w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. 2015 poz. 1208);
e) Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 3 września 2015 r. w sprawie udzielania regionalnej pomocy inwestycyjnej w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. 2015 poz. 1416);
f) Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 19 marca 2015r. w sprawie udzielania pomocy de minimis w ramach regionalnych programów operacyjnych na lata 2014-2020 (Dz. U. z 2015 r., poz. 488).
2. Początkiem okresu kwalifikowalności wydatków jest 1 stycznia 2014 r. W przypadku projektów rozpoczętych przed początkową datą kwalifikowalności wydatków, do współfinansowania kwalifikują się jedynie wydatki faktycznie poniesione od tej daty. Wydatki poniesione wcześniej nie stanowią wydatku kwalifikowalnego.
3. Końcową datą kwalifikowalności wydatków jest 31 grudnia 2023 r.
4. Okres kwalifikowalności wydatków w ramach danego projektu określony jest w umowie o dofinansowanie, przy czym okres ten nie może wykraczać poza daty graniczne określone powyżej.
5. W przypadku projektów objętych pomocą publiczną udzieloną na podstawie programu pomocowego albo poza programem pomocowym obowiązują ramy czasowe określone odpowiednio w tym programie pomocowym albo w akcie przyznającym pomoc.
5. Kryteria wyboru projektów
Ocena wniosków dokonywana jest w oparciu o kryteria wyboru projektów zatwierdzone przez Komitet Monitorujący RPO WSL 2014-2020, przedstawione w załączniku nr 3 do Szczegółowego Opisu Osi Priorytetowych Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2014-2020 - Kryteria wyboru projektów dla poszczególnych osi priorytetowych, działań i poddziałań.
Kryteria wyboru projektów w ramach działań wdrażanych przez Wydział Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
5.1 Ocena formalna
1. Po zamknięciu naboru następuje rejestracja złożonych wniosków. Po zakończeniu procesu rejestracji powoływana jest Komisja Oceny Projektów i rozpoczyna się proces oceny projektów. W pierwszej kolejności prowadzona jest ocena formalna wniosków o dofinansowanie projektów pod kątem kryteriów dopuszczających. W przypadku niespełnienia któregokolwiek z kryteriów dopuszczających 0/1, wnioskodawca nie ma możliwości poprawy wniosku o dofinansowanie.
2. Projekt, który spełnił wszystkie kryteria dopuszczające, poddawany jest dalszej ocenie formalnej pod kątem spełnienia kryteriów oceny formalnej. Niespełnienie w ramach oceny któregokolwiek z kryteriów oceny formalnej powoduje, że projekt otrzymuje ocenę negatywną, na skutek czego nie może być skierowany do kolejnego etapu oceny.
5.1.1 Kryteria oceny formalnej
5.2 Ocena merytoryczna
W ramach tej oceny merytorycznej projekt poddawany jest ocenie pod kątem spełnienia następujących kryteriów:
a) kryteria ogólne – wspólne dla wszystkich projektów, niezależnie od określonego typu projektu,
b) kryteria specyficzne – dedykowane konkretnym działaniom/poddziałaniom /typom projektów, charakterystyczne i niezbędne dla oceny danego projektu, punktowane w zależności od stopnia ich wypełnienia.
c) kryteria dodatkowe - wspólne dla wszystkich projektów, niezależnie od określonego typu projektu.
d) kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT – wspólne dla wszystkich projektów, niezależnie od określonego typu projektu.
Sposób dokonywania oceny merytorycznej.
1. Po pozytywnym zakończeniu oceny formalnej projekt kierowany jest do oceny merytorycznej.
2. Projekty oceniane są w ramach kryteriów (zarówno ogólnych jak i specyficznych) zerojedynkowo oraz poprzez przyznanie punktów.
3. Kryteria zerojedynkowe oceniane są w pierwszej kolejności i mają charakter obligatoryjny. Niespełnienie co najmniej jednego kryterium zerojedynkowego (0/1) spośród kryteriów ogólnych lub specyficznych powoduje, że projekt otrzymuje ocenę negatywną i nie kwalifikuje się do dofinansowania.
4. Po pozytywnym zakończeniu oceny pod względem kryteriów zerojedynkowych następuje ocena punktowa. W ramach każdego kryterium punktowanego możliwe jest przyznanie maksymalnie 4 punktów (całe punkty). Ponadto zakłada się system wartościowania znaczenia poszczególnych kryteriów punktowanych poprzez przypisanie im wag: przyznana punktacja dla każdego kryterium będzie pomnożona przez jego wagę. W przypadku, gdy we wniosku łączone są różne typy projektów a dla każdego typu przewidziano różne zestawy kryteriów specyficznych , projekt oceniany jest proporcjonalnie do udziału wydatków kwalifikowalnych każdego z typów projektu w całkowitych wydatkach kwalifikowanych .
5. Otrzymane sumy ocen kryteriów ogólnych i specyficznych mnoży się przez proporcje właściwe dla danego zestawu kryteriów (kryteria ogólne: 60%, kryteria specyficzne: 40%).
6. Projekt otrzymuje ocenę pozytywną w przypadku uzyskania co najmniej 60% maksymalnej, możliwej do uzyskania punktacji, dla danego działania/ poddziałania/ typu/typów projektu. Projekt, który uzyska mniej niż 60% punktów otrzymuje ocenę negatywną i nie kwalifikuje się do dofinansowania.
7. Projekt, który uzyska co najmniej 60% maksymalnej, możliwej do uzyskania punktacji, otrzyma punkty przyznane w ramach kryteriów dodatkowych o wartości 0,2 pkt za spełnienie każdego kryterium dodatkowego. Każdy projekt będzie oceniony pod względem wszystkich kryteriów dodatkowych – przypisanie punktu do danego kryterium będzie miało miejsce jedynie wówczas, gdy dany typ projektu wpisuje się w przedmiotowe kryterium. Ze względu na charakter poszczególnych kryteriów
dodatkowych, ocena przeprowadzana będzie przez ekspertów z danej dziedziny. Dodatkowe punkty będą zsumowane z ostatecznym wynikiem uzyskanym z oceny kryteriów ogólnych i specyficznych.
8. W oparciu o ostateczną liczbę punktów otrzymaną przez projekt przygotowuje się listę projektów, o której mowa w art. 44 ust. 4 ustawy wdrożeniowej.
5.2.1 Kryteria merytoryczne ogólne
5.2.2 Kryteria merytoryczne specyficzne
Pozytywna weryfikacja projektu w zakresie oceny kryteriów merytorycznych stanowi warunek dopuszczający do oceny merytorycznej przy zastosowaniu kryteriów specyficznych dla działania 12.2.
Kryteria dla Działania 12.2
5.2.3 Kryteria merytoryczne dodatkowe
5.2.4 Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT
Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT stosowane będą w trakcie oceny merytorycznej, która dla poddziałań ZIT/RIT zostanie podzielona na 2 części:
Na etapie oceny merytorycznej, składającej się z 2 części:
Część 1: Ocena w zakresie kryteriów zgodności ze Strategią ZIT/RIT – dokonywana przez pracowników IOK IP ZIT/RIT i/lub kandydatów na ekspertów, w rozumieniu art. 49 Ustawy wdrożeniowej, wpisanych do Wykazu kandydatów na ekspertów w ramach RPO WSL 20142020;
Część 2: Ocena w zakresie kryteriów właściwych dla działań/poddziałań RPO WSL 2014-2020 – EFRR. W ramach poddziałań ZIT/RIT stosowane będą następujące rodzaje kryteriów:
Część 1: Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT (zamieszczone w niniejszym rozdziale poniżej):
1) Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT – dostępu (0/1) – EFRR i EFS.
2) Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT ogólne dla Poddziałań ZIT/RIT – EFRR.
3) Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT szczegółowe dla Poddziałań ZIT/RIT (kryteria dostępu, dodatkowe) – EFS.
Część 2: Kryteria właściwe dla działań/poddziałań RPO WSL 2014-2020. Sposób oceny projektów w zakresie spełnienia kryteriów merytorycznych ogólnych i szczegółowych został przedstawiony w pkt. 5.2.1 i 5.2.2
SPOSÓB PRZEPROWADZENIA OCENY MERYTORYCZNEJ W RAMACH PODDZIAŁAŃ ZIT/RIT:
EFRR (Wydział Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego):
1) Projekty oceniane są w ramach kryteriów zerojedynkowo oraz poprzez przyznanie punktów przez ekspertów wybranych przez IP ZIT/RIT RPO WSL lub pracowników IP ZIT/RIT RPO WSL.
2) W ramach części 1 w pierwszej kolejności weryfikowane będzie spełnienie kryteriów zgodności ze Strategią ZIT/RIT – dostępu (0/1), które mają charakter obligatoryjny. Niespełnienie przez projekt co najmniej jednego z w/w kryteriów powoduje, że projekt otrzymuje ocenę negatywną, nie podlega dalszej ocenie i nie kwalifikuje się do dofinansowania.
3) Projekt spełniający kryteria zerojedynkowe podlega ocenie punktowej.
4) Następnie, w ramach części 1 weryfikowane będą kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT ogólne dla Poddziałań ZIT/RIT - EFRR. W ramach każdego kryterium punktowanego możliwe jest przyznanie maksymalnie 4 pkt (całe punkty). Zakłada się system wartościowania znaczenia poszczególnych kryteriów punktowanych poprzez przypisanie im wag w celu obliczenia średniej ważonej. Przyznana punktacja dla każdego kryterium będzie pomnożona przez jego wagę. Wyznaczanie punktacji w ramach kryteriów zgodności ze Strategią ZIT/RIT ogólnych, następuje poprzez przyznanie punktów dla poszczególnych kryteriów (przemnożenie punktów i wag), następnie sumowane są wyniki z poszczególnych kryteriów. Określenie wartości punktacji następuje poprzez zsumowanie otrzymanych wyników.
5) Projekt otrzymuje ocenę pozytywną w części 1 w przypadku uzyskania co najmniej 40% maksymalnej, możliwej do uzyskania punktacji w ramach kryteriów zgodności ze Strategią ZIT/RIT ogólne dla Poddziałań ZIT/RIT - EFRR. Projekt, który uzyska mniej niż 40% punktów otrzymuje ocenę negatywną i nie kwalifikuje się do dofinansowania.
6) Dla projektów, które osiągnęły minimum punktowe w ramach części 1 i części 2 dokonuje się sumowania punktów z części 1 i 2 oraz przeliczenia uzyskanych w poszczególnych częściach oceny punktów przy zastosowaniu algorytmu: suma punktów uzyskana w części 1 w zakresie kryteriów zgodności ze Strategią ZIT/RIT x 50% + suma punktów uzyskana z 2 części w zakresie kryteriów właściwych dla działań/poddziałań RPO WSL 20142020 x 50%. Wynik oceny ustala się na podstawie średniej arytmetycznej z ocen projektu dokonanych przez poszczególnych członków KOP.
7) W oparciu o ostateczną liczbę punktów otrzymaną przez projekt przygotowuje się listę projektów o której mowa w art. 44 ust. 4 Ustawy z dn. 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie 2014-2020.
Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT - dostępu (0/1) – EFRR i EFS
Kryteria zgodności ze Strategią ZIT/RIT ogólne dla poddziałań ZIT/RIT - EFRR
6. Procedura wyboru projektów do dofinansowania
1. Termin prowadzenia oceny wniosku nie powinien przekroczyć 60 dni. W uzasadnionych przypadkach termin oceny może zostać wydłużony.
2. Sposób działania KOP określa regulamin pracy KOP.
3. Za moment rozpoczęcia procesu oceny wniosków uznaje się moment powołania KOP.
6.1 Sposób dokonywania oceny formalnej wniosków
1. Ocena formalna wniosku o dofinansowanie dokonywana jest metodą zerojedynkową przez co najmniej dwóch pracowników IOK.
2. Ocena dokonywana jest w oparciu o kryteria wyboru projektów zatwierdzone przez Komitet Monitorujący RPO WSL 2014-2020, stanowiące zał. 3 do SZOOP.
3. Katalog elementów projektu, które nie będą podlegać poprawie (zgodnie z odpowiednimi kryteriami dopuszczającymi) dotyczy następujących okoliczności:
a) Złożenia wniosku na odpowiednim formularzu i w postaci elektronicznej - wnioski złożone poza systemem LSI pozostają bez rozpatrzenia.
b) Posiadania w momencie zamknięcia naboru dokumentów (załączników) wymaganych w regulaminie – w przypadku konieczności dołączenia do wniosku aplikacyjnego dokumentów określonych jako obligatoryjne, wnioskodawca jest zobowiązany do ich złożenia w terminie naboru. W przypadku braku odpowiedniego dokumentu wnioskodawca będzie mógł uzupełnić załącznik, pod warunkiem, iż data jego wystawienia nie będzie późniejsza niż data zamknięcia naboru.
c) Kwalifikowalności podmiotowej wnioskodawcy – wnioskodawca i partnerzy (jeśli dotyczy) wpisują się w katalog beneficjentów programu i regulamin naboru.
d) Posiadania na moment zamknięcia naboru umowy partnerskiej oraz wybór partnerów zgodnie z art. 33 ustawy wdrożeniowej (tylko w przypadku występowania partnerstwa w projekcie).
e) Niepodleganie wykluczeniu z możliwości otrzymania wsparcia na podstawie właściwych przepisów prawa.
f) Kwalifikowalności przedmiotowej projektu – traktowanej jako zgodność z przedmiotem naboru, w tym z typami projektów podlegającymi dofinansowaniu oraz warunkami dostępu określonymi w pkt. 2 niniejszego regulaminu, a także weryfikującej czy inwestycja nie została zakończona przed złożeniem wniosku o dofinansowanie oraz czy jest realizowana na terenie województwa śląskiego (lub jej efekty wpływają na rozwój województwa śląskiego).
g) Nieprzekraczania wartości maksymalnej/ minimalnej kosztów kwalifikowalnych/całkowitych projektu – w przypadku gdy stosowne ograniczenia wynikają z SZOOP bądź regulaminu konkursu.
5. Projekt, który spełnił wszystkie kryteria dopuszczające, poddawany jest dalszej ocenie pod kątem pozostałych kryteriów oceny formalnej.
6. Z zastrzeżeniem ppkt. 6.1.3, wniosek o dofinansowanie może podlegać poprawie i uzupełnieniu jedynie w zakresie, który umożliwiają kryteria wyboru projektów, oraz pod warunkiem, że uzupełnienie lub poprawa dotyczą braków formalnych lub oczywistych omyłek.
7. W szczególnych, uzasadnionych przypadkach, gdy brak możliwości usunięcia uchybienia
we wskazanym terminie, co wynika z okoliczności niezależnych od wnioskodawcy, na jego pisemny wniosek złożony do IOK we wskazanym terminie za pośrednictwem SEKAP lub ePUAP, IOK ma możliwość wyznaczyć inny termin na dokonanie poprawy lub uzupełnienia – pod warunkiem, iż nie będzie to stanowić zagrożenia dla terminowego rozstrzygnięcia konkursu.
8. Usuwając uchybienia formalne wnioskodawca powinien stosować się do wskazówek zawartych w otrzymanym z IOK wezwaniu oraz przestrzegać reguł dotyczących przygotowywania dokumentacji konkursowej opisanych w Instrukcji wypełniania wniosku o dofinansowanie.
9. Po uzupełnieniu/poprawie wniosku o dofinansowanie ocena formalna jest kontynuowana. Niespełnienie któregokolwiek z kryteriów oceny formalnej powoduje odrzucenie wniosku o dofinansowanie, na skutek czego projekt nie może być skierowany do kolejnego etapu oceny.
10. Informacja o wyniku oceny formalnej przekazywana jest wnioskodawcy za pośrednictwem LSI, a w przypadku odrzucenia wniosku o dofinansowanie, również w formie pisemnej z uzasadnieniem. Informacja zawiera pouczenie o przysługującym środku odwoławczym i nie stanowi decyzji w rozumieniu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.).
11. W przypadku braku odpowiedzi wnioskodawcy na wezwanie IOK dotyczące uzupełnienia/poprawy w wyznaczonym terminie wniosek pozostaje bez rozpatrzenia.
12. Wniosek o dofinansowanie może zostać wycofany z oceny formalnej na pisemną prośbę wnioskodawcy.
13. Niezwłocznie po zakończeniu oceny formalnej wszystkich projektów złożonych w konkursie IOK zamieszcza na swojej stronie internetowej zbiorczą listę projektów zakwalifikowanych do oceny merytorycznej.
6.2 Sposób dokonywania oceny merytorycznej wniosków
1. Ocena merytoryczna przeprowadzana jest przez ekspertów, a w przypadku konkursu ZIT/RIT również przez pracowników IP ZIT/RIT.
2. W trakcie oceny merytorycznej projektu, w przypadku zaistnienia wątpliwości/lub konieczności uzyskania od wnioskodawcy dodatkowych informacji bądź wyjaśnień, na wniosek osoby oceniającej, IOK może zwrócić się do wnioskodawcy o złożenie wyjaśnień dotyczących wniosku. Złożone wyjaśnienia stanowią integralną część wniosku o dofinansowanie. Wprowadzone treści powinny być jednoznaczne oraz umożliwiać weryfikację okoliczności będących przedmiotem oceny. Ewentualne zmiany treści wniosku o dofinansowanie, będące konsekwencją złożonych wyjaśnień, mogą mieć wyłącznie charakter porządkowy i doprecyzowujący. Wyjaśnienia nie mogą również odnosić się do kwestii całkowicie pominiętych przez wnioskodawcę we wniosku o dofinansowanie. W przypadku niezłożenia wyjaśnień w wyznaczonym przez IOK terminie, ocena projektu przeprowadzana jest na podstawie dostępnych we wniosku informacji.
3. W przypadku wystąpienia znacznych rozbieżności w końcowych ocenach projektu, lub w przypadku skrajnych ocen któregokolwiek z kryteriów, oceniający członkowie KOP wzywani są do dyskusji w celu usunięcia rozbieżności. Gdy usunięcie rozbieżności w drodze konsensusu nie jest możliwe, oceny danego projektu dokonuje inna para w ramach obradującej KOP lub dodatkowi eksperci powołani do oceny danego projektu. Ponowna ocena projektu jest wiążąca, gdy nie występują znaczne rozbieżności w ocenie wniosku.
4. Za znaczne rozbieżności przyjmuje się:
a) w kryteriach zerojedynkowych (0/1) przyznanie ocen skrajnych przez oceniających,
b) w kryteriach punktowanych w skali od 0 do 4, przyznanie przez jednego oceniającego w danym kryterium 0 punktów i jakiejkolwiek innej wartości punktowej przyznanej przez drugiego oceniającego w tym samym kryterium (tj. 0 i 1, 0 i 2, 0 i 3, 0 i 4) oraz przyznanie w danym kryterium 1 punktu przez jednego oceniającego i 4 punktów przez drugiego oceniającego,
c) przyznanie przez jednego oceniającego punktacji co najmniej równej wymaganej minimalnej liczby punktów, a przez drugiego oceniającego punktacji poniżej wymaganej minimalnej liczby punktów.
5. Wniosek o dofinansowanie może zostać wycofany z oceny merytorycznej na prośbę wnioskodawcy.
6. Na podstawie kart oceny merytorycznej projektów oraz metodologii obliczania ostatecznej punktacji projektów, przygotowywana jest lista ocenionych projektów. Na liście uwzględnione są wszystkie projekty, które podlegały ocenie w ramach KOP, uszeregowane od projektów, które uzyskały największą liczbę punktów do projektów najniżej ocenionych.
7. Informacja o wyniku oceny merytorycznej przekazywana jest wnioskodawcy za pośrednictwem LSI, a w przypadku odrzucenia projektu, również w formie pisemnej z uzasadnieniem. Informacja zawiera pouczenie o przysługującym środku odwoławczym i nie stanowi decyzji w rozumieniu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.).
8. W przypadku stwierdzenia na etapie oceny merytorycznej, że wniosek o dofinansowanie nie spełnia kryteriów formalnych, wniosek kierowany jest do ponownej oceny formalnej, zgodnie z ppkt. 6.1 „Sposób dokonywania oceny formalnej wniosków".
6.3 Rozstrzygnięcie konkursu oraz sposób podania do publicznej wiadomości wyników konkursu
1. Rozstrzygnięcie konkursu, w tym podjęcie decyzji w zakresie wyboru do dofinansowania, następuje poprzez zatwierdzenie listy ocenionych projektów. Szacowany termin rozstrzygnięcia konkursu: sierpień 2016 r.
2. Informacja o projektach wybranych do dofinansowania jest upubliczniana na stronie internetowej rpo.slaskie.pl oraz na portalu w formie odrębnej listy nie później niż 7 dni od dnia rozstrzygnięcia konkursu. Lista ta uwzględnia projekty, które uzyskały wymaganą liczbę punktów z wyróżnieniem projektów wybranych do dofinansowania.
3. Wnioskodawcy projektów, o których mowa w pkt. 2 informowani są o zakończeniu oceny, jej wyniku wraz z uzasadnieniem oceny w formie pisemnej. Wnioskodawcom, których projekty nie zostały wybrane do dofinansowania wraz z informacją o wynikach oceny przekazywane jest pouczenie o przysługującym środku odwoławczym. Informacja nie stanowi decyzji w rozumieniu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm.).
4. Po rozstrzygnięciu konkursu IZ może zwiększyć kwotę przeznaczoną na dofinansowanie w konkursie i wybierać do dofinansowania projekty, które uzyskały wymaganą liczbę punktów, lecz ze względu na wyczerpanie pierwotnej kwoty przyznanej na dofinansowanie w konkursie nie zostały wybrane do dofinansowania w wyniku rozstrzygnięcia konkursu.
5. Przesłanką zmiany listy, o której mowa w pkt. 1 są również rozstrzygnięcia zapadające w ramach procedury odwoławczej, o której mowa w punkcie 6.4. Projekty, które uzyskały wymaganą liczbę punktów, lecz ze względu na wyczerpanie pierwotnej alokacji przeznaczonej na dofinansowanie w konkursie nie zostały wybrane do dofinansowania w wyniku rozstrzygnięcia konkursu mogą zostać wybrane do dofinansowania, w sytuacji:
a) dostępności alokacji przeznaczonej na konkurs, spowodowanej w szczególności:
i. rezygnacją z podpisania umowy o dofinansowanie przez wnioskodawcę, którego projekt został wybrany do dofinansowania w ramach konkursu;
ii. powstaniem oszczędności przy realizacji projektów wybranych do dofinansowania w ramach konkursu;
iii. rozwiązaniem umowy o dofinansowanie dla projektu wybranego do dofinansowania w ramach konkursu;
b)zwiększenia alokacji na konkurs, co może w szczególności wynikać z:
i. realokacji środków w ramach działań lub poddziałań w programie operacyjnym;
ii. powstania oszczędności w ramach tego samego działania lub poddziałania przy realizacji projektów złożonych w ramach innych konkursów dla tych działań/poddziałań;
iii. rozwiązania umowy o dofinansowanie w ramach tego samego działania lub poddziałania dla projektu złożonego w ramach innych konkursów dla tych działań/poddziałań.
6. Dodatkowy wybór do dofinansowania następuje zgodnie z kolejnością zamieszczania projektów na liście, przy czym ze względu na zasadę równego traktowania wnioskodawców, wybór projektów musi objąć projekty, które uzyskały taką samą liczbę punktów w ramach konkursu.
7. Informacja o dodatkowym wyborze projektów do dofinansowania upubliczniana jest poprzez zmianę listy o której mowa w pkt. 1.
8. W przypadku zmiany listy na stronie internetowej rpo.slaskie.pl oraz na portalu zamieszczana jest dodatkowa informacja dotycząca podstawy przyznania dofinansowania innej niż w wyniku rozstrzygnięcia konkursu Wybór projektu do dofinansowania wynikający z przesłanek, o których mowa w pkt. 4 następuje zgodnie z kolejnością zamieszczenia projektów na liście ocenionych projektów. W przypadku projektów, które uzyskały taką samą liczbę punktów wyborem obejmuje się wszystkie te projekty. IOK dopuszcza zmianę wniosku o dofinansowanie przed podpisaniem umowy o dofinansowanie, pod warunkiem, że wnioskowane zmiany nie posiadają znamion istotnej modyfikacji projektu oraz po uzyskaniu zgody IOK.
9. Przedłożenie skorygowanego, poprawnego wniosku o dofinansowanie wraz z niezbędnymi dokumentami nie może nastąpić później niż w terminie 5 miesięcy od daty uchwały Zarządu Województwa Śląskiego w sprawie wyboru projektów do dofinansowania.
10. Po wyborze do dofinansowania beneficjent zobowiązany jest do złożenia harmonogramu składania wniosków o płatność. Wzór harmonogramu wraz z zasadami oraz instrukcją jego wypełniania znajdować się będą w Wytycznych programowych w zakresie realizacji projektów EFRR RPO WSL 2014-2020.
11. IOK może podjąć decyzję o przeprowadzeniu weryfikacji dokumentów w zakresie prawidłowości przeprowadzenia właściwych procedur dotyczących udzielania zamówień publicznych lub oceny oddziaływania na środowisko lub udzielania pomocy publicznej. Kontrole te mogą być prowadzone przed dniem otrzymania przez wnioskodawcę informacji o wyborze do dofinansowania i pełnią co do zasady funkcję prewencyjną i doradczą.
12. Konsekwencją przeprowadzonej kontroli uprzedniej może być brak możliwości podpisania umowy o dofinansowanie lub weryfikacja kosztów kwalifikowalnych projektu.
6.4 Procedura odwoławcza
Wnioskodawcy, w przypadku negatywnej oceny jego projektu, o której mowa w art. 53 ust. 2 ustawy wdrożeniowej przysługuje prawo wniesienia protestu zgodnie z art. 53 ust. 1 wskazanej ustawy, w celu ponownego sprawdzenia złożonego wniosku w zakresie spełnienia kryteriów wyboru projektów, na zasadach określonych szczegółowo w rozdziale 15 ww. ustawy oraz Regulaminie procedury odwoławczej IZ lub IP Zasady wnoszenia i rozpatrywania środków odwoławczych, stanowiącym załącznik nr 4 do niniejszego regulaminu.
7. Umowa o dofinansowanie
Warunki zawarcia umowy o dofinansowanie
1. Na etapie podpisywania umowy o dofinansowanie IZ będzie wymagać od ubiegającego się o dofinansowanie uzupełnienia niezbędnej dokumentacji. Informacja o konieczności uzupełnienia dokumentacji zostanie przekazana wnioskodawcy w formie pisemnej.
2. Termin na złożenie kompletnych, poprawnych i prawomocnych dokumentów wynosi 5 miesięcy, liczone od daty uchwały w sprawie rozstrzygnięcia konkursu.
3. Istnieje możliwość uzupełnienia dokumentów niezbędnych do podpisania umowy w terminie umożliwiającym jej zawarcie. Za złożenie dokumentów uznaje się datę ich wpływu do Kancelarii Ogólnej Urzędu Marszałkowskiego.
4. IOK zastrzega sobie prawo, w uzasadnionych przypadkach, do wezwania wnioskodawcy do złożenia innych dokumentów niezbędnych do zawarcia umowy o dofinansowanie niż wskazane w pierwotnym wezwaniu do uzupełnienia.
5. Maksymalny termin na podpisanie umowy o dofinansowanie wynosi 6 miesięcy od podjęcia uchwały w sprawie rozstrzygnięcia konkursu lub uchwały o dodatkowym wyborze, o której mowa w pkt. 6.3.6.
6. Niespełnienie przez wnioskodawcę warunków określonych w pkt 2 oraz pkt 3 lub niepodpisanie umowy w terminie, o którym mowa w pkt 5, oznacza rezygnację z ubiegania się o dofinansowanie. Projekt jest skreślany z listy projektów wybranych do dofinansowania.
7. Przygotowane przez IZ RPO WSL trzy egzemplarze umowy w formie pisemnej w pierwszej kolejności podpisuje beneficjent, a następnie IZ RPO WSL. Za datę podpisania umowy o dofinansowanie rozumie się złożenia ostatniego podpisu przez Członka Zarządu Województwa lub osobę upoważnioną ze strony IZ RPO WSL.
8. IOK zastrzega sobie prawo do przedłużenia terminu na podpisanie umowy o dofinansowanie w przypadku braku dostępności środków EFRR na zakontraktowanie projektu.
9. Celem podpisania umowy o dofinansowanie wnioskodawca musi przedłożyć do IZ RPO WSL dodatkowe dokumenty niewynikające z instrukcji wypełniania wniosku i załączników, m.in:
a) Karta wzorów podpisów;
b) Oświadczenie o formie zabezpieczenia prawidłowej realizacji umowy;
c) Dokumenty potwierdzające wartość otrzymanych środków ze źródeł zewnętrznych;
d) Zaświadczenie organu odpowiedzialnego za monitorowanie obszarów sieci Natura 2000.
8. Dodatkowe informacje
1. Wnioskodawcy mają prawo dostępu do dokumentów z konkursu związanych z oceną złożonego przez siebie wniosku o dofinansowanie, przy zachowaniu zasady anonimowości osób dokonujących oceny wniosku.
2. Na podstawie art. 37 ust. 6 ustawy wdrożeniowej informacją publiczną, w rozumieniu ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 782), nie są:
a) wszelkie dokumenty i informacje przedstawiane przez wnioskodawców, do momentu zawarcia z nimi umowy o dofinansowanie projektu albo wydania w stosunku do nich decyzji o dofinansowaniu projektu,
b) dokumenty wytworzone lub przygotowane w związku z oceną dokumentów i informacji przedstawianych przez wnioskodawców, do momentu rozstrzygnięcia konkursu albo zamieszczenia informacji na stronie właściwej instytucji oraz na portalu o wyborze w trybie pozakonkursowym projektu do dofinansowania.
3. Jednocześnie wystąpienie okoliczności, o których mowa w lit. a i b, tzn. zawarcie umowy o dofinansowanie lub wydanie decyzji o dofinansowaniu projektu albo rozstrzygnięcie konkursu lub zamieszczenie informacji na stronie właściwej instytucji oraz na portalu o wyborze w trybie pozakonkursowym projektu do dofinansowania oznacza, że dokumenty i informacje, o których mowa w lit. a i b, stają się informacjami publicznymi, których udostępnienie lub odmowa udostępnienia będzie następowało w trybie określonym ustawą o dostępie do informacji publicznej.
4. Regulamin konkursu może ulegać zmianom w trakcie trwania konkursu. Do czasu rozstrzygnięcia konkursu regulamin nie może być zmieniany w sposób skutkujący nierównym traktowaniem wnioskodawców, chyba, że konieczność jego zmiany wynika z przepisów prawa powszechnie obowiązującego. W przypadku zmiany regulaminu IOK zamieszcza na swojej stronie internetowej oraz na portalu informację o zmianie regulaminu, aktualną treść regulaminu, uzasadnienie oraz termin, od którego zmiana obowiązuje.
5. W razie zmiany lub wejścia w życie nowych przepisów prawnych lub wytycznych Ministerstwa Rozwoju, Instytucja Organizująca Konkurs zastrzega sobie prawo dokonania zmian w regulaminie konkursu, pod warunkiem dochowania zgodności z przepisami określonymi w ustawie wdrożeniowej. Informacja o zmianie regulaminu konkursu wraz ze wskazaniem daty, od której obowiązuje zmiana zostanie zamieszczona na stronie internetowej IOK (także na portalu).
6. Termin zakończenia projektu i poszczególnych zadań nie powinien co do zasady przekraczać okresu 48 miesięcy od daty podpisania umowy o dofinansowanie (porozumienia/decyzji).
7. W uzasadnionych sytuacjach IOK ma prawo anulować konkurs. Przesłankami do anulowania konkursu mogą być:
a) zmiana krajowych/unijnych aktów prawnych/wytycznych wpływających w sposób istotny na proces wyboru projektów do dofinansowania;
b) inne zdarzenia losowe, których nie da się przewidzieć na etapie konstruowania założeń przedmiotowego regulaminu.
8. W przypadku anulowania konkursu IOK przekaże do publicznej wiadomości informację o anulowaniu konkursu wraz z podaniem przyczyny.
9. Forma i sposób udzielania wnioskodawcy wyjaśnień w kwestiach dotyczących konkursu
1. Korespondencja dotycząca wniosku o dofinansowanie prowadzona jest z wnioskodawcą za pomocą środków komunikacji elektronicznej:
skrzynka podawcza SEKAP dostępna jest pod adresem internetowym: https://www.sekap.pl/katalogstartk.seam?id=56000 lub skrzynka podawcza ePUAP/UMWSL/skrytka.
2. Zawiadomienie o wyniku oceny wniosku zostanie przekazane w sposób elektroniczny na indywidualną Skrzynkę Kontaktową PeUP na platformie SEKAP lub ePUAP, z której został złożony wniosek o dofinansowanie lub elektroniczną skrzynkę podawczą (do pomiotu publicznego). Zawiadomienie uznaje się za skutecznie doręczone w przypadku otrzymania przez IOK prawidłowego (opatrzonego podpisem elektronicznym) Urzędowego Poświadczenia Odbioru.
3. Do doręczeń stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.).
4. W uzasadnionych przypadkach dopuszcza się zastosowanie innych dodatkowych form komunikacji z wnioskodawcą.
5. W przypadku konieczności udzielenia wnioskodawcy wyjaśnień w kwestiach dotyczących konkursu oraz pomocy w interpretacji postanowień regulamin, IOK udziela indywidualnie odpowiedzi na pytania wnioskodawcy:
- osobiście w siedzibie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego
```
ul. Dąbrowskiego 23, Katowice w godzinach pracy: 7:30 – 15:30
```
w celu uzgodnienia terminu spotkania należy skontaktować się pod numerem telefonu:
+48 32 77 40 321 (Referat oceny projektów 2 lub Referat oceny projektów 3)
- telefonicznie lub mailowo:
Główny Punkt Informacyjny o Funduszach Europejskich w Katowicach
```
ul. Dąbrowskiego 23, godziny pracy: pon. 7:00 – 17:00, wt. – pt. 7:30 – 15:30. Telefony konsultantów: +48 32 77 40 172, +48 32 77 40 193 +48 32 77 40 194, +48 32 77 40 418 adres e-mail: email@example.com Lokalny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Bielsku-Białej ul. Cieszyńska 367, 43-382 Bielsko- Biała godziny pracy: pon. 8:00 – 18:00, wt. – pt. 8:00 – 16:00 Telefony konsultantów: +48 33 47 50 135,
```
+48 33 49 60 201
```
Lokalny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Rybniku ul. Powstańców Śląskich 34, 44-200 Rybnik godziny pracy: pon. 7:00 – 17:00, wt. – pt. 7:30 – 15:30 Telefony konsultantów: +48 32 431 50 25, +48 32 423 70 32 Lokalny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Sosnowcu ul. Kilińskiego 25, 41-200 Sosnowiec godziny pracy: pon. 7:00 – 17:00, wt. – pt. 7:30 – 15:30 Telefony konsultantów: +48 32 263 50 37, +48 32 360 70 62 Lokalny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich w Częstochowie Aleja NMP 24, I klatka, lokal 1,4, 42-202 Częstochowa godziny pracy: pon. 7:00 – 17:00, wt. – pt. 7:30 – 15:30 Telefony konsultantów: +48 34 360 56 87, +48 34 324 50 75, fax: 34 360 57 47
```
ZAŁĄCZNIKI
Integralną część niniejszego Regulaminu stanowią:
Załącznik nr 1: Wzór wniosku o dofinansowanie realizacji projektu
Załącznik nr 2: Instrukcja wypełniania wniosku o dofinansowanie
Załącznik nr 3: Wzór umowy o dofinansowanie projektu
Załącznik nr 4: Regulamin procedury odwoławczej dla IZ RPO WSL lub IP RPO WSL.
Zasady wnoszenia i rozpatrywania środków odwoławczych | <urn:uuid:53d4d462-ac58-47e7-b98c-ee617dd4dd60> | finepdfs | 1.150391 | CC-MAIN-2025-05 | https://rpo.subregion.pl/wp-content/uploads/sites/2/2015/12/01._regulamin_konkursu_12.2.2_43_rit_zach.pdf | 2025-01-19T06:20:47+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2025-05/segments/1736703362484.27/warc/CC-MAIN-20250119051228-20250119081228-00454.warc.gz | 508,909,787 | 0.999848 | 0.999986 | 0.999986 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
... | pol_Latn | {} | false | [
357,
512,
2946,
5995,
8947,
9799,
12117,
15311,
17924,
20523,
20628,
22610,
23915,
23947,
26761,
27098,
27134,
27393,
27432,
28216,
31068,
31400,
31478,
34384,
37707,
41276,
44210,
44908,
47156,
50087,
50221,
52326,
53418
] | 1 | 0 |
1/2
Informacja o zmianach w dokumentacji produktowej
Drogi Kliencie,
uprzejmie informujemy, że wprowadzamy zmiany w dokumentach związanych z obsługą produktów bankowych dla jednostek organizacyjnych.
Z dniem 01.08.2020 r. zmianie ulegają:
* Regulamin prowadzenia rachunków bankowych, świadczenia usług bankowości elektronicznej oraz wydawania i używania debetowych kart płatniczych w Idea Banku S.A. dla jednostek organizacyjnych („Regulamin"),
* Tabela Przelewów dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą oraz jednostek organizacyjnych („Tabela Przelewów").
* Tabela Opłat i Prowizji dla jednostek organizacyjnych („TOiP"),
Przyczyną zmian jest w szczególności zmiana modelu funkcjonowania Oddziałów Banku poprzez systematyczne wycofywanie obsługi kasowej oraz konieczność dostosowania działalności Banku do zmian w przepisach prawa, w tym wynikających z Ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o zmianie ustawy o usługach płatniczych oraz niektórych innych ustaw, a także ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych.
Zmiany są wprowadzone na podstawie następujących postanowień aktualnie obowiązującego Regulaminu:
* dla TOiP - § 66 ust. 6 lit. a) zmiana poziomu inflacji bądź innych warunków makroekonomicznych, § 66 ust. 6 lit. d) zmiana zakresu lub formy realizacji określonych czynności i usług oraz § 66 ust. 6 lit. j) dostosowanie się do najlepszych krajowych i międzynarodowych praktyk bankowych,
* dla Regulaminu - § 74 ust. 1 lit. a) zmiana stanu prawnego skutkująca koniecznością wprowadzenia zmian w Regulaminie, § 74 ust. 1 lit. i) rezygnacja z oferowania niektórych usług lub produktów w ramach Rachunku oraz § 74 ust. 1 lit. j) konieczność doprecyzowania postanowień Regulaminu lub wprowadzenia zmian redakcyjnych, które nie będą miały niekorzystnego wpływu na treść praw i obowiązków Posiadacza Rachunku,
1. Zmiany w Regulaminie obejmują m.in.:
* zobowiązanie Banku do zapewnienia 90% dostępności do Bankowości elektronicznej w skali miesiąca,
* uwarunkowanie możliwości dokonywania wpłat lub wypłat gotówki w Oddziałach w zależności od udostępnienia tej usługi,
* zobowiązanie Klienta do posiadania kopii danych zapisanych w Książce Odbiorców oraz Wirtualnym Sejfie,
* dodanie przesłanek umożliwiających wypowiedzenie Umowy Produktowej przez Bank,
* wprowadzenie warunków dla zmian oprocentowania zadłużenia przeterminowanego,
* zastrzeżeń w odpowiedzialności Banku (np. wykluczenie szkód wynikających z niedostępności systemów IT Banku),
* uwarunkowanie możliwości zawierania Umowy za pośrednictwem kuriera w zależności od dostępności tej usługi,
* wprowadzenie możliwości automatycznej zmiany danych Klienta na podstawie informacji pobranych z CEiDG, KRS,
* wprowadzenie konieczności zapewnienia środków w celu realizacji zlecenia stałego (brak środków traktowany będzie jako odwołanie tego zlecenia płatniczego),
* wyłączenie możliwości dokonania transakcji we wpłatomacie nieaktywną kartą,
* wprowadzenie konieczności podania PIN przy płatnościach zbliżeniowych po osiągnięciu łącznej kwoty transakcji w kwocie 600 zł od ostatniego użycia PIN,
* wskazanie sposobu wyliczania opłat za przeliczenie waluty, związanego z transakcjami płatniczymi kartą,
* dodanie zapisu o nie wydawaniu kolejnej Karty Głównej/ Dodatkowej w przypadku nieodnotowania żadnej transakcji na karcie w okresie ostatnich 180 dni (analogicznie do zapisu dla klientów indywidulanych i osób fizycznych prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą),
* wprowadzenie możliwości wypowiedzenia przez Bank Umowy o Bankowość Elektroniczną w przypadku, gdy jest to jedyna aktywna umowa zawarta z Klientem od minimum 6 miesięcy,
* w związku ze zmianami dla przedsiębiorców w prawie konsumenckim i Kodeksie cywilnym, dodanie postanowień dla umów zawieranych od 01.01.2021 r., które dotyczą m.in.:
‒ przesłanek umożliwiających zmiany Regulaminu, TOiP oraz wysokości oprocentowania,
‒ współodpowiedzialności Banku za nieautoryzowane transakcje płatnicze i transakcje kartami,
‒ możliwych sytuacji uprawniających Bank do wypowiedzenia Umowy Produktowej.
2. Zmiany w TOiP obejmują m.in.:
* systematyczne wycofywanie obsługi kasowej z Oddziałów Banku,
* ujednolicenie sposobu weryfikacji transakcji kartą płatniczą uwzględnianych przy naliczaniu opłat, z dotychczas zaksięgowanej transakcji na wykonaną transakcję,
* przeniesienie części opłat m.in.: Wyciągi, Potwierdzenia, Czynności Windykacyjne do nowego rozdziału w TOiP o nazwie „Opłaty za pozostałe czynności i usługi", wspólnego dla Rachunków i Lokat terminowych (opłaty dla lokat dotyczyć będą umów zawieranych od dnia 01.08.2020 r.),
2/2
* zniesienie opłaty za dokonanie zastrzeżenia dokumentu tożsamości w Systemie Dokumenty Zastrzeżone.
3. Zmiany w Tabeli Przelewów obejmują m.in.:
* zmianę godzin granicznych przyjmowania zleceń płatniczych za pośrednictwem Bankowości Internetowej i w Oddziałach Banku.
Pragniemy przypomnieć, że pomimo sukcesywnego wycofywania się Banku z obsługi kasowej w Oddziałach, bez zmian pozostawiamy możliwość dokonywania wpłat we wpłatomatach i bankomatach z funkcją wpłaty (bezpłatnie do kwoty 100 tys PLN w danym miesiącu). Ich aktualną listę udostępniamy na naszej stronie internetowej www.idebank.pl/oddzialy.
Klientów nie posiadających do tej pory karty płatniczej, zachęcamy do bezpłatnego jej zamówienia. Wniosek można złożyć w Bankowości Internetowej, w Oddziale lub kontaktując się telefonicznie z Bankiem.
Załączone do tej wiadomości dokumenty (Regulamin, TOiP, Tabela Przelewów) będą również dostępne na stronie internetowej www.ideabank.pl oraz w Oddziałach Banku.
W przypadku niezaakceptowania powyższych zmian należy w terminie 14 dni kalendarzowych od dnia przekazania ich przez Bank, złożyć oświadczenie o wypowiedzeniu umowy na zasadach określonych w aktualnie obowiązującym Regulaminie. Wypowiedzenie w formie pisemnej należy złożyć w Oddziale Banku lub wysłać na adres siedziby Banku.
Niezłożenie oświadczenia o wypowiedzeniu umowy jest równoznaczne z wyrażeniem zgody na zmiany i na ich wejście w życie, w terminie określonym przez Bank. Z tytułu wygaśnięcia Umowy na skutek wypowiedzenia, Klient nie ponosi żadnych opłat na rzecz Banku.
W przypadku pytań, pozostajemy do dyspozycji pod numerem telefonu 22 101 10 10 oraz 801 999 111 (infolinia czynna jest codziennie, w godzinach od 8.00 do 20.00; koszt połączenia zgodny ze stawką operatora). Zachęcamy również do wysyłania wiadomości poprzez Bankowość Internetową lub wizyty w Oddziale Banku.
Lista oddziałów udostępniona jest pod adresem: www.ideabank.pl/oddzialy.
Z poważaniem
Idea Bank S.A. | <urn:uuid:df68db4a-b68a-438e-af4d-edabeaca8bc0> | finepdfs | 1.227539 | CC-MAIN-2020-40 | https://ideabank.pl/uploads/doc/Komunikat_dla_JO_zmiany_w_regulacjach_od_1.08.2020.pdf | 2020-09-24T18:42:44+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2020-40/segments/1600400219691.59/warc/CC-MAIN-20200924163714-20200924193714-00726.warc.gz | 438,391,986 | 0.99999 | 0.999993 | 0.999993 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4654,
6639
] | 1 | 1 |
Julian Tuwim
Kotek
Miauczy kotek: miau!
- Coś ty, kotku, miał?
- Miałem ja miseczkę mleczka, Teraz pusta jest miseczka, A jeszcze bym chciał.
Wzdycha kotek: o!
- Co ci, kotku, co?
- Śniła mi się wielka rzeka, Wielka rzeka, pełna mleka Aż po samo dno.
Pisnął kotek: pii... - Pij, koteczku, pij! Skulił ogon, zmrużył ślipie, Śpi - i we śnie mleczko chlipie, Bo znów mu się śni.
Okulary Julian Tuwim
Biega, krzyczy pan Hilary: „Gdzie są moje okulary?"
Szuka w spodniach i w surducie, W prawym bucie, w lewym bucie.
Wszystko w szafach poprzewracał, Maca szlafrok, palto maca.
„Skandal! – krzyczy - nie do wiary! Ktoś mi ukradł okulary!"
Pod kanapą, na kanapie, Wszędzie szuka, parska, sapie!
Szpera w piecu i w kominie, W mysiej dziurze i w pianinie.
Już podłogę chce odrywać, Już policję zaczął wzywać.
Nagle - zerknął do lusterka… Nie chce wierzyć… Znowu zerka.
Znalazł! Są! Okazało się, Że je ma na własnym nosie.
Julian Tuwim
Rzepka
Zasadził dziadek rzepkę w ogrodzie, Chodził te rzepkę oglądać co dzień. Wyrosła rzepka jędrna i krzepka, Schrupać by rzepkę z kawałkiem chlebka! Więc ciągnie rzepkę dziadek niebożę, Ciągnie i ciągnie, wyciągnąć nie może!
Zawołał dziadek na pomoc babcię: "Ja złapię rzepkę, ty za mnie złap się!" I biedny dziadek z babcią niebogą Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą! Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę!
Przyleciał wnuczek, babci się złapał, Poci się, stęka, aż się zasapał! Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka,
Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Zawołał wnuczek szczeniaczka Mruczka, Przyleciał Mruczek i ciągnie wnuczka! Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Na kurkę czyhał kotek w ukryciu, Zaszczekał Mruczek: "Pomóż nam, Kiciu!" Kicia za Mruczka, Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Więc woła Kicia kurkę z podwórka, Wnet przyleciała usłużna kurka. Kurka za Kicię, Kicia za Mruczka, Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Szła sobie gąska ścieżynką wąską, Krzyknęła kurka: "Chodź no tu gąsko!" Gąska za kurkę, Kurka za Kicię, Kicia za Mruczka,
Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Leciał wysoko bocian-długonos, "Fruńże tu, boćku, do nas na pomoc!" Bociek za gąskę, Gąska za kurkę, Kurka za Kicię, Kicia za Mruczka, Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Pocą się, sapią, stękają srogo, Ciągną i ciągną, wyciągnąć nie mogą!
Skakała drogą zielona żabka, Złapała boćka - rzadka to gratka! Żabka za boćka, Bociek za gąskę, Gąska za kurkę, Kurka za Kicię, Kicia za Mruczka, Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, A na przyczepkę Kawka za żabkę Bo na tę rzepkę Też miała chrapkę.
Tak się zawzięli, Tak się nadęli, Ze nagle rzepkę Trrrach!! - wyciągnęli! Aż wstyd powiedzieć, Co było dalej!
Wszyscy na siebie Poupadali: Rzepka na dziadka, Dziadek na babcię, Babcia na wnuczka, Wnuczek na Mruczka, Mruczek na Kicię, Kicia na kurkę, Kurka na gąskę, Gąska na boćka, Bociek na żabkę, Żabka na kawkę I na ostatku Kawka na trawkę. | <urn:uuid:cc72fbf3-90e6-44d9-a85b-dbafbe75a680> | finepdfs | 2.689453 | CC-MAIN-2023-23 | https://gminaoswiecim.pl/mfiles/2898/28/0/z/Julian-Tuwim-wiersze.pdf | 2023-06-09T10:19:57+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-23/segments/1685224656675.90/warc/CC-MAIN-20230609100535-20230609130535-00461.warc.gz | 302,037,404 | 0.999154 | 0.999872 | 0.999872 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
643,
1504,
2576,
3482,
3717
] | 1 | 0 |
Upadłość likwidacyjna – wpływ procedur, regulacji i praktyk upadłościowych na możliwość sanacji przedsiębiorstwa.
Wady prawa, czy może złe praktyki prowadzą do tak niskiej efektywności prowadzonych w Polsce postępowań upadłościowych?
Głównym celem niniejszego opracowania jest przedstawienie wybranych regulacji prawa upadłościowego, opis praktyk w przypadku upadłości likwidacyjnej przedsiębiorstwa i powszechnego odbioru postępowania upadłościowego. Jednocześnie zwrócenie uwagi na możliwość restrukturyzacji organizacji w postępowaniu upadłościowym, również likwidacyjnym, w celu zachowania unikalnych zasobów przedsiębiorstwa, w rozumieniu określonego zbioru zasobów. Przekonanie, iż wszczęcie procedury upadłościowej w trybie likwidacyjnym wobec organizacji w kryzysie nie musi stanowić o jej końcu. Zwrócenie uwagi na szereg negatywnych zjawisk w określonych obszarach działania w celu wypracowania standardów zmierzających do podniesienia efektywności prowadzonych postępowań upadłościowych.
Aby móc określić kierunek zmian w zakresie praktyk w obrębie Prawa upadłościowego i naprawczego w Polsce, należałoby zastanowić się, co w naszej praktyce upadłościowej funkcjonuje źle, zdiagnozować przyczyny i skutki występujących, negatywnych uwarunkowań.
Dopiero ich identyfikacja oraz szczegółowa analiza pozwoli na zaproponowanie kierunków działań mogących wyeliminować negatywne zjawiska.
Mając na uwadze szeroki zakres problemu, postaram się przedstawić niektóre, moim zdaniem najważniejsze, z negatywnych czynników w obrębie funkcjonującego prawa upadłościowego oraz zaproponować propozycje zmian w celu ich wyeliminowania.
Upadłość często definiowana jest jako specjalna procedura zmierzająca do przymusowego zaspakajania wierzycieli, dopuszczalnego w razie niewypłacalności, zagrożenia niewypłacalnością bądź nadmiernego zadłużenia podmiotu będącego dłużnikiem. Już samo słowo „procedura” budzi szereg wątpliwości i pytań. Zjawisko upadłości jest złożonym procesem (nie procedurą), zależnym od różnych czynników, a jego skala wpływa bezpośrednio na sytuację gospodarczą w obszarze zarówno mikro- jak i makrootoczenia. Większość uczestników postępowań upadłościowych traktuje dłużnika, wobec którego ogłoszona została upadłość, jako otwarcie
określonego typu procedury sądowej. Moim zdaniem jest to błędny sposób postrzegania tego zjawiska. Celem prawa upadłościowego jest eliminacja słabych organizacji, lecz w uzasadnionych ekonomicznie przypadkach także restrukturyzacja i ratowanie firm w rozumieniu ich zasobów. O wielkości i złożoności zjawiska upadłości stanowią jego skutki, które dotykają nie tylko upade firmy, ale także ich szeroko rozumiane otoczenie. Mówiąc o konsekwencjach, nie powinniśmy zapominać, iż są one następstwem uwarunkowań prawnych, regulacji oraz w dużym stopniu praktyk (które obserwujemy, analizując poszczególne działania) bądź ich braku w prowadzonych postępowaniach upadłościowych. W dużej mierze to uczestnicy postępowania upadłościowych wpływają na poziom ich efektywności, co ma dalsze odzwierciedlenie w poziomie zagospodarowania majątku upadłych przedsiębiorstw. Mając na uwadze skalę oddziaływania tego zjawiska, należy zadać sobie pytanie: czy ogłoszenie likwidacyjnej podmiotu zamyka drogę do jego sanacji? Odpowiedź wydawać by się mogła jednoznaczna – ale czy istotnie tak jest?
Podstawowym aktem normatywnym regulującym problematykę postępowania upadłościowego w Polsce jest Ustawa z dnia 28.02.2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, która już kilkakrotnie była nowelizowana. Powodem wprowadzania nowych regulacji prawnych były wady starego prawa, które niewystarczająco chroniły interesy wierzycieli i nie pozwalało na efektywną restrukturyzację przedsiębiorstwa w celu jego sanacji. Wprowadzono nowe regulacje prawne, jednak nie wzrosła ani ilość restrukturyzowanych przedsiębiorstw, wobec których prowadzono postępowania upadłościowe, ani poziom efektywności prowadzonych postępowań. O czym to może świadczyć? Jednym z wielu nasuwających się wniosków jest taki, iż obok regulacji prawnych duży wpływ na poziom efektywności postępowań upadłościowych mają praktyki sądów upadłościowych oraz same organy tych postępowań. Ze względu na fakt, iż praktyki organów postępowania kreuje czynnik ludzki, problem jest skomplikowany, a jego rozwiązanie wymaga zarówno intergencji w zakresie regulacji prawnych, jak i podjęcia przez reprezentantów organów rozmów w zakresie regulacji standardyzacji działań.
Główną przyczyną, zarówno niskiej efektywności postępowań, jak i braku działań w celu sanacji przedsiębiorstw, w obrębie prowadzonych postępowań upadłościowych są same organy tych postępowań. W szczególności osoba syndyka, rada wierzycieli oraz sędzia-komisarz. Dopiero w dalszej kolejności są to negatywne zjawiska, wynikające z poszczególnych uwarunkowań prawnych. Przedstawienie problemu w ten sposób samo w sobie narażone jest na krytykę. Niemniej, unikanie nazwania problemu lub jego dewalucja, nie wpłynie na jego rozwiązanie i eliminację. Biorąc pod uwagę fakt, iż wpływ na sanację upadłych przedsiębiorstw ma ograniczenie wszelkich negatywnych unormowań niewyunikających z poszczególnych norm prawnych, należałoby działania w kierunku wprowadzenia zmian skupić na organach postępowania upadłościowego.
W tym miejscu pragnę zaznaczyć, iż w dalszych rozważaniach, pominię kwestię rady wierzycieli, gdyż regulacje związane z tym organem postępowania można rozwiązać li tylko na drodze zmiany przepisów prawa. W mojej opinii zmiany w tym zakresie winny dążyć do ograniczenia funkcji rady wierzycieli do funkcji nadzorczej, z określonymi możliwościami podjęcia działań dyscyplinujących pozostałe organy.
Sądzę, iż dotychczasowa formula rady wierzycieli nie sprawdziła się. Wydaje się to oczywiste, gdyż rada wierzycieli z istoty wyboru nie jest bezstronna. Nadtto, członkowie rady wierzycieli, w znaczącej ich części, nie mają kompetencji dla skutecznego sprawowania tej funkcji.
W celu poprawy skuteczności sanacji przedsiębiorstw nieodzowne jest odpowiednie (celowe) przygotowanie zarówno syndyka, jak i sędziego-komisarza, a współpraca pomiędzy tymi organami postępowania nie powinna prowadzić się do realizacji procedury sądowej.
W tym miejscu nasuwa się więc kolejne pytanie: czy sędziowie oraz syndycy mają odpowiednie przygotowanie? Większość osób będących syndykami (posiadających licencję, zgodnie z ustawą o licencji syndyka), osób pełniących funkcję syndyka, sędziów pełniących funkcję sędziego-komisarza w postępowaniach upadłościowych odpowie twierdząco. W wielu przypadkach tak nie jest. Skąd takie wnioski? Wynikają one bezpośrednio z analizy danych z zakresu prowadzonych wobec dłużników postępowań upadłościowych w trybie likwidacyjnym. Problem ten w określonych kręgach wydaje się być problemem marginalnym, a właściwej drogi do zmiany poziomu efektywności prowadzonych postępowań upadłościowych doszukuje się w poszczególnych regulacjach prawnych.
W pewnym stopniu należałoby się z tym poglądem zgodzić. Jednak analiza praktyk w poszczególnych sądach upadłościowych wskazuje na to, że przeprowadzenie działań restrukturyzacyjnych upadłego przedsiębiorstwa w celu jego sprzedaży, przede wszystkim zależy od umiejętności syndyka oraz szeroko rozumianej współpracy pomiędzy syndykiem a sędzią komisarzem. Podejście proceduralne organów postępowania ogranicza, a często zamyka całkowicie drogę do określenia i wdrożenia zmian restrukturyzacyjnych w celu sanacji upadłego przedsiębiorstwa.
W tym miejscu należałoby by postawić kolejne pytanie: jak zatem wygląda współpraca pomiędzy najważniejszymi organami postępowania upadłościowego?
Znacząca liczba sędziów podejmujących się funkcji sędziego-komisarza rozumie, iż postępowanie upadłościowe jest specyficznym postępowaniem cywilnym, w którym szybkość podjęcia decyzji przez organ zarządzający stanowi o możliwości zachowania zasobów dłużnika jako całości. Rozumie również, iż opóźnienie w podjęciu decyzji lub jej zaniechanie ma destrukcyjny wpływ na sposób realizacji postępowania. A co za tym idzie, na możliwy
poziom zaspokojenia wierzcicieli i ograniczenie poziomu negatywnego oddziaływania postępowania upadłościowego na otoczenie dłużnika. Miernikiem dobrej współpracy sędziego komisarza i syndyka jest umiejętność wypracowania systemu komunikacji w celu zminimalizowania czasokoressu dla podjęcia decyzji, a następnie zobrazowania jej w postaci postanowień i zarządzeń wydanych w danym postępowaniu upadłościowym. Zwrócmy uwagę na fakt, iż dłużnik, wobec którego ogłoszona została upadłość w trybie likwidacyjnym, nadal jest żywym organem gospodarki i należy nim zarządzać z zachowaniem reguł rynkowych. Brak możliwości wdrożenia, z przyczyn proceduralnych, przez syndyka konkretnych decyzji, czy też działań w określonym czasie w niektórych przypadkach uniemożliwia zachowanie firmy, chociażby przez utratę kluczowych czynników sukcesu. Sędziowie pełniący funkcje sędziów-komisarzy w poszczególnych postępowaniach upadłościowych, będący odpowiedzialnymi za nadzór nad syndykiem, zazwyczaj są również obarczeni innymi obowiązkami nałożonymi na nich w sądach gospodarczych. Z tego względu, czasami następuje niepotrzebna zwłoka mająca często decydujący wpływ na sposób realizacji postępowania. Należałoby zatem, w ramach reorganizacji pracy organów postępowania upadłościowego, zwrócić uwagę także na kwestie organizacyjne w sądownictwie.
Wypracowanie odpowiednich procedur w ramach współpracy organów postępowania umożliwia syndykom efektywne wykonywanie swoich obowiązków, gdyż to właśnie syndyk powinien wdrażać działania naprawcze jako menedżer zarządzania kryzysowego w prowadzonym postępowaniu upadłościowym. Sędzia-komisarz winien korzystać z wiedzy syndyka, jako praktyka zarządzania i wspierać jego działania konstruktywną krytyką w ramach swoich szerokich kompetencji, jako praktyka prawa.
W tym miejscu należy zaznaczyć, iż w celu uzyskania zamierzonych efektów niezbędna jest sprawną komunikacja pomiędzy organami postępowania, także przy użyciu najnowszych technologii teleinformatycznych.
Potwierdzeniem mojej opinii o proceduralnym traktowaniu postępowań upadłościowych, zarówno przez sędziów-komisarzy, jak i syndyków, jest wzbraniecie się organów postępowania upadłościowego przed podjęciem działalności gospodarczej w postępowaniu upadłościowym w trybie likwidacyjnym, jak również negatywny stosunek do dzierżawy przedsiębiorstwa dłużnika do czasu jego sprzedaży. Działania te jednak konieczne są dla sanacji danego podmiotu. Niewątpliwie przyczynami negatywnego odbioru działań progospodarczych jest brak zrozumienia przez organy postępowania zasad ekonomii. Brak wiedzy w zakresie analizy przedsiębiorstwa, wpływu otoczenia zewnętrznego i wewnętrznego zarówno na sytuację dłużnika, jak i branżę, w której działa.
Kolejną przyczyną są także przykro doświadczenia związane z przewlekłością postępowań upadłościowych, w przypadku niedanej próby sanacji.
W toku wielu analiz i ocen z zakresu regulacji upadłościowych w krajach UE i reszty świata, wykształciło się wiele krytycznych opinii, dotyczących zarówno procedur selekcji stosowanych przez sądy upadłościowe, jak również braków w wyszkoleniu syndyków. Na szczególną uwagę zasługuje badanie przeprowadzone na próbce 106 syndyków prowadzących postępowania upadłościowe na terenie Niemiec. W przeprowadzonych badaniach z zakresu przyczyn negatywnie wpływających na efektywność ekonomiczną prowadzonych postępowań upadłościowych 50% respondentów wymieniało wady procedur selekcji w sądach, a 51% krytykowało brak kwalifikacji, doświadczenia, przygotowania ekonomicznego osób pełniących funkcję syndyka. Z wynikami badań zgadza się również Markus Ernestus, syndyk upadłościowy i członek zarządu ZIS: „Przy wyborze syndyka należy brać pod uwagę nie tylko jego wiedzę z zakresu prawa, ale i zdolności biznesowe. Błędem jest zakładanie, iż osoba wyspecjalizowana w prawie upadłościowym będzie automatycznie dobrym zarządcą masy upadłościowej spółki. Należy zwracać większą uwagę na wydłużały upadłościowe sądów, a w szczególności zagwarantować im lepszy personel i wyższe środki, aby mogły właściwie wykorzystywać szanse na restrukturyzację i chronić miejsca pracy”. Krótkowzroczność, nieznanowość funkcjonowania organizacji na rynku oraz nierozumienie znaczenia wpływu czynników z makro- i mikrootoczenia na podmioty gospodarcze powodują powstanie szeregu nieprawidłowości w prowadzonych postępowaniach upadłościowych. Sytuacje takie nie są odosobnione. Szereg błędów popełnianych przez syndyków w sferze zarządzania masą upadłości, głównie poprzez zaniechanie działań umożliwiających sanację, tj. zmierzających do restrukturyzacji zasobów, wpłynęło negatywnie zarówno na wierzcicieli przedsiębiorstwa, które stanowiły określony zbiór zasobów, tradycji i możliwości, jak i samą gospodarkę.
Mając na uwadze narzucone ustawą Prawo upadłościowe i naprawcze obowiązki, w tym konieczność podjęcia próby realizacji funkcji zarówno społecznej jak i ekonomicznej w realizowanym postępowaniu, należałoby proces upadłościowy wobec przedsiębiorstwa dłużnika, prowadzić w celu jego restrukturyzacji wykorzystując narzędzie w postaci uprzywilejowania zapisów PUIN do jej realizacji. Biorąc jednak pod uwagę praktykę organów postępowania upadłościowego, w większości wypadków zarzucane są próby wdrożenia procedury restrukturyzacyjnej.
Brak współpracy organów postępowania, szczególnie między syndykiem a sędzią-komisarzem, ogranicza możliwości podjęcia działań w celu sanacji przedsiębiorstwa dłużnika. Z czego to wynika? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna i budzi wiele kontrowersji. W dużej mierze wynika to z:
- braku zrozumienia praktyki zarządzania przedsiębiorstwem przez sędziów-komisarzy;
• traktowania postępowań upadłościowych przez sądy gospodarcze na równi z postępowaniem procesowym;
• negatywnego odbioru upadłości, syndyka, sędziego-komisarza przez społeczeństwo, co, ze względu na wieloletnie doświadczenia, nie powinno budzić zdziwienia;
• braku zaangażowania syndyków, często uzasadniane sposobem ich wynagradzania;
• braku współpracy oraz ograniczonej przeważnie proceduralnej komunikacji pomiędzy organami postępowania;
• niedostosowania poszczególnych norm prawnych;
• braku przygotowania i kwalifikacji syndyków z zakresu zarządzania przedsiębiorstwem w kryzysie;
• braku standaryzacji procedur jednolitych dla całego kraju.
Zarządzanie organizacją w kryzysie, jakim jest dłużnik wobec którego wszczęto postępowanie upadłościowe, wymaga przygotowania i szczególnych kwalifikacji menedżerskich. Dotąd nikt nie zwracał na to uwagi. Do chwili obecnej (mając na uwadze, iż niniejszy referat został napisany na przełomie września i października 2010 r.), czyli jeszcze przed wejściem w życie ustawy z dnia 16.06.2007 r. o licencjach syndyka\(^8\), funkcję syndyka w dużej mierze pełnią osoby bez odpowiedniego przygotowania merytorycznego i kwalifikacji. Do tej pory, aby zostać wpisanym na prowadzone przez prezesów sądów okręgowych listy kandydatów na syndyków, nie trzeba było wykazać się szczególnymi kwalifikacjami i przygotowaniem merytorycznym. W związku z tym wpis na dotychczasowe listy kandydatów na syndyków uzyskać można było stosunkowo łatwo. Tylko jakie są tego efekty? W dużej mierze postępowania upadłościowe prowadzone były przez kadrę nieprzygotowaną do zarządzania przedsiębiorstwem w kryzysie, a same postępowania upadłościowe sprowadzały się do likwidacji poszczególnych składników majątkowych. W dużej mierze jest tak nadal i ma to wpływ na negatywny odbiór postępowania upadłościowego. Niedocenienie odpowiednich narzędzi, które daje ustawa PUiN i niezrozumienie skali zjawiska powoduje, że postępowania upadłościowe w trybie likwidacyjnym najczęściej koncentrują się na sprzedaży poszczególnych składników majątkowych bez jakichkolwiek analiz i działań podejmowanych w celu restrukturyzacji naprawczej dłużnika, w celu sanacji przedsiębiorstwa w rozumieniu jego zasobów. Sytuacja ta prowadzi w dużej mierze do marginalnego pokrycia wierzycieli, utraty wartości niematerialnych i prawnych, postrzegania syndyka w kategoriach komornika lub likwidatora, nie zaś menedżera zarządzania kryzysowego, odbioru upadłości przez przedsiębiorców jako końca firmy w rozumieniu określonego zbioru zasobów.
Skupiając się na głównych przeszkodach dla sanacji upadłych przedsiębiorstw, nie można zapomnieć o poszczególnych regulacjach prawnych, które uniemożliwiają podejmowanie określonych działań restrukturyzacyjnych i mają negatywny wpływ na możliwość sanacji oraz poziom efektywności prowadzonych postępowań. W szczególności należałoby zwrócić uwagę na zawarte w art. 206 i 321 PUiN normy prawne, które mają bezpośredni wpływ na możliwości podejmowania działań przez syndyka. W przypadku zbywania składników majątkowych o znacznej wartości zakreślony termin zawarcia umowy sprzedaży uniemożliwia efektywną sprzedaż. Wydłużenie okresu na zawarcie umowy sprzedaży z 1 do 4 miesięcy\(^9\) świadczy, iż ustawodawca zauważył problem, którego jednak obowiązujące regulacje nie rozwiązały. Mając na uwadze fakt, iż działania restrukturyzacyjne i sanacja przedsiębiorstwa podejmowane w postępowaniu upadłościowym budzą wiele kontrowersji, należałoby również zastanowić się nad koniecznością udzielenia przez radę wierzycieli zgody na dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa przez syndyka. Ustawodawca w tym przypadku nie dostrzega problemu, zakładając, że członkowie rady wierzycieli, podejmując poszczególne decyzje, kierują się interesem ogółu wierzycieli. W praktyce tak nie jest.
Możliwości zmian oraz skutki negatywnych praktyk i zapisów prawa.
Jak widać, przyczyn braku działań dla restrukturyzacji, sanacji upadłych przedsiębiorstw jest wiele. Zaniechanie natomiast poszczególnych działań, zmierzających do podniesienia efektywności prowadzonego postępowania upadłościowego, ma daleko idące skutki. Ustawodawca, określając sposoby prowadzenia postępowań upadłościowych, na pierwszy plan wysuwa podstawową zasadę, jaką jest optymalizacja, przejawiająca się w dążeniu do zaspokojenia wierzycieli w jak najwyższym stopniu. Nie zapomina jednak o funkcji społecznej, jaką niewątpliwie jest idea zachowania przedsiębiorstwa dłużnika, gdy względy ekonomiczne za tym przemawiają. A jak jest w rzeczywistości? Rzeczywistość zdecydowanie odbiega od teorii.
W praktyce postępowań upadłościowych prowadzonych na terytorium Polski podejmowane są próby sanacji dłużnika w przypadku newralgicznych gałęzi gospodarki, posiadających zdolność upadłościową tj. górnictwa, hutnictwa, przemysłu metalurgicznego. W pozostałych przypadkach, próbę takie to rzadkość. W celu usprawnienia działań w tym zakresie niezbędny wydaje się przeprowadzenie szeregu analiz już na etapie postępowania zabezpieczającego, dałoby to podwaliny dla postawienia tedy co do zasadności dalszego istnienia danej jednostki gospodarczej.
Analiza zasadności podjęcia działań naprawczych wobec danego podmiotu powinna koncentrować się wokół koncepcji likwidacji bądź sanacji danej jednostki z jednoczesnym określeniem dynamiki, norm jakościowych prowadzonego
procesu aż po sprecyzowanie konkretnych zadań w czasie. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż sporządzenie przedmiotowych analiz wymaga dobrego przygotowania i kwalifikacji osoby pełniącej funkcję syndyka. Podobnie jest w przypadku sędziów pełniących funkcję komisarzy w postępowaniach upadłościowych. W obrębie kraju występują duże różnice w poziomie wiedzy, doświadczeniu i samym odbiorze postępowań upadłościowych, które często wynikają z organizacji sądów. Należy zrozumieć, iż sędzia i sędzia-komisarz to odrębne funkcje, a osoby je pełniące powinny mieć odrębne przygotowanie i kwalifikacje. Mając na uwadze fakt, iż zadaniem syndyka jest stworzenie takiej struktury zarządzania masą upadłości, aby mogła w sposób profesjonalny realizować cele postępowania upadłościowego, to zadaniem sędziego-komisarza jest ocena strategii zarządzania daną organizacją, co wymaga odpowiedniego przygotowania z zakresu ekonomii i zarządzania.
W tym miejscu zaznaczyć należy iż PUiN z dnia 28 lutego 2003 r. (Dz. U. Nr 60, poz. 535) w art. 306 wprowadziło do postępowania upadłościowego interesujące narzędzie w postaci planu likwidacyjnego. Przy konstruktywnej współpracy syndyka z sędzią-komisarzem możliwe jest stworzenie planu prowadzenia postępowania upadłościowego, uwzględniającego możliwe, ogólne ale co do zasady w swych ramach szczegółowe scenariusze i warianty, co z kolei pozwala na podjęcie poszczególnych działań bez potrzeby przedłużenia postępowania (choćbądź ze względu na zmianę strategii w związku z nagłymi zmianami na rynku). Rzetelnie sporządzony plan likwidacyjny, winien być zatwierdzany przez sędziego-komisarza, a następnie stać się planem działań dla syndyka oraz miernikiem kontroli tych działań dla sędziego komisarza.
Ważnym, potrzebnym elementem mogącym mieć pozytywny wpływ na jakość działania organów postępowania upadłościowego jest konsolidacja środowiska syndyków. Stworzenie regulacji prawnych umożliwiających powstanie samorządu zawodowego syndyków oraz wdrożenie obowiązkowego doskonalenia zawodowego w zakresie realizacji zadań wykonywanych przez syndyka, zarządcę i nadzorcę sądowego jako menedżerów kryzysowych.
W tym kontekście niezrozumiała jest inicjatywa ustawodawcza mająca na celu obniżenie poziomu zdawalności egzaminów licencyjnych, których próg, choć wysoki, wydawał się adekwatny dla zakresu zadań i odpowiedzialności przypisanych do zawodu syndyka.
Samo wprowadzenie rygorystycznych kryteriów w zakresie egzaminów licencyjnych nie gwarantowało potwierdzenia odpowiednich kwalifikacji, natomiast pozwalało na określenie niezbędnego minimum przygotowania merytorycznego. Dawało zielone światło dla budowania kadry specjalistów, na których należało nalożyć obowiązek permanentnego kształcenia z zakresu ekonomicznej analizy prawa, jej wpływu na funkcjonowanie podmiotów w realiach gospodarki rynkowej. Dobrze wykształceni syndycy, jako menedżerowie zarządzania kryzysowego, winni być również zobowiązani do zdobycia odpowiedniego poziomu tzw. umiejętności miękkich, które umożliwią mu skuteczność w zakresie komunikacji z pracownikami, związkami zawodowymi, zarządem, samorządem, mediami i in. w ramach wykonywania swojej funkcji.
Przedstawione tu problemy mają daleko idące skutki, które widoczne są już na etapie składania wniosków o ogłoszenie upadłości przez dłużników. Sama zmiana w zakresie odbioru osoby syndyka, stworzenie prestiżu zawodu, odbiór syndyka w kategoriach zawodu zaufania publicznego w pewnym czasie korzystnie wpłynie na postrzeganie upadłości, a docelowo na zachowanie przedsiębiorców. Dzięki zmianie sposobu przeprowadzania postępowania upadłościowego w trybie likwidacyjnym wzrośnie szansa powodzenia wdrażania działań restrukturyzacyjnych w celu dalszej sanacji przedsiębiorstwa oraz wyższego stopnia pokrycia wierzycieli.
W tym miejscu stanowczo należy podkreślić, iż postępowanie upadłościowe nie zawsze musi być klęską. Niekiedy możemy mówić, że jest tylko etapem dla rozwoju przedsiębiorstwa w rozumieniu jego zasobów, w tym przypadku może stać się źródłem sukcesu. Nie jest to łatwe i nie zawsze się udaje. Proces restrukturyzacji firm w postępowaniu upadłościowym to duże wyzwanie od strony organizacyjno-prawnnej oraz konieczność ponoszenia ryzyka przez osobę syndyka. Natomiast w uzasadnionych ekonomicznie przypadkach wprowadzenie zmian restrukturyzacyjnych w postępowaniu upadłościowym jest jedynym sposobem na zachowanie w całości określonych zasobów, tradycji i możliwości danej jednostki.
Zrozumienie konieczności wdrażania działań restrukturyzacyjnych w toku prowadzonego postępowania upadłościowego wiąże się z szeregiem ograniczeń i problemów, które winny zostać dostrzeżone i w miarę możliwości wyeliminowane. Działania te winny skupić się na odejściu od działania proceduralnego w toku postępowania upadłościowego na rzecz myślenia menedżerskiego, gdzie priorytetem jest wartość przedsiębiorstwa dla celów zarówno zaspokojenia wierzycieli, jak i ich perspektywicznego spojrzenia na jednostkowe interesy.
Konkretyzując, należy jednoznacznie stwierdzić, iż umiejętność powiązania ze sobą działań i decyzji w postępowaniu likwidacyjnym wraz z integracją zasobów podmiotu przy aktywnej współpracy organów postępowania pomoże przygotować przedsiębiorstwo do sprzedaży, której celem jest zapewnienie dalszej jego czystości. To właśnie odbiór upadłości jako „końca” danego przedsiębiorstwa, nie zaś firmy, prowadzi do utrudnień w rzeczywistym odbiorze sytuacji ekonomicznej podmiotu w związku z sytuacją prawną, w jakiej się znalazł.
Mając powyższe wnioski na uwadze, twierdzę, że same zmiany poszczególnych norm prawnych nie wpłyną
w znaczący sposób na wzrost efektywności prowadzonych postępowań upadłościowych. Konieczne jest wypracowanie konkretnych rozwiązań przez organy postępowania upadłościowego, dostosowanie odpowiednich norm prawnych, a szczególnie „odbudowanie” statusu zawodu syndyka. Jedynie zrozumienie problemu, wzajemna współpraca pomiędzy organami postępowania, wdrożenie zmian w zakresie stosowania poszczególnych norm prawnych, pozwolą na wprowadzenie tak koniecznych z punktu widzenia gospodarki zmian.
Przypisy
1 Zob. Restrukturyzacja ekonomiczna przedsiębiorstw w świetle polskiego prawa upadłościowego i naprawczego, pod red. Leona Dorozika, wyd. PWE, Warszawa 2006.
2 Dane zebrane z określonej grupy badawczej, do której wybrano 6 syndyków pracujących przy 2 sądach w okresie 1999-2007, którzy łącznie przeprowadzili 86 postępowań upadłościowych.
3 Zob. art. 316.2 Dz. U. Nr 60, poz. 535. Prawo upadłościowe i naprawcze.
4 Badanie przeprowadzono w formie ankiety przez Euler Hermes Kreditversicherung, niemiecką filię Euler Hermes, oraz Zentrum für Insolvenz und Sanierung przy Uniwersytecie w Mannheim (ZIS). W reprezentatywnym badaniu wzięło udział łącznie 106 syndyków upadłościowych z Niemiec, którzy obsługują obecnie 20500 bankructw korporacyjnych. Badanie uzupełniono dodatkową losową próbą 69 menadżerów funduszy private equity, konsultantów i zarządców przeprowadzających restrukturyzację (zob. na: <www.eulerhermes.pl>, <www.egospodarka.pl>).
5 Cyt. za: [b.a.], Prawie dwa miliardy funtów za straconą tożsamość [online]. Dostęp na: <http://www.podatkirachunkowosc.bdo.pl/biuletyn/47/z-bankowoscia-na-ty/wiadomosci-bankiera-pl.html>.
6 Art. 2 PUiN Dz. U. Nr 60, poz. 535. Prawo upadłościowe i naprawcze zakłada zasadę optymalizacji poprzez prowadzenie postępowania w sposób umożliwiający zaspokojenie w najwyższym stopniu wierzycieli, z zastrzeżeniem, iż jeżeli racjonalne względy na to pozwalały – przedsiębiorstwo dłużnika winno być zachowane.
Art. 316 ust. 1 PUiN Dz. U. Nr 60, poz. 535. Prawo upadłościowe i naprawcze wprost nakazuje, iż przedsiębiorstwo upadłe powinno być sprzedane jako całość, chyba że nie jest to możliwe.
W związku z treścią powyższych zapisów, należy zwrócić uwagę na fakt, iż ustawodawca w równym stopniu kładzie nacisk na realizację postępowania w sposób umożliwiający zaspokojenie wierzycieli w jak najwyższym stopniu jak i na prowadzenie postępowania w sposób umożliwiający zachowanie przedsiębiorstwa.
8 Dz. U. Nr 123, poz. 850.
9 Art.321 Z PUiN Dz. U. Nr 60, poz. 535. Prawo upadłościowe i naprawcze, zmieniony ustawą z dnia 6.03.2009 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 434), która weszła w życie 2.05.2009 r.
10 Art. 206 ust. 1 pkt. 1 PUiN Dz. U. Nr 60, poz. 535. Prawo upadłościowe i naprawcze, zgodnie z którym niezbędna jest zgoda rady wierzycieli na prowadzenie przez syndyka przedsiębiorstwa, jeżeli ma trwać dłużej niż trzy miesiące od dnia ogłoszenia upadłości.
11 Jest to szczególny typ ryzyka, które należy zdefiniować jako „możliwość wystąpienia zdarzeń i okoliczności niezależnych od działającego podmiotu, których nie może on dokładnie przewidzieć i którym nie może w pełni zapobiec, a które odbierają działaniu zupełnie lub częściowo cechę skuteczności, korzystności i ekonomiczności” (Słownik handlu zagranicznego pod red. K. P. Białeckiego, A. Dorosza, W. Januszkiewicza, wyd. PWE, Warszawa 1993 r.). | <urn:uuid:6c8d0028-8141-4dff-b4e0-8aa8f567d124> | finepdfs | 3.386719 | CC-MAIN-2021-49 | https://kancelaria-syndyka.pl/app/download/kwartalnik-fenix-upadlosc-likwidacyjna-wplyw-procedur-regulacji-i-praktyk-upadlosciowych-na-mozliwosc-sanacji-przedsiebiorstwa-grudzien-2010.pdf | 2021-12-05T08:52:51+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-49/segments/1637964363149.85/warc/CC-MAIN-20211205065810-20211205095810-00424.warc.gz | 405,030,438 | 0.999964 | 0.999979 | 0.999979 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2254,
8045,
13707,
19057,
24678,
28032
] | 1 | 0 |
JAKUB POKRZYWNIAK, JERZY BAEHR, TOMASZ KWIECIŃSKI
WPROWADZENIE DO SYSTEMU ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH
Spis treści
LITERATURA...................................................................................... 67
Od autorów
Niniejsza publikacja prezentuje system zamówień publicznych w ogól nym zarysie. Ma ona na celu dać Czytelnikowi ogólny pogląd odnośnie zakresu obowiązku stosowania przepisów o zamówieniach publicznych, podstawowych procedur udzielania zamówień, a także środków ochrony interesów wykonawców uczestniczących w postępowaniu. Ponadto, za wiera ona podstawowe informacje na temat kompetencji Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych. Z uwagi na jej objętość, nie było możliwe wy czerpujące przedstawienie omawianych instytucji prawnych.
Niniejsza publikacja opiera się na ustawie z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych („Pzp"), z uwzględnieniem zmian doko nanych ustawą z dnia 7 kwietnia 2006 r. o zmianie ustawy - Prawo zamó wień publicznych oraz ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscy pliny finansów publicznych („Nowelizacja").
Rozdział I
1. Cele i ramy prawne systemu zamówień publicznych
Stworzenie systemu zamówień publicznych związane jest przede wszyst kim z aktywnością państwa w zakresie wydatkowania środków publicz nych. Współczesne państwo na wielką skalę dokonuje zamówień róż nych dóbr i usług. O tym jak ogromny jest rynek zamówień publicznych świadczy choćby fakt, że w roku 2005 wartość zamówień udzielonych w Polsce wyniosła 68 mld zł 1 .
Organy administracji publicznej dysponują środkami, które nie są ich własno ścią. Aby zapobiec wydatkowaniu środków publicznych w sposób pochopny, nieprzemyślany lub wręcz nieuczciwy, stworzono system regulujący sposób udzielania zamówień przez państwo. Jego celem jest po pierwsze zapewnienie, aby zakupy dóbr i usług odbywały się w sposób optymalny z ekonomicznego punktu widzenia, zapewniając jak najlepsze wykorzystanie środków, którymi dysponuje państwo. Po drugie, chodzi o zagwarantowanie wykonawcom, że oferty wybierane będą w oparciu o kryteria merytoryczne, a nie na podstawie niesprawdzalnych, czy wręcz niejasnych preferencji przedstawicieli admini stracji publicznej. Chodzi więc o zapobieżenie uprzywilejowywaniu, albo dys kryminowaniu niektórych przedsiębiorców przez przedstawicieli aparatu ad ministracyjnego. Do stosowania przepisów o zamówieniach publicznych zo bowiązane są jednak nie tylko organy administracji publicznej, lecz również inne jednostki bardziej, czy mniej zależne od państwa, a także podmioty pry watne, o ile w jakiś sposób uczestniczą w wydatkowaniu środków publicznych, czy też korzystają ze szczególnych praw przyznanych przez państwo.
Zamówienia publiczne odgrywają tak istotną rolę w handlu międzyna rodowym, że są przedmiotem zainteresowania Światowej Organizacji Handlu (WTO) oraz Wspólnoty Europejskiej.
WTO powstała w 1995 r. na podstawie Umowy w sprawie utworzenia Światowej Organizacji Handlu, której Polska jest sygnatariuszem. Jej integralną częścią jest m.in. załącznik nr 4 wymieniający porozumie nia wiążące członków WTO, którzy zdecydowali się do nich przystą pić. Jednym z takich porozumień jest Umowa o zamówieniach publicz nych (GPA). Do GPA przystąpiła Wspólnota Europejska oraz jej państwa członkowskie. Jej sygnatariuszem są też m.in. Stany Zjednoczone.
Celami GPA są:
* przyczynienie się do dalszej liberalizacji handlu międzynarodo wego oraz jego rozwoju,
* wyeliminowanie dyskryminacji zagranicznych wykonawców przy ubieganiu się o zamówienia publiczne,
* zapewnienie przejrzystości praw, przepisów, procedur oraz praktyk przyznawania publicznych kontraktów.
Celem GPA nie jest ujednolicenie procedur udzielania zamówień pu blicznych, lecz regulacja wybranych aspektów tych procedur, jak np. pu blikacja ogłoszeń, czy sposoby określania przedmiotu zamówienia. Wie le z rozwiązań przyjętych w Pzp wynika właśnie z regulacji zawartych w GPA (wpływ ten realizowany często jest pośrednio, gdyż GPA determi nuje określone rozwiązania w dyrektywach WE).
Na poziomie Wspólnoty Europejskiej regulacja jest znacznie bardziej szczegółowa niż na poziomie WTO. Jej zasadniczą część zawierają dwie następujące dyrektywy:
* dyrektywa 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielenia za mówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (zwana „dyrektywą klasyczną" 2 ); dyrektywa ta została zmieniona rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2083/2005 z dnia 19 grudnia 2005 r. zmieniającym dyrektywy 2004/17/WE i 2004/18/WE Par lamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do progów ich sto sowania w zakresie procedur udzielania zamówień 3 ;
2 Dz.Urz. UE L 134 z dn. 30 kwietnia 2004 r.
3 Dz.Urz. UE L 333/28 z dn. 20 grudnia 2005 r.
* dyrektywa 2004/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzie lania zamówień przez podmioty działające w sektorach go spodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych (zwana „dyrektywą sektorową") 4 ; ta dyrektywa również zosta ła zmieniona ww. rozporządzeniem Komisji (WE)
Celami ww. dyrektyw są:
* urzeczywistnienie zasady swobodnego przepływu towarów;
* urzeczywistnienie zasad swobody prowadzenia działalności go spodarczej i świadczenia usług;
* zapewnienie rzeczywistej konkurencji w dziedzinie zamówień publicznych;
* koordynacja procedur uwzględniająca w możliwie najwięk szym stopniu przepisy i praktyki funkcjonujące w poszczegól nych państwach Wspólnoty;
* wzmocnienie przejrzystości postępowania;
* wprowadzenie wspólnych przepisów dotyczących uczestnictwa w postępowaniu;
* zagwarantowanie istnienia odpowiednich procedur umożli wiających uchylenie bezprawnych działań zamawiających oraz przyznanie odszkodowania podmiotom poszkodowanym w wyniku naruszenia przepisów 5 .
Dyrektywy realizują nadto postulat uproszczenia i uelastycznienia proce dur udzielania zamówień publicznych oraz wykorzystania nowych możli wości technicznych np. w zakresie komunikacji elektronicznej. Dyrektywy kładą nacisk na obiektywizm kryteriów wyboru oferty oraz na koniecz ność zapewnienia wiarygodności wykonawców uzyskujących zamówie nia. Dyrektywy wyrażają następujące zasady udzielania zamówień:
4 Dz.Urz. UE L 134 z dn. 30 kwietnia 2004 r.
5 D. Piasta, w: Unia Europejska. Prawo instytucjonalne i gospodarcze, pod red. A. Łazowskiego, Warszawa 2005, s. 1080
* równość i niedyskryminacyjne traktowanie wykonawców,
* przejrzystość procedur udzielania zamówień.
Pierwszą polską regulacją w dziedzinie zamówień publicznych była usta wa z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych 6 , która we szła w życie dnia 1 stycznia 1995 r. Ustawa ta doczekała się 18 noweliza cji. Zastąpiła ją uchwalona w dniu 29 stycznia 2004 r. ustawa - Prawo za mówień publicznych 7 („Pzp"), która weszła w życie 2 marca 2004 r. Już w niedługim czasie po jej wejściu w życie również powstała konieczność jej zmiany, bowiem wydane zostały nowe dyrektywy wspólnotowe dotyczą ce zamówień publicznych, które zastąpiły dotychczasowe regulacje eu ropejskie. Dostosowanie Pzp do nowych regulacji prawa wspólnotowe go dokonane zostało ustawą z dnia 7 kwietnia 2006 r. o zmianie ustawy - Prawo zamówień publicznych oraz ustawy o odpowiedzialności za na ruszenie dyscypliny finansów publicznych 8 („Nowelizacja").
6 Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 664, z późn. zm.
8 Dz.U. Nr 79, poz.551
7 Dz. U. Nr 19, poz. 177, z późn. zm
Rozdział II
2. Zakres zastosowania Ustawy
2.1. Pojęcie zamówienia publicznego
W świetle przepisów Pzp przez zamówienia publiczne należy rozumieć umowy odpłatne zawierane między zamawiającym a wykonawcą, któ rych przedmiotem są usługi, dostawy lub roboty budowlane.
Pojęcie zamówienia publicznego jest więc definiowane przez wskazanie stron umowy oraz jej przedmiotu:
* umowa będąca zamówieniem publicznym jest umową kwalifi kowaną podmiotowo: po jednej stronie występuje zamawiający, rozumiany jako podmiot obowiązany do stosowania Pzp, a po drugiej wykonawca;
* przedmiotem tej umowy są usługi, dostawy lub roboty budowlane.
Przez roboty budowlane należy rozumieć wykonanie albo zaprojektowa nie i wykonanie robót budowlanych w rozumieniu ustawy z dnia 7 lip ca 1994 r. - Prawo budowlane 9 , a także realizację obiektu budowlanego w rozumieniu ustawy Prawo budowlane, za pomocą dowolnych środków, zgodnie z wymaganiami określonymi przez zamawiającego. Pojęcie do staw oznacza nabywanie rzeczy, praw oraz innych dóbr, w szczególności na podstawie umowy sprzedaży, dostawy, najmu, dzierżawy oraz leasin gu. Usługi są to wszelkie świadczenia, których przedmiotem nie są ro boty budowlane lub dostawy. Pojęcie robót budowlanych, dostaw oraz usług ma zatem na gruncie Pzp swoje, specyficzne znaczenie, inne od znaczenia nadawanego tym pojęciom na gruncie Kc. Szczególną katego rią zamówień publicznych na roboty budowlane jest koncesja na roboty budowlane, przez którą rozumie się zamówienia publiczne na roboty bu
dowlane, z tym że wynagrodzeniem za ich wykonanie jest prawo do eks ploatacji obiektu budowlanego, albo takie prawo wraz z zapłatą.
Strony zawierające umowę w trybie Pzp zawierają albo jedną z wyróż nionych kodeksowo umów nazwanych (np. sprzedaż, najem, leasing, które na gruncie Pzp będą dostawami), albo nienazwanych (np. umowa konsultingowa, która na gruncie Pzp będzie usługą). Pzp nie tworzy bo wiem nowego typu umowy, w takim znaczeniu, w jakim typy umów wy różnione zostały w Kc (sprzedaż, zamiana, dostawa etc.). Pzp nie określa bowiem essentialia negotii umów stanowiących zamówienia publiczne i nie reguluje szczegółowo katalogu obowiązków ich stron.
Warunkiem zakwalifikowania danej umowy jako zamówienia publicz nego jest jej odpłatność. Odpłatność oznacza, że każda ze stron uzysku je przez wykonanie umowy jakąś korzyść ekonomiczną, niekoniecznie w postaci pieniężnej. Nie będzie zatem zamówieniem publicznym np. umo wa brokerska z brokerem ubezpieczeniowym, gdyż zgodnie z powszech nym zwyczajem brokera wynagradza ubezpieczyciel, a nie ubezpieczają cy. Zamawiający, który zawiera umowę ubezpieczenia jako ubezpieczają cy nie dokonuje bezpośredniego przysporzenia na rzecz brokera.
Pzp w art. 4 wyłącza spod przedmiotowego zakresu zastosowania jej przepisów niektóre kategorie zamówień. Dotyczy to np. zamówień, któ rych przedmiotem są usługi arbitrażowe lub pojednawcze, nabycie wła sności oraz innych praw do nieruchomości, w szczególności dzierżawy i najmu, czy też umów z zakresu prawa pracy. Wynika to z charakterystyki tych umów, których zawarcie z trudem dałoby się „wtłoczyć" w ramy po stępowań o konkurencyjnym i otwartym przebiegu.
2.2. Podmioty zobowiązane do stosowania Ustawy
„Zamawiającym" w rozumieniu Pzp jest osoba fizyczna, osoba prawna albo jednostka organizacyjna nieposiadającą osobowości prawnej obo wiązana do stosowania Pzp.
Podmiotowy zakres zastosowania Pzp jest następujący.
1) Po pierwsze, Pzp są zobowiązane stosować jednostki sektora fi nansów publicznych w rozumieniu przepisów o finansach pu blicznych.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach pu blicznych 10 sektor finansów publicznych tworzą:
- organy władzy publicznej, w tym organy administracji rządo wej, organy kontroli państwowej i ochrony prawa, sądy i trybu nały;
- gminy, powiaty i samorząd województwa oraz ich związki;
- jednostki budżetowe, zakłady budżetowe i gospodarstwa po mocnicze jednostek budżetowych;
- państwowe i samorządowe fundusze celowe;
- państwowe szkoły wyższe;
- jednostki badawczo-rozwojowe;
- samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej;
- państwowe i samorządowe instytucje kultury;
- Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Kasa Rolniczego Ubezpie czenia Społecznego i zarządzane przez nie fundusze;
- Narodowy Fundusz Zdrowia;
- Polska Akademia Nauk i tworzone przez nią jednostki organi zacyjne;
- inne państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań pu blicznych, z wyłączeniem przedsiębiorstw, banków i spółek pra wa handlowego.
2) Po drugie, Pzp winny stosować inne, niż określone w pkt. 1, pań stwowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Zalicza się do nich np. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe, które zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 28 września
1991 r. o lasach 11 , jest państwową jednostką organizacyjną niepo siadającą osobowości prawnej, która reprezentuje Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia.
3) Trzecią kategorią zamawiających są nienależące do sektora finan sów publicznych osoby prawne spełniające jednocześnie następu jące kryteria:
* są utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb o cha rakterze powszechnym niemających charakteru przemysłowe go ani handlowego,
* podmioty, o których mowa w tym punkcie oraz w pkt 1 i 2 po wyżej, pojedynczo lub wspólnie, bezpośrednio lub pośrednio przez inny podmiot:
(a) finansują je w ponad 50 % lub
(b) posiadają ponad połowę udziałów albo akcji lub
(c) sprawują nadzór nad organem zarządzającym lub
(d) mają prawo do powoływania ponad połowy składu organu nadzorczego lub zarządzającego;
Celem tej regulacji jest implementacja prawa wspólnotowego w zakre sie, w jakim przewiduje ona objęcie obowiązkiem stosowania przepi sów o zamówieniach publicznych „instytucji prawa publicznego". Jed ną z cech tych instytucji jest właśnie to, że zostały powołane w celu za spokajania potrzeb o charakterze powszechnym niemających charakte ru przemysłowego ani handlowego. W orzecznictwie Europejskiego Try bunału Sprawiedliwości wyjaśniono, że pojęcie „potrzeb o charakterze powszechnym niemających charakteru przemysłowego ani handlowego" jest autonomiczną koncepcją prawa wspólnotowego, obejmującą swoją treścią potrzeby:
* które dany podmiot musi zaspokajać obligatoryjnie (nawet, jeśli mogą być zaspokajane przez przedsiębiorstwa prywatne),
11 Dz.U. z 2000 r. Nr 56, poz.679, z późn. zm.
* które z przyczyn związanych z interesem ogólnym państwo de cyduje się zaspokoić samo, albo
* na których zaspokajanie państwo chce wywierać decydujący wpływ.
4) Następną kategorią zamawiających, zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 3a Pzp w brzmieniu nadanym w wyniku Nowelizacji, są związ ki podmiotów, o których mowa w pkt 1 i 2 lub podmiotów, o któ rych mowa w pkt 3 powyżej.
5) Dalej, do stosowania Pzp są obowiązane inne, niż określone w pkt 1-4 powyżej, podmioty, jeżeli zamówienie jest udzielane w celu wykonywania jednego z rodzajów działalności, o której mowa w art. 132 Pzp („działalność sektorowa"), a ponadto spełniona jest jedna z poniższych przesłanek:
* działalność ta jest wykonywana na podstawie praw szczegól nych lub wyłącznych oraz
* podmioty, o których mowa w pkt 1-4 powyżej, pojedynczo lub wspólnie, bezpośrednio lub pośrednio przez inny podmiot wy wierają na nie dominujący wpływ, w szczególności:
a) finansują je w ponad 50 % lub
b) posiadają ponad połowę udziałów albo akcji lub
c) posiadają ponad połowę głosów wynikających z udziałów albo akcji lub
d) sprawują nadzór nad organem zarządzającym lub
e) mają prawo do powoływania ponad połowy składu organu zarządzającego;
Przepis ten eksponuje dwa elementy istotne dla powstania obowiązku stosowania przepisów o zamówieniach publicznych:
* podmiotowy (określony wpływ sektora publicznego lub przy znanie praw wyłącznych bądź szczególnych do wykonywania działalności),
* przedmiotowy (prowadzenie działalności sektorowej).
Prawa szczególne lub wyłączne oraz działalność sektorowa opisane są w pkt 3.10 niniejszej publikacji.
Jeżeli dany podmiot spełnia zarazem przesłanki z pkt 3 powyżej (jest „in stytucją prawa publicznego") oraz z niniejszego punktu, to w zakresie, w jakim udziela zamówień w celu wykonania jednego z rodzajów działal ności sektorowej stosuje przepisy o zamówieniach sektorowych, a w za kresie jakim udziela innych zamówień – stosuje przepisy działu II Pzp (udziela zamówień na zasadach ogólnych). Jeżeli podmiot ten udziela za mówienia sektorowego o wartości niższej od progów przewidzianych dla stosowania tych zamówień, to podmiot ów w ogóle nie stosuje Pzp (o ile nie jest spełniona jedna z przesłanek wskazanych w pkt 6 – 8 poniżej).
6) Następną kategorią zamawiających są podmioty inne niż określo ne w pkt 1 i 2 powyżej, jeżeli łącznie zachodzą następujące oko liczności:
a) ponad 50 % wartości udzielanego przez nie zamówienia jest fi nansowane ze środków publicznych lub przez podmioty, o któ rych mowa w pkt 1-4 powyżej,
b) wartość zamówienia jest równa lub przekracza kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp,
c) przedmiotem zamówienia są roboty budowlane obejmujące wy konanie czynności w zakresie inżynierii lądowej lub wodnej, bu dowy szpitali, obiektów sportowych, rekreacyjnych lub wypo czynkowych, budynków szkolnych, budynków szkół wyższych lub budynków wykorzystywanych przez administrację publicz ną lub usługi związane z takimi robotami budowlanymi;
Pojęcie środków publicznych jest definiowane w ustawie o finansach pu blicznych.
7) Siódmą grupę podmiotów obowiązanych do stosowania Pzp sta nowią podmioty inne, niż określone w pkt 1 i 2 powyżej, jeżeli za mówienie jest finansowane z udziałem środków, których przyzna nie jest uzależnione od zastosowania procedury udzielania zamó wienia określonej w Pzp.
8) Ostatnią kategorię zamawiających stanowią podmioty, którym podmioty wskazane w pkt 1-4 powyżej, udzieliły koncesji na ro boty budowlane, w zakresie, w jakim udzielają zamówienia w celu jej wykonania.
W Nowelizacji wprowadzono instytucję centralnego zamawiające go. Centralny zamawiający jest wskazywany przez Prezesa Rady Mini strów spośród organów administracji rządowej lub jednostek organiza cyjnych podległych tym organom lub przez nie nadzorowanych. Jego za daniem jest przygotowywanie i przeprowadzanie postępowań o udzie lenie zamówienia, udzielanie zamówień lub zawieranie umów ramo wych na potrzeby zamawiających z administracji rządowej, jeżeli za mówienie jest związane z działalnością więcej niż jednego zamawiają cego. Centralny zamawiający może dokonywać powyższych czynno ści również na potrzeby innych zamawiających. Zamawiający z admi nistracji rządowej mogą udzielać zamówień na podstawie umowy ra mowej zawartej przez centralnego zamawiającego, jeżeli umowa ramo wa to przewiduje. Prezes Rady Ministrów ma kompetencję, aby polecić zamawiającym z administracji rządowej nabywanie określonych rodza jów zamówień od centralnego zamawiającego lub od wykonawców wy branych przez centralnego zamawiającego oraz udzielanie zamówień na podstawie umowy ramowej zawartej przez centralnego zamawiającego, a także określić zakres informacji przekazywanych centralnemu zama wiającemu przez tych zamawiających, niezbędnych do przeprowadzenia postępowania oraz sposób współdziałania z centralnym zamawiającym. Niezależnie od tego, minister kierujący działem administracji rządowej może, w drodze zarządzenia wskazać spośród podległych jemu jednostek organizacyjnych lub przez niego nadzorowanych, zamawiającego, który będzie właściwy do przeprowadzenia postępowania i udzielenia zamó wienia na rzecz tych jednostek, a także polecić tym jednostkom naby wanie określonych rodzajów zamówień od wskazanego zamawiającego albo centralnego zamawiającego lub od wykonawców wybranych przez wskazanego albo centralnego zamawiającego oraz polecić udzielanie za mówień na podstawie umowy ramowej zawartej przez wskazanego za
mawiającego albo centralnego zamawiającego. Także organ wykonaw czy jednostki samorządu terytorialnego może wyznaczyć spośród pod ległych samorządowych jednostek organizacyjnych jednostkę organiza cyjną właściwą do przeprowadzenia postępowania i udzielenia zamó wienia na rzecz tych jednostek. W przypadku nabywania dostaw, usług lub robót budowlanych od centralnego zamawiającego lub od wykonaw ców wybranych przez centralnego zamawiającego, wyłączony jest obo wiązek stosowania Pzp.
2.3. Wartość zamówienia a obowiązek stosowania Ustawy
Pzp nie stosuje się do zamówień i konkursów, których wartość nie prze kracza wyrażonej w złotych równowartości kwoty 6.000 euro.
W przypadku zamówień sektorowych przepisy Pzp stosuje się, jeśli war tość zamówienia przekracza kwoty, określone w przepisach rozporządze nia wydanego na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp (Pzp nie reguluje tej kwoty jako wielkości stałej). Uregulowanie progów w rozporządzeniu wynika stąd, że progi te winny uwzględniać regulacje wspólnotowe, które będą prawdopodobnie ulegać stosunkowo częstym zmianom. Wydanie nowe go rozporządzenia jest natomiast znacznie prostsze i mniej czasochłon ne niż zmiana ustawy. Obecnie progi te wynoszą 422.000 euro - dla do staw lub usług i 5.278.000 euro - dla robót budowlanych 12 .
Zgodnie z art. 32 Pzp, podstawą ustalenia wartości zamówienia jest cał kowite szacunkowe wynagrodzenie wykonawcy, bez podatku od towa rów i usług, ustalone przez zamawiającego z należytą starannością. Za mawiający winien zatem na etapie przygotowywania zamówienia prze widzieć, jaka będzie orientacyjna wysokość ceny, za którą wykonawcy zaoferują wykonanie zamówienia. Zamawiający winien w tym zakresie działać z należytą starannością. Pzp stanowi, że zamawiający nie może w celu uniknięcia stosowania przepisów Pzp dzielić zamówienia na czę ści lub zaniżać jego wartości. Należy podkreślić, że zakaz dzielenia za mówienia na części nie ma charakteru bezwzględnego, lecz dotyczy je dynie takich sytuacji, w których jest dokonywane po to, by uniknąć sto sowania Pzp.
12 Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 maja 2006 r. w sprawie kwot wartości zamówień oraz konkursów, od których jest uzależniony obowiązek przekazywania ogłoszeń Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich (Dz.U. z 2006 r. Nr 87, poz.604)
Jeżeli wyodrębniona jednostka organizacyjna zamawiającego posiadają ca samodzielność finansową udziela zamówienia związanego z jej wła sną działalnością, wartość udzielanego zamówienia ustala się odrębnie od wartości zamówień udzielanych przez inne jednostki organizacyjne tego zamawiającego posiadające samodzielność finansową.
Pzp przewiduje w art. 34 szczególne zasady obliczania wartości zamó wień na usługi lub dostawy powtarzające się okresowo. Zasadą jest tu odniesienie do zamówień udzielonych w terminie poprzednich 12 mie sięcy lub w poprzednim roku budżetowym, albo zamówień których za mawiający zamierza udzielić w terminie 12 miesięcy następujących po pierwszej usłudze lub dostawie. Odmienne zasady ustalania wartości za mówienia przewidziano dla zamówień udzielonych na czas oznaczony i nieoznaczony.
W praktyce zdarza się, że zamawiający stosują opracowane przez sie bie regulaminy udzielania zamówień nie objętych zakresem zastosowa nia Pzp z uwagi na nieprzekroczenie progu wartości zamówienia, zwa ne potocznie (choć niezbyt poprawnie) „regulaminami zamówień nie publicznych". Regulaminy owe nieraz bardzo przypominają Pzp, zwłasz cza w zakresie przewidzianych w nich trybów oraz przebiegu postępo wania. Regulaminy te wiążą zamawiających na zasadzie unormowania zawartego w Kc, zgodnie z którym organizator aukcji lub przetargu, zo bowiązany jest postępować zgodnie z warunkami aukcji lub przetargu (art. 701 § 4 Kc).
Rozdział III
3. Postępowanie w sprawie udzielenia zamówienia publicznego
3.1. Zasady postępowania
1) Zasada równości
Zasada ta wyrażona jest w art. 7 Pzp, a ponadto znajduje wyraz w cało kształcie regulacji tej ustawy. Zasada równości oznacza obowiązek rów nego traktowania wszystkich wykonawców przez zamawiających.
2) Zasada uczciwej konkurencji
Zasada uczciwej konkurencji – również wyrażona w art. 7 Pzp może być rozumiana dwojako. Po pierwsze to zamawiający zobowiązany jest pro wadzić postępowanie w sposób zapewniający zachowanie uczciwej kon kurencji. Po drugie jednak, zasada ta odnosi się również do wykonaw ców. Złożenie oferty stanowiącej czyn nieuczciwej konkurencji jest bo wiem przesłanką jej odrzucenia.
3) Zasada jawności
Jawność postępowania jest jedną z gwarancji jego prawidłowości. Do stęp do informacji o kluczowych czynnościach zamawiającego pozwala bowiem wykonawcom na „kontrolowanie" zamawiającego. W razie po wzięcia przez wykonawców przekonania, że zamawiający postępuje w sposób nieprawidłowy, wykonawcy dysponują środkami ochrony praw nej. Istotną rolę w kontekście tej zasady odgrywa m.in. możliwość zapo znania się przez wykonawców z protokołem, czy obowiązek publikowa nia ogłoszeń. Zasada jawności nie uchybia przepisom o ochronie tajem nicy przedsiębiorstwa.
4) Zasada pisemności
Postępowanie o udzielenie zamówienia co do zasady prowadzi się z za chowaniem formy pisemnej. Oznacza to, że zarówno czynności zama wiającego, jak i wykonawców wymagają zachowania tej formy. Sam prze bieg postępowania winien być również dokumentowany przez zamawia jącego.
Zgodnie z Kc wymóg formy pisemnej jest zachowany, jeżeli pod treścią oświadczenia zostanie złożony własnoręczny podpis. Równoważne tej formie jest złożenie oświadczenia w postaci elektronicznej z tzw. bez piecznym podpisem elektronicznym.
Pzp przewiduje jednak również, że w postępowaniach o udzielenie za mówienia publicznego dopuszczalne jest komunikowanie się zamawia jącego i wykonawców w formie faksowej lub elektronicznej, jeśli zama wiający dopuści te formy komunikacji, jako obowiązujące równorzędnie z formą pisemną.
5) Zasada prymatu trybów przetargowych
Zgodnie z Pzp jedynie zastosowanie trybu przetargu nieograniczone go oraz przetargu ograniczonego, niezależnie od wartości przedmiotu zamówienia, nie wymaga spełnienia jakichkolwiek szczególnych prze słanek. W przypadku zamówień sektorowych również tryb negocjacji z ogłoszeniem może być stosowany wedle swobodnego uznania zamawia jącego.
3.2. Wartość przedmiotu zamówienia a rygoryzm postępowania
Wartość przedmiotu zamówienia ma przede wszystkim znaczenie dla samego obowiązku stosowania przepisów Pzp. Pzp stosuje się bowiem do zamówień i konkursów, których wartość przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 6.000 euro, z tym, że do udzielania zamówień sektorowych Pzp stosu je się, jeżeli wartość zamówienia jest równa lub przekracza kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp (obecnie: 422.000 euro - dla dostaw lub usług i 5.278.000 euro - dla robót budowlanych).
Ponadto, wartość przedmiotu zamówienia warunkuje rygoryzm po stępowania. W procedurach, w których wartość przedmiotu zamówie
nia nie przekracza wyrażonej w złotych równowartości kwoty 60.000 euro można mówić o procedurze uproszczonej. Powyżej tej kwoty sto suje się tzw. procedurę podstawową. Natomiast dla zamówień o najwięk szej wartości (10.000.000 euro dla dostaw i usług oraz 20.000.000 euro dla robót budowlanych) wprowadza się tzw. procedurę zaostrzoną. War tość przedmiotu zamówienia ma znaczenie w szczególności w następu jących aspektach.
1) Obowiązek publikacji ogłoszeń
W postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, którego wartość nie przekracza wyrażonej w złotych równowartości kwoty 60.000 euro, ogłoszenie o wszczęciu postępowania oraz o zawarciu umowy zamiesz cza się w portalu internetowym UZP oraz na stronie internetowej zama wiającego, a jeżeli zamawiający takowej nie posiada - umieszcza ogłosze nie w swojej siedzibie w miejscu publicznie dostępnym.
Prezesowi UZP przekazuje się – celem opublikowania w Biuletynie Za mówień Publicznych - ogłoszenia o zamówieniach, których wartość przekracza równowartość 60.000 euro. Zasadniczo, nie publikuje się w BZP ogłoszeń, które podlegają publikacji w Dzienniku Urzędowym UE.
W odniesieniu do ogłoszeń przekazywanych Urzędowi Oficjalnych Pu blikacji Wspólnot Europejskich i publikowanych w Dzienniku Urzędo wym UE, wartość zamówień oraz konkursów, od których przekroczenia jest uzależniony ów obowiązek określa Prezes Rady Ministrów w drodze rozporządzenia. Zgodnie z obecnie obowiązującym rozporządzeniem z dnia 19 maja 2006 r., wartości te muszą być równe lub większe niż:
1) dla zamówień lub konkursów udzielanych przez zamawiających z sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finan sach publicznych, z wyłączeniem państwowych szkół wyższych, jednostek badawczo-rozwojowych, państwowych instytucji kul tury oraz podsektora samorządowego, a także udzielanych przez zamawiających będących innymi państwowymi jednostkami or ganizacyjnymi nieposiadającymi osobowości prawnej:
a) 137.000 euro - dla dostaw lub usług, albo konkursów,
b) 5.278.000 euro - dla robót budowlanych;
2) dla zamówień lub konkursów udzielanych przez zamawiających innych, niż wskazani powyżej, lecz z wyjątkiem zamówień sek torowych:
a) 211.000 euro - dla dostaw lub usług, albo konkursów
b) 5.278.000 euro - dla robót budowlanych;
3) dla zamówień sektorowych:
a) 422.000 euro - dla dostaw lub usług, albo konkursów,
b) 5.278.000 euro - dla robót budowlanych.
Ponadto, jeżeli wartość zamówienia na roboty budowlane przekracza wy rażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a na dostawy lub usługi – 10.000.000 euro, zamawiający winien zamieścić ogłoszenie o za mówieniu także w dzienniku lub czasopiśmie o zasięgu ogólnopolskim.
2) Powołanie komisji przetargowej
Komisję do przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia, nazywaną w Pzp i w praktyce „komisją przetargową", powołuje się ob ligatoryjnie, jeżeli wartość zamówienia przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 60.000 euro. Poniżej tego poziomu powołanie ko misji przetargowej jest pozostawione do uznania kierownika zamawia jącego.
3) Zakres dokumentów żądanych od wykonawców
Jeżeli wartość zamówienia przekracza kwoty określone w przepisach wy danych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, zamawiający zobowiązany jest za żądać od wykonawcy dokumentów potwierdzających spełnianie warun ków udziału w postępowaniu. Poniżej tego poziomu zamawiający może (ale nie musi) żądać tych dokumentów.
4) Wadium
Wartość przedmiotu zamówienia, od przekroczenia której powstaje obowiązek żądania od wykonawców wniesienia wadium stanowią kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp.
5) Możliwość zastosowania niektórych trybów
Możliwość udzielania zamówienia w trybie zapytania o cenę lub licytacji elektronicznej zależna jest od tego, czy wartość zamówienia nie przekracza kwot określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp.
6) Obowiązek zawiadomienia Prezesa UZP o zastosowaniu okre ślonego trybu
Obowiązek zawiadomienia Prezesa Urzędu o wszczęciu postępowania, z podaniem uzasadnienia faktycznego i prawnego zastosowania tego try bu udzielenia zamówienia, powstaje przy zastosowaniu trybu negocja cji z ogłoszeniem lub dialogu konkurencyjnego, jeżeli wartość zamó wienia na roboty budowlane jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a na dostawy lub usługi - 10.000.000 euro. Przy negocjacjach bez ogłoszenia lub zamówieniu z wolnej ręki obowiązek ten powstaje, jeżeli wartość zamówienia jest rów na lub przekracza kwoty określone w przepisach wydanych na podsta wie art. 11 ust. 8 Pzp, od przekroczenia których jest uzależniony obowią zek przekazywania Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europej skich ogłoszeń o zamówieniach na dostawy lub usługi.
7) Termin składania ofert
Wartość przedmiotu zamówienia wpływa na minimalny termin składa nia ofert. Decydujące znaczenie ma kwota stanowiąca wyrażoną w zło tych równowartości kwoty 60.000 euro. Ponadto, w odniesieniu do prze targu nieograniczonego i przetargu ograniczonego znaczenie mają kwo ty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp.
8) Termin składania wniosków o dopuszczenie do udziału w po stępowaniu
Wartość przedmiotu zamówienia wpływa na minimalny termin składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu. Decydujące zna czenie również ma kwota stanowiąca wyrażoną w złotych równowartości kwoty 60.000 euro. W przetargu ograniczonym, negocjacjach z ogłoszeniem oraz dialogu konkurencyjnym minimalne terminy składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu zależą również od kwot określo nych w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp.
9) Termin związania ofertą
Maksymalny termin związania ofertą, który może zostać określony w specyfikacji istotnych warunków zamówienia również zależy od warto ści przedmiotu zamówienia i nie może być dłuższy niż:
1) 30 dni - jeżeli wartość zamówienia jest mniejsza niż kwoty okre ślone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp;
2) 90 dni - jeżeli wartość zamówienia dla robót budowlanych jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwo ty 20.000.000 euro, a dla dostaw lub usług - 10.000.000 euro;
3) 60 dni - jeżeli wartość zamówienia jest inna niż określona w pkt 1 i 2 powyżej.
Niezależnie od tego warto wskazać, że w pewnych sytuacjach Pzp do puszcza przedłużenie terminu związania ofertą.
10) Obowiązek przeprowadzenia kontroli uprzedniej
Kontrolę uprzednią przeprowadza się obligatoryjnie, jeżeli wartość za mówienia albo umowy ramowej przekracza wyrażoną w złotych równo wartość kwoty 20.000.000 euro dla robót budowlanych oraz równowar tość kwoty 10.000.000 euro dla dostaw lub usług.
11) Zabezpieczenie należytego wykonania umowy
Zamawiający winien zażądać od wykonawcy wniesienia zabezpieczenia, jeżeli wartość zamówienia na roboty budowlane jest równa lub przekra cza kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, a w przypadku zamówienia na dostawy lub usługi - jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 10.000.000 euro, z wyjątkiem umów kredytu i pożyczki.
12) Stosowanie przepisów o środkach ochrony prawnej
W postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, którego wartość nie przekracza wyrażonej w złotych równowartości kwoty 60.000 euro, nie stosuje się przepisów Pzp dotyczących odwołań i skarg.
3.3. Przygotowanie dokumentacji postępowania
Z uwagi na zasadę pisemności postępowania kwestia udokumentowania jego przebiegu ma istotne znaczenie.
Przed wszczęciem postępowania należy przygotować kluczowe doku menty, które będą wykorzystywane w jego trakcie. Kierownik zamawia jącego może powierzyć przygotowanie dokumentacji postępowania ko misji przetargowej. Komisja przetargowa jest co do zasady zespołem po mocniczym kierownika zamawiającego powoływanym do badania speł niania przez wykonawców warunków udziału w postępowaniu o udzie lenie zamówienia oraz do badania i oceny ofert, niemniej kierownik za mawiającego może także powierzyć komisji przetargowej dokonanie czynności związanych z przygotowaniem postępowania o udzielenie za mówienia, w tym właśnie przygotowanie dokumentacji postępowania.
Po pierwsze zamawiający winien przygotować treść ogłoszenia informu jącego potencjalnych wykonawców o wszczęciu postępowania. Jeżeli – z uwagi na wartość przedmiotu zamówienia – ogłoszenie winno być opu blikowane w BZP lub w Dzienniku Urzędowym UE, zamawiający wypeł nia formularz ogłoszenia.
Następnym dokumentem jest protokół postępowania o udzielenie zamówie nia. Sporządzany jest on w trakcie prowadzenia postępowania o udzielenie za mówienia. Oznacza to, że nie należy wypełniać go dopiero po zakończeniu postępowania, lecz należy prowadzić go na bieżąco. Już od pierwszych czyn ności w postępowaniu należy zatem dokonywać wpisów w protokole.
Innym dokumentem, przygotowanym na tym etapie, jest specyfikacja istotnych warunków zamówienia. Pzp nie przewiduje jej sporządzania w trybie zamówienia z wolnej ręki i licytacji elektronicznej. Specyfikacja winna zawierać elementy wskazane w Pzp, które umożliwiają wykonaw com złożenie prawidłowej i kompletnej oferty. Jej sporządzenie możliwe jest dopiero po określeniu przez zamawiającego tego, co chce zamówić, jaka jest wartość przedmiotu zamówienia, w jakim trybie będzie prowa dził postępowanie, a także jakie wymogi stawia wykonawcom i jakimi się będzie kierował kryteriami przy ocenie ofert. Treść specyfikacji powin na być jednoznaczna i zrozumiała. Wykonawca może zwrócić się do za mawiającego o wyjaśnienie treści specyfikacji. Wykonawca może nadto wnieść protest na treść specyfikacji.
Jeżeli w postępowaniu będzie działać komisja przetargowa, warto też od razu przygotować wzory oświadczeń do podpisu przez członków komi sji o niepodleganiu wyłączeniu z udziału w postępowaniu na podsta wie art. 17 Pzp.
3.4. Ogłoszenia
Bardzo istotną rolę w systemie zamówień publicznych pełnią ogłoszenia. Związane są one z zasadą jawności postępowania. Ich celem jest zapew nienie równego dostępu wykonawców do informacji o postępowaniach. I tak przykładowo, wszczęcie postępowania w trybie przetargu nieogra niczonego następuje właśnie poprzez opublikowanie ogłoszenia.
Pzp przewiduje, że ogłoszenia, w zależności od wartości zamówienia, pu blikuje się:
* w siedzibie zamawiającego,
* na stronie internetowej zamawiającego lub na innej stronie in ternetowej,
* na stronach portalu internetowego UZP,
* w Biuletynie Zamówień Publicznych,
* w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
BZP oraz Dziennik Urzędowym UE seria S są to specjalne publikatory przeznaczone do publikowania ogłoszeń o zamówieniach.
W celu standaryzacji ogłoszeń, mającej przede wszystkim ułatwić wy konawcom zapoznawanie się z nimi, wzory ogłoszeń publikowanych w BZP określone są w rozporządzeniu wydanym na podstawie Pzp. Wzo ry ogłoszeń publikowanych w Dz.U.UE określane są na poziomie wspól notowym.
Ogłoszenia publikowane są nie tylko w związku z konkretnym postępo waniem (są informacją o jego wszczęciu oraz o jego wyniku). Pzp prze widuje bowiem instytucję wstępnego ogłoszenia informacyjnego. Otóż, zamawiający niezwłocznie po zatwierdzeniu albo uchwaleniu planu fi nansowego, a w przypadku zamawiających, którzy nie sporządzają pla
nu finansowego - raz w roku, przekazuje Urzędowi Oficjalnych Publi kacji Wspólnot Europejskich lub zamieszcza na własnej stronie interne towej w miejscu wyodrębnionym dla zamówień, zwanym dalej „profi lem nabywcy" (po uprzednim przekazaniu ogłoszenia o profilu nabywcy Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich) wstępne ogło szenie informacyjne. Zawiera ono informację o planowanych w termi nie następnych 12 miesięcy zamówieniach lub umowach ramowych, któ rych wartość:
1) dla robót budowlanych - jest równa lub przekracza kwotę okre śloną w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, od której jest uzależniony obowiązek przekazywania ogłoszeń o za mówieniach na roboty budowlane Urzędowi Oficjalnych Publi kacji Wspólnot Europejskich;
2) zsumowana dla dostaw o wartości równej lub przekraczającej kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, w ramach danej grupy określonej we Wspólnym Słowniku Zamówień (CPV) jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 750.000 euro;
3) zsumowana dla usług o wartości równej lub przekraczającej kwo ty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, w ramach kategorii 1-16 określonej w załączniku nr 3 do Wspólnego Słownika Zamówień, jest równa lub przekracza wy rażoną w złotych równowartość kwoty 750.000 euro.
Wstępne ogłoszenie informacyjne zawiera informacje o zamówieniach, które mają być udzielone w trybie przetargu nieograniczonego, przetar gu ograniczonego, negocjacji z ogłoszeniem lub dialogu konkurencyj nego.
W przypadku zamówień sektorowych, zamawiający co najmniej raz w roku może przekazać Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Euro pejskich lub zamieścić w profilu nabywcy okresowe ogłoszenie infor macyjne (odnośnie zamówień sektorowych nie publikuje się wstępnych ogłoszeń informacyjnych). Zawiera ono informacje o planowanych w terminie następnych 12 miesięcy zamówieniach sektorowych lub umo wach ramowych, których wartość dla:
1) robót budowlanych - jest równa lub przekracza kwotę określoną w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, od prze kroczenia której jest uzależniony obowiązek przekazywania ogło szeń o zamówieniach na roboty budowlane Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich;
2) dostaw - zsumowana w ramach danej grupy Wspólnego Słownika Zamówień, z uwzględnieniem art. 133 ust. 1, jest równa lub prze kracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 750.000 euro;
3) usług - zsumowana w ramach kategorii 1-16 określonej w załącz niku nr 3 do Wspólnego Słownika Zamówień, z uwzględnieniem art. 133 ust. 1, jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych rów nowartość kwoty 750.000 euro.
Okresowe ogłoszenie informacyjne o planowanych zamówieniach sekto rowych może zawierać zaproszenie do ubiegania się o zamówienie sek torowe. W takim przypadku zamawiający, udzielając zamówienia w try bie przetargu ograniczonego oraz negocjacji z ogłoszeniem może odstą pić od publikacji ogłoszenia o zamówieniu. Wówczas zamawiający za prasza wykonawców, którzy po opublikowaniu okresowego ogłoszenia informacyjnego poinformowali zamawiającego, że są zainteresowani udziałem w postępowaniu, do potwierdzenia tego zainteresowania, in formując jednocześnie o terminie składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu.
3.5. Tryby udzielania zamówień publicznych
Pzp przewiduje następujące tryby udzielania zamówień:
* przetarg nieograniczony,
* przetarg ograniczony,
* negocjacje z ogłoszeniem,
* dialog konkurencyjny,
* negocjacje bez ogłoszenia,
* zamówienie z wolnej reki,
* zapytanie o cenę,
* licytacja elektroniczna.
Dostępność poszczególnych trybów dla zamawiających zależy m.in. od ich statusu podmiotowego. Wszyscy zamawiający mogą bez żadnych ograniczeń stosować przetarg nieograniczony oraz przetarg ograniczo ny. Są to tryby podstawowe. Zastosowanie pozostałych trybów jest zależ ne od tego, czy będą spełnione określone w Pzp przesłanki ich zastoso wania. Zamawiający sektorowi mogą poza obydwoma trybami przetar gowymi korzystać bez konieczności spełnienia się żadnych szczególnych przesłanek również z negocjacji z ogłoszeniem.
1) Przetarg nieograniczony
Przetarg nieograniczony jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym w odpowiedzi na publiczne ogłoszenie o zamówieniu oferty mogą skła dać wszyscy zainteresowani wykonawcy. Tryb ten jest trybem jednoeta powym. Jest to tryb konkurencyjny. Nazwa tego trybu dobrze zatem od daje jego charakter. Wszczęcie postępowania w trybie przetargu nieogra niczonego następuje poprzez opublikowanie ogłoszenia o zamówieniu. Wszyscy wykonawcy zainteresowani udziałem w postępowaniu mogą – powziąwszy o nim informacje z ogłoszenia - złożyć wniosek o przeka zanie im specyfikacji istotnych warunków zamówienia. Tryb ten ma za tem charakter otwarty. Na podstawie specyfikacji, każdy z wykonawców, który ją pobrał może złożyć ofertę. Tryb ten może zatem skutkować sy tuacjami, w których zamawiający otrzyma bardzo wiele ofert. Pzp wska zuje minimalne terminy składania ofert, zależne m.in. od wartości przed miotu zamówienia. Sięgają one do 52 dni od dnia przekazania ogłosze nia o zamówieniu Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europej skich, jeżeli jest ono przekazywane w inny sposób niż drogą elektronicz ną. W konsekwencji, tryb ten nie pozwala na bardzo szybkie udzielenie zamówienia.
Tryb przetargu nieograniczonego ma swoją regulację w Pzp, która róż ni się od regulacji przetargu w Kc, w związku z czym przepisów Kc w za sadzie się tu nie stosuje (zgodnie z regułą, że przepis szczególny wyłącza przepis ogólny) 13 .
13 T. Kwieciński, w: Prawo zamówień publicznych. Komentarz, pod redakcją T. Czajkowskiego, Warszawa 2004 s. 138
2) Przetarg ograniczony
Przetarg ograniczony jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym, w od powiedzi na publiczne ogłoszenie o zamówieniu, wykonawcy składają wnio ski o dopuszczenie do udziału w przetargu, a oferty mogą składać wykonaw cy zaproszeni do składania ofert. Jest to zatem tryb dwuetapowy, również ma jący charakter konkurencyjny. Na pierwszym etapie odbywa się selekcja wy konawców, a na drugim ocena ofert. Pzp wyznacza minimalne terminy skła dania wniosków o dopuszczenie do udziału w przetargu, które sięgają do 37 dni od dnia przekazania ogłoszenia o zamówieniu Prezesowi UZP albo Urzę dowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich, jeżeli jest ono przekazy wane w inny sposób niż drogą elektroniczną. Po złożeniu przez wykonaw ców wniosków, zamawiający zaprasza do składania ofert wykonawców, którzy spełniają warunki udziału w postępowaniu, w liczbie określonej w ogłoszeniu zapewniającej konkurencję, nie mniejszej niż 5 i nie większej niż 20. Jeżeli licz ba wykonawców, którzy spełniają warunki udziału w postępowaniu, jest więk sza niż określona w ogłoszeniu, zamawiający zaprasza do składania ofert wy konawców, którzy otrzymali najwyższe oceny spełniania tych warunków. Oce niając wnioski o dopuszczenie do udziału w przetargu zamawiający powinien więc sporządzić swego rodzaju listę rankingową wykonawców. Wraz z zapro szeniem do składania ofert zamawiający przekazuje wykonawcy specyfikację istotnych warunków zamówienia. Na podstawie informacji zawartych w spe cyfikacji wykonawca ten składa ofertę. Nie może więc złożyć oferty wykonaw ca, który nie został zaproszony przez zamawiającego do drugiego etapu postę powania. W trybie tym nie prowadzi się żadnych negocjacji z wykonawcami. Pzp wyznacza również minimalne terminy składania ofert, które mogą sięgać 40 dni od dnia przekazania zaproszenia do składania ofert. Minimalne termi ny składania wniosków o dopuszczenie do udziału w przetargu oraz minimal ne terminy składania ofert wyznaczone przez Pzp sprawiają, że postępowa nie w tym trybie siłą rzeczy trwa przynajmniej kilka tygodni. Pzp zawiera jed nak mechanizmy pozwalające w niektórych przypadkach na wydatne skróce nie terminów w postępowaniu prowadzonym w trybie przetargu ograniczo nego (możliwość skrócenia terminów składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu lub terminów składania ofert, jeśli zachodzi pilna po trzeba udzielenia zamówienia).
3) Negocjacje z ogłoszeniem
Negocjacje z ogłoszeniem jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym, po publicznym ogłoszeniu o zamówieniu zamawiający zaprasza wyko
nawców dopuszczonych do udziału w postępowaniu do składania ofert wstępnych niezawierających ceny, prowadzi z nimi negocjacje, a następ nie zaprasza ich do składania ofert. Jest to jak widać tryb składający się z kilku etapów postępowania. Ma on charakter konkurencyjny. W pierw szej fazie jest to tryb otwarty, następnie staje się trybem zamkniętym.
Dopuszczalność udzielenia zamówienia w trybie negocjacji z ogłosze niem zależna jest od zajścia co najmniej jednej z następujących okolicz ności:
1) w postępowaniu prowadzonym uprzednio w trybie przetargu nieograniczonego, przetargu ograniczonego albo dialogu kon kurencyjnego wszystkie oferty zostały odrzucone, a pierwotne warunki zamówienia nie zostały w istotny sposób zmienione;
2) w wyjątkowych sytuacjach, gdy charakter dostaw, usług lub ro bót budowlanych lub związane z nimi ryzyko uniemożliwia wcześniejsze dokonanie ich wyceny;
3) nie można z góry określić szczegółowych cech zamawianych usług w taki sposób, aby umożliwić wybór najkorzystniejszej oferty w trybie przetargu nieograniczonego lub przetargu ogra niczonego;
4) przedmiotem zamówienia są roboty budowlane prowadzone wyłącznie w celach badawczych, doświadczalnych lub rozwo jowych, a nie w celu zapewnienia zysku lub pokrycia poniesio nych kosztów badań lub rozwoju;
5) wartość zamówienia jest mniejsza niż kwoty określone w prze pisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp.
Z uwagi na tę ostatnią przesłankę, przy zamówieniach, których wartość jest mniejsza niż kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, negocjacje z ogłoszeniem są tak samo dostępne, jak try by przetargowe.
Jeżeli wartość zamówienia na roboty budowlane jest równa lub przekra cza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a na do stawy lub usługi - 10.000.000 euro, zamawiający jest zobowiązany za
wiadomić Prezesa UZP o wszczęciu postępowania, podając uzasadnie nie faktyczne i prawne zastosowania trybu udzielenia zamówienia. Przed Nowelizacją konieczne było uzyskanie uprzedniej zgody Prezesa UZP na zastosowanie tego trybu.
Wszczęcie postępowania następuje przez opublikowanie ogłoszenia, w odpowiedzi na które wykonawcy składają wnioski o dopuszczenie do udziału w postępowaniu. Złożenie wniosku następuje w terminie, który zależy od wartości zamówienia. Może on sięgać 37 dni - od dnia przeka zania ogłoszenia o zamówieniu Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspól not Europejskich. Jeżeli zachodzi pilna potrzeba udzielenia zamówienia, istnieje możliwość wyznaczenia krótszego terminu składania wniosków o dopuszczenie do udziału w przetargu ograniczonym.
Następnie zamawiający dokonuje oceny spełniania warunków udzia łu w postępowaniu i informuje wykonawców o wynikach tej oceny i otrzymanych ocenach spełniania tych warunków. Zamawiający zapra sza do składania ofert wstępnych wykonawców, którzy spełniają warun ki udziału w postępowaniu, w liczbie określonej w ogłoszeniu, zapew niającej konkurencję, nie mniejszej niż 5, a jeżeli wartość zamówienia na roboty budowlane jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych rów nowartość kwoty 20.000.000 euro, a na dostawy lub usługi - 10.000.000 euro, nie mniejszej niż 7. Jeżeli liczba wykonawców, którzy spełniają wa runki udziału w postępowaniu, jest większa niż określona w ogłosze niu, zamawiający zaprasza do składania ofert wstępnych wykonawców, którzy otrzymali najwyższe oceny spełniania tych warunków. Jeżeli na tomiast liczba wykonawców, którzy spełniają warunki udziału w postę powaniu jest mniejsza niż określona w ogłoszeniu, zamawiający zapra sza do składania ofert wstępnych wszystkich wykonawców spełniających te warunki. Wraz z zaproszeniem zamawiający przekazuje specyfikację istotnych warunków zamówienia. Termin składania ofert wstępnych nie może być krótszy niż 10 dni od dnia przekazania zaproszenia do składa nia ofert wstępnych.
Następnie zamawiający zaprasza do negocjacji wszystkich wykonawców, którzy złożyli oferty wstępne (z wyjątkiem tych, których oferty podlega ją odrzuceniu). Zamawiający prowadzi negocjacje w celu doprecyzowa nia lub uzupełnienia opisu przedmiotu zamówienia lub warunków umo wy w sprawie zamówienia publicznego. Po zakończeniu negocjacji za mawiający może doprecyzować lub uzupełnić specyfikację istotnych wa
runków zamówienia wyłącznie w zakresie, w jakim była ona przedmio tem negocjacji. Zmiany te nie mogą jednak prowadzić do istotnej zmiany przedmiotu zamówienia lub pierwotnych warunków zamówienia.
W kolejnym etapie postępowania, zamawiający zaprasza wykonawców, z którymi prowadził negocjacje, do składania ofert (ostatecznych). Termin składania ofert nie może być krótszy niż 10 dni od dnia przekazania za proszenia do składania ofert.
4) Dialog konkurencyjny
Nowym trybem, wprowadzonym w wyniku Nowelizacji, jest dialog kon kurencyjny. Tryb ten bardzo przypomina negocjacje z ogłoszeniem. Dia log konkurencyjny jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym po pu blicznym ogłoszeniu o zamówieniu zamawiający prowadzi z wybrany mi przez siebie wykonawcami dialog, a następnie zaprasza ich do składa nia ofert. Tryb ten ma umożliwić udzielanie złożonych i skomplikowa nych zamówień, w szczególności związanych z projektami infrastruktu ralnymi, technologiami teleinformatycznymi lub projektami obejmują cymi złożone procesy finansowania. W uzasadnieniu projektu Noweliza cji wskazano możliwość jego zastosowania np. w projektach związanych z partnerstwem publiczno-prywatnym, dotyczących przeprowadzenia magistrali kolejowej w terenie górzystym, gdzie zamawiający nie jest w stanie określić, które z rozwiązań będzie dla niego najkorzystniejsze.
Zastosowanie tego trybu jest możliwe, jeżeli zachodzą łącznie następu jące okoliczności:
1) nie jest możliwe udzielenie zamówienia w trybie przetargu nieograniczonego lub przetargu ograniczonego, ponieważ ze względu na szczególnie złożony charakter zamówienia nie moż na opisać przedmiotu zamówienia zgodnie z wymogami art. 30 i 31 Pzp lub obiektywnie określić uwarunkowań prawnych lub finansowych wykonania zamówienia;
2) cena nie jest jedynym kryterium wyboru najkorzystniejszej oferty.
Wydaje się, że brak możliwości opisania przedmiotu zamówienia zgod nie z zasadami zawartymi w Pzp należy raczej rozumieć w sposób su
biektywny – z punktu widzenia zamawiającego (gdy zamawiający uzna je, że nie jest możliwe opisanie przedmiotu zamówienia w określony spo sób) 14 . Oczywiście nie oznacza to pełnej dowolności. Zamawiający wi nien tu działać z należytą starannością.
W zakresie przesłanek zastosowania dialogu konkurencyjnego, tryb ten różni się od negocjacji z ogłoszeniem, których zastosowanie jest możliwe w przypadku szerszego katalogu przesłanek.
Jeżeli wartość zamówienia na roboty budowlane jest równa lub przekra cza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a na do stawy lub usługi - 10.000.000 euro, zastosowanie dialogu konkurencyjne go wymaga zawiadomienia Prezesa UZP.
Wszczęcie postępowania następuje przez opublikowanie ogłoszenia o zamówieniu. Winno ono w szczególności zawierać opis potrzeb i wyma gań zamawiającego określonych w sposób umożliwiający przygotowanie się wykonawców do udziału w dialogu lub informację o sposobie uzy skania tego opisu. Następnie wykonawcy składają wnioski o dopuszcze nie do udziału w postępowaniu. Termin do ich złożenia zależy od war tości zamówienia i może sięgać 37 dni - od dnia przekazania ogłosze nia o zamówieniu Urzędowi Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europej skich. Jeżeli zachodzi pilna potrzeba udzielenia zamówienia, zamawiają cy może wyznaczyć krótszy termin składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu.
Zamawiający ocenia złożone wnioski i o wynikach oceny oraz otrzyma nych ocenach informuje wykonawców, którzy wnioski te złożyli.
Następnie zamawiający zaprasza do dialogu wykonawców, którzy speł niają warunki udziału w postępowaniu w liczbie określonej w ogłosze niu o zamówieniu, zapewniającej konkurencję, nie mniejszej niż 5, a je żeli wartość zamówienia na roboty budowlane jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a na dostawy lub usługi - 10.000.000 euro, nie mniejszej niż 7. Jeżeli liczba wykonaw ców, którzy spełniają warunki udziału w postępowaniu, jest większa niż określona w ogłoszeniu, zamawiający zaprasza do dialogu wykonawców, którzy otrzymali najwyższe oceny spełniania tych warunków. Jeżeli licz
14 S. Arrowsmith, An assessment of the new legislatative package on public procurement, CMLR (2004) 41, s. 1283
ba wykonawców, którzy spełniają warunki udziału w postępowaniu, jest mniejsza niż określona w ogłoszeniu, zamawiający zaprasza do dialogu wszystkich wykonawców spełniających te warunki. Dialog może doty czyć wszelkich aspektów zamówienia. Polega on na omówieniu wybra nych, interesujących zamawiającego aspektów planowanego zamówienia z każdym z wykonawców w celu uzyskania przez zamawiającego wiedzy odnośnie optymalnego dla niego rozwiązania. Odróżnia to dialog kon kurencyjny od negocjacji z ogłoszeniem, gdyż negocjacje prowadzi się w celu doprecyzowania lub uzupełnienia opisu przedmiotu zamówienia lub warunków umowy w sprawie zamówienia publicznego. Zamawia jący prowadzi dialog do momentu, gdy jest w stanie określić, w wyniku porównania rozwiązań proponowanych przez wykonawców, rozwiąza nie lub rozwiązania najbardziej spełniające jego potrzeby. Dialog ma na celu pomóc zamawiającemu w sprecyzowaniu, co chce zamówić. Różni się od negocjacji z ogłoszeniem tym, że nie tyle ma na celu „ucieranie" stanowisk wykonawców, co raczej dostarczenie zamawiającemu infor macji pozwalających mu sprecyzować, jakie dostępne na rynku rozwią zania są dla niego optymalne. Można więc powiedzieć, że w dialogu kon kurencyjnym, określenie przedmiotu zamówienia następuje przy współ udziale wykonawców.
O zakończeniu dialogu zamawiający niezwłocznie informuje uczestni czących w nim wykonawców. Zamawiający może na tym etapie doko nać zmiany wymagań będących przedmiotem dialogu. Po zakończeniu dialogu, zamawiający zaprasza wykonawców do składania ofert 15 . Ter min ich złożenia nie może być krótszy niż 10 dni od dnia przekazania zaproszenia do składania ofert. Wraz z tym zaproszeniem zamawiający przekazuje specyfikację istotnych warunków zamówienia. W tym aspek cie dialog konkurencyjny różni się od negocjacji z ogłoszeniem, gdyż w przypadku tego ostatniego trybu, specyfikacja jest przekazywana przed rozpoczęciem negocjacji. Różnica ta wynika prawdopodobnie z założe nia, że w przypadku dialogu dopiero na tym etapie jest możliwe sporzą dzenie specyfikacji.
15 Nieuzasadniona jest wątpliwość odnośnie tego, czy zamawiający musi zaprosić do złożenia ofert wszystkich wykonawców, którzy uczestniczyli w dialogu (wyraził ją G. Wicik, proponując zarazem odpowiedź twierdzącą, w: Na czym polega dialog konkurencyjny, Vademecum Rzeczpospolitej z 15 maja 2006 r.). Obowiązek ten wynika ze sformułowania art. 60a Pzp, zgodnie z którym zamawiający prowadzi z wybranymi przez siebie wykonawcami dialog, a następnie zaprasza ich do składania ofert.
5) Negocjacje bez ogłoszenia
Negocjacje bez ogłoszenia jest to tryb udzielenia zamówienia, w któ rym zamawiający negocjuje warunki umowy w sprawie zamówienia pu blicznego z wybranymi przez niego wykonawcami, a następnie zaprasza ich do składania ofert. Tryb ten jest dość nieskomplikowany i odforma lizowany. Jest to tryb konkurencyjny i zamknięty 16 . Zamawiający może udzielić zamówienia w trybie negocjacji bez ogłoszenia, jeżeli zachodzi co najmniej jedna z następujących okoliczności:
1) w postępowaniu prowadzonym uprzednio w trybie przetargu nieograniczonego albo przetargu ograniczonego nie wpłynął żaden wniosek o dopuszczenie do udziału w postępowaniu, nie zostały złożone żadne oferty lub wszystkie oferty zostały odrzu cone ze względu na ich niezgodność z opisem przedmiotu za mówienia, a pierwotne warunki zamówienia nie zostały w istot ny sposób zmienione;
2) został przeprowadzony konkurs, w którym nagrodą było zapro szenie do negocjacji bez ogłoszenia co najmniej dwóch autorów wybranych prac konkursowych;
3) przedmiotem zamówienia są rzeczy wytwarzane wyłącznie w celach badawczych, doświadczalnych lub rozwojowych, a nie w celu zapewnienia zysku lub pokrycia poniesionych kosztów ba dań lub rozwoju;
4) ze względu na pilną potrzebę udzielenia zamówienia niewy nikającą z przyczyn leżących po stronie zamawiającego, któ rej wcześniej nie można było przewidzieć, nie można zachować terminów określonych dla przetargu nieograniczonego, przetar gu ograniczonego lub negocjacji z ogłoszeniem.
Jeżeli wartość zamówienia jest równa lub przekracza kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, zamawiający wi nien zawiadomić Prezesa UZP o jego wszczęciu, podając uzasadnienie faktyczne i prawne zastosowania trybu udzielenia zamówienia. Przed Nowelizacją konieczne było uzyskanie uprzedniej zgody Prezesa UZP.
Wszczęcie postępowania w trybie negocjacji bez ogłoszenia następuje poprzez przekazanie przez zamawiającego wybranym przez siebie wyko nawcom zaproszenia do negocjacji. Zamawiający winien zaprosić do ne gocjacji wykonawców w liczbie zapewniającej konkurencję, nie mniej szej niż 5, a jeżeli wartość zamówienia dla robót budowlanych jest rów na lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a dla dostaw lub usług - 10.000.000 euro, nie mniejszej niż 7, chyba że ze względu na specjalistyczny charakter zamówienia liczba wykonaw ców mogących je wykonać jest mniejsza, jednak nie mniejsza niż 2. Jeże li jednak w postępowaniu prowadzonym uprzednio w trybie przetargu nieograniczonego albo przetargu ograniczonego wszystkie oferty zosta ły odrzucone - zamawiający zaprasza do negocjacji co najmniej tych wy konawców, którzy złożyli oferty w przetargu.
Zamawiający wyznacza termin składania ofert z uwzględnieniem czasu niezbędnego na przygotowanie i złożenie oferty. Pzp nie przewiduje mi nimalnego terminu, w związku z czym postępowanie w tym trybie może się toczyć stosunkowo szybko.
6) Zamówienie z wolnej ręki
Zamówienie z wolnej ręki jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym zama wiający udziela zamówienia po negocjacjach tylko z jednym wykonawcą. Jest to zatem najprostszy i najszybszy tryb udzielania zamówienia. Jako że ma on charakter niekonkurencyjny, jego zastosowanie jest ograniczone do sytuacji, w których zachodzi co najmniej jedna z następujących okoliczności:
* dostawy, usługi lub roboty budowlane mogą być świadczone tyl ko przez jednego wykonawcę z przyczyn technicznych o obiek tywnym charakterze, albo z przyczyn związanych z ochroną praw wyłącznych, wynikających z odrębnych przepisów (np. o wyna lazczości lub prawa autorskiego), czy też w przypadku udzielania zamówienia w zakresie działalności twórczej lub artystycznej,
* przeprowadzono konkurs, w którym nagrodą było zaproszenie do negocjacji w trybie zamówienia z wolnej ręki autora wybra nej pracy konkursowej;
* ze względu na wyjątkową sytuację niewynikającą z przyczyn le żących po stronie zamawiającego, której nie mógł on przewi
dzieć, wymagane jest natychmiastowe wykonanie zamówienia, a nie można zachować terminów określonych dla innych try bów udzielenia zamówienia („przesłanka pilności");
* w prowadzonych kolejno postępowaniach o udzielenie zamó wienia, z których co najmniej jedno prowadzone było w try bie przetargu nieograniczonego albo przetargu ograniczonego, nie wpłynął żaden wniosek o dopuszczenie do udziału w postę powaniu, nie zostały złożone żadne oferty lub wszystkie ofer ty zostały odrzucone na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 Pzp, tj. ze względu na ich niezgodność z opisem przedmiotu zamówienia, a pierwotne warunki zamówienia nie zostały w istotny sposób zmienione;
* w przypadku udzielania dotychczasowemu wykonawcy usług lub robót budowlanych zamówień dodatkowych, nieobjętych zamówieniem podstawowym i nieprzekraczających łącznie 20 % wartości realizowanego zamówienia, niezbędnych do jego prawidłowego wykonania, których wykonanie stało się koniecz ne na skutek sytuacji niemożliwej wcześniej do przewidzenia, jeżeli z przyczyn technicznych lub gospodarczych oddzielenie zamówienia dodatkowego od zamówienia podstawowego wy magałoby poniesienia niewspółmiernie wysokich kosztów lub wykonanie zamówienia podstawowego jest uzależnione od wy konania zamówienia dodatkowego;
* w przypadku udzielania, w okresie 3 lat od udzielenia zamówie nia podstawowego, dotychczasowemu wykonawcy usług lub ro bót budowlanych zamówień uzupełniających, stanowiących nie więcej niż 20 % wartości zamówienia podstawowego i polega jących na powtórzeniu tego samego rodzaju zamówień, jeżeli zamówienie podstawowe zostało udzielone w trybie przetargu nieograniczonego lub ograniczonego, a zamówienie uzupełnia jące było przewidziane w specyfikacji istotnych warunków za mówienia dla zamówienia podstawowego i dotyczy przedmiotu zamówienia w niej określonego;
* w przypadku udzielania, w okresie 3 lat od udzielenia zamó wienia podstawowego, dotychczasowemu wykonawcy dostaw, zamówień uzupełniających, stanowiących nie więcej niż 20 %
wartości zamówienia podstawowego i polegających na rozsze rzeniu dostawy, jeżeli zmiana wykonawcy powodowałaby ko nieczność nabywania rzeczy o innych parametrach technicz nych, co powodowałoby niekompatybilność techniczną lub nieproporcjonalnie duże trudności techniczne w użytkowa niu i dozorze, jeżeli zamówienie podstawowe zostało udzielone w trybie przetargu nieograniczonego lub ograniczonego, a za mówienie uzupełniające było przewidziane w specyfikacji istot nych warunków zamówienia dla zamówienia podstawowego i dotyczy przedmiotu zamówienia w niej określonego;
* możliwe jest udzielenie zamówienia na dostawy na szczególnie korzystnych warunkach w związku z likwidacją działalności in nego podmiotu, postępowaniem egzekucyjnym albo upadło ściowym;
* zamówienie na dostawy jest dokonywane na giełdzie towaro wej w rozumieniu przepisów o giełdach towarowych, w tym na giełdzie towarowej innych państw członkowskich Europejskie go Obszaru Gospodarczego;
* zamówienie jest udzielane przez placówkę zagraniczną w ro zumieniu przepisów o służbie zagranicznej, a jego wartość jest mniejsza niż kwoty określone w przepisach wydanych na pod stawie art. 11 ust. 8 Pzp.
Dodatkowo, jeżeli wartość zamówienia jest równa lub przekracza kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, zama wiający w terminie 3 dni od wszczęcia postępowania zawiadamia Preze sa UZP o jego wszczęciu, podając uzasadnienie faktyczne i prawne zasto sowania trybu udzielenia zamówienia. Warto zauważyć, że przed Nowe lizacją wymagana była uprzednia zgoda Prezesa UZP. Obowiązek notyfi kacji Prezesa UZP nie powstaje jednak w przypadku zamówień udziela nych na tej podstawie, że mogą być świadczone tylko przez jednego wy konawcę, jeżeli ich przedmiotem są:
a) dostawy wody za pomocą sieci wodociągowej lub odprowadza nie ścieków do sieci kanalizacyjnej,
b) dostawy energii elektrycznej z sieci elektroenergetycznej,
c) dostawy gazu z sieci gazowej,
d) dostawy ciepła z sieci ciepłowniczej,
e) powszechne usługi pocztowe w rozumieniu ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. - Prawo pocztowe,
f) usługi przesyłowe energii elektrycznej, ciepła i paliw gazowych.
Obowiązek zawiadomienia Prezesa UZP nie powstaje również odnośnie zamówień udzielanych w trybie z wolnej ręki ze względu na przesłan kę „pilności", o ile są one udzielane w celu ograniczenia skutków zdarze nia losowego wywołanego przez czynniki zewnętrzne, którego nie moż na było przewidzieć z pewnością, w szczególności zagrażającego bezpo średnio życiu lub zdrowiu ludzi lub grożącego powstaniem szkody w znacznych rozmiarach. Obowiązek notyfikacji nie dotyczy też zamówień na dostawy, których udzielenie jest możliwe na szczególnie korzystnych warunkach w związku z likwidacją działalności innego podmiotu, postę powaniem egzekucyjnym albo upadłościowym, a także jeżeli zamówie nie na dostawy jest dokonywane na giełdzie towarowej w rozumieniu przepisów o giełdach towarowych, w tym na giełdzie towarowej innych państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Negocjacje prowadzone z jednym wykonawcą nie muszą doprowadzić do zawarcia umowy z tym wykonawcą.
7) Zapytanie o cenę
Zapytanie o cenę to tryb udzielenia zamówienia, w którym zamawiają cy kieruje pytanie o cenę do wybranych przez siebie wykonawców i za prasza ich do składania ofert. Zapytanie o cenę i zaproszenie do składa nia ofert (dosłowne brzmienie Pzp może być tu mylące!) jest to jedna czynność zamawiającego. Tryb ten można zastosować, jeżeli przedmio tem zamówienia są dostawy lub usługi powszechnie dostępne o ustalo nych standardach jakościowych, a wartość zamówienia jest mniejsza niż kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp. Zamawiający wszczyna postępowanie w trybie zapytania o cenę, zapra szając do składania ofert taką liczbę wykonawców świadczących w ra mach prowadzonej przez nich działalności dostawy lub usługi będące przedmiotem zamówienia, która zapewnia konkurencję oraz wybór naj
korzystniejszej oferty, nie mniej niż 5. Wraz z zaproszeniem do składa nia ofert zamawiający przesyła specyfikację istotnych warunków zamó wienia. Każdy z wykonawców może zaproponować tylko jedną cenę i nie może jej zmienić. Nie prowadzi się negocjacji w sprawie ceny. Jedynym kryterium wyboru ofert jest wysokość ceny. Jest to – jak widać – prosty tryb przeznaczony do zawierania nieskomplikowanych umów.
8) Licytacja elektroniczna
Licytacja elektroniczna jest to tryb udzielenia zamówienia, w którym za pomocą formularza umieszczonego na stronie internetowej, umożli wiającego wprowadzenie niezbędnych danych w trybie bezpośredniego połączenia z tą stroną, wykonawcy składają kolejne korzystniejsze ofer ty (postąpienia), podlegające automatycznej klasyfikacji. Tryb ten moż na zastosować, jeżeli przedmiotem zamówienia są dostawy powszechnie dostępne o ustalonych standardach jakościowych, a wartość zamówie nia jest mniejsza niż kwoty określone w przepisach wydanych na pod stawie art. 11 ust. 8 Pzp. Wszczęcie postępowania w trybie licytacji elek tronicznej następuje poprzez zamieszczenie przez zamawiającego ogło szenia o zamówieniu na swojej stronie internetowej oraz stronie, na któ rej będzie prowadzona licytacja. Na pierwszym etapie postępowania wy konawcy składają wnioski o dopuszczenie do udziału w licytacji elek tronicznej. Termin składania tych wniosków nie może być krótszy niż 15 dni od dnia ogłoszenia. Zamawiający dopuszcza do udziału w licyta cji elektronicznej i zaprasza do składania ofert wszystkich wykonawców spełniających warunki udziału w postępowaniu, określając w zaprosze niu termin związania ofertą wykonawcy, który zaoferuje najniższą cenę. Następnie zamawiający otwiera licytację elektroniczną w terminie okre ślonym w ogłoszeniu o zamówieniu, z tym że termin ten nie może być krótszy niż 5 dni od dnia przekazania wykonawcom zaproszenia do skła dania ofert. Oferta winna być złożona pod rygorem nieważności, w po staci elektronicznej, z bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfiko wanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Oferty skła dane przez wykonawców podlegają automatycznej klasyfikacji na pod stawie ceny. Oferta złożona w toku licytacji przestaje wiązać, gdy inny wykonawca złożył ofertę korzystniejszą.
Pzp przewiduje, iż licytacja elektroniczna może być jednoetapowa albo wieloetapowa. W tym drugim przypadku, zamawiający może, jeżeli za strzegł to w ogłoszeniu, po zakończeniu każdego etapu licytacji elektro
nicznej nie zakwalifikować do następnego etapu licytacji elektronicznej tych wykonawców, którzy nie złożyli nowych postąpień, informując ich o tym niezwłocznie. W toku każdego etapu licytacji elektronicznej zama wiający na bieżąco przekazuje wszystkim wykonawcom informacje o po zycji złożonych przez nich ofert, liczbie wykonawców biorących udział w każdym z etapów licytacji elektronicznej, a także o cenach złożonych przez nich ofert, z tym że do momentu zamknięcia licytacji elektronicz nej nie ujawnia informacji umożliwiających identyfikację wykonawców. Zamknięcie licytacji elektronicznej następuje:
* w terminie określonym w ogłoszeniu,
* jeżeli w ustalonym w ogłoszeniu okresie nie zostaną zgłoszone nowe postąpienia lub
* po zakończeniu ostatniego, ustalonego w ogłoszeniu etapu.
Jedynym kryterium wyboru oferty jest wysokość ceny. Bezpośrednio po zamknięciu licytacji elektronicznej zamawiający podaje, pod ustalonym w ogłoszeniu o zamówieniu adresem internetowym, dane wykonawcy, którego ofertę wybrano.
Licytację elektroniczną należy odróżnić od aukcji elektronicznej. Pzp w brzmieniu sprzed Nowelizacji mianem „aukcji elektronicznej" określało tryb, który obecnie nazywany jest „licytacją elektroniczną" i opisany został powy żej. Natomiast aukcja elektroniczna przewidziana obecnie w Pzp nie jest od rębnym trybem udzielania zamówienia, lecz sposobem wyboru oferty naj korzystniejszej, który może być stosowany po dokonaniu oceny ofert w po stępowaniu prowadzonym w trybie przetargu nieograniczonego, ograniczo nego lub negocjacji z ogłoszeniem (zob. pkt 3.6 niniejszej publikacji).
3.6. Wybór najkorzystniejszej oferty
Zasadą jest, że wykonawca może złożyć jedną ofertę. Nie jest przy tym dopuszczalne, aby wykonawcy wspólnie ubiegający się o udzielenie za mówienia (tzw. konsorcjum) składali jedną ofertę, a jednocześnie po szczególni uczestnicy „konsorcjum" składali indywidualne oferty.
Treść oferty musi odpowiadać wymogom zawartym w specyfikacji istot nych warunków zamówienia. To zamawiający bowiem jednostronnie
decyduje, co chce zamówić. Zamawiający może jednak dopuścić możli wość złożenia oferty wariantowej. Możliwość ta istnieje tylko wówczas, jeżeli cena nie jest jedynym kryterium wyboru. Jest to oferta przewidu jąca, zgodnie z warunkami określonymi w specyfikacji istotnych warun ków zamówienia, odmienny niż określony przez zamawiającego spo sób wykonania zamówienia publicznego. Zamawiający może też dopu ścić możliwość złożenia oferty częściowej, jeżeli przedmiot zamówienia jest podzielny.
Złożenie oferty wywołuje stan związania wykonawcy złożoną ofertą. Stan ten trwa do upływu terminu określonego w specyfikacji istotnych warunków zamówienia. Maksymalny termin limituje jednak ustawo dawca. Wynosi on:
- 30 dni - jeżeli wartość zamówienia jest mniejsza niż kwoty okre ślone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp;
- 60 dni - jeżeli wartość zamówienia jest równa lub większa niż kwoty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 8 Pzp, lecz jest mniejsza niż wyrażona w złotych równowartość kwoty 20.000.000 euro, a dla dostaw lub usług - 10.000.000 euro;
- 90 dni - jeżeli wartość zamówienia dla robót budowlanych jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwo ty 20.000.000 euro, a dla dostaw lub usług - 10.000.000 euro.
Bieg terminu związania ofertą rozpoczyna się wraz z upływem termi nu składania ofert (a nie złożenia oferty przez konkretnego wykonaw cę). Jest on zatem wspólny w odniesieniu do wszystkich ofert złożonych w postępowaniu.
Zamawiający ma możliwość zwrócić się do wykonawców o wyrażenie zgody na przedłużenie tego terminu o oznaczony okres, nie dłuższy jed nak niż 60 dni. Zamawiający może uczynić to tylko w uzasadnionych przypadkach i tylko jeden raz w postępowaniu. To, czy zachodzą uzasad nione przypadki jest kwestią ocenną. Oceny tej winien dokonać zama wiający. Jeżeli wykonawca wyrazi zgodę na przedłużenie okresu związa nia ofertą, zobowiązany jest do jednoczesnego przedłużenia okresu waż ności wadium albo do wniesienia nowego wadium na przedłużony okres związania ofertą.
Pzp, w celu zapobieżenia praktykom korupcyjnym, przewiduje, iż nie można zapoznać się z zawartością ofert przed upływem terminu ich otwarcia. Jawne jest natomiast samo otwarcie ofert. Wykonawcy mogą zatem w nim uczestniczyć. Pzp wprowadziło istotne dla praktyki rozwią zanie, polegające na tym, że zamawiający winien podać kwotę, jaką za mierza przeznaczyć na sfinansowanie zamówienia bezpośrednio przed otwarciem ofert. Zapobiega to ryzyku późniejszego unieważnienia po stępowania pod pretekstem, że najkorzystniejsza cena przekracza kwotę, jaką zamierzał przeznaczyć na sfinansowanie zamówienia.
Po otwarciu ofert następuje ich badanie oraz ocena. Wówczas zamawia jący – jeśli poweźmie wątpliwości dotyczące treści złożonych ofert (w tym treści dokumentów potwierdzających spełnianie warunków udzia łu w postępowaniu) może żądać od wykonawców stosownych wyjaśnień. Nie jest jednak dopuszczalne prowadzenie między zamawiającym a wy konawcą negocjacji dotyczących złożonej oferty, czy dokonywanie ja kiejkolwiek zmiany w jej treści. Jedyne poprawki, które zamawiający może nanieść na tekst ofert to usunięcie oczywistych omyłek pisarskich oraz omyłek rachunkowych w obliczeniu ceny. Pzp zawiera szczegółowe zasady nanoszenia poprawek w celu usunięcia omyłek rachunkowych. Ponadto Pzp rozwiązuje problem, który rodził się w sytuacjach, w któ rych wybór oferty prowadziłby do powstania obowiązku podatkowego zamawiającego, zgodnie z przepisami o wewnątrzwspólnotowym naby ciu towarów. Problem ten polegał na tym, że taka oferta mogła formalnie opiewać na niższą cenę, lecz poza obowiązkiem zapłaty ceny rodziła też dla zamawiającego obciążenia podatkowe. W obecnym stanie prawnym zamawiający w celu oceny takiej oferty powinien doliczyć do przedsta wionej w niej ceny podatek od towarów i usług, który miałby obowiązek wpłacić zgodnie z obowiązującymi przepisami. Dzięki temu zapewniona jest rzetelna ocena ofert.
W toku badania oraz oceny ofert, zamawiający sprawdza, czy nie zacho dzą przesłanki odrzucenia oferty. Jeśli przesłanki te zachodzą, odrzucenie oferty jest obowiązkiem zamawiającego. W praktyce można spotkać się z sytuacjami, w których wykonawcy składają protesty nie tylko na czyn ność odrzucenia ich oferty, lecz także na na zaniechanie odrzucenia ofer ty złożonej przez konkurenta. Katalog przesłanek odrzucenia oferty jest zamknięty. Obejmuje on następujące przypadki:
* oferta jest niezgodna z Pzp,
* treść oferty nie odpowiada treści specyfikacji istotnych wa runków zamówienia (Pzp mówi o treści oferty, nie mówi na tomiast o jej formie - jeśli więc np. SIWZ wymagała ponume rowania poszczególnych kartek, a wykonawca numeracji takiej nie wprowadził, nie jest to wystarczającym powodem do odrzu cenia oferty),
* złożenie oferty stanowi czyn nieuczciwej konkurencji w rozu mieniu przepisów o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Usta wa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konku rencji 17 stanowi, że czynem nieuczciwej konkurencji jest dzia łanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli za graża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta, w szczególności: wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębior stwa, fałszywe lub oszukańcze oznaczenie pochodzenia geogra ficznego towarów albo usług, wprowadzające w błąd oznacze nie towarów lub usług, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy, naśla downictwo produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwala nie, utrudnianie dostępu do rynku, przekupstwo osoby pełnią cej funkcję publiczną, a także nieuczciwa lub zakazana reklama, organizowanie systemu sprzedaży lawinowej oraz prowadzenie lub organizowanie działalności w systemie konsorcyjnym 18 ),
* oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu za mówienia (ocena, czy cena jest rażąco niska może być w wielu przypadkach trudna, niemniej, jeśli np. koszt robocizny przewi dziany w ofercie jest niższy niż wysokość minimalnego wyna grodzenia za pracę, można bez wątpienia stwierdzić, że cena zo stała zaniżona),
* oferta została złożona przez wykonawcę wykluczonego z udzia łu w postępowaniu o udzielenie zamówienia lub niezaproszone go do składania ofert,
* oferta zawiera omyłki rachunkowe w obliczeniu ceny, których nie można poprawić zgodnie z zasadami określonymi w Pzp lub
17 Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz.1503 z późn. zm.
18 Siłą rzeczy nie wszystkie te delikty mogą być w praktyce popełnione w związku ze złożeniem oferty w postępowaniu zamówieniowym.
błędy w obliczeniu ceny (np. błąd związany z zastosowaniem właściwej stawki podatku VAT),
* wykonawca w terminie 7 dni od dnia otrzymania zawiadomie nia o poprawieniu przez zamawiającego omyłki rachunkowej w obliczeniu ceny nie zgodził się na jej poprawienie,
* oferta jest nieważna na podstawie odrębnych przepisów.
Zamawiający zobowiązany jest na podstawie dokonanej oceny ofert wy brać ofertę najkorzystniejszą. W tym zakresie, zamawiający winien kiero wać się wyłącznie kryteriami oceny ofert wskazanymi w specyfikacji istot nych warunków zamówienia. Pzp stanowi, że kryteriami oceny ofert mogą być cena albo cena i inne kryteria odnoszące się do przedmiotu zamówie nia. Cena zawsze musi być zatem przynajmniej jednym z kryteriów. Kry teriami pomocniczymi mogą być w szczególności jakość, funkcjonalność, parametry techniczne, zastosowanie najlepszych dostępnych technologii w zakresie oddziaływania na środowisko, koszty eksploatacji, serwis oraz termin wykonania zamówienia. Kryteria oceny ofert mogą mieć wyłącznie charakter przedmiotowy, natomiast nie mogą dotyczyć właściwości wy konawcy, a w szczególności jego wiarygodności ekonomicznej, technicz nej lub finansowej. Zgodnie z orzecznictwem zespołów arbitrów, kryteria oceny ofert winny być maksymalnie zobiektywizowane i przeliczalne na punkty. Nie powinno być tu miejsca na dowolność. W orzecznictwie ze społów arbitrów za niedopuszczalne uznano zasady oceny ofert polegają ce na tym, że każdy z członków komisji przyznawał ofercie liczbę punktów według swojego swobodnego uznania, a następnie punkty te sumowano.
W praktyce możliwe są sytuacje, w których dwie lub więcej ofert przedstawia taki sam bilans ceny i innych kryteriów oceny ofert. Wówczas Pzp stanowi, że zamawiający spośród tych ofert powinien wybrać ofertę z niższą ceną.
Może się jednak zdarzyć, że nie będzie można dokonać wyboru ofer ty najkorzystniejszej ze względu na to, że zostały złożone oferty o takiej samej cenie, a jedynym kryterium oceny ofert jest cena. Wówczas zgod nie z regułą zawartą w Pzp zamawiający powinien wezwać wykonawców, którzy złożyli te oferty, do złożenia ofert dodatkowych.
O wyborze najkorzystniejszej oferty zamawiający zobowiązany jest niezwłocz nie zawiadomić wykonawców, którzy złożyli oferty niepodlegające odrzuceniu.
Pzp przewiduje dodatkowy mechanizm wyboru ofert – aukcję elektro niczną (którą należy odróżniać od licytacji elektronicznej, będącej jed nym z trybów). Aukcja elektroniczna to szczególnego rodzaju „dogryw ka", która służy wyborowi najkorzystniejszej oferty po dokonaniu oceny ofert. Aukcja elektroniczna pozwala uzyskać zamawiającemu optymal ne warunki finansowe zamówienia. Wykonawcy uzyskują bowiem in formacje o ofertach złożonych przez innych wykonawców i mają możli wość dalszego obniżenia oferowanej ceny. Z drugiej strony rodzi ona ry zyko zachęcania do zbytniego obniżania cen, co może przecież zagrozić wykonaniu zamówienia 19 .
Aukcja elektroniczna może być zastosowana w postępowaniach prowa dzonych w trybie przetargu nieograniczonego, przetargu ograniczone go lub negocjacji z ogłoszeniem na podstawie art. 55 ust. 1 pkt 1 Pzp. Jest to przykład wykorzystania elektronicznych środków komunika cji w zamówieniach publicznych. Wymaga ona posiadania przez wyko nawców możliwości posłużenia się bezpiecznym podpisem elektronicz nym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfika tu. Konieczne jest, aby aukcja była przewidziana w ogłoszeniu o zamó wieniu. Dla jej zastosowania wymaga się ponadto, aby złożono co naj mniej 3 oferty niepodlegające odrzuceniu. 20 Kryteriami oceny ofert w toku aukcji elektronicznej mogą wyłącznie kryteria określone w specy fikacji istotnych warunków zamówienia, które umożliwiają automatycz ną ocenę oferty bez ingerencji zamawiającego, wskazane spośród kryte riów, na podstawie których dokonano oceny ofert przed otwarciem au kcji elektronicznej. Na rozstrzygnięcie postępowania wpływ ma zarów no punktacja przyznana podczas pierwszej oceny ofert, jak i punktacja przyznana podczas aukcji. Trafny wydaje się pogląd, że „nawet nie biorąc udziału w aukcji, wykonawca ma szanse uzyskać zamówienie, jeśli jego oferta była atrakcyjniejsza od ofert konkurentów i zdobyli oni w sumie mniej punktów" 21 .
Aukcja elektroniczna jest jednoetapowa. Jej przebieg jest następują cy. W pierwszej kolejności, zamawiający zaprasza drogą elektronicz
19 S. Arrowsmith, ibidem, s. 1298
21 S. Wikariak, Jaki przetarg na nowych zasadach, Vademecum Rzeczpospolitej z dn. 8 maja 2006 r.
20 Powyższych zasad nie stosuje się w przypadku zamówień w zakresie działalności twórczej lub naukowej, a także jeżeli podawana w ofercie cena nie jest ceną ryczałtową
ną do udziału w aukcji elektronicznej wszystkich wykonawców, któ rzy złożyli oferty niepodlegające odrzuceniu. W zaproszeniu tym zama wiający informuje wykonawców m.in. o pozycji złożonych przez nich ofert i otrzymanej punktacji. Termin otwarcia aukcji elektronicznej nie może być krótszy niż 2 dni robocze od dnia przekazania zaproszenia. W toku aukcji elektronicznej wykonawcy składają kolejne korzystniej sze postąpienia, podlegające automatycznej ocenie i klasyfikacji. Odby wa się to przy wykorzystaniu formularza umieszczonego na stronie in ternetowej, umożliwiającego wprowadzenie niezbędnych danych w try bie bezpośredniego połączenia z tą stroną (on - line). W toku aukcji elek tronicznej zamawiający na bieżąco przekazuje każdemu wykonawcy in formację o pozycji złożonej przez niego oferty i otrzymanej punktacji oraz o punktacji najkorzystniejszej oferty, aczkolwiek nie ujawnia się in formacji umożliwiających identyfikację wykonawców. Oferta wykonaw cy przestaje wiązać w zakresie, w jakim złoży on korzystniejszą ofertę w toku aukcji elektronicznej.
3.7. Dynamiczny system zakupów
Nową instytucją prawną jest dynamiczny system zakupów. Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 2a Pzp, dynamiczny system zakupów jest to ograniczony w czasie elektroniczny proces udzielania zamówień pu blicznych, których przedmiotem są dostawy powszechnie dostępne na bywane na postawie umowy sprzedaży lub usługi powszechnie dostęp ne. Nie jest on trybem udzielania zamówień, lecz swego rodzaju mecha nizmem udzielania zamówień.
W postępowaniu mającym na celu ustanowienie systemu oraz w postę powaniach o udzielenie zamówienia objętych systemem strony mogą się komunikować wyłącznie drogą elektroniczną. Jest to kolejny przejaw za stosowania elektronicznych środków komunikacji w zamówieniach pu blicznych.
Zamawiający ustanawia dynamiczny system zakupów oraz udziela zamó wień objętych tym systemem, stosując odpowiednio przepisy dotyczące udzielania zamówienia w trybie przetargu nieograniczonego. Utworze nie dynamicznego systemu zakupów wymaga publikacji ogłoszenia o za mówieniu, w którym informuje się, że ustanawia się dynamiczny sys tem zakupów. Dynamiczny system zakupów ustanawia się co do zasa dy na okres nie dłuższy niż 4 lata. W celu dopuszczenia do udziału w dy
namicznym systemie zakupów wykonawcy mogą składać oferty, zwane „ofertami orientacyjnymi", przez cały okres trwania dynamicznego sys temu zakupów. Oferta orientacyjna może być w każdym czasie uaktual niona poprzez złożenie nowej oferty orientacyjnej. Składanie ofert orien tacyjnych nie prowadzi do udzielenia przez zamawiającego konkretne go zamówienia, lecz służy jedynie dopuszczeniu do dynamicznego sys temu zakupów. Zamawiający dokonuje oceny oferty orientacyjnej w ter minie nie dłuższym niż 15 dni od dnia jej otrzymania i niezwłocznie in formuje wykonawcę o dopuszczeniu do udziału w dynamicznym syste mie zakupów, albo o odmowie dopuszczenia, podając uzasadnienie fak tyczne i prawne. Przed wszczęciem postępowania o udzielenie zamówie nia objętego dynamicznym systemem zakupów zamawiający zamieszcza na stronie internetowej uproszczone ogłoszenie o zamówieniu, zawiera jące m.in. określenie przedmiotu zamówienia oraz wielkość lub zakres zamówienia. Ma ono na celu umożliwienie wykonawcom nie dopuszczo nym dotychczas do uczestnictwa w systemie złożenia ofert orientacyj nych. Słuszne jest stwierdzenie, iż „celem ogłoszenia jest wywołanie do datkowego zainteresowania i poszerzenie kręgu potencjalnych konku rentów" 22 . Niezależnie od obowiązku opublikowania tego ogłoszenia, ko nieczne jest odrębne zaproszenie wszystkich wykonawców objętych sys temem do złożenia ofert.
Dynamiczny system zakupów pozwala zamawiającym uzyskać dużą licz bę ofert dzięki dostępności środków elektronicznych. Ponadto pozwala na jednorazową ocenę spełniania warunków udziału w postępowaniu na etapie tworzenia systemu, natomiast na etapie poszczególnych postępo wań zamawiający nie musi dokonywać ponownej weryfikacji. Rozwiąza nie takie stwarza możliwość przyspieszenia postępowań. W uzasadnie niu projektu Nowelizacji wyrażono nadzieję, że dynamiczny system za kupów „sprzyjać będzie większej elastyczności w tworzeniu i prowadze niu polityki zamówień, w szczególności zamówień sektorowych".
3.8. Specyfika konkursu
Konkurs jest kierowanym do nieoznaczonej grupy podmiotów przyrze czeniem przez zamawiającego nagrody w zamian za wykonanie i prze niesienie na zamawiającego praw do wybranej przez sąd konkursowy
22 R. Szostak, Kierunki zmian Prawa zamówień publicznych, Zamówienia Publiczne Doradca 2006/3, s. 16
pracy konkursowej. Przedmiotem konkursu może być w szczególności praca z zakresu planowania przestrzennego, projektowania urbanistycz no-budowlanego oraz przetwarzania danych.
Zamawiający przeprowadza konkurs na podstawie procedury opisanej w stworzonym przez siebie regulaminie. W regulaminie zamawiający wi nien szczegółowo opisać przede wszystkim przedmiot konkursu, a także kryteria oceny prac konkursowych oraz ich znaczenie.
Oceny prac konkursowych może dokonywać wyłącznie sąd konkursowy. Jest on zespołem pomocniczym kierownika zamawiającego. Mimo swe go pomocniczego charakteru jest niezależnym ciałem, do którego wy łącznych kompetencji należy merytoryczna ocena prac konkursowych. Składa się on co najmniej z trzech członków powoływanych i odwoływa nych przez kierownika zamawiającego. Nad sądem konkursowym nad zór sprawuje kierownik zamawiającego, badając jego działania tylko pod kątem ich zgodności z przepisami Pzp oraz regulaminem konkursu. Kie rownik zamawiającego jest uprawniony do zatwierdzenia rozstrzygnię cia konkursu, jak również do jego unieważnienia. Sąd konkursowy może również – o ile kierownik zamawiającego tak zadecyduje – podejmować inne czynności niż ocena prac konkursowych. Może np. przygotowywać postępowanie konkursowe.
Konkurs nie jest trybem udzielania zamówień publicznych, lecz specy ficzną postacią przyrzeczenia publicznego, uregulowanego w Kc. Przepi sy Pzp mają jednak – jako lex specialis – pierwszeństwo przed Kc 23 .
3.9. Specyfika udzielania i wykonywania koncesji na roboty bu dowlane
Określenie „koncesja" kojarzy się przede wszystkim z pewnym rodza jem decyzji administracyjnych (np. wydawanych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki). Ma ono jednak również inne znaczenie – przyję te na gruncie Pzp. Otóż w myśl Pzp, koncesją na roboty budowlane jest zamówienie publiczne na roboty budowlane, z tym że wynagrodzeniem
23 Nietrafne i nie poparte żadnym argumentem jest stwierdzenie, że „ewentualne kolizje, o ile do takich dochodzi, należy rozstrzygać w toku wykładni prawa i reguł kolizyjnych, a nie w drodze pierwszeństwa pzp przed przepisami kodeksu cywilnego" (G. Wicik, P. Wiśniewski, Jakie zmiany dotyczą konkursów, Vademeum Rzeczpospolitej z dn. 15 maja 2006 r.).
za jego wykonanie jest prawo do eksploatacji obiektu budowlanego albo takie prawo wraz z zapłatą. W prawie wspólnotowym wyróżnia się na stępujące elementy wskazujące na eksploatację obiektu (które mogą być przydatne również na gruncie Pzp):
* transfer odpowiedzialności związanej z zarządzaniem danym obiektem, obejmujący kwestie techniczne i finansowe;
* ponoszenie zwykłego ryzyka związanego nierozerwalnie z da nym obiektem oraz większej części ryzyka związanego z obsłu gą oraz używaniem danego obiektu 24 .
Koncesja jest zatem specyficzną kategorią zamówienia publicznego, wy różniającą się inną, niż wyłącznie pieniężna formą wynagrodzenia. Wyko nawca, któremu udzielono koncesji nazywany jest „koncesjonariuszem".
Koncesji udziela się stosując odpowiednio przepisy dotyczące udzielania zamówienia w trybie przetargu nieograniczonego, przetargu ograniczo nego albo negocjacji z ogłoszeniem.
Postępowanie mające na celu udzielenie koncesji wyróżnia się m.in. na stępującymi cechami.
* Kryteria oceny ofert mogą (wbrew zasadzie ogólnej) dotyczyć właściwości wykonawcy, a w szczególności jego wiarygodności ekonomicznej, technicznej lub finansowej.
* Zamawiający może żądać, aby koncesjonariusz zawarł z innymi podmiotami umowy o podwykonawstwo o wartości stanowią cej co najmniej 30% wartości koncesji.
* Koncesjonariusz - w zależności od tego, czy jest zamawiającym w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1-3a i 5, Pzp, czy też nie - jest obowią zany stosować do udzielania zamówień wynikających z wykony wania koncesji wszystkie, albo jedynie wybrane przepisy Pzp.
3.10. Specyfika zamówień sektorowych
W prawie wspólnotowym regulacja tzw. zamówień sektorowych zawar ta jest w odrębnej dyrektywie. Pzp łącznie reguluje zamówienia „klasycz ne" oraz sektorowe, choć unormowanie tych ostatnich wykazuje daleko idące odrębności.
Zamówienia sektorowe są wyróżnione na podstawie przesłanki przed miotowej (co jest przedmiotem zamówienia) oraz podmiotowej (kto udziela zamówienia).
Jeśli chodzi o aspekt przedmiotowy, to zamówienia sektorowe są to za mówienia udzielane w celu wykonywania jednego z następujących ro dzajów działalności:
1) poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania gazu ziemnego, ropy naowej oraz jej naturalnych pochodnych, węgla brunat nego, węgla kamiennego i innych paliw stałych;
2) zarządzania lotniskami, portami morskimi lub śródlądowymi oraz ich udostępniania przewoźnikom powietrznym, morskim i śródlądowym;
3) tworzenia sieci przeznaczonych do świadczenia publicznych usług związanych z produkcją, przesyłaniem lub dystrybucją energii elektrycznej, gazu lub ciepła lub dostarczania energii elektrycznej, gazu albo ciepła do takich sieci lub kierowania takimi sieciami;
4) tworzenia sieci przeznaczonych do świadczenia publicznych usług związanych z produkcją lub dystrybucją wody pitnej lub dostar czania wody pitnej do takich sieci lub kierowania takimi sieciami;
5) obsługi sieci świadczących publiczne usługi w zakresie trans portu kolejowego, tramwajowego, trolejbusowego, koleją linową lub przy użyciu systemów automatycznych;
6) obsługi sieci świadczących publiczne usługi w zakresie trans portu autobusowego;
7) świadczenia usług pocztowych (przy czym zamawiający udzie lający tych zamówień, stosują przepisy o zamówieniach sek
torowych również do zamówień związanych ze świadczeniem usług: zarządzania usługami pocztowymi, przesyłania zakodo wanych dokumentów za pośrednictwem elektronicznych środ ków komunikacji, zarządzania bazami adresowymi, przesyłania poleconej poczty elektronicznej, finansowych, filatelistycznych i logistycznych w szczególności przewozu przesyłek towarowych oraz ich konfekcjonowania i magazynowania).
W aspekcie podmiotowym, aby mówić o zamówieniach sektorowych, konieczne jest, żeby zamawiający należał do jednej z kategorii podmio tów, o których mowa w art. 3 ust. 1 pkt 3 (lub był ich związkiem), albo w art. 3 ust. 1 pkt 4 Pzp. Podmioty z art. 3 ust. 1 pkt 4 Pzp mogą należeć do sektora prywatnego. Objęcie ich obowiązkiem stosowania Pzp wynika ze szczególnego wpływu, które może na nie wywierać państwo, poprzez udzielenie praw szczególnych lub wyłącznych. Istotna jest zatem defini cja tego pojęcia. Otóż po Nowelizacji należy przez nie rozumieć prawa przyznane w drodze ustawy lub decyzji administracyjnej, polegające na zastrzeżeniu wykonywania określonej działalności dla jednego lub więk szej liczby podmiotów, jeżeli spełnienie określonych odrębnymi prze pisami warunków uzyskania takich praw nie powoduje obowiązku ich przyznania. Definicja ta odzwierciedla orzecznictwo ETS.
Zamówienia sektorowe wyróżniają się m.in. następującymi cechami:
* Próg stosowania Pzp do zamówień „sektorowych" jest wyższy niż w przypadku zamówień „klasycznych".
* W przepisach o zamówieniach sektorowych przewidziano do datkowe przesłanki przedmiotowe wyłączenia stosowania Pzp.
* Istnieje możliwość zwolnienia z obowiązku stosowania Pzp za mawiających sektorowych, którzy zgodnie z opublikowaną de cyzją Komisji Europejskiej działają na rynku konkurencyjnym, do którego dostęp nie jest ograniczony.
* W przypadku zamówień sektorowych, równoprawny trybom przetargowym jest tryb negocjacji z ogłoszeniem, który w związku z tym może być stosowany niezależnie od tego, czy zo stały spełnione jakiekolwiek szczególne przesłanki.
* Istnieje możliwość wyznaczania krótszych terminów w postę powaniu prowadzonym w trybie przetargu ograniczonego lub negocjacji z ogłoszeniem.
* Zliberalizowane są przesłanki zastosowania negocjacji bez ogłoszenia i zamówienia z wolnej ręki.
* Wyłączone jest stosowanie Pzp do zamówień sektorowych na usługi lub roboty budowlane, a w pewnych przypadkach rów nież na dostawy, które są udzielane podmiotom powiązanym z zamawiającym w sposób określony w Pzp.
* Możliwe jest odstąpienie przez zamawiającego od obowiązku żądania wadium oraz zabezpieczenia należytego wykonania umowy.
* Zamawiający może stosować swego rodzaju „preferencje unij ne", wymagając, aby udział towarów pochodzących z państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw, z którymi Wspól nota Europejska zawarła umowy o równym traktowaniu przed siębiorców przewidziany w ofercie przekraczał 50%.
* Istnieje możliwość przeprowadzenia postępowania koncylia cyjnego polegającego na rozpatrzeniu przez rozjemców akredy towanych przy Komisji Europejskiej wniosku wykonawcy, któ rego interes prawny doznał lub może doznać uszczerbku w wy niku naruszenia przez zamawiającego przepisów ustawy lub prawa Unii Europejskiej dotyczącego zamówień publicznych.
* Zamawiający ma możliwość poddania swoich procedur zwią zanych z udzielaniem zamówień okresowemu badaniu w celu uzyskania świadectwa, że w danym czasie procedury te są zgod ne z ustawą oraz prawem Unii Europejskiej dotyczącym udzie lania zamówień. Uzyskanie świadectwa pozwala na uniknięcie kontroli uprzednich.
Rozdział IV
4. Środki ochrony prawnej
Postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego ma charakter cywil noprawny. Wykonawca w nim uczestniczący ma szereg uprawnień chro niących jego interes w uzyskaniu zamówienia. Instrumentami ochrony tego interesu są w szczególności środki ochrony prawnej uregulowane w Pzp. Pzp przewiduje trzy środki ochrony prawnej: protest, odwołanie oraz skargę do sądu.
Protest inicjuje postępowanie przed samym zamawiającym (postępowa nie protestacyjne). Zgodnie z art. 180 Pzp, protest może być wniesiony wobec treści ogłoszenia o zamówieniu, czynności podjętych przez zama wiającego w toku postępowania oraz w przypadku zaniechania przez za mawiającego czynności, do której jest obowiązany na podstawie ustawy. Ustawa nie wymienia czynności zamawiającego podejmowanych w toku postępowania, które mogą być przedmiotem protestu, a zatem może nim być każda czynność zamawiającego i każde jego zaniechanie w postępo waniu (przy spełnieniu pozostałych przesłanek z art. 179 Pzp). Na pod stawie protestu zamawiający może podjąć stosowne działania w celu na prawienia zaistniałych w postępowaniu nieprawidłowości. Postępowanie protestacyjne nie ma zatem charakteru kontradyktoryjnego - nie toczy się przed niezależnym organem, który ocenia racje dwóch stron o prze ciwstawnych interesach. Postępowanie protestacyjne stanowi formę po dejmowanej na wniosek zainteresowanego podmiotu weryfikacji przez zamawiającego prawidłowości czynności dokonanych przezeń w postę powaniu. Można je określić jako swego rodzaju postępowanie reklama cyjne. Uczestnikiem postępowania toczącego się w wyniku wniesienia protestu jest nie tylko protestujący – może być nim również wykonawca, który ma interes prawny w tym, aby protest został rozstrzygnięty na ko rzyść jednej ze stron, i który przystąpił do postępowania. Przystępujący do postępowania może „popierać" albo stanowisko protestującego, albo zamawiającego. Jest to nowe rozwiązanie, wprowadzone w wyniku No
welizacji. Postępowanie protestacyjne kończy się przez rozstrzygnięcie protestu przez zamawiającego. Brak takiego rozstrzygnięcia w ustawo wym terminie 10 dni traktowany jest jako oddalenie protestu.
Od rozstrzygnięcia (w tym również uwzględnienia) protestu przysługu je odwołanie. Odwołanie wszczyna postępowanie przed zespołem arbi trów przy Prezesie UZP. Postępowanie to ma charakter kontradyktoryj ny, gdyż uczestniczą w nim dwie strony (zamawiający i odwołujący się) i prowadzone jest przez niezależny od stron organ o charakterze jurys dykcyjnym. Do postępowania odwoławczego stosuje się odpowiednio przepisy o sądzie polubownym zawarte w Kpc. Uczestnikiem postępo wania odwoławczego jest nie tylko odwołujący się, lecz także wykonaw ca, który zgłosi przystąpienie do postępowania odwoławczego, przystę pując do jednej z jego stron. Jest to przeniesienie na grunt postępowa nia odwoławczego instytucji procedury cywilnej, nazywanej interwen cją uboczną. Postępowanie odwoławcze kończy się wydaniem wyroku albo postanowienia przez zespół arbitrów (ewentualnie zwrotem odwo łania w drodze postanowienia Prezesa UZP w przypadku jego nieopła cenia). Liczba wnoszonych odwołań stale rośnie. W roku 1995 wniesio no ich 353, a w 2005 już 4094 25 .
W orzecznictwie zespołów arbitrów zwrócono uwagę na zasadę dwuin stancyjności środków ochrony prawnej, rozumianą w ten sposób, że po stępowanie odwoławcze ma na celu kontrolę sposobu rozstrzygnięcia protestu. W konsekwencji, nie jest skuteczne przedstawienie w postępo waniu odwoławczym nowych zarzutów, które nie były zgłoszone w po stępowaniu protestacyjnym, mimo że protestujący miał taką możliwość.
Postępowanie ze skargi na orzeczenie zespołu arbitrów jest postępowa niem sądowym. Stosuje się do niego odpowiednio przepisy o apelacji, która jest w procedurze cywilnej środkiem odwoławczym od orzeczeń sądu I instancji. Skarga nie jest zwykłym środkiem odwoławczym, lecz nadzwyczajnym środkiem ochrony prawnej, rozpoznawanym przez sąd powszechny 26 . Skarga przenosi rozpoznanie sprawy do organu „wyższej instancji".
25 M. Stręciwilk – Białek, Instytucje polskiego systemu odwoławczego, referat na konferencji Środki ochrony prawnej w systemach zamówień publicznych, 20-21 października 2005; Sprawozdanie z funcjonownaia systemu zamówien publicznych w 2005 r., Urząd Zamówień Publicznych, Warszawa, czerwiec 2006 r.
26 W. Łysakowski, Ochrona prawna wykonawcy, Część III, Zamówienia Publiczne Doradca 2004/12, s. 5
W roku 2005 wniesiono 563 skargi na orzeczenia zespołów arbitrów, za skarżając 15,3% orzeczeń zespołów arbitrów 27 .
Środki ochrony prawnej przysługują we wszystkich trybach udzielania zamówień. W praktyce, najczęściej są wnoszone w procedurach konku rencyjnych, choć teoretycznie mogą być wnoszone również przy udzie laniu zamówienia z wolnej ręki. Zgodnie z art. 4a ust. 1 Pzp, w postępo waniu o udzielenie zamówienia publicznego, którego wartość nie prze kracza wyrażonej w złotych równowartości kwoty 60.000 euro nie sto suje się przepisów ustawy dotyczących odwołań i skarg. Oznacza to, że w „procedurze uproszczonej" jedynym środkiem ochrony prawnej jest protest, rozstrzygany przez zamawiającego, który w tym zakresie nie podlega już dalszej kontroli „instancyjnej".
Warto w tym miejscu zauważyć, że choć z perspektywy wielu zamawia jących wnoszone środki ochrony prawnej jawią się nieraz jako istotne utrudnienie procedury udzielania zamówień, to jednak instytucja ta pa radoksalnie stanowi również istotną pomoc dla zamawiających. Wnie sienie protestu jest nieraz sygnalizacją rzeczywistych uchybień popełnio nych przez zamawiającego w postępowaniu, przez co zamawiający zy skuje szansę ich wyeliminowania. Tym samym zmniejsza się ryzyko za warcia umowy w postępowaniu, w którym doszło do rażącego narusze nia przepisów Pzp. Przyznanie wykonawcom prawa wniesienia protestu jest też jedną z gwarancji prawidłowości funkcjonowania systemu zamó wień publicznych. Wykonawcy, zainteresowani uzyskaniem zamówienia są bowiem nieraz najbardziej wnikliwymi „recenzentami" czynności za mawiającego, a także innych wykonawców. Z drugiej strony, zdarzają się oczywiście przypadki wykorzystywania środków ochrony prawnej dla obstrukcji toczących się postępowań przez działających w złej wierze wykonawców. Pzp stara się tego typu sytuacjom przeciwdziałać m.in. przez stworzenie w niektórych przypadkach możliwości zawarcia umo wy przed ostatecznym rozstrzygnięciem protestu. Wskazany powyżej wzrost liczby wnoszonych środków ochrony prawnej jest zapewne za równo wynikiem wzrostu świadomości prawnej w dziedzinie zamówień publicznych, jak i ciągłym zaostrzaniem walki konkurencyjnej pomiędzy przedsiębiorcami ubiegającymi się o udzielenie zamówienia. Nierzadko wszakże przedmiotem protestu i odwołań są czynności lub zaniechania zamawiających, polegające na wyborze oferty złożonej przez innego wy konawcę lub na zaniechaniu odrzucenia takiej oferty.
Rozdział V
5. Umowy w sprawach zamówień publicznych
5.1. Uwagi wstępne
Zamówieniem publicznym jest - jak wskazano - umowa odpłatna za warta między zamawiającym a wykonawcą, której przedmiotem są usłu gi, dostawy lub roboty budowlane. Umowy zawierane w trybie przepi sów o udzielaniu zamówień publicznych są umowami cywilnoprawny mi. Stosuje się do nich przepisy Kc, chyba że przepisy Pzp zawierają od mienną regulację odnoszącą się do tych umów. Poniższe uwagi mają na celu wskazanie na kluczowe elementy charakterystyczne umów zawiera nych w trybie Pzp.
Zasadą jest, iż umowy poddane Pzp zawiera się na czas oznaczony do 4 lat. Zamawiający może zawrzeć umowę, której przedmiotem są świad czenia okresowe lub ciągłe, na okres dłuższy niż 4 lata, jeżeli spełniona jest jedna z następujących przesłanek:
- wykonanie zamówienia w dłuższym okresie spowoduje oszczędności kosztów realizacji zamówienia w stosunku do okresu czteroletniego,
- jest to uzasadnione zdolnościami płatniczymi zamawiającego,
- jest to uzasadnione zakresem planowanych nakładów oraz okresem niezbędnym do ich spłaty.
Na czas nieoznaczony mogą być zawarte wyłącznie umowy, których przedmiotem są dostawy:
1) wody za pomocą sieci wodno-kanalizacyjnej lub odprowadza nie ścieków do takiej sieci;
2) energii elektrycznej z sieci elektroenergetycznej;
3) gazu z sieci gazowej;
4) ciepła z sieci ciepłowniczej.
Zgodnie z Pzp, umowy zawarte w trybie przepisów o zamówieniach pu blicznych są jawne i podlegają udostępnianiu na zasadach określonych w przepisach o dostępie do informacji publicznej. Ustawa z dnia 6 wrze śnia 2001 r. o dostępie do informacji publicznej 28 statuuje zasadę, iż każ demu przysługuje prawo dostępu do informacji publicznej. Prawo to ule ga ograniczeniu wyłącznie w zakresie i na zasadach określonych w prze pisach o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych tajem nic ustawowo chronionych, a także ze względu na prywatność osoby fi zycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Nie wolno żądać wykazania inte resu prawnego lub faktycznego od osoby wykonującej prawo do infor macji publicznej.
5.2. Treść umowy a opis przedmiotu zamówienia w postępowaniu
Pzp przewiduje, iż zakres świadczenia wykonawcy wynikający z umo wy musi być tożsamy z jego zobowiązaniem zawartym w ofercie. Z kolei, oferta winna być zgodna z określeniem przedmiotu zamówienia w spe cyfikacji istotnych warunków zamówienia. Zasadę tę wzmacnia norma, zgodnie z którą umowa jest nieważna w części wykraczającej poza okre ślenie przedmiotu zamówienia zawarte w specyfikacji istotnych warun ków zamówienia. W szczególnie uzasadnionych przypadkach dopusz czalna jest jednak zmiana sposobu spełnienia świadczenia przed zawar ciem umowy na skutek okoliczności, których nie można było przewi dzieć w chwili wyboru najkorzystniejszej oferty lub zmiany te są korzyst ne dla zamawiającego, a wykonawca wyrazi na nią zgodę. Zmiany spo sobu spełnienia świadczenia nie mogą dotyczyć zobowiązań wykonaw cy zawartych w ofercie, które były oceniane w toku postępowania. Jeżeli zmiana sposobu spełnienia świadczenia dokonana zostałaby z narusze niem powyższych zasad, Prezes UZP może wystąpić do sądu o stwier dzenie nieważności części umowy.
Pzp zakazuje zmian postanowień zawartej umowy w stosunku do tre ści oferty, na podstawie której dokonano wyboru wykonawcy. Zmiana
umowy dokonana z naruszeniem tego zakazu jest nieważna. Pzp prze widuje jednak wyjątki od opisanego zakazu, które to wyjątki zachodzą wówczas, gdy konieczność wprowadzenia takich zmian wynika z oko liczności, których nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umo wy lub zmiany te są korzystne dla zamawiającego. Oznacza to, że zmia ny korzystne dla zamawiającego mogą być wprowadzone zawsze. Kwe stia, czy określona zmiana jest korzystna nie zawsze będzie jednoznacz na – o ile obniżenie ceny przy niezmienionym poziomie świadczenia z definicji będzie korzystne, to już np. przyspieszenie terminu spełnienia świadczenia może być – w zależności od konkretnych okoliczności – ko rzystne, albo niekorzystne dla zamawiającego (może np. powodować ko nieczność przechowania przedmiotu świadczenia przez zamawiającego, do czasu, kiedy będzie on zamawiającemu potrzebny). Natomiast zmia ny dlań niekorzystne są dopuszczalne wówczas, gdy konieczność wpro wadzenia takich zmian wynika z okoliczności, których nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy. Zmiany te po pierwsze muszą być zatem konieczne. Nie wystarczy zatem, aby były celowe, czy pożą dane. Po drugie potrzeba tych zmian musi wynikać z okoliczności, któ rych nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy. Nie wystar czy więc, że kontrahenci nie przewidzieli tych zmian zawierając umowę – niezbędne jest ustalenie, iż zmiany te obiektywnie były niemożliwe do przewidzenia. Przykładem okoliczności uzasadniających zmianę umowy może być zmiana stanu prawnego, nie pozwalająca na kontynuowanie obowiązywania umowy w pierwotnym kształcie.
Przyjąć należy, iż nie jest dopuszczalna zmiana podmiotowa po stronie wykonawcy. Tryb udzielenia zamówienia ma bowiem na celu wyłonie nie wykonawcy rzetelnego i wiarygodnego, a nie tylko uzyskanie najko rzystniejszych warunków umowy. Brak natomiast przeszkód prawnych dla dokonania przez wykonawcę cesji (przelewu) jego wierzytelności o zapłatę wynagrodzenia przez zamawiającego.
Ustawodawca przyznaje Prezesowi UZP kompetencję do wystąpienia do sądu o stwierdzenie nieważności zmian umowy stosunku do treści oferty.
5.3. Forma umowy
Umowy zawierane w trybie przepisów o zamówieniach publicznych wy magają zachowania formy pisemnej. Zgodnie z Kc do zachowania pi semnej formy czynności prawnej wystarcza złożenie własnoręcznego
podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Do za warcia umowy wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest podpisany przez jedną ze stron lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany. Kc stanowi, że oświadczenie woli zło żone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektro nicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego cer tyfikatu jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pi semnej. Natomiast powszechnie przyjmuje się, iż tzw. faksymile nie może być traktowane jako podpis własnoręczny.
Wymóg formy pisemnej dla umów zawieranych w trybie przepisów o za mówieniach publicznych został zastrzeżony pod rygorem nieważności. Jeżeli jednak przepisy odrębne wymagają dla danej umowy formy szcze gólnej (np. formy aktu notarialnego), wymagane jest zachowanie tej for my. W praktyce sytuacje, w których dla zawarcia określonej umowy za wieranej w trybie przepisów o zamówieniach publicznych będzie wyma gana forma aktu notarialnego nie są częste. Forma ta bowiem dotyczy przede wszystkim umów, których przedmiotem jest przeniesienie wła sności nieruchomości lub przeniesienie bądź ustanowienie praw rzeczo wych na nieruchomości. Tymczasem, zgodnie z art. 4 pkt lit i Pzp, ustawy tej nie stosuje się do umów, których przedmiotem jest nabycie własności nieruchomości oraz innych praw do nieruchomości.
Zgodnie z art. 77 Kc uzupełnienie lub zmiana umowy wymaga zacho wania takiej formy, jaką ustawa przewidziała w celu jej zawarcia. Jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od niej albo jej wypowiedzenie powinno być stwierdzone pismem.
5.4. Nieważność umowy
Pzp zawiera katalog sytuacji, w których umowa jest nieważna.
Pierwsza z nich polega na tym, że wbrew obowiązkowi publikowania ogłoszenia o zamówieniu, nie zostało ono opublikowane w Biuletynie Zamówień Publicznych albo Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Jest to zrozumiałe, zważywszy na okoliczność, że ogłoszenia warunku ją szeroki i równoprawny dostęp potencjalnych wykonawców do infor
macji o zamówieniu, zatem zaniechanie opublikowania ogłoszenia może wypaczyć wynik postępowania.
Druga polega na tym, że zamawiający udzielił zamówienia bez uzyska nia wymaganej decyzji administracyjnej, w szczególności zawarł umowę bez wymaganej zgody przed ostatecznym rozstrzygnięciem protestu. Na leży pamiętać, że po Nowelizacji nie jest konieczne uzyskanie uprzedniej decyzji Prezesa UZP w celu zastosowania określonego trybu udzielenia zamówienia (np. z wolnej ręki). Decyzja Prezesa w trakcie postępowania o udzielenie zamówienia jest aktualnie wymagana jedynie dla zawarcia umowy przed ostatecznym rozstrzygnięciem protestu.
Trzecia przesłanka nieważności umowy polega na tym, że zamawiający zawarł umowę przed zakończeniem kontroli uprzedniej.
Z trzecią przesłanką nieważności umowy wiąże się czwarta, polegająca na tym, iż zamawiający zawarł umowę przed upływem terminu do wsz częcia kontroli uprzedniej.
Kolejna przesłanka polega na tym, iż zamawiający dokonał wyboru ofer ty z rażącym naruszeniem Pzp.
Natomiast ostatnia przesłanka polega na tym, że w postępowaniu o udzielenie zamówienia doszło do naruszenia przepisów określonych w Pzp, które miało wpływ na wynik tego postępowania. Nie każde zatem naruszenie przepisów Pzp powoduje nieważność umowy. Musi zacho dzić związek przyczynowy pomiędzy tym uchybieniem a wynikiem po stępowania.
Ustawodawca przyznaje Prezesowi UZP kompetencję do wystąpienia do sądu o stwierdzenie nieważności umowy.
Nieważność umowy może też zachodzić z innych przyczyn, np. z po wodu sprzeczności jej postanowień z przepisami prawa, niedochowania wymaganej formy etc.
Rozdział VI
6. Kompetencje Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych
6.1. Zakres działania Prezesa Urzędu
Prezes Urzędu Zamówień Publicznych (UZP) jest centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach zamówień publicznych. Tym samym – jest kluczowym organem administracji państwowej, który odpowiada za należyte funkcjonowanie systemu zamówień publicznych w Polsce. Prezes UZP jest powoływany na podstawie ustawy, która okre śla też jego kompetencje. Kadencja Prezesa UZP trwa 5 lat. W kontekście zwiększającego się rynku zamówień publicznych zarówno w Polsce, jak i w całej Unii Europejskiej i realizowanych programów antykorupcyjnych rola tego organu jest bardzo ważna.
Jednym z najważniejszych zadań Prezesa UZP było i jest przygotowywa nie regulacji będących prawną podstawą działania systemu zamówień publicznych. W szczególności w ostatnich latach zadania te były realizo wane intensywnie z uwagi na konieczność implementacji do polskiego prawa stosownych dyrektyw wspólnotowych.
Inną kompetencją Prezesa UZP jest wydawanie decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach. W tym aspekcie kolejne nowelizacje przepisów o zamówieniach publicznych zmieniały znaczenie poszczególnych kompeten cji omawianego organu. Przykładowo przed Nowelizacją bardzo ważna była rola Prezesa UZP w podejmowaniu rozstrzygnięć w indywidualnych spra wach przewidzianych ustawą. Nowelizacja w istotny sposób ograniczyła ka talog sytuacji, w których niezbędna była decyzja Prezesa UZP, wyłączając z niego zwłaszcza zastosowanie określonych trybów udzielenia zamówienia. Prezes UZP wydaje decyzje administracyjne w następujących sprawach:
* wyrażenia zgody na podpisanie umowy przed ostatecznym roz strzygnięciem protestu;
* wpisu lub skreślenia z listy arbitrów lub zawieszenia arbitra w jego prawach i obowiązkach;
* wpisu, skreślenia lub odmowy wpisu na listę organizacji upraw nionych do wnoszenia środków ochrony prawnej;
* nałożenia kary pieniężnej.
Prezes Urzędu jest także uprawniony do przeprowadzenia kontroli udzielanych zamówień - przed zawarciem umowy (kontrola uprzed nia), jak i po udzieleniu zamówienia (kontrola następcza). W 2005 roku Prezes UZP przeprowadził 364 kontrole postępowań o zamówienie pu bliczne, w tym 338 kontroli uprzednich. Wiele wskazuje na to, że w kolej nych latach kontroli będzie więcej. Wiąże się to z pewną filozofią wyra żoną w Nowelizacji, z której wynika, że zamawiający nie musi już w wielu przypadkach uzyskać decyzji administracyjnej dla podjęcia określonych działań, np. zgody na określony tryb, ale podejmując decyzję sam winien w wielu sytuacjach poinformować o tym Prezesa UZP. Zmiana filozofii działania Prezesa UZP, choć zdaje się stanowić ułatwienie dla zamawia jących, paradoksalnie może jednak prowadzić do utrudnienia udzielania zamówień w trybach, które wymagają spełnienia określonych przesła nek. Strony zawartej umowy będą bowiem narażone na jej zakwestiono wanie ex post, podczas gdy przed Nowelizacją zyskiwały bezpieczeństwo prawne wskutek wydania decyzji zezwalającej na udzielenie zamówienia publicznego w określonym trybie ex ante, tj. przed zawarciem umowy w sprawie zamówienia publicznego.
Następnym zadaniem Prezesa UZP jest wydawanie Biuletynu Zamówień Publicznych i publikowanie w nim ogłoszeń przewidzianych Ustawą.
Urząd Zamówień Publicznych prowadzi także aktywną działalność w za kresie inspirowania i organizowania szkoleń, co jest podstawowym zada niem Departamentu Szkoleń i Wydawnictw UZP.
Prawo zamówień publicznych przewiduje ponadto utworzenie Rady Za mówień Publicznych. Pzp expressis verbis przesądza status Rady, jako organu doradczo-opiniodawczego Prezesa Urzędu. Nowelizacja w istot ny sposób rozszerzyła jednak kompetencję Rady Zamówień Publicz nych. Na gruncie aktualnie obowiązującego prawa kompetencją Rady jest także opiniowanie na zasadach określonych w ustawie zastrzeżeń
do zaleceń pokontrolnych Prezesa Urzędu, nakazujących unieważnienie postępowania. Tym samym Rada jest nie tylko organem doradczo-opi niodawczym, ale w praktyce pełni też istotne funkcje kontrolne w syste mie zamówień publicznych.
6.2. Kontrola udzielenia zamówień
Prezes Urzędu jest uprawniony zarówno do przeprowadzenia kontroli udzielanych zamówień przed zawarciem umowy (kontrola uprzednia), jak i po udzieleniu zamówienia (kontrola następcza). Celem kontroli jest sprawdzenie zgodności postępowania o udzielenie zamówienia z przepi sami Pzp. Kontrola nie ma na celu oceny innych aspektów postępowa nia, niż zgodność z prawem (jak np. celowość zawarcia określonej umo wy). Kontrolę przeprowadza się w siedzibie UZP.
Przeprowadzenie kontroli uprzedniej jest obligatoryjne, gdy wartość za mówienia jest równa lub przekracza wyrażoną w złotych równowartość kwoty:
* dla robót budowlanych – 20.000.000 euro,
* dla dostaw lub usług – 10.000.000 euro.
Co do zasady wszczęcie kontroli uprzedniej następuje nie później niż w terminie 7 dni od dnia przekazania Prezesowi UZP informacji o wybo rze najkorzystniejszej oferty.
Formą zakończenia kontroli uprzedniej są zalecenia pokontrolne lub in formacja o wyniku kontroli wskazujące na:
1) obowiązek unieważnienia postępowania z uwagi na stwierdze nie naruszeń, skutkujących nieważnością umowy;
2) obowiązek usunięcia stwierdzonych naruszeń;
3) brak naruszeń albo stwierdzenie naruszeń, które nie miały wpływu na wynik postępowania o udzielenie zamówienia.
Nie jest jasny charakter prawny tej formy zakończenia kontroli. Brak jest przepisu, który wskazywałby jednoznacznie na związanie zamawiające go informacją o wyniku kontroli lub zaleceniami pokontrolnymi. Samo
określenie „zalecenia" również nie daje podstaw do przypisywania im mocy wiążącej. Pzp przewiduje jednak swoisty mechanizm odwoławczy od zaleceń pokontrolnych. Otóż kierownikowi zamawiającego przysłu guje prawo zgłoszenia do Prezesa UZP umotywowanych zastrzeżeń od zaleceń pokontrolnych. Prezes UZP ma obowiązek rozpatrzyć zastrzeże nia w terminie 7 dni od dnia ich otrzymania. W przypadku nieuwzględ nienia zastrzeżeń, które dotyczą obowiązku unieważnienia postępowa nia, Prezes UZP przekazuje zastrzeżenia najpóźniej z upływem tego ter minu do zaopiniowania przez Radę Zamówień Publicznych. Rada z ko lei wyraża opinię w sprawie zastrzeżeń, w formie uchwały. Pzp stanowi, że opinia Rady jest wiążąca dla Prezesa UZP. Brak jest jednak regulacji, która wskazywałaby, że opinia ta wiąże zamawiającego, co może prowa dzić do trudności interpretacyjnych.
Drugą formą kontroli jest kontrola następcza, przeprowadzana po udzie leniu zamówienia. Prezes UZP ma 4 lata od dnia udzielenia zamówienia na jej przeprowadzenie. Zakończenie kontroli następuje poprzez prze słanie przez Prezesa UZP do zamawiającego informacji o wyniku kon troli następczej, w której stwierdza naruszenia Pzp lub ich brak. W przy padku ujawnienia naruszeń przepisów Pzp, Prezes UZP może:
1) zawiadomić właściwego rzecznika dyscypliny finansów publicz nych o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych lub wystą pić z wnioskiem o ukaranie za naruszenie dyscypliny finansów publicznych do właściwej komisji orzekającej;
2) nałożyć karę pieniężną;
3) wystąpić do sądu o stwierdzenie nieważności umowy w całości lub w części.
LITERATURA
S. Arrowsmith, An assessment of the new legislatative package on public procurement, CMLR (2004) 41
T. Czajkowski (red.), Prawo zamówień Publicznych. Komentarz, Warsza wa 2004
A. Łazowski (red.), Unia Europejska. Prawo instytucjonalne i gospodar cze, Warszawa 2005
W. Łysakowski, Ochrona prawna wykonawcy, Część III, Zamówienia Pu bliczne Doradca 2004/12
M. Stręciwilk – Białek, Instytucje polskiego systemu odwoławczego, refe rat na konferencji Środki ochrony prawnej w systemach zamówień pu blicznych, 20-21 października 2005
R. Szostak, Kierunki zmian Prawa zamówień publicznych, Zamówienia Publiczne Doradca 2006/3
G. Wicik, Na czym polega dialog konkurencyjny, Vademecum Rzeczpo spolitej z 15 maja 2006 r.
G. Wicik, P. Wiśniewski, Jakie zmiany dotyczą konkursów, Vademecum Rzeczpospolitej z dn. 15 maja 2006 r.
S. Wikariak, Jaki przetarg na nowych zasadach, Vademecum Rzeczpo spolitej z dn. 8 maja 2006 r. | <urn:uuid:f56ba896-2576-4fc1-be07-e55f609a4df0> | finepdfs | 4.09375 | CC-MAIN-2021-04 | https://www.uzp.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0016/24721/wprowadzenie_do_systemu_zp.pdf | 2021-01-16T18:11:45+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-04/segments/1610703506832.21/warc/CC-MAIN-20210116165621-20210116195621-00786.warc.gz | 1,040,274,758 | 0.999944 | 0.999998 | 0.999998 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"... | pol_Latn | {} | false | [
95,
108,
209,
1075,
2866,
4778,
6413,
7463,
8990,
11065,
12324,
13939,
15253,
17035,
19458,
21791,
23245,
24561,
26472,
28527,
30114,
32177,
33887,
36163,
37798,
39794,
41384,
43528,
46131,
47987,
50424,
52412,
54683,
57240,
59103,
61264,
63288... | 1 | 0 |
PRZEGLĄD ZAGADNIEŃ ŁĄCZNOŚCI
1965
Nr 8 (47)
INSTYTUT ŁĄCZNOŚCI
WARSZAWA – MIEDZESZYN
PRZEGLĄD ZAGADNIEŃ ŁACZNOŚCI
ROK 5 WARSZAWA 1965 NR 8(47)
INSTYTUT ŁACZNOŚCI
Ośrodek Informacji Techniczno-Ekonomicznej
Kolegium Redakcyjne:
Przewodniczący - mgr inż. Zenon Szpigler
Z-ca Przewodniczącego - mgr inż. Władysław Cetner
Członkowie:
mgr inż. Władysław Adaszewski, inż. Edmund Janowski,
prof. Stefan Jasiński, mgr inż. Stanisław Kobus,
mgr inż. Adam Moniuszko, mgr inż. Józef Możejko,
mgr Zofia Życińska
Sekretarz Redakcji - Irena Kulko
Adres Redakcji:
Instytut Łączności
Ośrodek
Informacji Techniczno-Ekonomicznej
Warszawa-Miedzeszyn, ul. Szachowa 1
NA PRAWACH RĘKOPISU – DO UŻYTKU SLUŻBOWEGO
Redaktor: J. Borkowska
Montaż tekstu: B. Drabik
Dział Wydawniczy Instytutu Łączności
Format D5. Nakład 700. Druk ukończono
w grudniu 1965 r.
PRZEGLĄD
ZAGADNEŃ ŁĄCZNOŚCI
Teletransmisyjne systemy w przyszłości
SPIS TREŚCI
1. Rozwój systemów teletransmisyjnych – Opracował A. Moniuszko 1
2. Współczesne systemy współosiowe, ich ekonomiczność i własności – Opracował A. Moniuszko 54
ROZWÓJ SYSTEMÓW TELETRANSMISYJNYCH O DUŻEJ KROTNOCI
Opracował: A. Moniuszko
1. WSTĘP
Planując rozwój w danej gałęzi techniki należy mieć koniecznie na uwadze następny etap rozwoju, najbliższą przynajmniej perspektywę. Powstają przy tym pytania, wymagające odpowiedzi: jakie liczby technicznych urządzeń – w naszym przypadku urządzeń teletransmisyjnych – będą potrzebne i jakie techniczne przedsięwzięcia są konieczne i możliwe dla zrealizowania planowanego etapu rozwoju?
Przy odpowiedzi na pierwsze pytanie mogą pomóc dane statystyczne z przeszłości. Na rys. 1 przedstawiony jest wzrost liczby łączy dalekosiężnych w kilometrołączach oraz wzrost liczby rozmów międzymiastowych przeprowadzonych w ciągu roku. Obok liczb dotyczących Niemiec (NRF) podano statystykę USA wybraną dlatego, że istniejący tam ruch międzymiastowy stanowi więcej niż połowę ru-
---
1) Referat wygłoszony na Sympozjum zorganizowanym przez Stowarzyszenie Elektryków Polskich i Polską Akademię Nauk, Warszawa 3-6.XII.63 r.; ukazał się również jako artykuł E. Hölzlera, F. Batha i H. Holzwartha w Jahrbuch des Elektrischen Fernmeldewesen 1963.
chu światowego oraz jest tam bardzo duża gęstość aparatów telefonicznych. Liczby dotyczące USA są zarazem reprezentatywne dla takich krajów, jak Kanada, Szwecja,
Rys. 1. Rozwój telefonii /liczby dotyczące Niemiec po roku 1945 odnoszą się tylko do poczty NRF/
Szwajcaria, w których rozwój łączności nie był zakłócony podczas kryzysu. Z rysunku można odczytać następujące interesujące nas fakty:
- Liczba rozmów międzymiastowych wzrasta przeciętnie o ok. 6% rocznie. Liczba ta odpowiada prawidłowemu rozwojowi tak ważnej dziedziny w naszym wieku techniki, jaką jest łączność.
— Całkowita długość łączy dalekosiężnych wzrasta przeciętnie o ok. 11% rocznie. Ten uderzająco silny wzrost najbardziej interesującej tu wielkości można wytłumaczyć tym, że rozmowy międzymiastowe są prowadzone na coraz większe odległości oraz tym, że przy rozbudowie sieci jest jeszcze wiele do zrobienia, także w USA.
— Nie daje się zaobserwować zjawiska nasycenia. Jest to szczególnie godne uwagi wobec dużej gęstości aparatów telefonicznych w Ameryce Północnej i wspomnianych wyżej krajach europejskich, gdzie na 100 mieszkańców przypada prawie 50 aparatów. Ponieważ gęstość aparatów telefonicznych w całym świecie wynosi tylko 5%, tzn. 5 aparatów na 100 mieszkańców, tym bardziej poza wymienionymi krajami nie należy się obawiać nasycenia.
Na rysunku 1 podany jest również wzrost tych wielkości w NRF. Liczba rozmów międzymiastowych wzrasta tu od 10 lat przeciętnie nawet o 12% rocznie, a całkowita długość łączy dalekosiężnych o 16% rocznie. Te niezwykle duże liczby usprawiedliwione są szczególną sytuacją NRF po ostatniej wojnie. Ponieważ gęstość aparatów telefonicznych w NRF obecnie wynosi tylko około 12%, można przyjąć, że ten szybki rozwój będzie utrzymywać się jeszcze długi czas. Zakłada się, z pewnością niezbyt optymistycznie, wzrost liczby łączy dalekosiężnych o 11% rocznie; oznacza to potrojenie stanu obecnego w ciągu 10 lat.
Zrozumiałe jest, że równolegle ze wzrostem całkowitej
długości wszystkich łączy dalekosiężnych rosną również stale krotności systemów teletransmisyjnych i pojemności urządzeń liniowych. W latach dwudziestych kabel dalekosiężny umożliwiał realizację około 100 do 200 łączy. Dziś w kablu z 8 współosiowymi parami mogą być zrealizowane 4 systemy po 2700 łączy każdy, a więc razem 10800 łączy. W przypadku łączy na liniach radiowych liczby są zbliżone.
Systemy teletransmisyjne o tak dużej krotności nie są wprawdzie jeszcze instalowane w NRF, lecz muszą być one wzięte pod uwagę w planowaniu na lata następne.
Skoro za 10 lat potrzeba będzie trzy razy tyle łączy dalekosiężnych co dziś, to do tego czasu muszą być przygotowane wiązki łączy trzy razy większe niż dziś, a więc wiązki w urządzeniach o dużych krotnościach, tj. o 30000 łączy.
Zamiast ok. 1000 do 1500 kanałów telefonicznych (zależnie od systemu) można uzyskać jeden kanał telewizyjny, natomiast zamiast 3 kanałów telefonicznych uzyskuje się 1 kanał radiofoniczny itp. Potrzeby tych rodzajów telekomunikacji rosną jednocześnie z potrzebami telefoni, toteż można zaniechać oddzielnego ich rozpatrywania.
Muszą być natomiast rozpatrzone i ocenione pod względem technicznym i ekonomicznym oddzielnie poszczególne rodzaje systemów spotykanych w technice, jak systemy na kablach współosiowych, na liniach radiowych, falowodach a także na liniach transoceanicznych (podmorskich) i systemy satelitarne.
2. SYSTEMY TELETRANSMISYJNE
NA KABLACH WSPÓŁOSIOWYCH
Przy dzisiejszym stanie techniki systemem kablowym, dającym największą wiązkę łączy jest system 12 MHz o 2700 kanałach na dwóch torach współosiowych. Najważniejsze dane tego systemu są:
| Wymiary pary współosiowej | 2,6/9,5 mm |
|---------------------------|------------|
| Największa przesyłana częstotliwość | 12,4 MHz |
| Odcinek wzmacniakowy (długość) | 4,6 km |
| Tłumienność falowa odcinka wzmacnia-
kowego przy 12,4 MHz | 38 dB (4,4 N) |
Osiem par współosiowych w jednym kablu pozwala na zrealizowanie $4 \times 2700 = 10800$ łączy.
Najprostszym sposobem uzyskania 30000 łączy byłoby ułożenie 3 kabli w jednym rowie lub na równoległych trasach. Z punktu widzenia pewności ruchu całego urządzenia byłoby to wprawdzie korzystne, jednak nie byłaby to droga najekonomiczniejsza. Lepiej byłoby już umieścić w jednym kablu $3 \times 8 = 24$ par współosiowych, ale nastrocza to trudności ze względów mechanicznych. Trudne byłoby manipulowanie takim kablem przy układaniu. Technicznie i ekonomicznie najkorzystniejsze jest rozszerzyć pasmo przesyłanych częstotliwości i w ten sposób powiększyć liczbę kanałów na każdej parze współosiowej. Ponieważ tłumienność falowa torów rośnie proporcjonalnie do pierwiastka z częstotliwości, stacje wzmacniakowe muszą być rozstawiane w odpowiednio mniejszych odstępach. Koszty kabla przy tym są stałe, nakłady zaś na wzmacniaki rosną. Minimum kosztów uzyskuje się, gdy pary współosiowe zrobi się tak grube, że koszty kabli i wzmacniaków są w przybliżeniu równe. Przy wprowadzonych obecnie systemach dających 960 lub 1260 kanałów, przy których zakres częstotliwości sięga do 4 MHz względnie do 6 MHz, dając się zauważać wyraźnie minimum kosztów, przy czym wynika z rozważań, że para współosiowa mogłaby być cieńsza. Przy systemie 12 MHz minimum zostało już w przybliżeniu osiągnięte. Przy systemach o potrojonej liczbie łączy przeważają dotychczas koszty wzmacniaków. Jednakże minimum kosztów nie występuje tu zbyt wyraźnie, odejście więc od normalnych wymiarów 2,6/9,5 mm powinno być uzasadnione poważnymi względami; aby ograniczyć tworzenie nowych typów torów, korzystne byłoby opracować następny system o większej krotności również dla tego typu torów. Łatwo więc istniejący obecnie system 12 MHz powiększyć przez podzielenie odcinków wzmacniakowych.
Uwzględniając konieczne odstępy w pasmie częstotliwości między grupami kanałów i w celu ułatwienia konstrukcji wzmacniaków przez przepołowienie odcinków wzmacniakowych osiąga się nie czterokrotną liczbę kanałów, lecz tylko trzykrotną, mianowicie 3 x 2700 = 8100, zajmując pasmo częstotliwości do około 40 MHz. Tłumienność odcinka wzmacniakowego wynosi przy tym 34 dB (3,9 N). W kablu z ośmioma parami współosiowymi można utworzyć za pomocą takiego systemu 4 x 8100 = 32400 łączy, tj. liczbę łączy, które będą potrzebne za około 10 lat.
Techniczna realizacja tego systemu nastręcza mimo wszystko pewne trudności. Wzmacniacze obecnego systemu 12 Mhz wyposażone są w lampy typu D3a. Nachylenie charakterystyki tych lamp wynosi 35 mA/V, a graniczna częstotliwość pracy – 230 Mhz. Są niskie widoki na wyprodukowanie lampy sterowanej napięciem siatek o trzykrotnie większej częstotliwości granicznej, ponieważ zmniejszenie odległości elektrod osiąga już granicę fizycznych możliwości, zatem czas przebiegu elektronów nie może być znacznie zmniejszony. Trzeba więc myśleć o wzmacniaczach tranzystorowych. Dostępne dziś tranzystory nic osiągają jeszcze żądanej mocy przy wymaganej częstotliwości granicznej; nie ma jednak zasadniczych powodów, które przemawiałyby przeciwko możliwości realizacji w przyszłości odpowiednich tranzystorów.
Zagadnienie korekcji tlumienności zostało rozwiązane, lecz ze względu na bardzo szerokie pasmo częstotliwości w systemie 12 Mhz, przy znacznych kosztach. Należy tu jednak zwrócić uwagę na tego rodzaju rosnącą, lecz dającą się prawdopodobnie rozwiązać trudność. Dalsza trudność polega na istnieniu w linii wielkiej liczby wzmacniaków lub dużej tlumienności całkowitej długiego połączenia, w związku z czym wymagana jest duża dokładność regulacji. W łączu odniesienia (wg CCITT) o długości 2500 km wystąpi szeregowo 1100 wzmacniaków, a ca-
---
1) Obecnie CCITT przewiduje światowy łańcuch połączeń, w którym długość łącza odniesienia wynosi 25000 km (przyp. tłum.).
kowita tłumicność wyniesie 37000 dB. Urządzenia regulacyjne wzdłuż trasy i na końcach całego połączenia muszą utrzymać wahania poziomu w granicach rzędu 1 dB. Wzmacniaki zagłębia się więc w ziemi, aby ich temperaturę utrzymać na takim samym poziomie jak temperatura kabla. Należy jednak wziąć pod uwagę, że ze względu na dużą liczbę wzmacniaków rzadko kiedy jest w dyspozycji odpowiednia liczba ludzi do nadzoru i usuwania uszkodzeń. Będą musiały więc być stawiane jeszcze większe niż dziś wymagania co do nieczawodności urządzeń.
Wspomniano już, że łącza w nowym systemie kablowym tego rodzaju będą tańsze niż w systemach obecnych. Przybliżony szacunek kosztów pozwala stwierdzić, że w porównaniu z obecnym systemem 12 MHz nakłady kosztów na potrójną liczbę łączy muszą być dwukrotnie mniejsze.
Porównanie będzie jeszcze korzystniejsze, gdy istniejące urządzenia systemu 12 MHz przerobi się na zakres 40 MHz. Można wówczas przyjąć, że kabel jest już ułożony i jedynie przez wyposażenie linii w nowe wzmacniaki potraja się liczbę kanałów.
Z punktu widzenia projektowania sieci tendencja do stosowania systemów o coraz większej krotności oceniana jest z pewną obawą, a mianowicie odgałęzianie i wprowadzanie małych wiązek łączy jest wówczas bardziej kłopotliwe i wymaga od obsługi tym większej troski, im większa jest krotność systemu. Dlatego należy sprawdzić, jak dalece mogą być utrzymane w mocy korzyści z elastyczności, do której przyzwyczajono się np. przy kablach symetrycznych. Uwzględnienie elastyczności w kablach współosiowych oznaczałoby, że ogólną liczbę łączy w kablu należy rozdzielić na większą liczbę małowymiarowych torów współosiowych. W wielu przypadkach można wtedy pominąć urządzenia modulacyjne przy odgałęzianiu. Przeciwko temu dążeniu przemawiają niestety poważne względy ekonomiczne. Wykaże to rachunek szacunkowy.
Koszty wzmacniaków i kabli zależą od liczby łączy \( z \) i średnicy torów współosiowych \( d \). Koszty sumaryczne powinny osiągać minimum. Pozostawmy najpierw średnicę torów współosiowych stałą, zwiększając liczbę kanałów \( z \), co za tym idzie, zwiększając proporcjonalnie pasmo częstotliwości. Ponieważ tłumienność kabla rośnie proporcjonalnie do pierwiastka z częstotliwości, trzeba odpowiednio skrócić odcinki wzmacniakowe lub, co wychodzi na to samo, liczbę wzmacniaków na danej linii powiększyć przy tej samej tłumienności odcinka wzmacniakowego, mnożąc ją przez współczynnik \( \sqrt{z} \). Praktyczne trudności w budowie wzmacniaczy powodują jednak konieczność zmniejszenia tłumienności odcinków wzmacniakowych i dlatego liczba wzmacniaków rośnie szybciej niż \( \sqrt{z} \) (przyjęto \( z^{3/4} \)). Koszty jednego wzmacniaka rosną powoli ze wzrostem liczby kanałów, w przybliżeniu proporcjonalnie do \( z^{1/4} \). Koszty więc wszystkich wzmacniaków w danej linii rosną w przybliżeniu proporcjonalnie do liczby kanałów \( z \).
Przyjmijmy teraz liczbę kanałów \( z \) jako stałą wielkość, średnicę zaś pary współosiowej \( d \) jako zmienną. Tłumienność kabla maleje odwrotnie proporcjonalnie do średnicy \( d \), maleje więc tym samym liczba wzmacniaków w linii. Koszty wzmacniaków danej linii są więc proporcjonalne do \( \frac{z}{d} \).
Koszty pary współosiowej rosną w przybliżeniu proporcjonalnie do \( d \). Koszty całkowite są więc:
\[
K = c_1 \cdot \frac{z}{d} + c_2 d \quad (1)
\]
gdzie \( c_1 \) i \( c_2 \) są stałymi.
Koszty całkowite osiągną minimum, gdy koszty wzmacniaków równe są kosztom kabla.
\[
K_w = K_k = \sqrt{c_1 c_2 z} \quad (2)
\]
Optymalna średnica pary jest wówczas:
\[
d = \sqrt{\frac{c_1}{c_2}} \sqrt{z} \quad (3)
\]
Średnica rośnie więc proporcjonalnie do pierwiastka z liczby kanałów.
Rozdzielając teraz jeden duży system o \( z_1 \) kanałach na \( n \) mniejszych, każdy po \( z_2 = \frac{z_1}{n} \) kanałów, celowe jest, zgodnie z równaniem (3), zmniejszenie średnicy pary odpowiednio do:
\[
d_2 = d_1 : \sqrt{n}
\]
Koszty \( n \) mniejszych systemów wzrosną wg (2) na:
\[
K_2 = K_1 \sqrt{n} \quad (4)
\]
Przykład. Podzielenie systemu na 4 mniejsze prowadziłoby do 4 razy większej liczby par współosiowych o połowę mniejszej średnicy. Koszty urządzeń byłyby przez to dwukrotnie większe. Odwrotnie, gdy 4 systemy, każdy po 8100 łączy w kablu z 8 parami współosiowymi, połączyć w jeden system o 32400 łączach na 2 parach współosiowych o dwa razy większej średnicy, byłoby to z pewnością ekonomiczne, gdyż doprowadziłoby do zmniejszenia kosztów w przybliżeniu do połowy. Jednakże system taki wymagałby wzmacniaków na pasmo częstotliwości prawie do 200 MHz, co obecnie jest nie możliwe do zrealizowania.
Historia rozwoju systemów nośnych wskazuje, że systemy były zawsze na granicy możliwości realizacji. Przy tym z zasady obok kabli z dwoma parami współosiowymi najczęściej stosuje się kabel z 4, 6 i 8 parami.
Ze względów ekonomicznych pojawia się często nacisk na rozwój systemów o dużych krotnościach. Jak wiadomo, w systemach tych pasmo przesyłanych częstotliwości utworzone jest z pasm grup pierwotnych z 12 kanałami, z których każde 5 grup tworzy grupę wtórna o 60 kanałach. Większe systemy mają grupy trójne po 300 kanałów lub grupy czwórne po 900 kanałów. System o 8100 kanałach może mieć jeszcze większe grupy zawierające po 2700 kanałów.
Jeśli dotychczas w określonych odstępach określony procent wszystkich łączy był odgałęziany z kabla, to przypuszczalnie w przyszłości przy dużych krotnościach systemów będą odgałęziane kanały w tych samych odległościach i w tym samym procencie. Oznacza to, że środki techniczne, eksploatacyjne i nakłady ekonomiczne potrzene do realizacji odgałęzień będą prawdopodobnie w przyszłym systemie z 8100 kanałami na torze współosiowym nie większe niż w dzisiejszym systemie z 960 kanałami. Nakłady te będą jednak z pewnością większe, jeśli się je porówna z systemami na kablach symetrycznych, gdzie odgałęzianie jest szczególnie łatwe. Korzystne byłyby z tego względu także kable z wieloma małowymiarowymi parami współosiowymi.
Należy ponadto zauważyć, że zagadnienia regulacji przy systemach na kablach współosiowych o dużych krotnościach zasadniczo są trudniejsze niż przy systemach o małych krotnościach, ponieważ każda przerwa odcinka regulacyjnego w miejscach odgałęzień zmniejsza dokładność regulacji na całym odcinku. Problemy te są w zasadzie rozwiązane, jednak trzeba dążyć do tego, aby urządzenia do odgałęziania i do regulacji były możliwie proste pod względem obsługi i niezawodne w konstrukcji. Korzystne do odgałęziania kanałów kable symetryczne osiągnęły dziś techniczne granice stosowalności ze względu na przesłuchy, tak że powiększanie krotności tych systemów byłoby nieekonomiczne. Jak wskazano, kable dalekosiężne z małowymiarowymi parami współosiowymi w całokształcie są również zbyt kosztowne. Wyjątkiem są tu krótkie odcinki linii w pobliżu dużych miast, gdzie dla wprowadzeń i dróg obiejściowych przyjmuje się specjalne założenia. Biorąc pod uwagę wszystkie czynniki razem, perspektywy dla systemu 40 MHz trzeba ocenić pozytywnie w okresie, w którym potrzeba będzie 30000 łączy.
Na zakończenie rozdziału o kablach współosiowych rozpatrzmy pytanie dotyczące celowości innych systemów modulacji. Stosowana dziś zwykle jednowstęgowa modulacja powoduje, że niedokładności korekcji tłumienności i regulacji poziomu w jednym wzmacniaku dodają się do niedokładności wszystkich następnych wzmacniaków. Są to trudności, którym przeciwdstawiać się trzeba w przyszłych kablowych systemach nośnych. Mogłoby tu pomóc zastosowanie modulacji impulsowej kodowej. Impulsy mogą być wzdłuż drogi regenerowane na zasadzie "tak - nie" co do kształtu i wielkości. Wpływ powstających znieskształceń impulsów może więc być bardzo mały. Zbędne są wówczas skomplikowane korektory i regulacje. Wzmacniacze nic muszą mieć też sprzężenia zwrotnego korygującego ich liniowość.
W systemie nośnym o zwielokrotnieniu częstotliwościowym sygnał zostaje zakodowany, co opisane jest w ostatnim rozdziale (uzupełnieniu) o sposobie modulacji. W każdym z 12 lub 14 pasm częstotliwości powstaje sygnał binarny, wynikający z kodu ósemkowego względnie dziewiątkowego. Oznacza to około trzy i pół krotnie większą tłumienność kabla w porównaniu z jego tłumiennością przy modulacji jednowstęgowej. Odcinki wzmacniakowe nie muszą być jednak skrócone w tym samym stosunku, ponieważ przy modulacji impulsowej kodowej dopuszczalne są większe tłumienności odcinków wzmacniakowych niż przy modulacji jednowstęgowej. Nieuniknione szумy cieplne muszą mieć tylko o tyle niższy poziom od poziomu sygnału odbieranego, aby występujące impulsy "prąd" (1) lub "brak
prądu" (0) były prawidłowo rozpoznane. Innych przyczyn szumów na linii nie naliczyć się obawiać. Można więc tłumienność odcinków wzmacniakowych powiększyć na 85 do 90 dB lub na około dwa i pół krotną wartość tłumienności dopuszczalnej przy modulacji jednowstęgowej. Zależności te są bardziej szczegółowo wyprowadzone w uzupełnieniu. Przy modulacji impulsowej kodowej konieczne będzie więc około półtora raza tyle wzmacniaków, które prawdopodobnie nie będą znacznie prostsze i tańsze niż wzmacniaki dzisiejszych systemów nośnych. Koszty traktu liniowego mogłyby być zatem wyższe niż koszty systemu porównywanego. Do tego dochodzą jeszcze koszty urządzeń kodowania i dekodowania sygnałów PCM na wejściu i wyjściu łącza. Dziś przewiduje się w projektach, że pasmo podstawowe (w systemie o zwiczkrotnieniu częstotliwościowym) powinno umożliwiać odgałęzianie co 280 km. W uzupełnieniu zostanie również wykazane, że z tego podziału traktu liniowego, ze względu na istotne tu jedynie szumy kwantowania wynika potrzeba kodu 9-elementowego. Dla systemu z 8100 kanałami, to znaczy dla pasma podstawowego ok. 40 MHz i kodu 9-elementowego, otrzymując się z równania (6) "Uzupełnienia" konieczne pasmo przesyłowe 1,5.9.40 MHz = 540 MHz. Dzisiejsza technika nie dojrzała jeszcze do tego, aby można było zrealizować wzmacniak regenerujący impulsy o takich wymaganiach.
Dlatego modulacja impulsowa kodowa jest obecnie nie
---
1) PCM - Pulse Code Modulation - modulacja impulsowa kodowa.
do zrealizowania na kablach współosiowych, przy systemach o bardzo dużych krotnościach, np. z 8100 kanałami, a w systemach z 2700 lub 960 kanałami wprawdzie technicznie możliwa do zrealizowania i korzystna, lecz brak jest ekonomicznych bodźców do jej stosowania.
3. SYSTEMY TELETRANSMISYJNE NA LINIACH RADIOWYCH
Do dyspozycji linii radiowych pracujących w sieciach telekomunikacyjnych użytku publicznego przeznaczone są zakresy częstotliwości, podane na rys. 2 u góry. Są to
zakresy w pasmach 2,4,6 do 8 GHz, jak również powyżej 10.5 GHz. Poniżej przedstawione jest w powiększeniu pasmo 6 GHz i pokazane jest rozmieszczenie kanałów radiowych w tym pasmie.
Stosowane obecnie nowe urządzenia linii radiowych dla tego pasma pozwalają na utworzenie 1800 kanałów telefonicznych w jednym kanale radiowym. Osiem kanałów radiowych dla każdego kierunku rozmieszczonych jest dokładnie między 5925 MHz i 6425 MHz. Ponieważ troposfera wykorzystywana jako droga transmisji radiowej powoduje,
iż jeden lub drugi kanał radiowy wskutek przypadkowego, występującego w sposób nieprzewidziany zaniku selektywnego nie może być wykorzystywany, trzeba przeznaczyć jeden z ośmiu kanałów radiowych na rezerwę w przypadku wy- padnięcia z ruchu jakiegoś kanału. Siedem kanałów radiowych po 1800 kanałów telefonicznych w każdym daje 12600 łączy. Przeznaczając 2 kanały radiowe na rezerwę (jako zastępcze) przy nieprzychylnych warunkach klimatycznych otrzymuje się, podobnie jak w kablu z ośmioma parami współosiowymi, 10800 łączy.
W ramach CCIR dyskutowany jest system, który byłby zastosowany w przyszłości, dający 2700 kanałów telefonicznych w każdym kanale radiowym. System zajmowałby pasmo częstotliwości od 6425 do 7125 MHz, przy 8 kanałach radiowych dla każdego kierunku. Dawałoby to wtedy 18900 lub 16200 łączy. Obydwa te systemy pozwalają na utworzenie ok. 30000 łączy, toteż potrzeby, jakie wynikną za 10 lat zostaną już zaspokojone.
Do dziś podstawowym systemem w liniach radiowych był tzw. system 4 GHz, w którym jeden kanał radiowy pozwalał na realizację 960 kanałów telefonicznych. System ten w Niemczech zajmuje zakres częstotliwości od 3600 do 4200 MHz i ma rozkład częstotliwości taki, że w zakresie od 3600 do 3800 MHz znajdują się trzy kanały radiowe w każdym kierunku, a w zakresie od 3800 do 4200 MHz znajduje się sześć kanałów radiowych w każdym kierunku (zgodnie z wymaganiami CCIR). Przeznaczając jeden kanał jako rezerwowy, uzyskuje się w tym zakresie 8 x 960 = = 7600 łączy. Jeżeli zakresy częstotliwości przy 2 i 4 GHz
będzie się wykorzystywać równie ekonomicznie jak to się robi dziś w zakresie 6 GHz, to można będzie tu również uzyskać 30000 łączy. Co prawda, zakres 2 GHz jest w Niemczech obecnie częściowo zajęty przez systemy mniejsze, ale zakres częstotliwości przy 8 GHz daje jeszcze dalsze możliwości.
Do dyspozycji łączności na liniach radiowych jest jeszcze duży zakres fali o częstotliwościach powyżej 10,5 GHz. Jednak w tym zakresie odcinki przesyłowe (między stacjami przekaźnikowymi), wynoszące przy mniejszych częstotliwościach ok. 50 km, muszą być skrócone wskutek silnego wpływu absorpcji i opadów atmosferycznych. Koszty na jedno łącze będą przez to większe niż w porównywanym systemie 4 GHz. Ta niedogodność będzie się mniej uwypuklać w sieci okręgowej, gdzie odległości są krótsze, ponieważ urządzenia końcowe stanowią tam przeważającą część kosztów inwestycji.
Przechodząc do jeszcze większych częstotliwości, obok wpływu deszczu i mgły zaznacza się coraz bardziej zakłócające działanie absorpcji przez parę wodną i tlen, tak że nie można myśleć o ekonomicznym wykorzystaniu tego zakresu przez linie radiowe.
W technice wielkich systemów na liniach radiowych zastosowane zostały jako lampy nadawcze - lampy z falą bieżącą; obecnie pracuje się przy mocach 5 do 10 W; lampy te będą stosowane chyba także w przyszłości. Podczas gdy wspomniany niemiecki system 4 GHz jeszcze pracował całkowicie w oparciu o lampy elektronowe, jako elementy czynne, nowy system 6 GHz zawiera już - poza stopniem
mocy – praktycznie tylko elementy półprzewodnikowe. Można stwierdzić, że, poza kilkoma rzeczywiście ważnymi wyjątkami, urządzenia linii radiowych będą w przyszłości budowane bez lamp elektronowych.
Wielokanałowe systemy w liniach radiowych pracują dziś wyłącznie z modulacją częstotliwości. Ponieważ systemy te (jak dowiedziono w uzupełnieniu) wymagają co najmniej trzykrotnie szerszego pasma częstotliwości niż systemy z modulacją jednowstęgową, powstaje pytanie, czy nie można dzięki stosowaniu tej ostatniej techniki potroić liczby łączy w danym pasmie częstotliwości. System z jednowstęgową modulacją przy 400 MHz, dający 120 łączy został już zrealizowany. Analogicznie do wzmacniaków kablowych nadajnik ma tu również sprzężenie zwrotne. Rozciągnięcie jednak tej metody na duże systemy mogłoby natrafić na znaczne trudności przy stosowanych dziś lampach. Im szersze pasmo częstotliwości, tym mniejsze powinno być opóźnienie czasowe w obwodzie sprzężenia zwrotnego. Opóźnienia elektronów odgrywają tu decydującą rolę; nie można ich jednak uniknąć we wszystkich stosowanych lampach. Dążenie do zastosowania modulacji jednowstęgowej występuje dziś i wystąpi chyba także później tylko tam, gdzie stojące do dyspozycji pasmo częstotliwości musi być możliwe jak najlepiej wykorzystane, nawet gdy koszty są większe. Jeżeli kiedyś udałoby się zastosować tranzystory o wymaganej mocy wyjściowej, wówczas należałoby na nowo rozważyć różne względy za i przeciw stosowaniu tej metody.
Z ekonomicznego punktu widzenia interesujące jest,
czy będzie się dążyć do mniejszej liczby bardzo szerokich kanałów radiowych zamiast wielu stosunkowo wąskich, mimo że zawierają one po 1800 kanałów telefonicznych. Wprawdzie dzięki temu nie uzyskałoby się większej liczby kanałów telefonicznych, lecz wystarczyłoby użyć mniejszej liczby urządzeń wielkiej częstotliwości. Z teorii rozchodzenia się fal wiemy, że zanik spowodowany jest częściowo interferencją fal, które przebywają drogi o różnej długości. Zanik tego rodzaju jest zawsze, ze względu na istotę zjawiska, bardziej lub mniej selektywny, zależnie od liczby fal, które się nakładają. Im szerszy jest kanał radiowy, tym bardziej nierównomiernie zaznaczy się szkodliwy wpływ zaniku na tłumienność i fazę w odbieranym pasmie częstotliwości. Modulacja częstotliwości jest wprawdzie w dużym stopniu niewrażliwa na zniekształcenia tłumieniowe, jednak zniekształcenia fazowe wywołują zniekształcenia nielinearne (harmoniczne) w pasmie podstawowym. Zanik selektywny objawia się w omawianych tu wielokanałowych systemach jako wzrost chwilowy szumów, występujący jednocześnie praktycznie we wszystkich kanałach telefonicznych tego samego kanału radiowego. Efekt ten będzie wzrastał przy poszerzaniu kanałów radiowych. Przy liczbie 1800 lub 2700 kanałów telefonicznych nie występuje wprawdzie ostro granica powstawania tego zjawiska, jednak częstość i wielkość zakłóceń są tym bardziejauważalne, im szerszy jest kanał radiowy.
Pomijając te niepożądane zjawiska należy zastanowić się, jaki będzie zysk ekonomiczny, jeżeli zastosuje się szersze kanały radiowe. Dopóki urządzenia takie nie zostaną rzeczywiście opracowane, trudno będzie oszacować koszty. Można tylko powiedzieć, że urządzenia o szerszych kanałach radiowych będą z pewnością droższe, ponieważ nadajnik musi mieć większą moc, odbiornik musi mieć stopień wejściowy o mniejszych szumach, zaś korekcja fazowa w szerszych pasmach częstotliwości jest znacznie trudniejsza. Nic jest pewne, czy to podrożenie opłaci się ze względu na wzrost liczby kanałów. W każdym razie, biorąc rzeczy ogólnie, zysk z przejścia na mniejszą liczbę szerszych kanałów radiowych nie będzie bardzo duży. Należy poza tym pamiętać, że również kanały radiowe rezerwowe będą szersze, wobec czego do dyspozycji będzie mniej kanałów czynnych.
W przeciwieństwie do sytuacji w liniach kablowych współosiowych, gdzie dla określonego zakresu potrzeb eksploatacyjnych istnieją jeszcze możliwości stosowania systemu o większej pojemności, nie można dziś przy połączeniach za pomocą linii radiowych doradzać powiększania systemu ponad 2700 kanałów.
Często było już dyskutowane zastosowanie modulacji impulsowej kodowej w systemach na liniach radiowych, jednakże do dziś jeszcze nie myślano poważnie o jej wprowadzeniu, przynajmniej w systemach o dużych kratnościach na sieciach publicznych. Uzasadniają to dwa argumenty. Przy łączności radiowej nieuniknione są zaniki powodujące konieczność przewidzenia, przy odcinkach przesyłowych o długości ok. 50 km, rezerwowych urządzeń wzmacniających o wzmocnności ok. 30 do 40 dB, przeciwdziałających całkowitemu zerwaniu połączenia. Korzystny odstęp fal nośnych od szumów przy modulacji PCM w stosunku do FM
praktycznie jest z tego względu stracony, tak iż nie można osiągnąć żadnego zysku na zasięgu lub mocy nadawanej. Z drugiej strony sygnały PCM zajmują znacznie szersze pasmo częstotliwości niż sygnały FM; stosowanie więc systemów PCM przeciwne jest dążeniu do ekonomicznego wykorzystania pasm częstotliwości w łączności radiowej. Poza tym w szerszych pasmach częstotliwości mogłyby częścicj występować zjawiska zaników i powodować silniejsze zakłócenia.
Przy całej ostrożności w stosunku do powyższych rozważań należy stwierdzić, że technika łączności radiowej osiągnęła już dziś dojrzały stan. Dotyczy to zarówno samej koncepcji technicznej, jak i jej oplacalności ekonomicznej. Możliwe jest również zaspokojenie w będącym do dyspozycji zakresie częstotliwości zapotrzebowania na łącza w okresie najbliższych 10 lat lub dłużej.
4. SYSTEMY TELETRANSMISYJNE FALOWODOWE
Metaliczny przewód rurowy nie pozwala na przesyłanie długich fal elektromagnetycznych. Przy zmniejszeniu jednak długości fal, gdy w przybliżeniu pół długości fali równa się jednemu z wymiarów przekroju przewodu rurowego, oka- zuje się możliwe przesyłanie fal elektromagnetycznych. Rurę taką nazywa się wówczas falowodem.
Przy takiej granicznej długości fali zaczyna się rozprzestrzeniać w falowodzie fala zasadnicza, która podobnie jak w kablu współosiowym ma określoną konfigurację pola. Z malejącą długością fal, to znaczy z rosnącą częstotliwością powstają fale innego rodzaju, które dzieli się z grubsza na fale rodzaju E i II\(^1\). Fale rodzaju E mają w kierunku osi falowodu tylko składowe elektryczne, a fale rodzaju II tylko składowe magnetyczne pola. Każda z tych fal zawiera znów wiele typów lub rodzajów fal; szczegółowego podziału dokonano przez dodawanie wskaźników, nazywając różne typy fal falami \(E_{mn}\) i \(H_{mn}\). Każda z tych fal ma w zasadzie swoją własną częstotliwość graniczną, przy której może już ona istnieć. Tłumienie fal, które przy częstotliwości granicznej jest nieskończenie wielkie, maleje wraz ze wzrostem częstotliwości, a następnie po osiągnięciu wartości najmniejszej dla większości typów fal znów wzrasta wskutek wzrostu strat w ściankach falowodu.
\(E\) – linie sił pola elektrycznego, \(H\) – linie sił pola magnetycznego
Między wieloma możliwymi typami fal w falowodzie o przekroju kołowym występują fale typu \(H_{0n}\), odznaczające się tym, że ich tłumienie maleje w sposób ciągły powy-
---
\(^1\) lub fale TM i TE.
żej częstotliwości granicznej. Podstawowy typ tych fal, tj. fala $H_{01}$ jest najmniej tłumiona i jest szczególnie ciekawa pod względem technicznym. Jak pokazano na rys. 3, linie pola elektrycznego tej fali tworzą współśrodkowe, jednakowo skierowane okręgi w płaszczyznach pionowych do osi falowodu (przekrój AB); składowe magnetyczne pola są skierowane zgodnie z osią falowodu. Podczas gdy tłumicność jednostkowa kablowego toru współosiowego rośnie proporcjonalnie do pierwiastka z częstotliwości, tłumienie fali $H_{01}$ maleje proporcjonalnie do odwrotności częstotliwości w potędze $3/2$. Przebieg tego tłumienia naniesiony jest jako funkcja częstotliwości na rys. 4 dla falowodu miedzianego o średnicy 70 mm. Na rysunku wykreślone są też krzywe tłumienia szczególnie często występujących typów fal $E_{11}$, $H_{11}$ i $H_{12}$.
Szczególne własności tłumieniowe fal typu $H_{01}$ są uwarunkowane tym, że w kierunku osiowym falowodu nie istnieją składowe pola elektrycznego, które mogłyby przyczynić się do powstania prądów wzdłużnych w ścianach falowodu i że wywołane przez wzdłużne linie sił pola magnetycznego prądy wirowe w ściankach falowodu maleją ze wzrostem częstotliwości. Wiązki linii sił pola magnetycznego skupiają się bowiem wówczas coraz bardziej na osi falowodu.
Zakłócające rozproszenie i absorpcja w wolnej atmosferze fal elektromagnetycznych powszechnie ok. 10 GHz - absorpcja powodowana przede wszystkim przez parę wodną i tlen - mogą być w falowodzie zmniejszone przez wypełnienie go właściwym gazem, np. azotem. Zamiast tego w falowodach występują jednak inne zakłócenia.
Dążąc do uzyskania możliwie małej tłumicności falowodu, należy oddalić się dostatecznie daleko od częstotliwości granicznej fali typu $H_{01}$; oznacza to jednak, że obok pożądanej fali $H_{01}$ możliwe jest powstanie dodatkowych innych rodzajów fal. Mogą one być łatwo wzbudzane, gdy falowód wykazuje jakieś odchylenia od dokładnego kształtu walca o przekroju kołowym. Okazało się na szczęście, że powstaje tylko niewiele rodzajów takich fal. Przede wszystkim bardzo łatwo występuje, przeważnie w krzywiznach, przemiana fali $H_{01}$ w falę $E_{11}$. Z rys. 4 można zauważyć, że fale $H_{01}$ i $E_{11}$ mają tę samą częstotliwość graniczną, a więc również tę samą prędkość fazową. Powoduje to silne sprzęgnięcie tych dwóch rodzajów fal w krzywiznach. Poza tym przy wygięciach osi i odchyleniach wymiarów łatwo zachodzi przemiana fali $H_{01}$ na $H_{1n}$; z fal typu $H_{1n}$ trzeba głównie wziąć pod uwagę fale $H_{11}$ i $H_{12}$.
Nieuniknione odchylenia wymiarów geometrycznych od kształtu walca kołowego powodują, że pewna mała część energii może przechodzić w inne rodzaje fal. Prowadzi to po pierwsze do zwiększenia tłumienia fali. Ponadto zostają wprowadzone zakłócenia, gdy przemienione fale zostaną częściowo znowu zmienione z powrotem w falę $H_{01}$, ponieważ większość fal rozchodzi się w falowodzie z inną prędkością niż fala $H_{01}$. Falowód z gołych metalicznych rur nie jest więc z tych względów właściwie stosowany.
Głównym dążeniem w technice falowodów jest więc wyłumienie niepożądanych rodzajów fal. Ważne jest również wykonanie falowodu w sposób ekonomiczny. Na pierwszy plan wysuwają się dwa rozwiązania: falowód spiralny (inaczej zwijkowy) i falowód z warstwą dielektryka. Obydwa falowody wykorzystują fakt, że fala $H_{01}$ w pobliżu ścian falowodu nie przenosi prawie żadnej energii oraz że nie powstają w nich znaczne niepożądane rodzaje fal. Cienki izolowany drut miedziany zwinięty w spiralę i pokryty warstwą tłumiącą zmniejsza wyżej wspomnianą przemianę fali $H_{01}$ w $E_{11}$ i tworzy ścianki falowodu bardzo dobrze tłumiące inne rodzaje niepożądanych fal. Warstwa dielektryka na falowodzie ma podobne działanie; nie jest ona wprawdzie tak skuteczna, mogłaby być jednak według dzisiejszej oceny znacznie tańsza.
Niedawno zostały pomierzone mechaniczne nisdokładności wykonanych falowodów i stąd obliczono tłumienie dodatkowe przesyłanej fali typu $H_{1n}$ w funkcji częstotliwości. Rys. 5 pokazuje przewidywane wartości tłumienności aluminiowego falowodu o średnicy 70 mm z warstwą dielektryka. Wydaje się, że może być zrobiony tańszy falowód pokryty warstwą dielektryka o dostatecznie małej tłumienności do ponad 100 GHz, zwłaszcza gdy przejdzie się z dotychczas rozważanej średnicy falowodu 50 mm na średnicę 70 mm. Ponieważ częstotliwość graniczna jest wtedy mniejsza, uzyskuje się mniejsze różnice opóźnie-
Rys. 5. Skuteczne tłumienie fali typu $H_{01}$, uwzględniające przemianę na inne rodzaje fal. Wartości odnoszą się do falowodu aluminiowego o średnicy 70 mm
nia czasowego, zwłaszcza przy mniejszych częstotliwościach. Na rys. 6 pokazano (krzywe ciągłe) różnice opóźnienia w pasmie o szerokości 200 MHz, i (krzywe przerwane) liczbę możliwych rodzajów fal. Z krzywych ciągłych widać, że różnią się one między sobą o współczynnik 2. Liczba możliwych rodzajów fal jest wprawdzie dwukrotnie większa, fakt ten nie ma jednak większego znaczenia, ponieważ i tak zakłócające działanie mają tylko rodzaje fal o niższej liczbie porządkowej. Falowód z
warstwą dielektryka, w którym zrobiono wstawki co 100 m z krótkich odcinków falowodu spiralnego o silnym tłumieniu niepożądanych rodzajów fal, wydaje się być korzystny pod względem ekonomicznym i możliwy do wykonania. Wybór optymalnej średnicy falowodu zależeć będzie głównie od technicznych możliwości produkcyjnych.
Rys. 6. Różnica opóźności fal $H_{01}$ dla pasma o szerokości 200 MHz /krzywe ciągłe/ i liczba rodzajów fal w falowodzie o przekroju kołowym /krzywe przerywane/
Dla systemu teletransmisyjnego ważny jest jeszcze wybór rodzaju modulacji. W falowodach, dających do dyspozycji dostatecznie szerokie pasmo częstotliwości, gdzie nie występują zaniki, wahania tłumicności ani zniekształcenia fazowe, a w wykorzystywanym zakresie szerokopasmowego kanału nie ma wzrostu tłumicności ze wzrostem częstotliwości jak w kablu współosiowym, ujwdoczniają się wszystkie zalety modulacji impulsowej kodowej. Nie ma potrzeby stawiania szczególnych wymagań co do liniowości wzmacniaków; impulsy zniekształcone przez resztkowe przemiany rodzajów fal mogą być w punktach wzmacniakowych regencrowane. Można przyjąć, że długość odcinków wzmacniakowych wyniesie od 25 do 30 km.
Rys. 7. Rozmieszczenie kanałów przesyłowych w systemie falowodowym
Na rysunku 7 przedstawione jest przykładowe rozmieszczenie częstotliwości pasma liniowego systemu falowodowego. W najniższym wierszu na rysunku 1800 kanałów telefonicznych tworzy najmniejszą grupę. Sygnał zwielokrotniony częstotliwościowo mógłby być zestawiony w pasmo liniowe, jak zwykle w technice telefonii nośnej. Sygnał ten zostaje następnie zmodulowany impulsowo kodowo, przybierając postać przebiegu nośnego wielkiej częstotliwości. Grupa ta zajmuje pasmo ok. 200 MHz w takim położeniu, w jakim ma być wysłana na linię. Sześć takich grup daje $6 \times 1800 = 10800$ kanałów, co zaznaczone jest
w ostatnim wierszu rysunku. Odstępy między grupami konieczne są dla późniejszego transferu za pomocą filtrów.
Następna wyższa grupa obejmuje $8 \times 10800 = 86400$ kanałów. Położona jest ona w naszym przykładzie między 35 a 51 GHz. Do tego dochodzi jeszcze pasmo od 53 do 69 GHz, w którym znajdują się kanały drugiego kierunku transmisji. Tak uzyskuje się razem zakres I, do którego dodaje się utworzony w ten sam sposób zakres II. Między 35 a 105 GHz można rozmieścić w jednym falowodzie 172800 kanałów telefonicznych. Częstotliwości te odpowiadają długościom fal w otwartej przestrzeni ok. 10 do 3 mm.
Urządzenia pracujące na falowodach są ekonomiczne już wtedy, gdy są one tylko częściowo wyposażone. Powołując je z kablami współosiowymi koszty w odniesieniu do jednego kilometrołącza są równe, gdy system falowodowy zawiera w przybliżeniu dwukrotnie więcej łączy niż system na kablu współosiowym. Stosunek ten mógłby być utrzymany również w przyszłości, aż do wyczerpania technicznych możliwości powiększania systemów na kablach współosiowych.
Ponieważ odległość między wzmacniakami w systemie falowodowym jest duża, prawdopodobnie koszty samego falowodu i jego ułożenia będą stanowić największą część, przy najmniej wówczas, gdy jest on tylko częściowo zajęty. Dlatego też są dziś szczegółowo studiowane warunki produkowania i układania falowodów.
W produkcji dąży się do tego, aby znaleźć tanie techniczne rozwiązanie, przy układaniu zaś chodzi o zbadanie i określenie koniecznej dokładności geometrycznej i utrzymanie tego stanu w ciągu dłuższego czasu.
5. SYSTEMY TELETRANSMISYJNE NA KABŁACH MORSKICH
Łączność telefoniczna przez wielkie oceany realizowana była początkowo za pomocą radia na falach długich przy częstotliwościach ok. 100 kHz. Później, w oparciu o odkrycia radioamatorów, realizowano łączność na falach krótkich przy częstotliwościach od 3 do 30 MHz. System radiowy jednowstęgowy na falach krótkich w latach trzydziestych osiągnął pewien poziom, pozwalający na zrealizowanie 4 łączy. Ponieważ urządzenia krótkofalowe mogą być stosowane na ziemi na dowolne odległości, począwszy od odległości odpowiadającej odcinkowi jednokrotnego odbicia od jonosfery (jednemu skokowi), trzeba w celu porównania kosztów przyjąć określoną odległość. Przyjmijmy odległość 6000 km, jaka jest między Europą a Ameryką Północną. Wtedy łącze telefoniczne na krótkich falach jest ok. 6 do 8 razy droższe niż łącze w systemie 2700-krotnym na kablach współosiowych w połączeniach naziemnych; jest ono jednak znacznie tańsze niż planowany w r. 1932 kabel morski z pojedynczym łączem.
Z czasem nauczono się budować kable morskie z podwodnymi wzmacniakami. Pierwsze ułożone kable transatlantyckie to TAT 1 i TAT 2. W kablach pasmo rozmówne wykorzystywane jest w granicach od 200 do 3050 Hz, a nie w granicach 300-3400 przepisanych przez CCITT, umieszczając je w pasmie liniowym w odstępach co 3 kHz, zamiast wg za-
---
1) W rozdziale tym omówione będą tylko kable morskie transatlantyckie.
lećeń CCITT co 4 kHz. Uzyskano dzięki temu 48 kanałów zamiast 36. Dalsze większe wykorzystanie torów w kablu morskim uzyskano dzięki urządzeniu, zwanemu w skrócie TASI. Urządzenie to, skonstruowane przez American Telephone and Telegraph Company, przydziela kanał tylko wtedy, gdy rozmówca rzeczywiście w danej chwili mówi. Za pomocą urządzenia tego uzyskuje się prawie podwojenie liczby łączy.
W roku 1961 Administracja Łączności Wielkiej Brytanii ułożyła między Szkocją a Kanadą nowoczesny kabel, zwany CANTAT. Kabel ten odznacza się nową konstrukcją mechaniczną elementu nośnego, który znajduje się w żyłę wewnętrznej kabla współosiowego. Średnica wewnętrzna żyły zewnętrznej wynosi 1 cal. Kabel jest lekki, o mniejszej tłumienności i tańszy niż poprzednie kable z opancerzeniem jako konstrukcją nośną. Zastosowano tu system jednotorowy różnokanałowy z odstępem między kanałami 3 kHz, pozwalający zrealizować 80 łącz. Wzmocniaki są tu większe, w cylindrycznej obudowie, zamiast dotychczas stosowanych wzmocniaków giętkich, długich. Wzmocniaki pracują równocześnie w obu kierunkach transmisji, co możliwe jest przez włączenie ich między zwrotnice.
W roku 1963 został ułożony pierwszy bezpośredni kabel transatlantycki TAT 3 między Anglią i USA bez punktów pośrednich. Kabel ten ma 6300 km długości i daje 128 łącz z 3 kHz odstępem między kanałami. Kabel i system są tu podobne do zastosowanych w linii CANTAT.
Dotychczasowe kable morskie wyposażone były we wzmocniaki lampowe, ale są już w planach opracowanie wzmocniaków.
tranzystorowe. Dzięki temu ułatwione będzie zasilanie, co pozwoli na powiększenie liczby wzmacniaków w linii podmorskiej, a tym samym zwiększenie liczby łączy.
Laboratorium Bella zapowiedziało na rok 1967 nowe rozwiązanie problemu łączności transoceanicznej. Kabel o lekkiej konstrukcji będzie miał zwiększoną średnicę wewnętrzną przewodu zewnętrznego do 1,5 cala. Pozwoli to na utworzenie 720 kanałów w odstępach co 3 kHz, w oddzielnych pasmach dla każdego kierunku transmisji. Każde przesyłane pasmo zajmuje ok. 2,5 MHz; kabel umożliwi również transmisję telewizyjną przy zmniejszonych nieco wymaganiach. Największa przesyłana częstotliwość wyniesie prawie 6 MHz, a odcinki wzmacniakowe będą miały długość 18 do 19 km. System zaprojektowany jest na odległość 7500 km bez pośrednich punktów zasilających, będzie więc zawierać około 400 wzmacniaków.
Do projektowania kabli morskich ze wzmacniakami przyjmowane są w zasadzie te same reguły co dla linii lądowych. Występujące różnice, które będą także istnieć w przyszłości, przytoczone są poniżej:
- z powodu dużego ciśnienia wody kabel musi mieć pełną izolację;
- ze względu na koszty system musi być tak zaprojektowany, aby sygnały obu kierunków transmisji przesyłane były w jednym kablu współosiowym.
- ponieważ wzmacniaki nie są dostępne, charakterystyki tłumienności kabla i wzmocnności wzmacniaków w funkcji częstotliwości muszą być nadzwyczaj dokładnie równe sobie i stałe w czasie,
- ułatwieniem w kablach morskich jest to, że nie ma po drodze żadnych odgałęzień, co zacieśniłoby jeszcze bardziej dopuszczalne tolerancje,
- szczególnie trudne jest rozwiązanie zasilania wzmacniaków. Zastosowano prąd stały; napięcie wynoszące wiele tysięcy volt podzielone na pół przyłożono przeciwnymi biegunami na obu końcach kabla. Stawia to wysokie wymagania kondensatorom użytym we wzmacniakach.
Koszty kabla morskiego w przeliczeniu na jedno kilometrołącze są oczywiście znacznie wyższe niż kabli lądowych, głównie dlatego, że liczba łącz jest dużo mniejsza. Koszt np. jednego kilometrołącza we wspomnianym wyżej kablu morskim TAT 3 ze 128 łączami wynosi ok. 20 razy tyle, ile w kablu zmiennym z 10800 łączami. W następnym projektowanym kablu morskim z 720 łączami koszty będą tylko 5 razy większe. Można powiedzieć, że kabel morski wkrótce dorówna łączności krótkofalowej.
6. ŁĄCZNOŚĆ SATELITARNA
Do pokonania znacznych odległości między kontynentami, oddzielnymi od siebie oceanami, telekomunikacja zaczyna dziś wykorzystywać sztuczne satelity ziemi. Satelity telekomunikacyjne mogą być bierne (pasywne) lub czynne (aktywne). Obecnie przeważa pogląd, że korzystniejsze są pod względem ekonomicznym satelity czynne,
tj. wyposażone w urządzenia odbiorcze i nadawcze. Zostało to już udowodnione przez trzy satelity doświadczalne: "Telstar 1" wystrzelony przez Laboratoria Bella w czerwcu 1962 r. (pracował około pół roku), "Relay" oraz "Telstar 2".
Systemy satelitarne można w zasadzie podzielić na dwie grupy, a mianowicie na systemy z satelitami poruszającymi się swobodnie i z satelitami, których ruch może być sterowany.
Satelity poruszające się swobodnie są stosunkowo proste i tanie. Wyposażone są tylko w urządzenia odbiorczo-nadawcze, urządzenia zasilające, urządzenia telemetryczne i zdalnego sterowania. Ponieważ tory, po których satelity poruszają się, nie mogą być obliczone z dowolnie dużą dokładnością, konieczne jest do utrzymania stałej łączności satelitarnej wystrzelenie dostatecznej liczby satelitów – należy liczyć się z liczbą 30 – tworzących sieć satelitarną, mogąca utrzymać czas przerw w transmisji w znośnych granicach.
Jeżeli satelity zostaną wyposażone w urządzenia sterujące, mogące korygować ich tory, można wtedy założyć, że zawsze co najmniej jeden satelita będzie w zakresie widoczności dwóch stacji naziemnych. Nie wystąpią wtedy żadne przerwy w transmisji i wystarczy mniejsza liczba satelitów niż w poprzednim przypadku, np. 12 satelitów. Najdogodniejszą orbitą satelity jest orbita o odległości od powierzchni Ziemi 36000 km; czas obiegu jest wówczas równy czasowi obrotu Ziemi, tj. wynosi 24 godziny. Satelita taki jest widziany z Ziemi jako nieruchomy, gdy
wystrzelony został w kierunku obrotu Ziemi i porusza się po orbicie równikowej; nazywamy go wówczas satelitą stacjonarnym. Zalety satelity stacjonarnego są niewątpliwe, dlatego też prowadzone są liczne prace badawcze i projektowe, które między innymi muszą doprowadzić do opracowania urządzeń do sterowania i korygowania toru satelity, działających co najmniej w ciągu 1 roku. Jako zalety satelity stacjonarnego należy wymienić: możliwość zastosowania tylko 1 anteny (zamiast dwóch przy satelitach niestacjonarnych), brak przerw w transmisji przy przełączaniu się z jednego satelity na drugi, a także bardzo małe zmiany częstotliwości na skutek zjawiska Dopplera. Zmiany częstotliwości w zakresie mikrofal przy satelitach poruszających się na średnich odległościach od powierzchni Ziemi mogą dochodzić do 10 kHz, co wymaga zastosowania technicznych środków zaradczych, mających na celu skompensowanie tego zjawiska. Wadą satelitów stacjonarnych jest osiągnięcie dopuszczalnej granicy opóźnienia przesyłanych sygnałów, tj. około 0,3 sek. Jest to powód, dla którego projektuje się również system łączności z satelitami sterowanymi o orbitach równikowych, lecz na średnich wysokościach np. 14000 km. Czas obiegu dokoła Ziemi wynosi wtedy 8 godzin; co 12
---
1) Satelita synchroniczny ma okres obrotu wokół Ziemi równy okresowi obrotu Ziemi względem swej osi. Satelita stacjonarny jest to satelita synchroniczny, którego kołowa orbita leży w płaszczyźnie równika ziemskiego, a którego ruch odbywa się w kierunku zgodnym z kierunkiem obrotu Ziemi.
godzin każdy satelita będzie wtedy widoczny o tej samej porze w tym samym punkcie horyzontu.
Bardzo ważnym problemem we wszystkich typach satelitów jest kontrola położenia anten satelity w celu uzyskania właściwego skierowania wiązki promieniowania elektromagnetycznego na Ziemię. Głównymi zasadami, na których opiera się kontrola położenia anten, są:
1. Mechaniczna stabilizacja w stosunku do Ziemi własnych obrotów swobodnych satelity w trzech osiach współrzędnych; jako kryterium może być wykorzystane promieniowanie cieplne Ziemi. Antena kierunkowa skierowuje wtedy całe promieniowanie na powierzchnię Ziemi.
2. Częściowa stabilizacja położenia, tak zwana stabilizacja skrętu lub obrotu, jeżeli satelitom nadana została pewna rotacja; oś obrotu zachowuje swoje niezmienne położenie w ciągu bardzo długiego czasu bez doprowadzania energii. Ustawiając np. oś obrotu pionowo do płaszczyzny toru osiągnięto, że obracający się równik satelity będzie zawsze skierowany do Ziemi. W tym przypadku można w sposób prosty osiągnąć kołowe promieniowanie kierunkowe anteny satelity, o tzw. "obwarzankowej" charakterystyce; antena promieniuje dookołań, lecz tylko w kierunku płaszczyzny Ziemia – satelita, a nie w kierunku osi obrotu.
---
1) Jest to tzw. satelita podsynchroniczny; wielokrotność okresu jego obrotu równa się okresowi obrotu Ziemi.
Przy satelitach aktywnych istnieją dwa niezależne odcinki trasy linii satelitarnej, następujące bezpośrednio po sobie, mianowicie odcinek Ziemia – satelita i odcinek satelita – Ziemia. Przyjmując, że antena kierunkowa satelity wypromieniuje energię równomiernie tylko na całą widoczną powierzchnię Ziemi, tak iż nie będzie strat energii w pozostaliej przestrzeni, można w łatwy sposób określić liczbowo tłumienność obu odcinków. Całkowita wypromieniowana moc rozkłada się na powierzchnię $\frac{\pi D^2}{4}$, gdzie $D$ jest średnicą Ziemi. Przez antenę odbiorczą stacji naziemnej o średnicy $d$ zostaje odebrana część mocy odpowiadająca powierzchni $\frac{\pi d^2}{4}$. Stosunek mocy nadawanej do odbieranej wynosi więc $(\frac{D}{d})^2$. Przyjmując współczynnik skuteczności anteny naziemnej 50% oraz tłumienie na brzegach listka kierunkowej charakterystyki anteny satelity 3 dB, tłumienność odcinka trasy wyniesie:
$$a = 20 \lg \frac{2D}{d} \text{ dB}$$
Zależność ta została wyprowadzona dla kierunku satelita – Ziemia, lecz słuszna jest także na zasadzie wzajemności dla kierunku Ziemia – satelita, ponieważ do nadawania i odbioru służą jednocześnie te same anteny. Tłumienność odcinka trasy jest więc niezależna od częstotliwości i wysokości toru satelity. Przy wyborze częstotliwości transmisji uwzględnia się tylko fakt, że przy częstotliwościach mniejszych niż 1 GHz atmosfera i galaktyka wywołują silne zakłócenia mające charakter szumów, a przy częstotliwościach większych niż ok. 10 GHz tłumienność bardzo wzrasta wskutek działania opadów atmosferycznych, pary wodnej itp. Najkorzystniejsze są dlatego częstotliwości leżące pośrodku "okien radiowych". CCIR zaleca częstotliwości wokół 4 i 6 GHz, ponieważ są one już wykorzystywane w poprzednio stosowanych komercjalnych usługach łączności. Przy technicznie i ekonomicznie uzasadnionej 25-metrowej średnicy anteny stacji naziemnej tłumienność odcinka trasy wyniesie ok. 120 dB. Tłumienności tego rzędu znane są w radiokomunikacji rozsiewczej (rozgłaszaniu), gdzie moce nadawania wynoszą najczęściej wicle kilowatów. Dla odcinka Ziemia – satelita problem jest więc całkowicie do rozwiązania. Odcinek satelita – Ziemia wymaga jednak specjalnych przedsięwzięć, ponieważ ze względów ekonomicznych moc nadawania musi być ograniczona do kilku watów.
CCIR podaje zalecenia, dotyczące dopuszczalnych szumów w łączach satelitarnych, a mianowicie, niezależnie od odległości, jaka jest do pokonania, średnia moc szumów nie powinna przekraczać 10000 pW w punkcie o poziomie względnym zero, co odpowiada odstępowi sygnału od szumów 50 dB. Dla odcinka satelita – Ziemia przyjęto odstęp sygnału od szumów 53 dB. Aby osiągnąć te wartości trzeba zastosować wszystkie dostępne środki techniczne. Decydujące jest tu zastosowanie wzmacniaczy molekularnych (maserów). Energię szumów wyraża się dziś często jako równoważną temperaturę szumów. Temperatura $293^\circ K$ odpowiada energii szumów $1 \ kT_0 = 4 \cdot 10^{-21} \ W \ sek$. Podczas gdy temperatury szumów dotychczas używanych odbiorników
wynosiły 2000 do $3000^0$K, przez zastosowanie maserów można obniżyć temperatury szumów w zakresie mikrofalowym w urządzeniach odbiorczych naziemnych do około $50^0$K. Zalety tak niskich temperatur szumów wykorzystuje się prawie w pełni, ponieważ anteny nie są skierowane w kierunku horyzontalnym jak przy normalnych liniach radiowych, lecz w kierunku "zimnego" nieba, którego szumy w zakresie mikrofalowym wynoszą tylko kilka stopni Kelvina. Uzyskuje się więc zysk około 17 dB. Dalszym środkiem jest zastosowanie modulacji częstotliwości o dużej dewiacji, dzięki czemu można zwiększyć odstęp sygnału od szumu. Wykorzystując zalecaną przez CCIR szerokość pasma 50 MHz przy maksymalnej dewiacji $\pm 20$ MHz, można wykazać za pomocą obliczeń, że przy zachowaniu wszystkich podanych warunków i przy mocy nadajnika satelity ok. 10 W możliwe jest zastosowanie systemu o 1200 kanałach (patrz uzupełnienie). Ponieważ pasmo dla 1200 kanałów wynosi ok. 5,5 MHz, można zamiast kanałów telefonicznych przesyłać program telewizyjny. Rezygnując z pełnej stabilizacji położenia satelity, a ograniczając się tylko do stabilizacji obrotu bez dodatkowego sterowania anteny, szerokość przesyłanego pasma zostaje ograniczona z powodu zmniejszonego zysku kierunkowego anteny; można więc utworzyć wiązkę tylko 900 kanałów przy wysokości toru satelity 14000 km i 600 kanałów w przypadku satelity stacjonarnego.
Dowolność wyboru miejsca dla stacji naziemnej w celu zrealizowania transmisji w kierunku Ziemia – satelita pozwala na projektowanie sieci o najdogodniejszym ukształtowaniu. Przy połączeniu dwóch stałych punktów na Ziemi najbardziej celowe jest przyjęcie tego samego rodzaju modulacji dla obu kierunków transmisji. Duże wiązki łączy będą w najbliższych 10-20 latach potrzebne tylko między Ameryką Północną i Europą; przy wszystkich innych połączeniach np. Europy z różnymi częściami Afryki i Ameryki Południowej, z Indią itd., przewidywane dziś przyszłe potrzeby łączy rzadko przekroczą liczbę 60. W celu ekonomicznego wykorzystania sieci satelitów należy więc dążyć do stworzenia możliwości nawiązania łączności z satelitami z wielu stacji naziemnych jednocześnie. Pozwoliłoby to na realizację ruchu nie tylko międzykontynentalnego, lecz również ruchu w obrębie np. kontynentu afrykańskiego. Przy tego rodzaju połączeniach wspomniane na wstępie zjawisko Dopplera wpływa jednak szkodliwie, ponieważ na każdym odcinku między stacją naziemną a satelitą odchylenie częstotliwości spowodowane tym zjawiskiem jest różne, co może prowadzić do nakładania się poszczególnych pasm częstotliwości na siebie. Jeżeli dla każdej stacji naziemnej przydzielone jest wąskie pasmo i jeżeli chce się uniknąć straty kanałów, wówczas celowe jest w stacji naziemnej przesunąć pasma częstotliwości odpowiednio do ruchu satelity.
Prace projektowe nad szeregiem materiałów zostały już intensywnie rozpoczęte w wielu krajach, także poza USA skąd wyszła inicjatywa. W tym czasie powstała również w NRF w pobliżu Monachium naziemna stacja satelitarna, przy wykorzystaniu której w ciągu 1964 roku zaczęcie będą badania. Można oczekiwać, że w najbliższych 10 latach postawione zagadnienia techniczne będą w większości rozwiązane, co pozwoli na utworzenie obok łączności na kablach morskich także łączności satelitarnej o podobnej liczbie łączy przy zbliżonych kosztach przypadających na jedno kilometrołącze.
7. UZUPEŁNIENIE
W omawianych różnych systemach teletransmisyjnych wspomniano o różnych sposobach modulacji, a mianowicie: o stosowanej dziś w systemach kablowych modulacji jednowstęgowej (EM), o modulacji częstotliwości (FM) w systemach na liniach radiowych, a ponadto o rzadko dotychczas stosowanej modulacji impulsowej kodowej (PCM).
Poniżej zostaną omówione dla przypomnienia najważniejsze dane tych sposobów modulacji, dotyczące wymaganej szerokości pasma i wielkości szumów.
7.1. Wymagane szerokości pasm częstotliwości
Oznaczmy szerokość pasa jednego kanału telefonicznego $B_0$. Jak wiadomo, przyjmuje się na ogół szerokość 4 kHz. Zwyczajny system nośny z jednowstęgową modulacją (EM) przy 2 kanałach telefonicznych wymaga pasa
$$B_{EM} = zB_0 \quad (1)$$
Z praktycznych względów między grupami kanałów przewiduje się odstępy, co powoduje zajęcie pasa o ok. 10% szerszego niż to wynika z równania (1).
W celu określenia wymaganego pasma przy modulacji impulsowej kodowej wychodzimy z prostej modulacji amplitudy impulsów (PAM), a mianowicie rozważymy najpierw przebiegi przy tworzeniu kanałów czasowych w systemie o zwielokrotnieniu czasowym. Zgodnie z teorią modulacji impulsowej sygnał rozmowny trzeba próbkować z częstotliwością, która wynosi co najmniej:
\[ f_0 = 2B_0 \]
(2)
Przy czasie trwania \( T \) impulsu próbującego, który może mieć kształt zaokrąglony, otrzymuje się sygnał impulsowy, jak pokazuje rys. 8.
Niczębne pasmo częstotliwości do przesłania takiego impulsu w przypadku granicznym jest:
\[ B_{PAM} = \frac{1}{2T} \]
(3)
Odstępy między impulsami pokazane na rysunku mogą być wypełnione liczbą z impulsów, odpowiadających innym sygnalom rozmownym. Jako największą możliwą liczbę kanałów otrzymuje się:
\[
z = \frac{T_0}{T}
\]
Stąd
\[
B_{PAM} = \frac{1}{2} \cdot \frac{z}{T_0} = zB_0
\]
co odpowiada równaniu (1). Przy modulacji amplitudy impulsów (PAM) nie potrzeba więc szerszego pasma częstotliwości niż przy modulacji jednowstęgowej. Przy powyższych rozważaniach nie uwzględniono jednak wcale przeniku między kanałami, występującego na skutek przebiegów nieustalonych, a powodującego, iż przy modulacji PAM musi być przewidziane znacznie szersze pasmo częstotliwości. Natomiast przy modulacji PCM, dokładniej mówiąc przy zastosowaniu kodu binarnego, wymagania na przenik między torami są dużo łagodniejsze; wystarczające jest przyjęcie pasma poszerzonego, jak w telegrafii, tylko o 50%. Podobnie jak w telegrafii każdy znak, tak tu każdą próbkę określa liczba elementów kodu. Liczba możliwych ich kombinacji określa z kolei liczbę stopni kwantyzacji; uzyskuje się mianowicie dla kodu q elementowego \(2^q\) możliwych takich stopni lub skoków amplitudy. Np. dla ośmiu elementów jest 256 stopni. Jest to liczba stopni co najmniej potrzebna do uzyskania dostatecznej jakości transmisji telefonicznych – do dokładniejszego określenia wymagań dojdziemy przy rozważaniach zagadnień szumowych – tak więc uzyskuje się wymagania na szerokość pasma przy modulacji PCM:
\[
B_{PCM} = 1,5 q B_{EM}
\]
(6)
Zależność ta jest słuszna nie tylko wtedy, gdy kanały tworzone są przez zwielenokrotnienie czasowe, to znaczy, gdy sygnały rozmówne są osobno kodowane, lecz także wtedy, gdy cała wiązka sygnałów nośnych utworzona metodą modulacji jednowstęgowej zostaje zakodowana. Jeżeli sygnał po modulacji PCM nie jest wysyłany w pasmie podstawowym, lecz moduluje prąd nośny wielkiej częstotliwości, wtedy przy zwykłej modulacji amplitudy potrzebne jest pasmo o podwójnej szerokości w stosunku do pasma podstawowego z równania (6). Przy kodzie ośmioelementowym wymagane pasmo jest, w stosunku do pasma przy modulacji jednowstęgowej, 12 lub 24-krotnie szersze, zaś przy dziewięciu elementach – 14 względnie 28-krotnie szersze. Te duże wymagania co do szerokości pasma równoważone są tym, że zmodulowany sygnał PCM może być regenerowany przy każdym wzmocnieniu, a więc przy połączeniu łańcuchowym wzmacniaków zniekształcenie i szumy nie sumują się. Dzięki temu poziom sygnału na każdym wejściu wzmacniaka może być obniżony w pobliżu tzw. "progu szumów", tzn. do odstępu poziomu od szumów ok. 15 do 20 dB. Ponadto można wykorzystać pełną wzmocnność wzmacniaczy, ponieważ nie trzeba zwracać uwagi na linearność ich charakterystyk, co pozwala na uniknięcie konieczności stosowania sprzężenia zwrotnego.
Stosowana często w radiokomunikacji modulacja częstotliwości różni się od dwóch innych metod modulacji
tym, że daje dużą swobodę w ustalaniu wymagań dotyczących szerokości pasma. Przy przesyłaniu wiązki sygnałów rozmownym zmodulowanych jednowstęgowo, których charakter przebiegu przy dostatecznie dużej wiązce jest taki jak szumów białych, oblicza się szerokość pasma częstotliwości według wzoru:
\[ B_{FM} = 2 \left( \Delta F + f_{\text{max}} \right) \]
gdzie:
- \( \Delta F \) – maksymalna dewiacja częstotliwości,
- \( f_{\text{max}} \) – największa częstotliwość pasma podstawowego.
Wielkość \( f_{\text{max}} \) jest w przybliżeniu równa szerokości pasma podstawowego, tak iż można również napisać:
\[ B_{FM} = 2 B_{EM} \left( 1 + \frac{\Delta F}{B_{EM}} \right) \]
Można więc szerokość pasma przesyłanego zwiększać od wartości najmniejszej, która przy bardzo małej dewiacji równa się podwojonej szerokości pasma podstawowego, aż do dowolnie dużych wartości. Jak wiadomo, osiąga się przy tym zmniejszenie szumów proporcjonalnie do dewiacji częstotliwości. Maksymalna dewiacja częstotliwości obliczana jest w radiokomunikacji ze skutecznej dewiacji częstotliwości na kanał \( \delta f \), która stanowi podstawę do obliczeń szumów i określona jest też przez CCIR dla wszystkich systemów; do obliczania maksymalnej dewiacji częstotliwości służy współczynniki wartości szczytowej $C_{sp}$, które podane są w zaleceniach CCITT w tabelach, praktycznie dla wszystkich spotykanych wielkości wiązek; obliczeń dokonuje się wg równania:
$$\Delta F = C_{sp} \cdot \sigma f \cdot \sqrt{2}$$ \hspace{1cm} (8)
Ze względu na dążenie do ekonomicznego wykorzystania pasma częstotliwości, radiokomunikacja coraz bardziej redukowała względną dewiację $\Delta F/B_{EM}$; w ostatnich zaleceniach CCIR dla systemu 1800 kanałowego zaproponowano dewiację na kanał $\delta f$ równą 140 kHz, co da je maksymalną dewiację częstotliwości $\Delta F$ równą ±6 MHz. Maksymalna dewiacja jest więc mniejsza niż największa częstotliwość modulacji 8 MHz i wg równania (7) wymagane pasmo wynosi 28 MHz. W tym wypadku
$$B_{FM} = 3,5 B_{EM}$$ \hspace{1cm} (9)
rozszerzenie więc pasma jest znacznie mniejsze niż przy modulacji PCM.
7.2. Szумy
Obok wymagań co do szerokości pasma częstotliwości, najważniejszym parametrem mówiącym o jakości transmisji jest osiągalny w danym systemie odstęp sygnału od szumów. CCITT zaleca, aby na końcu łącza o długości 2500 km odstęp sygnału od szumów wynosił 50 dB, co odpowiada 10000 pW w punkcie o poziomie względnym zero. Jednym z ważniejszych punktów wymagań na system są wymagania na szumy termiczne, którym przy modulacji EM lub FM należy przydzielić pewną część z 10000 pW; w poniższych rozważaniach dla normalnych połączeń na powierzchni Ziemi wzięto za podstawę odstęp sygnału od szumów termicznych wynoszący:
\[ 10 \lg S/N = 56 \text{ dB} \]
Odpowiada to mocy szumów termicznych 2500 pW lub 1 pW/km w punkcie o poziomie względnym zero.
a. Modulacja jednowstęgowa
Rozważmy zależność między dopuszczalną tłumiennością odcinka wzmacniakowego a wymaganą mocą wyjściową wzmacniaka. Ponieważ dla określenia wymagań na wzmacniak decydująca jest szczytowa moc wyjściowa \( P_s \), niech wszystkie zależności będą odniesione do tej wielkości. Zależność między mocą szczytową całkowitego sygnału (w całym przenoszonym pasmie) a pomiarową mocą odniesienia \( P_0 \) na jeden kanał telefoniczny wyrażona jest przy dostatecznie dużej liczbie kanałów (większej niż ok.300) przez:
\[
P_s = z \frac{P_0}{31} \cdot 16 \approx \frac{z}{2} \cdot P_0
\]
(10)
Średnia moc w kanale telefonicznym wynosi mianowicie 1/31 mocy odniesienia \( P_0 \), zaś współczynnik 16 (12 dB)
jest stosunkiem mocy szczytowej do średniej wszystkich kanałów. Stąd współczynnik wartości szczytowej w równaniu (8) będzie:
\[ C_{sp} = \sqrt{\frac{P_s}{P_0}} \approx \sqrt{\frac{Z}{2}} \] \hspace{1cm} (11)
W założeniu, że moc szczytowa jest większa o ok. 12 dB od średniej mocy wszystkich kanałów – sygnał sumaryczny ma charakter szumów białych – prawdopodobieństwo przekroczenia mocy szczytowej wynosi ok. \(10^{-5}\). Zakłócenia wywołane przez obcinanie tak rzadko występujących dużych mocy szczytowych są pomijalnie małe w stosunku do innych szumów, również przy bardzo wielu łańcuchowo połączonych wzmacniakach.
Stosunek sygnału do szumów S/N równa się stosunkowi mocy sygnału pomiarowego do psofometrycznej mocy szumów na wejściu odbiornika względnie wzmacniaka w pasmie kanału telefonicznego, a więc:
\[
\frac{S}{N} = \frac{P_o \cdot 10^{-a/10}}{P_N}
\] \hspace{1cm} (12)
gdzie:
\(a\) – tłumienność odcinka wzmacniakowego w dB.
Psofometryczna moc szumów określona jest równaniem:
\[ P_N = F \cdot kT \cdot B \cdot C \] \hspace{1cm} (13)
gdzie:
$F$ - współczynnik szumów,
$C$ - współczynnik ważności psofometrycznej.
Z równań (10) i (12) otrzymuje się:
$$\frac{S}{N} = \frac{P_S \cdot 10^{-a/10}}{P_N} \cdot \frac{2}{z} \quad (14)$$
Przy $B = 3100 \text{ Hz}$ i $C = 0,56$ będzie:
$$P_N = 0,7 \cdot 10^{-17} \cdot F \ [\text{W}] \quad (15)$$
a stąd z równania (14)
$$\frac{S}{N} = \frac{P_S}{1W} \cdot 10^{-a/10} \cdot 2,9 \frac{10^{17}}{F} \cdot \frac{1}{z} \quad (16)$$
Podstawiając $10 \lg S/N = 56 \text{ dB}$ otrzymuje się dopuszczalną tłumienność odcinka linii:
$$a = 119 \text{ dB} + 10 \lg \frac{P_S}{1W} - 10 \lg z - 10 \lg F \quad (17)$$
Na ogół na dłuższych odcinkach włączana jest większa liczba wzmocniaków, których szумy dodają się; wtedy dopuszczalna tłumienność przypadająca na odcinek wzmocniakowy wyniesie:
\[ a = 119 \text{ dB} + \frac{P_s}{1W} - 10 \lg z - 10 \lg v - 10 \lg F \quad (18) \]
Dla przykładu w systemie o 8100 kanałach, przy długości odcinka wzmacniakowego 2,3 km pracuje 1100 wzmacniaków. Dopuszczalna tłumienność odcinka wzmacniakowego przy szczytowej mocy wyjściowej \( P_s = 0,1 \text{ W} \) i \( F = 3 \) będzie równa:
\[ a = (119 - 10 - 39 - 31 - 5) \text{ dB} = 34 \text{ dB} \quad (19) \]
b. Modulacja częstotliwości
Dla odstępu od szumów w kanale telefonicznym słuszna jest przy modulacji FM zależność
\[ \frac{S}{N} = \frac{P_s}{2P_N} \cdot 10^{-a/10} \cdot \left( \frac{\delta f \cdot \sqrt{2}}{f_{\text{max}}} \right)^2 \cdot C_p \quad (20) \]
gdzie:
- \( P_N \) – moc zdefiniowana równaniem (13),
- \( P_s \) – moc stała generatora, która przy modulacji FM jest niezależna od modulacji,
- \( C_p \) – współczynnik, uwzględniający precmfazę,
- \( \delta f \) – skuteczna dewiacja przy modulacji jednym kanałem, odpowiadająca mocy sygnału pomiarowego \( P_o \) w kanale telefonicznym.
Między dewiacją maksymalną $\Delta F$ i dewiacją skuteczną, przy dużej liczbie kanałów słuszna jest zależność, zgodnie z równaniami (8) i (11):
$$\Delta F = \sqrt{\frac{2}{2}} \cdot \delta f \cdot \sqrt{2} = \sqrt{z} \cdot \delta f$$ \hspace{1cm} (21)
Dewiacja ta może być przekroczona, jak w równaniu (10), z prawdopodobieństwem $10^{-5}$. Z równań (20) i (21) otrzymuje się:
$$\frac{S}{N} = \frac{P_S 10^{-a/10}}{P_N} \left( \frac{\Delta F}{f_{\text{max}}} \right)^2 \frac{C_p}{z}$$ \hspace{1cm} (22)
Biorąc za podstawę zwykle stosowaną w łączności na liniach radiowych pręcemfazę 8 dB ($C_p \leq 3$ dB) i przyjmując $P_N$ wg równania (15) otrzymuje się przy $v$ odcinkach przesyłowych dopuszczalną tłumienność linii przypadającą na odcinek przesyłowy
$$a = 120 \text{ dB} + 10 \lg \frac{P_S}{1W} - 10 \lg z +$$
$$+ 20 \lg \frac{\Delta F}{f_{\text{max}}} - 10 \lg v - 10 \lg F$$ \hspace{1cm} (23)
System o 1800 kanałach ma następujące dane:
$$F = 10 \quad \Delta F = 6 \text{ MHz}$$
$$P_S = 10 \text{ W} \quad f_{\text{max}} = 8 \text{ kHz}$$
Długości odcinków przesyłowych na liniach radiowych wynoszą około 50 km, tak że dla 2500 km \( v = 50 \). Stąd:
\[
a = 68 \text{ dB}
\]
Tłumienność przeciętna odcinka przesyłowego w pasmie 6 MHz wynosi przy swobodnej propagacji ok. 60 dB, tak iż system ten ma pewną rozrwę na zaniki i straty na doprowadzeniach, wynoszącą ok. 8 dB.
W przypadku omawianej tu łączności satelitarnej założono dla odcinka satelita – Ziemia \( a = 120 \text{ dB} \). Przy \( F = 0,17 \) (co odpowiada \( T = 50^\circ K \)), \( 10 \lg S/N = 53 \text{ dB} \), \( \Delta F = 20 \text{ MHz} \), \( z = 1200 \), stąd \( f_{\text{max}} = 5,5 \text{ MHz} \), jak również \( v = 1 \), będzie więc
\[
P_s = 8 \text{ W}.
\]
c. Modulacja impulsowa kodowa
Przy modulacji PCM szумy nie sumują się. Długość odcinka wzmacniakowego jest określona jedynie przez wartość progową PCM. Wartość ta równa jest stosunkowi całkowitej mocy sygnału do całkowitej mocy szumu na wejściu wzmacniaka
\[
\frac{S}{N} = \frac{P_s \cdot 10^{-a/10}}{P_N \cdot z \cdot 1,5 q}
\]
(24)
przy czym \( P_N = F kT B_0 \) bez psofometrycznego współczynnika ważności; przy \( B_0 = 4 \text{ kHz} \) i \( q = 9 \) będzie:
\[
\left( \frac{S}{N} \right)_{całk} = 1,4 \cdot 10^{15} \frac{P_s}{z} \cdot \frac{1}{F} \cdot 10^{-a/10}
\] (25)
Przyjmując jako próg wymagany stosunek sygnału do szumu \( S/N_{całk} \) odpowiednio 16 dB otrzymuje się tłumienność odcinka wzmacniakowego
\[
a = 135 \text{ dB} + 10 \lg \frac{P_s}{1W} - 10 \lg z - 10 \lg F
\] (26)
Przy mocy wyjściowej \( P_s = 0,1 \text{ W} \) i \( F = 3 \) dla systemu o 2700 kanałach dopuszczalna tłumienność odcinka wzmacniakowego wynosi:
\[
a = 90 \text{ dB}
\]
zaś dla systemu o 8100 kanałach
\[
a = 85 \text{ dB}.
\]
Można jeszcze dodać, że przy modulacji PCM, po zdekodowaniu w kanałach telefonicznych nie występują żadne szумy termiczne pochodzące z linii, lecz tylko tzw. szum kwantowania. Przy bardzo dużej liczbie zwielokrotnionych częstotliwościowo kodowanych sygnałów, odstęp sygnału od szumu pochodzącego od kwantowania, wyrażony przez \( 10 \lg S/N \), zależy od liczby \( q \) elementów kodu:
| \( q \) | \( 10 \lg S/N \) |
|--------|-----------------|
| 7 | 53 dB |
| 8 | 58 dB |
| 9 | 63 dB |
Gdy według zaleceń CCITT następuje demodulacja co 280 km, jak zwykle w łączach krajowych, wtedy szумy wszystkich urządzeń przemiany nakładają się. W łączu o długości 2500 km znajduje się 9 par urządzeń przemiany, przeto szum kwantowania wzrasta o 10 dB. Ponieważ dla całego łącza wymagana jest wartość 51 dB – 1 dB jest zarezerwowany dla końcowych urządzeń nośnych – odcinek modulacyjny (tj. odcinek między dwoma punktami przemiany) musi mieć odstęp od zakłóceń co najmniej 61 dB. Nic wystarczy więc w tym przypadku kod 8-elementowy, lecz konieczne jest zastosowanie kodu 9-elementowego.
621.395.4 : 621.315.2
WSPÓŁCZESNE SYSTEMY WSPÓŁSIOWE,
ICH EKONOMICZNOŚĆ I WŁASNOŚCI,
Opracował: A. Moniuszko
Telefoniczne systemy nośne mają dwie zasadnicze grupy urządzeń, a mianowicie urządzenia końcowe (krotnice) i trakt liniowy (urządzenia liniowe, tj. linie i wzmacniaki przelotowe).
W zależności od rodzaju drogi transmisyjnej stosuje się różne typy urządzeń liniowych, podczas gdy urządze-
---
1) Referat wygłoszony przez S. Trońskiego pracownika naukowego firmy LM Ericsson (Szwecja) na Sympozjum Naukowym SEP i Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 3–6 grudnia 1963 r.).
nia końcowe ogólnie są jednakowe. Tak więc można określić cztery typy systemów:
na torach napowietrznych,
na symetrycznych torach kablowych,
na współosiowych torach kablowych,
na liniach radiowych.
Charakterystyczne własności tych systemów uwarunkowane są przede wszystkim urządzeniami liniowymi. W niniejszym artykule omówione są głównie urządzenia liniowe, przy czym nacisk położono na nowoczesne systemy pracujące na małowymiarowych torach współosiowych.
Aby wyrobić sobie pogląd na zakres zastosowań systemów, muszą być ustalone ich stosunki ekonomiczne. Największy wpływ mają koszty: 1) linii przewodowych i 2) wzmacniaków.
Koszty samej pary współosiowej można wyrazić przez
\[ \alpha = \frac{aD^2}{N^{0.5}} \]
gdzie:
- \( a \) – współczynnik,
- \( D \) – średnica przewodu zewnętrznego pary.
Zależność ta słuszna jest dla par jednakoowego typu, np. dla małowymiarowych par, jak również dla pary typu 2,6/9,5 mm, przy czym \( a \) przyjmuje różne wartości.
Tłumienność jednostkowa pary współosiowej może być wyrażona jako:
\[ \alpha \approx \frac{b}{D} N^{0.5} \]
Można zaś udowodnić, że przy współczesnych tranzystorowych wzmacniakach przelotowych słuszna jest zależność:
\[ p \approx cN^{0.2} \]
gdzie:
- \( p \) – cena na 1 dB,
- \( b, c \) – współczynniki,
- \( N \) – liczba kanałów,
(przy czym \( c \) przy urządzeniach lampowych jest trzy do czterech razy większe).
Koszty wzmacniaków na km wynoszą więc
\[ \alpha_p = \frac{bc}{D} N^{0.7} \]
Koszty całkowite urządzeń liniowych na km wyniosą w przypadku systemu dwutorowego:
\[ T = 2 \frac{bc}{D} N^{0.7} + 2aD^2 + K \quad (1) \]
gdzie: \( K \) – koszty budowy kabla na km.
Z (1) można obliczyć interesującą nas wielkość \( t \), to jest cenę na kilometr i na 1 kanał
\[ t = 2 \frac{bc}{D} N^{-0.3} + 2aN^{-1}D^2 + KN^{-1} \quad (2) \]
Ze wzoru tego widać, że
\[ \frac{dt}{dN} < 0 \]
Oznacza to mianowicie, że jednostkowe koszty kanału (na 1 km) ze wzrostem wielkości systemu, to znaczy ze wzrostem liczby kanałów $N$, maleją.
Zależność $t$ od średnicy przewodu zewnętrznego można zbadać, obliczając:
$$\frac{dt}{dD} = 4aN^{-1}D - 2bcN^{-0.3} \cdot D^{-2}$$
$t$ osiąga minimum, gdy $\frac{dt}{dD} = 0$. Stąd:
$$D_{opt} = \left(\frac{bc}{2a}\right)^{1/3} \cdot N^{0.23}$$
(3)
Rys. 1. Optymalna średnica pary współosiowej w zależności od liczby kanałów
Funkcja ta przedstawiona jest na rys. 1, gdzie $N$ jest zmienną zaś $c$ i $a$ są parametrami.
Krzywa 1 pokazuje $D_{\text{opt}}$ małowymiarowych par współosiowych z izolacją balonową, przy uwzględnieniu kosztów inwestycyjnych.
Krzywa 2 pokazuje $D_{\text{opt}}$ tego samego typu pary, lecz przy uwzględnieniu rocznych kosztów amortyzacji.
Krzywa 3 pokazuje $D_{\text{opt}}$ pary współosiowej 2,6/9,5 mm o izolacji krążkowej, przy uwzględnieniu kosztów inwestycyjnych.
Krzywa 4 pokazuje $D_{\text{opt}}$ pary współosiowej 2,6/9,5 mm o izolacji krążkowej, przy uwzględnieniu rocznych kosztów amortyzacji.
Krzywe 5 i 6 odpowiadają krzywym 3 i 4, lecz przy zastosowaniu wzmacniaków lampowych.
Roczne koszty amortyzacji obliczone są przy założeniu okresu amortyzacji urządzeń wzmacniakowych na lat 10, a kabli na lat 30, przy czym przyjęto stope procentową 6%.
Z krzywych wynika, że przy wprowadzeniu tranzystorów optymalna wielkość systemu na torach kablowych współosiowych typu 2,6/9,5 mm podwyższona zostaje do około 11000 kanałów, gdy uwzględnione są koszty roczne amortyzacji, a do około 36000 kanałów, gdy weźmie się pod uwagę koszty inwestycyjne.
Liczby te wskazują jednoznacznie, że celowe jest wprowadzenie cieńszej pary współosiowej. Małowymiarowa para współosiowa typu 1,18/4,4 mm daje optymalną wielkość systemu, wynoszącą ok. 900 względnie 2700 kanałów.
Dlatego też urządzenia z taką parą dają bardzo duże możliwości rozwojowe.
Gdyby małowymiarowy kabel współosiowy dopiero teraz był wprowadzony do produkcji, jest zupełnie możliwe, że średnica pary na korzyść mnicjszych systemów byłaby trochę mniejsza. Nie należy jednak zapominać, że gdy średnica zewnętrznego przewodu zostaje zanadto zmniejszona, koszty zaczynają odbiegać od wzoru $aD^2$. Na przykład przewód zewnętrzny pary musi mieć pewną najmniejszą grubość, aby własności przesłuchowe były zadowalające.
Interesujące jest, jakie będą koszty na 1 kanał i na 1 kilometr, gdy $D$ równe jest $D_{\text{opt}}$. Z (2) i (3) otrzymuje się:
$$t_{\text{min}} = 3,8 \left(\frac{bc}{a}\right)^{2/3} N^{-0.53} + KN^{-1} \quad (4)$$
Są to jednocześnie najniższe możliwe koszty kanału na 1 kilometr w systemie dwutorowym.
Na rysunku 2 wykreślone są względnne koszty inwestycyjne.
Krzywa 3 przedstawia $t_{\text{min}}$ jako funkcję liczby kanałów $N$, bez uwzględnienia kosztów ułożenia kabla.
Krzywe 2 i 1 przedstawiają względnne koszty kanału na 1 km dla małowymiarowego kabla współosiowego z kosztami ułożenia kabla względnie bez tych kosztów.
Na rysunku 3 narysowane są względnne koszty roczne amortyzacji z wyłączeniem kosztów eksploatacji i kosztów energii elektrycznej.
Rys. 2. Względne koszty inwestycyjne w zależności od liczby kanałów
Rys. 3. Względne koszty roczne amortyzacji na jeden kanał i na jeden kilometr w zależności od liczby kanałów
Krzywa 3 przedstawia $t_{\text{min}}$.
Krzywe 2 i 1 przedstawiają $t'$ dla małowymiarowego kabla współosiowego z kosztami ułożenia kabla lub bez nich.
Takie same obliczenia zostały przeprowadzone dla kabla z parami współosiowymi 2,6/9,5 mm. Stosunek:
$$\varphi = \frac{t_{9,5}}{t_{4,4}}$$
określa stosunek kosztów kanału na parze 2,6/9,5 mm i na parze 1,2/4,4 mm; stosunek ten został wykreślony na rys. 4. Poszczególne krzywe oznaczają tu:
Krzywa 1 – stosunek kosztów bez kosztów ułożenia kabla.
Krzywa 2 – stosunek kosztów z kosztami ułożenia kabla.
Krzywa 3 – stosunek kosztów rocznych amortyzacji.
Rys. 4. Stosunek kosztów amortyzacji na jeden kanał i na jeden kilometr normalnowymiarowego i małowymiarowego kabla współosiowego w zależności od liczby kanałów
Rysunek 4 dowodzi, że dla systemu o krotności do 900 najbardziej ekonomiczne są systemy pracujące na małowy-miarowych kablach współosiowych, jeżeli uwzględnione są koszty roczne amortyzacji. Jeżeli uwzględnia się koszty inwestycyjne, wówczas konkurencyjne są systemy dające do 27000 kanałów. Systemy takie są możliwe do zrealizowania, jeśli chodzi o technikę wzmacniania, nie jest jednak całkiem pewne, czy można przesyłać kablem tego typu tak szerokie pasmo (np. ze względu na niejednorodności torów). Istnieje poza tym pogląd, że ze względu na konieczność przewidywania rezerw w linii, lepsze jest zastosowanie w kablu równolegle kilku systemów na małowymiarowych torach współosiowych niż zastosowanie mniejszej liczby systemów na torach 2,6/9,5 mm.
Po tych podstawowych rozważaniach przedstawiony będzie 300-krotny system firmy L.M. Ericsson.
Rysunek 5 pokazuje schemat blokowy dwóch zdalnie zasilanych wzmacniaków przelotowych. Na wejściu wzmacnia-ka przelotowego w filtrach zwrotnicy zdalnego zasilania zostają oddzielone sygnały wysokiej częstotliwości od prądów zasilania. Sygnał wysokiej częstotliwości skierowany zostaje przez wstępny korrektor do trzystopniowego wzmacniacza tranzystorowego, którego wzmocnność wzrasta wraz z rosnącą częstotliwością. Następnie sygnał ten zostaje ponownie połączony w zwrotnicy razem z prądami zasilania. Każdy wzmacniak w torze zostaje wyposażony w odbiornik liniowego prądu pilotowego 1364 klz. Poziom tego prądu pilotowego zostaje porównany z napięciem odniesienia. Ewentualne odchylenie wywołuje prąd
Rys. 5. Schemat blokowy dwóch zdalnie zasilanych stacji wzmacniakowych przelotowych
1 - wzmacniak przelotowy, 2 - odcinek wzmacniakowy bez napięcia zdalnego zasilania, 3 - alarm wahania poziomu A-B, 4 - alarm wahania poziomu B-A, 5 - do zasilania urządzeń w.cz.
regulacyjny, przepływający przez termistor w obwodzie sprzężenia zwrotnego. Głównym zadaniem tego urządzenia regulacyjnego jest wyrównanie odchylen poziomu od wartości właściwej, wywołanych przez zmiany temperatury kabla. Obwód regulacyjny zawiera ponadto przekaźnik, który w przypadku zaniku prądu pilotowego zwiera pomocniczą parę w kablu, dzięki czemu uszkodzenie jest sygnalizowane i może być zlokalizowane.
W ten sposób każdy wzmacniak przelotowy ma automatyczną regulację poziomu zależną od częstotliwości, można więc wyrównywać stosunkowo duże odchylenia od nominalnej długości odcinków wzmacniakowych, bez potrzeby stosowania jakichkolwiek dodatkowych układów uzupełniających (linii wydłużających) kabel.
Wzmocnność wzmacniaka wynosi 45 dB przy 1364 kHz, co odpowiada długości odcinka wzmacniakowego około 7,3 km.
Przy opracowywaniu tego typu wzmacniaków należy szczególnie mieć na względzie możliwość zakopywania w ziemi stacji wzmacniakowych przełotowych. Dlatego też:
1) liczba zastosowanych tranzystorów jest możliwie najmniejsza;
2) zostały zastosowane wyłącznie tranzystory krzemowe, planarne, które odznaczają się bardzo małym prawdopodobieństwem uszkodzeń;
3) zwrócono szczególną uwagę na ochronę wzmacniaków przed przepięciami. Nie zastosowano więc ani odgromników węglowych ani gazowanych, ponieważ wiadomo, że pewnej liczbie wyładowań odgromniki muszą być wymienione. Ochrona przeciwprzepięciowa jest tu dwustopniowa i zapewnia wytrzymałość elektryczną wzmacniaków taką samą, jaką posiada kabel współosiowy.
Wzmacniaki zasilane są stałym prądem o wartości stałej 75 mA. Z każdej stacji zasilającej można zasilać zdalnie do 10 wzmacniaków przełotowych po każdej stronie. Odległość między dwoma stacjami zasilającymi wynosi więc ok. 150 km.
Wzmacniaki przełotowe dla każdego kierunku transmisji są wbudowane w hermetycznie zamkniętym cylindrze i stanowią jedną całość odporną na wilgoć i dającą się wymieniać.
Cylindr jest z kolci umieszczony w studzience staRys. 6. Schemat włączenia stacji przelotowej do kabla
cji przelotowej zgodnie z rys. 6 i 7. Wzmocniak dołączony jest w górnej części studzienki poprzez gniezdni-ki. Gniezdnik posiada także przełącznik oraz gniazdko do dołączenia prądu zasilającego, aby można było w ra-zie potrzeby wyłączyć zasilanie z odcinka kabla, np.przy wykonywaniu robót kablowych. Do gniezdnika może być również dołączony w razie potrzeby zespół uzupełniający ka-bel. Aby zapewnić wymienność zespołów, unika się różnych wariantów poszczególnych zespołów (wzmocniaczy itp).
Studzienka wzmocniakowa przelotowa jest wodoszczelna i może być wyposażona w co najwyżej 4 systemy. Kabel dołączany jest za pomocą dwóch kabli połączeniowych, któRys. 7. Widok stacji przelotowej
re są gazoszczelne. Ponadto dołączony jest jeden kabel połączeniowy do naziemnego słupka pomiarowego, na którym mogą być mierzone poziomy wejściowe i wyjściowe wzmacniaków i niektóre napięcia stałe. Do zacisków słupka pomiarowego może być również dołączony przenośny telefon służbowy. Studzienki przelotowe są z góry przewidziane dla 4 MHz systemu. Kiedy jest aktualne przejście na tę częstotliwość, trzeba jedynie wymienić cylindry ze wzmacniakami.
Rysunek 8 pokazuje schemat blokowy urządzenia końcowego traktu liniowego. Wzmacniaki liniowe mogą być wstawione zarówno jako wzmacniaki nadawcze, jak i wzmacniaki odbiorcze. Ponadto przewidziane jest wyposażenie do blokady prądów pilota lub do jego nadania, układy prcemfazy i deemfazy, a także korektory.
Rys. 8. Schemat blokowy urządzenia końcowego traktu
1 - przełącznica, 2 - wzmacniak nadawczy i odbiorczy, 3 - dodatkowe częstotliwości pomiarowe, 4 - pilot częstotliwości porównywanej, 5 - inne systemy, 6 - alarm wahania poziomu A-B, 7 - korektor, 8 - ręczna regulacja korektora, 9 - alarm, 10 - alarm wahania poziomu B-A, 11 - kontrola prądu pilotowego i alarm, 12 - zasilanie o stałym natężeniu prądu
Uwzględniono tu również wyposażenie do kontroli modulacji skrośnej i do blokowania traktu liniowego, w którym występują zbyt duże szумy. To ostatnie urządzenie blokuje trakt liniowy, gdy szumy wzrastają do $-40$ dBm0 na kanał. Dzięki temu może być wyłączony uszkodzony trakt liniowy lub przełączony na trakt pracujący poprawnie.
4 Mhz system ma w zasadzie konstrukcję taką samą, przy czym odcinek wzmacniakowy ma długość 3,7 km. Na podstawie wyprowadzonych na wstępie wzorów Szwedzka Administracja Łączności zdecydowała się już na stosowanie tego rodzaju systemu.
Oczywiście możliwe są jeszcze inne warianty systemów pracujących na małowymiarowych kablach współosiowych. Można na przykład stworzyć interesującą odmianę systemu, jeżeli wzmacniak liniowy 300-kanałowego systemu zastosować w układzie jednotorowym. Prowadzi to do uzyskania 120-kanałowego systemu, który wymaga tylko pojedynczej pary współosiowej małowymiarowej. Długość odcinka wzmacniakowego wynosi jak poprzednio ok. 7,3 km. System może być w zasadzie zastosowany zarówno na kablu napowietrznym, jak i ziemnym. System na kablu napowietrznym wymaga najmniejszych kosztów inwestycyjnych i jest atrakcyjny w stosunku do dotychczas stosowanego systemu 12-kanałowego na liniach napowietrznych.
Granica rentowności systemu na małowymiarowych kablach współosiowych przy uwzględnieniu kosztów urządzeń leży już przy 24 kanałach w porównaniu z systemem na liniach napowietrznych i przy 60 kanałach w porównaniu z systemem na kablach symetrycznych.
Porównując konkurencyjność systemów kablowych i systemów na liniach radiowych, bardzo trudno jest wyciągnąć ogólne i ostateczne wnioski. Można jednak powiedzieć, że w przypadku konieczności zrealizowania łączności tylko między dwoma punktami, linie radiowe są tańsze, jeśli bierze się pod uwagę koszty inwestycyjne. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę roczne koszty amortyzacji, wtedy obraz bardzo się zmienia przez zastosowanie wzmacniaków przelotowych tranzystorowych, które praktycznie prawie nie wymagają konserwacji. Wówczas systemy kablowe mają przewagę. Linie radiowe wymagają
jeszcze dotychczas dość dużych kosztów eksploatacyjnych (konserwacji) z powodu ograniczającej trwałości lamp stosowanych w tych systemach (ok. 20-30% całkowitych kosztów rocznych amortyzacji). Poza tym należy się liczyć z dużymi kosztami zasilania w energię elektryczną, ponieważ na stacjach przelotowych retransmisyjnych trzeba stosować agregaty spalinowo obliczone na duży pobór prądu. Dla porównania można podać, że 300-kanałowa linia radiowa wymaga ok. 100 mW na 1 kanał i 1 kilometr, podczas gdy tej samej wielkości system na małowymiarowych kablach współosiowych potrzebuje tylko ok. 3 mW. Koszty zasilania w systemach na liniach radiowych stanowią ok. 15 do 20% całkowitych rocznych kosztów amortyzacji.
Ogólnie można powiedzieć, że roczne koszty amortyzacji w obu alternatywach są w przybliżeniu jednakowe. Stosunek ten zależy oczywiście między innymi od tego, jaki przyjęto okres amortyzacji i jaka jest stopa procentowa.
Wszystkie powyższe rozważania są słuszne przy założeniu, że rzeczywiście wykorzystany jest cały odcinek wzmacniakowy zawarty między stacjami przelotowymi. Czasem w praktyce może okazać się trudne wykorzystanie odcinka między stacjami przelotowymi linii radiowej o długości ok. 50 km w porównaniu z odcinkiem ok. 7 km systemu na torach małowymiarowych współosiowych.
Przypadek konieczności realizowania połączenia tylko od jednego punktu do drugiego występuje stosunkowo rzadko. Najczęściej potrzebna jest pewna liczba krótkich połączeń, leżących wzdłuż zasadniczej relacji. Na razie potrzeby te rozwiązywane są najtaniej za pomocą
łączy naturalnych, wobec czego przy linii radiowej musi być również układany kabel. Jeżeli łącza naturalne zrealizowane są w kablu mieszanym, w którym także znajdują się potrzebne pary współosiowe, wówczas porównanie wypada korzystniej dla systemu na małowymiarowych kablach współosiowych.
Jest rzeczą oczywistą, że założenia powyższe powinny być dla szczególnych przypadków dokładnie badane. Tu zostały wspomniane tylko najważniejsze czynniki, które mogą wystąpić w praktyce.
Na zakończenie uwaga dotycząca systemów stosowanych w przyszłości. Prawdopodobnie zakres stosowania kabli współosiowych normalnowymiarowych typu 2,6/9,5 mm ograniczony zostanie w przyszłości do takich relacji, na których w okresie amortyzacji kabla konieczne jest stosowanie systemów z co najmniej 2700 kanałami. Kabel współosiowy małowymiarowy jest bardzo elastycznym środkiem łączności. Z tego powodu należy przypuszczać, że systemy na kablach symetrycznych i na liniach napowietrznych ze względu na ograniczone możliwości ich rozbudowy będą coraz rzadziej w przyszłości stosowane, podczas gdy systemy na małowymiarowych kablach współosiowych będą występować w znacznie rozszerzonym zakresie.
Bibliografie D.t. | 4ce7ee4b-230b-453a-8be0-76f2a218445e | finepdfs | 3.228516 | CC-MAIN-2025-05 | https://bc.itl.waw.pl/Content/1731/Przegl-Zagadnie%C5%84-%C5%81%C4%85czn-1965_nr8.pdf | 2025-01-23T16:45:45+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2025-05/segments/1736703363538.76/warc/CC-MAIN-20250123155252-20250123185252-00427.warc.gz | 107,073,835 | 0.999682 | 0.99997 | 0.99997 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
86,
213,
846,
1089,
2211,
2718,
4193,
5599,
6967,
8483,
9944,
11478,
13072,
13954,
15522,
16996,
18525,
20000,
21046,
22588,
24084,
25615,
27206,
28789,
30201,
31280,
32229,
33817,
35352,
36373,
37341,
38218,
39786,
41214,
42742,
44109,
45416,
... | 1 | 0 |
Wykaz Spółek z udziałem PKP S.A. wg stanu na dzień 31 lipca 2016 r.
Udział
PKP S.A.
| 1 | PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. | Warszawa | 13,54% | 23,02% |
|---|---|---|---|---|
| 2 | PKP CARGO S.A. | Warszawa | 33,01% | 0,00% |
| 3 | PKP Intercity S.A | Warszawa | 59,15% | 40,85% |
| 4 | PKP Informatyka sp. z o.o. | Warszawa | 100,00% | 0,00% |
| 5 | PKP Linia Hutnicza Szerokotorowa sp. z o.o. | Zamość | 30,953% | 69,047% |
| 6 | PKP Szybka Kolej Miejska w Trójmieście sp. z o.o. | Gdynia | 50,47% | 18,25% |
| 7 | KPT-W Natura TOUR sp. z o. o. | Gdańsk | 100,00% | 0,00% |
| 8 | Drukarnia Kolejowa Kraków sp. z o. o. | Węgrzce | 100,00% | 0,00% |
| 9 | CS Szkolenie i Doradztwo sp. z o.o. | Warszawa | 100,00% | 0,00% |
| 10 | Kolejowe Towarzystwo Finansowe VIAFER S.A. w likwidacji | Warszawa | 100,00% | |
| 11 | Windykacja Kolejowa sp. z o. o. | Warszawa | 100,00% | |
| 12 | PKP Utrzymanie sp. z o.o. | Warszawa | 100,00% | |
| 13 | PKP Budownictwo Sp. z o.o. | Warszawa | 100,00% | |
| 14 | Xcity Investment sp. z o.o. | Warszawa | 99,976% | |
| 15 | Zakład Robót Inżynieryjnych Warszawa sp. z o.o. umorzenie postępowania upadłościowego | Warszawa | 100,00% | |
| 16 | SPV Katowice 1 sp. z o.o. | Warszawa | 99,9999% | |
| 17 | N-P SPV 1 sp. z o.o. | Warszawa | 50,00% | |
| 18 | SPV Warszawa Zachodnia sp. z o.o. | Warszawa | 99,999% | |
| 19 | SPV Projekty Warszawskie sp. z o.o. | Warszawa | 99,9997% | |
| 20 | Cakolmar sp. z o. o. w likwidacji | Warszawa | 40,00% | |
| Lp. | Firma | Siedziba | Udział PKP S.A. w kapitale zakładowym w % | Akcje/udziały przewłaszczone / użytkowane w % | | Udział |
|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | | PKP S.A. |
| | | | | | | w kapitale |
| | | | | | | zakładowym |
| | | | | | | w % jako |
| | | | | | | udziałowca |
| | | | | | | i użytkownika |
| | | | | | | akcji/udziałów |
| 21. | Krakowskie Centrum Komunikacyjne sp. z o.o. w likwidacji | Kraków | 33,33% | | 33,33% | |
| 22. | Carbokol S.A. w likwidacji | Lublin | 42,86% | | 42,86% | |
| 23. | Unikol sp. z o.o. | Kościerzyna | 34,00% | | 34,00% | |
| 24. | City West S.A. | Warszawa | 19,67% | | 19,67% | |
| 25. | Tasko sp z o.o. w likwidacji | Poznań | 12,99% | | 12,99% | |
| 26. | Polkombi S.A. | Warszawa | 8,52% | | 8,52% | |
| 27. | Huta ŁAZISKA S.A. w upadłości (układ) | Łaziska Górne | 1,91% | | 1,91% | |
| 28. | LEN S.A. w likwidacji | Kamienna Góra | 0,745% | | 0,745% | |
| 29. | Zakłady Przemysłu Lniarskiego LENWIT sp. z o.o. w likwidacji | Witoszyce | 0,455% | | 0,455% | |
| 30. | DEZAMET S.A. | Nowa Dęba | 0,036% | | 0,036% | |
| 31. | Invest STAR S.A. | Starachowic e | 0,015% | | 0,015% | |
| 32. | Stocznia GDYNIA S.A. | Gdynia | 0,003% | | 0,003% | |
| 33. | Tłocznia Metali "PRESSTA" S.A. w upadłości | Bolechowo | 0,638% | | 0,638% | |
| 34. | Huta Ostrowiec S.A. w upadłości | Ostrowiec Świętokrzysk i | 0,654% | | 0,654% | |
| 35. | Zakłady Tworzyw Sztucznych PRONIT S.A. w upadłości | Pionki | 0,289% | | 0,289% | |
| 36. | Huta BATORY S.A. w upadłości | Chorzów | 0,060% | | 0,060% | |
| 37. | Daewoo Motor Polska Sp. z o.o. w upadłości | Lublin | 0,047% | | 0,047% | | | <urn:uuid:ffd4c2e1-6fa8-4c1c-9704-7a3ae52f96ac> | finepdfs | 1.675781 | CC-MAIN-2017-04 | http://pkpsa.pl/pkpsa/bip/nadzor/Wykaz-Spek-z-udziaem-PKP-S-A-31.07.2016.pdf | 2017-01-18T12:15:56Z | crawl-data/CC-MAIN-2017-04/segments/1484560280280.6/warc/CC-MAIN-20170116095120-00204-ip-10-171-10-70.ec2.internal.warc.gz | 219,138,827 | 1.000007 | 1.000007 | 1.000007 | [
"pol_Latn",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | false | [
1494,
3205
] | 2 | 2 |
42
Sukces jest w zasięgu ręki
Droga od regionalnej instalacji przetwarzania odpadów komunalnych MBP do Regionalnego Centrum Recyklingu nie musi być trudna – uważa Piotr Szewczyk, przewodniczący Rady RIPOK.
Rozmawiał Piotr Talaga
Przez wiele miesięcy 2015 r. trwały prace nad rozporządzeniem w sprawie mechaniczno-biologicznego przetwarzania odpadów komunalnych. Branża na nie czekała. Czego oczekiwano?
Historia tego rozporządzenia przypominała telenowelę. Dziesiątki wersji, spotkania konsultacyjne, dywagacje i spory co do zakresu regulacji, a w efekcie nie pojawiło się ono w obiegu prawnym. Oczekiwaliśmy zachowania dotychczas obowiązujących zapisów – z korektą tych najbardziej nielogicznych i uciążliwych. Drugą opcją było ich uproszczenie z ograniczeniem do określenia warunków, jakie mają spełniać produkty MBP. Także zamknięty katalog produktów MBP budził wiele kontrowersji i nie przystawał do rzeczywistości.
Gotowe już rozporządzenie nie zaczęło jednak obowiązywać. W styczniu ubiegłego roku Ministerstwo Środowiska poinformowało, że nie widzi potrzeby wprowadzania nowych przepisów, ponieważ wymagania dla instalacji MBP są już określone w dokumencie referencyjnym BAT (BREF) dla przemysłu przetwarzania odpadów. Jak branża odczytała ten sygnał?
Wymagania dotyczące technologii i warunków prowadzenia procesów mogłyby być określone w rozporządzeniu w mniej precyzyjnym stopniu. Podstawą powinna być maksymalizacja efektywności i minimalizacja emisji do środowiska. Te warunki określają konkluzje BAT, ale nie są one obecnie obowiązującym prawem. Dopiero nowe konkluzje, wprowadzone w formie rozporządzenia Rady, będą miały moc stanowiącą. Rozporządzenia jednak nie ma, ale nie ma też z tego powodu większych perturbacji. Są inne mechanizmy pozwalające kontrolować przetwarzanie odpadów w technologii MBP. Szkoda tylko zmarnowanych pieniędzy, wydanych przez wiele instalacji na dostosowywanie do wymagań, które przestały obowiązy-
Przegląd Komunalny nr 4/2017
wać. Niestety, nie pierwszy raz okazało się, że lepiej nic nie robić, czekając na rozwój sytuacji, niż ponosić wydatki, które okażą się niepotrzebne. Znów naruszono zaufanie do stanowionego prawa, pozwalając na nierówne traktowanie podmiotów realizujących te same zadania.
Czy brak precyzyjnych przepisów dotyczących „produktu" wytwarzanego w instalacji MBP rzeczywiście wstrzymał inwestycje w wielu zakładach?
W działalności gospodarczej ważne jest nie tylko to, jakie mamy prawo, ale także jego stabilność i brak radykalnych zmian. Inwestycje w gospodarce odpadami to proces wieloletni i w tym sektorze należy to brać szczególnie pod uwagę. Brak określonych ram prawnych dla produktu z zawieszoną w czasie regulacją dotyczącą parametrów dopuszczenia do składowania odpadów tworzył atmosferę niepewności, w której trudno o racjonalne decyzje inwestycyjne. Decyzje te skutkują wydaniem dużych sum, często z podjęciem zobowiązań związanych z pozyskaniem dofinansowania ze źródeł zewnętrznych. W takiej sytuacji błędy są kosztowne i trudno jest się tłumaczyć zmianą prawa, która była niemożliwa do przewidzenia. Taka sytuacja blokowała podejmowanie decyzji inwestycyjnych.
Znaczna część „produktu" MBP to stabilizat, który trafia na składowiska. Coraz wyższe poziomy recyklingu i ponownego użycia odpadów powinny chyba wskazywać, że dotychczasowa rola MBP w systemie będzie mieć charakter schyłkowy?
Bazując na doświadczeniach Europy Zachodniej, oczywiste było, że model MBP w wydaniu niemieckim nie jest możliwy do utrzymania. Wraz z rozwojem selektywnego zbierania odpadów maleje ilość odpadów zmieszanych. Jest to oczywista kolej rzeczy i wszyscy się z tego cieszymy. W zamian za to otrzymujemy strumienie odpadów zbieranych selektywnie o coraz wyższej jakości. Naszą specyfiką i problemem do rozwiązania są popioły z palenisk domowych, które w Polsce stanowią ok. 10-15% strumienia odpadów komunalnych. Jest to problem, z którym walczymy, a którego rozwiązanie tkwi w ich selektywnym zbieraniu u źródła. Do czasu jego rozwiązania będziemy popiół poddawać biostabilizacji albo spalać w spalarniach. Nie ma to chyba wiele wspólnego z logiką, o ochronie środowiska i ekonomii nie wspominając. Wiązaliśmy nadzieje z nowych rozporządzeniem o selektywnym zbieraniu, jednak rozstrzygnięcia w tym zakresie się nie pojawiły. Rozwiązanie problemu jest stosunkowo proste. Pierwszym ruchem powinno być nadanie popiołowi kodu, a następnie umożliwienie poddawania go odzyskowi np. na warstwę izolacyjną na składowisku mającym status RIPOK-u. Wydzielając popioły i bioodpady z odpadów zmieszanych, drastycznie zmniejszymy ich ilość.
Decydenci wszystkiego nie załatwią. Macie pomysł na przyszłość istniejących zakładów? Czy instalacje MBP są skazane na porażkę?
Nie wiem, skąd wzięła się tak fatalna atmosfera wokół RIPOK-ów wyposażonych w instalacje przetwarzające odpady w technologii MBP.
Proponuję przyjrzeć się temu, co kryje się pod skrótem MBP. Należy osobno rozpatrywać „M" i „B" – jako oddzielne i elastyczne elementy technologiczne instalacji przetwarzania odpadów. Polskie instalacje MBP, budowane w ostatnich latach, są do niemieckich podobne tylko z nazwy. Niesłusznie przyklejono im etykietkę piętnującą i stawiającą w pozycji „brakującego ogniwa", skazanego – tak jak w Niemczech – na wymarcie. Należy poznać bliżej strukturę i organizację oraz technologiczne możliwości polskich zakładów MBP. Część mechaniczna w polskim wydaniu w większości przypadków spełnia najwyższe standardy zaawansowanej technologicznie sortowni. Może ona bez problemu rozsortowywać i doczyszczać selektywnie zbierane odpady surowcowe. Wyposażenie linii sortowniczych w sortery optyczne zapewnia nie tylko wysoką wydajność, ale także wysoką jakość produktów przekazywanych do recyklingu. Część biologiczna, służąca do prowadzenia procesu biostabilizacji, równie dobrze i efektywnie może produkować kompost lub produkt poprawiający jakość gleby. Potrzebny jest tylko odpowiedniej jakości surowiec na wejściu. Instalacja fermentacji, produkująca wykorzystywany energetycznie biogaz z odpadów, może pracować z powodzeniem zarówno na biofrakcji z odpadów zmieszanych, jak i na selektywnie zbieranych w brązowym worku odpadach ulegających biodegradacji.
Zatem obecnie MBP jest bliżej do regionalnych centrów recyklingu? Jak powinny one funkcjonować?
Regionalne centrum recyklingu (RCR) to wersja 2.0 zakładu zagospodarowania odpadów (ZZO), który funkcjonował w poprzednim KPGO. ZZO był jednostką, która była powołana po to, aby przyjmowała i efektywnie przetwarzała, zgodnie z ówczesnymi standardami, cały strumień odpadów komunalnych wytwarzanych na obsługiwanym terenie. Gminy zaczęły tę ideę realizować zgodnie z zapisami ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Tymczasem pojawiła się koncepcja regionalnej instalacji przetwarzania odpadów komunalnych (RIPOK) jako okrojonej wersji ZZO, działającej obligatoryjnie w oparciu o technologię określaną w ustawie jako MBP. Szczegóły określało rozporządzenie w sprawie MBP. I w ten sposób ta nieco koślawa od chwili poczęcia idea zaczęła żyć swoim życiem. Od początku było wiadomo, że system wymaga zmiany, a większość RIPOK-ów przetwarzała także odpady zbierane selektywnie. Wiele złego narobiło dopuszczenie łączenia przetargów na odbieranie i zagospodarowanie odpadów, co spowodowało, że wiele nisko opłacalnych surowców wtórnych zniknęło z systemu. Regionalne centrum recyklingu, aby działać efektywnie, powinno mieć zapewniony w miarę stabilny strumień odpadów, a w zamian za to realizować dla gmin i wspólnie z nimi cele środowiskowe. Przetwarzanie odpadów zmieszanych jako strumienia zanikającego w tej działalności będzie tracić na znaczeniu. Priorytetem stanie się przygotowywanie i przekazywanie do recyklingu wysokiej jakości surowców wtórnych. Wbrew pozorom, jest to zadanie wymagające odpowiedniej infrastruktury technicznej i doświadczenia. Tego z pewnością większości instalacji posiadających status RIPOK-u nie brakuje. RCR musi wpisywać się w istniejącą już infrastrukturę zagospodarowującą odpady. Jeśli np. w regionie funkcjonuje spalarnia odpadów zmieszanych o odpowiedniej wydajności, RCR nie ma dublować tej funkcji. Powinno natomiast być wyposażone w podstawowe elementy technologiczne zapewniające możliwość przetwarzania głównych strumieni odpadów komunalnych. Nie muszą to być oddzielne instalacje. Mogą być to warianty pracy lub część wydajności danej instalacji. Zasadniczymi elementami technologicznymi wchodzącymi w skład RCR powinny być:
1) sortownia/część mechaniczna MBP do przetwarzania odpadów zmieszanych,
2) biostabilizacja dla biofrakcji wydzie-
lonej z odpadów zmieszanych,
3) sortownia umożliwiająca doczyszczanie i rozsortowanie odpadów zbieranych
selektywnie (pojemnik niebieski i żółty), 4) magazyny i/lub instalacja doczyszczania szkła (pojemnik zielony),
5) kompostownia/fermentacja umożliwiająca przetwarzanie odpadów ulegających biodegradacji (pojemnik brązowy), 6) przetwarzanie odpadów wielkoga-
barytowych,
7) przetwarzanie odpadów budowlanych,
8) produkcja paliwa alternatywnego z odpadów nienadających się do recyklingu materiałowego, a posiadających wartość energetyczną,
9) składowisko do składowania odpadów zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami,
10) PSZOK z elementem edukacji i przygotowania do ponownego użycia,
11) elementy pomocnicze oraz służące ochronie środowiska,
12) inne elementy w miarę potrzeb związane z realizacją celów gospodarki o obiegu zamkniętym.
Tak skonfigurowany RCR stanie się nie tylko centrum technicznego przetwarzania odpadów, ale także centrum realizacji zadań i idei zawartych w założeniach gospodarki o obiegu zamkniętym.
Czy są jakieś bariery w przeprowadzeniu modernizacji i tworzeniu RCR? Generalnie nie widzę istotnych problemów, aby na bazie istniejącego RIPOK-u utworzyć RCR. Potrzebne jest jednak spełnienie kilku warunków brzegowych. Pierwszym jest określenie strategii, zgodnie z którą będzie zmieniana gospodarka odpadami w najbliższych latach. Drugim jest wola decydentów zarządzających lokalnym systemem i ich chęć do wprowadzania zmian. Trzeci warunek to zapewnienie odpowiednich źródeł finansowania. Oczywiście, każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. Z pewnością dobrym elementem wdrażania zmian byłoby przeprowadzenie kilku projektów pilotażowych i na ich bazie stworzenie kilku szablonowych rozwiązań, które stanowiłyby wzorzec dla innych przedsięwzięć. Pozostaje stworzenie katalogu dobrych praktyk i wzajemne dzielenie się pozytywnymi doświadczeniami oraz ostrzeganie przed pułapkami. Rzeczywistość nie musi być taka trudna, wystarczy tylko chcieć. Okoliczności mamy sprzyjające, a punkt wyjścia bardzo dobry. Sukces jest w zasięgu ręki.
Przegląd Komunalny nr 4/2017
43 | <urn:uuid:8375eb4d-ba18-4724-ba6b-a556bcf5b514> | finepdfs | 2.134766 | CC-MAIN-2017-47 | http://radaripok.pl/wp-content/uploads/2017/04/Piotr-Szewczyk_wywiad_Sukces-jest-w-zasiegu-reki.pdf | 2017-11-24T23:52:33Z | crawl-data/CC-MAIN-2017-47/segments/1510934809160.77/warc/CC-MAIN-20171124234011-20171125014011-00060.warc.gz | 237,062,386 | 0.999983 | 0.999983 | 0.999983 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
4864,
10716
] | 3 | 0 |
§1
1. Polityka doskonalenia jakości kształcenia na Wydziale Polonistyki kształtowana jest w oparciu o postanowienia Uchwały nr 38/III/2017 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 29 marca 2017 roku.
2. Wydziałowy System Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Polonistyki jest częścią Uczelnianego System Doskonalenia Jakości Kształcenia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
3. Celem funkcjonowania Wydziałowego Systemu Doskonalenia Jakości Kształcenia jest zapewnienie wysokiej jakości kształcenia na wszystkich kierunkach studiów prowadzonych przez Wydział Polonistyki.
4. Wydziałowy System Doskonalenia Jakości Kształcenia realizuje w szczególności następujące zadania:
a) doskonalenie oferty dydaktycznej Wydziału Polonistyki oraz programów kształcenia z uwzględnieniem strategii rozwoju Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydziału Polonistyki oraz potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego;
b) wspomaganie polityki kadrowej i dbałość o rozwój kadry;
c) motywowanie pracowników i studentów do doskonalenia jakości nauczania i uczenia się;
d) promowanie zachowań projakościowych i dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia;
e) prowadzenie projakościowej polityki rekrutacyjnej;
f) informowanie o ofercie dydaktycznej i działaniach projakościowych; g) podnoszenie konkurencyjności i atrakcyjności Wydziału Polonistyki oraz stworzenie trwałych podstaw do ugruntowania wysokiej pozycji Wydziału Polonistyki oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego w skali krajowej i międzynarodowej.
§2
1. Zadania Wydziałowego Systemu Doskonalenia Jakości Kształcenia realizowane są w szczególności poprzez następujące metody:
a) promocję dobrych praktyk i politykę projakościową;
b) organizację działań w zakresie podnoszenia kwalifikacji zawodowych;
c) optymalizację procesów mających na celu doskonalenie jakości kształcenia;
d) gromadzenie, analizę i raportowanie danych na potrzeby realizacji zadań systemu.
§3
1. Za organizację działań Wydziałowego Systemu Doskonalenia Jakości Kształcenia odpowiedzialni są:
a) Prodziekan Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych;
b) powołani przez Dziekana Wydziału Polonistyki pełnomocnicy ds. jakości kształcenia;
c) kierownicy kierunków studiów;
d) członkowie Wydziałowej Komisji Dydaktycznej;
e) członkowie Wydziałowej Komisji ds. Jakości Kształcenia;
f) członkowie Kierunkowych Zespołów ds. Jakości Kształcenia.
2. Nadzór nad Wydziałowym Systemem Doskonalenia Jakości Kształcenia sprawuje Prodziekan Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych.
§4
1. Dziekan Wydziału Polonistyki ma prawo powołać pełnomocników ds. jakości kształcenia.
2. Do zadań pełnomocników należy w szczególności inicjowanie, konsultowanie, koordynowanie i ewaluacja działań mających na celu doskonalenie i ewaluację jakości kształcenia na Wydziale Polonistyki oraz współpraca w zakresie działań projakościowych z Prodziekanem Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych, Pełnomocnikiem Rektora UJ ds. Jakości Kształcenia i Centrum Wsparcia Dydaktyki UJ.
3. Dziekan Wydziału Polonistyki oraz Prodziekan Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych zleca zadania pełnomocnikom zgodnie z aktualnymi potrzebami.
§5
1. Kierownicy kierunków powoływani są na wniosek Dziekana Wydziału Polonistyki przez Radę Wydziału i sprawują nadzór nad jakością kształcenia na poziomie kierunku studiów.
2. Do ich zadań należy w szczególności:
a) monitorowanie, ewaluacja oraz wprowadzanie zmian w programie kształcenia na kierunku z uwzględnieniem strategii rozwoju Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydziału Polonistyki, potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego oraz wytycznych i rekomendacji Wydziałowej Komisji Dydaktycznej, Kierunkowego Zespołu ds. Jakości Kształcenia i innych;
b) inicjowanie, promowanie i wdrażanie zachowań projakościowych i dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia na kierunku;
c) diagnozowanie problemów w zakresie jakości kształcenia na kierunku oraz opracowywanie, we współpracy z Wydziałową Komisją ds. Jakości Kształcenia i Kierunkowym Zespołem ds. Jakości Kształcenia, strategii i harmonogramów działań naprawczo-doskonalących;
d) tworzenie i wdrażanie projakościowej polityki kadrowej i dbałość o rozwój kadry na kierunku;
e) tworzenie i wdrażanie systemu motywowania pracowników i studentów na kierunku do doskonalenia jakości nauczania i uczenia się;
f) tworzenie i wdrażanie projakościowej polityki rekrutacyjnej na kierunku;
g) dbałość o odpowiednią infrastrukturę dydaktyczną na kierunku;
h) planowanie i wdrażanie działań na rzecz umiędzynarodowienia kierunku;
i) planowanie i wdrażanie działań na rzecz podnoszenie konkurencyjności i atrakcyjności kierunku oraz stworzenie trwałych podstaw do ugruntowania wysokiej pozycji Wydziału Polonistyki oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego w skali krajowej i międzynarodowej.
3. Kierownicy kierunków studiów współpracują w zakresie działań projakościowych z Prodziekanem Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych, pełnomocnikami Dziekana Wydziału Polonistyki ds. jakości kształcenia, Wydziałową Komisją Dydaktyczną oraz Kierunkowymi Zespołami ds. Jakości Kształcenia.
4. Dziekan Wydziału Polonistyki oraz Prodziekan Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych zleca zadania kierownikom kierunków zgodnie z aktualnymi potrzebami.
§6
1. Wydziałowa Komisja Dydaktyczna powoływana jest na wniosek Prodziekana ds. Dydaktycznych.
2. W skład Wydziałowej Komisji Dydaktycznej wchodzą:
a) Prodziekan Wydziału Polonistyki ds. Dydaktycznych;
b) przynajmniej jeden pełnomocnik Dziekana Wydziału Polonistyki ds. jakości kształcenia;
c) kierownicy kierunków studiów prowadzonych na Wydziale Polonistyki;
d) wskazani przez Wydziałową Radę Samorządu Studenckiego Wydziału Polonistyki przedstawiciele studentów.
3. W skład Komisji można powołać dodatkowe osoby, a w zebraniach Komisji mogą uczestniczyć wszyscy zainteresowani podejmowaną tematyką.
4. W uzasadnionych przypadkach członek Komisji może upoważnić inną osobę do pełnienia obowiązków i uczestniczenia w zebraniach i pracach Komisji. Czasowe zastępstwo w składzie Komisji, tj. trwające nie dłużej niż jeden semestr, nie wymaga zgłaszania zmiany Prodziekanowi ds. Dydaktycznych.
5. Zebrania Komisji zwołuje i jej obradom przewodniczy Prodziekan Wydział Polonistyki ds. Dydaktycznych.
6. Harmonogram i częstotliwość zebrań Komisji jest dostosowywany do aktualnych potrzeb, jednak powinny się one odbywać nie rzadziej niż raz w semestrze.
7. Do zadań Wydziałowej Komisji Dydaktycznej należy w szczególności:
a) monitorowanie i ewaluacja oferty dydaktycznej Wydziału Polonistyki oraz programów kształcenia z uwzględnieniem strategii rozwoju Uniwersytetu
Jagiellońskiego i Wydziału Polonistyki oraz potrzeb otoczenia społecznogospodarczego;
b) inicjowanie i promowanie zachowań projakościowych i dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia;
c) tworzenie i monitorowanie projakościowej polityki kadrowej i dbałość o rozwój kadry;
d) tworzenie i monitorowanie systemu motywowania pracowników i studentów do doskonalenia jakości nauczania i uczenia się;
e) tworzenie i monitorowanie projakościowej polityki rekrutacyjnej;
f) planowanie działań na rzecz podnoszenie konkurencyjności i atrakcyjności Wydziału Polonistyki oraz stworzenie trwałych podstaw do ugruntowania wysokiej pozycji Wydziału Polonistyki oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego w skali krajowej i międzynarodowej.
§7
1. Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia powoływana jest na wniosek Prodziekana ds. Dydaktycznych.
2. W skład Wydziałowej Komisji ds. Jakości Kształcenia wchodzą:
a) Prodziekan ds. Dydaktycznych;
b) pełnomocnicy dziekana ds. jakości kształcenia;
c) przewodniczący Kierunkowych Zespołów ds. Jakości Kształcenia;
d) wskazani przez Wydziałową Radę Samorządu Studenckiego Wydziału Polonistyki przedstawiciele studentów.
3. W skład Komisji można powołać dodatkowe osoby, a w zebraniach Komisji mogą uczestniczyć wszyscy zainteresowani podejmowaną tematyką.
4. W uzasadnionych przypadkach członek Komisji może upoważnić inną osobę do pełnienia obowiązków i uczestniczenia w zebraniach i pracach Komisji. Czasowe zastępstwo w składzie Komisji, tj. trwające nie dłużej niż jeden semestr, nie wymaga zgłaszania zmiany Prodziekanowi ds. Dydaktycznych.
5. Zebrania Komisji zwołuje i jej obradom przewodniczy pełnomocnik Dziekana Wydziału Polonistyki ds. jakości kształcenia.
6. Harmonogram i częstotliwość zebrań Komisji jest dostosowywany do aktualnych potrzeb, jednak powinny się one odbywać nie rzadziej niż raz w semestrze.
7. Do zadań Wydziałowej Komisji ds. Jakości Kształcenia należy w szczególności:
a) ewaluacja i rekomendowanie zmian w ofercie dydaktycznej Wydziału Polonistyki oraz w programach kształcenia na prowadzonych przez Wydział kierunkach studiów z uwzględnieniem strategii rozwoju Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydziału Polonistyki oraz potrzeb otoczenia społecznogospodarczego;
b) diagnozowanie problemów w zakresie jakości kształcenia na Wydziale Polonistyki oraz rekomendowanie strategii i harmonogramów działań naprawczodoskonalących;
c) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie zachowań projakościowych i dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia;
d) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie działań w ramach projakościowej polityki kadrowej;
e) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie systemu motywowania pracowników i studentów do doskonalenia jakości nauczania i uczenia się;
e) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie projakościowej polityki rekrutacyjnej;
f) konsultowanie procedur i dokumentacji związanej z Wydziałowym Systemem Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Polonistyki;
g) planowanie i upowszechnianie informacji o działaniach projakościowych, a także promowanie dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia.
§8
1. Kierunkowe Zespoły ds. Jakości Kształcenia powoływane są na wniosek Prodziekana ds. Dydaktycznych.
2. Przewodniczy Kierunkowego Zespołu ds. Jakości Kształcenia zostaje wskazany przez odpowiedniego kierownika kierunku i powołany na wniosek Dziekana przed Radę Wydziału.
3. W skład Kierunkowego Zespołu ds. Jakości Kształcenia wchodzą:
a) co najmniej jeden przedstawiciel pracowników naukowych należących do minimum kadrowego danego kierunku studiów;
b) przedstawiciele studentów danego kierunku studiów (co najmniej po jednej osobie reprezentującej każdy poziom studiów, na którym prowadzony jest kierunek);
c) co najmniej jeden przedstawiciel pracodawców związanych z dziedziną, w której prowadzone jest kształcenie w ramach danego kierunku (interesariuszy zewnętrznych).
4. Skład Zespołu powinien być aktualizowany według potrzeb, a informacje o aktualnym składzie przekazywane kierownikowi kierunku oraz upubliczniane (np. na stronie internetowej).
5. W skład Zespołu można powołać dodatkowe osoby, w tym także pracowników nieetatowych danego kierunku studiów, a w zebraniach Zespołu mogą uczestniczyć wszyscy zainteresowani podejmowaną tematyką.
6. W uzasadnionych przypadkach członek Zespołu może upoważnić inną osobę do pełnienia obowiązków i uczestniczenia w pracach Zespołu. Czasowe zastępstwo w składzie Zespołu, tj. trwające nie dłużej niż jeden semestr, nie wymaga zgłaszania zmiany kierownikowi kierunku.
7. Zebrania Zespołu zwołuje i jej obradami kieruje przewodniczący Kierunkowego Zespołu ds. Jakości Kształcenia.
8. Nie zaleca się łączenia funkcji kierownika kierunku z funkcją przewodniczącego Kierunkowego Zespołu ds. Jakości Kształcenia.
9. Harmonogram i częstotliwość zebrań Zespołu jest dostosowywany do aktualnych potrzeb, jednak powinny się one odbywać nie rzadziej niż raz w roku akademickim.
10. Do zadań Kierunkowych Zespołów ds. Jakości Kształcenia należy w szczególności:
a) ewaluacja i rekomendowanie zmian w programie kształcenia na kierunku z uwzględnieniem strategii rozwoju Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydziału Polonistyki oraz potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego;
b) diagnozowanie problemów w zakresie jakości kształcenia na kierunku oraz rekomendowanie i opracowywanie – we współpracy z kierownikiem kierunku – strategii i harmonogramów działań naprawczo-doskonalących;
c) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie zachowań projakościowych i dobrych praktyk w zakresie jakości kształcenia na kierunku;
d) monitorowanie, ewaluacja i rekomendowanie systemu motywowania pracowników i studentów do doskonalenia jakości nauczania i uczenia się na kierunku;
e) konsultowanie procedur i dokumentacji związanej z Wydziałowym Systemem Doskonalenia Jakości Kształcenia;
f) gromadzenie danych oraz planowanie i realizowanie – we współpracy z kierownikiem kierunku – badań dotyczących jakości kształcenia na kierunku zgodnie z obranymi wskaźnikami jakościowymi;
g) opracowywanie rocznego raportu z prac Zespołu oraz z działań dotyczących jakości kształcenia na kierunku, w tym z monitorowania i zmian w programie kształcenia.
§9
1. Niniejszy Regulamin funkcjonowania Wydziałowego Systemu Doskonalenia Jakości Kształcenia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego wchodzi w życie z dniem zatwierdzenia go przez Radę Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. | <urn:uuid:f9b8efd5-8027-4184-bbfe-4b3a5bbfd476> | finepdfs | 2.134766 | CC-MAIN-2022-27 | https://polonistyka.uj.edu.pl/documents/41623/147226094/Regulamin_WSDJK_10.02.2021.pdf/c561be68-eb47-4680-9fc3-8a3fa698c5c7 | 2022-06-28T21:58:08+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-27/segments/1656103617931.31/warc/CC-MAIN-20220628203615-20220628233615-00380.warc.gz | 499,794,995 | 0.999975 | 0.999975 | 0.999975 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1479,
2946,
4726,
6538,
8234,
9975,
11956,
12954
] | 1 | 0 |
UKS JUDO KRAKÓW, UL. OJCOWSKA 41/1, 31-344 KRAKÓW
TEL.: 602 427 007/695 238 127 EMAIL: firstname.lastname@example.org www.uksjudokrakow.pl
REGULAMIN KLUBOWY UKS JUDO KRAKÓW
§1.
Uczniowski Klub Sportowy „UKS Judo Kraków" działa jako stowarzyszenie w oparciu o statut i ustawę o Kulturze Fizycznej
§2.
Celem Klubu jest krzewienie kultury fizycznej i sportu wśród dzieci, młodzieży i dorosłych oraz wychowywanie dzieci i młodzieży poprzez kulturę fizyczną i sport.
§3.
1. Zasady wstąpienia dziecka w poczet członków Sekcji Judo Klubu UKS Judo Kraków
a) Dostarczenie deklaracji członkowskiej Klubu wypełnionej przez rodzica/opiekuna prawnego dziecka.
b) wniesienie opłaty członkowskiej
c) Ważne badania sportowo – lekarskie poświadczone przez przychodnie medycyny sportowej – dzieci trenujące powyżej 7 roku życia. Oświadczenie o stanie zdrowia dziecka i braku przeciwwskazań do zajęć sportowo rekreacyjnych – dzieci poniżej 7 roku życia – Funny Judo. Osoba przystępująca do sekcji jest zobowiązana do
wykonania w/w badań w przeciągu miesiąca od daty przystąpienia do Klubu.
d) Ważne opłacone ubezpieczenie NNW.
2. Członkowie Klubu zobowiązani są do opłacania składek członkowskich, o których mowa w pkt. &4 regulaminu.
3. Rezygnacja z członkostwa w Klubie UKS Judo Kraków – chcący zrezygnować z członkostwa w Klubie rodzic/opiekun prawny zobowiązany jest powiadomić o tym Zarząd Klubu na piśmie ( druk do pobrania ze strony internetowej, bądź u trenera ) najpóźniej do 20 – tego dnia każdego miesiąca. Pismo można przekazać Trenerowi lub też przesłać na adres Klubu drogą pocztową.
UKS JUDO KRAKÓW, UL. OJCOWSKA 41/1, 31-344 KRAKÓW
TEL.: 602 427 007/695 238 127 EMAIL: email@example.com
www.uksjudokrakow.pl
4. W przypadku niedopełnienia wymogu określonego w ust.3 rodzić/opiekun prawny zobowiązany jest do uiszczania comiesięcznych składek członkowskich w wysokości określonej w § 4 do czasu złożenia pisemnej rezygnacji z członkostwa.
§4.
1. Składki członkowskie są stałe niezależnie od ilości deklarowanych zajęć w miesiącu oraz niezależne od faktycznych obecności dziecka na treningach i wynoszą:
– Składka Członkowska: 200 zł/miesiąc,10 miesięcy w roku (wrzesień– czerwiec)
2. Zniżki rodzinne:
– 2 rodzeństwa – 170 zł/miesiąc/osobę
– 3 rodzeństwa – 130 zł/miesiąc/osobę
3. Wysokość składki członkowskiej może ulec zmianie w drodze uchwały Zarządu. Składki w zmienionej wysokości obowiązują od drugiego miesiąca od daty, w którym uchwała o zmianie wysokości składki została ogłoszona. Ogłoszenie uchwały następuje poprzez zamieszczenie jej treści na stronie internetowej Klubu UKS Judo Kraków oraz tablic informacyjnych przy salach treningowych.
4. Składki członkowskie wnoszone są na konto Klubu do 10 dnia miesiąca z góry za dany miesiąc. Za datę wniesienia składki uważa się datę wpływu środków na konto klubu
Przelew według wzoru:
„Składka członkowska – Imię i nazwisko".
5. Składki członkowskie upoważniają zawodników do uczestnictwa w zajęciach w dowolnej ilości na różnych salach treningowych. Wybór treningów musi być dostosowany do wieku i poziomu zaawansowania zawodnika.
6. Członkowie Klubu mają prawo do zniżek oferowanych przez Klub na zakup sprzętu sportowego, jak również mogą korzystać z dofinansowań oferowanych przez Klub przy organizacji obozów i wyjazdów sportowych.
UKS JUDO KRAKÓW, UL. OJCOWSKA 41/1, 31-344 KRAKÓW TEL.: 602 427 007/695 238 127 EMAIL: firstname.lastname@example.org www.uksjudokrakow.pl
7. W przypadku braku opłat członkowskich istnieje możliwość niedopuszczenia dziecka do zajęć, do momentu uregulowania zaległości.
8. W uzasadnionych przypadkach na podstawie wniosku Zarząd Klubu może odroczyć termin płatności składek członkowskich.
§5.
1. Pieniądze pochodzące ze składek członkowskich przeznaczone są w szczególności na:
a) Opłaty za wynajęcie sal treningowych
b) Wynagrodzenie trenerów
c) Zakup sprzętu sportowego niezbędnego do prowadzenia zajęć
d) Promocje klubu
e) Opłaty statutowe w Polskim Związku Judo oraz Małopolskim Okręgowym Związku Judo
f) Opłaty biurowe i administrację Klubu
§6.
Cele działalności Klubu oraz prawa i obowiązki jego Członków szczegółowo określa statut stowarzyszenia.
1. Zawodnik sekcji judo UKS Judo Kraków zobowiązany jest w szczególności do:
a) przestrzegania i dostosowania się do zasad bezpieczeństwa określonych w regulaminach sal treningowych sekcji judo UKS Judo Kraków
b) zachowania pełnej kultury osobistej która przystoi sportowcom na terenie budynków w których znajdują się sale treningowe oraz po za nimi
c) kulturalnego zachowania się wobec trenerów, kolegów i koleżanek z sekcji, wszystkich pracowników budynku, gdzie odbywają się treningi oraz pozostałych osób
d) pełnej kultury i wzorowego zachowanie podczas reprezentowania Klubu i na zawodach judo
e) dostosowanie się do poleceń wydanych przez trenera
f) rzetelnego i sumiennego uczestnictwa w zajęciach
g) informowania na bieżąco trenera o problemach zdrowotnych (kontuzjach, bólach głowy, i wszelkich dolegliwościach)
UKS JUDO KRAKÓW, UL. OJCOWSKA 41/1, 31-344 KRAKÓW
TEL.: 602 427 007/695 238 127 EMAIL: email@example.com
www.uksjudokrakow.pl
h) informowanie trenera o chęci opuszczenie sali treningowej judo (wyjście do łazienki, szatni itp.)
i) dbania o sprzęt sportowy
j) posiadania podczas treningu odpowiedniego stroju sportowego (judogi, koszulki, spodenki, dresy bez suwaków)
k) reprezentowania Klubu na zawodach, do których został wytypowany przez trenera
l) występowania na zawodach w reprezentacyjnym w stroju klubowym (judogi z naszywkami klubu, koszulka klubowa, dresy klubowe)
m) godnego reprezentowania klubu na zewnątrz
2. Trenerzy sekcji mogą wyciągnąć konsekwencje wobec zawodników naruszających obowiązki określone w pkt. 1, §6 poprzez:
a) naganę
b) upomnienie przy całej grupie
c) udzielenie nagany w obecności rodzica
d) dyscyplinarne usunięcie zawodnika z zajęć
e) nie zgłoszenie zawodnika do zawodów
f) wycofanie zawodnika ze startu w zawodach, z konsekwencjami finansowymi z tego wynikającymi
g) złożenie do Zarządu Klubu wniosku o czasowe zawieszenie w prawach zawodnika
Zarząd Klubu UKS Judo Kraków | <urn:uuid:5b52e9ea-b2be-43f5-b837-7ac6c596dc44> | finepdfs | 1.695313 | CC-MAIN-2023-23 | https://uksjudokrakow.pl/wp-content/uploads/2014/11/Regulamin-klubowy-UKS-Judo-Krak%C3%B3w-2022.pdf | 2023-06-09T00:50:09+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-23/segments/1685224655244.74/warc/CC-MAIN-20230609000217-20230609030217-00399.warc.gz | 648,482,535 | 0.999959 | 0.999967 | 0.999967 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1584,
3312,
4989,
6110
] | 5 | 0 |
TEST
Etap okręgowy V edycji Olimpiady Statystycznej, 10 grudnia 2020 roku
INDYWIDUALNY KOD UCZESTNIKA
_______________
1. Na rozwiązanie Testu masz 60 minut.
2. Test składa się z 29 pytań i 2 zadań.
3. W teście występują pytania jednokrotnego i wielokrotnego wyboru.
4. Właściwe odpowiedzi należy zaznaczyć krzyżykiem w pustym polu przy wybranej odpowiedzi ⊠.
5. W przypadku pytań typu szereguj w oznaczone pola (___) należy wstawić cyfrę od 1 do 5 zgodnie z poleceniem zawartym w pytaniu.
6. Za rozwiązanie można uzyskać maksymalnie 80 punktów.
Powodzenia!
CZĘŚĆ I
Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń poprzez wpisanie znaku X w pustej kratce obok odpowiedzi, którą uważasz za poprawną.
1. (0,4 pkt) „Wiadomości Statystyczne. The Polish Statistician" to jedno z czasopism naukowych wydawanych przez GUS.
TAK
NIE
2. (0,4 pkt) Podatek od towarów i usług (VAT) jest podatkiem bezpośrednim.
3. (0,4 pkt) Dla liczby miejsc pracy zmierzonej w pewnym przedsiębiorstwie w dwóch okresach otrzymano ujemną wartość przyrostu absolutnego. Czy wyznaczony na tych samych wartościach przyrost względny zachowa znak ujemny?
4. (0,4 pkt) We wrześniu 2020 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto (w zł) w sektorze przedsiębiorstw było ponad trzykrotnie większe od przeciętnej miesięcznej nominalnej emerytury i renty brutto z pozarolniczego systemu ubezpieczeń społecznych (w zł).
TAK
TAK
TAK
NIE
NIE
NIE
5. (0,4 pkt) O pewnych losowych zdarzeniach A i B, stanowiących podzbiory zbioru zdarzeń elementarnych, wiemy, że mają dodatnie prawdopodobieństwa wystąpienia oraz ) ( ) ( 3 ) ( B P A P B A P = . Czy gdyby zdarzenia A i B były jednakowo prawdopodobne, to maksymalna wartość prawdopodobieństwa ) ( B A P wyniosłaby 1/3?
TAK
NIE
Wybierz prawidłową odpowiedź/odpowiedzi poprzez wpisanie znaku X w pustej kratce obok odpowiedzi, którą/które uważasz za poprawną/e.
6. (2 pkt) Do ludności aktywnej zawodowo na rynku pracy (Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności – BAEL) zalicza się:
a) uczniów (w wieku do lat 14)
b) osoby w wieku 15 lat i więcej uznane za pracujące
c) osoby w wieku 15 lat i więcej uznane za bezrobotne
d) osoby w wieku 15 lat i więcej uznane za bierne zawodowo
7. (2 pkt) Kredyt bankowy jest powszechnie wykorzystywany w obrocie gospodarczym. Wskaż funkcje kredytu:
a) emisyjna
b) dochodowa
c) tezauryzacyjna
d) redystrybucji międzypokoleniowej
8. Na podstawie danych dotyczących przeciętnej długości trwania życia w Polsce w latach 2000-2019 dla kobiet i mężczyzn sporządzono poniższy wykres oraz obliczono równania linii regresji. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń.
a) Na podstawie wyznaczonej linii trendu, można stwierdzić, że w 2025 r. przeciętne trwanie życia kobiety w Polsce przekroczy 84 lata.
b) Zgodnie z liniami trendu zaznaczonymi na wykresie, przeciętne trwanie życia kobiet i mężczyzn zwiększa się, jednak w grupie kobiet zmiany zachodzą szybciej.
c) Na podstawie otrzymanych linii trendu można stwierdzić, że przeciętne dalsze trwanie życia kobiet i mężczyzn zrówna się najpóźniej w 2100 r.
d) Dopasowanie wyznaczonej linii trendu dla kobiet jest lepsze aniżeli dopasowanie linii trendu dla mężczyzn.
9. W miejscowości A, w 5 lokalach gastronomicznych zebrano informacje o liczbie miejsc siedzących w lokalu. Otrzymano następujący szereg z danymi: 12, 24, 24, 48, 48. W innej miejscowości, B – również w 5 lokalach gastronomicznych – zebrano informacje dotyczące liczby zatrudnionych kucharzy, otrzymując szereg: 2, 4, 3, 2, 1.
Oceń, które miary obliczone dla tych zaprezentowanych szeregów danych pozwoliłyby ocenić siłę związku pomiędzy liczbą miejsc siedzących w lokalach gastronomicznych a liczbą zatrudnionych kucharzy.
a) Kowariancja
b) Współczynnik korelacji liniowej
c) Współczynnik korelacji rang Spearmana
d) Żadna miara nie pozwoli na taką ocenę
10. Badanie produkcji rolnej w gospodarstwach indywidualnych pozwoliło oszacować wielkość produkcji jaj kurzych w latach 2015-2019 w tej grupie podmiotów. Otrzymano następujące informacje:
| | Lata | | 2015 | | 2016 | | 2017 | | 2018 | 2019 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Produkcja jaj kurzych [tys. szt.] | | 8 636 237 | | 8 003 227 | | 9 358 753 | | 8 974 448 | | |
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń.
a) Podany szereg jest szeregiem czasowym
b) Dominantą w tym szeregu jest produkcja z 2017 r.
c) Medianą w tym szeregu jest produkcja z 2016 r.
d) W całym prezentowanym okresie produkcja jaj kurzych w indywidualnych gospodarstwach rolnych spadła o 646 440 sztuk.
prawidłowa odpowiedź w tym zadaniu to tylko a), odp. Uznajemy za nieprawidłową. Przeliczamy punkty wszystkim
Uporządkuj podane odpowiedzi (poprzez wpisanie cyfr od 1 do 5 w wyznaczone miejsce, 1 – wartość najmniejsza, 5 – wartość największa) zgodnie z poleceniem zawartym w pytaniu.
11. Tzw. „analiza koszykowa" przeprowadzona na podstawie wielomiesięcznej obserwacji preferencji klientów pewnego sklepu dotyczących zakupów produktów A, B i C pozwoliła sformułować następujące wnioski:
1) Klienci, tuż pod wejściu do sklepu, od razu kierują swoją uwagę wyłącznie na produkt A, przy czym szansa, że po chwili namysłu go kupią wynosi 70%;
2) Jeśli klient zdecydował się kupić produkt A, to z prawdopodobieństwem 0,8 zakupi również produkt B kończąc zakupy i z prawdopodobieństwem 0,2 nie zakupi już żadnego dodatkowego produktu;
3) Jeśli klient po wejściu do sklepu i wstępnych przemyśleniach nie zdecydował się kupić produktu A, wówczas prawdopodobieństwo, iż kupi produkt B i tym samym zakończy zakupy wynosi 50%. Jeśli jednak klient odrzuci również chęć zakupu produktu B, wówczas jest niemal pewne, że zakupi produkt C (prawdopodobieństwo 99%) i tym samym zakończy zakupy.
Uporządkuj zdarzenia od najmniej do najbardziej prawdopodobnego:
A. Klient zakupił tylko produkt C
B. Klient zakupił produkty A i B
C. Klient zakupił produkt A lub produkt B
D. Klient zakupił tylko produkt A
E. Klient zakupił wszystkie produkty A, B i C
12. Uporządkuj od wartości najmniejszej do największej liczbę zgonów ogółem w Polsce w 2018 r. według przyczyn:
A.
Nowotwory
B. Zaburzenia wydzielania wewnętrznego, stanu odżywienia i przemian metabolicznych
C. Choroby układu pokarmowego
D. Choroby układu krążenia
E. Choroby układu oddechowego
Część II
Wybierz prawidłową odpowiedź/odpowiedzi poprzez wpisanie znaku X w pustej kratce obok odpowiedzi, którą/które uważasz za poprawną/e.
13. (2 pkt) Przypuśćmy, iż na pewnej giełdzie pieniężnej prowadzi działalność N spółek, przy czym ich wyniki finansowe są od siebie niezależne. Załóżmy, że:
1) oczekiwana, roczna stopa zwrotu spółki 1 wynosi , spółki 2 wynosi 2 i dalej analogicznie, tj. w przypadku N –tej spółki stopa ta wynosi N , dla pewnej rzeczywistej wartości 0 ;
2) odchylenie standardowe rocznej stopy zwrotu 𝒌–tej spółki wynosi k , dla } ,..., 2,1 { N k i pewnego 0 .
Roczny indeks giełdowy (RIG) jest obliczany przez podzielenie sumy rocznych stóp zwrotu wszystkich spółek na giełdzie przez liczbę tych spółek. Proszę zaznaczyć prawidłowe szacunki (E(X) i Var(X) oznaczają odpowiednio wartość oczekiwaną i wariancję zmiennej losowej X):
14. (2 pkt) Wskaż prawdziwe stwierdzenia dotyczące standardów klasyfikacyjnych – klasyfikacji, nomenklatur i definicji – obowiązujących na podstawie ustawy o statystyce publicznej:
a) obowiązane do stosowania standardów klasyfikacyjnych w prowadzonej ewidencji, dokumentacji oraz rachunkowości są m.in. podmioty gospodarki narodowej
b) przykładowe klasyfikacje stosowane w Polsce to: Polska Klasyfikacja Działalności 2007 (PKD 2007) oraz Klasyfikacja Środków Trwałych (KŚT 2016)
c) klasyfikacja PKD 2007 nie jest spójna z klasyfikacjami działalności gospodarczej stosowanymi w innych krajach Unii Europejskiej
d) KŚT 2016 jest stosowana w związku z opodatkowaniem podatkiem dochodowym od osób fizycznych
15. (2 pkt) Składniki aktywów obrotowych w przedsiębiorstwie to:
a) inwestycje długoterminowe
b) należności krótkoterminowe
c) inwestycje krótkoterminowe
d) zapasy
16. (2 pkt) Rozważa się dane dotyczące Działalności Badawczo-Rozwojowej (B-R) w Polsce w 2019 r. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń:
a) W 2019 r. nakłady krajowe brutto na działalność B+R (GERD) wyniosły ponad 30 mld zł
b) Liczba podmiotów w działalności B+R w roku przekroczyła 6 tysięcy podmiotów
c) Udział osób z tytułem profesora oraz stopniem naukowym doktora habilitowanego i doktora w ogólnej liczbie personelu B+R w 2019 r. wynosił ponad 40%
d) W 2019 r. nakłady krajowe brutto na działalność B+R (GERD) wzrosły w stosunku do poprzedniego roku o ponad 15%
17. Dla pewnej grupy gmin przeprowadzono badanie rolników. Badano cechę „liczba osób płacących podatek od nieruchomości rolnych". Uzyskano następujący szereg rozdzielczy:
Uszereguj niemalejąco wartości następujących miar: średnia arytmetyczna 𝑥̅, mediana 𝑀, kwartyl pierwszy 𝑄1.4, kwartyl trzeci 𝑄3.4, decyl dziewiąty 𝑄9.10. Prawidłowy porządek to:
a) 𝑄1.4 = 𝑥̅ = 𝑀< 𝑄3.4 = 𝑄9.10
b) 𝑄1.4 < 𝑥̅ < 𝑀< 𝑄3.4 < 𝑄9.10
c) 𝑄1.4 = 𝑀< 𝑥̅ < 𝑄3.4 = 𝑄9.10
d) 𝑄1.4 < 𝑀< 𝑥̅ < 𝑄3.4 < 𝑄9.10
18. W publikacji GUS Rocznik Statystyczny Rolnictwa 2019 zaprezentowano m.in. dane dotyczące wybranych aspektów gospodarki żywnościowej w Polsce. Poniżej zaprezentowano fragment jednej z publikowanych tablic.
TABL. 15 (181). SKUP WAŻNIEJSZYCH PRODUKTÓW ROŚLINNYCH W LATACH GOSPODARCZYCH a
| PRODUKTY ROŚLINNE | 2010/11 | 2015/16 | 2016/17 |
|---|---|---|---|
| Zboża | 8797,9 | 11943,7 | 12879,9 |
| Ziemniaki | 1071,4 | 1517,3 | 1883,1 |
| Buraki cukrowe | 9959,8 | 9364,5 | 13523,8 |
| Rzepak i rzepik przemysłowy | 1897,4 | 1851,6 | 1304,5 |
| Warzywa | 1333,3 | 1554,2 | 1882,9 |
a. Lata gospodarcze obejmują okres od 1 lipca poprzedniego roku kalendarzowego do 30 czerwca danego roku.
Opierając się wyłącznie na podstawie danych zawartych w prezentowanej tablicy o skupie wymienianych produktów roślinnych można powiedzieć, że:
a) Największy przyrost absolutny pomiędzy rokiem gospodarczym 2017/18 a rokiem gospodarczym 2015/16 odnotowano dla skupu buraków cukrowych.
b) Pomiędzy rokiem gospodarczym 2010/11 a rokiem gospodarczym 2016/17 odnotowywano ciągły wzrost skupu zbóż, ziemniaków, warzyw i owoców.
c) Przyrosty względne (w stosunku do roku poprzedniego) dla danych dotyczących dwóch ostatnich prezentowanych lat gospodarczych były dla buraków cukrowych oraz rzepaku i rzepiku przemysłowego dodatnie i wynosiły odpowiednio 0,163% oraz 0,438% (z dokładnością do 3 miejsc po przecinku).
d) Największy spadek absolutny dla danych dotyczących dwóch ostatnich prezentowanych lat gospodarczych występował dla tego samego produktu roślinnego co największy spadek względny.
Uporządkuj podane odpowiedzi (poprzez wpisanie cyfr od 1 do 5 w wyznaczone miejsce, 1 – wartość najmniejsza, 5 – wartość największa) zgodnie z poleceniem zawartym w pytaniu.
19. Uporządkuj poniższe kraje według wartości współczynnika Giniego informującego o nierównomierności w dystrybucji dochodów w wybranych krajach UE w 2019 r. w kolejności od najmniejszej do największej:
A. Bułgaria
B. Chorwacja
C. Polska
D. Rumunia
E. Dania
20. Na pewnej giełdzie obejmującej zasięgiem 100 spółek funkcjonuje m.in. 10 spółek z sektora budowlanego, 5 spółek z sektora ubezpieczeniowego oraz 35 spółek z branży IT. Pewien makler wylosował 2 spółki spośród spółek notowanych na tej giełdzie w celu wykonania tzw. analizy technicznej. Uporządkuj poniższe zdarzenia od najmniej do najbardziej prawdopodobnego:
A. Makler wylosował 2 spółki z branży IT;
B. Makler wylosował 2 spółki spoza wymienionych branż;
C. Makler wylosował 1 spółkę z branży budowlanej i 1 spółkę z branży ubezpieczeniowej;
D. Makler wylosował 1 spółkę z branży budowlanej i 1 spółkę z branży IT;
E. Makler wylosował dokładnie 1 spółkę z sektora ubezpieczeniowego.
Część III
21. (2 pkt) Powierzchnia zasiewów pszenicy w ha oraz zbiory pszenicy w tonach z 1 ha w 19 gospodarstwach objętych na pewnym terenie spisem rolnym kształtowały się jak zaprezentowano na poniższym wykresie:
Dla tych danych należy się spodziewać, że:
a) kowariancja będzie bliska lub równa 0;
b) współczynnik korelacji liniowej Pearsona będzie bliski lub równy 0;
c) współczynnik korelacji rang Spearmana będzie bliski lub równy 0;
d) ani kowariancja, ani współczynnik korelacji liniowej Pearsona, ani współczynnik korelacji rang Spearmana nie będzie bliski lub równy 0.
22. (2 pkt) Analizowano przyrost naturalny na 1000 ludności według miejsca zamieszkania w podziale na makroregiony w Polsce w 2019 r. Oceń prawdziwość następujących zdań.
a) Przyrost w makroregionie południowym był większy niż w makroregionie północnym.
b) Najniższy przyrost naturalny odnotowano w makroregionie centralnym.
c) Jedynym makroregionem o dodatnim przyroście naturalnym był makroregion województwo mazowieckie.
d) Przyrost w makroregionie północno-zachodnim był mniejszy niż w makroregionie południowo-zachodnim.
23. (2 pkt) Roczna wydajność mleczna krów w kg/1 krowę, zarejestrowana przez rachmistrza spisowego w 8 indywidualnych gospodarstwach rolnych wynosiła:
Zgodnie z definicją, 𝑥𝑖 = 𝑦 𝑖 𝑧 𝑖 , gdzie 𝒚 𝒊 oznacza produkcję mleka, zaś 𝑧 𝑖 – liczbę krów w 𝒊 –tym gospodarstwie, 𝑖= 1,2, … ,8 wskaż zdania prawdziwe.
a) Jeżeli liczba krów we wszystkich ośmiu gospodarstwach była identyczna, to średnia wydajność wynosiła 4000+5000+5600+5700+4500+3800+5900+3300 8 [kg/1 krowę].
c) Jeżeli produkcja mleka we wszystkich ośmiu gospodarstwach była identyczna, zaś liczba krów była zmienna, to średnia wydajność wynosiła 4541 [kg/1 krowę] (z dokładnością do pełnych kg).
d) Jeżeli zarówno produkcja mleka, jak i liczba krów dla każdego z ośmiu gospodarstw rolnych były inne, to ogólna średnia wydajność wynosiła 𝑦 1 +𝑦 2 +𝑦 3 +𝑦 4 +𝑦 5 +𝑦 6 +𝑦 7 +𝑦 8 𝑦 1 4000 + 𝑦 2 5000 + 𝑦 3 5600 + 𝑦 4 5700 + 𝑦 5 4500 + 𝑦 6 3800 + 𝑦 7 5900 + 𝑦 8 3300 [kg/1 krowę].
b) Jeżeli produkcja mleka we wszystkich ośmiu gospodarstwach była identyczna, zaś liczba krów była zmienna, to średnia wydajność wynosiła 1 1 4000 + 1 5000 + 1 5600 + 1 5700 + 1 4500 + 1 3800 + 1 5900 + 1 3300 [kg/1 krowę].
24. (2 pkt) Analizując dane historyczne dotyczące pewnej firmy produkcyjnej zauważono, iż roczny przychód ze sprzedaży jej produktów (zdefiniowany jako zmienna PRZ ) i ponoszony roczny koszt uzyskania przychodu (zmienna K ) można z dobrym przybliżeniem opisać za pomocą rozkładu Bernoulliego ) , ( p n B dla odpowiednio dobranych parametrów n i p . Po wnikliwej analizie ustalono, iż wspomniany przychód i koszt [w PLN] można przedstawić za pomocą następujących zmiennych losowych: X PRZ = 500000 , Y K K + = 10000 0 , gdzie 25000 0 = K [PLN] oznacza roczne tzw. koszty stałe działalności firmy, a zmienne losowe 𝑿 i 𝒀 podlegają rozkładowi Bernoulliego: ) 2.0 , 10 ( ~ B X , )1.0 ,5 ( ~ B Y . Oznaczmy przez Z roczny zysk brutto tej firmy, który można przedstawić jako K PRZ Z − = . Proszę zaznaczyć stwierdzenia prawdziwe:
a) Oczekiwany roczny przychód ze sprzedaży w tej firmie wynosi 1 mln PLN.
b) Prawdopodobieństwo, iż roczny przychód ze sprzedaży przekroczy 500 000 PLN wynosi ponad 60%.
c) Odchylenie standardowe rocznego kosztu uzyskania przychodu w tej firmie wynosi ponad 20000 PLN.
d) Oczekiwany zysk brutto tej firmy przekracza 952000 PLN.
25. (2 pkt) Imputacja to:
a) odtwarzanie warunków charakterystycznych dla danego zjawiska np. przy użyciu modelu matematycznego
b) przewidywanie przebiegu badanego zjawiska w warunkach nieznanych na podstawie dotychczasowych informacji o tym zjawisku
c) proces zapewniania kompletności zbioru danych poprzez zastępowanie braków danych spowodowanych np. odmową udzielenia odpowiedzi przez respondenta odpowiednimi wielkościami zapożyczonymi z innych podobnych rekordów lub uzyskanych ze stosownego modelu
d) wyznaczanie funkcji w pewnym przedziale na podstawie wybranych (znanych) wartości funkcji w tym przedziale
26. (2 pkt) Budżet państwa to plan dochodów i wydatków. Zaznacz poprawne stwierdzenia z nim związane.
a) Założenia do projektu budżetu przygotowuje Minister Finansów, a Rada Ministrów uchwala projekt ustawy budżetowej wraz z uzasadnieniem i przedkłada go Sejmowi.
b) Ustawa o finansach publicznych określa trzy progi ostrożnościowe (czyli graniczne relacje państwowego długu publicznego do wartości rocznego produktu krajowego brutto) powodujące konieczność stosowania ograniczeń w projekcie budżetu na następny rok.
c) W przypadku gdy państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto, w projekcie budżetu na następny rok wprowadza się zakaz udzielania nowych kredytów lub pożyczek.
d) Prezydent RP ma prawo odmówić podpisania ustawy budżetowej.
Uporządkuj podane odpowiedzi (poprzez wpisanie cyfr od 1 do 5 w wyznaczone miejsce, 1 – wartość najmniejsza, 5 – wartość największa) zgodnie z poleceniem zawartym w pytaniu.
27. Uporządkuj wybrane kraje Unii Europejskiej pod względem wartości bezwzględnej salda obrotów handlu zagranicznego (w mln EUR) w 2019 r. od wartości najmniejszej do największej:
A. Polska
B. Francja
C. Niemcy
D. Węgry
E. Włochy
28. Zmienna losowa X , opisująca liczbę nowych produktów jakie szybko rozwijająca się firma z branży kosmetycznej jest w stanie wprowadzić w ciągu miesiąca działalności, charakteryzuje się następującym rozkładem prawdopodobieństwa:
| Wartość x i | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| Prawdopodobieństwo P(X = x ) i | 0,1 | 0,5 | 0,2 | 0,15 | 0,05 |
Niech
)
() (
t
X P t
F
X
=
oznacza dystrybuantę zmiennej losowej
X,
) ( X E
– jej wartość
oczekiwaną, natomiast ) ( X Var – jej wariancję. Uporządkuj poniższe wartości od najmniejszej do największej:
A. )4 ( 2 X P ;
B. ) ( 3 X E ;
C. )) ( 2 ( X E X P ;
D. ) ( F ;
E. ) ( ) ( 2 X E X Var + .
str. 10
Zadanie 1
Ocena sytuacji w rolnictwie pod kątem zmian warunków produkcyjno-ekonomicznych oraz wyników produkcyjnych była przedmiotem analizy prezentowanej w publikacji GUS Rolnictwo w 2019 r. Z publikacji zaczerpnięto poniższą tablicę prezentującą zmiany globalnej produkcji rolniczej.
Tablica. Wskaźniki dynamiki globalnej produkcji rolniczej (w cenach stałych)
1. O ile procent wzrosła globalna produkcja rolnicza w 2018 r. w porównaniu z 2016 r.? Wynik podaj z dokładnością do 1 miejsca po przecinku.
Wynik.
2. O ile procent zmieniła się produkcja roślinna w 2017 r. w porównaniu z 2014 r.? Spadek oznacz '-', wzrost '+'. Wynik podaj z dokładnością do 1 miejsca po przecinku. Wynik .
3. Podaj wartość średniego indeksu łańcuchowego uwzględniającego cały okres 2014-2018 a dla produkcji zwierzęcej. Wynik podaj z dokładnością do 3 miejsc po przecinku. Wynik .
4. O ile procent średnio z roku na rok zmieniała się produkcja zwierzęca w okresie 2014-2018 Spadek oznacz '-', wzrost '+'. Wynik podaj z dokładnością do 1 miejsca po przecinku. Wynik .
a.
5. W którym roku (w stosunku do 2010) wzrost wartości produkcji zwierzęcej w porównaniu z produkcją roślinną był ponad 4-krotnie wyższy? Wynik .
a Przyjmujemy, że zmiana w okresie x-y oznacza łączny przyrost porównujący poziom w okresie y z poziomem w okresie x.
str. 11
Zadanie 2
Poniższa tablica przedstawia wybrane dane dotyczące działalności przedsiębiorstw niefinansowych o liczbie pracujących 10 osób i więcej w Polsce.
Źródło: Publikacje GUS „Wyniki finansowe przedsiębiorstw niefinansowych" z lat 2016-2020.
Dokonaj stosownych obliczeń i uzupełnij brakujące informacje w poniższych stwierdzeniach (wstawiając wartości z jednym miejscem po przecinku). Przypomnijmy, że:
1. W pierwszym półroczu 2016 r. wskaźnik poziomu kosztów przedsiębiorstw niefinansowych wyniósł %.
Odp. właściwa – 94,5%.
2. W pierwszym półroczu 2017 r. wskaźnik rentowności sprzedaży brutto kształtował się na poziomie
%.
Odp. właściwa – 4,8%.
3. W pierwszym półroczu 2018 r. wskaźnik rentowności obrotu netto wyniósł
%.
str. 12
Odp. właściwa – 4,3%.
4. W pierwszym półroczu 2019 r. wskaźnik płynności finansowej (I stopnia) przyjął wartość
%.
Odp. właściwa – 35,4%.
5. W pierwszym półroczu 2020 r. wskaźnik płynności finansowej (III stopnia) wyniósł
%.
Odp. właściwa – 153,2%.
str. 13 | <urn:uuid:e980dacd-1caf-4df3-87ae-c1db7b64a1bd> | finepdfs | 3.375 | CC-MAIN-2021-49 | https://olimpiadastatystyczna.stat.gov.pl/Aplikacja/Content/files/Test%20etap%20okr%C4%99gowy%202020-2021.pdf | 2021-12-05T01:55:43+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-49/segments/1637964363134.25/warc/CC-MAIN-20211205005314-20211205035314-00431.warc.gz | 483,342,970 | 0.999979 | 0.999984 | 0.999984 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
562,
2388,
3823,
6261,
8005,
10170,
11979,
14033,
16589,
17675,
19006,
19756,
20021
] | 2 | 0 |
Załącznik nr 2 do decyzji MRiRW nr R - 872013d z dnia 18.04.2013 r. zmieniającej zezwolenie MRiRW nr R - 66/2012 z dnia 10.04.2012 r.
Posiadacz zezwolenia: Syngenta Polska Sp. z o.o., ul. Powązkowska 44 c, 01-797 Warszawa, Rzeczpospolita Polska, tel.: (22) 326-06-01, fax: (22) 326-06-99.
Producent: Syngenta Crop Protection AG, P.O. Box, CH-4002 Bazylea, Konfederacja Szwajcarska, tel.: (+41,61) 323-11-11, fax: (+41,61) 323-12-12.
Konfekcjoner:
1. Agrecol Sp. z o. o., Mesznary 2, 98-400 Wieruszów, tel.: (62) 78 32 000.
2. Agropak Sp.J., B.Pluta, G.Brzezinski i Wspólnicy, ul. Darwina 1d, 43-603 Jaworzno, tel.: (32) 61 56 330.
3. Sumin Sp.J., D.Czabańska,W.Czabański i Wspólnicy, ul. Jagodowa 4, 62-002 Suchy Las, tel.: (61) 29 72 600.
4. Target S.A., ul. Przemysłowa 5, Kartoszyno, 84-110 Krokowa, tel.: (58) 676 74 89.
Przestrzegaj etykiety środka ochrony roślin w celu ograniczenia ryzyka dla ludzi i środowiska.
RIDOMIL GOLD MZ P E P I T E 67,8 WG
Środek przeznaczony do stosowania przez użytkowników nieprofesjonalnych.
Zawartość substancji czynnych: metalaksyl-M (związek z grupy fenyloamidów) – 3,8% (38,8 g/kg), mankozeb (związek z grupy ditiokarbaminianów) – 64% (640 g/kg).
Zezwolenie MRiRW nr R - 66/2012 z dnia 10.04.2012 r., zmienione decyzją MRiRW R-238/2012d z dnia 03.10.2012 r., zmienione decyzją MRiRW nr R – 87/2013d z dnia 18.04.2013 r.
Drażniący Niebezpieczny dla środowiska
Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą.
Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne; może powodować długo utrzymujące się, niekorzystne zmiany w środowisku wodnym.
I OPIS DZIAŁANIA
RIDOMIL GOLD MZ PEPITE 67,8 WG jest środkiem grzybobójczym w formie granul do sporządzania zawiesiny wodnej o działaniu układowym i kontaktowym, do stosowania zapobiegawczego w okresie intensywnego wzrostu roślin, przeznaczony do ochrony przed chorobami grzybowymi ziemniaka, winorośli, tytoniu, uprawianych w gruncie: pomidora, cebuli, brokuła, kalafiora, sałaty, roślin ozdobnych, uprawianych pod osłonami: ogórka, roślin ozdobnych.
Środek przeznaczony do stosowania przy użyciu opryskiwaczy ręcznych.
II ZASTOSOWANIE ŚRODKA
1. Ziemniak
Alternarioza.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g na 100 m
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g na 100 m
2.
Zalecana ilość wody: 2 – 4 litry na 100 m 2 .
Ilość wody dostosować do wielkości roślin.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zapobiegawczy zabieg przeciwko alternariozie zaleca się wykonać tylko na plantacjach odmian wrażliwych na alternariozę, w momencie pojawienia się pierwszych objawów choroby na dolnych liściach, od fazy rozwiniętego 5 liścia na pędzie głównym do końca fazy dojrzewania (BBCH 15-90).
Zaraza ziemniaka.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g na 100 m
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g na 100 m
2.
Zalecana ilość wody: 2 – 4 litry na 100 m 2 .
Większą ilość wody stosować w przypadku silnie rozwiniętej naci ziemniaczanej.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Opryskiwanie wykonać zgodnie z sygnalizacją lub na odmianach wczesnych w okresie zwierania się roślin w rzędach, a na odmianach późnych po wystąpieniu pierwszych objawów zarazy na odmianach wczesnych, od fazy rozwiniętego 5 liścia na pędzie głównym do końca fazy dojrzewania (BBCH 15-90).
W wyjątkowych przypadkach silnego zagrożenia zarazą ziemniaka, zabieg środkiem Ridomil Gold MZ Pepite 67,8 WG można powtórzyć po 10 dniach od pierwszego opryskiwania.
Wykonać maksymalnie 2 zabiegi w sezonie, co 10-14 dni.
Uwaga:
Dalsze zabiegi wykonywać używając środków kontaktowych po 7-10 dniach od ostatniego stosowania środka Ridomil Gold MZ Pepite 67,8 WG, pamiętając o przemiennym ich stosowaniu.
2. Pomidor uprawiany w gruncie.
Zaraza ziemniaka, alternarioza.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 22,5 g na 100 m
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 22,5 g na 100 m
2.
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
.
Ostęp pomiędzy zabiegami: 7 – 10 dni.
Zalecana ilość wody: 6 – 8 litrów na 100 m
2
Ilość wody dostosować do wielkości roślin.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonywać zgodnie z sygnalizacją, od fazy rozwiniętego 5 liścia właściwego na pędzie głównym do fazy pełnej dojrzałości owoców (BBCH 15-89). Środek stosować przemiennie z fungicydami należącymi do innych grup chemicznych.
3. Cebula uprawiana w gruncie
2.
2.
2.
Mączniak rzekomy.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g na 100 m
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g na 100 m 2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
Ostęp pomiędzy zabiegami: 7 – 10 dni.
Zalecana ilość wody: 7 litrów na 100 m 2 .
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać zgodnie z sygnalizacją, od fazy wyraźnie widocznego drugiego liścia na pędzie głównym do końca fazy rozwoju części roślin przeznaczonych do zbioru (BBCH 1249).
Środek stosować przemiennie z fungicydami należącymi do innych grup chemicznych.
STOSOWANIE ŚRODKA OCHRONY ROŚLIN W UPRAWACH I ZASTOSOWANIACH MAŁOOBSZAROWYCH
Odpowiedzialność za skuteczność działania i fitotoksyczność środka ochrony roślin stosowanego w uprawach małoobszarowych ponosi wyłącznie jego użytkownik
1. Ogórek uprawiany pod osłonami
Mączniak rzekomy.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g/100 m 2 .
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g/100 m 2.
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
Ostęp pomiędzy zabiegami: 7 -10 dni.
Zalecana ilość wody: 6 – 8 litrów na 100 m
2.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od fazy 5 liścia do końca fazy dojrzewania owoców.
2. Brokuł uprawiany w gruncie
Bielik krzyżowych /rdza biała krzyżowych
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g/100 m 2.
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g/100 m 2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
Ostęp pomiędzy zabiegami: 14 - 21 dni.
Zalecana ilość wody: 7 litrów na 100 m 2 .
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od fazy 3 liścia do końca fazy ciasno zamkniętej główki o typowej wielkości i kształcie.
3. Kalafior uprawiany w gruncie
Bielik krzyżowych /rdza biała krzyżowych
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g/100 m 2 .
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 20 g/100 m 2.
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
Ostęp pomiędzy zabiegami: 14 - 21 dni.
Zalecana ilość wody: 7 litrów na 100 m 2 .
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
2.
Zabiegi wykonać z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od fazy 3 liścia do końca fazy ciasno zamkniętej główki o typowej wielkości i kształcie.
4. Sałata uprawiana w gruncie
Mączniak rzekomy.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 19 g/100 m 2 .
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 19 g/100 m 2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 2.
Odstęp pomiędzy zabiegami: 7 – 14 dni.
Zalecana ilość wody: 3 – 8 litrów na 100 m2 .
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać zapobiegawczo lub z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od fazy 3 liścia do końca fazy osiągnięcia typowej masy liści.
5. Winorośl
Mączniak rzekomy.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 7,5 g/100 m 2 .
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 7,5 g/100 m 2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 3.
Odstęp pomiędzy zabiegami: 10 – 14 dni.
Zalecana ilość wody: 7 litrów na 100 m
2.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać zapobiegawczo lub z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od fazy wyraźnie widocznych kwiatostanów do końca fazy kwitnienia.
6. Tytoń
Mączniak rzekomy.
Maksymalna dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g/100 m 2 .
Zalecana dawka dla jednorazowego zastosowania: 25 g/100 m 2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 2.
Odstęp pomiędzy zabiegami: 10 dni.
Zalecana ilość wody: 4-5 litrów na 100 m
2.
Zalecane opryskiwanie: drobnokropliste.
Zabiegi wykonać zapobiegawczo lub z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, nie wcześniej niż po wysadzeniu rozsady (tj. od fazy 5 – 6 liści). Drugi zabieg wykonać po ok. 10 dniach (faza 9-12 liści).
7. Rośliny ozdobne uprawiane w gruncie i pod osłonami
Mączniak rzekomy, fytoftoroza (liści i łodyg)
Maksymalne stężenie dla jednorazowego zastosowania: 0,25% (25 g środka w 10 l wody).
Zalecane stężenie dla jednorazowego zastosowania: 0,25% (25 g środka w 10 l wody).
Zalecana ilość cieczy użytkowej: 10 l/100 m2 .
Maksymalna liczba zabiegów: 2.
Odstęp pomiędzy zabiegami: 7 dni.
Zabiegi wykonać zapobiegawczo lub z chwilą wystąpienia pierwszych objawów choroby, od czerwca do września.
UWAGI:
1. Środek stosować przemiennie z fungicydami należącymi do innych grup chemicznych.
2. Warunkiem skuteczności zabiegu jest dokładne pokrycie roślin cieczą użytkową.
3. Nie stosować środka w czasie opadu deszczu lub przed spodziewanym deszczem.
Przeciwwskazania
Podczas stosowania środka nie dopuścić do:
− znoszenia cieczy użytkowej na sąsiednie rośliny uprawne,
− nakładania się cieczy użytkowej na stykach pasów zabiegowych i uwrociach.
III SPORZĄDZANIE CIECZY UŻYTKOWEJ
Przed przystąpieniem do sporządzania cieczy użytkowej dokładnie ustalić potrzebną jej ilość.
Odważoną ilość środka wsypać do zbiornika opryskiwacza napełnionego częściowo wodą. Opróżnione opakowania przepłukać trzykrotnie wodą, a popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza z cieczą użytkową. Następnie zbiornik opryskiwacza uzupełnić wodą do potrzebnej ilości.
Dokładnie wymieszać.
W przypadku przerw w opryskiwaniu czynność mieszania powtarzać każdorazowo przed przystąpieniem do dalszej pracy.
Po pracy aparaturę dokładnie wymyć.
IV ŚRODKI OSTROŻNOŚCI
1. OKRES OD ZASTOSOWANIA ŚRODKA DO DNIA, W KTÓRYM NA OBSZAR, NA KTÓRYM ZASTOSOWANO ŚRODEK MOGĄ WEJŚĆ LUDZIE ORAZ ZOSTAĆ WPROWADZONE ZWIERZĘTA
Nie dotyczy.
2. OKRES PREWENCJI DLA PSZCZÓŁ (okres zapobiegający zatruciu)
Nie dotyczy.
3. OKRES OD OSTATNIEGO ZASTOSOWANIA ŚRODKA DO DNIA ZBIORU ROŚLINY UPRAWNEJ (okres karencji):
4. OKRES OD OSTATNIEGO ZASTOSOWANIA ŚRODKA NA ROŚLINY PRZEZNACZONE NA PASZĘ DO DNIA, W KTÓRYM ZWIERZĘTA MOGĄ BYĆ KARMIONE TYMI ROŚLINAMI (okres karencji dla pasz)
−
ogórek - 3 dni,
− pomidor, ziemniak - 7 dni,
− cebula, brokuł, kalafior, sałata - 28 dni,
−
winorośl - 56 dni,
− tytoń – nie dotyczy.
Nie dotyczy.
5. OKRES OD OSTATNIEGO ZASTOSOWANIA ŚRODKA NA ROŚLINY DO DNIA, W KTÓRYM MOŻNA SIAĆ LUB SADZIĆ ROŚLINY UPRAWIANE NASTĘPCZO
Nie dotyczy.
6. OCHRONA STOSUJĄCEGO ŚRODEK OCHRONY ROŚLIN
Nie jeść i nie pić podczas stosowania produktu.
Unikać zanieczyszczenia skóry.
Nosić odpowiednią odzież ochronną i odpowiednie rękawice ochronne.
W razie połknięcia niezwłocznie zasięgnij porady lekarza – pokaż opakowanie lub etykietę.
7. OCHRONA ŚRODOWISKA
Zabrania się stosowania środka w strefie bezpośredniej ochrony ujęć wody.
Nie zanieczyszczać wód środkiem ochrony roślin lub jego opakowaniem. Nie myć aparatury w pobliżu wód powierzchniowych. Unikać zanieczyszczania wód poprzez rowy odwadniające z gospodarstw i dróg.
Resztki cieczy użytkowej rozcieńczyć wodą i wypryskać na powierzchni poprzednio opryskiwanej.
Wodę użytą do mycia aparatury wypryskać na powierzchni uprzednio opryskiwanej, stosując te same środki ochrony osobistej.
Środek i opakowanie usuwać jako odpad niebezpieczny.
Opróżnione opakowania po środku zwrócić do sprzedawcy, u którego środek został zakupiony.
Używać odpowiednich pojemników zapobiegających skażeniu środowiska.
Zabrania się spalania opakowań po środku ochrony roślin we własnym zakresie.
Zabrania się wykorzystywania opróżnionych opakowań po środkach ochrony roślin do innych celów, w tym do traktowania ich jako surowce wtórne.
W celu ochrony organizmów wodnych konieczne jest określenie strefy ochronnej w poniżej podanej odległości od zbiorników i cieków wodnych dla:
− 3 metrów – ziemniak, pomidor, ogórek,
− 5 metrów – cebula, sałata, kalafior, brokuł, tytoń, rośliny ozdobne,
− 10 metrów – winorośl.
Przed zastosowaniem środka należy poinformować o tym fakcie wszystkie zainteresowane strony, które mogą być narażone na znoszenie cieczy roboczej i które zwróciły się o taką informację.
V PIERWSZA POMOC
Antidotum: brak, stosować leczenie objawowe.
W przypadku awarii lub jeśli się źle poczujesz, niezwłocznie zasięgnij porady lekarza jeżeli to możliwe, pokaż etykietę).
W zaistniałych sytuacjach, w których wymagana jest lub konieczna inna pomoc medyczna, niż ujęta w wyżej wymienionych ostrzeżeniach, należy skontaktować się z najbliższym ośrodkiem toksykologicznym:
VI RZECHOWYWANIE
Chronić przed dziećmi.
Przechowywać wyłącznie w oryginalnym opakowaniu, w chłodnym, dobrze wentylowanym miejscu. Nie przechowywać razem z żywnością, napojami i paszami dla zwierząt.
Przechowywać pojemnik szczelnie zamknięty, w temperaturze nieprzekraczającej zakresu 0–30°C.
Okres ważności – 3 lata.
Data produkcji - ..............................................................................................................
Zawartość netto - ...........................................................................................................
Nr partii -............................................................................................................................................................... | <urn:uuid:640a1abe-91ad-451f-bef0-a7846c2875a5> | finepdfs | 1.078125 | CC-MAIN-2018-17 | https://bip.minrol.gov.pl/content/download/20903/126066/version/1/file/Ridomil%20Gold%20Pepite%2067%2C8%20WG-u%C5%BCytkownicy%20nieprofesjonalni.pdf | 2018-04-21T13:40:17Z | crawl-data/CC-MAIN-2018-17/segments/1524125945222.55/warc/CC-MAIN-20180421125711-20180421145711-00344.warc.gz | 581,537,247 | 0.999871 | 0.999906 | 0.999906 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | false | [
2064,
4468,
6596,
8981,
11086,
13428,
13600
] | 2 | 0 |
KOMUNIKAT KLASYFIKACYJNY WSPÓŁZAWODNICTWA INTERCONTEST - KF 2008
Komisja powołana przez Zarząd SPDX Klubu w składzie:
- Stanisław Grzęda SP3IBS - Przewodniczący Komisji,
- Krzysztof Soboń SP7GIQ - Członek Komisji,
- Donata Gierczycka SP5HNK - Członek Komisji,
na podstawie posiadanych wyników zawodów, zgodnie z regulaminem współzawodnictwa INTERCONTEST - KF, dokonała podsumowania za rok 2008 i ustaliła co następuje:
* Ogółem przedmiotem opracowania było 1831 wyników polskich stacji osiągniętych w międzynarodowych zawodach KF zaliczanych do współzawodnictwa.
* W branych pod uwagę wynikach pojawiło się 940 rożnych znaków stacji SP, ponieważ w wielu przypadkach ta sama stacja pojawiła się w rożnych zawodach pod różnymi znakami, co jest spowodowane przede wszystkim dość dużym zaangażowaniem polskich stacji w pracę stacji okolicznościowych. Jeżeli stacja pojawiła się w wynikach zawodów pod różnymi znakami, we współzawodnictwie INTERCONTEST KF stacja była klasyfikowana pod swoim podstawowym znakiem. Jeśli stacja konsekwentnie we wszystkich zawodach używała znaku contestowego, wtedy jest sklasyfikowana pod swoim znakiem contestowym.
* Ilość uczestników sklasyfikowanych w poszczególnych zawodach:
* Ilość uczestników sklasyfikowanych w poszczególnych grupach:
| CONTEST | Liczba |
|---|---|
| ARRL International DX Contest CW | 63 |
| ARRL International DX Contest SSB | 21 |
| CQ World Wide DX Contest CW | 179 |
| CQ World Wide DX Contest SSB | 191 |
| CQ World Wide WPX Contest CW | 119 |
| CQ World Wide WPX Contest SSB | 136 |
| IARU HF World Championship | 215 |
| Russian DX Contest | 105 |
| SP DX Contest | 744 |
| Worked All Europe DX Contest CW | 30 |
| Worked All Europe DX Contest SSB | 27 |
- w kategorii: SO CW – 144 stacje,
- w kategorii: SO PHONE – 159 stacji,
- w kategorii: SO MIXED –
215stacji,
- w kategorii: MO MIXED – 33 stacji.
Tytuł "MISTRZ INTERCONTEST - KF 2008" otrzymują:
| Kategoria | Zwycięzca | Wynik | Ilość startów |
|---|---|---|---|
| SO MIXED | Krzysztof Soboń SP7GIQ - SN7Q | 735,61 | 6 |
| SO CW | Krzysztof Soboń SP7GIQ - SN7Q | 515,61 | 4 |
| SO PHONE | Jerzy Smoczyk SP3GEM – SN3A | 386,29 | 4 |
| MO MIXED | Klub Krótkofalowców w Rydułtowy SP9YDX - SO9Q | 1626,27 | 8 |
Zwycięzcy wraz z tytułem "MISTRZ INTERCONTEST - KF 2008" otrzymują również pamiątkowy puchar (na własność). Zdobywcy drugiego i trzeciego miejsca w poszczególnych grupach otrzymują dyplomy. Szczegółowy wyniki współzawodnictwa przedstawione są w załączonych tabelach.
W imieniu Komisji Komunikat podpisał: Stanisław Grzęda - SP3IBS
1. SINGLE OPERATOR MIXED
| 1 | SN7Q | 735,61 | 6 |
|---|---|---|---|
| 2 | SN3A | 396,74 | 5 |
| 3 | SN8R | 371,20 | 6 |
| 4 | SN3X | 306,87 | 6 |
| 5 | SP5MXZ | 279,38 | 2 |
| 6 | SP3LPG | 238,52 | 9 |
| 7 | SP2AVE | 235,30 | 7 |
| 8 | SP4TKR | 228,86 | 4 |
| 9 | SP4Z | 222,11 | 6 |
| 10 | SP3GXH | 210,60 | 7 |
| 11 | SP9W | 209,31 | 5 |
| 12 | SP3GTS | 202,92 | 8 |
| 13 | SP1GZF | 196,50 | 6 |
| 14 | SP8IMG | 195,76 | 2 |
| 15 | SN5N | 193,95 | 4 |
| 16 | SN9Z | 190,65 | 4 |
| 17 | SN7C | 189,27 | 4 |
| 18 | SP8FHM | 187,25 | 2 |
| 19 | SQ4MP | 183,96 | 6 |
| 20 | SP9DTE | 172,59 | 6 |
| 21 | SP3DOF | 168,32 | 9 |
| 22 | SN9U | 164,97 | 8 |
| 23 | SQ5M | 164,82 | 7 |
| 24 | SP6OJE | 160,90 | 5 |
| 25 | SP3FYX | 158,50 | 6 |
| 26 | SP3LWP | 156,33 | 7 |
| 27 | SP7HKK | 155,74 | 2 |
| 28 | SP6T | 155,13 | 3 |
| 29 | SN3C | 135,09 | 7 |
| 30 | SO6I | 133,16 | 6 |
| 31 | SP7JQQ | 132,87 | 3 |
| 32 | SN8W | 131,23 | 2 |
| 33 | SO9R | 130,74 | 3 |
| 34 | SP6A | 130,57 | 4 |
| 35 | SP2FAP | 130,01 | 7 |
| 36 | SN2M | 128,12 | 4 |
| 37 | SP3VT | 128,04 | 5 |
| 38 | SO6C | 126,38 | 2 |
| 39 | SP5CJY | 123,70 | 5 |
| 40 | SP5ATO | 121,92 | 5 |
| 41 | SP7DCS | 117,10 | 4 |
| 42 | SP8HXN | 114,51 | 8 |
| 43 | SP9JZT | 114,36 | 5 |
| 44 | SN2I | 114,02 | 5 |
| 45 | SP2QG | 113,74 | 4 |
| 46 | SQ3RX | 106,46 | 6 |
| 47 | SP1RKT | 106,03 | 6 |
| 48 | SP4AAZ | 105,53 | 8 |
| 49 | SP7FBQ | 103,97 | 8 |
| 50 | SP2AYC | 99,57 | 5 |
| 51 | SP4K | 99,19 | 2 |
| 52 | SO8A | 98,92 | 3 |
| 53 | SP2EXN | 98,67 | 4 |
| 54 | SP3J | 98,62 | 3 |
| 56 | SP6AEG | 98,23 | 3 |
|---|---|---|---|
| 57 | SP4AVG | 96,38 | 8 |
| 58 | SP5JXK | 95,66 | 4 |
| 59 | SP3MGM | 87,25 | 3 |
| 60 | SP9RQH | 85,46 | 6 |
| 61 | SP5CJQ | 84,94 | 3 |
| 62 | SP7IIT | 84,79 | 4 |
| 63 | SP6IEQ | 84,31 | 7 |
| 64 | SP2MHC | 83,72 | 6 |
| 65 | SN7F | 83,39 | 5 |
| 66 | SP5ADX | 80,40 | 2 |
| 67 | SP7JOA | 79,27 | 3 |
| 68 | SP6BEN | 78,93 | 7 |
| 69 | SP2IKP | 78,92 | 5 |
| 70 | SP9LAS | 75,02 | 4 |
| 71 | SP9IHP | 74,59 | 7 |
| 72 | 3Z8Z | 72,92 | 4 |
| 73 | SP4DZT | 72,16 | 5 |
| 74 | SN7O | 70,84 | 2 |
| 75 | SP2DKI | 70,01 | 6 |
| 76 | SP9CLU | 69,80 | 6 |
| 77 | SP3CYY | 69,47 | 5 |
| 78 | SP1MHZ | 69,42 | 5 |
| 79 | SQ8JLU | 69,10 | 4 |
| 80 | SQ9E | 68,53 | 2 |
| 81 | SQ7B | 68,48 | 5 |
| 82 | SP6LV | 67,95 | 5 |
| 83 | SP5EWX | 67,81 | 4 |
| 84 | SQ8LSC | 67,44 | 5 |
| 85 | SP2DNI | 67,43 | 4 |
| 86 | SP8LZC | 66,53 | 5 |
| 87 | SQ1EUG | 64,98 | 4 |
| 88 | SP3AZO | 64,78 | 5 |
| 89 | SO7O | 64,38 | 5 |
| 90 | SP9FT | 64,07 | 5 |
| 91 | SQ9UM | 64,02 | 2 |
| 92 | SQ5NAE | 62,68 | 3 |
| 93 | SP2GMA | 62,62 | 4 |
| 94 | SP8QJM | 62,43 | 3 |
| 95 | SP5GDY | 61,15 | 3 |
| 96 | SP5CGN | 61,10 | 4 |
| 97 | SP4GFG | 61,01 | 4 |
| 98 | SP7TEX | 59,99 | 3 |
| 99 | SP9MZH | 59,09 | 5 |
| 100 | SN9N | 58,98 | 4 |
| 101 | SP5ELW | 57,67 | 3 |
| 102 | SQ9FMU | 57,44 | 4 |
| 103 | SP1MVG | 55,49 | 4 |
| 104 | SQ5WAA | 54,99 | 3 |
| 105 | SQ8LEC | 54,33 | 5 |
| 106 | SP1EG | 53,55 | 5 |
| 107 | SP9GKM | 53,35 | 4 |
| 108 | SQ1K | 52,22 | 3 |
| 109 | SP9EML | 51,34 | 3 |
| 111 | SP9DTH | 51,04 | 2 |
|---|---|---|---|
| 112 | SP3SXX | 51,01 | 3 |
| 113 | SP9IBJ | 50,53 | 4 |
| 114 | SP8SW | 49,99 | 3 |
| 115 | SP6OPZ | 49,60 | 3 |
| 116 | SP8LXE | 49,48 | 4 |
| 117 | SP9BGS | 49,48 | 4 |
| 118 | SP2HYO | 48,70 | 2 |
| 119 | SP7QHR | 48,68 | 3 |
| 120 | SP2GWH | 48,37 | 3 |
| 121 | SP6BAA | 47,65 | 3 |
| 122 | SQ6R | 46,68 | 3 |
| 123 | SP3FLQ | 46,30 | 3 |
| 124 | SP3DIK | 46,09 | 3 |
| 125 | SP7LI | 44,97 | 3 |
| 126 | SP3JIA | 44,76 | 4 |
| 127 | SP9AUV | 44,61 | 3 |
| 128 | SQ3WW | 44,56 | 4 |
| 129 | SP6NVK | 44,35 | 4 |
| 130 | SP7TES | 44,19 | 4 |
| 131 | SQ9JXJ | 44,15 | 3 |
| 132 | SP9FZC | 43,59 | 3 |
| 133 | SP2GCE | 43,56 | 3 |
| 134 | SP6GNJ | 43,55 | 4 |
| 135 | SP9IKN | 43,50 | 4 |
| 136 | SP9EWM | 42,66 | 4 |
| 137 | SP4JTJ | 42,63 | 3 |
| 138 | SP7FRO | 42,50 | 2 |
| 139 | SQ2DYF | 42,03 | 3 |
| 140 | SP5DDJ | 41,90 | 3 |
| 141 | SP8HDP | 41,73 | 3 |
| 142 | SP3XR | 41,07 | 3 |
| 143 | SP9KJ | 40,94 | 2 |
| 144 | SP5DRE | 40,44 | 3 |
| 145 | SP5NHK | 40,22 | 3 |
| 146 | SQ9DXN | 39,34 | 3 |
| 147 | SP2IU | 39,19 | 2 |
| 148 | SP6EF | 39,17 | 3 |
| 149 | SP5OXJ | 38,91 | 2 |
| 150 | SN8C | 38,81 | 2 |
| 151 | SQ5FWR | 37,80 | 2 |
| 152 | SQ6ADL | 37,47 | 2 |
| 153 | SP6MLX | 37,17 | 3 |
| 154 | SP1DPA | 36,70 | 2 |
| 155 | SP3LAU | 36,09 | 2 |
| 156 | SP9HZW | 35,96 | 3 |
| 157 | SP2IW | 35,65 | 2 |
| 158 | SQ6NES | 35,39 | 3 |
| 159 | SP6MQO | 34,42 | 2 |
| 160 | SQ9MEI | 32,73 | 3 |
| 161 | SP9TTT | 32,65 | 3 |
| 162 | SP6EKS | 32,00 | 3 |
| 163 | SQ2GXO | 31,85 | 2 |
2. SINGLE OPERATOR CW
| 164 | SP8BVO | 31,77 | 2 |
|---|---|---|---|
| 165 | SP5CQI | 31,63 | 3 |
| 166 | SP9CXN | 31,39 | 2 |
| 167 | SP2MKI | 30,43 | 3 |
| 168 | SQ9AOR | 30,24 | 2 |
| 169 | SP3C | 30,11 | 2 |
| 170 | SP8EEX | 29,66 | 2 |
| 171 | SQ5NAD | 28,71 | 2 |
| 172 | SP8AJK | 28,62 | 2 |
| 173 | SP8EDD | 28,34 | 2 |
| 174 | SP9JZU | 28,27 | 2 |
| 175 | SN9R | 27,15 | 2 |
| 176 | SP5XOV | 27,04 | 2 |
| 177 | SP3VZY | 26,85 | 2 |
| 178 | SP8XXN | 26,68 | 2 |
| 179 | SP2FMN | 26,53 | 2 |
| 180 | SP9ODM | 26,09 | 2 |
| 181 | SP5NZN | 25,52 | 2 |
| 182 | SP5GTI | 25,29 | 2 |
| 183 | SQ8HNB | 24,72 | 2 |
| 184 | SP7SZW | 24,46 | 2 |
| 185 | SP6JZP | 24,24 | 2 |
| 186 | SP8LBK | 23,89 | 2 |
| 187 | SP9DNO | 23,73 | 2 |
| 188 | SP8LNE | 23,43 | 2 |
| 189 | SQ9ITA | 23,22 | 2 |
| 190 | SP8FNA | 22,63 | 2 |
| 191 | SQ9DJG | 22,48 | 2 |
| 192 | SQ9IVD | 22,36 | 2 |
| 193 | SP6LB | 21,97 | 2 |
| 194 | SP6LMQ | 21,75 | 2 |
| 195 | SQ2BXI | 21,60 | 2 |
| 196 | SP2DWA | 21,56 | 2 |
| 197 | SP7BCA | 21,48 | 2 |
| 198 | SP6TRX | 21,45 | 2 |
| 199 | SQ2DYL | 20,94 | 2 |
| 200 | SP1S | 20,86 | 2 |
| 201 | SP1MAB | 20,81 | 2 |
| 202 | SP5CIB | 20,63 | 2 |
| 203 | SQ6MIZ | 20,51 | 2 |
| 204 | SP2HFH | 20,46 | 2 |
| 205 | SP1BLE | 20,40 | 2 |
| 206 | SP3IQ | 20,40 | 2 |
| 207 | SP6JOE | 20,27 | 2 |
| 208 | SP5ELM | 20,27 | 2 |
| 209 | SQ2LYS | 20,27 | 2 |
| 210 | SP3GRQ | 20,25 | 2 |
| 211 | SQ2HNA | 20,14 | 2 |
| 212 | SQ6NTE | 20,09 | 2 |
| 213 | SP5ES | 20,08 | 2 |
| 214 | SP2CA | 20,04 | 2 |
| 215 | SQ6YP | 20,01 | 2 |
Lp
Znak
Wynik
Ilość
startów
| 2 | SP2LNW | 314,01 | 5 |
|---|---|---|---|
| 3 | SN8R | 269,42 | 4 |
| 4 | SN3X | 234,51 | 3 |
| 5 | SP2AVE | 215,05 | 5 |
| 6 | SP1NY | 203,27 | 4 |
| 7 | SP4Z | 187,55 | 3 |
| 8 | SP4TKR | 183,80 | 3 |
| 9 | SN9Z | 180,63 | 3 |
| 10 | SN7C | 174,05 | 3 |
| 11 | SP5CNA | 172,87 | 5 |
| 12 | SP9W | 166,01 | 3 |
| 13 | SP3GTS | 151,89 | 4 |
| 14 | SP6OJE | 149,68 | 4 |
| 15 | SQ5M | 144,71 | 5 |
| 16 | SN9U | 133,47 | 5 |
| 17 | SP3LWP | 132,54 | 5 |
| 18 | SQ4MP | 131,39 | 2 |
| 19 | SP7IVO | 128,77 | 3 |
| 20 | SP5ELA | 125,61 | 3 |
| 21 | SP3OCC | 125,49 | 2 |
| 22 | SP9BNM | 122,77 | 5 |
| 23 | SP3FYX | 120,93 | 4 |
| 24 | SP6A | 120,56 | 3 |
| 25 | SN2M | 117,81 | 3 |
| 26 | SP4JCQ | 117,81 | 2 |
| 27 | SP3VT | 117,07 | 4 |
| 28 | SP7JQQ | 116,41 | 2 |
| 29 | SP9DLY | 112,84 | 3 |
| 30 | SP5ATO | 111,75 | 4 |
| 31 | SN3C | 108,08 | 5 |
| 32 | SP7DCS | 107,10 | 3 |
| 33 | SP1AEN | 107,03 | 3 |
| 34 | SN2I | 103,25 | 4 |
| 35 | SP9DUX | 93,84 | 5 |
| 36 | SP2FGO | 91,77 | 4 |
| 37 | SP2QG | 90,46 | 2 |
| 38 | SP3DOF | 90,27 | 5 |
| 39 | SN8F | 88,37 | 2 |
| 40 | SP6AEG | 88,21 | 2 |
| 41 | SQ3RX | 86,46 | 4 |
| 42 | SP4BEU | 85,86 | 3 |
| 43 | SO8A | 84,32 | 2 |
| 44 | SN5N | 82,93 | 3 |
| 45 | SP4GL | 81,90 | 3 |
| 46 | SO4M | 79,16 | 2 |
| 47 | SP3HC | 78,18 | 5 |
| 48 | SP8NR | 77,04 | 2 |
| 49 | SP3J | 75,69 | 2 |
| 50 | SP8BAB | 75,13 | 4 |
| 51 | SP7IIT | 74,79 | 3 |
| 52 | SP3LPG | 74,41 | 3 |
| 53 | SN7F | 72,67 | 4 |
| 54 | SP2AYC | 70,88 | 3 |
| 55 | SP4BOS | 69,73 | 5 |
| 56 | SP2FOV | 69,20 | 3 |
| 57 | SP5CJQ | 67,34 | 2 |
| 58 | SP2FAP | 67,14 | 4 |
59 SP4AVG
65,90
5
60 SP9CV
65,59
5
| 62 | SP5EOT | 63,52 | 2 |
|---|---|---|---|
| 63 | SP2MHC | 61,37 | 4 |
| 64 | SP8BVN | 61,36 | 2 |
| 65 | SP5GH | 59,68 | 4 |
| 66 | SP7MFR | 59,43 | 2 |
| 67 | SP6BEN | 58,73 | 5 |
| 68 | SP2IKP | 58,38 | 3 |
| 69 | SP6LV | 57,76 | 4 |
| 70 | SP2JLR | 57,33 | 2 |
| 71 | SP8BWE | 56,41 | 4 |
| 72 | SP8LZC | 56,24 | 4 |
| 73 | SP2HPD | 56,17 | 2 |
| 74 | SP1MHZ | 56,14 | 4 |
| 75 | SQ7B | 55,77 | 4 |
| 76 | SP9FT | 53,39 | 4 |
| 77 | SP5XO | 53,14 | 3 |
| 78 | SP2AJO | 52,55 | 3 |
| 79 | SQ1EUG | 52,03 | 3 |
| 80 | SP7FBQ | 51,81 | 4 |
| 81 | SP3AZO | 51,53 | 4 |
| 82 | SP5GDY | 51,09 | 2 |
| 83 | SP5CGN | 50,09 | 3 |
| 84 | SQ1DWR | 49,99 | 2 |
| 85 | SP3IOE | 49,97 | 3 |
| 86 | SP4DZT | 48,82 | 3 |
| 87 | SP4GFG | 48,55 | 3 |
| 88 | SP5GQI | 47,69 | 2 |
| 89 | SP4DNX | 46,94 | 2 |
| 90 | SP6IEQ | 46,29 | 4 |
| 91 | SP2EPV | 46,24 | 3 |
| 92 | SQ9BDN | 45,35 | 3 |
| 93 | SP5MBA | 45,08 | 2 |
| 94 | SN6A | 44,66 | 3 |
| 95 | SP9IHP | 44,36 | 4 |
| 96 | SQ8LEC | 44,28 | 4 |
| 97 | SP2AEK | 44,02 | 2 |
| 98 | SP1KV | 43,36 | 2 |
| 99 | SP7EXJ | 42,44 | 3 |
| 100 | SP6EIY | 42,33 | 3 |
| 101 | SP9GKM | 41,42 | 3 |
| 102 | SQ7FPD | 41,24 | 2 |
| 103 | SP2UKB | 40,94 | 3 |
| 104 | SQ1K | 40,77 | 2 |
| 105 | SQ9FMU | 40,34 | 3 |
| 106 | SP7OGP | 40,09 | 2 |
| 107 | SP9IBJ | 39,77 | 3 |
| 108 | SP2HPM | 39,58 | 3 |
| 109 | SP8SW | 39,48 | 2 |
| 110 | SP2HMY | 38,57 | 2 |
| 111 | SP3FLQ | 35,43 | 2 |
| 112 | SP3BJK | 35,12 | 2 |
| 113 | SP3JIA | 34,60 | 3 |
| 114 | SP2GWH | 34,10 | 2 |
| 115 | SP9FZC | 33,00 | 2 |
| 116 | SP1EG | 32,38 | 3 |
| 117 | SP8HXN | 31,62 | 3 |
118 SP3GXH 31,37
2
| 119 | SP9MZH | 30,99 | 3 |
|---|---|---|---|
| 120 | SP8HDP | 30,95 | 2 |
| 121 | SP2GCE | 30,80 | 2 |
| 122 | SP3DIK | 30,40 | 2 |
| 123 | SN5J | 28,92 | 2 |
| 124 | 3Z8Z | 27,77 | 2 |
| 125 | SP3CYY | 27,37 | 2 |
| 126 | SN9N | 27,07 | 2 |
| 127 | SP9FWQ | 26,62 | 2 |
| 128 | SP7LI | 26,61 | 2 |
| 129 | SP4TBM | 25,31 | 2 |
| 130 | SN8M | 25,20 | 2 |
| 131 | SQ9IWT | 24,27 | 2 |
3. SINGLE OPERATOR PHONE
| Lp | Znak | Wynik | Ilość startów |
|---|---|---|---|
| 1 | SN3A | 386,29 | 4 |
| 2 | SO9L | 235,19 | 3 |
| 3 | SQ9HZM | 235,09 | 5 |
| 4 | SP3GXH | 179,22 | 5 |
| 5 | SO6X | 166,90 | 2 |
| 6 | SP4XQN | 154,26 | 2 |
| 7 | SQ8JLA | 151,43 | 2 |
| 8 | SP9DTE | 145,11 | 5 |
| 9 | SN8B | 140,75 | 2 |
| 10 | SP3LPG | 131,68 | 5 |
| 11 | SP1GZF | 127,27 | 4 |
| 12 | SP4SHD | 106,10 | 5 |
| 13 | SQ9CWO | 93,71 | 3 |
| 14 | SQ3JPV | 92,59 | 5 |
| 15 | SP5CJY | 92,19 | 2 |
| 16 | SP2GJI | 86,12 | 5 |
| 17 | SP1RKT | 77,81 | 4 |
| 18 | SP9JZT | 76,68 | 3 |
| 19 | SP2EXN | 74,97 | 2 |
| 20 | SP4LVK | 71,42 | 5 |
| 21 | SO8B | 70,90 | 3 |
| 22 | SP4ICP | 69,84 | 5 |
| 23 | SN9P | 69,57 | 3 |
| 24 | SP9NWN | 65,80 | 4 |
| 25 | SQ9HQ | 65,28 | 2 |
| 26 | SP3NNH | 63,08 | 2 |
| 27 | SQ8JX | 60,82 | 3 |
| 28 | SQ9IAU | 60,44 | 2 |
| 29 | SO6I | 59,03 | 3 |
| 30 | SQ8LSC | 57,16 | 4 |
| 31 | SP2OVQ | 56,29 | 3 |
| 32 | SP5EWX | 56,22 | 3 |
| 33 | SQ2EAN | 56,11 | 4 |
| 34 | SP5UAR | 54,69 | 5 |
| 35 | SP8OOB | 54,64 | 4 |
| 36 | SP9CLU | 54,42 | 5 |
| 37 | SQ9DXT | 53,65 | 4 |
| 38 | SP8QJM | 52,33 | 2 |
| 132 | SP9RQH | 24,09 | 2 |
|---|---|---|---|
| 133 | SQ2AJI | 23,13 | 2 |
| 134 | SP6DMI | 22,46 | 2 |
| 135 | SP8TJU | 22,22 | 2 |
| 136 | SP5CQI | 21,63 | 2 |
| 137 | SP5CJY | 21,49 | 2 |
| 138 | SP6GNJ | 20,87 | 2 |
| 139 | SP7TES | 20,87 | 2 |
| 140 | SP6TRH | 20,86 | 2 |
| 141 | SP4AAZ | 20,81 | 2 |
| 142 | SP5ELW | 20,52 | 2 |
| 143 | SP6IHE | 20,21 | 2 |
| 40 | SP6JIR | 51,01 | 3 |
|---|---|---|---|
| 41 | SP7FDV | 50,33 | 2 |
| 42 | SP7TEX | 49,73 | 2 |
| 43 | SP9SDR | 49,02 | 2 |
| 44 | SP4CUF | 48,87 | 2 |
| 45 | SQ6IYS | 48,62 | 3 |
| 46 | SQ3LMY | 48,13 | 4 |
| 47 | SP1I | 47,73 | 3 |
| 48 | SP9OYB | 46,82 | 2 |
| 49 | SP6GTN | 45,29 | 2 |
| 50 | SP4AAZ | 45,16 | 4 |
| 51 | SQ5WAA | 44,98 | 2 |
| 52 | SP1MVG | 44,21 | 3 |
| 53 | SO7O | 43,63 | 3 |
| 54 | SP3HZG | 43,52 | 2 |
| 55 | SP9W | 43,30 | 2 |
| 56 | SP3JHY | 43,16 | 3 |
| 57 | SQ4MP | 42,48 | 3 |
| 58 | SP6DVP | 41,17 | 2 |
| 59 | SQ5NAE | 41,02 | 2 |
| 60 | SP9DSD | 40,82 | 2 |
| 61 | SP9BMH | 39,85 | 3 |
| 62 | SP3SXX | 39,48 | 2 |
| 63 | SP8LXE | 39,37 | 3 |
| 64 | SQ9LOM | 39,01 | 2 |
| 65 | SP1MWF | 38,78 | 3 |
| 66 | SP4ICD | 38,52 | 3 |
| 67 | SQ8JLU | 38,13 | 2 |
| 68 | SP6OPZ | 38,13 | 2 |
| 69 | SP7QHR | 38,07 | 2 |
| 70 | SP5GMM | 37,78 | 3 |
| 71 | SP6LUV | 37,59 | 3 |
| 72 | SP9CLO | 37,57 | 3 |
| 73 | SQ2RGB | 36,97 | 2 |
| 74 | SP3GHK | 36,74 | 3 |
| 75 | SN3X | 36,72 | 2 |
| 76 | SQ3LVO | 36,06 | 3 |
| 77 | SQ6R | 35,69 | 2 |
| 78 | SP8HXN | 35,29 | 3 |
| 79 | SQ8TWP | 35,28 | 2 |
80 SP2FAP
34,67
2
| 81 | SP3BVI | 34,66 | 3 |
|---|---|---|---|
| 82 | SP9AUV | 34,61 | 2 |
| 83 | SQ9LOJ | 34,39 | 2 |
| 84 | SQ9JXJ | 34,13 | 2 |
| 85 | SQ5IZX | 33,59 | 2 |
| 86 | SP6NVK | 33,57 | 3 |
| 87 | SN9Y | 33,26 | 2 |
| 88 | SP1QY | 33,01 | 2 |
| 89 | SP9MRK | 32,79 | 2 |
| 90 | SP9EWM | 32,08 | 3 |
| 91 | SP2ALT | 31,80 | 2 |
| 92 | SP2ILQ | 31,50 | 2 |
| 93 | SP2DKI | 31,42 | 3 |
| 94 | SP9IKN | 30,64 | 3 |
| 95 | SQ6LJA | 30,60 | 3 |
| 96 | SP7FBQ | 30,40 | 3 |
| 97 | SQ5CSF | 30,38 | 2 |
| 98 | SP9RTL | 30,29 | 2 |
| 99 | SP9IHP | 30,23 | 3 |
| 100 | SP2LQP | 30,17 | 2 |
| 101 | SP3YM | 30,11 | 2 |
| 102 | SP6EF | 28,70 | 2 |
| 103 | SP2AYC | 28,69 | 2 |
| 104 | SQ1EIC | 28,27 | 2 |
| 105 | SQ9JKS | 28,25 | 2 |
| 106 | SN9Q | 28,21 | 2 |
| 107 | SP5DRE | 28,16 | 2 |
| 108 | SP4OZ | 28,02 | 2 |
| 109 | SP3GTS | 27,83 | 2 |
| 110 | SP7MOC | 27,62 | 2 |
| 111 | SP6CCI | 27,20 | 2 |
| 112 | SN3C | 27,00 | 2 |
| 113 | SP4FMD | 26,85 | 2 |
| 114 | 3Z4ACC | 26,68 | 2 |
| 115 | SQ4HRN | 26,61 | 2 |
| 116 | SQ1FYX | 26,32 | 2 |
| 117 | SP9HZW | 25,65 | 2 |
| 118 | SP6FPY | 25,57 | 2 |
| 119 | SP4JTJ | 25,38 | 2 |
| 120 | SQ2DYF | 24,92 | 2 |
4. MULTI OPERATOR MIXED
| Lp | Znak | Wynik |
|---|---|---|
| 1 | SO9Q | 1626,27 |
| 2 | SP3KEY | 1233,04 |
| 3 | SN2K | 448,12 |
| 4 | SN9D | 385,82 |
| 5 | SN5G | 358,92 |
| 6 | SP8KAF | 247,91 |
| 7 | SP0DXC | 168,45 |
| 8 | SP5ZCC | 164,75 |
| 121 | SP5PX | 24,79 | 2 |
|---|---|---|---|
| 122 | SQ2RH | 24,77 | 2 |
| 123 | SP6EWB | 24,76 | 2 |
| 124 | SP4Z | 24,48 | 2 |
| 125 | SQ5MX | 24,45 | 2 |
| 126 | SQ7MRP | 24,29 | 2 |
| 127 | SP8DHJ | 24,28 | 2 |
| 128 | SP6MLX | 24,25 | 2 |
| 129 | SQ9ANS | 24,23 | 2 |
| 130 | SP9FRZ | 24,09 | 2 |
| 131 | SP3LWP | 23,79 | 2 |
| 132 | SP3DRM | 23,74 | 2 |
| 133 | SP8ONB | 23,40 | 2 |
| 134 | SP1O | 23,32 | 2 |
| 135 | SP2QG | 23,28 | 2 |
| 136 | SQ6NES | 23,16 | 2 |
| 137 | SP9RQH | 23,05 | 2 |
| 138 | SP6XXB | 22,95 | 2 |
| 139 | SP9MQB | 22,89 | 2 |
| 140 | SP9LAS | 22,68 | 2 |
| 141 | SP9EML | 22,52 | 2 |
| 142 | SP3NYR | 22,43 | 2 |
| 143 | SQ9MEI | 22,25 | 2 |
| 144 | SQ7IL | 22,24 | 2 |
| 145 | SP5LS | 21,29 | 2 |
| 146 | SQ3WW | 21,17 | 2 |
| 147 | SN1A | 21,17 | 2 |
| 148 | SQ8T | 21,08 | 2 |
| 149 | SN9U | 21,03 | 2 |
| 150 | SQ9BDB | 20,75 | 2 |
| 151 | SP5NHK | 20,74 | 2 |
| 152 | SP3DOF | 20,61 | 2 |
| 153 | SP2IKP | 20,54 | 2 |
| 154 | SP4AVG | 20,31 | 2 |
| 155 | SP2AVE | 20,25 | 2 |
| 156 | SP2JMR | 20,23 | 2 |
| 157 | SP9TTT | 20,11 | 2 |
| 158 | SQ5M | 20,11 | 2 |
| 159 | SQ3RX | 20,00 | 2 |
| 9 | SP7POS | 150,15 | 2 |
|---|---|---|---|
| 10 | SP9KDA | 131,34 | 2 |
| 11 | SP0PZK | 108,57 | 2 |
| 12 | SN2U | 108,22 | 4 |
| 13 | SP3PJY | 103,82 | 4 |
| 14 | SN9F | 95,72 | 4 |
| 15 | SP1KRF | 84,62 | 4 |
| 16 | SP9PDF | 82,21 | 2 |
| 17 | SP9KRT | 63,73 | 4 |
| 18 | SN9K | 62,37 | 6 |
| 19 | SP0PGA | 55,58 | 2 |
| 20 | SP8KEA | 51,79 | 4 |
| 21 | SP1KZE | 46,56 | 4 |
| 22 | SN5T | 45,78 | 3 |
| 23 | SP3KPN | 43,33 | 4 |
| 24 | SP5PSL | 41,33 | 2 |
| 25 | SP4PBI | 37,66 | 3 |
| 26 | SP6PCL | 37,33 | 2 |
| 27 | SP7MC | 36,66 | 2 |
| 28 | SP3PSM | 32,22 | 2 |
| 29 | SP0PGC | 32,20 | 3 |
| 30 | SP9PSJ | 26,43 | 2 |
| 31 | SP2KRS | 23,86 | 2 |
| 32 | SP2KPD | 23,37 | 2 |
| 33 | SP6PLH | 20,10 | 2 |
5. Regulamin Współzawodnictwa „INTERCONTEST KF" (zaktualizowany w roku 2004r.)
1. Nazwa współzawodnictwa : INTERCONTEST KF
2. Cel współzawodnictwa : Wzmożenie aktywności polskich nadawców w imprezach KF o znaczeniu międzynarodowym oraz podniesienie rangi polskiego krótkofalarstwa na forum światowym.
2.2. Podnoszenie umiejętności operatorskich w celu dorównania wynikom sportowym osiąganym przez czołówkę krótkofalowców europejskich i światowych.
2.3. Wyłonienie najaktywniejszych nadawców reprezentujących wysoki poziom operatorski i stworzenie tym samym wzoru godnego naśladowania przez młodych, początkujących krótkofalowców SP.
3. Zakres współzawodnictwa :
3.1. Współzawodnictwo „INTERCONTEST KF" obejmuje wszystkich nadawców indywidualnych oraz kluby SP.
3.2. Współzawodnictwo „INTERCONTEST KF" obejmuje następujący wykaz zawodów światowych :
- SPDX Contest CW/SSB/MIX,
- WPX Contest CW/SSB,
- WAEDX Contest CW/SSB,
- IARU HF CW/SSB/MIX,
- RUSSIAN DX Contest SSB/CW/MIX ,
- ARRL CW/SSB,
- CQWWDX Contest CW/SSB.
3.3. Wykaz pasm zaliczanych do współzawodnictwa : 1.8 - 3.5 - 7 - 14 - 21 - 28 MHz .
4. Klasyfikacja :
4.1. Oddzielna klasyfikacja w grupie stacji indywidualnych z jednym operatorem : PHONE, CW, MIXED
4.2. Oddzielna klasyfikacja w grupie stacji z wieloma operatorami : MIXED (do tej grupy zalicza się: stacje klubowe, stacje "contestowe" i inne stacje obsługiwane przez wielu operatorów).
4.3. Do klasyfikacji zalicza się :
4.3.1. W kategorii CW i PHONE pięć najlepszych wyników uzyskanych w zawodach wg. pkt.3.2.
4.3.2. W kategorii MIXED dziesięć najlepszych wyników uzyskanych emisjami CW i SSB lub MIXED w zawodach wg. pkt.3.2.
4.3.3. Wyniki uzyskane w podstawowych klasyfikacjach zawodów tj. bez np. QRP, LP, assisted itp.
4.3.4. Wyniki uzyskane w klasyfikacjach wg. pkt. 4.3.3. porównywane będą do wyników w klasyfikacjach podstawowych tj. High Power.
Jeżeli stacja w zawodach wykazana będzie w kilku klasyfikacjach, do współzawodnictwa użyty będzie jeden - najlepszy wynik.
4.3.5. Zawody przeprowadzone w ciągu jednego roku kalendarzowego.
4.4. Klasyfikacja prowadzona jest łącznie dla całego obszaru SP bez podziału na okręgi, oddziały, inne kluby specjalistyczne itp.
4.5. Warunkiem sklasyfikowania we współzawodnictwie „INTERCONTEST KF" jest udział w co najmniej dwóch zawodach wg. pkt.3.2.
4.6. Kolejność zajętych miejsc zostaje ustalona na podstawie sumy punktów za udział (P1) i wynik (P2).
5. Punktacja : wynik = P1 + P2 .
5.1. Punkty za udział P1 : za udział w zawodach, bez względu na rodzaj uzyskuje się 10 pkt.
5.2. Punkty za wynik P2 : przeliczane są w stosunku do najlepszego wyniku w danej kategorii uzyskanego przez stacje EU wg wzoru :
```
wynik stacji SP P2 = N x --------------------------najlepszy wynik w EU
```
Gdzie: N - współczynnik zależny od rodzaju kategorii SB/MB.
Uwaga : dla SPDX Contest : najlepszy wynik EU = SP
5.2.1. Tabela odniesienia współczynnika „N" : - Singleband : N=100 pkt. - Multiband : N=200 pkt.
6. Podsumowanie :
Obliczenia wyników oraz sporządzenia listy dokona komisja powołana przez Zarząd SPDXC. Podsumowanie współzawodnictwa „INTERCONTEST KF" uzależnione jest od terminowego otrzymania przez komisje oficjalnych wyników zawodów nie później niż dwa lata po roku kalendarzowym objętym współzawodnictwem. Decyzje komisji są ostateczne.
7. Nagrody :
7.1. Zwycięzcy w poszczególnych grupach otrzymują tytuł : „MISTRZ INTERCONTEST KF" na dany rok oraz na własność puchar pamiątkowy.
7.2. Za zajęcie drugiego i trzeciego miejsca w poszczególnych grupach klasyfikacyjnych uczestnicy otrzymują dyplomy.
8. Wyniki współzawodnictwa „INTERCONTEST KF" stanowią podstawę do rekomendowania przez SPDXC reprezentantów na zawody WRTC.
9. Ogłoszenie wyników współzawodnictwa, nadanie tytułów mistrzowskich oraz wręczenie pucharów i dyplomów dla zwycięzców odbywa się na zjeździe SPDX Klubu. | <urn:uuid:8286b926-cf74-46f3-923a-ed779f36dc48> | finepdfs | 1.776367 | CC-MAIN-2021-31 | https://sq2gxo.pl/intercontest/archive/ic2008.pdf | 2021-07-29T23:50:12+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-31/segments/1627046153899.14/warc/CC-MAIN-20210729234313-20210730024313-00073.warc.gz | 547,775,330 | 0.999956 | 0.999951 | 0.999951 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2590,
5658,
8741,
12024,
15061,
17589,
19186,
22190
] | 1 | 0 |
DEGENERADO (nie mylić z "Silwerado" i "Desperado") albo jak kto woli Historia pewnego czajnika
Niemiecka cierpliwość
Tom V, Część druga
Pomiędzy Rosją a Niemcami
Wśród ochłapów rzuconych hojnie obcą ręką każdy szuka dla siebie usprawiedliwienia winy co w nas zalega kłamstwem i trucizną w brudnym szambie polskiego sumienia ciężkie koło historii ciągle się obraca nie łudź się że nie wróci gniotącym ciężarem WRÓCI! jak już wracało grobami pokoleń rozrzuconych po drogach krzyżami za wiarę
ciągle z lękiem spoglądam w syberyjskie dale świat nieludzki znaczony nędzą i podłością ciągle drżę gdy na niebie dym otwiera pamięć o dwóch bestiach warczących nad polską kością
Rozdział pierwszy. Królowa Jamajki
A) Festiwal żółtych kartek
Donald Kask!!! Donald Kask!!! Ryczały tysiące jamajskich gardeł zauroczonych obietnicami cudów ze strony tego populistycznego polityka. Natomiast sam Donald triumfalnie uniósł ręce do góry tak jak kolarz pierwszy mijający linię mety.
Brandon Komora: Kupili to, Donaldzie, co teraz?
Donald Kask: Zbiórka nad rzeką
Po czym zwrócił się do Dody Anody.
Kask: Czekaj przed moim namiotem. Mam teraz naradę z moim sztabem, potem porozmawiamy o nas.
Anoda: Dobrze, Donaldzie.
Po kilku minutach Kask i jego współpracownicy dotarli nad rzekę.
Donald Kask: Minęło już pół roku od czasu, kiedy nasza banda nierobów dorwała się do władzy i nadeszła pora podsumowania naszej działalności. Teraz dokonam podsumowania działalności każdego z Was. Pierwszy na tapetę idzie wydawca mojej książki Jonathan Palący się Kot.
Jonathan stanął przed swoim przełożonym tradycyjnie już trzymając w rękach pistolet i sztuczny penis.
Brandon Komora: Mówiłem ci już, klaunie, żebyś schował te gadżety, tylko nas kompromitujesz.
Kask: Daj mu spokój, Brandon, ten błazen spełnia też pożyteczną rolę, bo atakuje niewygodnych dla nas polityków.
Po tych słowach lico Jonathana wyraźnie się rozpromieniło, jednak dalsze słowa Donalda sprawiły, że jego radość szybko prysła.
Kask: Za bezproduktywne działanie i ośmieszanie nas przed opinią publiczną dostajesz żółtą kartkę.
Po tych słowach Donald sięgnął do kieszeni i tak jak sędzia piłkarski ukarał swojego podopiecznego żółtym kartonikiem.
Palący się Kot: Ależ Donaldzie!?
Donald Kask
: Zamilcz błaźnie i przyjmij tę żółtą kartkę z godnością.
Brandon Komora
: Teraz kolej na Julię Jupiterę.
Donald Kask: Za kompletne bzdury, jakie powypisywałaś w swoim raporcie, dostajesz żółtą kartkę.
Jupitera: To ujawnij ten raport!
Kask: Żeby nas jeszcze bardziej skompromitować, przecież tam nie ma nic konkretnego! Żółta kartka. Jedziemy dalej.
Brandon Komora: Kopiąca Ewa
Kask: Minęło już pół roku, a nie ma jeszcze poważnej ustawy o służbie zdrowia. Na dodatek twoi zastępcy to nieźli krętacze, których trzeba było wykopać. Nie ma o czym gadać, dostajesz żółciaka.
Kopiąca Ewa: Ależ Donaldzie, jutro ogłoszę koszyk świadczeń gwarantowanych.
Donald Kask: Nie chcę już słyszeć tych obiecanek, dostajesz żółta kartkę! Kto następny!?
Brandon Komora: Zdradek Sikorka.
Kask: Nasza polityka zagraniczna leży i robi pod siebie. Dobra prezencja i uśmiechanie się do wszystkich nie przekłada się na konkretne korzyści dla kraju.
Zdradek: Ależ Donaldzie, sam mi kazałeś!
Kask
: Przez Ciebie Mudżahedini będą polować na naszych żołnierzy.
Zdradek: Nie możesz mnie tak traktować!
Donald Kask: Zamknij się, Zdradek, dostajesz źółtą kartkę!
Brandon Komora: Teraz Cezar Grabarz.
Donald Kask: Miałeś błyskawicznie budować drogi, tymczasem robisz to dwa razy wolniej niż poprzednicy. Żółta kartka!
Cezar: Sam mówiłeś o ofermach.
Kask: Zamilcz, nieudaczniku. Oszczędzę Wam czasu i ogłaszam, że wszyscy otrzymujecie żółte kartki za monstrualne wprost nieróbstwo.
Brandon Komora: Dobrze ich podsumowałeś, Donaldzie.
Kask: Ty też dostajesz żółtą kartkę, Brandonie.
Komora: Jak śmiesz mnie strofować, Donaldzie!?
Kask: Nie stawiaj się, Brandon, nawet senat po raz pierwszy w historii nie miał się po co zbierać. Po prostu żenada i dlatego dostajesz żółty kartonik.
Greg Schetynescu: Ale co wynika z tych wszystkich zółtych kartek?
Kask: Nic, robimy to co do tej pory.
Julia Jupitera: Czyli nic.
Kask Brandon, przejmij moje obowiązki.
: Tak i nikogo z Was nie zwalniam. A teraz wybaczcie, ale mam ważne spotkanie.
Komora: Oczywiście, Donaldzie
B) Warunki Dody Anody
Donald Kask powoli zbliżał się do stojącej przed jego namiotem Dody Anody. Ślipia mu się świeciły, bo Anoda ubrana była na wzór tutejszych kobiet jedynie w prześwitującą tunikę.
Donald Kask: Załóż coś na siebie, Doda, europejskie kobiety nie paradują z gołymi cyckami.
Anoda: Żaden mężczyzna nie będzie mi mówił jak mam się ubierać. Zapamiętaj to sobie, Donald, jeśli chcesz zabiegać o moje względy.
Kask: Muszę przyznać, Doda, że wyglądasz bardzo atrakcyjnie.
Na te słowa Anoda zareagowała bardzo głośnym śmiechem.
Donald Kask: Przestań się tak śmiać, Anodo, rżysz jak koń.
Doda Anoda: O co ci właściwie chodzi, Kask!? Przyszedłeś mnie adorować czy krytykować?
Kask: I jedno i drugie.
Anoda: Czekaj, czekaj, Donald, stań bokiem.
Donald: O co ci chodzi?
Anoda: Rzeczywiście coraz bardziej upodabniasz się do Jasia Fasoli. Nawet wyglądasz jak Atkinson.
Donald: Sama na to wpadłaś?
Doda Anoda: Nie, przeczytałam o tym w jednym z tygodników. Znakomicie cię tam podsumowali.
Donald: Skończmy z tymi pierdołami. Nastał czas miłości i dlatego zapraszam cię do swojego namiotu.
Anoda: Masz mnie za idiotkę Donald!? Myślisz, że tak jak twoi zaślepieni małoletni wyborcy dam się nabrać na te kity.
Donald: O co ci właściwie chodzi Anodo?
Doda: Chcę zostać królową Jamajki!
Donald Kask: Ostro grasz.
Doda Anoda: Trzeba się cenić.
Donald Kask: Jakie są dokładnie twoje warunki?
Anoda: Rozwiedziesz się ze swoja żoną, oboje wiemy, że wziąłeś ślub tylko dla celów politycznych. Potem, jak już wygrasz wybory, weźmiemy ślub i mianujesz mnie królową Jamajki.
Kask: Zgadzam się na wszystkie twoje warunki, chodźmy już do mojego namiotu.
Doda: Seks dopiero po ślubie.
Donald Kask: Co takiego!? Paradujesz po całej wyspie z gołymi cyckami i mówisz mi, że seks dopiero po ślubie.
Doda Anoda: Kobieta zawsze była kłębowiskiem sprzeczności...
Rozdział drugi. Love story w Bundestagu
A) Wstawiona Angela Cyrkiel
Pablo Gremlin zza kotary widział, że Frank Stermahers i Angela Cyrkiel są coraz bardziej pijani.
Angela Cyrkiel: Pocałuj mnie, Frank, tak jak niemiecki mężczyzna całuje niemiecką kobietę.
Stermahers: W tym właśnie problem, Angelo, że niemieccy mężczyźni coraz częściej oglądają się za zagranicznymi kobietami, potwierdzając tym samym, że Niemki są dość mało atrakcyjne.
Cyrkiel: Nie interesuje mnie to. Potraktuj to jako polecenie służbowe, jakie kanclerz wydaje swojemu ministrowi. Pocałuj mnie, Frank.
Stermahers: Już nie jesteś kanclerką?
Angela: Nie, już nie.
Frank zdecydowanym ruchem złapał Angelę wpół i wycisnął na jej ustach namiętny pocałunek.
Gremlin z największym trudem powstrzymał się przed kichnięciem. Nagle drzwi otworzyły się z hukiem i stanął w nich Gerchard Schrek.
Schrek: Co tu się dzieje do ciężkiej cholery!? Za moich rządów takie rzeczy były nie do pomyślenia!
Cyrkiel: Już nie jesteś kanclerzem, Gerchardzie, więc przestań się czepiać.
Schrek: Widzę, Angelo, że lata spędzone w cieniu Stasi do reszty pozbawiły cię zasad moralnych. Co na to twój mąż?
Cyrkiel: Ty mi mówisz o zasadach moralnych!? Jako kanclerz skundliłeś całe Niemcy i nie masz prawa krytykowania mnie.
Frank Stermahers: Nie kłóćcie się, gramy przecież w jednej drużynie, a stawką gry są wielkie Niemcy.
Gerchard Schrek: Przywożę pozdrowienia od Vlada Rasputina. Chce zacieśnić sojusz rosyjsko-niemiecki i dokładnie określić nasze strefy wpływów.
Frank Stermahers: Poczekajmy z detalami. Za cztery tygodnie mija miesiąc od czasu, gdy ukazał mi się Adolf Kitla, więc liczę na to, że ponownie się pojawi . Myślę, że powinniśmy w trójkę cierpliwie czekać na niego w moim gabinecie. Dopiero po jego szczegółowych instrukcjach zasiądziemy do rozmów z Rosjanami.
Schrek: Zwariowałeś, Frank, o czym Ty mówisz!? A ja zawsze miałem cię za polityka, który twardo stoi na ziemi.
Angela Cyrkiel: On naprawdę chce nas przekonać, że ukazał mu się Adolf Kitla.
Stermahers: Przyjdźcie za cztery tygodnie do mojego gabinetu, jestem pewien, że Adolf znów się pojawi i przekona Was, niedowiarków, do tego, że musimy realizować jego cele. Zmieniają się tylko metody ich osiągnięcia.
Gerchard Schrek: Ja przyjdę, a ty, Angelo?
Cyrkiel: Będę tam.
Stermahers: A więc za cztery tygodnie o 20.00 u mnie w gabinecie, jestem pewien, że Adolf nie nawali z frekwencją.
Kiedy Angela wychodziła, jeszcze na koniec zagadnęła Stermahersa.
Cyrkiel: Jestem pewna, Frank, że wkrótce jakoś to sobie odrobimy.
Poczym puściła w stronę niemieckiego polityka oko.
B) Powrót Gremlina
Kiedy Pablo został w gabinecie sam, poczuł silną potrzebę opuszczenia Bundestagu. Jednak nie pozwolił, żeby emocje wzięły w nim górę nad profesjonalnym działaniem. Więc zachowując wszelkie środki bezpieczeństwa wydostał się z budynku tą samą drogą, którą dostał się do środka. Na zewnątrz czekał już na niego Miłosz Brownisch.
Miłosz: Pablo, dlaczego jesteś taki blady? Stało się coś?
Gremlin: Nie chcę teraz o tym rozmawiać, wracajmy do Słubic.
Brownisch: Chcesz przeczytać pamiętniki Adolfa Kitli?
Gremlin: Później, nie mam teraz do tego głowy. Nawet nie wiesz, czego tam się dowiedziałem...
Rozdział trzeci. Sen Gremlina, czyli o nawalonym niedźwiedziu i nad wyraz pragmatycznym smoku
Kilka godzin później Pablo i Miłosz na rowerach dotarli z powrotem do Słubic. I tym razem Brownisch nocował w siedzibie swojego dwutygodnika, a Gremlin na Harcerskiej 6. Pomimo tego, że Pablo miał w rękach „Pamiętniki Adolfa Kitli", zrezygnował z ich czytania. Widok gołej Angeli Cyrkiel do reszty wyczerpał jego siły. Gremlin położył książkę na szafce obok i niemal natychmiast zasnął.
W śnie ukazał mu się wielki niedźwiedź trzymający w rękach butelkę bimbru. Było bardzo gorąco, a mimo to niedźwiedź miał na przednich łapach założone walonki. Zwierz stał w pozycji wyprostowanej i co chwila pociągał z gwinta. Chwilę potem naprzeciw nieźle już wstawionego misia pojawił się smok. Całość rozgrywała się w scenerii syberyjskiej tajgi.
Mniej więcej piętnaście metrów od smoka i niedźwiedzia, na jednej z gałęzi przysiadł amerykański orzeł.
Niedźwiedź: Smoku, widzisz tego amerykańskiego orła!? Zawrzyjmy sojusz przeciwko niemu, za bardzo się panoszy na świecie. Wypijmy bimber, żeby przypieczętować nasz układ przeciwko temu imperialistycznemu ptakowi.
Po tych słowach pociągnął solidny łyk bimbru i wręczył butelkę smokowi. W odróżnieniu od niedźwiedzia, który był już kompletnie pijany, smok pił z umiarem zachowując całkowitą trzeźwość umysłu. Mało kto wie o tym, że w mordowaniu ludzi i w ograniczaniu ich praw smok już dawno usunął w cień zbrodniczego misia. Kiedy skrzydlaty stwór wręczył z powrotem butelkę niedźwiedziowi, ten zdawał się być w siódmym niebie. Tańczył w walonkach kazaczoka i wlewał w siebie coraz więcej bimbru. Wszystko to z uwagą obserwował znajdujący się na drzewie amerykański orzeł.
I wtedy to zdarzyło się coś nieoczekiwanego! Podczas gdy niedźwiedź tańczył kazaczoka i wlewał w siebie bimber, smok oplótł się wokół karku misia i po chwili z trzaskiem pękł kręgosłup wielkiego zwierza! Tuż po tym smok poleciał hen daleko, w Syberię. Tam gdzie znajdują się bogactwa naturalne tak niezbędne do rozwoju rozpędzonej smoczej gospodarce.
Gremlin spocony obudził się w środku nocy. Wiedział, że już nie zaśnie tej nocy, więc zapalił lampkę nocną i wziął do ręki „Pamiętniki Adolfa Kitli"...
Rozdział czwarty. Rzeźbiarz
A) Pytania bez odpowiedzi
Następnego dnia Pablo znajdował się już w drodze do Brukseli. Podczas podróży oddawał się lekturze „Pamiętników Adolfa Kitli". Im dłużej czytał, tym więcej pytań kłębiło się w jego głowie. Czym naprawdę jest Unia? Czy jest sprawiedliwa? W jakim zmierza kierunku? I jaki kraj ma w Unii najwięcej do powiedzenia?
B) Brukselski spleen
Z tymi pytaniami w głowie Pablo stanął w końcu przed pomników dwóch identycznych, trzymających się za rękę Apollinów. Był to symbol gejowskiej dominacji w Brukseli. Pod pomnikiem siedział stary, niewidomy bard.
Ohydny Sobol:
Chmury wiszą nad miastem ciężko i wstać nie mogę
naciągam głębiej kołdrę
znikam kulę się w sobie
Powietrze ciężkie i gęste
Postęp osiada na twarzach
Gej smętnie siedzi na drzewie
Leniwie tyłek wygładza
Ranek przechodzi w południe
Bezwładnie mijają godziny
Czasem zabrzęczy człowiek
W sidłach pajęczyny
A Unia wysoko, wysoko
Świeci wciąż ludziom w oczy
Ogłupia niestrudzenie
Ogromne mózgów przestrzenie
Czekam na wiatr co rozgoni
Ciemne unijne zasłony
Stanę wtedy na raz z wolnością twarzą w twarz
Ulice mgłami spowite
Toną w poprawnych kałużach
Przez okno patrzę znużony z tęsknotą myślę o burzy
A Unia wysoko, wysoko
Świeci wciąż ludziom w oczy
Ogłupia niestrudzenie
Ogromne mózgów przestrzenie
Czekam na wiatr co rozgoni
Ciemne unijne zasłony
Stanę wtedy na raz
Z wolnością twarzą w twarz
Po tym jak bard skończył śpiewać Pablo rzucił mu pod nogi studolarowy banknot i ruszył w kierunku więzienia.
C) Ofiarom wielkiego głodu
Tuż przed budynkiem, w którym przetrzymywano więźniów politycznych, do Gremlina podszedł mężczyzna w średnim wieku i bez słowa wręczył mu dokument umożliwiający Teksańczykowi widzenie z Moisiejewem Wernychorą. Po chwili Pablo był już w budynku, w którym jeszcze niedawno sam przebywał. Jeden z klawiszy zaprowadził go do celi Moisiejewa, lecz nie chciał zostawić ich samych i stanął w drzwiach.
Gremlin: Posłuchaj, gliniarzu! Albo natychmiast zostawisz nas samych, albo jeszcze dzisiaj zostaniesz zwolniony z pracy. Decyzja należy do Ciebie.
Po tych słowach klawisz nie chciał ryzykować i wyszedł na korytarz zostawiając drzwi zamknięte.
Wzrok Pabla padł na wnętrze celi. Pośrodku znajdowała się ogromnych rozmiarów rzeźba, nad którą pochylał się Wernychora. Przedstawiała las rąk wyciągniętych do nieba.
Pablo Gremlin: Witaj Moisiejewie!
Wernychora: Nie wierzę własnym oczom, chłopcze! To naprawdę Ty?
Gremlin: Jak cię tutaj traktują?
Wernychora: Na początku było kiepsko, myślałem, że zagłodzą mnie na śmierć. Ale potem przenieśli mnie do dużej celi, gdzie niczego mi nie brakuje. Nawet tworzyć mogę.
Gremlin: Czemu poświęcona jest ta rzeźba?
Wernychora: Ofiarom wielkiego głodu na Ukrainie. Ten las rąk należy do dzieci błagających o kawałek chleba.
Gremlin
: Ambitne dzieło.
Wernychora: Zamierzam wystawić je w Berlinie.
Gremlin: To ci się nie uda.
Wernychora: Dlaczego, przecież w Europie powinni popierać takie rzeźby, a już w Niemczech tym bardziej.
Gremlin: Od polityki nie uciekniesz.
Wernychora: Ja się na tym gównie nie znam, mów tak, żebym zrozumiał.
Gremlin: Znów odradza się odwieczna przyjaźń niemiecko-rosyjska. I w imię tej przyjaźni Niemcy nie wystawią tej rzeźby, żeby nie drażnić Rosjan.
Wernychora: Jesteś pewien, chłopcze, że Niemcy i Rosjanie znowu się dogadują.
Gremlin: Niczego na świecie nie jestem bardziej pewien niż tego, że Niemcy i Rosjanie znowu się zwąchali. Co więcej, pragną podzielić wpływy w Europie Wschodniej. Dasz wiarę, Moisiejewie, że juz mówią o sobie jak o sąsiadach?
Wernychora: A więc znów gramy w tę samą grę. Znajdując się pomiędzy dwoma totalitaryzmami.
Gremlin: Możesz trochę jaśniej?
Wernychora: Pomiędzy czarną dżumą i czerwoną zarazą. Popatrz na tę umęczoną ziemię, zbroczoną krwią, a na koniec jeszcze flekowaną medialnie przez lewaków.
Gremlin: Powiedziałeś o dwóch totalitaryzmach. Co do Rosji, zgoda, tam zabijają co się rusza ku uciesze obywateli, ale Niemcy to chyba normalne państwo.
Wernychora: Tylko tak ci się wydaje. Niemcy znowu chcą dominować w Europie wykorzystując do tego Unię Euroatlantycką jako przykrywkę dla swoich celów. Oficjalnie będą mówić, że dażą do dobra Unii, w rzeczywistości jednak dążą do maksymalnego umocnienia swojej pozycji kosztem pozostałych krajów. Ta cała Unia Euroatlantycka to nic innego jak MOCARSTWO UTAJONE, pisał już o tym Kopczyński.
Gremlin: Do czego dążą Niemcy i Rosja?
Wernychora: Przede wszystkim do jak największego zmarginalizowania i osłabienia ekonomicznego państw Europy Wschodniej. Tak, by za jakiś czas móc przeprowadzić w tamtym kierunku ekspansję, za aprobatą Rosji rzecz oczywista. W skrócie można powiedzieć, że dążą do zlikwidowania tego, jak celnie ujął to pewien bezpaństwowiec, irracjonalnego obszaru pomiędzy Rosją i Niemcami.
Gremlin: Posłuchaj mnie bardzo uważnie, Moisiejewie, tu rzecz idzie o byt wielu krajów. Nie chcę słyszeć żadnych wizji, przepowiedni czy wyroczni. Masz dokładnie powiedzieć, co należy zrobić, żeby zapobiec rosnącemu w siłę sojuszowi rosyjskoniemieckiemu.
Wernychora zamyślony przez krótką chwilę wpatrywał się w Gremlina.
Moisiejew: Pokaż mi mapę Europy, chłopcze.
D) Wizja Wernychory
Pablo roztoczył przed starcem mapę i patrzał jak Moisiejew w skupieniu jej się przygląda. Trwało to dobre kilka minut zanim wizjoner przemówił.
Wernychora: Z każdym dniem pozycja Polski będzie w Unii coraz słabsza. I dalej izolowana przez Niemców Ukraina zgodnie z rosyjsko-niemieckim planem ma wpaść w łapy rosyjskie.
Gremlin: To oczywiste, ale jak temu zapobiec?
Połączyć się z Ukrainą Unią, tak jak kiedyś z Wielkim Księstwem Litewskim.
Gremlin: Czy zdajesz sobie sprawę z tego co mówisz!? I ile mordów miało miejsce na Ukrainie, a szczególnie na Wołyniu. Mojego dziadka piłą rznęli!
Wernychora: Wiem o tych wydarzeniach, ale trzeba stanąć w prawdzie i się pojednać. Nie ma innego wyjścia.
Gremlin: Zbyt wielu jeszcze żyje świadków tych wydarzeń. Bolesna przeszłość odpycha od siebie oba narody.
Wernychora: Więc co wolisz? Biernie przyglądać się, jak Polska najpierw dzieli się na województwa, a potem stopniowo wraca do granic dawnego Królestwa Polskiego? Jak Ukraina pozostawiona samotnie jest stopniowo izolowana, a z czasem wchłonięta do Rosji. Podobny los czeka kraje nadbałtyckie i Białoruś. Cały wschód Europy padnie ofiarą sojuszu niemiecko-rosyjskiego.
Gremlin: Tak, bierne wyczekiwanie oznacza pewną porażkę.
Wernychora: Jak powstanie państwo polsko-ukraińskie, to Litwa też się dołączy. Watykan poprze to państwo. Będziemy mieć powtórkę z rozrywki ze średniowiecza, kiedy to niemiecki cesarz rywalizował w Europie o wpływy z papieżem. I dlatego żeby ograniczyć niemieckiego cesarza papież uznał państwo polsko-litewskie. Teraz mamy to samo i w interesie Watykanu będzie powstanie tego nowego politycznego tworu.
Gremlin: Unia nigdy nie pozwoli na powstanie takiego państwa!
Wernychora: To się dopiero okaże. Obiecamy Francji możliwość bardzo korzystnych inwestycji na Ukrainie, tak żeby popierali powstanie tego organizmu. W ten sposób wbijemy klin pomiędzy Niemcy i Francję. Inne europejskie kraje też skusimy do inwestycji na korzystnych warunkach i w ten sposób skierujemy Niemców na boczny tor.
Wzrok Moisiejewa spoczął na Morzu Czarnym.
Wernychora: Turcja ok z aprobatą przyjmie ograniczenie Rosji w basenie Morza Czarnego. Cały projekt musi też mieć polityczne poparcie USA.
Gremlin: Co z tego będzie mieć USA?
Wernychora: Bardzo wiele, przede wszystkim powstanie tego państwa drastycznie osłabi możliwość współpracy rosyjsko-niemieckiej co z pewnością będzie amerykanom na rękę.
Gremlin: W ten sposób wypełni się polityczny testament marszałka Józefa Piłsudskiego.
Wernychora:
I powstanie Polska od Morza do Morza Czekajcie na to pół wieku Chronić nas zawsze będzie łaska Boża Więc cierp i módl się człowieku
Gremlin: Miało być bez żadnych przepowiedni. Natychmiast idę przesłać ten pomysł dalej.
Wernychora: Zaczekaj, chłopcze, skąd Ty właściwie pochodzisz?
Gremlin: Mówiłem już że z Teksasu.
Wernychora
: Wcale nie, masz śląski akcent
Gremlin: Moją rodzinę w 1854 roku sprowadził ze Śląska (głównie z Żędowic i Boguszewic) do Teksasu prekursor osadników Teksańskich ksiądz Bonawentura Moczygemba. Ja urodziłem się już w Austin.
Wernychora: Jak już będziesz w Teksasie, to zabieraj Ślązaków i wracajcie do Polski.
Rozdział piąty. Uwolnienie profesora Livingstona
A) W samym centrum biurokratów
Mniej więcej godzinę później Gremlin już kroczył przestrzennym korytarzem nowego budynku Unii Euroatlantyckiej. Szedł bardzo dynamicznie, z werwą. Po chwili znalazł się przed gabinetem Imperatora Unii.
Sekretarka Hanna Rodzaca Się Erekcja: Pan Imperator jest zajęty, ma ważne spotkanie.
Pablo zignorował te słowa i potężnym kopniakiem wyważył drzwi do gabinetu Manschafta. Gremlin był jedynym człowiekiem w Europie z buta otwierającym drzwi Unijnego Imperatora.
Hanna Rodząca Się Erekcja: Panie Imperatorze, natychmiast każę wezwać ochronę!
Nicolas Manschaft: Nie ma takiej potrzeba. Dziękuję panom, o szczegółach porozmawiamy jutro.
Po tych słowach biurokraci opuścili gabinet Imperatora.
Manschaft: Przejdźmy do salonu.
Po chwili znaleźli się w przestrzennym gabinecie ze wspaniałą kanapą pośrodku.
Manschaft: Czego się napijesz Pablo?
Gremlin: Nie przyszedłem tu po to, żeby degustować się alkoholem. Ty wiesz, czego ja się dowiedziałem!? Niemcy zaczynają dogadywać się z Rosją. Ta cała Unia to tylko przykrywka dla ekspansyjnych, niemieckich planów. Na dodatek Frank Stermahers twierdzi że ukazał mu się Adolf Kitla.
Manschaft: Co Ty powiedziałeś!?
Gremlin: Stermahers twierdzi, że ukazał mu się Adolf Kitla!
Manschaft: Musisz zdobyć dowody na to, że Kitla na pewno mu się ukazał. Tak czy inaczej Niemcy i Rosja znowu zaczynają kręcić lody, to pewne.
Gremlin
: Więc jak temu zapobiec.
Manschaft: Nawet nie wiesz jak ciężko żyć w tej wylęgarni biurokratów. Wszyscy kradną i oszukują. Kraje nadmorskie zaniżają dane o swoich połowach, a Unia zamiast zwalczać korupcję sama siebie okrada.
Pablo: Jak to?
Manschaft: Tysiące Brukselskich urzędników okrada Unię. Straty są liczone w milionach dolarów. W dodatku Unia zamiast jednej ma dwie siedziby, w Strasbourgu i Brukseli. Setki ciężarówek nie robi nic innego jak załadowuje dokumenty i przewozi je z Brukseli do Strasbourga i z powrotem do Brukseli. Nic tylko ładują i przewożą! Rozładowują i zaraz potem znowu ładują i znowu przewożą! Te ciężarówki przewożące dokumenty zaczynają już prześladować mnie po nocach. Dłużej już tego nie wytrzymam!!!
Gremlin położył mu rękę na ramieniu.
Pablo: Musisz być silny Nicolas, silniejszy niż ta cała biurokratyczna machina.
Manschaft: Powiedz lepiej jak osłabić sojusz niemiecko-rosyjski.
Gremlin: Musi powstać dla nich silna przeciwwaga na wschodzie, szczegóły zdradzę ci później.
Manschaft: Niezależnie od tego jaki masz plan jest już za późno. Za miesiąc może dwa Europa stanie się superpaństwem. Zlikwidowane zostaną parlamenty, hymny i flagi narodowe. Będzie jeden minister spraw zagranicznych a cała władza znajdzie się w rękach Brukseli i Strasbourga. Znów będą ładować i przewozić, przewozić i ładować. Nie wiesz ile mnie kosztuje widok triumfujących marksistów i lewaków, tych hiperpostępowych komisarzy.
B) Uwolnienie Livingstona
Gremlin: Wielu opozycjonistów już zlikwidowano?
Manschaft: Kilka tysięcy.
Gremlin: Zostali rozstrzelani?
Manschaft: Nie no co Ty? Unia jest zbyt humanitarna żeby tak postępować. Zostali zabici zastrzykiem usypiającym.
Gremlin: Są jeszcze jacyś opozycjoniści w więzieniach?
Manschaft: Tak, ci zostali skazani na dożywocie. Na barku leży lista, możesz się z nią zapoznać. Ale z góry uprzedzam że nie dam rady nikogo ocalić. Wszystko co mogłem zrobić to uwolnienie twoje i Moisiejewa.
W czasie gdy Pablo wertował listę aresztowanych opozycjonistów Manschaft ze smakiem popijał Szkocką.
Gremlin: Do diabła, tam jest Livingston!!!
Manschaft: Oczywiście że jest, wszyscy wybitni intelektualiści zostali aresztowani, a reszta zastraszona lub zamilczana na śmierć.
Gremlin: Musisz go uwolnić! Natychmiast!
Manschaft: Co to da? Czy pojedynczy ludzie są w stanie powstrzymać powstanie nowego superpaństwa?
Gremlin: Ten człowiek jest w stanie tego dokonać. Tylko uwalniając Jonathana mamy cień szansy na powstrzymanie budowy tego biurokratycznego tworu...
Rozdział szósty. Pamiętnik Kaczora Donalda
Szpital psychiatryczny w Austin
A) Pamiętnik Kaczora Donalda
Kaczor przypatrywał się jak Bartolomeo wpisuje ciągle nowe posty na forum. Ich liczba dawno już przekroczyła wszelkie rekordy w historii internetu. Bartolomeo działał jak maszyna, pisanie i wklejanie linków stanowiło odruch bezwarunkowy teksańskiego arcystrzelca. Pisaninę Bartolomea przerwał nagle Donald.
Kaczor Donald: Bartolomeo, chciałbym skorzystać z twojego laptopa. Muszę przygotować kolejny numer mojego miesięcznika.
Bartolomeo: To ty wydajesz jakieś czasopismo?
Kaczor Donald: Tak, „Strzelanie Shooting". Niemożliwe, że nie słyszałeś, to renomowane pismo. Współpracowaliśmy z rosyjskimi strzelcami. W Rosji nazywają mnie Zasłużonym Strzelcem Teksasu.
Bartolomeo: A z kim współpracujecie teraz? Kaczor Donald: Obecnie tylko ze mną, ale liczy się jakość, nie ilość. W końcu jestem Zasłużony.
Bartolomeo: To masz dużo pisania, skoro robisz za całą redakcję! W takim razie laptop jest twój ale tylko na dwie godziny, nie mogę stracić inicjatywy na forum.
Kaczor zasiadł do komputera i zabrał się do pracy. Bartolomeo postanowił przyjrzeć się twórczości Donalda i kątem oka obserwował co Mistrz KSA wypisuje w internecie.
„Dawno temu stanąłem oko w oko z najzdolniejszym strzelcem młodego pokolenia Radko Ryjnym. Widziałem z kim mam do czynienia. Pamiętałem go jeszcze jako małego Bambina, który z tatusiem kupował u mnie pistoleciki na wodę. Teraz stanął przede mną chłop jak dąb z prawdziwym coltem i spojrzeniem rasowego zabójcy. W ostatniej chwili odwróciłem wzrok aby uniknąć jego morderczego spojrzenia. Walka o przewagę psychologiczną się zaczęła".
Mateja z trudem powstrzymywał śmiech, a Kaczor Donald kontynuował.
„Ryjny spoglądał na mnie z ukosa i przyjął postawę holenderską. Byłem na to przygotowany. Z miną niewiniątka wykonałem stary manewr, jaki stosowali przedwojenni strzelcy. Wiedziałem, że to zaskoczy Bambina. Przenikliwie spojrzałem w oczy mojego groźnego przeciwnika. Radko był oszołomiony. Zachował jednak bojową postawę i wciąż wpatrywał się we mnie nienawistnym wzrokiem. Wiedział jednak, że mam lepszą pozycję do oddania strzału z prawej flanki. Ryjny popadł w głęboki namysł i zaczął szukać ratunku. Jednak przewaga psychologiczna była po mojej stronie. Młodzian musiał wymyślić wiele obronnych manewrów, gdy ja mogłem oddać strzał w każdej chwili. Czekałem jednak, aż Radko osłabi się jeszcze bardziej. Nie chciałem forsować wydarzeń, gdyż słabo obliczam strzały, a to stanowi 50% siły kowboja. Bałem się pomylić, a wiedziałem, że strzelam się z przyszłym arcystrzelcem. Nastała potrzeba ponownego sprawdzenia stanu psychicznego rywala. Gdy sięgałem po colta, dojrzałem strach w oczach Radka. Teraz byłem pewien, że on także ocenia swą pozycję jako przegraną. Nastała decydująca chwila. Mogłem błyskawicznie oddać serię strzałów, ale dla pewności postanowiłem dokładnie przymierzyć i strzelić tylko raz, a celnie. Radko stał jak sparaliżowany, gdy szybko sięgnąłem po broń. Ryjny uczynił to samo, ale było za późno - celnym strzałem wytrąciłem mu go z ręki. Nie dobiłem Bambina, chciałem by został kiedyś arcystrzelcem i wtedy będę mógł się pochwalić. Moje marzenie wkrótce się spełniło."
B) Koncert w zakładzie psychiatrycznym
Kaczor: To wszystko, Matejo, dzięki za laptopa.
Bartolomeo: Nie ma sprawy, idziesz na koncert?
Kaczor: Jaki koncert?
Mateja: Mamy razem wystąpić przed pacjentami. To ma być najważniejsze wydarzenie kulturalne w tym szpitalu.
Kaczor Donald: Więc nie zawiedźmy tłumów, chodźmy.
Po chwili obaj stali już na prowizorycznie przygotowanej scenie, a przed nimi przemawiał dyrektor zakładu psychiatrycznego Władek z Chicago.
Władek z Chicago: Witam serdecznie wszystkich pacjentów szpitala na najważniejszym wydarzeniu kulturalnym w historii naszego zakładu. Wystąpią przed państwem dwaj najwybitniejsi przedstawiciele szeroko pojętej megalomanii w historii Teksasu. Moi mili, nie będę już przedłużał. Przed państwem Kaczor Donald i Mateja Bartolomeo po raz pierwszy w duecie. Wielkie brawa!!!
Rozległy się bardzo głośne oklaski. Publiczność doceniała klasę obydwu artystów.
Kaczor Donald: Muzyka proszę!
Mateja Bartolomeo: Codziennie twarzy w swoim lustrze.
Kaczor: Codziennie twarzy w swoim lustrze.
Mateja: Mówię, hej cześć, jestem najlepszy.
Kaczor: Mówię, hej cześć, jestem najlepszy.
Razem:
Nie ma jak szpan Bosko jest, ach Nie ma jak szpan Rewelacja
Mateja: Jak miło papierowej gwieździe
Kaczor: Jak miło papierowej gwieżdzie
Mateja: Postować i być uwielbianym
Kaczor: Postować i być uwielbianym
Mateja: Obnosić z linków swą kolekcję
Kaczor: Obnosić z linków swą kolekcję
Mateja: I wierzyć że jest się ubóstwianym
Kaczor: I wierzyć że jest sie ubóstwianym
Razem:
Nie ma jak szpan
Bosko jest, ach Nie ma jak szpan Rewelacja
Pacjenci szpitala entuzjastycznie przyjęli zaśpiewany przez ten duet utwór. Nie ma się zatem co dziwić, że publiczność domagała się bisu.
Rozdział siódmy. Wizyta Walkera
A) Walker mówi dość
Austin, 7 września 1883 r.
Young Kain w napięciu wpatrywał w mapę świata. Jego wzrok spoczął na maleńkiej Irlandii. To właśnie tam wkrótce miało dojść do arcyważnego referendum w sprawie kolejnego etapu budowy superpaństwa. Z zadumy wyrwała Kaina jego sekretarka Oszczepnicza Osa.
Osa: Gubernatorze, Cordell Walker do pana.
Young Kain: Wprowadź go.
Po chwili do gabinetu wszedł Walker.
Kain: Oso, kawa dla Cordella.
Oszczepnicza Osa: Oczywiście panie gubernatorze.
Young Kain: Co sprowadza cię do mojego biura, Cordell. Czy przypadkiem nie miałeś dzisiaj kręcić kolejnego odcinka „Strażnika Teksasu"?
Walker: Tak, ale uznałem, że to juz nie ma sensu.
Kain: Jak to?
Walker: Kiedyś skakałem naprawdę wysoko, Young. Miałem świetną kondycję i wytrzymałość. Mogłem bez przerwy skakać i wymachiwać nogami. Nie to co teraz, jedną scenę musimy kręcić kilka godzin. Nawet stu metrów nie potrafię przebiec w jednej scenie i wszystko muszą kleić godzinami.
Kain: Starość nie radość, Cordell.
Walker: To prawda, ale przerwałem kręcenie tego serialu głównie dlatego, że z niego nie wynika nic szczególnego.
Kain: Mógłbyś wyrażać się jaśniej?
Walker: Oczywiście. Z tych moich ciosów, wyskoków, półobrotówek, bijatyk nie wynika nic konkretnego dla społeczeństwa.
Kain: To zrozumiałe, to że komuś przyłożysz z półobrotówki, nie przekłada się na konkretne działania korzystne dla społeczeństwa.
Walker: I dlatego postanowiłem z tym skończyć i zająć się czymś pożytecznym.
B) Uwaga, kontrkultura atakuje!
Kain: I co teraz będziesz robił?
Walker: Wyjrzyj przez okno, Young, co widzisz?
Kain: Domy, sklepy, jedną z dzielnic Austin.
Walker: Otóż ta dzielnica już niedługo przemieni się w odpychające blokowisko.
Kain: Skąd takie wnioski.
Kain: Kontrkultura, Kainie, ona teraz degraduje wszystko.
W tym momencie weszła Osa i podała Cordellowi filiżankę kawy.
Walker: Dziękuję bardzo.
Kain: Rozwiń tę myśl.
Walker: Kontrkultura atakuje wszystkie najważniejsze dla naszej cywilizacji dziedziny. Począwszy od nauki a na sztuce skończywszy. Wystarczy popatrzeć na Unię. Co ona daje naszej cywilizacji? Jakieś ciekawe prądy filozoficzne, osiągnięcia, które pchają cywilizację naprzód? Nie, daje dławiącą ludzi biurokrację. Wydarzenia kulturalne, które powinny być wolne od polityki, stają się upolityczniane. Dlatego najważniejsza jest kultura, musimy odbić ją z rak lewaków, bo ci nie popychają jej naprzód, lecz cofają do tyłu. Traktują ją jako pole ideologicznego sporu. Musisz coś z tym zrobić, Kainie i to szybko.
Kain
: Masz rację, Cordell, kultura jest najważniejsza.
Rozdział ósmy. Suwak kontra Kaczor
Puszcza Kampinoska okolice Austin, 4 czerwca 1876 r.
A) Paranoja Suwaka
Był piękny czerwcowy poranek. Ciężki Suwak ubrany był w lekką zbroję właściwą dla giermków usługujących swoim rycerzom. Przez długie lata Suwak usługiwał Bartolomeu, ale w ostatnim czasie zaczął pracować na własny rachunek i powoli wybił się na samodzielność. Suwak w puszczy Kampinoskiej poszukiwał duchów, które w jego opinii dyskryminowały go przez Internet. Dlatego zdjął z pleców topór, wzniósł go do góry i zaczął wygrażać nim okolicznym drzewom.
Ciężki Suwak: Bando tchórzliwych anonimów! Żałosne dupki! Trzeba być chamem i prostakiem żeby tak się zachowywać jak Wy!!!
A) Suwak kontra Kaczor
W pewnym momencie za jego plecami stanął Kaczor Donald.
Kaczor: O co ci chodzi, Suwak, położyłeś cały Teksański ranking, a teraz jeszcze wygrażasz drzewom.
Suwak: Witaj, kłamco! Trafiłem na twoje wypociny pt. „Plagiat za złodziejstwo". Znów wyszedłeś na totalnego kretyna, jak zwykle zresztą.
Kaczor: Licz się ze słowami, Suwak, bo mogę się zdenerwować.
Suwak: Widzę, kłamco, że opublikowałeś list na swojej stronie. Lepiej opowiedz ludziom, jak robiłeś świra żeby wyjść z wojska.
Kaczor: O co ci chodzi? Jak masz jakiś problem, to możemy stanąć do walki!
Suwak: Kto by się ze świrem pojedynkował. Opowiedz lepiej, jak zdobyłeś żółte papiery.
Kaczor: Jesteś małym pieskiem szczekającym na mnie zza ogrodzenia!
Suwak: Ludzie już się dowiedzieli, jak sfałszowałeś wyniki turnieju, a potem zostałeś za to dożywotnio zdyskwalifikowany. Wsypała cię własna żona, bo to pod nią ustawiłeś turniej. Jeśli taki człowiek jak ty ma być Guru, to ja przepraszam, ale to jakiś absurd.
Kaczor z ukosa wpatrywał się w Suwaka. Zazwyczaj to właśnie Donald z pianą na ustach obrzucał ludzi wyzwiskami, a tu sytuacja uległa odwróceniu. To Suwak „jechał" na Kaczora i co dziwniejsze, fakty przemawiały wyraźnie na jego korzyść. Na taką sytuację Kaczor nie był przygotowany i w związku z tym nie wiedział, jak się zachować.
Kaczor: Nie tak ostro, Suwak, możemy się przecież jakoś dogadać.
Suwak: Powiem ci po raz ostatni, gnojku. Spadaj tam gdzie jest miejsce takich tchórzy jak Ty!
A) Triumfalny powrót na zamek
Po tych słowach Kaczor odwrócił się na pięcie i ruszył w głąb Puszczy Kampinoskiej. Natomiast Suwak w geście zwycięstwa wyrzucił ręce do góry i z toporem na ramieniu rozpoczął triumfalny powrót na Zamek Królewski. Kiedy po jakimś czasie tam dotarł, personel Zamku, służące, damy dworu, mieszczaństwo i szlachta zaczęła wiwatować na jego cześć. Było to jak do tej pory jedyne zwycięstwo Suwaka w karierze, a stoczył
już przecież co najmniej pięćset walk. Z błogostanu wyrwał go jednak kustosz muzeum Prężny Delegat.
Prężny Delegat: Niech od tego zwycięstwa nie przewróci ci się w głowie. Nie zapominaj, że dzisiaj stróżujesz na zamku. Masz przy sobie klucze?
Suwak pokazał kustoszowi pęk kluczy zwisający u jego pasa.
Prężny Delegat: Bardzo dobrze, koniec tego dobrego, Suwak, pakuj się na zamek i zajmij się tym co robisz najlepiej, czyli stróżowaniem...
Rozdział dziewiąty. Powrót Archera
8 września 1883 r.
Josef Mengeles przez lornetkę lustrował taflę oceanu.
Fryderyk Bengels
: I co, widzisz go?
Mengeles: Jest jakiś okręt! To Archer, bo widzę dumnie powiewającą flagę z Czajnikiem.
Bengels: Nareszcie, ciekawe czy wypełnił swoją misję?
Brandon Fay: Archer zawsze wypełnia swoje zadanie, to bardzo solidna firma.
Cała trójka obserwowała jak pancernik kieszonkowy „Admirał Gey" zbliża się do wyspy. Była to bardzo ciekawa, jeśli chodzi o techniczne rozwiązania, jednostka. Silniejsza niż jakikolwiek ciężki krążownik i słabsza niż pancernik. „Admirał Gey" był okrętem o wyporności niewiele ponad 12.000 ton, długości 186 m. I szerokości ponad 21 metrów. Uzbrojony był w 6 dział kalibru 280mm i 8 dział kalibru 152mm. Był słabo opancerzony, ale za to rozwijał ponad 28 węzłów i miał ogromny zasięg pływania.
„Admirał Gey" był wówczas flagowym okrętem Kalifornii. Kiedy Archer schodził ze statku, witano go z pełną pompą, jak przystało na ojca narodu.
Fryderyk Bengels: Jak poszło na Tasmanii, Archerze?
Czajnikowy: Tu masz testament Karola, Fryderyku, oprawimy go w złote ramki.
Doktor Molton: Co tam masz w torbie, Archerze?
Czajnikowy: Josefie, to robota dla Ciebie. Czy potrafisz sklonować Tygrysa Tasmańskiego?
Mengeles: Potrafię sklonować każdy rodzaj zwierzęcia. Dlaczego chcesz odtworzyć akurat wilka workowatego?
Czajnikowy: Wiążę z tym zwierzęciem pewne plany i dlatego natychmiast zabierzesz się do pracy.
Mengeles
: Jak sobie życzysz, Archerze.
Władca Kalifornii wręczył doktorowi dużych rozmiarów pudło.
Czajnikowy: Tu masz dwa egzemplarze, samca i samicę. Liczę na szybkie rezultaty. A gdzie jest Bambino?
Bengels: Ze Szwecji pojechał do Francji zarabiać dla nas forsę. Nie dalej jak trzy dni temu przysłał czek na 20 milionów dolarów.
Czajnikowy: Dlaczego on się tak przepracowuje, przecież jest w ciąży!?
Mengeles: Widocznie nie przeszkadza mu to w jego pracy.
Czajnikowy: Nie podoba mi się twoje poczucie humoru, Josefie, chodzi o mojego syna!
Fryderyk Bengels: Chodźmy zobaczyć kadłuby pancerników, Archerze, od razu polepszy ci się humor.
Czajnikowy: Pokażcie mi je.
Po kilku minutach znaleźli się w stoczni, gdzie aż roiło się od ogromnych pancernych kadłubów.
Czajnikowy: Co za wspaniały widok, pancerniki, które zapewnią nam dominację na morzu.
Bengels: Niektóre z tych okrętów będą miały działa kalibru 381mm, nawet Brytyjczycy jeszcze takich nie mają.
Brandon Fay: Anglicy mogą tu przypłynąć i zniszczyć nam te kadłuby.
Czajnikowy: Niech tylko spróbują, nasza artyleria nadbrzeżna zrobi im z dupy jesień średniowiecza.
Mengeles: Archerze, chcę podnieść bardzo ważną kwestię.
Czajnikowy: Mów, Josefie.
Mengeles: Nie ograniczaj się tylko do budowy pancerników. Buduj też lotniskowce. Lotniskowce to przyszłość floty, zapewnią jej parasol powietrzny na całym obszarze oceanu.
Czajnikowy: Jakie proponujesz proporcje?
Mengeles: Mniej więcej pół na pół.
Czajnikowy: Dobrze, niech tak będzie. Zwołajcie ludzi, chcę do nich przemówić.
Po godzinie wokół stoczni zebrały się tysiące ludzi, żeby wysłuchać przemówienia ojca Kaliforni i- Archera Czajnikowego.
Archer: Ludu Kalifornii! Ogłaszam, że od dziś nasza wyspa zmienia nazwę. Od dziś będzie nazywać się Formoza! Spójrzcie na stocznię i na nasze wspaniałe okręty, które już wkrótce będą dominować na morzach i oceanach. Jedynym problemem jest zaopatrzenie naszej floty w surowce niezbędne dla jej funkcjonowania. Ale niedługo i ten problem rozwiążemy. Wiwat Formoza!!! Wiwat nasza flota!!
Tłum: Wiwat nasz Imperator Archer Czajnikowy...
Rozdział dziesiąty. Wspomnienia Imperatora Formozy
9 września 1883 r.
A) Medialna polityka
Archer siedział w swojej sali tronowej i w skupieniu wpatrywał się w testament Karola Marxa. Wszystko przebiegało zgodnie z planem. Wyspa była niemożliwa do zdobycia, a flota dzięki pornograficznej działalności Bambina rozrastała się z każdym dniem. Josef Mengeles właśnie odtwarzał uważany już za wymarły gatunek Wilka Workowatego. Rozmyślania Archera przerwało wejście odpowiedzialnego na wyspie za media publiczne Brandona Faya.
Fay: Cześć Archer! Właśnie przyszedł kolejny czek od Bambina, tym razem 6,5 miliona dolarów. Ten to ma chyba kołowrotek w tyłku. Gość napędza nam całą gospodarkę.
Czajnikowy: Uważaj na słowa, Brandonie, mówimy o mojej żonie.
Brandon Fay
: Żonie!? Przecież to facet.
Czajnikowy: Facet czy baba nieważne. To coś jest moim partnerem życiowym.
Brandon Fay: Boję się, że jak dalej będzie grał w tych pornosach, to nie doniesie ciąży. To jest poważna sprawa Archerze.
Czajnikowy: Dość tego! Mów po co przyszedłeś!?
Brandon Fay: Chodzi o to, co ma się ukazać w naszym jutrzejszym programie. Proponuję historię srebrnych godów pewnej pary z Los Angeles. Uważasz że to dobry pomysł?
Czajnikowy: To kompletna bzdura! Masz zrobić program o tym „gościu", co zamordował swoją żonę, dwójkę dzieci, a na koniec strzelił sobie w łeb. Tego typu programy masz „puszczać".
Fay: A jak skończą się drastyczne morderstwa?
Czajnikowy: To rób programy o drastycznych mordach na terenie Ameryki. Pamiętaj, Fay, żadnych pozytywów. Niech ludzie powoli przyzwyczajają się do świata, jaki im chcemy zafundować. Że też muszę ci tłumaczyć takie oczywistości. Drażni mnie, Fay, ta twoja ignorancja
B) Nostalgia Imperatora
Gdy Fay zatrzasnął za sobą drzwi, Archer pobiegł myślami do czasów młodzieńczych. Mieszkał wtedy w Kalwarii Zebrzydowskiej na ulicy Rzeźnianej 6. Z okna jego pokoju rozpościerał się widok na klasztor. Jego historia jest bardzo ciekawa i warto przytoczyć ją w telegraficznym skrócie.
Początki sięgają roku 1600-go, kiedy to wojewoda krakowski i starosta Lanckoroński Mikołaj Zebrzydowski rozpoczął budowę kościoła. Na początku roku 1605-go wojewoda krakowski postanowił w tym miejscu zbudować drogę krzyżową na wzór tej znajdującej się w Jerozolimie. Po śmierci Mikołaja Zebrzydowskiego (1620 r.) budowę kontynuował jego syn Jan.
Jak wyjątkowe to miejsce niech świadczy fakt, że dziewięć lat temu Kalwaria Zebrzydowska jako jedyna kalwaria na świecie (w samej Europie jest ich ponad tysiąc) została wpisana na listę Światowego Dziedzictwa Kultury.
To właśnie w cieniu tego klasztoru dorastał młody Archer, kiedy wraz z ojcem przenieśli się tutaj z Andrychowa. Raz nawet podczas drogi krzyżowej zaproponowano mu, żeby niósł krzyż, ale Archer zdecydowanie odmówił. Jako zawzięty wróg wszelkiej religii, a już chrześcijaństwa w szczególności, Czajnikowy wielokrotnie przysięgał sobie, że zniszczy dzieło starosty Zebrzydowskiego.
I teraz po wielu lat Archer przypomniał sobie przysięgę złożoną nad rzeką Skawinką. Obiecał sobie, że jak już wprowadzi nowy porządek w USA, jego pancerniki przypłyną do Europy i swoimi działami zniszczą wiekowy klasztor. Problemem było to, że Kalwaria Zebrzydowska leżała z dala od morza. Dlatego degenerat zamierzał wymontować z okrętu działo, przewieźć je do Kalwarii i zamontować na swojej dawnej działce przy ulicy Rzeźnianej 6. I wtedy ostrzela klasztor i Dróżki z dział kalibru 343mm. Już niedługo ziści się jedno z jego największych marzeń...
Rozdział jedenasty. Ogrodnik podrywa Białą Łanię
A) Hefajstos poleca
Rzecz miała miejsce wiele lat temu w Wielkim Jaworze. Miejscowy działacz strzelecki Śląski Hefajstos złożył wizytę w domu bardzo utalentowanej strzelczyni, Białej Łani z Wielkiego Jaworu.
Śląski Hefajstos: Ta dziewczyna potrzebuje jakiegoś dobrego trenera, który odsłoniłby przed nią tajniki sztuki strzeleckiej.
Stara Łania: Tak, przy okazji skosiłby trawę w ogródku i zasadził róże. Czy zna pan takiego człowieka.
Śląski Hefajstos: Oczywiście, znam takiego człowieka, proszę, oto jego wizytówka.
Stara Łania wykręciła numer telefonu.
Stara Łania: Halo, dzień dobry, pan Ogrodnik.
Archer Czajnikowy: A kto mnie polecił!?
Stara Łania: Śląski Hefajstos. Chodzi o skoszenie ogródka, zasadzenie na nim róż i korepetycje strzeleckie dla mojej córki.
Czajnikowy: Zaraz tam będę!
B) Ogrodnik bałamuci nieletnią dziewczynę
Ogrodnik i nieletnia
Masz takie oczy nieletnie Nieletnie jak letni wiat Zaczarowanych kwiatów I zaczarowanych malw Dla ciebie łysy Ogrodnik Zasadził groszków tysiąc W kapocie stracha na wróble Pragnął ci miłość przysiąc
Więc wraz z czajnikiem mały strach Pierwszy raz spojrzał ci w oczy O tysiąc więcej znalazł barw Niż wyśnił sobie w nocy I odtąd pod oknem twoim Zaczarowany kamienny Z bukietem groszków stoi czajnik perwersyjny, niewierny Masz takie usta nieletnie Nieletnie jak pożar zórz Zaczarowanych ranków I zaczarowanych róż Dla ciebie łysy Ogrodnik Posadził pnące róże Że tobą był urzeczony Pragnął cię nimi urzec I wraz z czajnikiem przyszedł raz Prosić o jedno twe słowo Oślepił go twych oczu blask Milczałaś kolorowo I odtąd pod oknem twoim I czajnik kwitnie i róże Na modłę wiotkich powoi Pną się i pną po murze Masz takie usta nieletnie Nieletnie jak pożar zórz Zaczarowanych ranków I zaczarowanych róż Masz takie oczy nieletnie Nieletnie jak letni wiatr Zaczarowanych lasów I zaczarowanych malw Ogrodnik i nieletnia
Już pierwszego dnia, gdy tuż po zasadzeniu róż Ogrodnik ujrzał nieletnią Białą Łanię, postanowił ją zbałamucić. Swój plan postanowił zamaskować przed matką Białej Łani.
Tuż po tym jak Śląski Hefajstos opuścił jej dom, łysy Ogrodnik przypuścił atak na Białą Łanię. Dziewczyna wychowywana bez ojca widziała w swoim trenerze zastępczego rodzica. I to właśnie z cyniczną bezwzględnością postanowił wykorzystać Archer Czajnikowy. Jego atak zakończył się powodzeniem podczas strzeleckich mistrzostw Europy, kiedy to zamieszkał z dziewczyną w jednym pokoju. Do dziś brak reakcji na te skandaliczne praktyki w wykonaniu trenera strzeleckiego Archera Czajnikowego kładzie się cieniem na Teksańskim Związku Strzeleckim. A oni nie tylko że go nie skrytykowali, ale za jakiś czas wręczyli mu jeszcze złotą odznakę Teksańskiego Związku Strzeleckiego. Zgodzą się państwo, że trudno o większy absurd...
Rozdział dwunasty. Harald Sinozęby
A) Mściwość Archera
Wspomnienia Archera przerwało wejście do sali koronnej Josefa Mengelesa.
Czajnikowy
: Co z Lorą, kiedy poród?
Mengeles
: Za dwa tygodnie, cały czas czuwa nad jej zdrowiem zespół najwyższej klasy specjalistów.
Czajnikowy: Bardzo dobrze.
Mengeles: Archerze, czy mogę ci zadać pytanie.
Czajnikowy: Oczywiście, Josefie, pytaj.
Mengeles: Jak już będzie po porodzie, to co zrobisz z Lorą?
Czajnikowy: Każę tą sukę ukatrupić!
Mengeles: Ależ Archerze!
Czajnikowy: Dość o tem!!! Jestem wrednym i mściwym góralem, nic na to nie poradzę.
B) Zaproszenie do Berlina
Mengeles: Archerze, mam tu list do Ciebie.
Czajnikowy: Skąd?
Mengeles: Z Berlina
Czajnikowy: Daj mi go, Josefie.
Niemiecki doktor wręczył Archerowi kopertę. Wódz nie zwlekając otworzył ją, wyjął pismo i zaczął czytać.
„Wielce szanowny Imperatorze Kalifornii!
Sława Archera dotarła aż do Berlina. Twoja antyamerykańska działalność jest nam bardzo na rękę. Wiemy o tym, że rozbudowujesz flotę i że potrzebujesz do tego surowców. Myślę, że możemy Ci pomóc. Nasi przyjaciele z Rosji są w stanie dostarczyć ci tyle ropy, ile tylko zechcesz na zasadzie nie oprocentowanej lub nawet bezzwrotnej pożyczki. Szczegóły omówimy w Berlinie. Tedy zapraszamy Cię, szlachetny władco Kalifornii do naszej stolicy. Przybędzie też przedstawiciel Rosjan. Przybywaj jak najszybciej, czeka nas bardzo owocna współpraca.
Angela Cyrkiel
Frank Stermahers"
Czajnikowy: Zapraszają mnie do Berlina
Mengeles: To znakomicie, zobaczysz się z Bambino. Podobno kręcą tam jakiegoś kasowego „pornola".
Czajnikowy: Nie będzie musiał przesyłać czeku.
B) Harald Sinozęby
Drzwi do sali tronowej otworzyły się i stanął w nich jeden z ulubieńców Imperatora Formozy, doktor Molton.
Molton: Imperatorze, ujęliśmy bardzo groźnego opozycjonistę.
Czajnikowy: Myślałem że wszystkich już wybiliśmy
Mengeles: Wygląda na to, że jeszcze jeden się ostał.
Molton: I zobacz, Archerze, co on wypisuje na twój temat.
Po tych słowach wręczył swemu wodzowi pismo. Archer zaczął czytać i po chwili uniósł się gniewem.
Czajnikowy: To niedopuszczalne - on nabija się ze mnie i z Bambina!!! Gdzie on jest!?
Molton: Złapaliśmy go dzisiaj rano i zamknęliśmy w karcerze. Wstrzymaliśmy się z egzekucją, bo podejrzewaliśmy, że będziesz chciał go przesłuchać.
Czajnikowy: I słusznie! Dawać go tu, natychmiast!
Doktor Molton natychmiast wyszedł zostawiając Archera i Josefa samych.
Mengeles: Nie cackaj się z nim, Archerze. Mamy naprawdę wiele rzeczy na głowie. Poród Lory, budowa floty, klonowanie Wilka Workowatego, testament Karola Marxa, twoja podróż do Berlina. Słowem załatw to szybko.
Czajnikowy: Chcę najpierw z nim pomówić.
Po chwili ponownie zjawił się Molton prowadząc średniego wzrostu mężczyznę zakutego w kajdany.
Molton: Oto ten pismak.
Czajnikowy: Zostawcie nas samych.
Molton: Odradzam Archerze, on może być niebezpieczny!
Czajnikowy: Wykonać!
Po chwili wódz i jego więzień zostali w sali koronnej sami.
Czajnikowy: Zaraz będziesz wbity na pal.
Więzień- Pojednaj się z Bogiem, Archerze, na to nigdy nie jest za późno.
Czajnikowy: Głupcze, lepiej ty pojednaj się z Czajnikiem.
Po tych słowach podszedł do sejfu, po chwili wyjął z niego Święty Czajnik i z Krynanicy i postawił go przed skazańcem.
Więzień: To jest całkowicie bezwartościowy przedmiot, w dodatku po dziś dzień cuchnący moczem.
Czajnikowy: Po tych słowach możesz uważać się za martwego.
Więzień: Nie boję się śmierci.
Czajnikowy: Jak się nazywasz?
Więzień: Harald Sinozęby.
Czajnikowy: Doceniam twój talent, Haraldzie. Śmieszne są te twoje opowieści, a najbardziej rozśmieszył mnie ten bernardyn ze starogardzką.
Harald Sinozęby:
Daleko zaszło, że do tego doszło Lecz wy się uczcie patrzeć a nie gapić Czynu potrzeba, nie zbytecznej mowy Ten pomiot niemal świat zagarnął w łapy! Ludy go starły, lecz niechaj do głowy Triumf przedwczesny ludom nie uderza Płodne wciąż łono, co wydało zwierza Bo płodne wiąż łono, co wydało zwierza
Czajnikowy: Co ty sobie wyobrażasz, Haraldzie!?!? Ten zwierz i pomiot to niby ja mam być!?
Sinozęby: Ty to powiedziałeś.
Czajnikowy: Na początku chciałem cię zabić, Haraldzie, ale teraz zmieniłem zdanie. Pozwolę ci żyć po to, żebyś oglądał jak powstaje moja flota, która wkrótce zdominuje morza i oceany. Zabiorę cię nawet do Berlina, żebyś na własne oczy oglądał jak umacnia się moja potęga.
B) Niespodziewani goście
Do sali koronnej wszedł Fryderyk Bengels.
Bengels: Archerze, jakaś żaglówka zbliża się do naszej wyspy.
Czajnikowy: Chodźmy sprawdzić, kto ośmiela się naruszać spokój Formozy.
Bengels: Co z więźniem, nie zabijesz go?
Czajnikowy: Nie, będzie oglądał jak powstaje nasza potęga.
Kilka minut później Czajnikowy, Mengeles, Bengels, Fay Molton i przywiązany do pala Harald Sinozęby obserwowali jak mała żaglówka dobija do brzegu Formozy. Wysiedli z niej dwaj mężczyźni. Jeden trzydziestopięcioletni, drugi starszy w wieku mniej więcej pięćdziesięciu kilku lat.
Archer Czajnikowy: Kim jesteście i w jakim celu przybywacie na moją wyspę?
Nieznajomy: Jestem Joshua Glaser, a to jest mój przyjaciel Bob Ragan.
Czajnikowy: Przybyliście wspomóc siły nowego porządku?
Glaser: Nic z tych rzeczy, ja leczę ludzi z homoseksualizmu.
Po czym zaczął pokazywać palcem na Moltona, Faya i innych gejów.
Glaser: Mogę wyleczyć Ciebie i Ciebie. Wszystkich, nawet Ciebie, Archerze Czajnikowy!
Archer: Co za bezczelność, drogo zapłacicie za te dyskryminujące mniejszość homoseksualną słowa.
Bob Ragan: Posłuchaj, Archerze, co ja mam ci do powiedzenia. Wiele lat temu sam byłem gejem. Myślałem wtedy, że złapałem byka za rogi i świat leży u moich stóp. Ale bardzo szybko przekonałem się, że to droga donikąd. Postanowiłem więc wyleczyć się
z homoseksualizmu i udało mi się. Wam też może się udać. Wraz z Joshuą poradzimy Wam jak uwolnić się od homoseksualnych skłonności.
Zapanowała dojmująca cisza. Słowa Ragana padły na podatny grunt. W tłumie zebranych na portowym nabrzeżu było wielu, którzy zostali gejami, ponieważ to było „trendy", po prostu panowała taka moda na geja. Inni z kolei mieli już dość tej nachalnej, homoseksualnej propagandy i chcieli odmienić swoje życie. Jakby wyczuł nastroje ludzi rozglądający się po tłumie Archer.
Czajnikowy: Chcecie wiedzieć, jaka jest moja odpowiedź? Oto ona.
Imperator Formozy wyciągnął pistolet i wystrzelił w kierunku Joshuy i Boba sześć kul. Przybysze osunęli się na ziemię i po chwili byli już martwi.
Archer zwrócił się do szarpiącego się przy palu Haralda Sinozebego.
Czajnikowy: Jak się bawisz Haraldzie...
Rozdział trzynasty. Słońce Peru
Jamajka, 10 września 1883 r.
Donald Kask: Brandonie, mam ci do zakomunikowania bardzo ważną rzecz. Wyjeżdżam do Machu-Pichtu.
Brandon Komora: Zwariowałeś!? Nad twoim wizerunkiem pracują trzy zespoły spin doktorów, a mimo to ty strzelasz sobie takiego samobója. Tu masz pismo, znowu zapraszają cię do Berlina.
Donald Kask: Nic nie rozumiesz, Brandon, to jest moja podróż życia. A do Berlina polecę później.
Komora: Posłuchaj, Donaldzie, jeśli nie masz tam niczego ważnego do załatwienia, to zrezygnuj. Nic dobrego z tego nie wyjdzie.
Donald Kask: Zostanę Słońcem Peru.
Komora: Co takiego!?
Kask: El Sol del Peru, kapujesz!?
Komora: Ale ty nie uczyniłeś nic dla Peru!?
Kask: To nie ma znaczenia, liczy się to, że mnie odznaczą.
Komora: A tanie państwo? Ta podróż będzie kosztowała ponad półtora miliona dolarów, a my obiecywaliśmy tanie państwo. Ludzie tego nie zrozumieją.
Kask: Mam to gdzieś. Jadę do Machu-Piccu, przestawiać zwrotnicę, uśmiechać się i po to, żeby otrzymać order Słońca Peru!
Komora: Donaldzie, dlaczego tak ci się świecą oczy. Czy przypadkiem nie paliłeś 'marychy".
Kask: Przed tobą nic się nie da ukryć Brandonie, faktyczne „wyjarałem" jednego skręta. Przyznałem się nawet do tego podczas konferencji prasowej. Zanim wyjadę, chcę ci zdradzić mój pomysł na wyjście z zapaści w służbie zdrowia. Trzeba po prostu zlikwidować połowę społeczeństwa, wtedy i koszyk świadczeń Kopiącej Ewy może mieć jakiś sens.
Komora: Nie pal już więcej tej trawki Donald, przychodzą ci po niej do głowy coraz bardziej oderwane od rzeczywistości pomysły.
Kask: O, jest samolot. Czas na mnie, Brandonie, trzymaj tu nad wszystkim pieczę, ja lecę do Machu-Piccu po to by zostać Słońcem Peru.
Komora: Popełniasz błąd, Donald.
W czasie jak Kask ze szklistym wzrokiem po schodkach wchodził na pokład samolotu, obok Brandona pojawiła się Doda Anoda.
Anoda: Co on wyprawia!?
Komora: Chce zostać Słońcem Peru.
Anoda: To absurd!
Komora: Próbowałem mu to wyperswadować, ale na próżno.
Anoda: Mówiłam ci już, że on coraz bardziej upodabnia się do Jasia Fasoli.
Komora: Mi bardziej przypomina Nikodema Dyzmę.
Doda: Leci z nim ta wredna jędza, jego żona, ale niedługo ją wygryzę.
Komora: O, patrz, on macha do nas ręką. Zaśpiewaj mu coś na pożegnanie.
Doda Anoda:
Więc nie martw się! Uśmiechnij się Problemy są, lecz Zdrowie masz by Rozwiązać je
Komora: Dowiedziałem się właśnie przed chwilą, że Donald pali trawkę.
Doda Anoda: Myślisz, że jest nawalony?
Komora: Masz to jak w banku, inaczej nie leciałby do Machu-Piccu jasno pokazując ludziom, że ma głęboko w dupie to całe tanie państwo.
Doda Anoda:
Więc nie martw się! Uśmiechnij się. Nie tylko Ty dotykasz dna By znów odbić się
Komora: Obawiam się, Dodo, że on tak szybko się od niego nie odbije...
C.D.N
Słońce Peru powróci w następnych częściach. | <urn:uuid:08c0c914-e4d9-40ed-9cc5-b70334ce03f6> | finepdfs | 1.121094 | CC-MAIN-2024-38 | https://nagrocki.com/images/pdf/degenerado/degenerado5.2.pdf | 2024-09-14T05:22:24+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-38/segments/1725700651548.18/warc/CC-MAIN-20240914025441-20240914055441-00726.warc.gz | 373,983,753 | 0.99951 | 0.999664 | 0.999664 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | false | [
1183,
3232,
5072,
6797,
9137,
11654,
13172,
15357,
18037,
20108,
22410,
24436,
27261,
28465,
29702,
31710,
34251,
36381,
38359,
40866,
42917,
44655,
46396,
48306,
50373,
52670,
54054
] | 1 | 0 |
POLSKI KLUB WYŚCIGÓW KONNYCH
WARSZAWA SŁUŻEWIEC
Dzień 8, Sobota, 21 maja 2022 r.
Pochmurno z przejaśnieniami (+17°C), tor płaski elastyczny (3,7)
```
1 (56) Nagroda 12250 zł (7000–2800–1400–700–350) Gonitwa dla 3-letnich koni czystej krwi arabskiej II grupy, które nie biegały. (1800m) 1 (4) Salsabil II (FR) og. s. 3 l. (ur. 28.04) (No Risk Al Maury – Gifara), hod. i wł. Adnan Sultan Saif Alawani Al Nuaimi, tr M.Kacprzyk ● k.dż. B.Kalysbek Uulu 58 (31,80) 2 (7) Nesmah (FR) ● dż. D.Sabatbekov 56 (10,40) 3 (6) Shaher Al Khalediah (FR) ● dż. K.Mazur 58 (31,80) 4 (5) Satam Al Khalediah (FR) ● dż. A.Turgaev 58 (13,90) 5 (1) Zalabar ● pr.dż. U.Kozhomkulov 58 (27,30) Wycofane Giulietta i Meridian (FR) Czas: 2'15" (26-39,7-36,4-32,9), pewnie, 3-½-11-3½ ZWC 31,80 DWJ 39,20 TRJ 142,60 2 (57) Nagroda 16625 zł (9500–3800–1900–950–475) Gonitwa dla 4-letnich i starszych koni II grupy. (1300m) 1 (1) Emiliano Zapata (GB) og. gn. 6 l. (Garswood – Golden Dirham), hod. Bumble Bloodstock & S.Nicholls, wł. R.Giubilo, O.Hrushevska, F.Krupa, T.Śpiewankiewicz i E.Zahariev, tr E.Zahariev ● dż. M.Srnec 63 (13,30) 2 (3) Alis Gloriae (FR) ● dż. J.Wyrzyk 59 (33,40) 3 (5) Nandi (IRE) ● dż. A.Reznikov 59 (13,10) 4 (7) Charlotte RMP (GB) ● dż. A.Turgaev 55 (77,70) 5 (4) Inulla ● dż. D.Sabatbekov 59 (43,10) 6 (2) Hyderabadi (FR) ● dż. K.Mazur 59 (20,20) Wycofany Louisville (GB) Czas: 1'22,5" (21,7-30,6-30,2), wysyłany, 1¼-¾-4½-1½-3 ZWC 13,30 DWJ 30,00 TRJ 65,80 3 (58) Nagroda 14000 zł (8000–3200–1600–800–400) Gonitwa dla 3-letnich koni III grupy, które nie biegały. (1600m) 1 (4) Fuero Royal (GB) wał. gn. 3 l. (Outstrip – Fingertips), hod. Genesis Green Stud Ltd, wł. G.da Luz, A. i K. Liwińska i M.Pilipczuk, tr M.Pilipczuk ● (-1) B.Kalysbek Uulu 58 (36,40) 2 (1) American Bassett (FR) ● dż. D.Sabatbekov 59 (8,50) 3 (7) Notar (FR) ● dż. K.Mazur 59 (36,40) 4 (5) Primaveraa (IRE) ● (-2) U.Kozhomkulov 55,5 (64,80) 5 (10) Egalitaire (FR) ● dż. S.Mura 59 (26,90) 6 (6) Tazra ● dż. M.Srnec 57 (51,50) 7 (3) Willamora ● dż. A.Turgaev 57 (109,40) 8 (8) Noxi Blue ● dż. A.Reznikov 57 (76,10) Wycofane Zayra (FR) i Trella Czas: 1'47" (8,5-34,9-31,7-31,9), pewnie, 3½-szyja-4-2½-daleko (28)-4½-daleko (21) ZWC 36,40 PDK 23,70 TRJ 239,90 TPL 493,20 4 (59) Nagroda 14000 zł (8000–3200–1600–800–400) Gonitwa dla 3-letnich koni III grupy. (1200m) 1 (7) Big Bang og. gn. 3 l. (Star Poker – Brighton Belle), hod. SK Moszna, wł. M.Łojek, J.Romanowski „Expert-Host'' i M.Zawada, tr M.Łojek ● dż. A.Reznikov 59 (32,10) 2 (2) Emperor's Game (IRE) ● dż. A.Turgaev 59 (15,00) 3 (5) Kyrios (IRE) ● dż. K.Grzybowski 59 (13,50) 4 (3) Cosmic Gift (IRE) ● dż. D.Sabatbekov 58 (39,70) 5 (4) Kafar ● dż. S.Abaev 59 (71,00) 6 (6) Qool Tirol ● dż. K.Mazur 59 (122,70) 7 (1) Joy Bere (FR) ● dż. M.Srnec 61 (21,00) Czas: 1'17,1" (14,7-30-32,4), wysyłany, 1½-szyja-3-1½-6-3½ ZWC 32,10 PDK 23,50 TRJ 199,10 TPL 2570,00 5 (60) Nagroda PAMIRA – (kat. B) Nagroda 26250 zł (15000–6000–3000–1 500–750) Gonitwa dla 4-letnich ogierów i klaczy czystej krwi arabskiej hodowli krajowej wpisanych do Polskiej Księgi Stadnej Koni Arabskich Czystej Krwi (PASB). (2200m) 1 (3) Almared og. gn. 4 l. (Mared Al Sahra – Aliya), hod. i wł. Z.Górski, tr K.Ziemiański ● dż. S.Mura 56 (8,10) 2 (5) Ewest ● dż. K.Grzybowski 56 (133,10) 3 (12) El Nazir ● dż. M.Srnec 56 (24,50) 4 (4) Zbrojna Fata ● dż. S.Abaev 54 (88,70) 5 (11) Sensational ● dż. D.Sabatbekov 56 (66,50) 6 (6) Momo ● dż. W.Szymczuk 57 (143,30) 7 (9) Farhat ● dż. A.Turgaev 56 (84,70) 8 (8) Lafadi Shah ● dż. A.Kabardov 56 (169,40) 9 (10) Haidea ● dż. K.Mazur 56 (169,40) 10 (7) El Grillo TR ● k.dż. K.Kamińska 56 (232,90) 11 (1) Wirgilion ● dż. A.Reznikov 57 (43,30) 12 (2) Sabamira ● st.u. K.Dogdurbek Uulu 57 (93,10) Czas: 2'35,6" (15-33,8-35,5-35,8-35,5), bardzo łatwo, 7-6-9-3-1-kr. łeb-szyja-daleko (24)-16-1½-daleko (25) Pobranie próby dopingowej od ogiera Almared. ZWC 8,10 PDK 35,00 TRJ 130,70 CZW 2460,60 TPL 683,30 6 (61) Nagroda 14000 zł (8000–3200–1600–800–400) Gonitwa dla 3-letnich koni III grupy. (2000m) 1 (6) Maggiore og. c.gn. 3 l. (Ramonti – Magma), hod. SK Moszna, wł. SK Moszna i M.Metza-Jodłowska, tr M.Jodłowski ● dż. D.Sabatbekov 60 (21,80) 2 (4) Lady Iwona (IRE) ● dż. A.Reznikov 57 (18,20) 3 (5) Snajper (IRE) ● dż. K.Grzybowski 59 (17,90) 4 (3) Impas ● dż. A.Turgaev 59 (65,60) 5 (7) Nadaal ● dż. K.Mazur 59 (69,00) 6 (2) Modus Vivendi (CZE) ● dż. S.Abaev 60 (18,70) 7 (8) Silveriyana (CZE) ● dż. S.Mura 57 (109,30) 8 (1) I'Pipo ● dż. M.Srnec 59 (54,60) Czas: 2'10,9" (34,9-31,4-31,3-33,3), po walce, szyja-3-1¾-4½-11-2½-daleko (25) ZWC 21,80 PDK 27,90 TRJ 259,90 TPL 408,60 7 (62) Nagroda 9625 zł (5500–2200–1100–550–275) Gonitwa dla 4-letnich koni czystej krwi arabskiej wyłącznie III grupy. (1800m) 1 (3) Bashar ibn Sayf (DE) og. kaszt. 4 l. (Sayf – Budana), hod. i wł. N.Frühwacht, tr C.Fraisl ● dż. D.Sabatbekov 59 (8,10) 2 (6) Jabaar (FR) ● dż. K.Mazur 59 (19,90) 3 (1) Machir JR ● dż. S.Mura 59 (71,50) 4 (5) Sukces ● dż. A.Reznikov 59 (31,80) 5 (2) Kadet (BG) ● dż. M.Srnec 59 (214,60) 6 (4) Pueblos ● (-4) S.Altynbekov 55 (66,00) 7 (7) Boy Mador ● dż. K.Grzybowski 59 (34,30) Czas: 2'13,2" (24,7-37,1-36,3-35,1), pewnie, 1-5-¾-4-4-17 ZWC 8,10 PDK 6,80 TRJ 20,30 TPL 44,70 SPT 30640,80 KWN 4420,00 TPL-DWJ 1111,00 DBL-DWJ 213,50 8 (63) Nagroda 14000 zł (8000–3200–1600–800–400) (seria A) Gonitwa dla 4-letnich i starszych koni III grupy. (1000m) 1 (5) Tullamore (IRE) og. gn. 4 l. (Tagula – Indian Angel), hod. Corrin Stud, wł. A.Kupczyński i P.Urbańska, tr M.Jodłowski ● dż. D.Sabatbekov 63 (23,50) 2 (4) Freya Z (IRE) ● dż. A.Reznikov 59 (24,80) 3 (6) Fear of the Dark (FR) ● dż. M.Srnec 60 (12,90) 4 (3) Duke Caracan (IRE) ● dż. A.Turgaev 60 (29,00) 5 (7) Lesvos (GB) ● st.u. R.Mannanbek Uulu 63 (37,80) 6 (2) Sayif Shadad (GB) ● dż. S.Abaev 60 (79,00) 7 (1) Makhalan (IRE) ● dż. K.Mazur 60 (30,00) Czas: 1'00,9" (30-30,9), wysyłany, 1½-1½-2½-1¾-3-3½ ZWC 23,50 PDK 23,80 TRJ 96,30 TPL 118,30 9 (64) Nagroda 14000 zł (8000–3200–1600–800–400) Gonitwa handikapowa III grupy dla 4-letnich i starszych koni. Wagi według handikapu generalnego minus 3 kg. (2000m) 1 (6) Sarayn og. gn. 4 l. (Ecosse – Sofira), hod. i wł. B.Olkowska, tr W.Olkowski ● dż. A.Turgaev 56,5 (23,60) 2 (4) Betfan (IRE) ● dż. J.Wyrzyk 60 (14,30) 3 (7) Bint Marshal (FR) ● dż. S.Mura 57,5 (24,70) 4 (1) Jumeirah Beach (FR) ● dż. S.Abaev 55 (27,10) 5 (2) Lily Rose (IRE) ● (-1) K.Kamińska 52 (38,80) 6 (3) Power Spirit (GB) ● (-4) N.Cyrkler 48,5 (21,30) 7 (5) Koenigsbrunn ● (-3) A.Gil 43 (217,50) Czas: 2'11,5" (33,8-33,2-33,2-31,3), wysyłany, ½-3-3-2½-3½-daleko (25) ZWC 23,60 PDK 3,00 TRJ 222,40 TPL 78,60 DBL-DWJ nietrafiona Komisja Techniczna w składzie: Aleksandra Litwiniak – przewodnicząca Katarzyna Błesznowska-Korniłowicz Małgorzata Chajęcka Jarosław Koch Agnieszka Kupczak
``` | <urn:uuid:cc8f3b2e-3cbd-4658-883c-cd67aac6aa2c> | finepdfs | 1.139648 | CC-MAIN-2022-27 | https://www.pkwk.pl/wp-content/uploads/2022/05/Wyniki_WARSZAWA_21-05-2022_Dzien_008.pdf | 2022-06-27T21:58:03+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-27/segments/1656103341778.23/warc/CC-MAIN-20220627195131-20220627225131-00598.warc.gz | 996,956,043 | 0.855906 | 0.855906 | 0.855906 | [
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
6798
] | 1 | 0 |
PRACA DOKTORSKA
Szymon Leśniak
Oddziaływanie dodatków do paliwa, wpływających na kinetyczną i dyfuzyjną fazę spalania w silniku z zapłonem samoczynnym w aspekcie zmniejszenia emisji tlenków azotu i cząstek stałych
The impact of fuel additives affecting the kinetic and diffusion phase of combustion in a compression-ignition engine in terms of reducing nitrogen oxides and particulate matter emissions
Promotor:
dr hab. inż. Jerzy Cisek
Kraków, 2024
Autor pracy: mgr inż. Szymon Leśniak
Nr pracy: ...........................................
| Symbol | Jednostka | Opis |
|----------|-----------|----------------------------------------------------------------------|
| EGR | - | układ recykulacji spalin (ang. Exhaust Gas Recirculation) |
| EGT | | temperatura spalin (ang. Exhaust Gas Temperature) |
| NCR | - | nieselektywna redukcja katalityczna (ang. Non-selective Catalytic Reduction) |
| SCR | - | selektywna redukcja katalityczna (ang. Selective Catalytic Reduction) |
| SNR | - | selektywna redukcja niekatalityczna (ang. Selective Non-catalytic Reduction) |
| CDC | - | konwencjonalna komora spalania silnika o zapłonie samoczynnym (ang. Conventional Diesel Combustion) |
| DFI | - | kanałowy wtrysk paliwa (ang. Ducted Fuel Injection) |
| CR | - | układ wtryskowy Common Rail |
| OXY CAT | - | katalizator utleniający |
| DFB | - | paliwo bazowe (olej napędowy) |
| DFDA | - | paliwo bazowe z dodatkiem dyfuzyjnym |
| DFKA | - | paliwo bazowe z dodatkiem kinetycznym |
| DFS | - | paliwo bazowe z obydwoma badanymi dodatkami (kompleksowe) |
| KA | - | dodatek kinetyczny (ang. Kinetic Additive) |
| DA | - | dodatek dyfuzyjny (ang. Diffusion Additive) |
| CO | - | tlenek węgla |
| CO₂ | - | dwutlenek węgla |
| HC | - | węglowodory |
| O₂ | - | tlen |
| NOx | - | tlenki azotu |
| PM | - | cząstki stałe |
| ZI | - | silnik o zapłonie iskrowym |
| ZS | - | silnik o zapłonie samoczynnym |
| LDV | - | pojazdy lekkie |
| HDV | - | pojazdy ciężkie |
| DPF | - | filtr cząstek stałych (ang. Diesel Particulate Filter) |
| °OWK | ° | stopnie obrotu wału korbowego |
| GMP | - | górny martwy punkt (położenia tłoka) |
| CDA | - | system odłączania cylindrów (ang. Cylinder DeActivation) |
| FAME | - | estry metylowe kwasów tłuszczowych (ang. Fatty Acid Methyl Esters) |
| RME | - | estry metylowe oleju rzepakowego (ang. Rapeseed Methyl Esters) |
| WCO | - | zużyty olej kuchenny (ang. Waste Cooking Oil) |
| LC | - | liczba cetanowa paliwa |
| $D_d$ | mm | zastępcza średnica kropli paliwa |
| $S_d$ | $J^2$ | powierzchnia kropli paliwa |
| $S_k$ | $J^2$ | powierzchnia pomiarowa objęta danymi izotermami |
| $S_o$ | $J^2$ | całkowita powierzchnia pomiarowa |
| Symbol | Jednostka | Opis |
|--------|-----------|------|
| 2-EHN | - | azotan 2-etyloheksylowy |
| $G_f$ | kg/h | godzinowe zużycie paliwa |
| $g_f$ | g/kWh | jednostkowe zużycie paliwa |
| $T_{c\text{max}}$ | K | maksymalna temperatura spalania |
| $Q_k$ | kJ/m$^3$ | ciepło wywiązane w fazie kinetycznej |
| $Q_d$ | kJ/m$^3$ | ciepło wywiązane w fazie dyfuzyjnej |
| $Q_s$ | kJ/m$^3$ | sumaryczne ciepło spalania paliwa |
| $T_{ck}$ | K | maksymalna temperatura spalania kinetycznego |
| $T_{cd}$ | K | maksymalna temperatura spalania dyfuzyjnego |
| $M_{\text{max}}$ | Nm | maksymalny moment obrotowy silnika |
| $T_{\text{exh}}$ | °C | temperatura spalin |
| $p_d$ | bar | ciśnienie doładowania |
| Symbol | Jednostka | Opis |
|--------|-----------|------|
| $A_{tc}$ | - | okres po samozapłonie paliwa |
| $\lambda$ | - | współczynnik nadmiaru powietrza |
| $dQ_k/d\alpha$ | kJ/°OWK | prędkość wywiązywania się ciepła w fazie kinetycznej |
| $dQ_d/d\alpha$ | kJ/°OWK | prędkość wywiązywania się ciepła w fazie dyfuzyjnej |
| $(dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}$ | kJ/°OWK | maksymalna prędkość wywiązywania się ciepła w fazie kinetycznej |
| $(dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}$ | kJ/°OWK | maksymalna prędkość wywiązywania się ciepła w fazie dyfuzyjnej |
| $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ | bar/°OWK | maksymalna prędkość narastania ciśnienia |
| $\alpha_{si}$ | °OWK wzg. GMP | kąt początku wtrysku paliwa |
| $\alpha_{sc}$ | °OWK wzg. GMP | kąt początku samozapłonu paliwa |
| $\alpha_{ec}$ | °OWK wzg. GMP | koniec spalania |
| $\alpha_{ck}$ | °OWK | długotrwałość fazy spalania kinetycznego |
| $\alpha_{cd}$ | °OWK | długotrwałość fazy spalania dyfuzyjnego |
| $\alpha_c$ | °OWK | długotrwałość spalania |
| $\tau_c$ | °OWK | opóźnienie samozapłonu paliwa |
| $q_{tc}$ | mg | część paliwa dostarczona do cylindra silnika przed jego samozapłonem |
| $\alpha_{dQ_k}$ | °OWK wzg. GMP | kąt OWK przy którym występuje maksymalna prędkość spalania kinetycznego |
| $\alpha_{dQ_d}$ | °OWK wzg. GMP | kąt OWK przy którym występuje maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego |
| $p_{\text{max}}$ | bar | maksymalne ciśnienie spalania |
| $\alpha_p$ | °OWK wzg. GMP | występowanie maksymalnego ciśnienia spalania |
| $\alpha_t$ | °OWK wzg. GMP | występowanie maksymalnej temperatury spalania |
| $\tau_{cph1}$ | ms | fizyczna pierwsza część opóźnienia samozapłonu |
| $\tau_{cph2}$ | ms | fizyczna druga część opóźnienia samozapłonu |
| $\tau_{cch1}$ | ms | chemiczna pierwsza część opóźnienia samozapłonu |
| $\tau_{cch2}$ | ms | chemiczna druga część opóźnienia samozapłonu |
| Symbol | Jednostka | Opis |
|--------|-----------|------|
| $\tau_{\text{csum}}$ | ms | sumaryczne opóźnienie samozapłonu |
| WF$_{\text{Ti}}$ | % | udział danej fazy w całkowitym opóźnieniu samozapłonu |
| $\eta_0$ | % | sprawność ogólna |
| $\eta_t$ | % | sprawność teoretyczna |
| $\alpha_{\text{pt}}$ | °OWK wzg. GMP | początek tłoczenia paliwa |
SPIS TREŚCI
Symbole i oznaczenia ........................................................................................................... 3
1. Wstęp .................................................................................................................................. 8
2. Wprowadzenie .................................................................................................................... 9
3. Analiza rozwiązań technicznych stosowanych w celu zmniejszenia emisji NOx i/lub PM w spalinach ................................................................. 12
3.1. Wprowadzenie ............................................................................................................. 12
3.2. Metody konstrukcyjne .................................................................................................. 13
3.2.1. Komora spalania ................................................................................................. 13
3.2.2. Układ zasilania paliwem ..................................................................................... 17
3.2.3. Układ zasilania powietrzem ............................................................................... 19
3.2.4. Stopień sprężania ............................................................................................... 22
3.2.5. Recyrkulacja spalin (EGR) ................................................................................ 23
3.2.6. Dławienie powietrza na wlocie .......................................................................... 24
3.2.7. Zmiana faz rozrządu ........................................................................................... 25
3.2.8. Turbulencja i zawirowanie .................................................................................. 25
3.2.9. Wyłączanie cylindrów .......................................................................................... 27
3.3. Metody regulacyjne .................................................................................................... 28
3.3.1. Początek wtrysku ............................................................................................... 28
3.3.2. Ciśnienie wtrysku ............................................................................................... 30
3.3.3. Charakterystyka wtrysku ..................................................................................... 31
3.4. Metody paliwowe ........................................................................................................ 33
3.4.1. Dodatki niekatalityczne ...................................................................................... 33
3.4.2. Dodatki katalityczne ........................................................................................... 36
3.5. Podsumowanie stanu wiedzy odnośnie sposobów zmniejszania emisji NOx i PM ......................................................................................................................... 38
4. Cel i zakres pracy .............................................................................................................. 40
4.1. Wprowadzenie ............................................................................................................ 40
4.2. Cele pracy ................................................................................................................... 40
4.3. Plan pracy .................................................................................................................... 41
5. Metodyka badań .............................................................................................................. 43
5.1. Charakterystyka stosowanych paliw ........................................................................ 43
5.2. Stosowane moduły badawcze .................................................................................... 45
5.2.1. Pomiar zużycia paliwa ....................................................................................... 45
5.2.2. Pomiar stężeń gazowych składników spalin ..................................................... 45
5.2.3. Pomiar zadymienia spalin .................................................................................. 47
5.2.4. Pomiar emisji cząstek stałych .......................................................................... 48
5.2.5. Pomiary przebiegów szybkozmiennych ............................................................. 53
5.2.6. Przebieg prędkości wywiązywania się ciepła .................................................... 56
5.2.7. Wizualizacja wtrysku i spalania paliwa ............................................................. 60
5.2.8. Termowizja płomienia metodą 2-kolorów ........................................................ 63
6. Modelowanie składowych opóźnienia samozapłonu ...................................................... 66
6.1. Wprowadzenie ............................................................................................................ 66
6.2. Modelowanie opóźnienia samozapłonu pojedynczej kropli paliwa ....................... 66
6.3. Wyniki modelowania opóźnienia samozapłonu dla paliw z różną wartością liczby cetanowej ......................................................................................................................... 70
6.4. Badania eksperymentalne weryfikujące wyniki modelowania opóźnienia samozapłonu paliwa ................................................................. 83
6.4.1. Metodyka i stanowisko pomiarowe .................................................. 83
6.4.2. Wyniki badań silnikowych opóźnienia samozapłonu stosowanych paliw .............. 86
6.5. Podsumowanie i wnioski rozdziału 6 ....................................................... 88
7. Synergia jednoczesnego stosowania dwóch dodatków do paliwa ..................... 90
7.1. Wprowadzenie ......................................................................................... 90
7.2. Wyniki badań i ich analiza .................................................................... 91
7.2.1. Parametry energetyczne ................................................................. 91
7.2.2. Skład spalin ..................................................................................... 93
7.2.3. Wykresy indykatorowe ................................................................... 100
7.2.4. Prędkość wywiązywania się ciepła .................................................. 106
7.3. Podsumowanie i wnioski rozdziału 7 ....................................................... 115
8. Badania optyczne i termowizja procesu spalania ........................................... 117
8.1. Wprowadzenie ......................................................................................... 117
8.2. Wyniki badań ......................................................................................... 119
8.2.1. Parametry energetyczne ................................................................. 119
8.2.2. Skład spalin ..................................................................................... 121
8.2.3. Wykresy indykatorowe ................................................................... 124
8.2.4. Prędkość wywiązywania się ciepła .................................................. 127
8.2.5. Wizualizacja i termowizja procesu spalania .................................... 133
8.3. Podsumowanie i wnioski rozdziału 8 ....................................................... 141
9. Podsumowanie i wnioski końcowe ................................................................. 144
Bibliografia ........................................................................................................ 146
Spis rysunków .................................................................................................. 151
Spis tabel .......................................................................................................... 158
Streszczenie ...................................................................................................... 159
Summary ........................................................................................................... 161
1. Wstęp
Degradacja środowiska naturalnego spowodowana zanieczyszczeniami, również motoryzacyjnymi, stanowi dzisiaj najistotniejszą kwestię w zakresie ekologii. Dotyczy to toksycznych, kancerogennych i mutagennych składników spalin – tlenku węgla (CO), węglowodorów (HC), tlenków azotu (NOx) oraz cząstek stałych (PM) [11,47,48,53]. Obecnie jednym z głównych założeń polityki w tej dziedzinie jest również dekarbonizacja transportu, jak również całą gospodarki.
Dekarbonizacja to proces dający do zmniejszenia śladu węglowego – czyli emisji gazów cieplarnianych, głównie dwutlenku węgla (CO₂). W miarę jak zmiany klimatyczne stają się coraz bardziej dotkliwe, coraz większą uwagę przywiązuję się do ekologicznych alternatyw dla tradycyjnych silników spalinowych – pojazdy elektryczne, ogniwa wodorowe, czy też tzw. e-paliwa stają się coraz bardziej pożądane i popularne.
W odpowiedzi na te wyzwania, Europa, będąc w czołówce walki o czystsze i bardziej zrównoważone społeczeństwo, przedstawiła ambitne plany wycofania silników spalinowych. Decyzja ta, która wywołała wiele kontrowersji i dyskusji, oznacza radykalną zmianę kierunku w rozwoju motoryzacji. Europejskie państwa postanowiły przyspieszyć proces dekarbonizacji motoryzacji, dążąc do całkowitej eliminacji pojazdów napędzanych silnikami spalinowymi w nadchodzących dekadach.
O ile wprowadzenie takich restrykcji w zakresie emisji pochodzącej z samochodów osobowych wydaje się realne, o tyle kwestia transportu ciężkiego, maszyn roboczych ciężkich czy transportu morskiego pozostaje w dalszym ciągu bez rozwiązania. W związku z tym bardzo istotne staje się znalezienie innych metod, które pozwolą na zmniejszenie negatywnych skutków dalszego eksploatowania tego typu maszyn z silnikami o zapłonie samoczynnym. Jedną z najprostszych metod zmniejszenia emisji szkodliwych składników spalin jest modyfikacja konwencjonalnego paliwa. Najtańsze i najłatwiejsze do wdrożenia wydaje się być zastosowanie dodatków do paliwa, prowadzących do takiej zmiany przebiegu procesu spalania, która skutkowała będzie zminimalizowaną emisją najbardziej szkodliwych substancji spalin silników o zapłonie samoczynnym, tj. tlenków azotu (NOx), cząstek stałych (PM), oraz dwutlenku węgla (CO₂).
W pracy przedstawiono analizę wpływu dwóch specjalnie dobranych dodatków do paliwa na przebieg procesu spalania, które jednocześnie zmniejszają emisję NOx i PM w spalinach, gdzie spodziewane jest ich synergiczne oddziaływanie. Potwierdzona badaniami wstępными synergia hiperaddytywna pozwala na jeszcze intensywniejsze zmniejszenie emisji NOx i PM w spalinach silnika o zapłonie samoczynnym, zasilanym paliwem z obydwoma badanymi dodatkami niż w przypadku stosowania tych dodatków oddzielnie. Stwierdzono również zmniejszenie zużycia paliwa i w związku z tym także zmniejszenie emisji CO₂ dla stosowania paliwa testowego (z obydwoma dodatkami) w odniesieniu do paliwa bazowego.
2. Wprowadzenie
Optymalizacja tłokowych silników spalinowych przez długie lata ich rozwoju skupiała się głównie na ich modyfikacji pod kątem uzyskiwania jak największej mocy z jednostki objętości skokowej [53]. Od początku ich istnienia to silniki z zapłonem iskrowym (ZI) stanowiły zdecydowaną większość w udziałach rynkowych w pojazdach klasy LDV (z ang. Light Duty Vehicle) – czyli samochodach osobowych oraz lekkich dostawczych. Spowodowane to było głównie przez takie czynniki jak: znacznie mniejsza masa silnika (a co za tym idzie mniejsza masa całego pojazdu), większa moc uzyskiwana z litra objętości skokowej czy też mniejszy koszt zakupu i serwisowania tego typu silników. Dopiero lata 70. XX wieku rozpoczęły zmiany, kiedy to w wyniku dużego kryzysu paliwowego w Europie społeczeństwo zaczęło wracać się w stronę silników z zapłonem samoczynnym (ZS) ze względu na mniejsze zużycie paliwa, wynikające z większej sprawności cieplnej. W kolejnych latach, dzięki dalszemu rozwijowi techniki, szczególnie w zakresie układów wtryskowych oraz doladowania zaczęły zanikać ich najistotniejsze wady w odniesieniu do silników z zapłonem iskrowym (tj. mniejsza dynamika ruchu oraz mała kultura pracy). Najlepszym dowodem na zmianę postrzegania tego typu napędu było wprowadzenie (w 1978 r. [43]) do sprzedaży samochodu marki Mercedes-Benz klasy S z silnikiem o zapłonie samoczynnym, a w roku 2009 sprzedaż nowych samochodów z silnikami ZS stanowiła większość w Europie [68]. Należy dodatkowo pamiętać, że zgodnie z przepisami Unii Europejskiej (od momentu wprowadzenia EURO I) do pojazdów o masie całkowitej powyżej 3,5 t można było stosować jedynie silniki ZS (samochody ciężarowe, autobusy, lokomotywy spalinowe, transport morski). W związku z tym liczność pojazdów z silnikami o zapłonie samoczynnym jest zdecydowanie większa niż pojazdów z silnikami o zapłonie iskrowym. W tej sytuacji istotnym momentem w historii optymalizacji silników ZS było wprowadzenie norm homologacyjnych EURO, które określają dopuszczalne wartości emisji wybranych składników spalin. W chwili obecnej (EURO VIId) limitowana jest emisja jednostkowa [g/kWh]; tlenku węgla (CO), węglowodorów (HC), tlenków azotu (NOx), dwutlenku węgla (CO₂), cząstek stałych (PM) oraz liczba cząstek stałych (PN – particulate number) [#/kWh] [57]. Kolejnym etapem ma być wprowadzenie normy Euro VII (w 2025 roku), której ostateczne wytyczne jeszcze nie są znane. W roku 2035 miało nastąpić całkowite wycofanie z produkcji silników spalinowych do grupy pojazdów klasy LDV (samochodów osobowych), jednak już w chwili obecnej wiadomo, że termin ten zostanie przesunięty na późniejszy. Nie zmienia to jednak faktu, że bliżej nieokreślone czasowo wycofanie silników spalinowych (ZI i ZS) dla samochodów osobowych doprowadzi do dalszej produkcji jedynie silników ZS klasy HDV m.in. do samochodów ciężarowych, lokomotyw, statków i okrętów (gdzie formalnie nie mogą być aplikowane silniki ZI). W związku z powyższym okazuje się, że obecnie znalezienie sposobu na zmniejszenie emisji szczególnie szkodliwych substancji spalin w przypadku silników ZS staje się ważniejsze niż kiedykolwiek. Najbardziej problematyczne ze szkodliwych substancji spalin w tego typu silnikach są tlenki azotu oraz cząstki stałe. Niestety, z współzależnego mechanizmu tworzenia się NOx i PM w cylindrze silnika wynika, że zmniejszenie emisji tlenków azotu (metodą konstrukcyjną, regulacyjną lub paliwową)
prowadzi do zwiększenia emisji cząstek stałych [10, 11, 47] – przedstawia to schematycznie rysunek 2.1.
![Rysunek 2.1. Schemat zależności emisji PM i NOx w spalinach silnika z ZS [18]](image)
Najbardziej problematyczną do wprowadzenia (ze względu na czas i koszty wdrożenia nowego procesu technologicznego) metodą zmniejszenia emisji szkodliwych substancji spalin wydaje się być metoda konstrukcyjna. Ponadto metoda ta dotyczy wyłącznie nowo produkowanych silników. Wady tej nie mają metody regulacyjne, które mogą mieć zastosowanie zarówno do silników dopiero produkowanych, jak i do silników w pojazdach już eksploatowanych. Dodatkowo, koszty wprowadzenia zmodyfikowanej (lepszej z punktu widzenia składu spalin) regulacji silnika są nieporównywalnie mniejsze niż przebudowa linii produkcyjnej dla przekonstruowanych elementów silnika. Ponieważ jak wspomniano wcześniej optymalizacja regulacji silnika ze względu na skład spalin jest praktycznie bez kosztowa, to jest to najbardziej wyczerpany obszar działań zmierzających do zmniejszenia emisji toksycznych składników spalin.
Innym sposobem ograniczenia emisji szkodliwych składników spalin są metody postprocesowe (np. DPF, SCR) które są powszechnie stosowane w pojazdach spełniających EURO VI. Zasadniczo metody te nie są stosowane do modyfikacji starszych typów pojazdów chociażby dlatego, że stosunek kosztów zakupu (DPF lub SCR) i modyfikacji pojazdu w odniesieniu do małej już wartości rynkowej takiego samochodu jest nieporównywalnie większy niż w przypadku fabrycznej instalacji w nowym aucie.
Kolejnym sposobem, którym można wpłynąć na zmniejszenie limitowanych składników spalin, poprzez zmianę przebiegu procesu spalania, jest modyfikacja właściwości paliwa. W teorii wystarczy przygotować nowe paliwo lub tak wpłynąć na właściwości obecnie stosowanego, aby uzyskać zamierzony efekt (np. zmniejszenie emisji cząstek stałych lub tlenków azotu w spalinach). Do tego celu stosuje się różnego rodzaju dodatki do paliw, które mają za zadanie oddziaływać na przebieg procesu spalania w oczekiwanym sposób. Niestety również przy tej metodzie nie występuje wyjątek od zasady – jeden konkretny modyfikator paliwa zmniejszając emisję tlenków azotu w spalinach prowadzi do zwiększenia emisji cząstek stałych (przykładowe działanie dodatku zwiększającego liczbę cetanową paliwa). Pomocne w tej sytuacji może okazać się jednoczesne użycie różnych dodatków do paliwa, które będą oddziaływały selektywnie na różne etapy przebiegu procesu spalania tak, aby w efekcie równocześnie zmniejszyć i emisję NOx i emisję PM w spalinach. Z danych literaturowych [10, 11, 47]
wynika, że zmniejszenie maksymalnej prędkości spalania w fazie kinetycznej (dQ_k/dα) prowadzi do zmniejszenia emisji NOx, natomiast zwiększenie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego prowadzi do zmniejszenia emisji PM w spalinach. Wynika to z faktu, iż zmniejszenie dQ_k/dα wiąże się ze zmniejszeniem temperatury w pierwszej fazie spalania (kiedy to dostępna jest jeszcze duża ilość tlenu) co jest główną przyczyną tworzenia się NOx w procesie spalania. Natomiast zwiększenie dQ_d/dα powoduje wzrost temperatury w dyfuzyjnej fazie spalania, co pozwala na dopalenie większej ilości powstałych wcześniej cząstek stałych w cylindrze silnika, co w bilansie ogólnym zmniejsza emisję PM w spalinach.
W związku z powyższym, korzystne byłoby zastosowanie takich dwóch dodatków do paliwa, z których jeden zmniejszy prędkość spalania kinetycznego (zmniejszy selektywnie temperaturę spalania w tej fazie) oraz drugi, który zwiększy prędkość spalania dyfuzyjnego (zwiększy selektywnie temperaturę spalania w tej fazie). Powinno to skutkować równoczesnym zmniejszeniem emisji NOx i PM w spalinach. Optymalnie byłoby, gdyby zastosowanie tych dwóch dodatków do paliwa nie wpłynęło na zmniejszenie średniej prędkości spalania, aby nie spowodowało to zmniejszenia sprawności silnika (i zwiększenia emisji CO₂) wskutek wydłużonego procesu spalania.
W ogólnym przypadku mechanizm działania każdej metody konstrukcyjnej, regulacyjnej czy paliwowej powinien opierać się na zmniejszeniu udziału ciepła wywiązanego w fazie kinetycznej (w celu zmniejszenia emisji NOx) oraz na zwiększeniu udziału ciepła wywiązanego w fazie dyfuzyjnej (w celu zmniejszenia emisji PM w spalinach). Taka strategia działania, w odniesieniu do prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika o zaplonie samoczynnym przedstawiona jest na rysunku 2.2. W kolejnym rozdziale pracy analizie poddano różne rozwiązania techniczne służące realizacji tej strategii.
Rysunek 2.2. Schematyczny wykres prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika z zaplonem samoczynnym [18]:
- 0 – faza parowania paliwa,
- 1 – faza spalania kinetycznego,
- 2 – faza spalania dyfuzyjnego.
3. Analiza rozwiązań technicznych stosowanych w celu zmniejszenia emisji NOx i/lub PM w spalinach
3.1. Wprowadzenie
Rozwiązania techniczne (konstrukcyjne, regulacyjne oraz paliwowe) stosowane w silnikach o zapłonie samoczynnym, zmierzające do zmniejszenia emisji NOx i/lub PM, opierają się (zgodnie ze schematem na rys. 3.1) na minimalizacji procesu utleniania azotu w pierwszej, kinetycznej fazie spalania i/lub maksymalizacji procesu dopalania powstałych nieco wcześniej cząstek sadzy w dyfuzyjnej fazie spalania. W poniższych podrozdziałach niniejszej pracy skrótnowo opisano wybrane, przykładowe rozwiązania techniczne służące tym celem.
Rysunek 3.1. Schemat wpływu różnych czynników na emisję NOx oraz PM w spalinach [14]
3.2. Metody konstrukcyjne
3.2.1. Komora spalania
Ze względu na fakt, iż w zdecydowanej większości czterosuwowych silników o zapłonie samoczynnym stosowane są głowice o płaskiej powierzchni dolnej płyty, to oczekiwany kształt komory spalania uzyskuje się głównie dzięki zmianie geometrii denka tłoka. Kształt komory spalania ma silny wpływ na przebieg ilościowy i jakościowy procesu spalania, głównie, ale nie tylko, poprzez sposób mieszania się paliwa z powietrzem. Oczywiście kształt komory spalania musi być skojarzony m.in. z konstrukcją rozpylaczem oraz ciśnieniem wtrysku paliwa [53]. Porównanie różnych, podstawowych konstrukcji komór spalania silników ZS przedstawiono w tabeli 3.1.
Tabela 3.1. Konstrukcje typowych komór spalania silników o zapłonie samoczynnym [27]
| Rodzaj wtrysku paliwa | Wtrysk bezpośredni | Wtrysk pośredni |
|-----------------------|--------------------|-----------------|
| Wtrysk | do głównej komory spalania | do dodatkowej komory spalania |
| Komora spalania | nie dzielona | komora główna oraz dodatkowa |
| Komora dodatkowa | - | komora wstępna |
| | | komora wirowa |
W obecnie produkowanych silnikach korzysta się już niemal wyłącznie z konstrukcji nie dzielonej komory spalania z wtryskiem bezpośrednim. W różnych konstrukcjach silników stosuje się jednak różne kształty komór spalania w samym denku tłoka, które to są skojarzone z innymi układami (np. układem kanałów dolotowych, wtryskiwaczy paliwa) – wybrane przykłady przedstawia rys. 3.2.
Rysunek 3.2. 1) Przykłady otwartych komór spalania: a) toroidalne, b) kubelkowe, c) spodkowe, d) filiżankowe, 2) komora toroidalna Saurera z przewężeniem i zaawansowanym wirem [53]
W oparciu o rozważania [38] wyodrębnia się 3 zasadnicze rodzaje tworzenia mieszanki i odpowiadające im przebiegi wywiązywania się ciepła, co zgodnie ze schematem na rys. 3.1 ma bezpośredni wpływ na emisję NOx i PM w spalinach silnika – przedstawia to schematycznie rysunek 3.3.
Rysunek 3.3. Schematyczne przebiegi wywiązywania się ciepła w funkcji czasu τ dla trzech rodzajów tworzenia mieszanki: a – wtrysk bezpośredni, b – system M, c – komora wirowa. Powierzchnia zaznaczona przedstawia ciepło wywiązane z paliwa wymieszanego z powietrzem w okresie opóźnienia samozapłonu [38]
Przebiegi wywiązywania się ciepła pokazane schematycznie na rys. 3.3 odpowiadają wszystkie temu samemu przebiegowi wtrysku, a ich zróżnicowanie jest wynikiem odmiennego procesu tworzenia się mieszanki i przebiegu procesu spalania, związanego z różnymi komorami spalania:
a) paliwo jest wtryskiwane w głąb komory spalania, przy czym większa część paliwa zostaje rozpylona w powietrzu. Tworzenie mieszanki rozpoczyna się od razu, gdy tylko paliwo trafi do komory spalania i jest prawie niezależne od wystąpienia samozapłonu,
b) paliwo wtryskiwane jest na ścianki komory, na których się odkłada. W okresie opóźnienia samozapłonu nie następuje praktycznie tworzenie się mieszanki ze względu na pomijalnie małe odparowanie paliwa. Po samozapłonie odparowanie przebiega szybko, przy czym prędkość odparowania wzmagają się w wyniku działania gorących spalin na powierzchnię kropel paliwa. Równocześnie występuje przemieszczenie paliwa z powietrzem w kierunku promieniowym w wyniku różnicy wartości sił odśrodkowych,
c) paliwo rozpylane jest w pobliżu ścianki. Tworzenie mieszanki następuje już w okresie opóźnienia samozapłonu, jednak wolniej niż w przypadku a). Później spalanie ulega przyspieszeniu analogicznie jak w przypadku b).
Silnik z komorą wirową charakteryzuje się przy tym najmniejszym okresem opóźnienia samozapłonu, co wpływa na zmniejszenie emisji NOx w spalinach w odniesieniu do pozostałych rozwiązań.
W dobie walki o zmniejszenie emisji NOx i PM różne ośrodki badawczo-rozwojowe prowadzą w sposób ciągły badania wpływu nowych rozwiązań konstrukcji komór spalania silników ZS na skład spalin. Przykładowo, jak zauważono w badaniach podejmujących tę tematykę [69], w których zmodyfikowana komora spalania, z dodatkowym kanałem przez który prowadzona jest struga paliwa (ang. DFI – Ducted Fuel Injection, rys. 3.4) prowadzi m.in. do zmniejszenia emisji cząstek stałych nawet do 66,7%, podczas gdy emisja tlenków azotu wzrasta o ok. 15% – co przedstawiono na rys. 3.5.
Rysunek 3.4. Projekt komory spalania a) conventional diesel combustion oraz b) ducted fuel injection [69]
Rysunek 3.5. Emisja sadzy oraz tlenków azotu dla zmodyfikowanej komory spalania (CDC – Conventional Diesel Combustion, DFI – Ducted Fuel Injection) [69]
Zmniejszona emisja PM i jednocześnie zwiększona emisja NOx wynika z wpływu zastosowania komory spalania DFI (w porównaniu z konwencjonalną komorą spalania) na zmianę przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła, co prowadzi, zgodnie ze schematem na rysunku 1 do spodziewanej zmiany składu spalin. Przebiegi tych funkcji dla tego rozwiązania przedstawione są na rysunku 3.6.
Rysunek 3.6. Przebieg ciśnienia oraz prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika dla konwencjonalnej komory spalania i komory spalania typu DFI [69]
3.2.2. Układ zasilania paliwem
Głównymi czynnikami wymuszającymi rozwój układów wtryskowych są oczekiwania użytkowników odnośnie zmniejszenia zużycia paliwa oraz zaostrzające się limity dotyczące składu spalin, którym sprostać można jedynie dzięki optymalizacji procesu spalania. Na kształt procesu spalania wpływ mają takie parametry wtrysku paliwa jak: ciśnienie wtrysku, szybkość wtrysku, widmo rozpylenia i średnica kropel paliwa, czy też możliwość podziału wtryskiwanej dawki paliwa na części. Niezwykle istotne jest ciśnienie wtrysku paliwa, które to sukcesywnie wzrasta w co raz to nowocześniejszych rozwiązaniach tych systemów. Spotykanymi obecnie układami zasilania paliwem w silnikach o zapłonie samoczynnym są: rzędowe i rozdzielcze pompy wtryskowe, indywidualne pompy wtryskowe, pompowtryskiwacze oraz system Common Rail – których rozwój w ostatnich kilkudziesięciu latach został przedstawiony na rys. 3.7.
Rysunek 3.7. Tendencja wzrostu ciśnienia wtrysku paliwa dla różnych układów wtryskowych w silnikach o zapłonie samoczynnym w kolejnych latach [39]
Bardziej szczegółowy, chronologiczny przegląd konstrukcji układów wtryskowych silników o zapłonie samoczynnym przedstawia tabela 3.2.
| Typ konstrukcji | Zdjęcie poglądowe | Najważniejsze cechy |
|-----------------------------------------------------|-------------------|------------------------------------------------------------------------------------|
| Rządowe pompy wtryskowe | | - ciśnienie wtrysku do 100 MPa
- oddzielną sekcją tłoczącą na każdy cylinder
- wtryskiwana dawka paliwa może być różna dla różnych cylindrów
- początek wtrysku paliwa może być różny dla różnych cylindrów |
| Rozdzielaczowe pompy wtryskowe | | - ciśnienie wtrysku do 150 MPa
- większa równomierność oraz powtarzalność dawkowania pomiędzy wtryskiwaczami (cylindrami)
- utrzymanie wysokiego ciśnienia w pompie (w przeciwieństwie do pomp rządowych)
- relatywnie małe gabaryty |
| Pompowtryskiwacze | | - ciśnienie wtrysku do 200 MPa
- osobny pompowtryskiwacz dla każdego cylindra
- brak przewodu pomiędzy sekcją tłoczącą a wtryskiwaczem
- napędzany bezpośrednio od walka rozrządu
- możliwość wtrysku wstępnego |
| Indywidualne pompy wtryskowe | | - ciśnienie wtrysku do 200 MPa
- nie wymagają specjalnej konstrukcji głowicy (w porównaniu z pompowtryskiwaczami)
- łatwość obsługi w ramach przeglądu |
| Układ Common Rail | | - ciśnienie wtrysku do 180 MPa
- zasobnik paliwa o wysokim ciśnieniu dostępnego stale dla wszystkich wtryskiwaczy
- dostosowanie ciśnienia wtrysku do bieżących warunków pracy silnika
- zmienny początek wtrysku
- możliwość wielokrotnego wtrysku wstępnego oraz dotrysku |
| Wtryskiwacze z hydraulicznym wzmocniaczem ciśnienia (w układzie CR) | | - ciśnienie wtrysku do 250 MPa
- wszystkie zalety systemu Common Rail |
W nowoczesnych układach wtryskowych pojazdów klasy LDV najczęściej spotykanym rozwiązaniem jest system Common Rail wyposażony we wtryskiwacze z hydraulicznym wzmacniaczem ciśnienia. Układ ten posiada obecnie najszerzej możliwości regulacji w czasie rzeczywistym takich parametrów jak; początek wtrysku, ciśnienie wtrysku, podział dawki na (wiele) części, a także charakterystyka wtrysku paliwa – wszystko to, dzięki czemu możliwe staje się sprostanie co raz to ostrzejszym normom emisji spalin. Rysunek 3.8 przedstawia wielostopniowy przebieg wtrysku paliwa w obecnie stosowanych systemach CR z wyszczególnieniem funkcji poszczególnych etapów.
Rysunek 3.8. Przebieg procesu wtrysku paliwa w nowoczesnym silniku z układem wtryskowym Common Rail [39]
3.2.3. Układ zasilania powietrzem
Zasadniczym celem doładowania silnika spalinowego jest zwiększenie masy powietrza dostarczanej do cylindrów (a przy tym również zwiększenie masy paliwa), co umożliwia uzyskanie większej mocy przy zachowaniu tej samej objętości skokowej i przy tej samej prędkości obrotowej [53].
Najczęściej spotykanymi rozwiązaniami technicznymi doładowania silników ZS są: turbosprężarkowe, mechaniczne, Comprex czy też kombinowane. Krótkie zestawienie tych rozwiązań przedstawia tabela 3.3.
Stosowanie doładowania powoduje zwiększenie koncentracji tlenu w cylindrze, a tym samym tendencji do tworzenia się tlenków azotu. Jednak zastosowanie chłodzenia powietrza doładowującego i/lub systemu recyrkulacji spalin umożliwiają zmniejszenie emisji NOx do poziomu uzyskiwanego w silniku wolnoścącym. Ponadto w silnikach doładowanych stosuje się z reguły zmniejszenie stopnia sprężania w stosunku do wersji bez doładowania oraz zwiększenie dawki paliwa w mniejszym stopniu niż ładunku powietrza w cylindrze [79]. Przedsięwzięcia te mają na celu zmniejszenie szczytowych ciśnień spalania (ze względu na trwałość silnika) oraz temperatury spalin (ze względu na wytrzymałość turbiny). Powodują one równocześnie obniżenie maksymalnej temperatury spalania, a tym samym są korzystne ze względu na emisję tlenków azotu. W sumie wpływ doładowania można porównać do równoważnego mu pod względem składu mieszaniny paliwowo-powietrznej zmniejszania nominalnej dawki paliwa, ale bez niekorzystnego spadku mocy silnika.
| Typ konstrukcji | Zdjęcie poglądowe | Najważniejsze cechy |
|-----------------|-------------------|---------------------|
| Turbosprężarka |  | - napędzana energią spalin
- niska wydajność przy niskich obrotach silnika
- zwłoka reakcji, tzw. „turbodziura”
- kontrolowana wydajność (zmienna geometria łopatek) |
| Kompresor (mechaniczne) |  | - napęd od wału korbowego (pobór mocy użytecznej silnika)
- wysoka wydajność przy małej prędkości obrotowej
- natychmiastowa reakcja |
| Comprex |  | - napęd wirnika z wału korbowego
- wykorzystanie doładowania dynamicznego
- natychmiastowa reakcja
- częściowa realizacja recyrkulacji spalin |
| Kombinowane |  | - łączy cechy kilku rozwiązań
Ch – chłodnica, D – doładowanie (mechaniczne), S – sprężarka, T – turbina |
Kwestia wpływu ciśnienia doładowania na parametry robocze silnika o zapłonie samoczynnym oraz emisję szkodliwych substancji spalin analizowane są indywidualnie dla każdego obecnie konstruowanego silnika. Przykładowo, prace takie zawarte zostały w badaniach [70]. Co istotne, we wspomnianej pracy stosowane było wysokie ciśnienie wtrysku paliwa (do 3000 bar), dzięki czemu wyniki te mogą być porównywane z obecnie stosowanymi rozwiązaniami stosowanymi powszechnie. Wykres przedstawiony na rys. 3.9 pokazuje wpływ wybranych wartości ciśnienia doładowania na zmianę wartości mocy indykowanej oraz jednostkowego zużycia paliwa dla początku wtrysku paliwa równego 17 °OWK oraz 5 °OWK przed GMP tłoka.
Rysunek 3.9. Zmierzone wartości mocy indykowanej oraz jednostkowego zużycia paliwa w funkcji ciśnienia doładowania [70]
Na zamieszczonym wykresie wyraźnie widać, że największy przyrost mocy indykowanej występuje przy małych wartościach ciśnienia doładowania (przy stałym początku wtrysku paliwa). Istotny wpływ na wartości mocy indykowanej i jednostkowego zużycia paliwa, dla wszystkich stosowanych wartości ciśnienia doładowania ma również początek wtrysku paliwa. Wszystko to nie pozostaje bez wpływu na skład spalin – zmierzone wartości emisji tlenków azotu oraz cząstek stałych w funkcji ciśnienia doładowania przedstawione są na rysunku 3.10.
Rysunek 3.10. Emisja NOx oraz PM w funkcji ciśnienia doładowania dla zmierzonych punktów pracy silnika [70]
Niestety, pomimo istotnego zmniejszenia emisji tlenków azotu dla pomiarów w przypadku skrajnych wartości ciśnienia doladowania (aż o 85% dla początku wtrysku równego 17 °OWK przed GMP) równocześnie następuje istotne zwiększenie emisji cząstek stałych. W przypadku początku wtrysku paliwa równemu 5 °OWK przed GMP tłoka występuje analogiczna sytuacja, choć wówczas spadek emisji NOx pomiędzy skrajnymi punktami pomiarowymi wynosi jedynie ok. 70%, podczas gdy emisja PM wzrasta o aż 93%.
3.2.4. Stopień sprężania
Stopień sprężania wpływa na przebieg temperatury procesu spalania na dwa sposoby:
- w sposób bezpośredni, na temperaturę końca sprężania, a tym samym temperaturę wszystkich pozostałych punktów obiegu pracy silnika,
- w sposób pośredni, oddziałując na zwłokę zapłonu, a tym samym na przebieg spalania i wywiązywania się ciepła.
Skutki oddziaływania bezpośredniego i pośredniego są w pewnym stopniu przeciwnostawne, ponieważ np. zmniejszenie stopnia sprężania powoduje obniżenie temperatury końca sprężania, ale równocześnie wydłuża się okres opóźnienia samozapłonu, wskutek czego wzrasta prędkość wywiązywania się ciepła w pierwszym okresie spalania, co prowadzi do wyższej maksymalnej temperatury spalania [9].
W prawidłowo skonstruowanym silniku w obszarze niewielkich, realnie możliwych zmian, dominujący jest wpływ bezpośredni. Zmniejszenie stopnia sprężania do wartości nie wpływającej jeszcze na widoczne pogorszenie rozruchowych własności silnika powoduje wyraźne zmniejszenie stężenia i emisji tlenków azotu. W badaniach [9] przeprowadzonych na silniku 1Cz13/14 stwierdzono, że zmniejszenie stopnia sprężania z 15,7 do 13,7 spowodowało zmniejszenie emisji tlenków azotu o około 15 do 20% przy średnim obciążeniu i 60% w obszarze dużego obciążenia. Równocześnie efektem tych zmian było niewielkie zwiększenie emisji tlenków węgla i węglowodorów.
Również inne badania [54] wykazują istotny wpływ stopnia sprężania na skład spalin – szczególnie na tlenki azotu. Emisja NOx ze wspomnianych badań przedstawiona została na rys. 3.11.
Rysunek 3.11. Wpływ stopnia sprzężania na emisję NOx dla testowanych paliw [54]
Na przedstawionym wykresie wyraźnie widać tendencje do zwiększonej emisji tlenków azotu wraz ze zwiększeniem stopnia sprzężania dla wszystkich testowanych paliw.
3.2.5. Recyrkulacja spalin (EGR)
Recyrkulacja spalin jest jednym z korzystniejszych rozwiązań konstrukcyjnych prowadzących do zmniejszenia emisji tlenków azotu w silnikach o zapłonie samoczynnym, z tym zastrzeżeniem, że zmniejsza moc silnika oraz zwiększa emisję cząstek stałych w spalinach silnika. Spaliny dopływające wraz z powietrzem, w wyniku stosowania recyrkulacji, spełniają rolę balastu termodynamicznego, tzn. gazu nie biorącego udziału w procesie spalania [46]. Recyrkulacja spalin wykazuje pewną analogię do dławienia dopływu powietrza. W obu przypadkach następuje zmniejszenie ilości tlenu w cylindrze, a w wyniku tego zmniejszenie emisji tlenków azotu. W odróżnieniu od dławienia powietrza na dolicie recyrkulacja nie zmienia jednak gęstości ładunku a więc i warunków rozpylenia i odparowania paliwa. Dzięki temu w zakresie umiarkowanych stopni recyrkulacji (10-20%) nie tylko nie występuje zmniejszenie emisji CO - tak jak w przypadku dławienia powietrza - ale nawet możliwy jest niewielki jej zmniejszenie. Stosowanie większych stopni recyrkulacji spalin powoduje wydłużenie czasu spalania i skutkiem tego zwiększenie emisji tlenku węgla, nie spalonych węglowodorów oraz cząstek stałych [52]. Recyrkulacja spalin obniżając ilość tlenu zawartego w cylindrze wymaga proporcjonalnego zmniejszenia ilości dawki paliwa, a tym samym przyczynia się do zmniejszenia momentu obrotowego i mocy silnika. Niezależnie od rodzaju rozwiązania konstrukcyjnego konieczne jest zastosowanie chłodzenia doprowadzonych spalin. Bez tego zabiegu recyrkulacja spalin prowadziłaby do znacznego pogorszenia sprawności napełnienia cylindrów powietrzem.
Jak wskazują badania [40] podejmujące tę tematykę, układ EGR prowadzi do istotnego zmniejszenia emisji tlenków azotu w spalinach silnika – wybrane wyniki tych badań przedstawione zostały na rys. 3.12.
Rysunek 3.12. Emisja NOx w funkcji otwarcia zaworu EGR dla wybranej temperatury powietrza w kolektorze dolotowym [40]
W przewidywalny sposób zwiększenie stopnia otwarcia zaworu EGR powoduje istotne zmniejszenie emisji tlenków azotu w spalinach silnika. Ponownie jednak, wraz ze zwiększeniem stopnia otwarcia zaworu recykulacji spalin proporcjonalnie rośnie również emisja cząstek stałych – co przedstawiono na rys. 3.13.
Rysunek 3.13. Emisja PM w funkcji otwarcia zaworu EGR dla wybranej temperatury powietrza w kolektorze dolotowym [40]
3.2.6. Dławienie powietrza na wlocie
Dławienie powietrza na wlocie do układu dolotowego przy małych i średnich obciążeniach silnika zmniejsza w tych warunkach ładunek w cylindrze, a zarazem ilość spalin. Zmniejszenie nadmiaru powietrza w procesie spalania powoduje wzrost temperatury spalania wynikający ze zmniejszenia pojemności cieplnej ładunku. Wzrost temperatury spalania i zmniejszenie ilości tlenu w ładunku dają efekty przeciwnie. Na ogół przeważa wpływ zmniejszonej ilości tlenu i w sumie zabieg ten prowadzi do zmniejszenia emisji NOx. Metoda ta przynosi znaczące efekty dopiero przy znacznym dławieniu przepływu powietrza, może więc być praktycznie wykorzystana przy małych i średnich obciążeniach, w szczególności w przypadku dużych silników (np. lokomotywy spalinowe). W przypadku stosowania go w całym zakresie obciążeń silnika,
przedsiewzięcie to pociągałoby za sobą również spadek jego mocy. Wadą tej metody jest występujący równocześnie zwiększenie stężenia tlenku węgla i emisji cząstek stałych [74].
3.2.7. Zmiana faz rozrządu
Zamiast wprowadzać do cylindrów spalinę, które zostały z nich usunięte, można przez prosty zabieg konstrukcyjny pogorszyć opróżnianie cylindrów ze spalin i pozostawić większą ich ilość jako balast dla świeżego ładunku, uzyskując podobne efekty jak w przypadku recyrkulacji. Zabieg ten polega na zmianie faz rozrządu - zmniejsza kąt opóźnienia zamknięcia zaworu wydechowego po przejściu tłoka przez punkt GMP.
Stopień zanieczyszczenia świeżego ładunku spalinami decyduje o maksymalnej temperaturze podczas procesu spalania. Ponieważ im więcej znajduje się gorących spalin w cylindrze tym wcześniej nastąpi samozapłon paliwa, co przy niezmiennym momencie wtrysku paliwa doprowadzi do skrócenia okresu opóźnienia samozaplonu i w wyniku tego do zmniejszenia emisji NOx.
Należy zwrócić uwagę, że wobec wysokiej temperatury spalin pozostawionych w cylindrze, mają one ok. dwukrotnie mniejszą masę niż w przypadku recyrkulacji przy tym samym zmniejszeniu napełnienia cylindra świeżym ładunkiem. Przy jednakowej skuteczności działania (ze względu na stopień zmniejszenia emisji NOx) uzyskuje się tu około dwukrotnie większe zmniejszenie mocy silnika niż przy recyrkulacji [21].
3.2.8. Turbulencja i zawirowanie
Wysoki poziom turbulencji sprzyja procesom mieszania paliwa i powietrza oraz szybkości rozprzestrzeniania się płomienia tuż po samozaplonie, co zwykle zmniejsza zużycie paliwa. Podobnie zawirowanie obwodowe (indukowane np. kształtem kanałów dolotowych) oraz inne postacie zawirowań (np. wzbudzanych wyciskaniem przez tłok poruszający się w kierunku GMP) sprzyjają procesom mieszania i spalania, zwiększając w ten sposób maksymalną prędkość przejmowania ciepła przez czynnik roboczy w okresie spalania kinetycznego. Z jednej strony prowadzi to do zwiększenia sprawności cieplnej silnika, ale równocześnie, poprzez wzrost temperatury spalania zwiększa emisję tlenków azotu w spalinach. Wszelkie zatem sposoby zmniejszające turbulencję oraz ruch makroskopowy ładunku i prowadzące w związku z tym do zmniejszenia dynamiki spalania powodują, zgodnie ze schematem przedstawionym na rysunku 3.14 istotne zmniejszenie emisji tlenków azotu oraz nieznaczne zmniejszenie emisji cząstek stałych [23].
Istotnym problemem jest fakt, że w przypadku konwencjonalnej komory spalania, wraz ze zmniejszeniem turbulencji i zawirowania, prowadzących do zmniejszenia emisji NOx w spalinach zmniejsza się również wartość sprawności cieplnej silnika. Ponadto, turbulencja i zawirowanie w silniku ZS są silnie związane z prędkością obrotową silnika i trudno je kontrolować. Jednym ze sposobów uniknięcia problemów z wpływem obciążenia i prędkości obrotowej na stopień turbulencji i zawirowania jest stosowanie tzw. zerowirowych komór spalania – rys. 3.15, w których homogenizację mieszaniny paliwowo-powietrznej uzyskuje się poprzez wykorzystywanie wielootworowych rozpylaczy i wysokociśnieniowego wtrysku paliwa.
Rysunek 3.15. Rozkład zmian współczynnika nadmiaru powietrza w komorze zerowirowej [32]
3.2.9. Wyłączanie cylindrów
System odlaczania cylindrów (CDA – z ang. cylinder deactivation) służy głównie do zmniejszenia zużycia paliwa w obszarze małego obciążenia silnika (np. jazdy autostradowej), ale także do zredukowania emisji szkodliwych substancji spalin. Dezaktywacja części cylindrów pozwala na zwiększenie ciśnienia wtrysku w pracujących cylindrach, co prowadzi do zmniejszenia emisji zarówno tlenków azotu jak i cząstek stałych [81]. Jednocześnie aktywne cylindry zbliżają się do optymalnych warunków pracy (większe obciążenie), co poprzez mniejszy współczynnik nadmiaru powietrza powoduje zmniejszenie strat cieplnych – w efekcie prowadząc do zmniejszenia zużycia paliwa. Ogólną ideę takiego rozwiązania ukazuje rys. 3.16.
(a) konwencjonalna praca,
(b) działanie systemu CDA [3]
Rysunek 3.16. Schematy przedstawiające konfiguracje cylindrów dla:
(a) konwencjonalna praca,
(b) działanie systemu CDA [3]
System ten realizowany jest najczęściej poprzez zmianę wzniosu zaworów (dolotowych oraz wydechowych), co jednak prowadzi do pewnych komplikacji: walki rozrządu muszą mieć dwa zestawy krzywek, musi zostać użyty system umożliwiający „przełączanie” pomiędzy normalnymi krzywkami a krzywkami „zerowymi” oraz wymaga to układu regulacyjnego, który będzie nadzorował pracę całego systemu – przykład takiego rozwiązania znajduje się na rys. 3.17.
Jest to stosunkowo mało popularne rozwiązanie w silnikach klasy LDV ze względu na istotną komplikację układu rozrządu, wysoki koszt wdrożenia, obsługi i ewentualnej diagnostyki takiego układu. Natomiast metodę wyłączania części cylindrów stosuje się dość często w silnikach klasy HDV, które stosunkowo długi czas pracują na biegu jadowym (np. silniki lokomotyw manewrowych).
3.3. Metody regulacyjne
Parametry wtrysku paliwa mają bardzo istotny wpływ na przebieg odparowania, samozaplonu oraz procesu spalania, a tym samym na parametry robocze oraz skład spalin (w szczególności tlenki azotu oraz cząstki stałe) silników o zapłonie samoczynnym. Dobór optymalnych parametrów wtrysku (jak np.: początku wtrysku, ciśnienia wtrysku, charakterystyki wtrysku) wspólnie z odpowiednio dobranymi elementami konstrukcyjnymi silnika (np. komorze spalania) umożliwiają efektywne kształtowanie przebiegu procesu spalania.
3.3.1. Początek wtrysku
Jednym ze sposobów wpływu na przebieg procesu spalania jest regulacyjne przesunięcie początku wtrysku paliwa względem optymalnego z punktu widzenia sprawności silnika. Opóźnienie początku wtrysku paliwa jest jedną z najprostszych metod zmniejszenia emisji tlenków azotu, ponieważ w komorze spalania w późniejszym etapie sprężania panują warunki sprzyjające skróceniu opóźnienia samozaplonu (wyższe ciśnienie, wyższa temperatura), w związku z czym od kilkudziesięciu lat istnieje na świecie tendencja do opóźniania początku wtrysku paliwa [23], co przedstawia rys. 3.18.
W takich warunkach czas potrzebny od momentu początku wtrysku do samozapłonu paliwa również będzie krótszy. W krótszym okresie opóźnienia samozapłonu w komorze spalania znajdzie się mniejsza część całej dawki paliwa, co prowadzi do mniejszego maksymalnego ciśnienia spalania (rys. 3.19), mniejszej prędkości i temperatury spalania w pierwszej, kinetycznej fazie, co prowadzi do znacznego zmniejszenia emisji NOx w spalinach. Duża skuteczność tej metody w zmniejszaniu emisji NOx (rys. 3.20) okupiona jest niestety kilkoma istotnymi wadami – opóźnienie początku wtrysku powoduje zmniejszenie sprawności ogólnej silnika oraz zwiększenie emisji węglowodorów, cząstek stałych i zadymienia spalin.
Rysunek 3.19. Wykresy indykatorowe silnika o zapłonie samoczynnym dla różnych wartości geometrycznego początku tłoczenia paliwa $\alpha_{pt} = 8, 11, 14, 17, 20, 23$ °OWK wzg. GMP i nominalnych warunków pracy silnika [21]
Rysunek 3.20. Wpływ geometrycznego początku tłoczenia paliwa $\alpha_{pt}$ na stężenie NO$_x$ dla nominalnych warunków pracy silnika - 1 oraz na emisję NO$_x$ w teście ECE R49-2 [21]
W nowoczesnych silnikach o zapłonie samoczynnym, optymalizowany zazwyczaj elektronicznie w sposób ciągły, kąt początku wtrysku jest kompromisem pomiędzy ekonomicznością pracy, składem spalin oraz mocą silnika.
3.3.2. Ciśnienie wtrysku
Innym sposobem kształtowania przebiegu procesu spalania jest optymalny dobór ciśnienia, a tym samym pośrednio szybkości wtrysku paliwa. Wyższe ciśnienie wtrysku prowadzi do poprawy rozpylenia paliwa (mniejsze krople), co powoduje szybsze jego odparowanie, poprawę procesu mieszania paliwa z powietrzem i w związku z tym zwiększenia szybkości i efektywności procesu spalania. W tym samym celu w nowoczesnych silnikach o zapłonie samoczynnym stosuje się rozpylaczce paliwa o mniejszej średnicy otworów wylotowych. Należy jednak pamiętać, że polepszenie jakości rozpylenia paliwa powoduje jednocześnie zwiększenie szybkości i temperatury spalania w fazie kinetycznej, co przy dużej jeszcze dostępności tlenu prowadzi do zwiększenia emisji tlenków azotu w spalinach (przy jednoczesnym zmniejszeniu emisji cząstek stałych w spalinach). W przypadku pomp wtryskowych stanowiło to dużą niedogodność, ponieważ zwiększenie ciśnienia wtrysku prowadziło do zwiększenia wtryskiwanej części dawki paliwa w okresie opóźnienia samozapłonu, co również prowadziło do opisywanego wcześniej zwiększenia emisji tlenków azotu w spalinach. Jeżeli jednak zwiększeniu ciśnienia wtrysku paliwa towarzyszy równocześnie możliwość kontroli przebiegu charakterystyki wtrysku paliwa (co ma miejsce np. w systemie Common Rail) to działanie takie prowadzi zarówno do poprawy procesu spalania jak i do zmniejszenia emisji NOx w spalinach.
Jak pokazują wyniki badań [59] wyższe ciśnienie wtrysku paliwa może prowadzić do istotnego zmniejszenia emisji cząstek stałych przy niezmienionej emisji tlenków azotu w spalinach i niewielkim zwiększeniu jednostkowego zużycia paliwa – rys. 3.21.
Rysunek 3.21. Emisja cząstek stałych oraz jednostkowe zużycie paliwa przy stałej emisji NOx dla różnych wartości ciśnienia wtrysku paliwa oraz konfiguracji rozpylacz [59]
3.3.3. Charakterystyka wtrysku
Kształtowanie charakterystyki wtrysku paliwa w celu zmniejszenia emisji tlenków azotu funkcjonalnie podzielić można na trzy różne metody: wtrysk stopniowany, podwójne zasilanie oraz wielofazowy wtrysk paliwa.
**Wtrysk stopniowany** – jest metodą, która opiera się na fakcie, iż wielkość emisji tlenków azotu zależna jest bezpośrednio od ilość paliwa wtrzyśniętej do cylindra silnika w okresie opóźnienia samozaplonu. Dla danej długotrwałości opóźnienia samozaplonu $\tau_c$ należy tak ukształtować charakterystykę wtrysku paliwa, aby do momentu samozaplonu wtrzyśnięta została jak najmniejsza dawka paliwa. Dzięki temu zmniejszona zostanie maksymalna prędkość wywiązywania się ciepła w okresie spalania kinetycznego (niekontrolowanego) i w konsekwencji maksymalnej temperatury w tej fazie spalania, co jest bezpośrednią przyczyną zmniejszenia emisji tlenków azotu w spalinach silnika. W chwili rozpoczęcia spalania prędkość wtryskiwania paliwa wzrasta ze względu na konieczność zakończenia procesu spalania w odpowiednio krótkim czasie (ze względu na sprawność cieplną oraz emisję cząstek stałych). Należy jednak pamiętać, iż prędkość wtrysku paliwa w tej fazie spalania jest ograniczona szybkością wytwarzania mieszaniny paliwa z powietrzem. Skuteczność tej metody ze względu na zmniejszenie emisji NOx stwierdzono już dawno na wielu konstrukcjach silników (np. Cummins, Paxman, Atlas-Diesel), jednak dopiero w chwili wprowadzenia wtryskiwaczy w pełni sterowanych (elektromagnetycznie lub piezoelektrycznie) możliwości tej metody mogą być w pełni wykorzystane. Powszechnie stosowaną odmianą praktycznej realizacji tej metody do czasu stosowania systemu Common Rail były rozpylacze czopikowe. Dzięki wyprofilowaniu końcówki igły rozpylacza, podczas jej unoszenia następuje okres dławienia wypływu paliwa, co zmniejsza dawkę wtrzyśniętą do cylindra w okresie opóźnienia samozaplonu. Jednak ze względu na krótkotrwałość unoszenia igły, wpływ tak sterowanego wtrysku na spalanie jest często zbyt słaby, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę działanie w różnych obciążeniach i prędkościach obrotowych oraz ograniczenia możliwości stosowania wtryskiwaczy czopikowych w silnikach z bezpośrednim wtryskiem paliwa. Nowszą realizacją tego sposobu są wtryskiwacze dwusprężynowe. Przykład konstrukcyjny oraz realizowaną charakterystykę stopniowanego wtrysku paliwa przedstawia rys. 3.22.
![Rysunek 3.22. Wtryskiwacz dwusprężynowy i stopniowana charakterystyka wtrysku [7]](image)
**Podwójne zasilanie** – metoda ta, w odróżnieniu od poprzedniej, polega na skróceniu okresu opóźnienia samozaplonu $\tau_c$. Dzięki temu, nawet przy nie zmienionym przebiegu
wtrysku, ulega zmniejszeniu ilość paliwa wtrysnięta w tym okresie, a zatem i prędkość spalania w pierwszej fazie i w konsekwencji stężenie tlenków azotu w spalinach silnika.
Metoda ta realizowana jest poprzez doprowadzenie niewielkiej części dawki paliwa w postaci pary wraz z zasysanym powietrzem. Prowadzi to do występowania produktów częściowego utleniania i rozpadu drobin węglowodorów (nadtlenki i aldehydy) w ładunku cylindra przed samozapłonem i jest przyczyną łagodniejszego spalania i zmniejszenia emisji tlenków azotu poprzez skrócenie głównie chemicznej części opóźnienia samozapłonu. Optymalną skuteczność podwójnego zasilania uzyskuje się przeciętnie wówczas, gdy ilość paliwa doprowadzonego z zasysanym powietrzem mieści się w granicach 5-15% całkowitej dawki paliwa. [62]
Wielofazowy wtrysk paliwa – pozwala uniknąć w pewnym stopniu niedogodności podwójnego zasilania przez podział dawki paliwa na kilka części, z których wstępna, odpowiednio wcześniej wtryskiwana, spełniałaby rolę źródła aktywnych chemicznie cząstek, pochodzących z rozpadu i wstępnego utleniania węglowodorów. Ze względu na różny skład chemiczny produktów wytwarzanych w różnych okresach wtrysku dawki wstępnej oraz ze względu na różną ich skuteczność oddziaływania na skrócenie opóźnienia samozapłonu istnieje pewne optimum odległości kątowej pomiędzy wtryskami obu dawek paliwa [49]. Ze względu na sterowanie spalaniem optymalna odległość kątowa pomiędzy wtryskami obu dawek wynosi 30-70 °OWK, a wielkość dawki wstępnej zawarta jest przeciętnie w granicach 5-15% dawki całkowitej. Przy odpowiednio dobranych parametrach wielofazowego wtrysku paliwa można uzyskać samozapłon dawki głównej prawie bezpośrednio po rozpoczęciu jej wtryskiwania, dzięki temu prędkość spalania może być sterowana głównie prędkością wtryskiwania dawki głównej paliwa, co wyraża się w znacznym zmniejszeniu prędkości spalania i emisji tlenków azotu [62]. Jakościowy wpływ charakterystyki wtrysku paliwa na emisję NOx i PM przedstawiony został schematycznie na rys. 3.23.
3.4. Metody paliwowe
3.4.1. Dodatki niekatalityczne
Powszechnie stosowanymi biododatkami do oleju napędowego są m.in. estry metylowe kwasów tłuszczowych (ang. FAME – Fatty Acid Methyl Esters), które mogą być zarówno pochodzenia roślinnego (najczęściej) jak i zwierzęcego. Uzyskiwane są dzięki reakcji katalitycznej, tzw. estryfikacji (transestryfikacji) metanołem tłuszczów znajdujących się w np. olejach roślinnych. Pozyskanie takiego rodzaju biokomponentu, stosowanego jako zastępstwa lub (częściej) dodatku do oleju napędowego ma przynajmniej kilka przyczyn, takich jak; uniezależnienie od dostaw tradycyjnego paliwa pochodzenia kopalnego, dywersyfikacja źródeł dostaw paliwa, pobudzenie lokalnej gospodarki energetycznej czy też ponowne użycie wykorzystanych wcześniej olejów kuchennych (ang. WCO – Waste Cooking Oil).
Ponieważ jednak biopaliwa charakteryzują się nieco innymi właściwościami fizykochemicznymi niż „standardowy” olej napędowy, to wpływają one istotnie na przebieg procesu wtrysku, samozapłonu oraz proces spalania w cylindrze silnika o zapłonie samoczynnym – a tym samym na parametry robocze silnika oraz skład spalin. Jak pokazują badania [np. 2,26,60] wpływ stosowanych dodatków do paliwa zależy m.in. od: punktu pracy silnika, procentowego udziału biokomponentów czy nawet sposobie produkcji biopaliwa [2]. Wyniki pomiarów dokonanych w zakresie różnych obciążzeń oraz różnych sposobów uzyskania biokomponentu przedstawiono na rys. 3.24.
Pomimo pozytywnego wpływu – jakim niewątpliwie są – istotne zmniejszenie emisji: niespalonych węglowodorów do ok. 70%, tlenku węgla do ok. 30% w spalinach, to jednak mają one niestety negatywny wpływ na istotne zwiększenie emisji tlenków azotu (do niemal 40%) czy też dwutlenku węgla do ponad 30% [2].
Inną grupą powszechnie stosowanych biododatków do oleju napędowego są alkohole. Dodatki te (poza wpływem na kształtowanie przebiegu procesu spalania) mogą być stosowane z tych samych powodów co wcześniej wspomniane estry metylowe – zastępują one paliwa kopalne oraz są relatywnie łatwe w produkcji ze źródeł odnawialnych (można je pozyskiwać z produktów zawierających cukier, skrobię, itd.) co umożliwia rozwój ich lokalnych dostawców oraz częściowe uniezależnienie od dostaw tradycyjnych paliw.
Ich wpływ na jakość procesu spalania oraz skład spalin istotnie zależy od sposobu dostarczenia do cylindra – np. poprzez wtrysk alkoholu do kolektora dolotowego lub wtrysk bezpośredni do cylindra mieszaniny alkoholu i oleju napędowego [1] – zadymienie spalin dla takiego zestawienia przedstawia rys. 3.25.
Rysunek 3.25. Zadymienie spalin w funkcji prędkości obrotowej przy stosowaniu dodatku etanolu dostarczonego pośrednio lub bezpośrednio do cylindra w porównaniu z olejem napędowym [1]
Jak wskazują badania obejmujące pomiary dla czterech różnych alkoholi (jako mieszanin z olejem napędowym) [61] niestety i w tym wypadku będzie to kompromis pomiędzy emisją różnych składników spalin, jak przedstawiono na rys. 3.26 oraz 3.27.
Rysunek 3.26. Zmiany a) zadymienia spalin oraz b) emisji NOx dla wybranych paliw w funkcji obciążenia silnika [61]
3.4.2. Dodatki katalityczne
Zupełnie inną grupą dodatków do oleju napędowego są dodatki katalityczne – czyli takie, które nie biorą bezpośredniego udziału w procesie spalania paliwa, ale wpływają na niego w istotny sposób. Ich istotnymi zaletami są m.in.: jednorodne rozpuszczanie się w oleju napędowym, niewytrącanie się podczas przechowywania oraz samej pracy silnika, ale w szczególności wykazują wysoką aktywność katalityczną wspomagającą spalanie węglowodorów [76]. Duża liczba badań tego typu dodatków wskazuje na ich wpływ na skrócenie opóźnienia samozaplonu (ståd na zmniejszenie stężenia emisji NOx w spalinach)
i/lub na poprawę wartości sprawności cieplnej silnika (poprzez odmienny przebieg procesu spalania) w przypadku uszlachetnionych paliw [8,34,44,71]. Te właściwości powodują, że dodatki katalityczne znakomicie nadają się do stosowania wraz z biopaliwami, które często prowadzą do pogorszenia tych oraz innych parametrów w porównaniu do tradycyjnego, oleju napędowego [54].
Poprzez mechanizm działania (m.in. skrócenie opóźnienia samozaplonu), katalityczne nano-dodatki (jak np. metale, m.in. Al, Mg, Zr, Ti czy Ni, lub ich tlenki) najczęściej prowadzą do poprawy jakości przebiegu procesu spalania (korzystnego zmniejszenia prędkości spalania w fazie kinetycznej – zmniejszenie emisji NOx, oraz oczekiwanej intensyfikacji w części dyfuzyjnej – zmniejszenie emisji PM). Ponadto, ponieważ zwiększenie prędkości spalania w długotrwałej fazie dyfuzyjnej wpływa na wcześniejsze występowanie końca spalania i zbliżenie w związku z tym procesu spalania w okolice GMP tłoka, to przy stosowaniu większości z tego typu dodatków następuje zauważalna poprawa sprawności cieplnej silnika – od kilku do aż 28% [6,44,45,65,66,71]. Przykładowe wyniki takich pomiarów przedstawiono na rys. 3.28.
Rysunek 3.28. Jednostkowe zużycie paliwa w funkcji średniego efektywnego ciśnienia indykowanego dla czystego oleju napędowego i paliwa z dodatkiem katalitycznym [76]
Najczęściej w przypadku stosowania dodatków katalitycznych emisja niespalonych węglowodorów czy tlenku węgla (które są efektem niecałkowitego oraz niezupełnego spalania) jest istotnie zmniejszona – odpowiednio do aż 75% (węglowodory) oraz do 29% (tlenek węgla) [54]. Również zmniejszona emisja cząstek stałych jest obserwowana w większości przypadków – obrazuje to rys. 3.29.
Rysunek 3.29. Emisja cząstek stałych w funkcji średniego efektywnego ciśnienia indykowanego dla czystego oleju napędowego i paliwa z dodatkiem katalitycznym [76]
Może się zdarzyć w przypadku niektórych dodatków katalitycznych, że zwiększają one nie tylko dyfuzyjną prędkość spalania ale również średnią prędkość, w tym prędkość spalania w pierwszej, kinetycznej fazie procesu. Tym samym jednak zauważalna jest tendencja do zwiększonej emisji tlenków azotu (do aż 28% [82]) dla większości tego typu dodatków – co jest spodziewanym, lecz negatywnym efektem oddziaływania dodatków katalitycznych (przedstawia to rys. 3.30). Jest to zgodnie ze schematem na rys. 2.1.
3.5. Podsumowanie stanu wiedzy odnośnie sposobów zmniejszania emisji NOx i PM
W oparciu o analizę stanu wiedzy dotyczącej metod stosowanych w celu zmniejszenia emisji tlenków azotu i/lub cząstek stałych oraz przegląd wyników badań z kilkudziesięciu publikacji naukowych potwierdza się przytaczane już stwierdzenie, że jedną metodą (konstrukcyjną, regulacyjną bądź paliwową), dotychczas przebadaną, trudno jest zmniejszyć równocześnie emisję NOx i PM w spalinach silnika o zapłonie samoczynnym. Wynika to głównie z zależności przedstawionych na rysunku 3.31.
W związku z powyższym we współczesnych konstrukcjach silników łączy się jednoczesne stosowanie różnych metod, z których niektóre służą zmniejszeniu emisji tlenków azotu, a inne zmniejszeniu emisji cząstek stałych. Zamysłem tej pracy jest równoczesne zastosowanie dwóch dodatków do paliwa, których działanie ma wpływać zarówno na zmniejszenie emisji NOx jak i zmniejszenie emisji PM w spalinach silnika o zapłonie samoczynnym.
Rysunek 3.31. Wybrane czynniki procesu spalania istotnie wpływające na emisję NOx [14]
4. Cel i zakres pracy
4.1. Wprowadzenie
W pracach badawczych prowadzonych w ramach mojej pracy magisterskiej (część projektu badawczego dla przemysłu pod kierownictwem dra hab. inż. Jerzego Ciska – umowa PK nr M-04/187/2020/P) okazało się, że stosowanie dodatku *Reduxco* do paliwa, który zwiększa prędkość spalania dyfuzyjnego w silniku z zapłonem samoczynnym, prowadzi do znaczącego zmniejszenia emisji cząstek stałych (PM) i zużycia paliwa. We wcześniejszych badaniach prowadzonych przez mojego promotora w Instytucie M4 PK (umowa PK nr M-04/277/2018/P) stwierdzono, że inny dodatek do paliwa – *Innocet*, który zmniejsza prędkość spalania kinetycznego poprzez skrócenie opóźnienia samozaplonu, powoduje zmniejszenie emisji tlenków azotu (NOx) w spalinach.
Po przeanalizowaniu wyników wyżej wymienionych projektów badawczych stwierdzono, że wspólne stosowanie obu dodatków do paliwa może prowadzić do jednoczesnego zmniejszenia emisji NOx i PM w spalinach silnika o zapłonie samoczynnym. Wynika to z faktu, że *Innocet* oddziałuje selektywnie na zmniejszenie prędkości wywiązywania się ciepła w kinetycznej fazie spalania, natomiast *Reduxco* selektywnie zwiększa prędkość spalania dyfuzyjnego, co zgodnie ze schematem na rys. 2.2 powinno umożliwić równoczesne zmniejszenie emisji NOx i PM w spalinach.
Ponadto, po nalożeniu na siebie przebiegów prędkości wywiązywania się ciepła uzyskanych dla paliwa tylko z dodatkiem *Innocet* oraz dla paliwa jedynie z dodatkiem *Reduxco* stwierdzono, że teoretycznie wynikowy przebieg dQ/dα dla paliwa z obydwoma tymi dodatkami stosowanymi jednocześnie charakteryzuje się jeszcze mniejszą wartością (dQ_k/dα)_{max} oraz jeszcze większą wartością (dQ_d/dα)_{max} niż dla paliw z tymi dodatkami stosowanymi oddzielnie. Powinno to skutkować jeszcze silniejszym niż w przypadku stosowania tych dodatków do paliwa oddzielnie, jednoczesnym zmniejszeniem emisji NOx oraz PM w spalinach. Zjawisko takie nazywane jest synergią hiperaddytywną. Wykazanie w badaniach laboratoryjnych występowania takiego zjawiska, oraz analiza mechanizmu jego działania jest celem niniejszej pracy.
4.2. Cele pracy
W oparciu o informacje zawarte we wprowadzeniu niniejszej pracy sformułowano następujące cele naukowe i utylitarne:
Naukowym celem pracy jest:
1. Jednoczesne stosowanie specjalnie dobranych dodatków do paliwa – z których jeden zmniejszając prędkość spalania w fazie kinetycznej prowadzi do zmniejszenia emisji NOx oraz drugi, który poprzez zwiększenie dyfuzyjnej prędkości spalania powoduje zmniejszenie emisji PM w spalinach – prowadzi do synergii hiperaddytywnej. Skutkuje to jeszcze intensywniejszym zmniejszeniem emisji NOx oraz jeszcze silniejszym zmniejszeniem emisji PM w spalinach niż w przypadku użycia tych dodatków do paliwa oddzielnie,
2. Zastosowanie specjalnie dobranych dodatków do paliwa zmniejszających synergicznie emisję NOx i PM w spalinach, poprzez wpływ na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła doprowadzi do zwiększenia wartości sprawności cieplnej silnika.
Utylitarny cel pracy:
1. Dzięki jednoczesnemu zastosowaniu dwóch specjalnie dobranych, badanych w pracy dodatków do paliwa istnieje możliwość zmniejszenia emisji zarówno tlenków azotu i cząstek stałych oraz zwiększenie sprawności ogólnej silnika.
4.3. Plan pracy
Do osiągnięcia zamierzonego celunaukowego i utylitarnego celu przyjęto następujący, ogólny plan realizacji pracy:
1. analiza stanu wiedzy oraz przeprowadzonych na świecie badań dotyczących możliwości zmniejszenia emisji NOx i/lub PM dla silników o zapłonie samoczynnym,
2. modelowanie matematyczno-fizyczne składowych opóźnienia samozapłonu ($\tau_c$), które jest odpowiedzialne za dynamikę i temperaturę spalania i w związku z tym za emisje NOx, dla paliw z różnymi dodatkami,
3. laboratoryjne badania z wykorzystaniem jednocylindrowego silnika badawczego o zapłonie samoczynnym przeprowadzone dla czterech paliw:
- DFB – paliwo bazowe – niemodyfikowany, handlowy olej napędowy,
- DFKA – olej napędowy z dodatkiem zmniejszającym prędkość spalania kinetycznego – zmniejszający emisję NOx w spalinach silnika,
- DFDA – olej napędowy z dodatkiem zwiększającym prędkość spalania dyfuzyjnego – zmniejszający emisję PM w spalinach silnika,
- DFS – olej napędowy z obydwoma wyżej wymienionymi dodatkami – paliwo testowe, którego zadaniem jest równoczesne zmniejszenie emisji NOx i PM w spalinach silnika.
Badania z wykorzystaniem silnika badawczego przeprowadzone zostały w celu:
- pomiarowej weryfikacji zastosowanego modelu obliczeniowego opóźnienia samozapłonu, w odniesieniu do paliwa bazowego,
- określenia wpływu badanych paliw z dodatkami (DFKA, DFDA i DFS) w odniesieniu do paliwa bazowego DFB na zmianę parametrów:
- energetycznych (np. zużycie paliwa, sprawność ogólna silnika),
- składu spalin (np. stężenie NOx w spalinach, emisja PM w spalinach),
- otwartych wykreśów indykatorowych,
- prędkości wywiązywania się ciepła,
- wizualizacji wtrysku i spalania paliwa,
- termowizji płomienia w cylindrze,
4. laboratoryjne badania z wykorzystaniem czterocyliindrowego silnika o zapłonie samoczynnym z nowoczesnym układem zasilania dla czterech badanych paliw:
Badania z wykorzystaniem pełnogabarytowego, seryjnego silnika przeprowadzone zostały w celu:
- porównania wpływu badanych dodatków do paliwa w dwóch silnikach (badawczym, jednocylindrowym i seryjnym, pełnogabarytowym) o różnych układach zasilania (wolnoścący/turbodoladowany, rzędowa pompa wtryskowa/pompowtryskiwacze),
- określenia wpływu badanych paliw z dodatkami (DFKA, DFDA i DFS) w odniesieniu do paliwa bazowego DFB na zmianę parametrów:
- energetycznych (np. zużycie paliwa, sprawność ogólna silnika),
- składu spalin (np. stężenie NOx w spalinach, emisja PM w spalinach),
- otwartych wykresów indykatorowych,
- prędkości wywiązywania się ciepła,
5. analiza wyników badań, podsumowanie i wnioski końcowe.
Rysunek 4.1. Schemat badawczej części pracy [17]
Na rysunku 4.1 przedstawiono schematycznie zakres pracy badawczej niniejszej pracy doktorskiej, zrealizowany w celu analizy wpływu badanych dodatków do paliwa na zmianę przebiegu procesu spalania i wykazania słuszności przedstawionych wcześniej celów pracy.
5. Metodyka badań
5.1. Charakterystyka stosowanych paliw
Unia Europejska zamierza wprowadzić obligatoryjne stosowanie 10% (zamiast 7% jak dotychczas) biododatku do oleju napędowego w postaci estrów metylowych oleju rzepakowego (RME), w związku z tym w prezentowanych badaniach paliwem bazowym (DFB) był olej napędowy zawierający 10% (v/v) RME. Parametry fizyko-chemiczne tego paliwa przedstawiono w tabeli 4.
Tabela 5.1. Charakterystyka stosowanego paliwa bazowego [78]
| Parametr | Jednostka | Paliwo B7 | Paliwo B10 |
|-----------------------------------------------|-----------|-----------|------------|
| Liczba cetanowa | - | 51,7 | 52,3 |
| Indeks cetanowy | - | 52,5 | 55,0 |
| Gęstość w temperaturze 15°C | kg/m³ | 825 | 830,4 |
| Zawartość PAH | %(m/m) | 2,3 | 1,1 |
| Zawartość siarki | mg/kg | 9,4 | 4,9 |
| Zawartość manganu | mg/l | - | < 0,5 |
| Temperatura zapłonu | °C | 62 | 60,5 |
| Pozostałość po koksowaniu | | | |
| (z 10% pozostałości po destylacji) | %(m/m) | 0,01 | 0,016 |
| Zawartość wody | mg/kg | 80 | 60 |
| Całkowita zawartość zanieczyszczeń | mg/kg | 12 | 20,5 |
| Korozja taśmy Coopera | stopień | 1 | 1 |
| (szybkość korozji) (3h, 50°C) | korozji | | |
| Stabilność oksydacyjna (g/m³) | g/m³ | 4 | 8 |
| Stabilność oksydacyjna [110 °C] (Rancimat) | h | 55,4 | 23,1 |
| Smarność, średnica wgłębenia, [60°C] | µm | 436 | 165 |
| Lepkość kinematyczna [40 °C] | mm²/s | 2,78 | 2,73 |
| Skład frakcyjny | | | |
| %/(v/v) odzyskano w 250 °C | %(v/v) | 39,0 | 36,8 |
| %/(v/v) odzyskano w 350 °C | %(v/v) | 93,8 | 93 |
| 95% (v/v) odzyskano w | °C | 354,7 | 355,9 |
| Zawartość FAME | %(v/v) | 7 | 9,9 |
| Pozostałość popiołu | %(m/m) | 0,001 | < 0,001 |
Paliwo bazowe B10 uszlachetniiano trzema grupami dodatków:
1. **Innocet®** – pakiet detergentowo-dyspergujący z udziałem dodatku Nitroceit 50®, biorącym udział w tworzeniu wolnych rodników w regionie niskotemperaturowego i pośredniego utleniania oleju napędowego B10. Głównym zadaniem tego składnika, z punktu widzenia prowadzonych badań, było zwiększenie liczby cetanowej paliwa (od wartości LC=52,3 dla paliwa B10 do wartości LC=58 po uszlachetnieniu paliwa). Dzięki
temu zastosowanie tego pakietu dodatków do paliwa pozwoliło na zmniejszenie prędkości spalania w fazie kinetycznej. *Nitrocet 50* jest w sensie chemicznym azotanem 2-etylheksylołowym (2-EHN, ang. 2-ethylohexyl nitrate) o sumarycznym wzorze chemicznym: $C_8H_{17}ONO_2$. Stężenie pakietu *Innocet* w uszlachetnionym paliwie (paliwie z dodatkiem zmniejszającym prędkość spalania kinetycznego – oznaczenie paliwa: DFKA) wynosiło 1500 ppm, w tym 50 ppm dodatków detergentowo-dyspergujących. Szczegółowy opis składu chemicznego i mechanizmu działania dodatku *Nitrocet 50* zamieszczony jest w opisie patentowym o numerze PL 238204 B1, udzielonego 26.07.2021 WUP 17/21 [73].
2. *Reduxco*® – katalizator o handlowej nazwie *Reduxco* jest produktem reakcji kwasu octowego, żelaza, n-butanolu, n-propanolu i izopropanolu. Śladowe ilości związków żelaza, które brały udział w technologii wytwarzania katalizatora *Reduxco* zostają usunięte z produktu końcowego w taki sposób, że skład chemiczny *Reduxco* jest zgodny z Ogólnoświatową Kartą Paliw [56]. Katalizator *Reduxco* w paliwie, wg. danych producenta powoduje: spadek energii aktywacji reakcji utleniania paliwa węglowodorowego, tworzenie dodatkowych grup OH, które pozwalają na zwiększenie szybkości spalania oraz ułatwienie dopalania w cylindrze silnika powstałych już cząstek stałych (PM). W prowadzonych badaniach stężenie katalizatora *Reduxco* w oleju napędowym (paliwie z dodatkiem zwiększającym prędkość spalania dyfuzyjnego – oznaczenie paliwa: DFDA) wynosiło 1500 ppm. Szczegółowy opis składu chemicznego i mechanizmu działania dodatku *Reduxco* zamieszczony jest w opisie patentowym o numerze WO 2010/104407 A1, udzielonego 16.09.2010 [42]
3. Suma pakietu *Innocet* (1500 ppm) i katalizatora *Reduxco* (1500 ppm) – paliwo testowe oznaczane w dalszej części tekstu jako DFS.
5.2. Stosowane moduły badawcze
5.2.1. Pomiar zużycia paliwa
Do pomiarów zużycia paliwa wykorzystywana była masowa miernica AVL Fuel Balance 733, której widok ogólny przedstawiono na rys. 5.2. Pozwala ona na obróbkę statystyczną wyników pomiaru. Zakres pomiarowy stosowanej miernicy wynosi 0-150 kg/h, pomiar ciągły, dokładność do 0,1 % FS (zakresu pomiarowego) [31].
Rysunek 5.2. Widok ogólny masowej, dynamicznej miernicy zużycia paliwa AVL Fuel Balance
5.2.2. Pomiar stężenia gazowych składników spalin
W badaniach przeprowadzonych w ramach niniejszej pracy doktorskiej, do pomiaru stężenia gazowych składników spalin wykorzystywano system pomiarowy Austriackiej firmy AVL typu Bench Emission System CEB II. Zgodnie z normami homologacyjnymi silników spalinowych [64] próbkowanie gazów z układu wylotowego silnika odbywało się poprzez grzany, wstępny filtr sadzy, połączony grzaną drogą próbkowania spalin z modułem SCU (Sampling Condition Unit), który rozdzielał przepływ gazów na grupę grzanych analizatorów (190°C – THC, NOx) oraz analizatorów chłodzonych (4°C – O₂, CO, CO₂). Specyfikacja modułów systemu CEB II przedstawia się następująco [30]:
- analizator absorpcji w podczerwieni NDIR, do pomiaru stężenia tlenku węgla CO:
• 4 zakresy pomiarowe
• dolny zakres pomiarowy: 0..50 ppm
• górny zakres pomiarowy: 0..2500 ppm
• dokładność pomiaru: 1% FS (zakresu pomiarowego)
o grzany analizator chemiluminescencyjny CLD, do pomiaru koncentracji tlenku/tlenków azotu NO/NOx:
• 4 zakresy pomiarowe
• dolny zakres pomiarowy: 0..100 ppm
• górny zakres pomiarowy: 0..10 000 ppm
• dokładność pomiaru: 1% FS (zakresu pomiarowego)
o grzany detektor płomieniowo-jonizacyjnym FID, do pomiaru ilości nie spalonych węglowodorów THC:
• 4 zakresy pomiarowe
• dolny zakres pomiarowy: 0..100 ppm
• górny zakres pomiarowy: 0..50 000 ppm
• dokładność pomiaru: 1% FS (zakresu pomiarowego)
o analizator magnetooptyczny PMD, do pomiaru stężenia tlenu O₂:
• 4 zakresy pomiarowe
• dolny zakres pomiarowy: 0..2%
• górny zakres pomiarowy: 0..25%
• dokładność pomiaru: 1% FS (zakresu pomiarowego)
o analizator absorpcji w podczerwieni NDIR, do pomiaru stężenia dwutlenku węgla CO₂:
• 4 zakresy pomiarowe
• dolny zakres pomiarowy: 0..1% ppm
• górny zakres pomiarowy: 0..20%
dokładność pomiaru: 1% FS (zakresu pomiarowego)
o grzaną drogę próbkowania spalin z grzanym filtrem wstępnym,
o moduł określania sprawności konwersji NO₂/NO,
o dzielnik stężenia gazów kalibrujących do określania funkcji linearyzującej dla stosowanych analizatorów (16 gazów linearyzujących o stężeniach od 0 do stężenia max. tj. stężenia gazu kalibrującego),
o tester interferencji dla analizatorów CO i CO₂.
5.2.3. Pomiar zadymienia spalin
Pomiar zadymienia spalin dokonywany był przy użyciu dymomierza filtracyjnego AVL Smoke Meter 401. Jest on przystosowany do pomiaru zawartości sadzy w spalinach silników z zapłonem samoczynnym. Próbka gazów spalinowych opuszczających cylinder pobierana jest z przewodu wyłotowego, a następnie przepuszczana jest przez taśmę filtracyjną (rys. 5.4). Osadzająca się na powierzchni taśmy sadza zawarta w spalinach, powoduje jej zaciemnienie. Określenie stopnia zadymienia spalin sprowadza się do oceny zaczernienia taśmy filtracyjnej [33].
Rysunek 5.4. Schemat pomiaru zadymienia spalin z zastosowaniem dymomierza filtracyjnego AVL Smoke Meter 401 [33]
5.2.4. Pomiar emisji cząstek stałych
Przedstawione poniżej procedury obliczeniowe emisji cząstek stałych PM w spalinach silnika są zgodne z obowiązującymi aktualnie normami ISO/CD 8178-1 (RIC Engines – exhaust emissions measurement, edycja 11.XI.1992) oraz ECE - R49/2 (Uniform provisions concerning the approval of compression ignition (C.I.) engines and vehicles equipped with C.I. engines with regard to the emissions of pollutants by the engine). Warunki pomiaru i test badawczy do EURO III zdefiniowane zostały przez dyrektywę Dir 88/77/EC, natomiast późniejsze zmiany opisane zostały w dyrektywie Dir 2001/27/EC.
Pomiar emisji cząstek stałych zrealizowano z wykorzystaniem stanowiska pomiarowego, którego widok ogólny przedstawiono na rysunku 5.5.
Rysunek 5.5. Widok ogólny stanowiska pomiarowego z tunelem rozcieńczającym spaliny do określania emisji cząstek stałych PM
Tok obliczeniowy emisji jednostkowej cząstek stałych PM przytoczono w oparciu o normy ISO [64] zgodne z normami ECE w zakresie pomiaru emisji limitowanych składników spalin.
Gęstość powietrza wilgotnego:
\[
\rho_{pow} = 0,00441041 \cdot t_{pow} + 1,2567 \left[ \frac{kg}{m^3} \right]
\]
(5.1)
gdzie:
\(t_{pow}\) – temperatura powietrza zasilającego [°C]
Współczynnik napełnienia cylindrów silnika (sprawność napełnienia) określona jest stosunkiem rzeczywistej masy ładunku w cylindrach silnika do masy, która mogłaby się tam znaleźć gdyby nie było zakłóceń w napełnianiu cylindrów:
\[
\eta = \frac{m_{rz}}{m_t}
\]
(5.2)
gdzie:
$m_{rz}$ – masa ładunku rzeczywiście napełniającego do cylindrów silnika,
$m_t$ – masa teoretyczna, odpowiadająca ładunkowi o ciśnieniu i temperaturze powietrza otoczenia i objętości równej skokowej silnika.
Pomiar pojedynczego ładunku cylindra $m_{rz}$ jest trudny do zrealizowania. Podczas wyznaczania współczynnika napełnienia cylindra korzysta się ze stosunku masowego natężenia przepływu powietrza zasysanego przez silnik do teoretycznego masowego natężenia przepływu, wynikającego z pojemności skokowej silnika i jego prędkości obrotowej. Powyższy stosunek ma identyczną wartość, co stosunek mas ładunków rzeczywistych do teoretycznych napełniających silnik. Praktycznie wyznacza się natężenie przepływu powietrza napełniającego silnik ($G_{pow}$) i odnosi się do natężenia teoretycznego.
Stąd:
$$\eta_V = \frac{G_{pow}}{G_t}$$ \hspace{1cm} (5.3)
gdzie:
$G_{pow}$ – rzeczywiste masowe natężenie przepływu powietrza wilgotnego napełniającego silnik [kg/h],
$G_t$ – teoretyczne masowe natężenie przepływu powietrza [kg/h]:
$$G_t = \frac{V_{ss} \cdot n \cdot \rho_{pow}}{\tau_{1,2}} \left[ \frac{kg}{h} \right]$$ \hspace{1cm} (5.4)
$V_{ss}$ – objętość skokowa silnika [$m^3$],
$n$ – prędkość obrotowa silnika [obr/min],
$\rho_{pow}$ – gęstość powietrza wilgotnego [$kg/m^3$],
$\tau_{1,2}$ – współczynnik zależny od obiegu silnika, dla czterosuwów $\tau_{1,2} = 2$.
Ostatecznie do obliczeń:
$$\eta_V = \frac{G_{pow}}{60} \frac{1}{\frac{V_{ss} \cdot n \cdot \rho_{pow}}{1000 \cdot 2}} \left[ / \right]$$ \hspace{1cm} (5.5)
gdzie:
$G_{pow}$ – rzeczywiste masowe natężenie przepływu powietrza wilgotnego [kg/h],
$V_{ss}$ – objętość skokowa silnika [$dm^3$],
$n$ – prędkość obrotowa silnika [obr/min],
$\rho_{pow}$ – gęstość powietrza wilgotnego [$kg/m^3$].
Współczynnik nadmiaru powietrza $\lambda$ jest to stosunek ilości powietrza rzeczywiście użytego do spalenia 1 kg paliwa $L_{rz}$ do ilości teoretycznej koniecznej do całkowitego i zupełnego spalenia 1 kg paliwa $L_t$.
\[
\lambda = \frac{L_{rz}}{L_t} \tag{5.6}
\]
Teoretyczną ilość powietrza \( L_t \) potrzebną do spalenia dawki paliwa można wyznaczyć znając elementarny skład paliwa (udziały masowe węgla \( c \), wodoru \( h \) i tlenu \( o \)) z zależności:
\[
L_t = 28,95 \cdot \frac{1}{0,21} \cdot \left( \frac{c}{12} + \frac{h}{4} - \frac{o}{33} \right) \quad \left[ \frac{kg_{pow}}{kg_{paliwa}} \right] \tag{5.7}
\]
Dla oleju napędowego (o elementarnym składzie \( c = 0,870; \ h = 0,125; \ o = 0,005 \))
\( L_t = 14,5 \text{ kg powietrza/kg paliwa}. \)
Rzeczywista ilość powietrza doprowadzona do cylindra służąca do spalenia określonej dawki paliwa \( L_{rz} \) jest stosunkiem rzeczywistego masowego natężenia przepływu powietrza wilgotnego \( G_{pow} \) do godzinowego zużycia paliwa \( G_{pal} \):
\[
L_{rz} = \frac{G_{pow}}{G_{pal}} \quad \left[ \frac{kg_{pow}}{kg_{paliwa}} \right] \tag{5.8}
\]
Stąd:
\[
\lambda = \frac{\eta_V \cdot V_{ss} \cdot 1000 \cdot \rho_{pow} \cdot \eta}{2 \cdot G_{pal} \cdot L_t} \quad [/] \tag{5.9}
\]
gdzie:
- \( L_t \) – teoretyczne zapotrzebowanie powietrza [kg powietrza/kg paliwa],
- \( V_{ss} \) – objętość skokowa silnika [dm³],
- \( G_{pal} \) – godzinowe zużycie paliwa [kg paliwa/h],
- \( n \) – prędkość obrotowa silnika [obr/min],
- \( \rho_{pow} \) – gęstość powietrza wilgotnego [kg/m³],
- \( \eta_V \) – współczynnik napełnienia cylindra,
Obliczanie udziału objętości spalin w danej fazie:
\[
E_{pm} = SR \cdot V_{sp} \cdot U \quad \left[ \frac{m^3}{h} \right] \tag{5.10}
\]
gdzie:
- \( SR \) – stopień rozcieńczenia spalin w tunelu,
- \( U \) – współczynnik udziału pracy,
- \( V_{sp} \) – objętościowe natężenie przepływu spalin [m³/h],
\[
V_{sp} = V_{pow} + \left( 0,749 \cdot G_{pal} \right) \quad \left[ \frac{m^3}{h} \right] \tag{5.11}
\]
gdzie:
- \( G_{pal} \) – godzinowe zużycie paliwa [kg paliwa/h],
- \( V_{pow} \) – objętościowe natężenie przepływu powietrza [m³/h], wyraża się wzorem:
\[
V_{pow} = \frac{G_{pow}}{\rho_{pow}} \quad \left[ \frac{m^3}{h} \right]
\] (5.12)
\( G_{pow} \) – masowe natężenie przepływu powietrza wilgotnego [kg/h],
\( \rho_{pow} \) – gęstość powietrza wilgotnego [kg/m³].
Obliczenie rzeczywistego stopnia rozcieńczenia SR:
Stopnia rozcieńczenia nie można przedstawić wprost jako stosunek wskazań analizatorów mierzących stężenie \( CO_2 \) w spalinach z silnika i w spalinach rozcieńczonych powietrzem, ponieważ analizatory wskazują zawartość \( CO_2 \) po skropleniu wody z próbki pobranej (na bazie suchej). Z tej też przyczyny należy przeliczyć wartości uzyskane z odczytu analizatorów na wartości rzeczywiste tj. gazów wilgotnych.
Tak więc stopień rozcieńczenia definiuje się następującą zależnością:
\[
SR = \frac{CO_{2S} - CO_{2pow}}{CO_{2spow} - CO_{2pow}}
\] (5.13)
w którym:
\( CO_{2S} \) – rzeczywiste stężenie \( CO_2 \) w spalinach,
\( CO_{2pow} \) – rzeczywiste stężenie \( CO_2 \) w powietrzu rozcieńczającym,
\( CO_{2spow} \) – rzeczywiste stężenie \( CO_2 \) w mieszaninie spalin z powietrzem rozcieńczającym.
Stężenie \( CO_2 \) w spalinach wilgotnych:
\[
CO_{2S} = CO_{2SS} \cdot KW_r \quad [\%]
\] (5.14)
gdzie:
\( CO_{2SS} \) – stężenie \( CO_2 \) w spalinach suchych wskazane przez analizator,
\( KW_r \) – współczynnik korekcyjny dla spalin silnika wyrażający się zależnością:
\[
KW_r = \left( 1 - F_{FH} \cdot \frac{G_{pal}}{G_{pp}} \right) - KW_2
\] (5.15)
\( G_{pal} \) – godzinowe zużycie paliwa [kg paliwa/h],
\( G_{pp} \) – masowe natężenie powietrza suchego w [kg/h],
\( F_{FH} \) – współczynnik przeliczeniowy będący funkcją \( \lambda \) dla spalanego paliwa (tutaj ON), wg normy ISO:
| wartość współczynnika \( \lambda \) | odpowiadająca wartość współczynnika \( F_{FH} \) dla ON |
|-------------------------------------|--------------------------------------------------------|
| dla \( \lambda \leq 1 \) | 1,783 |
| dla \( \lambda < 1 - 1,3 \) | 1,865 |
| \( \lambda > 1,3 \) | 1,920 |
KW₂ – współczynnik przeliczeniowy dany zależnością:
\[ KW_2 = \frac{1,608 \cdot H}{1000 + H} \]
gdzie:
H – wilgotność powietrza zasysanego [g wody/kg suchego powietrza].
Stężenie CO₂ w powietrzu rozcieńczającym wilgotnym:
\[ CO_{2pow} = CO_{2pows} \cdot KW_d \]
gdzie:
CO₂pows – stężenie CO₂ w powietrzu suchym (tło),
KW_d – współczynnik korekcyjny dla powietrza rozcieńczającego dany zależnością:
\[ KW_d = 1 - KW_l \]
w którym współczynnik KW_l wg norm:
\[ KW_l = \frac{1,608 \cdot H_T}{1000 + H_T} \]
We wzorze H_T to zawartość wody przypadająca na masę suchego powietrza [g/kg]:
\[ H_T = \frac{1000 \cdot 0,622 \cdot \frac{\varphi}{100} \cdot p_{spow}}{p_p \cdot p_c - \frac{\varphi}{100} \cdot p_{spow}} \]
gdzie:
φ – wilgotność względna [%],
p_p – ciśnienie otoczenia [mmHg],
p_c – współczynnik przeliczeniowy jednostek ciśnienia,
\[ p_c = 1,3369 \frac{mbar}{mmHg} \]
p_{spow} – ciśnienie pary wodnej nasyconej powietrza rozcieńczającego w [mmHg]
dane jest zależnością funkcjną od temperatury powietrza t_{spow}:
\[ p_{spow} = BB0 + BB1 \cdot t_{spow} + BB2 \cdot (t_{spow})^2 + BB3 \cdot (t_{spow})^3 \]
przy czym współczynniki BB0, BB1, BB2, BB3 są współczynnikami wielomianu aproksymującego ciśnienie nasycenia pary wodnej p_s w zależności od temperatury powietrza.
Funkcją tą jest wielomian 3-go stopnia wyznaczony metodą najmniejszych kwadratów na podstawie danych p_s = f(t_{pow}),
BB0 = 3,02106,
BB1 = 0,959243,
BB2 = -0,0140785,
BB3 = 0,000858722.
Stężenie CO₂ w mieszaninie spalin z powietrzem rozcieńczającym wilgotnym CO₂spow:
\[ CO_{2spow} = CO_{2spows} \cdot KW_e \]
gdzie:
$CO_{2spows}$ – stężenie $CO_2$ suche mieszanki spalin z powietrzem w tunelu rozcieńczającym wskazane przez analizator,
$KW_e$ – współczynnik przeliczający stężenie $CO_2$ w spalinach rozcieńczonych z wartości suchych na mokre:
$$KW_e = \frac{1 - KW_l}{1 + \frac{F_{FH} \cdot CO_{2spows}}{200}}$$ \hspace{1cm} (5.24)
w którym:
$KW_l$ – współczynnik przeliczeniowy,
$F_{FH}$ – współczynnik przeliczeniowy będący funkcją $\lambda$,
$CO_{2spows}$ – stężenie $CO_2$ suche mieszanki spalin z powietrzem w tunelu rozcieńczającym wskazane przez analizator.
Jednostkowa emisja cząstek stałych wyraża się następującą zależnością:
$$mE_{PM} = \frac{PM}{N_e \cdot U} \left[ \frac{g}{kWh} \right]$$ \hspace{1cm} (5.25)
gdzie:
$N_e$ – moc rozwijana przez silnik [kW],
$U$ – współczynnik udziału mocy, zależny od momentu obrotowego i prędkości obrotowej silnika,
$PM$ – godzinowa emisja cząstek stałych [g/h]:
$$PM = \frac{MF \cdot E_{pm}}{VF} \quad [g \text{ cząstek}/h]$$ \hspace{1cm} (5.26)
w którym:
$MF$ – masa cząstek stałych na filtrach po teście [g],
$VF$ – objętość mieszanki spalin z powietrzem przepływająca przez filtry [dm$^3$],
$E_{pm}$ – objętość spalin [dm$^3$/h].
### 5.2.5. Pomiary przebiegów szybkozmiennych
Ze względu na naturalne fluktuacje kolejnych cykli pracy silnika (przy stałej prędkości obrotowej i obciążeniu) analizie nie może zostać poddany przypadkowy wykres indykatorywy. Dlatego też przed odczytaniem parametrów charakterystycznych dla indykowania, pomiary zrealizowano dla kilkudziesięciu kolejnych cykli pracy silnika, które usredniono [29]. Tak powstały reprezentatywny wykres indykatorywy stosowany był w dalszej analizie (rys. 5.6).
W oparciu o wykresy indykatorowe przygotowane tak jak na rys. 5.6 wyliczono prędkość wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika w funkcji kąta OWK oraz zdefiniowano szereg parametrów (rys. 5.7), pozwalających na pogłębienie zjawisk przyczynowo-skutkowych związanych z różnicą w przebiegu procesu spalania stosowanych w badaniach paliw.
Rysunek 5.7. Przykład określanych parametrów w oparciu o pomiary systemem Indimeter 617 D [19]
Rysunek 5.7. przedstawia wszystkie parametry pracy silnika, które można odczytać z wykresów w funkcji kąta OWK. Do dalszej analizy, w celu realizacji założonego programu badań, wybrano następujące parametry:
- maksymalne ciśnienie spalania $p_{\text{max}}$,
- występowanie maksymalnego ciśnienia spalania $\sigma_p$,
- maksymalna temperatura spalania $T_{c\text{max}}$,
- występowanie maksymalnej temperatury spalania $\alpha_t$,
- maksymalna prędkość narastania ciśnienia $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$,
- kąt OWK, przy którym następuje początek wtrysku paliwa $\alpha_{si}$,
- kąt OWK, przy którym następuje początek samozapłonu paliwa $\alpha_{sc}$,
- opóźnienie samozapłonu $\tau_c$,
- ciepło spalania paliwa w fazie kinetycznej $Q_k$,
- ciepło spalania paliwa w fazie dyfuzyjnej $Q_d$,
- sumaryczne ciepło spalania paliwa $Q_s$,
- maksymalna prędkość spalania kinetycznego $dQ_k$,
- maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego $dQ_d$,
- występowanie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego $\alpha_{dQk}$,
- występowanie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego $\alpha_{dQd}$,
- długotrwałość fazy spalania kinetycznego $\alpha_{ck}$,
- długotrwałość fazy spalania dyfuzyjnego $\alpha_{cd}$,
- koniec spalania $\alpha_{ec}$,
- długotrwałość spalania $\alpha_c$,
- kąt OWK, przy którym występuje maksymalna prędkość spalania kinetycznego $\alpha_{dQk}$,
- kąt OWK, przy którym występuje maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego $\alpha_{dQd}$.
5.2.6. Przebieg prędkości wywiązywania się ciepła
Z ilości $Q$ ciepła wywiązanego w cylindrze w ciągu obiegu wykorzystana zostaje jedynie część $Q_i$. Pozostałą resztę stanowią straty: ciepło $Q_{ch}$ wymiany między czynnikiem roboczym i ściankami cylindra roboczego oraz ciepło $Q_d$ związane z dysocjacją produktów spalania i ciepło $Q_n$ stracone w wyniku niezupelnego i niecałkowitego spalania. Bilans ten ma postać [37]:
$$Q = Q_i + Q_{ch} + Q_d + Q_n \quad (5.27)$$
Straty ciepła $Q_d$ z powodu dysocjacji cząsteczek dla przeciętnych temperatur panujących w czasie pracy silnika są pomijalne (nawet w temperaturach powyżej 2000°K pochłaniają one około 0,5% ciepła dostarczonego w paliwie). Straty ciepła (niezupelnego i niecałkowitego spalania) $Q_n$ są także niewielkie i wynoszą zaledwie 1÷2% ciepła $Q$.
Zatem uproszczony bilans można zapisać:
$$Q = Q_i + Q_{ch} \quad (5.28)$$
Ciepło $Q_i$ wykorzystane zostaje w cylindrze na podniesienie energii wewnętrznej czynnika i wykonanie pracy, a rozpatrywane w czasie od przyjętego stanu początkowego 1 do rozpatrywanego stanu 2 może być – przy założeniu, że przemiana jest zamknięta – zapisane wg I zasady termodynamiki:
$$Q_{i12} = \int_1^2 dU + \int_1^2 p \cdot dV$$
gdzie:
- $dU$ – elementarna zmiana energii wewnętrznej czynnika,
- $pdV$ – elementarna praca zmiany objętości.
Część obiegu silnika od początku sprzężenia do końca rozprężania można potraktować jako przemianę zamkniętą, ponieważ przyrost ilości gazu w czasie spalania jest niewielki – około 3÷4%, a przedmuchy czynnika roboczego pomiędzy tłokiem i cylindrem oraz przez inne nieszczelności są także znikomo małe.
Elementarna zmiana energii wewnętrznej mieszaniny gazów w cylindrze przy niezmiennej ich masie $M$ i temperaturze $T$ oraz przy średnim ciepłe właściwym $c_v$ (będącym funkcją składu chemicznego gazów i ich temperatury) wyraża się różniczką:
$$dU = d(M \cdot c_v \cdot T)$$
zaś skończony przyrost energii wewnętrznej pomiędzy stanami 1 i 2:
$$U_2 - U_1 = \int_1^2 d(M \cdot c_v \cdot T) = M_2 \cdot c_{v_2} \cdot T_2 - M_1 \cdot c_{v_1} \cdot T_1$$
Równanie (5.3) można zatem przedstawić w postaci:
$$Q_{i12} = M_2 \cdot c_{v_2} \cdot T_2 - M_1 \cdot c_{v_1} \cdot T + A \cdot L_{i2}$$
Ogólne równanie dla ciepła odprowadzonego od gazów do ścianek cylindra roboczego ma postać:
$$Q_{ch} = \int_1^2 \int \alpha_g (T - T_{sc}) dF d\tau$$
gdzie:
- $\alpha_g$ – współczynnik przejmowania ciepła od gazów do ścianek cylindra roboczego,
- $T$ – chwilowa wartość temperatury gazów,
- $T_{sc}$ – chwilowa wartość temperatury ścianek,
- $F$ – powierzchnia omywana przez gazy,
- $\tau$ – czas wymiany ciepła.
Amplituda wahań temperatury wewnętrznej powierzchni ścianki w czasie obiegu jest niewielka, zatem można ją pominać i do równania (5.33) wprowadzić średnią temperaturę (której wartość szacuje się na podstawie wyników pomiarów konstrukcji analizowanej lub rozwiązań podobnych) i przyjąć do obliczeń jako stałą.
Jeżeli równanie (5.27) obustronnie podzieli się przez ilość ciepła $Q_0$ doprowadzonego do cylindra wraz z paliwem w ciągu jednego obiegu – przy czym $Q_0 = q_0 \cdot W$, gdzie
$q_o$ – oznacza dawkę paliwa przypadającą na jeden obieg, zaś $W$ – wartość opałową paliwa – to otrzymuje się wewnętrzny bilans energii w cylindrze wyrażony w jednostkach względnych:
$$x = x_i + x_{ch} + x_d + x_n \quad (5.34)$$
zaś po wyeliminowaniu składowych nieistotnych:
$$x = x_i + x_{ch} \quad (5.35)$$
Przebieg zmian tych wielkości w funkcji kąta $\alpha$ obrotu wału korbowego (wzg. czasu) nosi nazwę odpowiednio:
$x(\alpha)$ – przebieg funkcji wywiązywania się ciepła,
$x_i(\alpha)$ – przebieg funkcji wykorzystania ciepła,
$x_{ch}(\alpha)$ – przebieg funkcji strat chłodzenia.
Natomiast przy założeniu ciągłości tych funkcji, ich pochodne względem kąta $\alpha$ (lub czasu) określają prędkość wywiązywania się ciepła itd.
**Rysunek 5.8. Orientacyjny przebieg funkcji $x(\alpha)$, $x_i(\alpha)$ i $\frac{dx}{d\alpha}(\alpha)$ [80]**
**Ustalenie początku i końca spalania**
Początek spalania może być określany jest na podstawie wykresu indyktatorowego i odpowiada nagletemu zwiększeniu ciśnienia na linii sprężania.
Natomiast koniec spalania może być wyznaczany na podstawie wykładnika politropy rozprężania. Korzystając ze zmierzzonego wykresu indyktatorowego i danych geometrycznych silnika sporządza się wykres zależności . Punkt, w którym krzywa współczynnika rozprężania zaczyna przechodzić w prostą wyznacza położenie wału korbowego dla końca spalania.
Rysunek 5.9. Rysunek pomocniczy do wyznaczania współrzędnej końca spalania z warunku ustalenia się wartości wykładnika politropy [80]
W przypadku wizualizacji procesów wtrysku i spalania paliwa zarówno początek samozapłonu jak i koniec spalania mogą być określane na podstawie obrazów rejestrujących przebieg analizowanych procesów wewnątrz cylindra silnika. Szczególnie w przypadku wyznaczania końca spalania daje to większą dokładność niż analiza zmian wykładnika politropy. Wykładnik politropy rozprężania w okresie końca spalania charakteryzuje się znacznymi rozrzutami wielkości mierzonych i określany w ten sposób koniec spalania obarczony jest błędami wynoszącymi nawet 10 stopni kąta obrotu wału korbowego. Natomiast w przypadku analizy końca spalania w oparciu o rejestrację obrazów wewnątrz cylindra silnika można posługiwać się prawdopodobieństwem występowania płomienia, określonym w wyniku wielokrotnych powtórzeń pomiarów, co zwiększa dokładność określania nawet do $1^\circ$ obrotu wału korbowego silnika.
**Obliczenie przebiegu zmiany objętości czynnika**
Objętość przestrzeni nad tłokiem dla poszczególnych położeń wału korbowego oblicza się z zależności:
$$V(\alpha) = \frac{V_s}{\varepsilon - 1} + F \cdot s$$
gdzie:
- $V_s$ - objętość skokowa cylindra,
- $\varepsilon$ - stopień sprężania,
- $F$ - powierzchnia denka tłoka,
- $s = r (1 - \cos \alpha + \frac{\lambda_d}{2} \cdot \sin^2 \alpha)$,
- $r$ - promień wykorbienia wału korbowego,
- $\lambda_d = \frac{r}{l}$ - stosunek korbowy,
- $l$ - długość korbowodu.
Obliczenie przebiegu zmian temperatury
Wartości temperatury w okresie spalania oblicza się ze wzoru:
$$T(\alpha) = \frac{(p \cdot V)(\alpha)}{(p \cdot V)(\alpha_{ps})} \cdot \frac{T(\alpha_{ps})}{\mu(\alpha)}$$ \hspace{1cm} (5.37)
Współczynnik przemiany molekularnej $\mu(\alpha)$ jest funkcją rozwoju procesu spalania [80]:
$$\mu(\alpha) = 1 + \frac{\mu_0 - 1}{1 + \gamma} \cdot \hat{x}(\alpha)$$ \hspace{1cm} (5.38)
gdzie $\mu_0 = 1 + \frac{0.0634}{\lambda}$ - jest teoretycznym współczynnikiem przemiany molekularnej [80].
Korzystając z założenia [80], że w okresie spalania współczynnik $\mu(\alpha)$ zmienia się wg paraboli sześciennej, przyjmuje się wstępnie niezbędny do obliczeń przebieg spalania wg zależności:
$$\hat{x}(\alpha) = 1 - \left( \frac{\alpha_{ks} - \alpha}{\alpha_{ks} - \alpha_{ps}} \right)^3$$ \hspace{1cm} (5.39)
Temperaturę początku spalania $T(\alpha_{ps})$ oblicza się z równania stanu:
$$T(\alpha_{ps}) = \frac{(p \cdot V)(\alpha_{ps})}{M(\alpha_{ps})}$$ \hspace{1cm} (5.40)
gdzie $M(\alpha_{ps})$ oznacza ilość kilomoli ładunku cylindra w chwili zapłonu:
$$M(\alpha_{ps}) = \lambda \cdot L_t \cdot (1 + \gamma) \cdot q_0$$ \hspace{1cm} (5.41)
gdzie:
$L_t$ – jest ilością powietrza teoretycznie potrzebną do spalenia 1kg paliwa, (dla oleju napędowego $L_t = 0,495 \frac{kmol}{kg}$).
$\gamma$ – współczynnik reszty spalin,
$\lambda$ – współczynnik nadmiaru powietrza.
5.2.7. Wizualizacja wtrysku i spalania paliwa
Możliwości poprawy parametrów energetycznych oraz zmniejszenia emisji toksycznych składników spalin silników spalinowych wymagają coraz precyzyjnieszej organizacji przebiegu procesu wtrysku i spalania paliwa. W celu optymalizacji procesów zachodzących wewnątrz cylindra silnika przestaje zatem wystarczać wyłącznie analiza zmian podstawowych parametrów wyjściowych silnika. Do bezpośredniej oceny przebiegu wtrysku paliwa, sposobu tworzenia mieszaniny paliwowo-powietrznej oraz jej spalania coraz bardziej niezbędną staje się możliwość wizualnej oceny tych zjawisk. Istnieje szereg istotnych problemów związanych z rejestracją obrazów wewnątrz cylindra silnika spalinowego. Do najistotniejszych należą: wysoka temperatura i ciśnienie
czynnika roboczego oddziaływującego na element optyczny aparatury pomiarowej, brak wystarczającej ilości miejsca w głowicach nowoczesnych silników do optycznego dostępu do wnętrza cylindra oraz bardzo duża szybkozmienność rejestrowanych zjawisk.
Warunki pomiarów wizualizacji przebiegu procesów wtrysku i spalania paliwa w cylindrze silnika ZS odróżnia nieco aparaturę pomiarową tego typu od systemów szybkiego filmowania stosowanych w innych dziedzinach nauki. Do specyfiki pomiarów silnikowych należy zaliczyć konieczność zabezpieczenia elementów optycznych przed wysoką temperaturą, minimalizację gabarytów sondy (endoskopu) zapewniającej optyczny dostęp do komory spalania oraz pomiary wykonywane w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika (a nie w funkcji czasu).
Klasyczne systemy szybkiego filmowania pozwalają, na filmowanie z maksymalną prędkością do 4500 klatek/s. Przy prędkości obrotowej silnika wynoszącej 2500 obr/min daje to możliwość rejestracji obserwowanych zjawisk co 3° OWK (odległość pomiędzy kolejnymi ekspozycjami). Z doświadczenia wiadomo, że analiza zjawisk związanych z przebiegiem wtrysku, rozpylenia paliwa, przygotowania mieszaniny palnej i spalania z rozdzielczością mniejszą niż 0,5° OWK nie daje wystarczającej ilości informacji do próby interpretacji przyczynowo skutkowej badanych zjawisk.
Ponadto, jak obrazuje to rys. 5.10, ujemną cechą rejestracji procesów w cylindrze silnika konwencjonalnym systemem szybkiego filmowania jest przypadkowość wyboru cyklu pracy silnika poddawanego analizie. W tego typu systemach pomiarowych nie ma możliwości wyboru reprezentatywnego cyklu pracy silnika do rejestracji i dalszej analizy. Ze względu na naturalne fluktuacje kolejnych obiegów silnika uzyskiwane wyniki oparte mogą być na przypadkowo bardzo dobrych lub przypadkowo bardzo złych cyklach pracy silnika, co z kolei prowadzić może do formułowania fałszywych wniosków.
Rysunek 5.10. Schemat rejestracji procesów w cylindrze silnika konwencjonalnym systemem szybkiego filmowania [28]
Należy mieć na uwadze również fakt, że pomiary wykonywane w funkcji czasu nie są adekwatne do pomiarów wykonywanych w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika. Wynika to oczywiście z zasady pracy tłokowego silnika spalinowego, dla którego prędkość kątowa jest funkcją kąta obrotu wału korbowego również w warunkach
ustalonych pracy silnika. Zatem w różnych etapach realizacji obiegu termodynamicznego, tym samym interwalom czasu odpowiadały będa inne interwały kata obrotu wału korbowego. Gdyby założyć, że prędkość obrotowa silnika wynosi 4500 obr/min, a stopień nierównomierności biegu silnika samochodowego $\delta = 1/200$, to w czasie 1 ms w końcowym okresie procesu sprężania (tuż przed samym samozaplonem) wał korbowy obróciłby się o $27,5^\circ$OWK, natomiast w suwie rozprężania w ciągu 1 ms wał korbowy zdążyłby wykonać obrót o $28^\circ$OWK. Stopień nierównomierności biegu silnika zależy nie tylko od prędkości obrotowej i od obciążenia silnika, ale również od zastosowania tego silnika i tak np. dla silników ciągnikowych stopień nierównomierności biegu silnika mieści się w zakresie $\delta = 1/60–1/65$.
Z przedstawionych powodów korzystniejsze wydaje się stosowanie do wizualizacji przebiegu wtrysku i spalania paliwa w silniku z zapłonem samoczynnym cyfrowych systemów pomiarowych archiwizujących obrazy w funkcji kąta obrotu wału korbowego nie z jednego, ale z wielu cykli pracy silnika, tak jak przedstawiono schematycznie na rys. 5.11.
![Rysunek 5.11. Schemat filmowania procesów w cylindrze silnika systemem AVL 513D Engine Videoscope [28]](image)
Taki sposób postępowania pozwala na filmowanie i analizę według dwóch metod:
- typ A (rys. 5.11) – rejestracja obrazów z różnych cykli pracy silnika dla tego samego kąta obrotu wału korbowego,
- typ B (rys. 5.11) – rejestracja obrazów z różnych cykli pracy silnika dla kolejnych kątów obrotu wału korbowego przesunietych o deklarowany interwał (maksymalna „rozdzielczość” próbkowania wynosi 0.1°OWK).
Przy analizie obrazów odpowiadających temu samemu kątowi wału korbowego (pochodzących z różnych cykli pracy silnika) możliwa jest obróbka statystyczna wyników badań dającą pogląd na niepowtarzalność badanych zjawisk oraz możliwość określenia uśrednionego lub reprezentatywnego cyklu pracy silnika.
Po pomiarze dla kolejnych kątów obrotu wału korbowego silnika można stworzyć swoisty film pozwalający na wizualną analizę przebiegu procesu wtrysku i spalania paliwa w cylindrze silnika o zapłonie samoczynnym.
Dla obu opcji (pomiar według metody A i pomiar według metody B) możliwe jest dodatkowo określenie rozkładu temperatur w cylindrze silnika podczas spalania paliwa. Izotermy obliczane są w oparciu o metodę 2-kolorów.
5.2.8. Termowizja płomienia metodą 2-kolorów
Zasadniczo do pomiaru temperatury można użyć dowolnej wielkości fizycznej, która zmienia się wraz z temperaturą. Opracowano różne metody pomiarowe dla różnych zadań pomiarowych, mierzonych obiektów i zakresów temperatur. W badaniach przedstawionych przez autorów w niniejszej publikacji rozkład temperatury w ośrodku gazowym (z wykorzystaniem techniki endoskopii optycznej) wyznaczono na podstawie modelu obliczeniowego zwanego metodą 2-kolorową. Przykładowy wynik rozkładu izoterm w płomieniu w cylindrze silnika o zapłonie samoczynnym otrzymany tą metodą przedstawiono na rysunku 5.12.
![Rysunek 5.12. Schemat metody wyznaczania temperatury spalania [28]](image)
W metodzie 2-kolorów temperaturę płomienia sadzy wyznacza się na podstawie dwóch równań: natężenia promieniowania czerwonego $R_{th}(T,k_{ks})$ (wartości zmierzone podczas badań) oraz względnego natężenia promieniowania czerwonego odniesionego do natężenia promieniowania zielonego $\frac{R_{th}(T,k_{ks})}{G_{th}(T,k_{ks})}$ (wartości uzyskane przez kalibrację).
$$R_{th}(T,k_{ks}) = k_{opt} \cdot C_1 \cdot \int_{\lambda_{\text{min}}}^{\lambda_{\text{max}}} \left(1 - e^{-\frac{k_{ks}}{\lambda}}\right) \cdot \frac{1}{\lambda^5} \cdot e^{\frac{C_2}{\lambda \cdot T}} \cdot \tau_s(\lambda) \cdot \tau_R(\lambda) \cdot d\lambda$$
(5.42)
$$\frac{R_{th}(T,k_{ks})}{G_{th}(T,k_{ks})} = k_{opt} \cdot \frac{\int_{\lambda_{\text{min}}}^{\lambda_{\text{max}}} \left(1 - e^{-\frac{k_{ks}}{\lambda}}\right) \cdot \frac{1}{\lambda^5} \cdot e^{\frac{C_2}{\lambda \cdot T}} \cdot \tau_s(\lambda) \cdot \tau_R(\lambda) \cdot d\lambda}{\int_{\lambda_{\text{min}}}^{\lambda_{\text{max}}} \left(1 - e^{-\frac{k_{ks}}{\lambda}}\right) \cdot \frac{1}{\lambda^5} \cdot e^{\frac{C_2}{\lambda \cdot T}} \cdot \tau_s(\lambda) \cdot \tau_G(\lambda) \cdot d\lambda}$$
(5.43)
gdzie:
\( k_{opt} \) – stała zależna od własności optycznych stosowanego układu pomiarowego,
\( k_{ks} \) – parametr zależny od koncentracji sadzy w płomieniu,
\( c_1, c_2 \) – stałe,
\( \lambda \) – długość fali świetlnej,
\( \tau_R \) – przepuszczalność właściwa filtra dla światła czerwonego,
\( \tau_G \) – przepuszczalność właściwa filtra dla światła zielonego.
Rozważono dwa skrajne przypadki, bazując na określonym współczynniku emisji, kiedy \( k_{ks} \gg \lambda \) oraz kiedy \( k_{ks} << \lambda \):
1) \( k_{ks} \gg \lambda \) wówczas współczynnik emisji \( \varepsilon \) w zmierzonym widmowym zakresie jest taki sam jak promieniowanie ciała doskonale czarnego, tj. płomień jest ”optycznie gęsty”,
2) \( k_{ks} << \lambda \) ma zastosowanie gdy płomień jest całkowicie przezroczysty w widzialnym zasięgu.
Oba przykładowe przypadki (które rzeczywiście występują) w pomiarze temperatury reprezentują zewnętrzną obwiednię wszystkich względnych wartości dla przypadku spalania sadzy w płomieniu dyfuzyjnym. Obrazuje to rys. 5.13. W przejściowym zakresie (pomiędzy intensywnością względną dla ciała absolutnie czarnego i ciała przezroczystego) rozwiązaniem równania (z użyciem parametru \( k_{ks} \)) jest zbiór krzywych które są równolegle względem siebie w całym zakresie temperatur. W ten sam sposób jak ze zbioru krzywych dla względnych wartości pokazanych na rys. 5.13, można także uzyskać zbiór krzywych dla intensywności czerwonego punktu jak zostało pokazane na rys. 5.14.
Kiedy oba zbiory krzywych (funkcji) są znane, wynik temperatury jest wskazany przez znalezienie parametru \( k_{ks0} \), dla którego zmierzona intensywność \( R_{th} \) i względna wartość \( \frac{R_{th}(T, k_{ks})}{G_{th}(T, k_{ks})} \) dają tę samą wartość temperatury.
Rysunek 5.13. Względne wartości intensywności promieniowania czerwonego odniesione do intensywności promieniowania zielonego $\frac{R_{\text{r}}(T, k_{\text{ks}})}{G_{\text{h}}(T, k_{\text{ks}})}$ [28,32]
Rysunek 5.14. Intensywność promieniowania czerwonego ze zbiorem krzywych i parametrem $k_{\text{ks}}$ [28,32]
6. Modelowanie składowych opóźnienia samozapłonu
6.1. Wprowadzenie
Skrócenie opóźnienia samozapłonu paliwa (czasu pomiędzy początkiem wtrysku paliwa ($\alpha_{si}$) a jego samozapłonem ($\alpha_{sc}$)) może być uzyskiwane poprzez zmianę konstrukcji i/lub regulacji silnika i/lub zmianę własności paliwa. Z punktu widzenia producentów silników o zapłonie samoczynnym najmniej kłopotliwe jest zastosowanie paliwa, które poprzez np. większą liczbę cetanową (LC) umożliwi skrócenie zwłoki samozapłonu. W krótszym czasie ($\tau_c$) pomiędzy początkiem wtrysku i samozapłonu paliwa o większej liczbie cetanowej w komorze spalania gromadzi się (do chwili samozapłonu) mniejsza część całej, wtryskiwanej dawki paliwa w porównaniu z przypadkiem dla dłuższego opóźnienia samozapłonu. Samozapłon mniejszej masy paliwa (dla krótszego $\tau_c$ charakterystycznego dla paliwa o większej liczbie cetanowej) prowadzi do mniej dynamicznego samozapłonu takiego paliwa, z mniejszą prędkością narastania ciśnienia i mniejszą temperaturą w kinetycznej (początkowej) fazie spalania, co mimo dużego jeszcze stężenia tlenu skutkuje mniejszą wówczas ilością wytworzonych cząstek NOx w cylindrze silnika, niż dla paliwa o mniejszej liczbie cetanowej.
W tym rozdziale przeanalizowano na ile matematyczno-fizyczne modelowanie opóźnienia samozapłonu jest zgodne z realnymi wynikami pomiarów opóźnienia samozapłonu uzyskanymi w laboratoryjnych badaniach silnika o zapłonie samoczynnym zasilanego paliwami o różnej liczbie cetanowej. Bardzo trudne modelowanie opóźnienia samozapłonu paliwa dla silników ZS wynika z faktu, że zarówno każdy typ silnika jak i układ zasilania w paliwo charakteryzuje się zarówno innym ciśnieniem wtrysku paliwa, czasową charakterystyką wtrysku paliwa jak i różną konstrukcją wtryskiwaczy (rozpylaczy paliwa), etc., co skutkuje różnym widmem rozpylenia paliwa, które ponadto zależne jest od punktu pracy silnika. Dlatego też w literaturze przedmiotu można spotkać wiele różnych modeli obliczeniowych opóźnienia samozapłonu paliwa [4,5,24,25,35,55,67,72,75]. Z tego powodu, w przypadku modelowania procesu spalania w silniku ZS przy zmianie rodzaju paliwa, dość często wykorzystuje się wyłącznie jakościowe porównanie procesu spalania pojedynczej, reprezentatywnej kropli paliwa (a nie rzeczywistej strugi paliwa) w nowych warunkach. Celem badań autorów była weryfikacja procentowej różnicy opóźnienia samozapłonu uzyskanej poprzez modelowanie $\tau_{csum}$ i wartości $\tau_c$ uzyskanej w badaniach laboratoryjnych rzeczywistych silników o zapłonie samoczynnym. Weryfikację tę przeprowadzono dla dwóch paliw różniących się liczbą cetanową oraz dwóch typów silników ZS różnych generacji (silnik SB 3.1 wyposażony w pompę wtryskową oraz silnik VW 1.9 TDI wyposażony w nowoczesny układ wtryskowy) w celu stwierdzenia, czy wyniki takiego modelowania są wystarczająco zgodne z wynikami pomiarów w rzeczywistych silnikach.
6.2. Modelowanie opóźnienia samozapłonu pojedynczej kropli paliwa
Do modelowania opóźnienia samozapłonu ($\tau_{csum}$) pojedynczej kropli paliwa zaaplikowano model obliczeniowy [4], który wykorzystywany był z sukcesem do
modelowania $\tau_c$ dla olejów roślinnych i zwierzęcych, które były spalane w piecach energetycznych (średnica kropel paliwa $d = 1-3$ mm, temperatura $t = 500-650$ °C). W związku z powyższym dodatkowym zadaniem pracy doktorskiej było sprawdzenie czy model ten może być stosowany w warunkach występujących w silnikach o zapłonie samoczynnym, różniących się od opisanych w artykule [4] zarówno zakresem średnic kropel paliwa ($d = 0.01-0.02$ mm), zakresem temperatury występującej pod koniec procesu sprężania w cylindrze silnika ($t = 477-977$ °C) jak i właściwościami fizykochemicznymi badanych paliw.
Zgodnie z publikacją [4] opóźnienie samozaplonu ($\tau_c$) kropli paliwa, określone jako czas od wprowadzenia kropli do analizowanego środowiska gazowego do momentu jej samozaplonu, można analizować jako suma czterech faz (okresów):
$$\tau_{csum} = \tau_{cph1} + \tau_{cph2} + \tau_{cch1} + \tau_{cch2}$$
gdzie:
$\tau_{cph1}$ = czas nagrzewania kropli paliwa (wzrost temperatury kropli od temperatury początkowej ($t_p$) do temperatury wrzenia ($t_v$)) [s],
$\tau_{cph2}$ = czas od punktu wrzenia do pojawiения się niskotemperaturowego płomienia (zwykle jest to czas krótszy niż czas odparowania całej masy kropel) [s],
$\tau_{cch1}$ = czas powstania płomienia niskotemperaturowego [s],
$\tau_{cch2}$ = czas powstania płomienia wybuchowego [s].
Dwie pierwsze fazy (składowe) opóźnienia samozaplonu – $\tau_{cph1}$ i $\tau_{cph2}$ – składają się na tzw. fizyczną część opóźnienia samozaplonu (czyli czas potrzebny na zajście procesów fizycznych związanych z przygotowaniem paliwa do samozaplonu). Suma $\tau_c$ dwóch ostatnich wyrazów – $\tau_{cch1}$ i $\tau_{cch2}$ – jest częścią chemiczną opóźnienia samozaplonu (tj. czasu potrzebnego do zajścia reakcji chemicznych prowadzących do samozaplonu kropli paliwa).
Analizując część fizyczną opóźnienia samozaplonu należy wziąć pod uwagę ilość ciepła ($Q_1$) dostarczoną na powierzchnię kropli paliwa:
$$Q_1 = Q_{tk} + Q_p \text{ [J]}$$
gdzie:
$Q_{tk}$ - ciepło użyte do podniesienia temperatury kropli [J],
$Q_p$ - ciepło potrzebne do odparowania paliwa [J].
Stąd:
$$\pi d^2 \alpha (t_\infty - t) d\tau = \frac{\pi}{6} d^3 \rho_f c_f dt + L \dot{m}_f d\tau \text{ [J]}$$
gdzie:
$\tau$ = czas [s],
$t$ = temperatura kropli [°C],
$t_\infty$ = temperatura otoczenia kropli [°C],
$\alpha$ = przewodność cieplna kropli [W/m$^2$·°C],
$L$ = utajone ciepło parowania [J/kg],
$\dot{m}_f$ = szybkość parowania [kg/s],
$\rho_f$ = gęstość paliwa [kg/m$^3$],
$c_f =$ ciepło właściwe paliwa [J/kg °C],
$d =$ średnica kropli [m].
Przekształcając to równanie i całkując je w zakresie od pierwotnej temperatury kropli ($t_i$) do temperatury wrzenia paliwa ($t_v$) otrzymujemy:
$$\int_0^{r_{cphl}} \frac{d\pi}{\pi d^3 \rho_f c_f} = \int_{t_i}^{t_v} \frac{dt}{6\pi d^2 \alpha(t_\infty - t) - 6L m_f}$$
(6.4)
$$\tau_{cphl} = \frac{d\rho_f c_f}{6\alpha} \cdot \ln \left[ \frac{\pi d^2 \alpha(t_\infty - t_f) - L m_f}{\pi d^2 \alpha(t_\infty - t_v) - L m_f} \right]$$
(6.5)
Przewodność cieplna ($\lambda_m$), przy założeniu naturalnej konwekcji, jest określona następującym równaniem, zgodnie z publikacją [35]:
$$\alpha = \frac{\lambda_m}{2} \cdot \left[ 2 + 0.43 \cdot (Gr \cdot Pr)^{\frac{1}{4}} \right] \quad (1 < Gr < 10^5)$$
(6.6)
gdzie:
$\lambda_m =$ przewodność cieplna mieszaniny [W/m·°C],
$$Gr = \text{liczba Grashoffa} = \frac{d^3 g \beta_m \left[ t_\infty - \frac{(t_f + t_v)}{2} \right]}{v_m^2}$$
(6.7)
$t_v =$ temperatura wrzenia paliwa [°C],
$g =$ przyspieszenie ziemskie [m/s²],
$\beta_m =$ współczynnik rozszerzalności objętościowej mieszaniny [1/°C],
$v_m =$ współczynnik rozszerzalności kinematycznej mieszanki [m²/s],
$Pr =$ liczba Prandtla = $\frac{c_m \mu_m}{\lambda_m}$,
(6.8)
$\mu_m =$ współczynnik lepkości mieszaniny [Pa·s],
Szybkość parowania ($\dot{m}_f$), przy założeniu naturalnej konwekcji, zgodnie z publikacją [24] wyraża się następującym równaniem:
$$\dot{m}_f = \pi d \rho_m D \cdot (\omega_w - \omega_\infty) \cdot \left[ 2 + 0.43 \cdot (Gr \cdot Sc)^{\frac{1}{4}} \right]$$
(6.9)
gdzie:
$\rho_m =$ gęstość mieszanki [kg/m³],
$D =$ współczynnik dyfuzji [m²/s],
$\omega_w =$ stężenie pary na powierzchni kropli [kg/kg],
$\omega_\infty =$ stężenie pary wokół kropli [kg/kg],
$Sc =$ liczba Schmidta = $v_m/D$.
(6.10)
Zatem czas odparowania ($\tau_{cph2}$) to czas potrzebny do osiągnięcia przez mieszaninę temperatury samozapłonu ($t_b$). Biorąc pod uwagę ciepło odebrane i dostarczone do mieszaniny:
$$Q_2 = Q_{lm} + Q_p + Q_d \text{ [J]}$$ \hspace{1cm} (6.11)
gdzie:
- $Q_2$ = ciepło pochłaniane przez mieszaninę powietrza i paliwa [J],
- $Q_{lm}$ = ciepło potrzebne do podniesienia temperatury mieszaniny [J],
- $Q_p$ = ciepło potrzebne do odparowania paliwa [J],
- $Q_d$ = ciepło otrzymane z mieszaniny w wyniku wymiany masy (dyfuzji) [J].
Stąd:
$$\pi d_m^2 \alpha_m (t_\infty - t) d\tau = \frac{\pi}{6} d_m^3 \rho_m c_m dt - L \dot{m}_f d\tau + \dot{m}_f c_m (t - t_v) d\tau$$ \hspace{1cm} (6.12)
gdzie:
- $d_m$ = średnica obszaru mieszania [m],
- $\alpha_m$ = współczynnik przewodzenia ciepła mieszanki [W/m$^2$·°C],
- $\rho_m$ = gęstość mieszanki [kg/m$^3$],
- $c_m$ = ciepło właściwe mieszaniny przy stałym ciśnieniu [J/kg·°C].
Przekształcając równanie (6.12) i całkując je od temperatury wrzenia ($t_v$) do temperatury samozapłonu ($t_b$) otrzymujemy:
$$\int_0^{\tau_{cph2}} \frac{d\tau}{\pi d_m^2 \rho_m c_m} = \int_{t_v}^{t_b} \frac{dt}{6 \pi d_m^2 \alpha_m (t_\infty - t) - 6L \dot{m}_f - 6 \dot{m}_f c_m (t - t_v)}$$ \hspace{1cm} (6.13)
$$\tau_{cph2} = \frac{\pi d_m^2 \rho_m c_m}{6 \pi d_m^2 \alpha_m + 6 \dot{m}_f c_m} \cdot \ln \left[ \frac{\pi d_m^2 \alpha_m (t_\infty - t_v) - L \dot{m}_f}{\pi d_m^2 \alpha_m (t_\infty - t_b) - L \dot{m}_f - \dot{m}_f c_m (t_b - t_v)} \right]$$ \hspace{1cm} (6.14)
Zakłada się, że mieszanina i otaczające powietrze są nieruchome. Przewodność cieplna mieszaniny ($\alpha_m$) jest określona następującym równaniem, zgodnie z publikacją [35]:
$$\alpha_m = \frac{2 \lambda_m}{d_m}$$ \hspace{1cm} (6.15)
Czas rzeczywistego odparowania następuje po okresie ogrzewania, a strefa mieszaniny tworzy się stopniowo w miarę podgrzewania mieszaniny. Przyjmuje się jednak, że fizyczne opóźnienie samozapłonu ($\tau_{cph}$) jest w przybliżeniu sumą równa (6.5) i (6.14):
$$\tau_{cph} = \tau_{cph1} + \tau_{cph2}$$ \hspace{1cm} (6.16)
Opóźnienie chemiczne samozapłonu można obliczyć korzystając z publikacji [72] i publikacji [55] na podstawie zależności:
$$\tau_{cch1} = 4.05 \times 10^{-7} \cdot \frac{E}{p^{0.7}} e^{\frac{E}{RT}}$$ \hspace{1cm} (6.17)
$$\tau_{cch2} = 4.8 \times 10^{-2} \cdot \frac{E}{p^{0.7}} e^{\frac{E}{RT}}$$ \hspace{1cm} (6.18)
gdzie:
\[ p = \text{ciśnienie [Pa]}, \]
\[ E = \text{energia aktywacji (minimalna energia wymagana do reakcji chemicznej) [J/kmol]}, \]
\[ R = \text{stała gazowa} = 6.28 \text{ [J/kmol]}, \]
\[ T = \text{temperatura otoczenia kropli [\degree C, K]}. \]
W oparciu o przedstawiony powyżej model czterech składowych opóźnienia samozapłonu przeprowadzono obliczenia sumarycznej wartości \( \tau_c \) dla warunków pracy silnika o zaplonie samoczynnym zasilanego konwencjonalnym paliwem i paliwem o zwiększonej liczbie cetanowej aż o 6 jednostek. Następnie zweryfikowano uzyskane wartości \( \tau_c \) w oparciu o laboratoryjne badania dwóch silników ZS zasilanych obydwoma badanymi paliwami. Pozwoliło to na określenie poprawności uzyskanych wyników opóźnienia samozapłonu w trakcie fizyczno-matematycznego modelowania z rzeczywistymi warunkami występującymi w procesie spalania w silnikach o zaplonie samoczynnym.
### 6.3. Wyniki modelowania opóźnienia samozapłonu dla paliw z różną wartością liczby cetanowej
W celu przeprowadzenia obliczeń opóźnienia samozapłonu dla paliwa konwencjonalnego DFB (LC = 52) i paliwa zmodyfikowanego DFKA (LC = 58) w tabeli 6 zebrano wartości niezbędnych parametrów fizyko-chemicznych. W oparciu o przyjęte zakresy temperatury i średnicy kropel paliwa, charakterystyczne dla pracy silnika o zaplonie samoczynnym (inne niż w publikacji [4] dla pieców energetycznych) wykonano obliczenia i narysowano funkcje poszczególnych składowych i sumarycznego opóźnienia samozapłonu dla badanych paliw, co przedstawiają wykresy na rysunkach 6-6.17.
Rysunek 6 przedstawia wynik modelowania wpływu temperatury (T) gazu roboczego oraz zastępczej średnicy (\( D_d \)) kropli paliwa na wartość pierwszej fizycznej części opóźnienia samozapłonu (\( \tau_{cph1} \)) dla bazowego paliwa (DFB). Zgodnie z opisem modelu obliczeniowego zawartym w rozdziale 6.1 \( \tau_{cph1} \) określa czas potrzebny na ogrzanie kropli paliwa od przyjętej temperatury początkowej do temperatury wrzenia. Ponieważ dodatek do paliwa (azotan 2-etiloheksylowy – 2EHN) stosowany w celu zwiększenia liczby cetanowej paliwa DFKA nie wpłynął na temperaturę wrzenia tego paliwa (w odniesieniu do paliwa DFB) to wartości \( \tau_{cph1} \) uzyskane w wyniku modelowania są takie same dla obydwu testowanych paliw, zarówno w funkcji temperatury jak i zastępczej średnicy kropli paliwa, co przedstawiają rysunki 6 oraz 6.2.
Proces parowania kropli paliwa, w warunkach ciśnienia i temperatury występujących w cylindrze silnika spalinowego przed samozapłonem, zachodzi wyłącznie na powierzchni kropli (a nie w całej objętości cieczy) [36]. Dlatego też czas na ogrzanie kropli paliwa do temperatury wrzenia, określający wartość pierwszej fizycznej części opóźnienia samozapłonu (\( \tau_{cph1} \)), zależny jest m.in. od powierzchni (\( S_d \)) kropli (w uproszczeniu: kuli paliwa), a więc jest odwrotnie proporcjonalny do kwadratu średnicy (\( D_d \)) kropli. Z rysunków 6 oraz 6.2 widać, że wartość pierwszej fizycznej części opóźnienia samozapłonu (\( \tau_{cph1} \)) jest właśnie funkcją kwadratową w odniesieniu do
zastępczej średnicy kropli dla obu paliw. Ponieważ lepkość kinematyczna obu paliw (DFB i DFKA) jest taka sama, to zastępcza średnica kropli rozpyłonego paliwa DFB jest taka sama jak dla paliwa DFKA, w odniesieniu do konkretnego silnika, w danym punkcie pracy. Dotyczy to zarówno rozpadu pierwotnego jak i wtórnego kropli paliwa [22].
| Parametr | Paliwo | DFB | DFKA | Olej rzepakowy | Etanol |
|-----------------------------------------------|--------|------|------|----------------|-------|
| | | | | | |
| liczba cetanowa | [-] | 52 | 58 | 50 | 25 |
| temperatura wrzenia paliwa | [°C] | 150 | 150 | 200 | 78 |
| temperatura samozapłonu | [°C] | 330 | 300 | 357 | 425 |
| pierwotna temperatura kropli | [°C] | 20 | 20 | 20 | 20 |
| gęstość paliwa | [kg/m³] | 833 | 833 | 930 | 798 |
| gęstość mieszanki (powietrze, 250°C) | [kg/m³] | 0.462 | 0.462 | 0.462 | 0.462 |
| ciepło właściwe paliwa | [J/kg·°C] | 1930 | 1930 | 2390 | 1125 |
| ciepło właściwe mieszanki (powietrze, 250°C) | [J/kg·°C] | 1030 | 1030 | 1030 | 1030 |
| współczynnik przewodzenia ciepła w paliwie | [W/m·°C] | 0.116 | 0.116 | 0.110 | 0.167 |
| wspólczynnik przewodzenia ciepła w mieszance | [W/m·°C] | 0.0416 | 0.0416 | 0.400 | 0.0416 |
| ciepło parowania | [J/kg] | $2.51 \cdot 10^5$ | $2.51 \cdot 10^5$ | $8.37 \cdot 10^5$ | $8.54 \cdot 10^5$ |
| współczynnik dyfuzji | [m²/s] | $2.14 \cdot 10^{-5}$ | $2.14 \cdot 10^{-5}$ | $2.14 \cdot 10^{-5}$ | $2.14 \cdot 10^{-5}$ |
| współczynnik rozszerzalności objętościowej | [l/°C] | $3.66 \cdot 10^{-3}$ | $3.66 \cdot 10^{-3}$ | $3.66 \cdot 10^{-3}$ | $3.66 \cdot 10^{-3}$ |
| współczynnik rozszerzalności kinematycznej | [m²/s] | $4.26 \cdot 10^{-5}$ | $4.26 \cdot 10^{-5}$ | $4.26 \cdot 10^{-5}$ | $4.26 \cdot 10^{-5}$ |
| liczba Prandtla mieszanki | [-] | 0.688 | 0.688 | 0.688 | 0.688 |
| energia aktywacji | [J/mol] | $2.09 \cdot 10^4$ | $1.95 \cdot 10^4$ | $2.26 \cdot 10^4$ | $5.76 \cdot 10^4$ |
Rysunek 6.1. Fizyczne pierwsze opóźnienie samozaplonu ($\tau_{cph1}$) dla paliwa DFB
Rysunek 6.2. Fizyczne pierwsze opóźnienie samozaplonu ($\tau_{cph1}$) dla paliwa DFKA
Zupełnie inaczej przedstawiałaby się sytuacja w przypadku modelowania pierwszej fizycznej części opóźnienia samozaplonu dla, na przykład nieprzetworzonego oleju roślinnego, stosowanego jako dodatek do oleju napędowego, np. w ciągnikach rolniczych [12]. Ponieważ temperatura wrzenia olejów roślinnych wynosi ok. 200-240 °C, wobec temperatury wrzenia oleju napędowego wynoszącej 150 °C, to pierwsza fizyczna część opóźnienia samozaplonu ($\tau_{cph1}$) byłaby znacznie większa dla tego paliwa roślinnego niż dla oleju napędowego.
Odwrotnie przedstawia się sytuacja dla oleju napędowego mieszanego z alkoholem etylowym (Oxydiesel) ponieważ temperatura wrzenia dla C$_2$H$_5$OH jest znacząco mniejsza niż dla oleju napędowego i wynosi tylko 78 °C (tabela 6). W związku z tym modelowanie wartości $\tau_{cph1}$ wykazałoby, jak wynika z równań zawartych w rozdziale 6.1, że czas potrzebny do osiągnięcia temperatury wrzenia ($\tau_{cph1}$) alkoholu etylowego byłby znacznie krótszy niż wartość $\tau_{cph1}$ dla oleju napędowego.
W celach poznawczych wykonano modelowanie opóźnienia samozaplonu dla różnych paliw ciekłych, które mogą być stosowane jako samodzielne paliwa lub jako dodatki do oleju napędowego i z rozważań tych wynika, że udział pierwszej fizycznej fazy opóźnienia samozaplonu jest relatywnie mały względem sumarycznego opóźnienia samozaplonu $\tau_{csum}$. W związku z tym niezależnie od tego czy analizie poddawane są paliwa o takiej samej, większej lub mniejszej temperaturze wrzenia, nie ma to znaczącego wpływu na sumaryczną (całkowitą) wartość opóźnienia samozaplonu ($\tau_{csum}$).
Z obliczeń przeprowadzonych dla różnych paliw wynika, że druga fizyczna część opóźnienia samozaplonu ($\tau_{cph2}$) stanowi bardzo duży udział w całkowitym (sumarycznym) czasie opóźnienia samozaplonu, szczególnie dla paliw przeznaczonych dla silników o zapłonie samoczynnym. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja dla paliw „lżejszych”, typowych dla silników z zapłonem iskrowym (np. benzyna, alkohol etylowy). Ta część opóźnienia samozaplonu ($\tau_{cph2}$) określa czas potrzebny na odparowanie kropli paliwa, ponieważ z założenia samozaplonowi ulegać mogą wyłącznie pary paliwa (wymieszane z powietrzem), a nie paliwo ciekłe. W związku z tym na
wartość $\tau_{cph2}$ mają wpływ zarówno temperatura paliwa, temperatura gazu roboczego, średnica oraz masa kropli, przewodność cieplna i utajone ciepło parowania paliwa. Z tego rozumowania wynikałoby, że ponieważ wartości wszystkich tych parametrów są takie same dla paliwa DFB i DFKA, to czas trwania $\tau_{cph2}$ byłby taki sam. Tymczasem jednak $\tau_{cph2}$ nie określa wyłącznie czasu potrzebnego na pełne odparowanie ciekłej kropli paliwa, tylko określa czas, po którym nastąpi początek samozapłonu częściowo odparowanego paliwa. Ponieważ energia aktywacji (stąd również temperatura samozapłonu) jest znacznie mniejsza dla paliwa DFKA, o większej wartości liczby cetanowej niż dla paliwa DFB (tabela 6), to samozapłon paliwa DFKA nastąpi wcześniej i w związku z tym czas określający $\tau_{cph2}$ będzie krótszy dla tego paliwa. Przedstawiają to rysunki 6.3 i 6.4. Widać wyraźnie, że paliwo DFKA charakteryzuje się znacznie krótszym czasem $\tau_{cph2}$ niż paliwo DFB, zarówno w funkcji temperatury gazu otaczającego kroplę paliwa jak i w funkcji zastępczej średnicy kropli.
Rysunek 6.3. Fizyczne drugie opóźnienie samozapłonu ($\tau_{cph2}$) dla paliwa DFB
Rysunek 6.4. Fizyczne drugie opóźnienie samozapłonu ($\tau_{cph2}$) dla paliwa DFKA
Należy jednak zwrócić uwagę, że względna różnica w wartościach drugiej fizycznej części opóźnienia samozapłonu wyliczona dla paliwa DFB i DFKA (rysunek 6.5) zależy wyłącznie od temperatury gazu otaczającego kroplę (nie zależy od średnicy kropli).
Rysunek 6.5. Różnica w fizycznym drugim opóźnieniu samozapłonu ($\Delta \tau_{cph2}$) pomiędzy paliwami DFB i DFKA
Wynika to z faktu, że $\tau_{cph2}$ określa czas od początku procesu odparowywania paliwa do chwili pojawienia się pierwszych ognisk niskotemperaturowego płomienia. Rozpoczęcie się procesu odparowania kropli (które jest początkiem okresu $\tau_{cph2}$) jest takie samo dla obu analizowanych paliw. Natomiast koniec okresu $\tau_{cph2}$ – niskotemperaturowy samozapłon (który jest jednocześnie początkiem okresu $\tau_{cch1}$) następuje wcześniej dla paliwa DFKA (niż dla paliwa DFB), ponieważ charakteryzuje się ono mniejszą energią aktywacji. Wcześniejsze zakończenie procesu $\tau_{cph2}$ dla paliwa DFKA prowadzi do krótszego czasu trwania tej części opóźnienia samozapłonu ($\tau_{cph2}$) niż dla paliwa DFB.
Podobnie jak dla pierwszej fizycznej części opóźnienia samozapłonu tak i dla drugiej części ($\tau_{cph2}$) dokonano jakościowej analizy wpływu parametrów mających istotne znaczenie na $\tau_{cph2}$ dla przypadku paliw alternatywnych, skrajnie różniących się właściwościami w odniesieniu do paliwa bazowego DFB. Surowy olej roślinny, podobnie jak etanol może być stosowany wyłącznie jako dodatek do oleju napędowego ze względu na bardzo duże różnice w procesach rozpylenia, odparowania, samozapłonu i spalania tych paliw, w odniesieniu do konwencjonalnego oleju napędowego. Wynika to z diametralnie różnych wartości parametrów fizycznych i chemicznych tych paliw.
Surowy olej rzepakowy jest paliwem znacznie „cięższym” od oleju napędowego, co wynika z bardzo dużej cząsteczki tej cieczy i w związku z tym dużej masy cząsteczkowej (ok. 280 dla DFB i ok. 850 dla oleju roślinnego) [4,22]. Wiąże się to m.in. z dużą wartością gęstości, lepkości kinematycznej, napięcia powierzchniowego, temperatury wrzenia, ciepła parowania i energii aktywacji w porównaniu z olejem napędowym. Z jednej strony wpływa to na zwiększenie długości procesu odparowania takiego paliwa roślinnego (w porównaniu z DFB) m.in. ze względu na większą wówczas zastępczą średnią kropli oleju roślinnego (duża lepkość) i wyższą temperaturę wrzenia takiego paliwa (skład chemiczny). Z drugiej strony, ponieważ koniec fazy $\tau_{cph2}$ jest jednocześnie początkiem pojawienia się niskotemperaturowego płomienia ($\tau_{cch1}$) to olej roślinny (o większej wartości energii aktywacji niż paliwo konwencjonalne) będzie
charakteryzował się późniejszym początkiem $\tau_{\text{cch1}}$, co jest tożsame z późniejszym końcem fizycznego drugiego opóźnienia samozapłonu. Opisane zjawiska wskazują, że długotrwałość drugiej fizycznej części opóźnienia samozapłonu dla oleju rzepakowego może być większa niż dla oleju napędowego (zależy to od przyjętych warunków: średnicy i temperatury otoczenia kropli).
Etanol, podobnie jak surowy olej roślinny, również będzie charakteryzował się dłuższym czasem tej fazy opóźnienia samozapłonu ($\tau_{\text{cph2}}$) niż paliwo bazowe DFB, ale z zupełnie innych przyczyn niż olej roślinny. Z punktu widzenia równań opisujących drugie fizyczne opóźnienie samozapłonu początek tego okresu ($\tau_{\text{cph2}}$) dla etanolu byłby wcześniejszy niż dla konwencjonalnego oleju napędowego (m.in. ze względu na znacznie niższą temperaturę wrzenia tego paliwa w odniesieniu do temperatury wrzenia dla DFB). Natomiast koniec okresu $\tau_{\text{cph2}}$ jest tożsamy z pojawieniem się zimnego płomienia (w związku z samozapłonem) i w wyniku tego dla etanolu jest znacznie późniejszy (niż dla paliwa DFB) ze względu na bardzo dużą energię aktywacji tego paliwa (prawie trzykrotnie większą niż dla paliwa DFB). W związku z tym druga faza fizycznego opóźnienia samozapłonu, wyliczona stosowanym modelem dla etanolu jest nieporównywalnie dłuższa w odniesieniu do wcześniej analizowanych paliw.
Wpływ zastępczej średnicy i temperatury otoczenia kropli paliwa DFB i DFKA na wyliczone chemiczne pierwsze opóźnienie samozapłonu ($\tau_{\text{cch1}}$) przedstawiono na rysunkach 6.6 oraz 6.7.
Rysunek 6.6. Chemiczne pierwsze opóźnienie samozapłonu ($\tau_{\text{cch1}}$) dla paliwa DFB
Rysunek 6.7. Chemiczne pierwsze opóźnienie samozapłonu ($\tau_{\text{cch1}}$) dla paliwa DFKA
Z wykresów tych widać wyraźnie, że w przypadku obydwu stosowanych paliw $\tau_{\text{cch1}}$ zależy wyłącznie od temperatury gazu, w którym znajduje się kropla paliwa (w odróżnieniu od obu fizycznych części opóźnienia samozapłonu, $\tau_{\text{cch1}}$ nie zależy od zastępczej średnicy kropli). Wynika to z faktu, że $\tau_{\text{cch1}}$ określa czas potrzebny na pojawienie się i trwanie płomienia o niskiej temperaturze, a to z kolei związane jest wyłącznie z chemicznymi właściwościami paliwa, a nie z zastępczą średnią kropli, wynikającą z fizycznych parametrów paliwa. Natomiast istotne jest, że w wyniku modelowania uzyskano znacząco różne (w funkcji temperatury otoczenia kropli) wartości
$\tau_{cch1}$ dla porównywanych paliw. Paliwo DFKA, o mniejszej wartości energii aktywacji, cechowało się krótszym czasem określającym pierwszą chemiczną fazę opóźnienia samozapłonu w porównaniu z paliwem bazowym DFB. Jak pokazano na rysunku 6.8 opisywana względna różnica wartości $\Delta \tau_{cch1}$ dla analizowanych paliw jest największa dla niskich temperatur otoczenia kropli (powyżej 19%) i maleje wraz ze wzrostem temperatury gazu otaczającego kroplę paliwa. Wynika to oczywiście z faktu, iż wraz ze wzrostem temperatury otoczenia kropli ułatwiony jest proces powstawania płomienia wybuchowego, który jest zakończeniem okresu $\tau_{cch1}$.
Druga faza chemicznego opóźnienia samozapłonu ($\tau_{cch2}$) określa czas do powstania płomienia wybuchowego. Podobnie jak $\tau_{cch1}$ ta część opóźnienia samozapłonu kropli paliwa jest okresem potrzebnym wyłącznie na chemiczne reakcje i dla tego również nie zależy od średnicy zastępczej kropli paliwa. Z równań (6.17 i 6.18 zamieszczonych w rozdziale 6.1) wynika, że chemiczna druga faza opóźnienia samozapłonu kropli paliwa jest wielokrotnie większa niż chemiczna pierwsza. Przedstawiają to dane zawarte na rysunkach 6.9 i 6.10.
Rysunek 6.9. Chemiczne drugie opóźnienie samozaplonu ($\tau_{cch2}$) dla paliwa DFB
Rysunek 6.10. Chemiczne drugie opóźnienie samozaplonu ($\tau_{cch2}$) dla paliwa DFKA
Z przedstawionych powyżej rysunków widać wyraźnie, że chemiczna druga faza opóźnienia samozaplonu dla bazowego paliwa (DFB) jest kilkanaście procent dłuższa niż dla zmodyfikowanego paliwa DFKA (rysunek 6.11). Długotrwałość zarówno pierwszej jak i drugiej części chemicznego opóźnienia samozaplonu (w odniesieniu do jednego punktu pracy konkretnego silnika o zapłonie samoczynnym) zależna jest od energii aktywacji paliwa. Ponieważ modyfikowane paliwo (DFKA) ma mniejszą wartość energii aktywacji (skutkiem dodatku azotanu 2-etylheksylowego) to w wyniku modelowania uzyskano znacznie mniejsze wartości opóźnienia tej części samozaplonu niż dla paliwa bazowego DFB.
W przypadku wspomianego wcześniej surowego oleju roślinnego zarówno pierwsza jak i druga część chemicznego opóźnienia samozaplonu kropli tego paliwa, wyliczona równaniami zawartymi w omawianym modelu, byłyby nieznacznie dłuższe niż dla konwencjonalnego oleju napędowego. Wynika to z faktu, iż surowy olej roślinny charakteryzuje się nieco większą energią aktywacji. Natomiast wartości $\tau_{cch1}$ i $\tau_{cch2}$ w przypadku alkoholu etylowego są wielokrotnie większe (w odniesieniu do oleju napędowego), ponieważ energia aktywacji dla tego paliwa jest ponad dwukrotnie wyższa. W rzeczywistym silniku o zapłonie samoczynnym zasilanym tylko etanolem najprawdopodobniej nie zastąpiłaby samozapłon tego paliwa (ze względu na zbyt długie opóźnienie samozaplonu). W silnikach ZS zasilanych mieszaniną oleju napędowego z etanolem (emulsja) zachodzi inny model procesu samozaplonu – w pierwszym etapie, po okresie samozaplonu charakterystycznym dla oleju napędowego ($\tau_{c,DF}$) zapalają się krople oleju napędowego i dopiero powstałe w ten sposób ogniska płomienia zapalają (po kolejnym okresie opóźnienia zapłonu, charakterystycznym dla etanolu) to paliwo. Istnieje również inny sposób wykorzystania alkoholu etylowego w silniku ZS [13] – do powietrza w kolektorze dolotowym (w suwie napełniania) doprowadzany jest rozpylony alkohol etylowy, który w końcowym etapie procesu sprzężenia zapalany jest żagwą płomienia powstałą po samozaplonie głównej dawki oleju napędowego. W przypadku opisywanego sposobu spalania etanolu w silniku o zapłonie samoczynnym główną (w sensie energetycznym) dawką paliwa ciągle pozostaje olej napędowy, który dodatkowo spełnia
również funkcję dawki zapalającej, natomiast alkohol etylowy, wtryskiwany do powietrza w kolektorze dolotowym, w znacząco mniejszej dawce niż olej napędowy, doprowadzany jest celem zmiany przebiegu procesu spalania (np. obniżenia temperatury spalania i zmniejszenia w związku z tym emisji NOx w spalinach).
Nie jest to jednak typowy silnik dwupaliwowy, ponieważ w takim silniku (dwupaliwowym) niewielka dawka oleju napędowego jest tylko dawką zapalającą dużej, głównej dawki paliwa alternatywnego (którego spalanie zapewnia uzyskanie potrzebnej energii i mocy).
W obydwu opisanych przykładach możliwości wykorzystania alkoholu etylowego (jako paliwa dla silnika ZS) krople etanolu zapalane są dopiero po samozapłonie kropel oleju napędowego, co wynika z nieporównywalnie dłuższego opóźnienia samozaplonu etanolu (na co wskazuje również modelowanie $\tau_{\text{csum}}$) w porównaniu z olejem napędowym. Dlatego też opóźnienie samozaplonu dla mieszaniny dwóch paliw nie musi być średnią arytmetyczną opóźnienia każdego z tych paliw.
W myśl przedstawionego w rozdziale 6.1 modelowania, całkowite opóźnienie samozaplonu ($\tau_{\text{csum}}$) kropli paliwa jest sumą wartości przedstawionych dwóch fizycznych oraz dwóch chemicznych składowych tego procesu. Wartości $\tau_{\text{csum}}$ w funkcji temperatury gazu i zastępczej średnicy kropli dla paliwa DFB i DFKA przedstawiają rysunki 6.12 oraz 6.13.
Rysunek 6.12. Całkowite opóźnienie samozaplonu ($\tau_{c,\text{sum}}$) dla paliwa DFB
Rysunek 6.13. Całkowite opóźnienie samozaplonu ($\tau_{c,\text{sum}}$) dla paliwa DFKA
Z rysunków tych wynika, że sumaryczne opóźnienie samozaplonu ($\tau_{c,\text{sum}}$) dla modyfikowanego paliwa DFKA jest krótsze o $18 \div 20\%$ (w zależności od temperatury gazu oraz zastępczej średnicy kropli) od paliwa bazowego DFB – rysunek 6.14.
Rysunek 6.14. Różnica w całkowitym opóźnieniu samozaplonu ($\Delta\tau_{c,\text{sum}}$) pomiędzy paliwami DFB i DFKA
Należy jednak pamiętać, że poszczególne fazy opóźnienia samozaplonu kropli paliwa (dwie fizyczne i dwie chemiczne) nie wpływają w taki sam sposób na długotrwałość sumarycznego (całkowitego) opóźnienia samozaplonu. Dla dwóch paliw węglowodorowych (DFB i DFKA) oraz dwóch paliw alternatywnych (które mogą być stosowane jako dodatki do oleju napędowego) przedstawia to rysunek 6.15.
Rysunek 6.15. Obliczone fazy opóźnienia samozapłonu analizowanych paliw
Widać wyraźnie, że największy udział w całkowitym opóźnieniu samozapłonu dla przypadku oleju napędowego (DFB i DFKA) ma fizyczna druga część ($\tau_{cph2}$), odpowiedzialna za odparowanie paliwa (do czasu pojawienia się niskotemperaturowego płomienia) – około 96% całego czasu $\tau_{csum}$. W zestawieniu z czasem $\tau_{cph2}$, czas potrzebny w tym przypadku na doprowadzenie kropli paliwa do temperatury wrzenia jest znacznie krótszy (ok. 2,8% całego udziału dla paliwa DFB). Natomiast chemiczna druga faza opóźnienia samozapłonu dla tego paliwa zajmuje czas ok. 0,5% całego $\tau_{csum}$, wobec udziału czasu trwania $\tau_{cch1}$ poniżej 0,1%.
Inaczej przedstawia się sytuacja udziałów poszczególnych faz opóźnienia samozapłonu w przypadku analizy innych paliw, np. wspominanych wcześniej paliw alternatywnych: surowego oleju roślinnego i/lub alkoholu etylowego. Przykładowo, dla surowego oleju roślinnego udział pierwszej fizycznej fazy opóźnienia samozapłonu ($\tau_{cph1}$) uległby wydłużeniu, ze względu na większą temperaturę wrzenia tego paliwa w porównaniu z olejem napędowym. Druga fizyczna faza opóźnienia samozapłonu ($\tau_{cph2}$), która rozpoczyna się od chwili uzyskania przez kroplę paliwa temperatury wrzenia, a kończy się w momencie pojawienia się pierwszych ognisk zimnego płomienia może być dla surowego oleju roślinnego dłuższa bądź krótsza w porównaniu z konwencjonalnym olejem napędowym w zależności od przyjętej średnicy i temperatury otoczenia kropli tych paliw. Zarówno pierwsza oraz druga chemiczna część opóźnienia samozapłonu ($\tau_{cch1}$ i $\tau_{cch2}$) dla oleju rzepakowego, słonecznikowego, etc. będą także dłuższe niż dla paliwa DFB ze względu na wartość energii aktywacji i utajonego ciepła parowania tych paliw. W przypadku etanolu, paliwa o małej wartości LC, udział 4 analizowanych składowych opóźnienia samozapłonu będzie jeszcze inny niż dla paliw przeznaczonych z założenia dla silników o zapłonie samoczynnym – przedstawia to rysunek 6.15.
Pierwsza fizyczna część opóźnienia samozapłonu byłaby nieco krótsza niż w przypadku oleju napędowego ze względu na znacznie niższą temperaturę wrzenia tego paliwa, co prowadziłoby również do mniejszego udziału tej fazy w całkowitym opóźnieniu samozapłonu (w zestawieniu z olejem napędowym). Druga fizyczna część opóźnienia samozapłonu dla przypadku alkoholu etylowego byłaby już znaczaco dłuższa (ponad dwukrotnie) w porównaniu z $\tau_{cph2}$ dla oleju napędowego, co wynika z większego ciepła parowania, wyższej temperatury samozapłonu oraz większej energii aktywacji dla tego paliwa. Jednak pomimo, iż długotrwałość tej fazy ($\tau_{cph2}$) w przypadku etanolu byłaby większa, to jednak jej udział w całkowitym opóźnieniu samozapłonu byłby
mniejszy niż dla porównywanych paliw (tylko ok. 85 %). Chemiczna pierwsza faza opóźnienia samozaplonu dla alkoholu etylowego także byłaby istotnie dłuższa niż w przypadku oleju napędowego, co można tłumaczyć także znacznie większą energią aktywacji dla tego paliwa, niemniej jej udział w całkowitym czasie opóźnienia samozaplonu pozostaje marginalny. Chemiczna druga część opóźnienia samozaplonu natomiast byłaby już wielokrotnie dłuższa w przypadku etanolu (w porównaniu do paliw typowych dla silników z zapłonem samoczynnym) również ze względu na znacznie większą energię aktywacji tego paliwa, co powoduje, że jej udział w całkowitym opóźnieniu samozaplonu (tego paliwa) byłby już znaczący – ok. 14,5 %.
Należy jednak wyraźnie podkreślić, że zmniejszenie się udziału którejś fazy opóźnienia samozaplonu (WFt), np. drugiej fizycznej części $\tau_{\text{sum}}$, przy porównaniu oleju napędowego i etanolu, nie świadczy o skróceniu czasu trwania tej fazy. Potwierdzenie tego przypadku przedstawiono na rysunkach 6.16 i 6.17.
6.4. Badania eksperymentalne weryfikujące wyniki modelowania opóźnienia samozapłonu paliwa
6.4.1. Metodyka i stanowisko pomiarowe
Eksperymentalną część badań przeprowadzono w jednym z laboratoriów silników spalinowych Politechniki Krakowskiej. Schemat tego stanowiska przedstawiony został na rysunku 6.18. Szczegółowy opis modułów pomiarowych zamieszczony został w podrozdziale 5.2. Zasadniczymi elementami tego stanowiska są oczywiście stosowane w badaniach dwa silniki o zapłonie samoczynnym: badawczy, jednocylindrowy, niedoładowany silnik typu SB 3.1, wyposażony w pompę wtryskową (celowo silnik starszej generacji) oraz seryjny, czterocylindrowy, turbodoładowany silnik VW 1.9 TDI z wysokociśnieniowym wtryskiem paliwa i podziałem dawki paliwa na części. Charakterystyki techniczne tych silników zamieszczone są w tabeli 6.2.
| Parametr | Silnik SB 3.1 (Silnik badawczy) | VW 1.9 TDI (Silnik seryjny) |
|--------------------------|---------------------------------|----------------------------|
| układ spalania | bezpośredni wtrysk paliwa do otwartej komory spalania w tłoku | bezpośredni wtrysk paliwa do otwartej komory spalania w tłoku |
| układ zasilania paliwem | tłokowa pompa wtryskowa | pompowtryskiwacze |
| wtryskiwacz | hydrauliczny | elektromagnetyczny |
| rozpylacz | 4-otworowy, φ=0.35 mm | 5-otworowy, φ=0.20 mm |
| maks. ciśnienie wtrysku paliwa | 95 MPa | 200 MPa |
| układ zasilania powietrzem | N/A | turbodoładowany z intercoolerem |
| objętość skokowa | 1850 cm³ | 1896 cm³ |
| liczba cylindrów | 1 | 4 |
| średnica tłoka | 127,0 mm | 79,5 mm |
| skok tłoka | 146,0 mm | 95,5 mm |
| stopień sprężania | 15,75 | 18,00 |
| moc znamionowa | 23 kW | 85 kW |
| prędkość obrotowa silnika maksymalnej mocy | 2200 obr/min | 4000 obr/min |
| maks. moment obrotowy silnika | 110 Nm | 285 Nm |
| prędkość obrotowa silnika maks. momentu obrotowego | 1600 obr/min | 1900 obr/min |
Oba te silniki zamiennie połączone były mechanicznie z elektrowirową hamownią silnikową firmy Schenck, sterowaną kontrolerem (1), z masową, dynamiczną miernicą zużycia paliwa AVL Fuel Balance (2). Wylot spalin obydwu silników połączony był z homologacyjnym układem pomiarowym gazowych składników spalin AVL Bench Emission System (3) oraz dymomierzem spalin AVL Smoke Meter SM 401 (4). Pomiar parametrów kontrolnych obu silników (temperatury powietrza przed/za: sprężarkę, intercoolerem, EGR, temperatury spalin przed/za: turbiną, OXY CAT, DPF, etc.) odbywał się z użyciem Bench Control System (5). Pomiar parametrów diagnostycznych silnika VW 1.9 TDI realizowany był z wykorzystaniem systemów Bosch/VCDS (6). Obydwa silniki wyposażone były w osprzęt firmy AVL pozwalający na pomiary i analizę szybkozmiennych przebiegów ciśnienia w cylindrze w funkcji kąta obrotu wału korbowego. Ten system pomiarowy składał się m.in. z piezoelektrycznych czujników (7,8) ciśnienia czynnika roboczego, indukcyjnego czujnika (9) przemieszczenia iglicy wtryskiwacza (badawczy silnik SB 3.1), enkodera kąta obrotu wału korbowego (10), oraz systemu pomiarowego AVL Indimeter 617D (11). Ten tor pomiarowy pozwalał na analizę otwartych wykresów indykatorowych (przebieg ciśnienia czynnika roboczego w cylindrze silnika w funkcji kąta obrotu wału korbowego) wzbogaconych o wykres przemieszczenia iglicy wtryskiwacza.
W przypadku badawczego silnika SB 3.1 przyjęto, że początek wtrysku paliwa \((\alpha_{si})\) tożsamym jest z początkiem wzniosu iglicy wtryskiwacza (dla danego punktu pracy tego silnika). Jest to tym bardziej uzasadnione, że obydwa testowane paliwa (DFB i DFKA) miały taką samą lepkość kinematyczną i w związku z tym tak przyjęty sposób określania początku wtrysku obu paliw obarczony jest takim samym błędem. Początek samozapłonu paliwa \((\alpha_{sc})\) określono w oparciu o otwarty wykres indykatorowy jako kątowe położenie wału korbowego silnika względem GMP tłoka, przy którym następuje gwałtowny przyrost ciśnienia czynnika roboczego (efekt samozapłonu paliwa). Ponieważ każdy tłokowy silnik spalinowy charakteryzuje się pewną naturalną niepowtarzalnością kolejnych cykli pracy (przy tej samej prędkości obrotowej i obciążeniu silnika) to w celu uzyskania i analizy reprezentatywnego statystycznie przebiegu \(p_c(\alpha)\) uśredniano sto kolejnych cykli pracy silnika i dopiero taki otwarty wykres indykatorowy służył do wyznaczenia początku samozapłonu dla każdego z badanych paliw. Pomiarowe opóźnienie samozapłonu \((\tau_c)\) określano jako kątową odległość pomiędzy początkiem wtrysku i początkiem samozapłonu badanego paliwa. W przypadku seryjnego silnika VW 1.9 TDI nie można było zastosować dokładnie takiej samej metodyki pomiaru opóźnienia samozapłonu, ponieważ w tym silniku nie można w prosty sposób zamontować indukcyjnego przetwornika przemieszczenia iglicy rozpylacza paliwa (m.in. ze względu na konstrukcję pompowtryskiwaczy). Z tego powodu przyjęto, że początek wtrysku paliwa jest tożsamym z początkiem narastania wartości sygnału sterującego tym pompowtryskiwaczem. Ponieważ głównym celem autorów nie było określenie bezwzględnej wartości początku wtrysku paliwa (i opóźnienia samozapłonu) tylko wyznaczenie względnnej (procentowej) różnicy pomijąd opóźnieniem samozapłonu badanych paliw, to błąd popełniany przy zastosowanej metodzie określania \(\alpha_{si}\) nie ma wpływu na określoną w ten sposób względną procentową różnicę \(\tau_c\) dla obu badanych paliw. Początek narastania sygnału sterującego otwarciem pompowtryskiwacza
(przyjmowany jako początek wtrysku paliwa) mierzono i odczytywano z wykorzystaniem diagnostycznego systemu pomiarowego VCDS (6) połączonego z gniazdem diagnostycznym OBD silnika VW 1.9 TDI.
6.4.2. Wyniki badań silnikowych opóźnienia samozaplonu stosowanych paliw
Zgodnie z opisaną w rozdziale 6.3.1 metodą wyznaczono pomiarowo opóźnienie samozaplonu ($\tau_c$) dla paliwa bazowego (DFB) i paliwa o zwiększonej wartości liczby cetanowej (DFKA) z wykorzystaniem dwóch silników: badawczego silnika jednocylindrowego SB 3.1 oraz seryjnego silnika VW 1.9 TDI. W przypadku obydwu silników $\tau_c$ określano przy prędkości obrotowej maksymalnego momentu obrotowego (1600 obr/min dla silnika SB 3.1 i 2000 obr/min dla silnika VW 1.9 TDI) oraz obciążeniu wynoszącym 60% maksymalnego momentu obrotowego. Wyniki tych badań dla paliw DFB i DFKA dla jednocylindrowego silnika SB 3.1 (starszej generacji) przedstawione zostały na rysunku 6.19, natomiast opóźnienie samozaplonu dla tych paliw zasilających silnik VW 1.9 TDI zamieszczono na rysunku 6.20.
Z danych zamieszczonych na rysunku 6.19 i 6.20 wynika, że paliwo DFKA (o zwiększonej wartości liczby cetanowej) charakteryzowało się oczywiście krótszym opóźnieniem samozaplonu niż paliwo bazowe (DFB) dla obydwu wykorzystywanych silników. Widać ponadto, że opóźnienie samozaplonu, określone dla obydwu paliw jest znacząco krótsze w przypadku silnika nowocześniejszej konstrukcji. Wynika to z tendencji występującej na świecie od kilkudziesięciu lat, aby silniki o zapłonie samoczynnym nowszej generacji charakteryzowały się coraz krótszym opóźnieniem samozaplonu paliwa, ponieważ prowadzi to do zmniejszenia emisji tlenków azotu w spalinach. Osiąga się to metodami konstrukcyjnymi, regulacyjnymi silnika i oczywiście paliwowymi.
Jak wspomniano wcześniej opóźnienie samozaplonu $\tau_{csum}$ wynikające z obliczeń w ramach modelowania wyrażone jest w jednostce czasu, tzn. w milisekundach, natomiast opóźnienie samozaplonu określone w badaniach silnikowych wyrażone jest oczywiście w stopniach obrotu wału korbowego silnika. Ze względu na zmienność prędkości kątowej ($\omega$) wału korbowego silnika w funkcji kąta obrotu ($\alpha$) tego wału (np. inna wartość chwilowa $\omega$ dla procesu sprężania i inna wartość chwilowa $\omega$ dla procesu rozprężania), to
nie ma możliwości dokładnego przeliczenia $\tau_c$ [°OWK] z pomiarów silnikowych na $\tau_{c\text{sum}}$ [ms] z modelowania. Z tego powodu z wartości $\tau_c$ z pomiarów silnikowych dla paliw DFB i DFKA wyliczono procentową różnicę $\Delta \tau_c$ w opóźnieniu samozapłonu dla tych paliw i dla obu stosowanych w badaniach silników – przedstawia to rysunek 6.21.
Z danych zawartych na powyższym rysunku wynika, że różnice w wartościach opóźnienia samozapłonu paliwa DFB i DFKA (uzyskane z pomiarów) dla obydwu stosowanych silników są podobne i wynoszą: 20.9 % dla silnika SB 3.1 (starszej generacji) oraz 18.8 % dla silnika VW 1.9 TDI.
Aby określić zgodność obliczeń z pomiarami silnikowymi wykorzystano obliczoną z modelu procentową różnicę $\Delta \tau_{c\text{sum}}$ pomiędzy paliwami DFB i DFKA oraz procentową różnicę $\Delta \tau_c$ pomiędzy tymi paliwami z pomiarów silnikowych, co przedstawia rysunek 6.22.
Można przyjąć, że w przypadku wykorzystania tak uproszczonego modelu obliczeniowego, dotyczącego modelowania opóźnienia samozapłonu pojedynczej, reprezentatywnej kropli paliwa (a nie widma rozpylenia) uzyskane porównanie z
badaniami silnikowymi (doświadczalnymi) jest zadowalające. W związku z powyższym, stwierdzeniem końcowym tej części badań jest wniosek, że przyjęty sposób modelowania opóźnienia samozapłonu może być stosowany we wstępnych rozważaniach doboru nowego typu paliwa lub dodatków paliwowych, w celu określenia ich wpływu na zmianę opóźnienia samozapłonu w rzeczywistych warunkach panujących w cylindrze silnika o zapłonie samoczynnym.
6.5. Podsumowanie i wnioski rozdziału 6
Przeprowadzone modelowanie opóźnienia samozapłonu pojedynczych kropel różnych paliw oraz wykonane laboratoryjne badania doświadczalne pozwalają na sformułowanie następujących wniosków:
- modelowanie różnicy opóźnienia samozapłonu ($\Delta \tau_{c\text{sum}}$) pojedynczych kropel dwóch paliw węglowodorowych (różniących się wartością liczby cetanowej) jest zbieżne z rzeczywistymi pomiarami silnikowymi, w sposób wystarczający do praktycznej analizy $\tau_c$ tych paliw,
- paliwo DFKA o zwiększonej liczbie cetanowej poprzez skrócenie faz: fizycznej drugiej, chemicznej pierwszej i chemicznej drugiej (względem paliwa DFB) prowadzi do istotnego, korzystnego skrócenia całkowitego opóźnienia samozapłonu,
- charakter przebiegu funkcji $\tau_{c\text{sum}}(T, D_d)$ jest taki sam dla wszystkich analizowanych paliw,
- sumaryczne opóźnienie samozapłonu ($\tau_{c\text{sum}}$) maleje dla wszystkich analizowanych paliw ciekłych wraz ze wzrostem temperatury otoczenia kropli oraz ze zmniejszaniem się średnicy zastępczej kropli paliwa,
- największy udział w całkowitym opóźnieniu samozapłonu ($\tau_{c\text{sum}}$) dla wszystkich modelowanych paliw ciekłych zajmuje druga fizyczna faza ($\tau_{c\text{ph2}}$) – proces odparowania paliwa,
- obydwie fizyczne części opóźnienia samozapłonu ($\tau_{c\text{phi}}$) są zależne zarówno od średnicy jak i temperatury otoczenia kropli paliwa. Wraz ze wzrostem temperatury oraz zmniejszaniem się średnicy kropli paliwa czas $\tau_{c\text{phi}}$ maleje,
- obydwie chemiczne części opóźnienia samozapłonu ($\tau_{c\text{chi}}$) są zależne wyłącznie od temperatury otoczenia kropli paliwa (nie zależą od średnicy kropli). Wraz ze wzrostem temperatury czas $\tau_{c\text{chi}}$ również maleje,
- w przypadku stosowania dwóch różnych paliw zmniejszenie się procentowego udziału którejś fazy opóźnienia samozapłonu (WF$_{c_i}$) niekoniecznie musi świadczyć o skróceniu czasu ($\tau_{c_i}$) tej fazy. Przykładem mogą być wartości WF$_{c\text{ph2}}$ i $\tau_{c\text{ph2}}$ dla oleju napędowego i etanolu,
- opóźnienie samozapłonu dla mieszaniny dwóch paliw nie musi być średnią arytmetyczną opóźnienia każdego z tych paliw (przykładem jest mieszanina oleju napędowego i etanolu),
- różnica w opóźnieniu samozapłonu ($\tau_{c\text{sum}}$) dla dwóch różnych paliw nie musi być wartością stałą w całym polu pracy silnika. W niektórych warunkach temperatury i średnicy kropel tych paliw $\tau_{c\text{sum}}$ może być dłuższe dla paliwa
bazowego, a w innych warunkach $\tau_{\text{sum}}$ będzie krótsze dla tego paliwa w porównaniu z drugim analizowanym paliwem. Typowym tego przykładem jest porównanie sumarycznego opóźnienia samozapłonu dla oleju napędowego i surowego oleju roślinnego: w obszarze niskiej temperatury otoczenia oraz dużych kropel surowy olej rzepakowy wykazuje większe opóźnienie samozapłonu niż olej napędowy, natomiast w obszarze wyższej temperatury otoczenia (występujących podczas średniej i dużej prędkości obrotowej i obciążeń silnika) krople oleju rzepakowego mają mniejsze opóźnienie samozapłonu w porównaniu z olejem napędowym.
7. Synergia jednoczesnego stosowania dwóch dodatków do paliwa
7.1. Wprowadzenie
Głównym celem niniejszej pracy doktorskiej, jak wynika z celów pracy zawartych w podrozdziale 4.2, jest wykazanie, że jednoczesne stosowanie specjalnie dobranych dodatków do paliwa, z których jeden zmniejszając prędkość spalania kinetycznego prowadzi do zmniejszenia emisji NOx oraz drugi, który poprzez zwiększenie dyfuzyjnej prędkości spalania powoduje zmniejszenie emisji PM w spalinach. Teoretycznie powinno to prowadzić do wystąpienia zjawiska synergii hiperaddytywnej, która jeszcze intensywniej zmniejsza emisję NOx oraz jeszcze silniej zmniejsza emisję PM w spalinach, niż w przypadku użycia tych dodatków do paliwa oddzielnie. Ponadto, równoczesne zastosowanie dodatków Innocet i Reduxco powinno wpływać na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła w taki sposób, że zmniejszy się kinetyczna prędkość spalania i zwiększy się prędkość spalania dyfuzyjnego w stopniu jeszcze większym, niż dla stosowania tych dodatków oddzielnie. W tym celu przeprowadzono laboratoryjne badania hamowniane z wykorzystaniem silnika VW 1.9 TDI (rysunek 7.1), o charakterystyce podanej w podrozdziale 6.3.1, w tabeli 6.2, zasilanego czterema paliwami (o właściwościach opisanych w podrozdziale 5.1) w ramach charakterystyki obciążeniowej silnika (stała prędkość obrotowa odpowiadająca maksymalnemu momentowi obrotowemu i zmienne obciążenie). Paliwem bazowym (referencyjnym) był olej napędowy B10 (oznaczony symbolem DF i kolorem niebieskim), jednym z paliw testowych był olej napędowy B10 z dodatkiem Innocet, zmniejszającym prędkość spalania w fazie kinetycznej (oznaczony symbolem DFKA i kolorem zielonym), kolejnym z paliw testowych był olej napędowy B10 z dodatkiem Reduxco, zwiększającym prędkość spalania w fazie dyfuzyjnej (oznaczony symbolem DFDA i kolorem brązowym), zasadniczym, kompleksowym paliwem testowym był olej napędowy B10 z dodatkiem zarówno Innocet oraz Reduxco, dla którego prezentowane badania laboratoryjne mają wykazać istnienie zjawiska synergii pomiędzy oddziaływaniem obu stosowanych dodatków a zmniejszeniem stężenia NOx w spalinach (intensywniej niż wynikłoby to z sumy oddziaływania dodatków KA i DA) przy jednoczesnym zmniejszeniu emisji PM w spalinach. Paliwo to, zarówno w tekście jak i na wykresach oznaczone jest symbolem DFS i kolorem czerwonym.
7.2. Wyniki badań i ich analiza
7.2.1. Parametry energetyczne
Podstawowymi parametrami energetycznymi danego silnika spalinowego są: godzinowe ($G_f$) i jednostkowe ($g_f$) zużycie paliwa oraz sprawność ogólna ($\eta_t$). Wpływ obciążenia silnika na godzinowe zużycie paliwa ($G_f$) dla paliwa bazowego (DF) i kompleksowego paliwa testowego (DFS) przedstawia rysunek 7.2. Ponieważ wpływ obciążenia silnika na zmianę wartości $G_f$ jest wielokrotnie większy niż wpływ stosowanych w badaniach paliw, to na rysunku 7.3 przedstawiono wartości procentowego zmniejszenia godzinowego zużycia paliw testowych w odniesieniu do godzinowego zużycia paliwa bazowego.
Rysunek 7.2. Godzinowe zużycie paliwa ($G_f$) w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.3. Procentowa różnica w wartościach godzinowego zużycia paliwa ($\Delta G_f$) w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Z danych przedstawionych na tym wykresie wynika, że w całym zakresie obciążenia silnika zastosowanie paliwa z dodatkiem *Reduxco* zmniejsza zużycia paliwa ($G_f$) w porównaniu z konwencjonalnym olejem napędowym. Jednak dla małego obciążenia silnika różnica ta jest stosunkowo niewielka – około jednego procenta. Natomiast dla obciążenia silnika większego niż 175 Nm (60% maksymalnego obciążenia - $M_{\text{omax}}$) względne zmniejszenie wartości $G_f$ zaczyna przyjmować znacząco większe wartości. Dla największego, stosowanego w badaniach momentu obrotowego silnika (Mo = 250 Nm – 86% $M_{\text{omax}}$) zastosowanie paliwa testowego powoduje zmniejszenie godzinowego zużycia paliwa o 4% (w porównaniu do paliwa bazowego). Inaczej sytuacja przedstawia się dla paliwa z dodatkiem *Innocet*. Przy mniejszych obciążeniach silnika (do 150 Nm w tym przypadku – ok. 50% obciążenia maksymalnego) dodatek *Innocetu* powoduje niewielkie zwiększenie zużycia paliwa. Dopiero praktycznie po przekroczeniu obciążenia silnika, związanego z zamknięciem zaworu EGR, uwypukla się korzystne oddziaływanie *Innocetu* w paliwie na zmniejszenie zużycia tego paliwa w odniesieniu do paliwa bazowego. Przy maksymalnym stosowanym w badaniach obciążeniu silnika procentowe zmniejszenie zużycia tego paliwa wynosi prawie 3% i jest tylko niewiele mniejsze od procentowego zmniejszenia $G_f$ dla paliwa z *Reduxco*. Najbardziej interesujące jest, że paliwo testowe (kompleksowe) z domieszką obydwu dodatków charakteryzuje się dużo mniejszym zużyciem paliwa (w odniesieniu do paliwa bazowego), w całym zakresie obciążenia silnika, niż oba badane paliwa z dodatkami stosowanymi oddzielnie.
Ponieważ pomiary przeprowadzono przy stałej prędkości obrotowej silnika, to przy stałych obciążeniach procentowe zmiany godzinowego ($G_f$) i jednostkowego zużycia paliwa ($g_f$) oraz sprawności ogólnej silnika ($\eta_f$) muszą być takie same dla badanych paliw, zatem wnioski wynikające z analizy wpływu obciążenia silnika na jednostkowe zużycie paliwa i sprawność ogólnej silnika są takie same jak wnioski z analizy godzinowego zużycia paliwa.
Jak wspomniano wcześniej oprócz pomiaru i analizy podstawowych parametrów energetycznych silnika mierzono również parametry, które pozwalają na kontrolę pracy silnika. Z danych zawartych na rysunku 7.4 wynika, że temperatura spalin silnika zasilanego kompleksowym paliwem testowym jest znacząco mniejsza (przeszło 100°C
dla dużego obciążenia silnika) od temperatury spalin dla przypadku paliwa bazowego. Tak duża różnica temperatury spalin (na korzyść paliwa testowego – DFS) nie wynika z różnic w mniejszej wówczas wartości godzinowego zużycia paliwa (rysunek 7.2).
Przyczyną takiego stanu rzeczy może być kończący się wcześniej proces spalania paliwa w cylindrze silnika. Zjawisko to jest korzystne, ponieważ wcześniejszy koniec spalania i mniejsza w związku z tym temperatura spalin zmniejszają straty energii unoszonej ze spalinami. W bilansie ogólnym zjawisko to zwiększa ilość energii, która może być zamieniona w cylindrze silnika na wykonanie pracy technicznej.
Jedną z przyczyn wcześniejszego zakończenia procesu spalania (przy takim samym początku wtrysku obu paliw) może być wcześniejszy początek samozapłonu paliwa (skrócenie opóźnienia samozapłonu). Wówczas cały proces spalania odbywa się i kończy wcześniej.
Inną przyczyną wcześniejszego końca spalania może być zwiększenie prędkości spalania, co ma wpływ na mniejszą długotrwałość spalania i w związku z tym wcześniejszy koniec spalania.
Analiza wykresów indykatorowych i prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika (podrozdziały 7.1.3 oraz 7.1.4) pozwoli na rozstrzygnięcie, która z tych hipotez jest prawdziwa. Nie zmienia to jednak faktu, że podobnie jak w przypadku analizy zużycia paliwa (rysunek 7.2) największe korzystne różnice w wartościach temperatury spalin (dla paliwa bazowego i paliwa testowego – DFS) występują przy dużym obciążeniu silnika (rysunek 7.5). Potwierdza to wcześniej przedstawiony wniosek, że pozytywne oddziaływanie katalizatora w paliwach testowych (DFDA i DFS) uwydatnia się przy większym momencie obrotowym silnika (co wiąże się z dużą wówczas temperaturą w cylindrze silnika).
Rysunek 7.4. Temperatura spalin w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.5. Procentowa różnica w wartościach temperatury spalin w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.2.2. Skład spalin
Z punktu widzenia szybkozmiennych procesów w tłokowym silniku spalinowym, w aspekcie składu spalin, najistotniejsze są limitowane podczas homologacji składniki spalin. W tej grupie znajduje się tlenek węgla (CO), gazowe węglowodory (HC), tlenki azotu (NOx), cząstki stałe (PM) oraz nietoksyczny dwutlenek węgla (CO₂).
Tworzenie się dwutlenku węgla (CO₂) związane jest bezpośrednio z masą spalonego danego paliwa w silniku ZS.
W aspekcie chemicznym tworzenie się tlenku węgla (CO) w warunkach spalania w cylindrze silnika ZI związane jest z globalnym niedoborem tlenu (mieszanka homogeniczna). Natomiast w cylindrze silnika ZS tworzenie się CO (nawet przy globalnym nadmiarze tlenu) możliwe jest wskutek lokalnego niedoboru tlenu wokół strug wtryskiwanego paliwa po jego samozaplonie i w procesie spalania (mieszanka heterogeniczna).
Gazowe węglowodory (HC) w spalinach silnika ZS są wynikiem głównie niecałkowitego spalania, a ich tworzenie się, nawet przy dostatecznej ilości tlenu, związane jest głównie ze zbyt niską temperaturą w strefie spalania paliwa. Współczesne silniki ZS, w tym silnik wykorzystany w badaniach, w wyniku stosowania różnorakich zabiegów konstrukcyjno-regulacyjnych, charakteryzują się niezwykle małym stężeniem HC w spalinach (nawet przed utleniającym konwertorem katalitycznym) i ich stężenie wynosi zwykle kilka, kilkanaście ppm. Ponadto stosowany powszechnie utleniający konwertor katalityczny ma na tyle dużą sprawność konwersji, że tak naprawdę stężenie HC w spalinach opuszczających silnik ZS nie ma większego znaczenia. Jednak, zarówno stężenie tlenku węgla (CO) jak i węglowodorów (HC) w spalinach silnika zasilanego paliwem bazowym i kompleksowym paliwem testowym jest ważnym wskaźnikiem świadczącym o różnicach w przebiegu procesu spalania dla tych paliw.
Ze względu na przyjęty harmonogram badań pomiarom podlegała zarówno emisja cząstek stałych (PM), jak i zadyminie spalin (D) metodą filtracyjną Bosch’a.
Ważnym parametrem, silnie oddziaływującym na skład spalin jest współczynnik nadmiaru powietrza (\(\lambda\)). Należy pamiętać, że parametr ten ujmuje masę powietrza wykorzystaną w rzeczywistości do spalenia dostarczonej do cylindra silnika masy paliwa w odniesieniu do stałej stochiometrycznej, która zależy od składu elementarnego paliwa. Zarówno dla paliwa bazowego jak i kompleksowego paliwa testowego skład elementarny jest taki sam. Zatem określone w badaniach wartości współczynnika nadmiaru powietrza dla przypadku zasilania silnika paliwem bazowym i testowym (kompleksowym) związane są z jednostkową dawką powietrza i jednostkową dawką paliwa, której wartości wynikają bezpośrednio z godzinowego zużycia paliwa.
Z danych przedstawionych na rysunku 7.6 wynika, że wartości \(\lambda\) dla obu badanych paliw są bardzo zbliżone w całym zakresie obciążenia silnika. Niewielkie zwiększenie wartości \(\lambda\) dla kompleksowego paliwa testowego, w zakresie dużego obciążenia silnika, może być jedną z przyczyn zwiększenia wówczas sprawności ogólnej silnika.
Należy pamiętać, że wartości współczynnika nadmiaru powietrza uwzględniają pośrednio ilość powietrza i tlenu dostarczanych do cylindra silnika (w odniesieniu do dawki paliwa). Jednak w sensie jakościowym (np. w funkcji obciążenia silnika) może to być zupełnie inny przebieg niż stężenie tlenu w spalinach – rysunek 7.8. Wynika to z faktu, iż wartości $\lambda$ definiencyjnie związane są z powietrzem (i tlenem), które doprowadzane są do cylindra silnika i w związku z tym są do dyspozycji w procesie utleniania paliwa. Natomiast stężenie tlenu ($O_2$) w spalinach świadczy o ilości tego gazu, która pozostała po procesie spalania. Jak wynika z danych zamieszczonych na rysunku 7.9 różnica stężenia tlenu w spalinach silnika zasilanego kompleksowym paliwem testowym i paliwem bazowym zmniejsza się (przy jednoczesnym wzroście wartości $\lambda$ dla kompleksowego paliwa testowego, w porównaniu z paliwem bazowym). Świadczy to o efektywniejszym wykorzystaniu tlenu w procesie spalania paliwa testowego (DFS) w zakresie dużego obciążenia silnika, niż ma to miejsce dla paliwa bazowego.
Potwierdzeniem tej tezy jest stężenie tlenu węgla (CO) w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw – rysunek 7.10. Z danych przedstawionych na tym wykresie wynika, że w zakresie dużego obciążenia silnika zasilanego kompleksowym paliwem testowym
stężenie CO w spalinach jest mniejsze, niż dla przypadku paliwa bazowego. Koreluje to z wcześniejszej omawianym lepszym wykorzystaniem tlenu w procesie spalania (tlenek węgla jest typowym produktem niezupełnego spalania). Jest to kolejne potwierdzenie faktu, że oddziaływanie katalizatora w paliwie testowym (DFS) jest skuteczniejsze i bardziej efektywne dla dużego obciążenia silnika.
Dla lepszego zobrazowania wpływu badanych paliw na stężenie tlenku węgla, parametr ten przedstawiono dodatkowo jako względną różnicę stężenia CO w spalinach dla badanych paliw testowych w odniesieniu do paliwa bazowego (rysunek 7.11).
Rysunek 7.10. Stężenie tlenku węgla w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.11. Procentowa różnica w stężeniu tlenku węgla w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
W odróżnieniu od obecności tlenku węgla (który jest wynikiem spalania z lokalnym niedoborem tlenu) występowanie węglowodorów gazowych w spalinach silnika świadczy o spalaniu niecałkowitym, które może zaistnieć nawet przy nadmiarze tlenu, ponieważ jest efektem zbyt małej temperatury spalania. Mimo różnego mechanizmu tworzenia się tlenku węgla i węglowodorów gazowych w spalinach silnika, z rysunku 7.12 można zauważyć, że również w tym przypadku (podobnie jak dla CO) duże obciążenie silnika sprzyja zmniejszeniu stężenia HC w spalinach dla silnika zasilanego kompleksowym paliwem testowym (w porównaniu z zasilaniem paliwem bazowym). Może to być wynikiem większej wówczas temperatury spalania, w której dopala się większa ilość węglowodorów z paliwa, co w bilansie ogólnym zmniejsza ich stężenie w spalinach. Zatem jest to kolejny parametr, który potwierdza skuteczniejsze katalityczne działanie utleniające dodatku do paliwa testowego (kompleksowego) dla dużego obciążenia silnika, które związane są z większą wówczas temperaturą w cylindrze.
Dla pełniejszego zobrazowania wpływu badanych paliw na stężenie węglowodorów w spalinach, parametr ten przedstawiono dodatkowo jako względną różnicę stężenia HC w spalinach dla paliwa bazowego i badanych paliw (rysunek 7.13).
Rysunek 7.12. Stężenie węglowodorów w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.13. Procentowa różnica w stężeniu węglowodorów w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Hipotezę o wyższej temperaturze spalania paliwa z dodatkiem *Reduxco* niż paliwa bazowego (dla dużego obciążenia silnika) uwiarygadnia fakt, iż stężenie tlenków azotu (NOx) jest wówczas również większe (rysunek 7.14). Należy pamiętać, że wzrost temperatury spalania w warunkach pracy silnika spalinowego jest podstawową przyczyną zwiększenia ilości tworzących się tlenków azotu. W sensie fizyko-chemicznym na ilość powstałych cząstek NOx wpływa zarówno temperatura spalania (powyżej 1000 K), dostępność tlenu w reakcji utleniania azotu i długotrwałość tej reakcji. W odniesieniu do silnika z zapłonem samoczynnym nawet w obszarze pracy silnika z aktywną recyrkulacją spalin (EGR) i/lub dla bardzo dużego obciążenia silnika, ze względu na charakter przebiegu procesu spalania w silniku ZS (spalanie ubogich mieszanin paliwowo-powietrznych) dostępność tlenu potrzebnego do utworzenia NOx jest wystarczająca. Mimo szybkozmiennych procesów zachodzących w cylindrze silnika w czasie procesu spalania czas potrzebny na reakcję utleniania azotu jest również wystarczający. Zatem, jak wcześniej wspomniano maksymalna temperatura spalania jest czynnikiem decydującym o ilości powstających tlenków azotu. Istotna jest jednak nie tylko wartość maksymalnej temperatury spalania, ale również zarówno długotrwałość występowania tej temperatury, usytuowanie maksymalnej temperatury spalania względem górnego martwego położenia (GMP) tłoka oraz objętość czynnika roboczego objętego tą temperaturą (w silniku ZS proces spalania nie jest homogeniczny). Z tego powodu większą ilość informacji na temat przyczyn nieco mniejszego stężenia NOx w spalinach silnika zasilanego kompleksowym paliwem testowym (przy dużym obciążeniu) będzie wynikała z analizy prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika (podrozdział 7.1.4).
Należy pamiętać, że NOx jest (w warunkach charakterystycznych dla procesu spalania w silnikach diesla) składnikiem, który ulega tzw. „zamrożeniu”, co oznacza, że taka ilość NOx która powstała w cylindrze silnika jest emitowana do układu wylotowego. W tej sytuacji przyczyny, które wpływają na ilość utworzonego NOx w cylindrze silnika są jedynymi przyczynami, które wpływają na stężenie NOx w spalinach (w układzie wylotowym silnika).
Wpływ badanych paliw na stężenie tlenków azotu w spalinach przedstawiono dodatkowo jako względną, procentową różnicę stężenia NOx w spalinach dla paliwa bazowego i badanych paliw (rysunek 7.15).
Rysunek 7.14. Stężenie tlenków azotu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.15. Procentowa różnica w stężeniu tlenków azotu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Wzrost stężenia NOx w spalinach silnika zasilanego paliwem z dodatkiem *Reduxco* był zasadniczą barierą stosowania tego dodatku do oleju napędowego. Z badań przeprowadzonych dla paliwa z dodatkiem *Innocet* wynika, że spaliny silnika zasilanego takim paliwem charakteryzują się znaczaco mniejszym stężeniem NOx (rysunki 7.14 oraz 7.15). Z przeprowadzonych badań wynika wyraźnie, że zastosowanie kompleksowego paliwa testowego, które zawiera zarówno *Innocet* jak i *Reduxco*, zmniejsza stężenie NOx w spalinach nawet nieco bardziej, niż sam *Innocet* (rysunek 7.15).
W oparciu o przedstawioną wcześniej skrótową analizę mechanizmu powstawania cząstek stałych (PM) i tlenków azotu (NOx) potwierdza się w badaniach różnych silników spalinowych o zapłonie samoczynnym, testowanych w laboratoriach na całym świecie od wielu lat, że zastosowanie jednej metody konstrukcyjnej lub regulacyjnej lub paliwowej, która zmniejsza stężenie NOx w spalinach, zwiększa jednocześnie emisję PM. Przedstawia to schematycznie rysunek 2.1.
Porównawcze badania katalizatora zawartego w paliwie z *Reduxco* i paliwa bazowego również wykazały, że niewielkiemu zwiększeniu emisji tlenków azotu (NOx), odpowiadało jednoczesne zmniejszenie emisji cząstek stałych (PM). Przedstawia to rysunek 7.16 w postaci wartości emisji PM dla kompleksowego paliwa testowego i paliwa bazowego oraz rysunek 7.17, na którym przedstawiona jest względna różnica emisji PM w spalinach silnika zasilanego paliwem bazowym i badanymi paliwami testowymi. Masa cząstek stałych (PM), która mierzona jest w układzie wylotowym silnika jest w rzeczywistości wynikiem bilansu pomiędzy cząstkami stałymi wytworzonymi pod koniec fazy spalania kinetycznego i cząstkami stałymi, które dopalone zostały w cylindrze silnika w fazie spalania dyfuzyjnego. W związku z tym dla pełniejszego zrozumienia przyczyn znacząco mniejszej emisji cząstek stałych w spalinach silnika spalającego paliwo z *Reduxco* i kompleksowe paliwo testowe – z obydwoma dodatkami (w porównaniu z emisją dla paliwa bazowego), przeprowadzona została analiza prędkości wywiązywania się ciepła, przedstawiona w podrozdziale 7.1.4,
zamieszczonym w dalszej części niniejszej publikacji. Jednak już na tym etapie rozważań należy podkreślić, że zastosowanie paliwa z *Reduxco* spowodowało zmniejszenie emisji cząstek stałych (PM) w całym zakresie obciążenia silnika, do ok. 34% (dla dużego obciążenia silnika). W przypadku kompleksowego paliwa testowego potwierdzona została jeszcze większa skuteczność działania obu stosowanych jednocześnie dodatków na zmniejszenie emisji PM w spalinach, w odniesieniu do paliwa bazowego (nawet do 38%). Ponieważ dodatek samego *Innocetu* do oleju napędowego powodował zwiększenie emisji PM, a łączone oddziaływanie obu dodatków (*Innocet* i *Reduxco*) prowadzi do zmniejszenia emisji PM większego nawet niż dla samego *Reduxco* w paliwie, to potwierdza to występowanie zjawiska synergii. Stwierdzenie tego faktu (synergii) nie wyjaśnia jeszcze przyczyny tego zjawiska, które wyjaśnione będzie w podrozdziale 7.1.4 dotyczącym prędkości wywiązywania się ciepła dla paliw zawierających badane dodatki.
Ponieważ jedynym nie transparentnym składnikiem spalin silnika ZS jest sadza, która stanowi monolit cząstek stałych, to zwykle zwiększeniu emisji cząstek stałych w spalinach silnika towarzyszy zwiększenie ich zadymienia. Podobnie jest w tym przypadku. Zarówno paliwo z dodatkiem *Reduxco* jak i kompleksowe paliwo testowe, które charakteryzowały się mniejszą emisją PM, prowadzą również do znacząco mniejszego zadymienia spalin w całym zakresie obciążenia silnika (rysunek 7.18). Dla lepszego zobrazowania omawianego zjawiska, na rysunku 7.19 przedstawiono względną różnicę zadymienia spalin silnika zasilanego badanymi paliwami (w odniesieniu do paliwa bazowego).
7.2.3. Wykresy indykatorowe
Zasadniczym celem badań laboratoryjnych jest nie tylko określenie, czy stosowane zmiany wpływają (pozytywnie lub negatywnie) na przebieg badanego procesu, ale przede wszystkim, dlaczego tak się dzieje. Jeżeli znane są zdarzenia przyczynowo-skutkowe, to prawdopodobnie możliwe jest takie oddziaływanie na obiekt, aby skutki były korzystniejsze. Historycznie rzecz biorąc najstarszą metodą analizy przyczynowo-skutkowej szybkozmiennych procesów wewnątrz cylindra silnika spalinowego jest jego indykowanie. Pomiar ciśnienia czynnika roboczego w cylindrze silnika w funkcji kąta obrotu wału korbowego stosowany jest do tej pory w celu analizy zachodzących w nim procesów.
Zmierzone wykresy indykatorowe dla badanych paliw (przy stałej prędkości obrotowej, charakterystycznej dla maksymalnego momentu obrotowego stosowanego silnika \( n = 2000 \text{ obr/min} \) i różnych obciążeniach – uśrednione dla kilkudziesięciu kolejnych cykli pracy silnika) wykorzystane były w połączeniu z innymi parametrami zmierzonymi komputerowym systemem diagnostycznym VCDS (m.in. początek wtrysku paliwa \( \alpha_{si} \)) pozwoliły na analizę szeregu parametrów:
- początek wtrysku paliwa - \( \alpha_{si} \),
- początek samozaplonu paliwa - \( \alpha_{sc} \),
- opóźnienie samozaplonu paliwa - \( \tau_c \),
- maksymalna prędkość narastania ciśnienia spalania - \( (\frac{dp}{d\alpha})_{\text{max}} \),
- maksymalne ciśnienie spalania - \( p_{c\text{max}} \),
- kąt występowania maksymalnego ciśnienia spalania - \( \alpha_{p\text{cmax}} \).
Ponadto wartości ciśnienia w cylindrze silnika w funkcji kąta OWK (dla badanych paliw) posłużyły do obliczenia prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika, co przedstawiono w kolejnym podrozdziale 7.1.4.
Ponieważ stosowane dodatki do paliw nie wpływały na jego lepkość, to początek wtrysku paliwa był taki sam dla stałych obciążzeń silnika, bez względu na stosowane paliwo. Oczywiście wraz ze zwiększeniem obciążenia silnika optymalny początek
wtrysku paliwa jest wcześniejszy, nad czym czuwa sterownik silnika, w takim sam sposób dla wszystkich paliw.
Początek samozapłonu paliwa ($\alpha_{sc}$) określony został w oparciu o otwarty wykres indyktorowy z wykorzystaniem oprogramowania systemu Indimeter 617D, jako kąt obrotu wału korbowego silnika (względem GMP tłoka) dla którego następuje gwałtowny przyrost ciśnienia w cylindrze silnika. Początek samozapłonu paliwa bazowego i kompleksowego paliwa testowego, w funkcji obciążenia silnika, przedstawiony został graficznie na rysunku 7.20 oraz 7.21 w postaci różnicy (w odniesieniu do paliwa bazowego) dla wszystkich paliw z dodatkami. Z danych zamieszczonych na tych wykresach wynika wyraźnie, że w całym zakresie obciążenia silnika początek samozapłonu paliwa z dodatkiem *Innocet* (DFKA) jest wcześniejszy, a dla paliwa z dodatkiem *Reduxco* (DFDA) – późniejszy niż dla paliwa bazowego. Dla kompleksowego paliwa testowego (DFS) początek samozapłonu paliwa jest w prawdzie nieznacznie późniejszy niż dla paliwa DFKA, ale jednocześnie jest dużo wcześniejszy niż dla paliwa DFDA.
Rysunek 7.20. Początek samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.21. Różnica w początku samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Konsekwencją wcześniejszego początku samozapłonu dla paliwa z dodatkiem *Innocet* i dla kompleksowego paliwa (testowego) jest krótsze wówczas opóźnienie samozapłonu ($\tau_c$), przedstawione na rysunku 7.22 i 7.23.
W krótszym czasie pomiędzy początkiem wtrysku i początkiem samozapłonu paliwa w komorze spalania gromadzi się mniejsza część wtryskiwanej dawki paliwa. Samozapłon mniejszej masy paliwa (przy krótszym $\tau_c$) prowadzi do mniej dynamicznego samozapłonu i spalania paliwa oraz w związku z tym do mniejszej maksymalnej temperatury spalania, co z kolei skutkuje mniejszym stężeniem tlenków azotu (NOx) w spalinach. Taka sytuacja zaistniała zarówno dla paliwa z dodatkiem *Innocet* jak i dla paliwa kompleksowego (z obydwojoma dodatkami). Jest to niezwykle istotne, ponieważ zastosowanie paliwa z dodatkiem tylko *Reduxco* prowadziło do wydłużenia opóźnienia samozapłonu (w porównaniu z paliwem bazowym), co było zasadniczą przyczyną tworzenia się większej ilości NO$_x$ w spalinach w odniesieniu do paliwa bazowego. Jednocześnie, jak wyjaśniono powyżej, zmniejszenie opóźnienia samozapłonu (dla paliwa z *Innocet* i paliwa kompleksowego) prowadzi do zmniejszenia maksymalnej prędkości narastania ciśnienia spalania $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ – rysunek 7.24 oraz 7.25.
Dla porządku należy wyjaśnić kwestię różnic w wartościach parametru $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ dla silników starszej (do EURO 2) i nowszej generacji (powyżej EURO 3). Zasadniczo różnice te związane są z silnym obostrzeniem emisji NOx i PM w nowoczesnych
silnikach spalinowych. Silniki klasy EURO 0 nie były wyposażone m.in. w: podział dawki paliwa na części, układ EGR, opóźniony początek wtrysku paliwa (w stosunku do optymalnego ze względu na $\eta_o$), co sprawiało, że maksymalna wartość prędkości narastania ciśnienia w cylindrze silnika $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ odnosiła się wówczas zawsze do procesu spalania. W nowoczesnych silnikach spalinowych ZS, szczególnie przy małej prędkości obrotowej i obciążeniu silnika, początek wtrysku dzielonej dawki paliwa jest tak późny, że początek samozapłonu występuje po górnym martwym położeniu tłoka. Ponieważ dotyczy to, w szczególności niewielkiej, pilotującej dawki paliwa, to w tej sytuacji maksymalna prędkość narastania ciśnienia w cylindrze silnika jest większa dla procesu sprężania (w okolicy GMP tłoka) niż dla samozapłonu i spalania małej dawki pilotującej (po GMP tłoka). W sytuacji takiej $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ ma większą wartość dla procesu sprężania niż dla procesu spalania paliwa, co przedstawiono schematycznie dla silnika stosowanego w badaniach na rysunku 7.26 (linia 1).
**Rysunek 7.26. Schemat przebiegu ciśnienia w cylindrze silnika 1.9 TDI VW [14]**
Ze schematu tego wynika, że przy małym obciążeniu silnika i późnym początku wtrysku i samozapłonu pilotującej dawki paliwa maksymalna wartość $dp/d\alpha$ występuje dla procesu sprężania, a nie dla procesu spalania. Z tego powodu stosowanie automatyki w oprogramowaniu analizującym wykresy indykatorowe może prowadzić do błędnych wniosków, ponieważ oprogramowanie takie pokaże rzeczywistą maksymalną wartość prędkości narastania ciśnienia w cylindrze silnika (dla procesu sprężania). Tymczasem $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ w etapie procesu spalania (które jest mniejsze niż $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ dla procesu sprężania) odpowiada za skład spalin, w szczególności za stężenie i emisję NOx w spalinach. W związku z tym w niniejszych badaniach analizie poddano wyłącznie $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ dla procesu spalania.
Zazwyczaj skrócenie opóźnienia samozapłonu ($\tau_c$) wiąże się ze zmniejszeniem wartości prędkości narastania ciśnienia po samozapłonie paliwa i prowadzi do uzyskiwania mniejszego maksymalnego ciśnienia spalania ($p_{c\text{max}}$) – rysunek 7.27. Zastosowanie paliwa z dodatkiem *Innocet* oraz kompleksowego paliwa testowego - z obydwooma dodatkami - prowadzi do niewielkiego zmniejszenia wartości maksymalnego
ciśnienia spalania, co przedstawia rysunek 7.28. Z danych tych wynika jednocześnie, że zasilanie silnika paliwem tylko z dodatkiem *Reduxco* powodowało niewielkie zwiększenie $p_{c\text{max}}$, co wynikało z dłuższego wówczas opóźnienia samozaplonu i było jedną z przyczyn większego w tej sytuacji stężenia NOx w spalinach silnika. Zastosowanie obu dodatków (*Innocet* i *Reduxco*) zniwelowało ten problem, prowadząc dla paliwa testowego (kompleksowego) zarówno do: wcześniejszego początku samozaplonu, skrócenia opóźnienia samozaplonu, mniejszego $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ i mniejszego maksymalnego ciśnienia spalania, spowodowało zmniejszenie stężenia NOx w spalinach.
Należy wziąć pod uwagę, że zmiany czasu opóźnienia samozaplonu ($\tau_c$) są jedyną przyczyną zmian wartości prędkości narastania ciśnienia $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ w przypadku kiedy w badaniach stosuje się takie samo paliwo (zmienną niezależną są parametry konstrukcyjno-regulacyjne silnika). Nawet jednak w takiej sytuacji, jeżeli stosowane zmiany konstrukcyjno-regulacyjne wiążą się ze zmianą ciśnienia i/lub prędkości wtrysku paliwa, to w tym samym czasie opóźnienia samozaplonu w komorze spalania zgromadzi się inna masa paliwa, która w chwili samozaplonu wpłynie na różne wartości maksymalnej prędkości narastania ciśnienia i maksymalnego ciśnienia spalania. Zatem w ogólnym przypadku nie można powiedzieć, że czas opóźnienia samozaplonu jest jedyną przyczyną zmian wartości $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ i $p_{c\text{max}}$. W analizowanych badaniach (kiedy to stosowane są paliwa z różnymi dodatkami chemicznymi) sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ na wartość $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ i $p_{c\text{max}}$ wpływa nie tylko czas opóźnienia samozaplonu (poprzez masę paliwa w komorze spalania w chwili samozaplonu), ale również prędkość spalania (utleniania) testowanych paliw w pierwszej, kinetycznej fazie spalania. W sytuacji takiej (kiedy zmienną niezależną są paliwa z dodatkami wpływającymi na przebieg prędkości spalania) czynnikiem wiodącym, mającym wpływ na $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ może być nie opóźnienie samozaplonu ($\tau_c$), ale prędkość utleniania takich paliw w pierwszej fazie spalania. Sytuacja taka ma miejsce w przypadku porównania wartości $\tau_c$ i $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$ dla sumarycznego paliwa testowego (DFS) i paliwa w którym zastosowano dodatek (*Innocet*) zmniejszający prędkość spalania kinetycznego (DFKA). Z rysunku 7.22 i 7.23 wynika, że wprawdzie opóźnienie samozaplonu ($\tau_c$) dla sumarycznego paliwa testowego (DFS) jest nieco większe niż wartość $\tau_c$ dla paliwa z dodatkiem *Innocet* (DFKA), to
jednak wartości prędkości narastania ciśnienia spalania są dla tego paliwa (DFS) mniejsze niż dla paliwa DFKA. Ta sama sytuacja ma miejsce dla maksymalnego ciśnienia spalania i stężenia NOx w spalinach. Wartości $p_{c\text{max}}$ i stężenie NOx w spalinach są mniejsze w przypadku spalania kompleksowego paliwa testowego (DFS) nawet niż dla spalania paliwa DFKA (oczywiście mniejsze również w porównaniu z paliwem bazowym). Jest to typowy efekt synergii, gdzie uzyskany wynik zastosowania obu dodatków (*Innocet* i *Reduxco*) do paliwa (w aspekcie zmniejszenia wartości $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$, $p_{c\text{max}}$ i zmniejszenia stężenia NOx w spalinach) jest mocniejszy niż oddziaływanie każdego z tych dodatków w paliwie DFKA i tym bardziej w paliwie DFDA. Z punktu widzenia zarówno parametrów energetycznych silnika jak i w szczególności składu spalin istotna jest nie tylko maksymalna wartość ciśnienia spalania, ale również jego występowanie względem górnego martwego położenia (GMP) tłoka. Ponieważ początek samozapłonu paliwa z dodatkiem tylko *Reduxco* występował nieco później, niż dla paliwa bazowego (rysunek 7.20), to również maksymalne ciśnienie spalania tego paliwa miało miejsce nieco później. W przypadku kompleksowego paliwa testowego, zawierającego zarówno *Innocet* jak i *Reduxco* występowanie maksymalnego ciśnienia spalania jest wcześniejsze (rysunek 7.29). Jest to istotne z punktu widzenia sprawności cieplnej obiegu (zmniejszenie straty wylotowej) i wyjaśnia częściowo jeszcze mniejsze zużycie paliwa przez silnik zasilany paliwem kompleksowym, niż paliwem z dodatkiem tylko *Reduxco* (rysunek 7.30).
Odmienny przebieg ciśnienia w cylindrze w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika dla analizowanych paliw (i różnych obciążeń) wstępnie scharakteryzowany parametrami tych wykreśów indykatorowych ($a_{pc}$, $\tau_c$, $(dp/d\alpha)_{\text{max}}$, $p_{c\text{max}}$, $\alpha_{pc\text{max}}$) nie pozwala na pełne wyjaśnienie przyczyn różnic występujących w wartościach parametrów energetycznych i składzie spalin silnika zasilanego paliwem testowym (kompleksowym) w odniesieniu do wartości tych parametrów dla paliwa bazowego. Dlatego też w następnym podrozdziale przedstawiono analizę prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami.
7.2.4. Prędkość wywiązywania się ciepła
Prędkość wywiązywania się ciepła była obliczana i analizowana historycznie znacznie później niż wykresy indykatorowe (w czasie, kiedy najistotniejszym kryterium optymalizacji silników spalinowych stała się nie tylko sprawność ogólna, ale również skład spalin). Prędkość wywiązywania się ciepła jest wyliczana najczęściej w oparciu o otwarty wykres indykatorowy, różnymi modelami obliczeniowymi [50,63], z których często stosowany (w tym przez firmę AVL) opisany został w [29].
Dwumodalny przebieg prędkości wywiązywania się ciepła podzielony jest, w sensie fizycznym, na dwa etapy: kinetyczną i dyfuzyjną prędkość wywiązywania się ciepła – schemat na rysunku 2.2.
Kinetyczna prędkość wywiązywania się ciepła występuje bezpośrednio po samozapłonie paliwa. W silnikach ZS starszej generacji była ona zasadniczo niekontrolowana. W silnikach ZS nowej generacji maksymalną prędkość spalania kinetycznego \((dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}\) można kontrolować w dwójnastob: poprzez kształtowanie charakterystyki wtrysku paliwa (zwykle podział dawki paliwa na części) w taki sposób, aby w okresie opóźnienia samozapłonu wtryskiwana była jak najmniejsza dawka paliwa, oraz poprzez skrócenie opóźnienia samozapłonu \((\tau_c)\) – przedstawia to rysunek 3.23. Od przynajmniej 30 lat uwaga konstruktorów silników spalinowych zwrócona jest na konstrukcyjne, regulacyjne i paliwowe metody służące takiemu kształtowaniu przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika, aby zwiększyć sprawność procesu spalania (zmniejszyć jednostkowe zużycie paliwa) oraz zmniejszyć emisję tlenków azotu (NOx) oraz cząstek stałych (PM). Aby osiągnąć zamierzony cel należałoby:
- zmniejszyć maksymalną prędkość spalania kinetycznego \((dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}\) w celu zmniejszenia emisji tlenków azotu (NOx) w spalinach, i/lub
- skrócić fazę spalania kinetycznego \((\alpha_{ck})\) w celu zmniejszenia emisji tlenków azotu (NOx) w spalinach,
- zwiększyć maksymalną prędkość spalania dyfuzyjnego \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) w celu zmniejszenia emisji cząstek stałych (PM) w spalinach, i/lub
- zwiększyć długotrwałość fazy spalania dyfuzyjnego \((\alpha_{cd})\) w celu zmniejszenia emisji cząstek stałych (PM) w spalinach,
- przyspieszyć koniec spalania \((\alpha_{cc})\) paliwa w cylindrze silnika w celu zwiększenia wartości sprawności spalania, i/lub
- zmniejszyć długotrwałość procesu spalania \((\alpha_c)\) paliwa w cylindrze silnika w celu zwiększenia wartości sprawności spalania.
Najczęściej jednoczesne spełnienie wymienionych wymagań, w odniesieniu do przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła w funkcji kąta OWK, tylko jedną metodą jest niemożliwe, wręcz sprzeczne. Dlatego też niektórymi metodami konstrukcyjnymi lub regulacyjnymi lub paliwowymi zapewnia się kształtowanie \(dQ/d\alpha\) pozwalające na zmniejszenie emisji NOx w spalinach, innymi metodami prowadzi się do kształtowania \(dQ/d\alpha\) aby zmniejszyć emisję PM, a jeszcze innymi środkami osiąga się taki przebieg \(dQ/d\alpha\) by uzyskać zwiększenie sprawności ogólnej silnika.
W przypadku prowadzonych badań do dyspozycji są dwa dodatki (dwie metody) do paliw, które wykazują selektywne, ale zupełnie odmienne oddziaływanie na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła:
1. **Innocet** – silne zmniejszenie maksymalnej prędkości spalania w fazie kinetycznej i niewielkie zmniejszenie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego oraz nieznacznie wcześniejsze zakończenie procesu spalania (wynikające z wcześniejszego samozapłonu, a nie ze skrócenia długotrwałości spalania),
2. **Reduxco** – silne zwiększenie maksymalnej prędkości spalania w fazie dyfuzyjnej i niewielkie zwiększenie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego oraz znaczące skrócenie długotrwałości spalania (wynikające z długotrwałego zwiększenia prędkości spalania w fazie dyfuzyjnej),
3. **Innocet + Reduxco** – synergia oddziaływania obydwu dodatków do paliwa na jednoczesne i jeszcze intensywniejsze (niż dla każdego dodatku oddzielnie): zmniejszenie maksymalnej prędkości spalania w fazie kinetycznej, zwiększenie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego oraz skrócenie długotrwałości i wcześniejsze zakończenie procesu spalania.
Ponieważ prędkość wywiązywania się ciepła jest funkcją, m.in. kąta OWK, obciążenia silnika i rodzaju stosowanego paliwa, to podobnie jak w przypadku otwartych wykresów indykatorowych, znacznie łatwiej jest analizować zdefiniowane powszechnie parametry tych przebiegów, niż przebieg funkcji wielu zmiennych. Na potrzeby niniejszej publikacji posługiwano się następującymi parametrami, wyznaczonymi w oparciu o przebieg \( \frac{dQ}{d\alpha} \):
- maksymalna prędkość wywiązywania się ciepła kinetycznego \( \left( \frac{dQ_k}{d\alpha} \right)_{\text{max}} \),
- maksymalna prędkość wywiązywania się ciepła dyfuzyjnego \( \left( \frac{dQ_d}{d\alpha} \right)_{\text{max}} \),
- długotrwałość spalania kinetycznego \( (\alpha_{ck}) \),
- długotrwałość spalania dyfuzyjnego \( (\alpha_{cd}) \),
- długotrwałość spalania \( (\alpha_c) \),
- początek spalania \( (\alpha_{sc}) \),
- koniec spalania \( (\alpha_{ec}) \).
Z przedstawionych powyżej skrótowych informacji wynika, że wpływ badanych paliw na maksymalną wartość prędkości wywiązywania się ciepła w fazie spalania kinetycznego \( \left( \frac{dQ_k}{d\alpha} \right)_{\text{max}} \) i w fazie spalania dyfuzyjnego \( \left( \frac{dQ_d}{d\alpha} \right)_{\text{max}} \) jest istotą przedstawionych badań, z punktu widzenia parametrów energetycznych i w szczególności składu spalin silnika. Wpływ stosowanych paliw na maksymalną prędkość spalania kinetycznego \( \left( \frac{dQ_k}{d\alpha} \right)_{\text{max}} \) przedstawiony został na rysunku 7.31.
Rysunek 7.31. Maksymalna prędkość spalania kinetycznego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.32. Różnica maksymalnej prędkości spalania kinetycznego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Z danych tych wynika, że ilościowy przebieg zmian \((dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}\) dla analizowanych paliw (dla wszystkich obciążeń silnika) odpowiada zarówno przebiegowi zmian opóźnienia samozaplonu \((\tau_c)\), maksymalnej prędkości narastania ciśnienia w cylindrze silnika \((dp/d\alpha)_{\text{max}}\), maksymalnemu ciśnieniu spalania \((p_{c\text{max}})\) i w związku z tym stężeniu tlenków azotu (NOx) w spalinach silnika. Kolejny raz należy podkreślić, że różne parametry, mierzone różnymi metodami i w różnych etapach procesu napełniania, spalania i wylotu spalin, znakomicie korelują pomiędzy zjawiskami związanymi ze stosowaniem badanych paliw. Należy pamiętać, że parametry takie jak np. godzinowe zużycie paliwa \((G_f)\), temperatura spalin \((t_{exh})\), czy ciśnienie doładowania \((p_d)\) są wynikiem pomiarów związanych z przebiegiem dużej liczby cykli pracy silnika (i są uśrednione dla wszystkich cylindrów silnika). Natomiast wykresy indykatorowe i wykresy prędkości wywiązywania się ciepła dotyczą konkretnego, pojedynczego cyklu pracy silnika (dla jednego cylindra silnika). Ponieważ kolejne cykle pracy tłokowego silnika spalinowego obarczone są, w sposób oczywisty, naturalną fluktuacją, to podczas analizy szybkozmiennych zjawisk zachodzących w cylindrze silnika nie można pozwolić sobie na analizę przypadkowo wybranego cyklu pracy silnika. Dlatego też w realizowanych badaniach: pomiarach i analizie otwartych wykresów indykatorowych oraz wyliczonej, w oparciu o te wykresy, prędkości wywiązywania się ciepła, dla każdego punktu pracy silnika, wyznaczano reprezentatywny wykres indykatorowy i przebieg prędkości wywiązywania się ciepła, które (zgodnie z najczęściej przyjmowaną na świecie metodyką badań) jest wynikiem uśrednienia stu kolejnych cykli pracy silnika. W związku z tym korelować można parametry mierzone po wielu cyklach pracy silnika (np. \(G_f\), \(t_{exh}\), \(p_d\)) z parametrami reprezentatywnych wykresów indykatorowych i wykresów prędkości wywiązywania się ciepła. Dzięki temu po raz kolejny potwierdził się fakt, że analizowane różnice w wartościach parametrów dla paliwa bazowego i paliw testowych nie są przypadkowe, ale wynikają jednoznacznie i wprost z wpływu dodatków stosowanych w testowanych paliwach. Ponieważ dodatek katalityczny *Reduxco* do paliwa (DFDA) spowodował, jak wynika z analizy wykresów indykatorowych (rozdział 7.1.3), niewielkie opóźnienie początku samozaplonu paliwa (poprzez wydłużenie opóźnienia samozaplonu), to początkowy etap procesu spalania, w tym faza spalania kinetycznego, przesunęły się na
nieco późniejsze. Ponieważ jednak cały etap spalania kinetycznego (tuż po samozapłonie paliwa) jest bardzo krótkotrwały (zaledwie kilka stopni OWK), to nie ma to większego wpływu na parametry pracy silnika (w odniesieniu do paliwa bazowego). Jak wynika z danych zawartych na rysunku 7.32 dodatek Innocet do paliwa (DFKA) powodował znaczące zmniejszenie \((dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}\), co korespondovalo z mniejszym wówczas stężeniem NOx w spalinach silnika. Dodanie do paliwa jednocześnie Innocetu i Reduxco (DFS), zgodnie z oczekiwaniami i stwierdzonym wcześniej zjawiskiem synergii, powodowało zmniejszenie stężenia NOx w spalinach do wartości nawet mniejszych, niż dla samego Innocetu – DFKA (rysunek 7.32). Podobnie jak stężenie NOx w spalinach zależne jest od maksymalnej prędkości i długotrwałości spalania paliwa w fazie kinetycznej, tak emisja PM w spalinach związana jest z maksymalną prędkością i długotrwałością spalania w fazie dyfuzyjnej. Ponieważ większa ilość wydzielonego ciepła w dyfuzyjnej fazie spalania stwarza potencjalną możliwość dopalenia większej ilości powstałych wcześniej w cylindrze silnika cząstek stałych (PM), to w efekcie końcowym zmniejsza emisję PM w spalinach silnika. Z tego punktu widzenia nawet analiza maksymalnej wartości prędkości i długotrwałości spalania w fazie dyfuzyjnej może nie być wystarczająca do zrozumienia procesów związanych z ilością emitowanych cząstek stałych. Dopiero ilość ciepła \(Q_d\) wywianego w fazie dyfuzyjnej (wynikająca z przebiegu prędkości \(dQ_d/d\alpha\)) daje podstawę do pełnej i jednoznacznej interpretacji zjawisk związanych z bilansem powstałych i częściowo dopalonych (w cylindrze silnika) cząstek stałych, a ilość emitowanych (w spalinach silnika) cząstek stałych. W niniejszej pracy, w celu wstępnej analizy prędkości wywiązywania się ciepła dla stosowanych paliw, posługiwano się charakterystycznymi parametrami przebiegu \(dQ/d\alpha\), zdefiniowanymi wcześniej na rysunku 2.2. Wartości maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) dla badanych paliw przedstawia rysunek 7.33, natomiast względné zmiany maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego \((\Delta(dQ_d/d\alpha)_{\text{max}})\) w odniesieniu do paliwa bazowego, obrazuje rysunek 7.34.
Zastosowanie dodatku katalitycznego Reduxco (paliwo DFDA) spowodowało, szczególnie w zakresie dużego obciążenia silnika, znaczące zwiększenie wartości \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) w odniesieniu do paliwa bazowego. Co więcej, wzrost maksymalnej
prędkości spalania dyfuzyjnego (w wyniku zastosowania Reduxco) jest dużo większy (korzystnie ze względu na mniejszą wówczas emisję PM), niż niekorzystny przyrost prędkości spalania w fazie kinetycznej (z punktu widzenia emisji NOx). Dzięki temu w badaniach zmierzono (dla dodatku Reduxco do paliwa) znacznie mniejszy przyrost stężenia tlenków azotu w spalinach, niż zmniejszenie emisji cząstek stałych i zmniejszenie zadymienia spalin (w odniesieniu do paliwa bazowego). Dodatek Innocet (paliwo DFKA) spowodował zmniejszenie wartości \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) w odniesieniu do wartości uzyskiwanych dla paliwa bazowego (DF), szczególnie dla małych obciążeń silnika, co skutkowało nieznacznie większą dla tego paliwa, emisją cząstek stałych w spalinach (rysunek 7.16). Równoczesne użycie obu dodatków – Reduxco i Innocet (paliwo DFS), wbrew oczekiwaniom wynikającym z najmniejszej dla tego paliwa emisji cząstek stałych (PM) w odniesieniu do wszystkich badanych paliw, nie spowodowało zwiększenia maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego (rysunek 7.34) do wartości największej dla wszystkich badanych paliw. Dla kompleksowego paliwa testowego (DFS) nie stwierdzono również większej długotrwałości spalania w fazie dyfuzyjnej, co wyjaśniałoby mniejszą emisję PM niż dla pozostałych badanych paliw – rysunek 7.35.
Rysunek 7.35. Długotrwałość spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.36. Różnica długotrwałości spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Jeżeli zatem dla kompleksowego paliwa testowego (DFS) nie stwierdzono ani większej wartości \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) ani większej długotrwałości spalania w tej fazie (w odniesieniu do pozostałych paliw), to jedyny logiczny powód najmniejszej wówczas emisji cząstek stałych (PM) w spalinach związany musi być z odmiennym przebiegiem prędkości wywiązywania się ciepła (w funkcji kąta obrotu wału korbowego), podczas dyfuzyjnej fazy spalania tego paliwa. Należałoby oczekiwać w tej sytuacji, że spalanie paliwa DFS w fazie dyfuzyjnej (w porównaniu do innych badanych paliw) związane będzie z wydzieleniem wówczas większej ilości ciepła \(Q_d\) (pomimo mniejszej maksymalnej prędkości i w nieco krótszym czasie), ponieważ większa ilość wydzielonego wtedy ciepła daje możliwość dopalenia większej ilości powstałych wcześniej cząstek stałych (mniejszej emisji PM w spalinach). Potwierdzają to dane zawarte na rysunku 7.37.
Z danych uzyskanych w badaniach i przedstawionych na rysunku 7.37 wynika, że rzeczywiście spalanie kompleksowego paliwa testowego (DFS) prowadziło do największej ilości wydzielonego ciepła w fazie spalania dyfuzyjnego, co doprowadziło do dopalenia największej ilości powstałych nieco wcześniej w cylindrze silnika cząstek stałych (PM) i w efekcie końcowym do najmniejszej dla tego paliwa emisji PM w spalinach silnika, w odniesieniu do wszystkich badanych paliw. Należy pamiętać, że na skutki przebiegu procesu spalania mają również wpływ koniec ($\alpha_{ec}$) i długotrwałość ($\alpha_c$) procesu spalania, co dla badanych paliw przedstawiają dwa kolejne wykresy. Jak wynika z danych zawartych na rysunku 7.40 zastosowanie samego dodatku *Innocet*, szczególnie dla małego obciążenia silnika powodowało niekorzystne opóźnienie końca spalania.
Dodanie jedynie *Reduxco* do paliwa prowadziło w prawdziwie do korzystnego, wcześniejszego zakończenia procesu spalania (w porównaniu z paliwem bazowym), to jednak zjawisko to w sposób znaczący występowało dopiero przy dużym obciążeniu silnika. W przypadku zastosowania jednocześnie *Innocetu* i *Reduxco* korzystny, wcześniejszy koniec spalania, w odniesieniu do paliwa bazowego, występował w całym zakresie obciążenia silnika (rysunek 7.39). Dzięki temu proces spalania paliwa testowego występował bliżej GMP tłoka (w procesie rozprężania), gdzie efektywność zamiany
wywiązanego ciepła na pracę techniczną jest większa, niż to występowało dla paliwa bazowego. Ponadto, wcześniejszy koniec spalania paliwa testowego (w porównaniu z paliwem bazowym) zmniejsza straty cieplne związane z ilością ciepła unoszonego ze spalinami. Koniec spalania w cylindrze silnika wiąże się zarówno z początkiem spalania jak i długotrwałością spalania, której wartości dla badanych paliw przedstawiają dane na rysunku 7.42.
Rysunek 7.41. Długość spalania w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
Rysunek 7.42. Różnica w długotrwałości spalania w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
Dla paliwa z dodatkiem *Innocet* (DFKA) wprowadzie początek spalania występuje wcześniej niż dla paliwa bazowego, a koniec spalania występuje wcześniej wyłącznie przy dużym obciążeniu silnika, to w efekcie końcowym prowadzi to do zwiększenia długotrwałości spalania paliwa DFKA w całym zakresie obciążenia silnika, w odniesieniu do paliwa bazowego. Inaczej niż *Innocet* na długotrwałość spalania wpływa zarówno sam dodatek *Reduxco*, jak i *Reduxco* stosowany wraz z *Innocetem* – w obu tych przypadkach następuje zmniejszenie długotrwałości procesu spalania. Zjawiska te (długotrwałość spalania ($\alpha_c$) i koniec spalania ($\alpha_{ec}$)) sprawiają, że dla paliwa zespolonego (testowego) zmierzono w laboratorium nieco większą wartość sprawności ogólnej ($\eta_o$) niż dla paliwa bazowego. Podsumowując analizę zjawisk związanych z przebiegiem prędkości wywiązywania się ciepła (dQ/da) w cylindrze silnika (podczas spalania badanych paliw przy różnych obciążeniach silnika), bazując na rzeczywistych (zmierzonych i obliczonych) przebiegach dQ/da, opracowano schemat przedstawiający reprezentatywne przebiegi, które wskazują na najistotniejsze różnice, które powodują oraz wyjaśniają odmienny skład spalin (emisja NOx i PM) i zużycie paliwa (sprawność cieplna) dla testowanych paliw. Ponieważ przedstawiony poniżej schemat (rysunek 7.43) dQ/da w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika dla testowanych paliw jest prawdziwy w sensie jakościowym dla wszystkich obciążeń silnika, to na osi pionowej nie zamieszczono konkretnych wartości tego parametru.
Rysunek 7.43. Schemat przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika ZS dla wszystkich testowanych paliw i różnego obciążenia silnika
Z przedstawionego schematu wynika wyraźnie, że potwierdzone zostały początkowe założenia odnośnie korzystnego oddziaływania jednoczesnego zastosowania dodatków Innocet i Reduxco na optymalne kształtowanie przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika. Oznacza to, że spełnione zostały równocześnie cztery podstawowe kryteria optymalizowania przebiegu procesu spalania dla kompleksowego paliwa testowego (DFS) w odniesieniu do paliwa bazowego (DF):
- zmniejszenie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego (w celu zmniejszenia stężenia NOx w spalinach),
- zwiększenie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego (w celu zmniejszenia emisji PM i zadymienia spalin),
- przyspieszenie końca spalania (w celu zbliżenia procesu spalania do GMP tłoka – wzrost wartości $\eta_o$ i zmniejszenie zużycia paliwa),
- skrócenie długotrwałości spalania (w celu zmniejszenia straty wylotowej – wzrost wartości $\eta_t$ i zmniejszenie zużycia paliwa).
Należy również zwrócić uwagę na fakt, że spalanie paliwa z obydwojoma dodatkami jednocześnie (paliwo DFS) prowadzi do:
1. mniejszej ilości tworzących się cząstek NOx nawet niż dla spalania paliwa z dodatkiem Innocet (paliwo DFKA), co wynika z najmniejszej wówczas maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($\frac{dQ_k}{da}$) spośród wszystkich testowanych paliw. Związane jest to z przesunięciem fazowym przebiegów $dQ/da$ dla paliw DFKA i DFDA. W sensie fizycznym wynika to z dużo wcześniejszego początku samozaplomu paliwa DFKA niż paliwa DFDA. Powoduje to, że maksymalna ilość ciepła spalania w fazie kinetycznej paliwa DFKA pomniejszona jest o ciepło pobrane w tym czasie na odparowanie paliwa.
DFDA, które nie uległo jeszcze samozaplonowi. Wynikiem tego jest zmniejszenie \((dQ_k/d\alpha)_{\text{max}}\) dla paliwa DFKA do wartości jeszcze mniejszej niż dla paliwa DFDA, co obrazuje rysunek 7.43, w odniesieniu do kinetycznej fazy spalania badanych paliw,
2. większej wartości sprawności cieplnej nawet niż dla spalania paliwa DFKA i DFDA, co wynika zarówno z wcześniejszego końca spalania (zmniejszenie straty wylotowej) jak i ze zbliżenia procesu spalania do GMP tloka. Spowodowane jest to faktem, że spalanie paliwa DFKA kończy się wcześniej (ponieważ rozpoczęło się wcześniej niż dla paliwa bazowego), spalanie paliwa DFDA również kończy się wcześniej, ponieważ prędkość spalania tego paliwa jest większa (niz pozostałych paliw) i w efekcie przebieg \(dQ/d\alpha\) dla paliwa DFS, który jest wypadkową funkcji \(dQ/d\alpha\) dla paliw DFDA oraz DFKA charakteryzuje się najwcześniejszym końcem spalania,
3. mniejszą emisją PM, co wprawdzie nie wynika z największej wartości \((dQ_d/d\alpha)_{\text{max}}\) i największej długotrwałości spalania dyfuzyjnego \((\alpha_{cd})\) w odniesieniu do testowanych paliw, ale związane jest z największą dla tego paliwa (DFS) ilością ciepła wywiązanego w dyfuzyjnej fazie spalania. Na rysunku 7.43 widać, że skutkiem nakładania się wartości \(dQ/d\alpha\) dla paliwa DFKA i DFDA, w przypadku kompleksowego paliwa testowego (DFS – czerwona linia na schemacie) pojawia się dodatkowe ekstremum lokalne, które świadczy o powstaniu dodatkowej ilości ciepła, które zwiększa ilość ciepła wydzielonego w fazie dyfuzyjnej (\(Q_d\)), co powoduje dopalenie części powstałych wcześniej cząstek stałych (PM) i w efekcie zmniejszenie emisji PM w spalinach.
W najprostszej sytuacji równoczesne zastosowanie dodatku do paliwa, który np. zmniejsza wartość parametru X i drugiego dodatku, który zwiększa wartość parametru X powinno prowadzić do takiej wartości parametru X, która wynika z sumy działania poszczególnych dodatków. Tymczasem z przedstawionych w pracy badań wynika, że jednoczesne zastosowanie dodatku *Innocet* (który zmniejsza stężenie NOx w spalinach od 8 do 18%) i dodatku *Reduxco* (który zwiększa stężenie NOx w spalinach od 12 do 20%) prowadzi dla kompleksowego paliwa testowego (DFS) do zmniejszenia stężenia NOx w spalinach w stopniu jeszcze większym (od kilkunastu do dwudziestu procent) niż dla samego dodatku *Innocet*. Jest to możliwe wyłącznie dzięki zaistniałemu wówczas zjawisku synergii, która w tym konkretnym przypadku związana jest z przesunięciem fazowym prędkości wywiązywania się ciepła \((dQ/d\alpha)\) dla spalania paliw z badanymi dodatkami. Zatem równoczesne zastosowanie dodatków *Innocet* i *Reduxco* w paliwie DFS doprowadziło do potwierdzonej w badaniach laboratoryjnych synergii oddziaływania obydwu dodatków do paliwa na jednoczesne i jeszcze intensywniejsze zmniejszenie zarówno stężenia NOx i emisji PM w spalinach, jak i zwiększenie wartości sprawności spalania niż dla każdego dodatku oddzielnie.
Analiza przyczynowo-skutkowa parametrów procesu roboczego silnika zasilanego paliwem bazowym (DF), paliwem testowym z dodatkiem *Innocet* (DFKA), paliwem testowym z dodatkiem *Reduxco* (DFDA) oraz kompleksowym paliwem testowym, które zawierało jednocześnie dodatek *Innocet* i *Reduxco* (DFS) pozwala na stwierdzenie, że zjawisko synergii (wynikające jak wspomniano z przesunięcia fazowego przebiegu \(dQ/d\alpha\) dla badanych paliw testowych) ma korzystny wpływ na następujące parametry:
– stężenie NOx
– emisja PM
– sprawność cieplna
parametry podstawowe (eksploatacyjne)
– maksymalne ciśnienie spalania
– maksymalna prędkość spalania kinetycznego
– ilość ciepła wydzielonego w fazie dyfuzyjnej
– koniec spalania
parametry pierwotne (przyczynowe)
7.3. Podsumowanie i wnioski rozdziału 7
Przeprowadzone badania, opisane w tym podrozdziale, upoważniają do przedstawienia następujących, najważniejszych wniosków, dotyczących wpływu stosowanych dodatków do biopaliwa na parametry procesu spalania w silniku z zapłonem samoczynnym (w odniesieniu do paliwa bazowego):
1. Dodatek *Innocet* (DFKA) do paliwa powodował głównie:
- wcześniejszy samozapłon paliwa i w konsekwencji skrócenie opóźnienia samozapłonu,
- silne zmniejszenie kinetycznej prędkości spalania, co prowadziło do zmniejszenia stężenia NOx w spalinach (kilkanaście procent),
- niewielkie zmniejszenie dyfuzyjnej prędkości spalania, co prowadziło do zwiększenia emisji PM i zadymienia spalin (około jeden procent),
- przy dużym obciążeniu silnika zbliżenie procesu spalania do GMP tłoka, co skutkowało nieco mniejszym wówczas zużyciem paliwa (do trzech procent).
2. Dodatek *Reduxco* (DFDA) do paliwa powodował głównie:
- nieco późniejszy samozapłon paliwa i w konsekwencji niewielkie wydłużenie opóźnienia samozapłonu,
- niewiele zwiększenie kinetycznej prędkości spalania, co prowadziło do zwiększenia stężenia NOx w spalinach (kilkanaście procent),
- silne zwiększenie dyfuzyjnej prędkości spalania, co prowadziło do znacznego zmniejszenia emisji PM i zadymienia spalin (od kilku do przeszło trzydziestu procent),
- skrócenie długotrwałości procesu spalania, co skutkowało mniejszym zużyciem paliwa – od jednego do prawie czterech procent (poprzez wzrost sprawności ogólnej, wynikający m.in. ze zbliżenia procesu spalania do GMP tłoka i zmniejszenia straty wylotowej).
3. Równoczesny dodatek *Innocet* i *Reduxco* (paliwo zespolone DFS) powodował głównie:
- wcześniejszy samozapłon paliwa i w konsekwencji skrócenie opóźnienia samozapłonu w stopniu nawet większym, niż dla dodatku tylko *Innocet*,
- silne zmniejszenie kinetycznej prędkości spalania, co prowadziło do zmniejszenia stężenia NOx w spalinach silnika nawet nieco bardziej, niż dodatek samego *Innocet* (od kilkunastu do dwudziestu procent),
• znaczące zwiększenie ilości ciepła wywiązywanego w dyfuzyjnej fazie spalania, czego konsekwencją było istotne zmniejszenie emisji PM i zadymienia spalin (od kilkunastu do niemal czterdziestu procent),
• zbliżenie procesu spalania do GMP tłoka, co skutkowało mniejszym wówczas zużyciem paliwa (od dwóch do pięciu procent).
4. W przypadku paliwa testowego (zespolonego), zawierającego zarówno dodatek *Innocet* jak i *Reduxco*, stwierdzono skutki występowania korzystnego zjawiska synergii, które w szczególności dotyczyło zużycia paliwa (sprawności ogólnej – $\eta_o$), stężenia NOx i emisji PM w spalinach silnika. Oznacza to w tym przypadku, że wspólne oddziaływanie obu tych dodatków do paliwa przyniosło korzystniejsze efekty niż zastosowanie każdego z tych dodatków oddzielnie.
5. Przyczyną synergicznego oddziaływania obu badanych dodatków do paliwa stosowanych jednocześnie (na wartości $\eta_o$, NOx i PM) jest przesunięcie w fazie przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła ($\frac{dQ}{d\alpha}$) dla paliwa z dodatkiem *Innocet*, względem ($\frac{dQ}{d\alpha}$) dla paliwa z dodatkiem *Reduxco*. Wynika to głównie ze znacznie wcześniejszego samozapłonu paliwa z *Innocetem* w porównaniu z późniejszym samozapłonem paliwa z *Reduxco*. W chwili, kiedy paliwo z *Innocetem* już zaczyna się palić, to paliwo z *Reduxco* dopiero ulega odparowaniu. Ciepło utajone zmniejsza ilość ciepła wywiązanej w kinetycznej fazie spalania ($\frac{dQ_k}{d\alpha}$) paliwa z dodatkiem *Innocet*, co dodatkowo powoduje zmniejszenie ($\frac{dQ_k}{d\alpha}$) paliwa z obydwoma dodatkami jednocześnie i prowadzi do mniejszej wówczas ilości tworzących się tlenków azotu i zmniejsza emisję NOx w spalinach silnika.
6. Dla paliwa z obydwoma dodatkami jednocześnie (DFS), przebieg wywiązywania się ciepła $Q(\alpha)$ charakteryzuje się mniejszą (nawet niż dla paliwa z samym *Innocetem*) ilością ciepła wydzielonego w fazie kinetycznej – najmniejsze stężenie NOx w spalinach oraz charakteryzuje się większą (nawet niż dla paliwa z samym *Reduxco*) ilością ciepła wywiązanego w fazie dyfuzyjnej, co wyjaśnia najmniejszą wówczas emisję PM w spalinach. Synergia dotyczy również wcześniejszego końca spalania paliwa z obydwoma badanymi dodatkami, dzięki czemu spalanie tego paliwa pozwala na najmniejszą emisję NOx i PM w spalinach oraz największą sprawność ogólną, w odniesieniu do wszystkich stosowanych w badaniach paliw.
8. Badania optyczne i termowizja procesu spalania
8.1. Wprowadzenie
W rozdziale 7 przedstawiono nie tylko wpływ paliw z badanymi dodatkami na parametry energetyczne i skład spalin, ale również analizę przyczyn obserwowanych zjawisk. Jednak tamta część pracy, zawierająca analizę otwartych wykresów indykatoryowych i prędkości wywiązywania się ciepła, nie zawierała informacji na temat wpływu badanych dodatków do paliwa na przebieg temperatury spalania ($T_c$). Ponieważ funkcja $T_c(\alpha)$ podobnie jak $(dQ/d\alpha)$ wpływają na ilość tworzących się cząsteczek NOx oraz ilość dopalonych cząstek PM w cylindrze silnika, to z punktu widzenia analizy przyczyn wpływu badanych dodatków na wymienione emisje spalin konieczne wydaje się rozszerzenie pomiarów i obliczeń o przebieg $T_c(\alpha)$. Ponieważ jednak wyliczenie temperatury $T_c(\alpha)$ w oparciu o zmierzone ciśnienie spalania $p_c(\alpha)$, jak pokazuje schemat na rysunku 8 jest wartością średnią w danej objętości $V(\alpha)$, to nie jest to wystarczająca informacja z punktu widzenia mechanizmu tworzenia się NOx. W silniku o zapłonie samoczynnym spalanie niejednorodnej mieszaniny paliwowo-powietrznej prowadzi do niejednorodnego rozkładu temperatury w objętości gazu zawartego w cylindrze dla danego kąta $\alpha$. Z tego powodu fizykalnie bardziej poprawna w analizie tworzenia się NOx wydaje się metoda określania $T_c(\alpha)$, która dodatkowo pozwala na wyznaczanie obszarów objętych danymi izotermami w funkcji kąta $\alpha$ (lokalnie i chwilowo). Metodą, która spełnia te założenia jest, przyjęta w tej pracy, optyczno-cyfrowa wizualizacja zjawisk w cylindrze silnika w połączeniu z obliczeniami (na podstawie obrazów płomienia) rozkładu temperatur.
Optyczno-cyfrowa wizualizacja płomienia w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami, która jest podstawą do wyliczenia rozkładu izoterm (rozdział 5.2.7 oraz 5.2.8) wymaga pewnej ilości miejsca w głowicy silnika w celu zamontowania endoskopu połączonego z kamerą cyfrową oraz endoskopu połączonego ze stroboskopowym źródłem światła. W nowoczesnym, 4-cylindrowym silniku o objętości skokowej 1,9 dm$^3$, stosowanym poprzednio w badaniach (rozdział 6) nie ma wystarczająco dużo wolnego miejsca do zamontowania optyki pomiarowej. Z tego powodu niniejsze badania zostały
przeprowadzone z wykorzystaniem specjalnego, 1-cylindrowego silnika badawczego o praktycznie takiej samej objętości skokowej, którego głowica umożliwia montaż endoskopów. Wprawdzie zastosowanie w tych badaniach innego silnika (1-cylindrowego) wymagało ponownego przeprowadzenia pomiarów zjawisk i funkcji, które już zrealizowano z wykorzystaniem silnika 4-cylindrowego, jednak było to niezbędne, ponieważ te same zjawiska mogły przebiegać odmiennie dla badanych paliw (zarówno w sensie ilościowym jak i jakościowym) ze względu na różnice w konstrukcji tych silników. Jednocześnie analiza wpływu badanych paliw na proces spalania w dwóch silnikach odmiennych generacji (1-cylindrowy, niedoladowany, bez EGR, z rzędową pompą wtryskową i 4-cylindrowy, doladowany, z EGR oraz wysokociśnieniowym układem zasilania w paliwo – 200 MPa) pozwoliła na uogólnienie uzyskanych wniosków. Potwierdzono m.in. występowanie zjawiska synergii oddziaływania dwóch dodatków do paliwa: zmniejszającego selektywnie prędkość spalania kinetycznego oraz zwiększającego selektywnie ilość ciepła w fazie spalania dyfuzyjnego. Prowadzi to w przypadku obu generacji silników do niezwykle korzystnego, jednoczesnego zmniejszenia emisji NOx i PM w spalinach.
W badaniach wykorzystano stanowisko pomiarowe, przedstawione schematycznie na rysunku 8.2.
Rysunek 8.2. Schemat stanowiska do wizualizacji i termowizji z silnikiem SB 3.1
Przyjęta metodyka badań różni się od opisanej szczegółowo w rozdziale 7 niniejszej pracy wyłącznie stosowanym teraz systemem pomiarowym AVL VideoScope 513D (opisanym w podrozdziale 5.2.7 tej pracy) oraz silnikiem spalinowym, którego specyfikacja techniczna podana została w podrozdziale 6.3.1, w tabeli 6.2. Zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami (ten sam obiekt badał w czasie całego harmonogramu) stosowano zarówno to samo paliwo bazowe B10, którego własności opisano szczegółowo w tabeli 4, podrozdział 5.1 oraz te same dodatki do paliw.
8.2. Wyniki badań
Zgodnie z przyjętym harmonogramem badaniom i analizie podlegało kilka podstawowych grup parametrów pracy silnika:
- parametry energetyczne silnika,
- stężenie gazowych składników spalin,
- emisja cząstek stałych i zadymienie spalin,
- parametry wykresów indykatorowych,
- parametry wykresów temperatury spalania (obliczone w oparciu o $p(\alpha)$),
- parametry wykresów prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika,
- parametry optycznej analizy obrazów w cylindrze silnika,
- parametry termowizji płomienia dla testowanych paliw (dla kinetycznej i dyfuzyjnej fazy spalania).
Badania przeprowadzone były przy stałej prędkości obrotowej 1600 obr/min (prędkość obrotowa występowania maksymalnego momentu obrotowego tego silnika) i takim samym obciążeniu dla wszystkich testowanych paliw ($M_0 = 60$ Nm, 55% $M_{\text{max}}$).
Stosowane dodatki do oleju napędowego (paliwa: DFKA, DFDA, DFS) nie powodowały zmiany lepkości paliwa, ani też nie zmieniały wartości opałowej. Z tych powodów początek wtrysku badanych paliw do cylindra silnika był taki sam, a różnice w wartościach parametrów energetycznych i składu spalin silnika wynikały wyłącznie z wpływu badanych dodatków na zmianę przebiegu procesu spalania. Analizę przyczynowo-skutkową przebiegu procesu utleniania testowanych paliw umożliwiły wykresy temperatury spalania, prędkości wywiązywania się ciepła, obrazy płomienia oraz rozkład izoterm w płomieniu (określone w funkcji czasu spalania – kąta obrotu wału korbowego silnika).
8.2.1. Parametry energetyczne
Wpływ badanych paliw na godzinowe zużycie paliwa przedstawiono na rysunku 8.3. Z danych zawartych na tym rysunku wynika, że stosowanie każdego z testowanych dodatków do oleju napędowego (paliwa DFB) powoduje, w różnym stopniu dla różnych paliw, poprawę przebiegu procesu spalania w cylindrze silnika, co skutkuje zmniejszeniem zużycia paliwa. Jak wspomniano nieco wcześniej, pomiary przeprowadzono przy takiej samej prędkości obrotowej i obciążeniu silnika (ponadto wartość opałowa taka sama dla wszystkich paliw), to z tego powodu procentowe zmiany godzinowego zużycia paliwa, wynikające z wpływu testowanych paliw na proces
spalania są takie same jak procentowe różnice w wartościach jednostkowego zużycia paliwa i sprawności ogólnej silnika – przedstawia to rysunek 8.4.
Rysunek 8.3. Godzinowe zużycie paliwa ($G_i$) dla badanych paliw
Rysunek 8.4. Procentowa zmiana godzinowego zużycia paliwa ($\Delta G_i$) dla badanych paliw względem $G_i$ dla DFB (paliwo bazowe)
Poprawa wartości parametrów energetycznych silnika wskutek stosowania testowanych dodatków do paliwa (w odniesieniu do wartości uzyskiwanych dla paliwa bazowego) wynosi kolejno:
- około 4% dla paliwa DFKA,
- około 6% dla paliwa DFDA,
- około 7% dla paliwa DFS.
Energetyczna poprawa przebiegu procesu spalania, powodująca obserwowane efekty wzrostu wartości sprawności ogólnej silnika, może wynikać między innymi z wcześniejszego zakończenia procesu spalania w silniku zasilanym testowanymi paliwami (zmniejszenie wówczas straty wylotowej). Potwierdzeniem słuszności tej tezy jest m.in. mniejsza temperatura spalin silnika dla wszystkich testowych paliw (w porównaniu z paliwem bazowym), co obrazują dane zawarte na rysunku 8.5.
Rysunek 8.5. Temperatura spalin ($t_{exh}$) dla badanych paliw
Rysunek 8.6. Procentowa zmiana temperatury spalin ($\Delta t_{exh}$) dla badanych paliw względem $t_{exh}$ dla DFB (paliwo bazowe)
Zjawisko to jest oczywiście korzystne, ponieważ wcześniejszy koniec spalania i mniejsza w związku z tym temperatura spalin ($t_{exh}$) zmniejszają straty energii unoszonej ze spalinami. W bilansie ogólnym zwiększa to ilość energii, która może być zamieniona w cylindrze silnika na wykonanie pracy technicznej. Jedną z przyczyn wcześniejszego
końca spalania (dla testowanych paliw w odniesieniu do paliwa bazowego) może być większa wówczas prędkość spalania lub wcześniejszy początek samozapłonu paliwa. Dalsza analiza (prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami) pozwoli na określenie, która z tych przyczyn jest istotniejsza dla testowanych paliw.
8.2.2. Skład spalin
W obecnie produkowanych tłokowych silnikach spalinowych, jak już wspominano parametrem nie mniej istotnym niż sprawność ogólna silnika jest skład spalin. Wynika to z faktu, że aby silnik mógł być produkowany seryjnie musi spełnić wymagania homologacyjne, które określają dopuszczalną emisję CO, HC, NOx, PM oraz CO₂. Ze względu na spalanie ubogich mieszanin paliwowo-powietrznych w silnikach o zapłonie samoczynnym oraz stosowanie katalizatorów utleniających (DOC) o dużej sprawności emisja CO i HC nie stanowi istotnego zagrożenia dla konstrukcji tych silników. Istotny problem stanowi natomiast emisja NOx i PM. Z tego powodu w trakcie badań określano wpływ testowanych paliw (w porównaniu do paliwa bazowego) na stężenie NOx oraz emisję cząstek stałych (PM) i zadymienie spalin.
Z chemicznego punktu widzenia na ilość powstałych cząstek NOx w cylindrze silnika wpływa zarówno temperatura spalania \((T_c > 1000 \text{ K})\), dostępność \(O_2\) w reakcji utleniania \(N_2\) oraz długotrwałość tej reakcji [47]. W odniesieniu do silnika z zapłonem samoczynnym należy dodatkowo uwzględnić specyfikę tego procesu. Dotyczy to przede wszystkim faktu, iż:
- proces spalania obejmuje niejednorodną mieszaninę paliwowo-powietrzną, co skutkuje nierównomiernym rozkładem temperatury w objętości czynnika roboczego dla danego kąta obrotu wału korbowego silnika. Zatem temperatura spalania (główna przyczyna tworzenia się NOx) jest funkcją wielu zmiennych (nawet w jednym punkcie pracy silnika): m.in. kąta obrotu wału korbowego i miejsca w objętości czynnika roboczego. W związku z tym, z punktu widzenia tworzenia się NOx istotna jest nie tyle średnia temperatura spalania w objętości czynnika roboczego, ale istotniejsza jest wielkość obszaru czynnika roboczego objęta izotermami o wysokich temperaturach. Im większy obszar czynnika roboczego objęty izotermami o temperaturze powyżej 1000 K, tym więcej wytworzy się tlenków azotu w cylindrze silnika,
- proces spalania w silniku z zapłonem samoczynnym jest procesem dwumodalnym, tzn. składa się zasadniczo z fazy spalania kinetycznego (samozapłon i spalanie dawki paliwa zgromadzonej w komorze spalania w okresie opóźnienia samozapłonu \(\tau_c\)) oraz fazy spalania dyfuzyjnego (prędkość spalania zależna jest praktycznie od prędkości wtrysku paliwa, ponieważ dyfuzyjne mieszanie się paliwa z powietrzem, skutkiem dużej wówczas temperatury, jest na tyle szybkim procesem, że nie ogranicza prędkości spalania wtryskiwanej dawki paliwa). Z tego powodu w danych literaturowych przyjmuje się najczęściej, że maksymalna prędkość spalania kinetycznego \((dQ_k)\) jest odpowiedzialna za ilość wytworzonych tlenków azotu. Tymczasem z mechanizmu tworzenia się NOx wynika, że istotna musi być również
długotrwałość fazy kinetycznej ($\alpha_{ck}$). Im dłużej będzie trwała kinetyczna faza spalania tym więcej utworzy się tlenków azotu. W konsekwencji tego toku myślenia istotne jest również ciepło wywiązane w kinetycznej fazie spalania ($Q_k$). Zatem w efekcie końcowym, z punktu widzenia ilości wytworzonych NOx istotna jest zarówno długotrwałość występowania wysokiej temperatury spalania (rysunek 3) jak i wielkość obszaru czynnika roboczego objęta tymi izotermami (rysunek 8).
Analogicznie przedstawia się sytuacja w odniesieniu do dyfuzyjnej fazy spalania. W literaturze przedmiotu przyjmuje się najczęściej, że im większa maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego tym mniejsza emisja cząstek stałych. Wynika to z faktu, iż duża szybkość wydzielania ciepła w tej fazie spalania powoduje dopalanie większej części powstałych wcześniej cząstek stałych, w związku z tym, w bilansie ogólnym emisja wylotowa cząstek stałych będzie w tej sytuacji mniejsza. Jednak, rozumując analogicznie jak dla fazy kinetycznej i tlenków azotu, ilość dopalonych cząstek stałych (PM) musi zależeć również od długotrwałości fazy dyfuzyjnej ($\alpha_{Q_d}$), ponieważ łącznie z prędkością spalania dyfuzyjnego determinuje to ilość ciepła ($Q_d$) wydzielonego w tej fazie, co z kolei związane jest z temperaturą spalania odpowiedzialną za dopalanie cząstek stałych.
W celu pogłębienia analizy wpływu badanych dodatków do paliwa na uzyskiwane różnice w stężeniu NOx i emisji PM w spalinach silnika w niniejszej pracy brano pod uwagę wartości wszystkich ww. parametrów, co przedstawiono w kolejnych podrozdziałach.
Stężenie tlenków azotu (NOx) w spalinach silnika zasilanego badanymi paliwami (w przyjętym punkcie pracy silnika – prędkość obrotowa momentu maksymalnego silnika i 55% maksymalnego momentu obrotowego) przedstawione zostało na rysunku 8.7. Z danych tych wynika, że zastosowanie dodatku 2-EHN (zmniejszającego prędkość spalania kinetycznego) w paliwie DFKA powoduje znaczące zmniejszenie stężenia NOx w spalinach, w odniesieniu do paliwa bazowego DFB (przeszło 16%). Jest to zgodne z wcześniejszymi badaniami, przedstawionymi w rozdziale 7, z wykorzystaniem silnika VW 1.9 TDI, gdzie w zależności od obciążenia silnika uzyskiwano zmniejszenie stężenia NOx w spalinach (dla tego paliwa) od 10% do 20% w porównaniu z paliwem bazowym. Podobnie dla paliwa DFDA (z dodatkiem zwiększającym prędkość spalania dyfuzyjnego) zaobserwowano w obydwu przypadkach (silnik VW 1.9 TDI oraz silnik SB 3.1) wzrost stężenia NOx w odniesieniu do paliwa bazowego. Mimo, że dodatek Reduxco do paliwa (paliwo DFDA) spowodował ok. 8% wzrost NOx w spalinach, to łączone stosowanie tego dodatku z dodatkiem 2-EHN (paliwo DFS) prowadziło do jeszcze silniejszego zmniejszenia stężenia tlenków azotu niż w przypadku paliwa DFKA. Jak wykazano w poprzednich badaniach (rozdział 7) z silnikiem VW 1.9 TDI jest to możliwe dzięki synergicznemu oddziaływaniu obu tych dodatków do paliwa na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła zarówno w kinetycznej jak i dyfuzyjnej fazie spalania. Dla paliwa DFS zmniejszenie NOx w spalinach, w warunkach przeprowadzonych badań, wynosiło przeszło 18% (w porównaniu z paliwem bazowym DFB).
Wpływ badanych paliw na emisję cząstek stałych (określona zgodnie z obowiązującymi normami z wykorzystaniem tunelu rozcieńczającego spaliny) przedstawiono na rysunku 8.9. Również w przypadku emisji cząstek stałych (PM) zaobserwowano analogiczny wpływ testowanych dodatków do paliwa, zarówno w badaniach z silnikiem VW 1.9 TDI jak i w opisywanych badaniach z zastosowaniem 1-cylindrowego silnika badawczego (rozdział 7). Paliwo, które pozwalało na uzyskiwanie dużego zmniejszenia stężenia NOx w spalinach (DFKA) prowadziło jednocześnie do powstawania największej emisji PM. Zasilanie silnika paliwem DFDA (z dodatkiem *Reduxco* – zwiększającym prędkość spalania dyfuzyjnego) powodowało znaczące zmniejszenie emisji PM (o ok. 24%).
Dopiero jednoczesne użycie obu tych dodatków (2-EHN i *Reduxco* – paliwo DFS), skutkiem synergii oddziaływania na przebieg procesu spalania, prowadzi do zmniejszenia zarówno stężenia NOx i emisji PM w spalinach silnika. Zjawisko to zostanie jeszcze dokładniej wyjaśnione w dalszej części pracy, zarówno w odniesieniu do przebiegu temperatury spalania jak i prędkości wywiązywania się ciepła w funkcji czasu spalania (kąta obrotu wału korbowego silnika).
8.2.3. Wykresy indykatorowe
W celu pogłębienia analizy przyczynowo-skutkowej wpływu testowanych paliw na przebieg procesu spalania zrealizowano pomiary ciśnienia w cylindrze silnika w funkcji kąta OWK. Przedstawia to rysunek 8.11.
Rysunek 8.11. Przebiegi ciśnienia w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami
Zmierzone wykresy indykatorowe posłużyły do określenia m.in. początku samozaplonu ($\alpha_{sc}$) i opóźnienia samozaplonu ($\tau_c$) oraz były podstawą do wyliczenia, analizowanych dalej, przebiegów prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami.
Zasadniczym celem stosowania dodatku 2-EHN jest ułatwienie i w związku z tym doprowadzenie do wcześniejszego początku samozaplonu paliwa ($\alpha_{sc}$). Potwierdziły to przeprowadzone badania – paliwo DFKA charakteryzuje się najwcześniejszym początkiem samozaplonu – rysunek 8.12.
Rysunek 8.12. Początek samozaplonu paliwa ($\alpha_{sc}$) dla badanych paliw
Rysunek 8.13. Procentowa zmiana początku samozaplonu paliwa ($\Delta \alpha_{sc}$) dla badanych paliw względem $\alpha_{sc}$ dla DFB
Paliwo DFDA w bardzo niewielkim stopniu, ale jednak opóźnia początek samozaplonu ($\alpha_{sc}$), natomiast paliwo DFS, które zawiera oba testowane dodatki, prowadzi korzystnie do znaczącego przyspieszenia początku samozaplonu (w porównaniu z zastosowaniem paliwa bazowego), tylko minimalnie późniejszego niż przy spalaniu paliwa DFKA.
Ponieważ, jak wspomniano wcześniej początek wtrysku wszystkich badanych paliw (w stosowanym punkcie pracy silnika) był taki sam, to zmiany początku samozaplonu paliwa ($\alpha_{sc}$) związane są bezpośrednio z opóźnieniem samozaplonu ($\tau_c$). Paliwo DFKA dla którego zmierzono najwcześniejszy początek samozaplonu (rysunek 8.12) charakteryzuje się najkrótszą zwłoką samozaplonu (rysunek 8.14), natomiast paliwo z dodatkiem *Reduxco* (DFDA) w bardzo niewielkim stopniu wydłuża okres opóźnienia samozaplonu.
Krótsze opóźnienie samozaplonu dla paliwa DFKA (niż dla paliwa bazowego) w pełni wyjaśnia mniejsze dla tego paliwa stężenie NOx w spalinach. Wynika to oczywiście z faktu, że w najkrótszym czasie pomiędzy początkiem wtrysku i początkiem samozaplonu paliwa, w komorze spalania silnika gromadzi się najmniejsza ilość paliwa (w zestawieniu z pozostałymi badanymi paliwami). Im mniejsza ilość paliwa podlegająca samozaplonowi, tym mniejsza dynamika początkowej (kinetycznej) fazy spalania, co prowadzi m.in. do zmniejszenia temperatury w fazie spalania związanej z tworzeniem się tlenków azotu, co w efekcie końcowym zmniejsza stężenie NOx w spalinach (w odniesieniu do paliwa bazowego) [16,20]. Natomiast powyższy tok myślenia nie tłumaczy, dlaczego dla paliwa DFS, przy nieco większej wartości $\tau_c$ niż dla paliwa DFKA, paliwo DFS prowadzi do najmniejszego stężenia tlenków azotu w spalinach. Wyjaśnieniem jest synergiczne oddziaływanie obu stosowanych dodatków w paliwie DFS na prędkość wywiązywania się ciepła w kinetycznej fazie spalania, co zostanie szerzej opisane w dalszej części pracy.
W oparciu o zmierzone przebiegi ciśnienia w cylindrze silnika zasilanego testowanymi paliwami (rysunek 8.11) oraz model obliczeniowy [15] wyliczono przebiegi temperatury spalania w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika – rysunek 8.16. Na wykresie tym zaznaczono fazę spalania kinetycznego i dyfuzyjnego (określone w oparciu o prędkość wywiązywania się ciepła analizowaną w kolejnym podrozdziale). Obydwa testowane
Dodatki do paliwa oddziałują selektywnie na prędkość wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika. Z tego powodu, jak widać na rysunku 8.17, dodatek 2-EHN bardzo mocno (korzystnie) zmniejsza temperaturę spalania w fazie kinetycznej, nieznacznie tylko zmniejszając (niekorzystnie) temperaturę w fazie dyfuzyjnej – rysunek 8.18. Wyjaśnia to zarówno bardzo małe stężenie NOx w spalinach silnika zasilanego paliwem DFKA jak i nieco większą wówczas emisję PM w spalinach w odniesieniu do paliwa bazowego DFB.
**Rysunek 8.16.** Przebieg temperatury spalania wyznaczony na podstawie wykresów indykatorowych dla badanych paliw
Drugi badany dodatek *Reduxco* (paliwo DFDA) powoduje podniesienie temperatury spalania zarówno w fazie kinetycznej jak i dyfuzyjnej, co prowadzi do nieco większego stężenia NOx w spalinach i dużo mniejszej wówczas emisji PM, w zestawieniu z przypadkiem spalania paliwa bazowego (DFB). Zatem, spalanie paliwa DFKA znacząco zmniejsza stężenie NOx, przy niewielkim wzroście emisji PM, natomiast spalanie paliwa DFDA bardzo mocno zmniejsza emisję PM, przy niewielkim wówczas wzroście stężenia NOx. Zgodnie z naukowym celem tego doktoratu jest wykazanie, że mieszanie obu badanych dodatków do paliwa jednocześnie prowadzi do zniwelowania niekorzystnego oddziaływania testowanych dodatków do paliwa stosowanych oddzielnie. Zasadność tego pomysłu potwierdzona jest już na poziomie analizy przebiegu temperatury spalania dla badanych paliw. Spalanie paliwa DFS (z obydwojoma dodatkami jednocześnie) powoduje zarówno najmniejszą temperaturę spalania w fazie kinetycznej ($T_{ck}$) spośród wszystkich testowanych paliw (najmniejsze stężenie NOx) jak i największą temperaturę spalania w fazie dyfuzyjnej ($T_{cd}$) – najmniejsza emisja PM spośród badanych paliw. Co więcej zaistniało tutaj zjawisko synergii oddziaływania obu dodatków do paliwa zarówno w odniesieniu do „parametrów wyjściowych” silnika (emisja NOx i PM) jak i przede
wszystkim przyczyn wpływu testowanych paliw na ten skład spalin. Stwierdzono, że jednoczesne stosowanie tych konkretnych dodatków do paliwa, z których jeden zmniejsza stężenie NOx (-16%) a drugi zwiększa stężenie NOx (+8%) w spalinach prowadzi do wspólnego działania tych dodatków dającego nawet jeszcze większe zmniejszenie NOx w spalinach (-18%), niż dla pojedynczego dodatku. Analogicznie sytuacja przedstawia się dla cząstek stałych. Zjawisko to nazywane bywa synergią hiperaddytywną i występuje, gdy zastosowanie dwóch składników (dodatków do paliwa) wykazuje działanie większe niż suma działań poszczególnych składników (dodatków). Dokładniejsze wyjaśnienie mechanizmu działania synergii tego typu w odniesieniu do oddziaływania testowanych dodatków do paliwa opisane zostanie w kolejnym podrozdziale, związanym z analizą prędkości wywiązywania się ciepła dla badanych paliw.
Rysunek 8.17. Temperatura spalania kinetycznego (Tck) dla badanych paliw
Rysunek 8.18. Temperatura spalania dyfuzyjnego (Tcd) dla badanych paliw
### 8.2.4. Prędkość wywiązywania się ciepła
W celu lepszego zrozumienia wpływu badanych paliw na parametry energetyczne i skład spalin analizie poddano przebiegi prędkości wywiązywania się ciepła (dQ/dα) w cylindrze silnika w funkcji kąta obrotu wału korbowego – rysunek 8.19. Ponieważ stosowany w tych badaniach 1-cylindrowy, 2-zaworowy silnik diesla był silnikiem bez turbosprężarki i bez układu EGR, z rzędową pompą wtryskową (silnik poprzedniej generacji) to wyliczona funkcja dQ/dα ma zupełnie inny przebieg (w sensie jakościowym) niż dQ/dα dla współcześnie produkowanych, seryjnych silników o zapłonie samoczynnym (np. silnik VW 1.9 TDI, stosowany przez autora w rozdziale 7). W tym przypadku charakterystyczne jest m.in., że maksymalna prędkość spalania w fazie kinetycznej (dQk) jest wielokrotnie większa niż długotrwała, mała prędkość spalania dyfuzyjnego (dQd). Niezależnie od tego czy przebieg dQ/dα jest charakterystyczny dla silników nowoczesnych czy też starszej generacji, obowiązuje ciągle ta sama ogólna zasada: zmniejszenie wartości dQk prowadzi do zmniejszenia stężenia NOx w spalinach, natomiast zwiększenie wartości dQd powoduje zmniejszenie emisji PM w spalinach. Rozszerzając analizę wpływu przebiegu dQ/dα na ilość wytworzonych cząsteczek NOx w cylindrze silnika można powiedzieć, że nie tylko dQk ma istotne znaczenie, ale również na ten proces wpływają inne parametry charakteryzujące kinetyczną fazę spalania, w tym: występowanie dQk względem GMP tłoka, sumaryczna ilość ciepła wywiązanego w tej
fazie oraz długotrwałość fazy kinetycznej. Maksymalna prędkość spalania kinetycznego dla testowanych paliw przedstawiona została graficznie na rysunku 8.20. Widać wyraźnie, że spalanie paliwa DFS, które charakteryzuje się najmniejszą prędkością $dQ_k$ prowadziło do najmniejszego stężenia NOx w spalinach. Natomiast w odniesieniu do paliwa DFDA (z dodatkiem *Reduxco*), dla którego uzyskano największe stężenie NOx w spalinach silnika zasilanego badanymi paliwami sytuacja nie jest już tak oczywista, ponieważ wartość $dQ_k$ dla tego paliwa nie jest największa. Okazuje się, że wśród wielu czynników wpływających na ilość utworzonych cząsteczek NOx w cylindrze silnika w tym przypadku wiodące znaczenie ma największa temperatura w kinetycznej fazie spalania (spośród testowanych paliw – rysunek 8.17). Największa wartość $T_c$ w fazie kinetycznej dla paliwa DFDA (w porównaniu z pozostałymi paliwami) wynika z 3 powodów:
- występowanie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($\alpha_{dQ_k}$) ma miejsce najpóźniej (najbliżej GMP tłoka) spośród badanych paliw (rysunek 8.22). Wówczas ciepło wywiązane w małej objętości (masie) czynnika roboczego prowadzi do dużego przyrostu temperatury, co ułatwia tworzenie się NOx,
- ciepło wywiązane w cylindrze silnika w fazie spalania kinetycznego ($Q_k$) jest największe dla tego paliwa (rysunek 8.24), co sprzyja tworzeniu się NOx,
- długotrwałość fazy kinetycznej ($\alpha_{sk}$) dla paliwa DFDA jest największa (rysunek 8.26), co również zwiększa ilość wytworzonych NOx w cylindrze silnika.
Rysunek 8.19. Prędkość wywiązywania się ciepła ($dQ/d\alpha$) w cylindrze badawczego silnika SB 3.1 dla czterech badanych paliw
Rysunek 8.20. Maksymalna prędkość spalania kinetycznego ($dQ_k$) dla badanych paliw
Rysunek 8.21. Procentowa zmiana maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($\Delta dQ_k$) dla badanych paliw względem $dQ_k$ dla DFB (paliwa bazowego)
Rysunek 8.22. Występowanie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($a_{dQk}$) dla badanych paliw
Rysunek 8.23. Występowanie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($a_{dQd}$) dla badanych paliw
Rysunek 8.24. Ciepło fazy kinetycznej ($Q_k$) badanych paliw
Rysunek 8.25. Procentowa zmiana ciepła wywiązanego w fazie kinetycznej ($\Delta Q_k$) dla badanych paliw względem $Q_k$ dla DFB (paliwa bazowego)
Dyfuzyjna faza spalania związana jest mocno zarówno z emisją PM w spalinach jak i ze sprawnością cieplną (i ogólną) silnika. Wpływ prędkości spalania w etapie dyfuzyjnym na emisję PM wyjaśniono w podrozdziale 8.1.2, natomiast oddziaływanie długotrwałej, dyfuzyjnej fazy spalania na sprawność silnika związane jest z końcem spalania. Korzystny, wcześniejszy koniec spalania można uzyskać na dwa sposoby: wcześniej rozpocząć proces spalania (np. poprzez skrócenie opóźnienia samozaplonu – $\tau_c$) lub zwiększyć prędkość spalania. Zwiększenie kinetycznej prędkości spalania ($dQ_k$) jest jednak niekorzystne ze względu na rosnącą wówczas emisję NOx. Ponadto, że względu na dużo krótszy czas trwania tej fazy (w porównaniu do dyfuzyjnej części spalania), wpływ takiego oddziaływania byłby znikomy na długotrwałość całego procesu spalania ($\alpha_c$). Natomiast nawet niewielkie procentowe zwiększenie prędkości spalania w długotrwałej dyfuzyjnej fazie ($dQ_d$) skutkuje znacznym skróceniem całego procesu i w związku z tym wcześniejszym końcem spalania ($\alpha_{sc}$). Wcześniej zakończony proces spalania zmniejsza stratę wylotową, powodując wzrost sprawności cieplnej, co prowadzi do mniejszego wówczas zużycia paliwa. Najlepszym tego przykładem są paliwa DFDA i DFS dla przypadku których określono największą sprawność silnika (najmniejsze wartości $G_f$ – rysunek 8.3) przy najwcześniejszym końcu spalania $\alpha_{sc}$ – rysunek 8.34. Jednocześnie dla tych samych paliw uzyskiwano najmniejszą temperaturę spalin (rysunek 8.5), co również jest związane z wcześniejszym końcem spalania. Te same paliwa (DFDA i DFS) charakteryzują się także największą spośród badanych paliw, maksymalną prędkością spalania dyfuzyjnego ($dQ_d$). Jak wynika z danych przedstawionych na rysunku 8.28 wartość $dQ_d$ dla tych paliw jest dwukrotnie większa niż dla paliwa DFB (również i dla DFKA). Wyjaśnia to znacznie mniejszą dla tych paliw długotrwałość dyfuzyjnej fazy spalania ($\alpha_{cd}$) – rysunek 8.30, co w konsekwencji skutkuje wcześniejszym końcem spalania. Nieco inna sytuacja występuje w przypadku paliwa DFKA, które również charakteryzuje się wcześniejszym końcem spalania (niż paliwo DFB) jednak nie z powodu maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego (tak jak w przypadku paliw DFDA i DFS), która jest nawet nieco mniejsza niż dla paliwa DFB (rysunek 8.28), tylko ze względu na wcześniejszy początek samozaplonu tego paliwa ($\alpha_{sc}$) – rysunek 8.12, wynikający z bardzo silnego wówczas skrócenia (prawie 30% w odniesieniu do przypadku paliwa DFB) opóźnienia samozaplonu ($\tau_c$) – rysunek 8.14.
Mimo różnych przyczyn wcześniejszego końca spalania stwierdzonego dla paliw DFDA i DFS oraz DFKA skutek był taki sam – zmniejszenie zużycia paliwa poprzez wzrost sprawności procesu spalania (zmniejszenie straty wylotowej) w odniesieniu do paliwa bazowego DFB.
Paliwa dla których stwierdzono najwyższą sprawność spalania (najmniejsze wartości $G_f$) w porównaniu z paliwem bazowym – paliwa DFDA i DFS pozwalają jednocześnie na uzyskanie najmniejszej emisji PM w spalinach silnika (rysunek 8.9). Również to zjawisko związane jest ściśle z odmiennym przebiegiem procesu spalania w fazie dyfuzyjnej dla tych paliw w odniesieniu do paliwa bazowego. Zgodnie ze schematem przedstawionym na rysunku 3 bardzo duża wartość $dQ_d$ uzyskiwana podczas spalania paliw DFDA i DFS (rysunek 8.28) zapewnia dopalenie dużej ilości powstałych nieco wcześniej cząstek stałych w cylindrze silnika i w związku z tym zmniejszenie emisji PM w spalinach. Ponadto z rysunku 8.32 wynika, że spalanie tych paliw powoduje powstawanie największych ilości ciepła na dyfuzyjnym etapie spalania (w porównaniu z innymi badanymi paliwami). W połączeniu z bardzo wczesnym występowaniem dla tych paliw maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego $\alpha_{dQ_d}$ (rysunek 8.23) wskazuje na duże ilości ciepła $Q_d$ wywiązanego znacznie wcześniej (blżej GMP tłoka) niż dla pozostałych paliw. Z obu powyższych powodów spalanie paliwa DFDA i DFS prowadzi do występowania najwyższej wówczas (w fazie dyfuzyjnej) temperatury spalania (rysunek 8.18). W tych warunkach (wysokiej temperatury) utleni się w cylindrze silnika większa masa sadzy i pozostałych depozytów tworzących cząstki PM co oczywiście zmniejsza emisję PM w spalinach. Zgodnie z tą argumentacją dla paliw DFDA i DFS potwierdzono w laboratorium najmniejszą emisję PM, mniejszą niż dla przypadku paliwa bazowego odpowiednio nawet o 24% (DFDA) i 28% (DFS).
Rysunek 8.28. Maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego ($dQ_d$) dla badanych paliw
Rysunek 8.29. Procentowa zmiana maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\Delta dQ_d$) dla badanych paliw względem $dQ_d$ dla DFB (paliwa bazowego)
Z przedstawionych w tym rozdziale pracy badań wynika, że jednoczesne zastosowanie dodatku 2-EHN (który **zmniejsza stężenie NOx** w gazach wylotowych o ok. 16%) – paliwo DFKA i dodatku *Reduxco* (który **zwiększa stężenie NOx** w spalinach o ok. 8%) – paliwo DFDA powoduje w efekcie (dla paliwa DFS) zmniejszenie stężenia tlenków azotu aż o ok. 18%. Podobnie, dodatek *Reduxco* **zmniejsza emisję PM** w spalinach o ok. 24%,
dodatek 2-EHN zwiększa emisję PM prawie o 2%, natomiast łączone stosowanie tych dodatków (w paliwie DFS) prowadzi do zmniejszenia emisji cząstek stałych aż o niemal 28%. Jest to potwierdzeniem hiperaddytywnego synergicznego oddziaływania obu tych dodatków do paliwa na przebieg procesu spalania, które w tym konkretnym przypadku wynika z przesunięcia fazowego prędkości wywiązywania się ciepła (dQ/da) dla spalania paliw z badanymi dodatkami. Cząsteczki paliwa związane bezpośrednio z dodatkiem 2-EHN zapalają się dużo wcześniej niż molekuły paliwa powiązane z dodatkiem Reduxco. Po samozapłonie paliwa DFS, ciepło spalania cząsteczek paliwa związanych bezpośrednio z 2-EHN pomniejszone jest o ciepło odparowania cząsteczek paliwa związanych z dodatkiem Reduxco, które jeszcze się nie palą. Zmniejsza to maksymalną prędkość i długotrwałość spalania kinetycznego (\(\alpha_{ck}\)), temperaturę spalania w tej fazie oraz prowadzi do najmniejszej ilości wytworzonych tlenków azotu w cylindrze silnika zasilanego paliwem DFS. Nieco podobnie jest dla dyfuzyjnej fazy spalania paliwa DFS: spalanie drobin paliwa połączonych bezpośrednio z dodatkiem Reduxco charakteryzuje się dużą prędkością spalania dyfuzyjnego (dQ_d), na którą nakłada się wcześniej występująca prędkość spalania cząstek związanych z dodatkiem 2-EHN. Zjawisko to zwiększa zarówno długotrwałość (\(\alpha_{cd}\)) wysokotemperaturowego spalania dyfuzyjnego jak i szczególnie ilość ciepła Q_d (rysunek 8.32) wywiązanego w tej fazie, co w następstwie zwiększa ilość dopalonych, powstałych wcześniej, cząstek stałych w cylindrze silnika i w bilansie ogólnym powoduje zmniejszenie emisji PM w spalinach silnika spalającego paliwo DFS.
Powyższe wyjaśnienie uzasadnia, poprzez występowanie zjawiska synergii, niezwykle korzystne, jednoczesne zmniejszenie emisji NOx i PM w spalinach silnika zasilanego paliwem DFS (zawierającym oba testowane dodatki jednocześnie). Co niezwykle istotne – występowanie tego zjawiska (w sensie jakościowym) potwierdzone zostało przez autorów również przy zastosowaniu innego, seryjnego silnika o zapłonie samoczynnym nowoczesnej konstrukcji – rozdział 7.
### 8.2.5. Wizualizacja i termowizja procesu spalania
Temperaturę w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika (w funkcji czasu spalania) określano dwoma sposobami: w oparciu o przebiegi ciśnienia spalania (p(α)), opisane w podrozdziale 8.1.3 i w oparciu o zarejestrowane endoskopowo obrazy płomienia (również w funkcji kąta OWK) wraz z metodą 2-kolorów (opisaną w podrozdziale 5.2.8). Temperatura spalania wyznaczona w funkcji czasu spalania (określonego kątem α) jest szczególnie istotnym parametrem, ponieważ jest przyczyną tworzenia się tlenków azotu (w kinetycznej fazie spalania) w cylindrze silnika i jednocześnie jest powodem dopalania się, powstałych nieco wcześniej cząstek stałych, co w efekcie końcowym wpływa na emisję PM w spalinach [47]. Wprawdzie obie stosowane w tych badaniach metody wyznaczania temperatury spalania pozwalają na określenie funkcji T(α) to jednak ich wykorzystanie w analizie przyczynowo-skutkowej (z punktu widzenia emisji NOx i PM w spalinach silnika zasilanego testowanymi paliwami) jest znacząco inne, ponieważ rzeczywista temperatura spalania (w silniku z zapłonem samoczynnym) jest zależna od miejsca w objętości czynnika roboczego (przy tym samym kącie α), czego nie uwzględnia temperatura wyliczona z wykresu indykatorowego. Rozkład izoterm w płomieniu
(określany w oparciu o cyfrowe filmowanie) wprawdzie pozwala na określenie wielkości obszarów czynnika roboczego objętych określoną temperaturą spalania, ale jest znacznie trudniejszy do realizacji i analizy oraz wymaga wykorzystania kosztownego sprzętu pomiarowego (np. AVL VideoScope 513D) i dostosowania głowicy silnika do pomiarów z użyciem endoskopów. Z punktu widzenia analizy mechanizmu tworzenia się NOx i dopalania powstałych cząstek PM w cylindrze silnika, ta metoda wydaje się być jednak bardziej przydatna w odniesieniu do badania testowanych paliw. Ponadto cyfrowa, endoskopowa wizualizacja wtrysku, samozapłonu i spalania badanych paliw pozwala na weryfikację niektórych parametrów określanych innymi metodami (np. początek wtrysku – określony w oparciu o wykres indykatorowy lub wizualizację, koniec spalania – określony w oparciu o wykres prędkości wywiązywania się ciepła lub wizualizację). Przykład takiej weryfikacji zamieszczony jest na rysunku 8.36, gdzie pokazano obrazy z cylindra silnika odpowiadające wizualnemu początkowi samozapłonu ($\alpha_{sc}$) i na rysunku 8.12, gdzie przedstawiono graficznie wartości $\alpha_{sc}$ określone przy użyciu wykresów indykatorowych. Widać, że wartości $\alpha_{sc}$ w obydwu tych przypadkach są bardzo bliskie (mieszczą się w granicach dokładności pomiaru obu stosowanych metod), jakkolwiek nie takie same. Podobnie również (w sensie analizy wizualnej) odbywa się dla wszystkich testowanych paliw zjawisko samozapłonu – pierwsze ogniska płomienia pojawiają się na obrzeżach strug wtryskiwanego paliwa przy otworach wylotowych rozpylacza paliwa, gdzie prędkość wypływu paliwa jest największa, a mieszanina paliwowo-powietrzna względnie bogata. Drugim obszarem ułatwionego samozapłonu jest obwiednia strugi wtryskiwanego paliwa, szczególnie w okolicach czoła strugi, gdzie występuje najlepsze rozpylenie paliwa. Zdecydowanie natomiast różnią się testowane paliwa chwilą (kątem OWK) samego samozapłonu paliwa. Paliwo DFKA (z dodatkiem 2-EHN) ulegało najwcześniejszemu samozaplonowi, co związane było ze skróceniem wówczas opóźnienia samozapłonu $\tau_c$ (analizowane w podrozdziale 8.1.3 – rysunek 8.14), i bardzo silne zmniejszenie w związku z tym stężenia NOx w spalinach w porównaniu z paliwem bazowym (rysunek 8.7). Najpóźniejszy samozapłon określony w oparciu o cyfrową analizę obrazu zarejestrowano dla paliwa DFDA (z dodatkiem Reduxco), co skutkowało zarówno najdłuższym opóźnieniem samozapłonu (ten sam początek wtrysku dla wszystkich testowanych paliw) jak i w związku z tym nieco większym stężeniem NOx w spalinach silnika zasilanego tym paliwem w odniesieniu do paliwa bazowego.
Rysunek 8.36. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego początkowi samozapłonu paliwa ($\alpha_{sc}$) dla badanych paliw
Bardziej istotna jest analiza wizualna, a w szczególności wyliczony z obrazu rozkład izoterm w płomieniu dla testowanych paliw – rysunki 8.37 i 8.38 dla kinetycznej fazy spalania. Z analizy obrazów wynika m.in., że na tym etapie spalania i w tym konkretnym punkcie pracy silnika (prędkość obrotowa i obciążenie) do płomienia w cylindrze ciągle wtryskiwane jest paliwo. Sytuacja taka występuje dla każdego ze stosowanych paliw. Również obszar objęty płomieniem w przestrzeni cylindra silnika jest podobny dla badanych paliw. Wyjątkiem jest paliwo DFDA, dla którego zaobserwować można (rysunek 8.37) obszar wzmożonej dynamiki rozprzestrzeniańia się płomienia (czerwona elipsa na zdjęciu). Związane jest to z najdłuższym dla tego paliwa opóźnieniem samozapłonu i w związku z tym największą częścią wtryskiwanej dawki tego paliwa do komory spalania przed samozapłonem, która z racji dużej masy, uległa najbardziej gwałtownemu spalaniu w początkowej fazie procesu utleniania. Skutkowało to m.in. zarówno największą temperaturą spalania $T_{ck}$ określoną w oparciu o wykres indykatorowy – rysunek 8.17, jak i największą powierzchnią ($S_k$) objętą izotermą o największej wówczas temperaturze (1800 K) czynnika roboczego, która występowała w cylindrze silnika – rysunek 8.39. Czynniki te były powodem największego stężenia NOx
w spalinach silnika zasilanego tym paliwem (DFDA) w porównaniu z przypadkiem pozostałych paliw. Poprzez analogię, najmniejszy obszar objęty izotermą 1800 K dla kinetycznej fazy spalania paliwa DFKA (rysunki 8.38 i 8.39) wyjaśnia bardzo małe stężenie NOx w spalinach silnika zasilanego tym paliwem. Nieco inaczej przedstawia się analiza temperatury spalania (obliczonej z wykresów indykatorowych) $T_{ck}$ w fazie kinetycznej (rysunek 8.17), ponieważ z danych tych wynika, że najmniejsza temperatura spalania w tym czasie związana jest z paliwem DFS, dla którego rzeczywiście zmierzono najmniejsze stężenie NOx w spalinach silnika zasilanego testowanymi paliwami. Różnica wartości $T_{ck}$ dla paliwa DFKA i paliwa DFS jest jednak mała (38 K wobec 1065 K dla paliwa DFKA i 1027 K dla paliwa DFS). Podobnie małe różnice odnoszą się do pól powierzchni objętych izotermą 1800 K – kilka procent powierzchni pomiarowej $S_k$ dla paliwa DFKA i ok. 10% $S_k$ dla paliwa DFS (rysunek 8.39). Schemat na rysunku 3 wyjaśnia, że na zmniejszenie stężenia NOx w spalinach ma wpływ nie tylko zmniejszenie temperatury i obszaru czynnika roboczego objętego tą temperaturą, ale również czas trwania kinetycznej fazy spalania. Z rysunku 8.26 wynika, że paliwo DFS charakteryzuje się najkrótszą fazą kinetyczną (utleniania azotu), co przeważa nad nieco większą powierzchnią $S_k$ objętą wysoką temperaturą 1800 K i co prowadzi do najmniejszego wówczas stężenia tlenków azotu, w porównaniu do spalania paliwa DFKA.
Rysunek 8.37. Obraz w cylindrze silnika kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej szybkości spalania kinetycznego ($\omega_{dQkmax}$)
Rysunek 8.38. Rozkład izoterm płomienia w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej szybkości spalania kinetycznego ($\alpha_{dQkmax}$)
Rysunek 8.39. Pola powierzchni płomienia w fazie spalania kinetycznego ($S_k$) objęte izotermami o określonych temperaturach (w odniesieniu do powierzchni pomiarowej $S_o$) dla badanych paliw
Obydwa testowane dodatki do paliwa (2-EHN i *Reduxco*) oddziałują selektywnie na prędkość wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika. Wpływ badanych paliw na kinetyczną część spalania opisany został powyżej w związku z analizą wpływu tych paliw na stężenie NOx w spalinach. Faza dyfuzyjna, jak już wielokrotnie wspomniano dotyczy (w sensie przyczynowym) emisji PM w spalinach. Obrazy z cyfrowego, endoskopowego
filmowania procesu spalania testowanych paliw w dyfuzyjnej fazie spalania przedstawiono na rysunku 8.40. W oparciu o te dane wyliczono rozkład izoterm w płomieniu dyfuzyjnym każdego z badanych paliw – rysunek 8.41. Z obu tych rysunków widać, że proces spalania dla kątów obrotu wału korbowego odpowiadających dyfuzyjnej fazie spalania jest dużo bardziej intensywny dla każdego paliwa niż dla fazy kinetycznej. W tej fazie spalania ciągle tworzą się cząstki stałe, ale w sprzyjających warunkach (określonych na schemacie na rysunku 3) część powstałych cząstek ulega w cylindrze silnika utlenieniu, zmniejszając w ten sposób emisję PM w spalinach. Te sprzyjające warunki to głównie zwiększenie prędkości wywiązywania się ciepła w dyfuzyjnej fazie spalania $dQ_d$ (rysunek 8.28), temperatury spalania $T_{cd}$ (rysunek 8.18), zwiększenie obszaru $S_d$ gazu roboczego objętego wysoką temperaturą (rysunek 8.42) oraz wydłużenie czasu $\alpha_{cd}$ utleniania PM w tej fazie spalania (rysunek 8.30). Oczywiście dostępność tlenu (lokalnie i chwilowo) w strefie utleniania sadzy jest również istotna, ale w przypadku analizy wpływu testowanych paliw na emisję PM czynnik ten jest praktycznie taki sam dla wszystkich badanych paliw. widać za to wyraźnie na rysunku 8.41 określającym rozkład izoterm w płomieniu, że dla różnych testowanych paliw obszary wysokich temperatur w dyfuzyjnej fazie spalania są zupełnie inne. Najmniejszy obszar czynnika roboczego objęty wysokimi temperaturami stwierdzono dla paliwa DFKA, co oznacza najmniejszą strefę gazu w cylindrze silnika, w której utleniane są powstałe nieco wcześniej cząstki PM. Z tego też powodu spalanie paliwa DFKA charakteryzuje się największą emisją cząstek stałych (PM) w spalinach silnika. Dużo większy korzystnie obszar wysokich temperatur (2200 K i 2400 K) zaobserwowano, w ramach zrealizowanej termowizji metodą 2-kolorów, dla przypadku paliwa z dodatkiem Reduxco. Dzięki temu proces spalania tego paliwa pozwalał na zdecydowanie mniejszą emisję PM – prawie 25% (rysunek 8.9) przy nieco tylko większym stężeniu NOx w spalinach silnika – ok. 8% (rysunek 8.7) w odniesieniu do paliwa bazowego. Świadome, jednoczesne zastosowanie obu dodatków do paliwa (2-EHN i Reduxco), wskutek zjawiska synergii spowodowało zarówno zmniejszenie emisji PM jak i zmniejszenie stężenia NOx w spalinach silnika m.in. dzięki największemu, spośród badanych paliw, obszarowi objętemu wysokimi temperaturami (rysunek 8.42) w fazie spalania dyfuzyjnego, przy najkrótszym czasie oddziaływania wysokich temperatur w fazie spalania kinetycznego. Należy zauważyć również, że wnioski odnośnie emisji PM i NOx, wynikające z analizy wartości temperatury spalania określonej w oparciu o przebiegi $p(\alpha)$, dla kinetycznej i dyfuzyjnej fazy spalania pokrywają się z wnioskami bazującymi na wartościach i polach powierzchni izoterm określonych w oparciu o metodę 2-kolorów dla tego paliwa. Można zatem powiedzieć, że zrealizowane pomiary temperatury spalania w kinetycznej i dyfuzyjnej fazie spalania jednocześnie potwierdzają założone cele pracy (rozdział 4) oraz wyjaśniają wpływ synergii oddziaływania obu testowanych dodatków do paliwa na zmniejszenie zarówno emisji PM i NOx w spalinach silnika zasilanego paliwem DFS w odniesieniu do paliwa bazowego.
Rysunek 8.40. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\alpha_{dQd\text{max}}$)
Rysunek 8.41. Rozkład izoterm plomienia w cylindrze silnika (powyżej 1800 K) dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\alpha_{dQd\text{max}}$)
Rysunek 8.42. Pola powierzchni plomienia w fazie dyfuzyjnej ($S_d$) spalania objęte izotermami o określonych temperaturach (w odniesieniu do powierzchni pomiarowej $S_o$) dla badanych paliw
Rejestracja obrazów wewnątrz cylindra silnika zasilanego badanymi paliwami pozwoliła również na wyznaczenie końca spalania $\alpha_{ec}$, co przedstawia rysunek 8.43. Można zauważyć, że wartości $\alpha_{ec}$ określone przy pomocy ostatnich „klatek filmu” na których widać jeszcze płomień nie są identyczne jak wartości $\alpha_{ec}$ wyznaczane w oparciu o wykresy prędkości wywiązywania się ciepła (rysunek 8.34). Wynika to z tego samego
powodu jak w przypadku opisywanego wcześniej początku samozapłonu i również w tym przypadku różnice w wartościach $\alpha_{ec}$ dla obu metod są bardzo małe.
Rysunek 8.43. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego wizualnemu końcowi spalania ($\alpha_{ec}$) dla badanych paliw
Koniec spalania ($\alpha_{ec}$) określony poprzez wizualizację również potwierdza (podobnie jak $\alpha_{ec}$ określone z dQ/d$\alpha$), że paliwa DFDA i DFS kończą palić się w cylindrze silnika najwcześniej. Jak wspomniano w podrozdziale 8.1.4 jest to głównie wynikiem dużej wartości prędkości spalania tych paliw w fazie dyfuzyjnej i korzystnie wpływa na wzrost sprawności spalania poprzez zmniejszenie straty wylotowej.
Dane przedstawione w tym podrozdziale potwierdzają, że celowe było rozszerzenie pomiarów zrealizowanych wcześniej z wykorzystaniem seryjnego silnika VW 1.9 TDI (rozdział 7) o badania z wykorzystaniem badawczego silnika SB 3.1, który umożliwiał wykorzystanie endoskopowego filmowania procesu spalania wraz z określeniem (metodą 2-kolorów) rozkładu izoterm w płomieniu dla obu testowanych paliw.
### 8.3. Podsumowanie i wnioski rozdziału 8
Analiza wpływu badanych paliw na proces spalania, w tym poprzez wizualizację i termowizję w cylindrze silnika o zapłonie samoczynnym pozwala na sformułowanie najważniejszych, następujących wniosków:
1. Dodatek 2-EHN (zmniejszający selektywnie kinetyczną prędkość spalania) i dodatek *Reduxco* (zwiększający selektywnie dyfuzyjną prędkość spalania), stosowane oddzielnie (paliwo DFKA i paliwo DFDA) oraz łącznie (paliwo DFS) spowodowały w sensie jakościowym takie same zmiany w przebiegu procesu spalania, zarówno dla seryjnego silnika VW 1.9 TDI (stosowanego w poprzednim rozdziale), jak i w badawczym silniku SB 3.1, wykorzystywanym w tych badaniach.
2. Godzinowe zużycie paliwa ($G_t$), w odniesieniu do paliwa bazowego, zostało zmniejszone o:
- 4% dla paliwa DFKA,
- 6% dla paliwa DFDA,
- 7% dla paliwa DFS.
3. Stężenie tlenków azotu (NOx) w spalinach, w porównaniu z zasilaniem silnika paliwem bazowym, uległo zmianie:
- zmniejszenie o 16% dla paliwa DFKA,
- zwiększenie o 8% dla paliwa DFDA,
- zmniejszenie o 18% dla paliwa DFS.
4. Emisja cząstek stałych (PM) w spalinach, w porównaniu z silnikiem zasilanym paliwem bazowym, uległa zmianie:
- zwiększenie o 2% dla paliwa DFKA,
- zmniejszenie o 24% dla paliwa DFDA,
- zmniejszenie o 27% dla paliwa DFS.
5. Łączne stosowanie zarówno dodatku 2-EHN jak i dodatku *Reduxco* spowodowało występowanie korzystnego zjawiska synergii, które oddziałując na przebieg procesu spalania (prędkość wywiązywania się ciepła), zmniejsza jednocześnie zużycie paliwa, stężenie NOx i emisję PM w spalinach silnika. Stwierdzone synergiczne oddziaływanie obu testowanych dodatków do paliwa na przebieg procesu spalania wynika z przesunięcia fazowego prędkości wywiązywania się ciepła ($\frac{dQ}{da}$) dla spalania paliw z badanymi dodatkami i potwierdza założone w rozdziale 4 cele pracy.
6. W kinetycznej fazie spalania: cząsteczki paliwa związane bezpośrednio z dodatkiem 2-EHN zapalają się dużo wcześniej niż molekuły paliwa powiązane z dodatkiem *Reduxco*. Po samozapłonie paliwa DFS ciepło spalania części paliwa (związanego z 2-EHN) pomniejszone jest o ciepło odparowania paliwa, które jeszcze się nie pali, tzn. częścią paliwa związanego bezpośrednio z dodatkiem *Reduxco*. Zmniejsza to maksymalną prędkość spalania kinetycznego ($dQ_k$), temperaturę spalania w tej fazie oraz prowadzi do wytworzenia najmniejszej ilości tlenków azotu w cylindrze silnika zasilanego paliwem DFS (w porównaniu z pozostałymi testowanymi paliwami).
7. W dyfuzyjnej fazie spalania: spalanie drobin paliwa połączonych bezpośrednio z dodatkiem *Reduxco* charakteryzuje się dużą prędkością w fazie dyfuzyjnej ($dQ_d$), na którą nakłada się wcześniej występująca prędkość spalania cząstek związanych z dodatkiem 2-EHN. Zjawisko to zwiększa zarówno długotrwałość ($\alpha_{cd}$) wysokotemperaturowego spalania dyfuzyjnego jak i ilość ciepła $Q_d$ wywiązanego w tej fazie, co w następstwie zwiększa ilość dopalonych, powstały wcześniejszej, cząstek.
stałych w cylindrze silnika i w bilansie ogólnym powoduje najsilniejsze zmniejszenie emisji PM w spalinach silnika zasilanego paliwem DFS (w odniesieniu do pozostałych testowanych paliw).
8. Przeprowadzone w tych badaniach pomiary temperatury spalania ($T_c(\alpha)$), zarówno w oparciu o wykresy indykatorowe jak i bazując na wizualizacji oraz metodzie 2-kolorów, pozwalają na lepsze zrozumienie mechanizmu działania synergii (obu testowanych dodatków do paliwa) na jednoczesne zmniejszenie stężenia NOx w spalinach (poprzez skrócenie wysokotemperaturowej, kinetycznej fazy spalania) i zmniejszenie emisji PM w spalinach (poprzez zwiększenie obszaru czynnika roboczego objętego wyższymi temperaturami, co pozwoliło na dopalenie większej ilości cząstek stałych w cylindrze silnika).
9. Podsumowanie i wnioski końcowe
Wyniki badań i ich analiza zawarta w tej pracy potwierdzają, założone w rozdziale 4, naukowe i utylitarne cele doktoratu. Szczególne wnioski z poszczególnych etapów badań przedstawiono w odpowiadających tym badaniom podrozdziałach. Z wykorzystaniem dwóch silników o zapłonie samoczynnym różnych generacji wykazano, że stosowanie paliwa ze specjalnie dobranymi dwoma dodatkami (z których jeden prowadzi do selektywnego zmniejszenia kinetycznej prędkości spalania, natomiast drugi powoduje selektywne zwiększenie ilości ciepła wywiązanego w dyfuzyjnej fazie spalania) skutkuje, poprzez synergię hiperraddytywną, jeszcze intensywniejszym zmniejszeniem emisji NOx oraz jeszcze silniejszym zmniejszeniem emisji PM w spalinach, niż w przypadku użycia tych dodatków do paliwa oddzielnie.
Ponadto wykazano, że równoczesne zastosowanie tych specjalnie dobranych dodatków do paliwa, zmniejszających synergicznie emisję NOx i PM w spalinach, poprzez wpływ na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła (wcześniejszy koniec spalania oraz skrócenie procesu spalania, wynikające zarówno ze zwiększenia średniej prędkości spalania jak i skrócenia opóźnienia samozapłonu) prowadzi również do zwiększenia wartości sprawności ogólnej silnika, a tym samym oczywiście do zmniejszenia zużycia paliwa, w odniesieniu do paliwa bazowego. Synergiczne oddziaływanie obu testowanych dodatków do paliwa (2-EHN i Reduxco) wynika z przesunięcia fazowego prędkości wywiązywania się ciepła dla spalania paliw z badanymi dodatkami.
W badaniach wykazano, że w pierwszej fazie spalania molekuły paliwa powiązane z 2-EHN ulegają samozapłonowi dużo wcześniej niż cząsteczki paliwa związane bezpośrednio z dodatkiem Reduxco. Po samozapłonie paliwa testowego (DFS) ciepło spalania części paliwa związanego bezpośrednio z 2-EHN pomniejszone jest o ciepło odparowania paliwa z dodatkiem Reduxco. Zmniejsza to prędkość spalania kinetycznego, temperaturę spalania w tej fazie oraz prowadzi do powstania najmniejszej ilości tlenków azotu w cylindrze silnika zasilanego testowym paliwem DFS, w porównaniu z pozostałymi testowanymi paliwami.
Wykazaono także, że w drugiej, dyfuzyjnej fazie spalania drobiny paliwa połączone bezpośrednio z dodatkiem Reduxco charakteryzują się dużą prędkością spalania, na którą nakłada się wcześniej występująca prędkość spalania cząstek związanych z dodatkiem 2-EHN. Zjawisko to zwiększa zarówno długoatrwałość wysokotemperaturowego spalania dyfuzyjnego jak i ilość ciepła $Q_d$ wywiązanego w tej fazie, co zwiększa liczbę dopalonych, powstały nieco wcześniej, cząstek stałych w cylindrze silnika i powoduje najsilniejsze zmniejszenie emisji PM w spalinach silnika zasilanego paliwem testowym (DFS), w odniesieniu do pozostałych testowanych paliw.
Na podstawie uzyskanych wyników pracy doktorskiej można stwierdzić, że istnieją uzasadnione przesłanki do jednoczesnego stosowania obu testowanych dodatków do konwencjonalnego oleju napędowego (paliwa bazowego) w celu równoczesnego zmniejszenia emisji tlenków azotu i cząstek stałych oraz zwiększenia sprawności ogólnej silnika o zapłonie samoczynnym.
Analiza stosowanych w pracy dodatków mogłaby zostać w przyszłości rozszerzona o np. badania stabilności paliwa uszlachetnionego dodatkami w skrajnie wysokiej lub
niskiej temperaturze, czy zmianę parametrów regulacyjnych silnika – takich jak początek wtrysku paliwa, co może prowadzić do jeszcze skuteczniejszego oddziaływania takiego paliwa na proces spalania i w związku z tym na jeszcze lepszą poprawę parametrów pracy silnika. Także przeprowadzenie pomiarów w zupełnie innych typach silników (np. silnikach lokomotyw czy statków) pozwoliłoby na określenie w jakich zastosowaniach to rozwiązanie prowadziłoby do największych korzyści.
Bibliografia
1. Abu-Qudais, M.; Haddad, O.; Qudaisat, M. The Effect of Alcohol Fumigation on Diesel Engine Performance and Emissions. *Energy Convers. Manag.* 2000.
2. Allami, H. A.; Nayebzadeh, H.; Motamedi, S. The Effect of Biodiesel Production Method on Its Combustion Behavior in an Agricultural Tractor Engine. *Environ. Sci. Pollut. Res.* 2022.
3. Allen, C. M.; Gosala, D. B.; Shaver, G. M.; McCarthy, J. Comparative Study of Diesel Engine Cylinder Deactivation Transition Strategies. *Int. J. Engine Res.* 2018.
4. Araya, K.; Tsunematsu, S. Single Droplet Combustion of Sunflower Oil. W *SAE International Congress and Exposition*; SAE International: 400 Commonwealth Drive, Warrendale, PA, United States, 1987.
5. Araya, K.; Yoshida, T. Analysis of ignitability under Low Temperature of Diesel Engines Using Sunflower Oil as a Renewable Fuel (Part 2). Ignition Lag of Injected Fuel Particles. *J. Jpn. Soc. Agric. Mach.* 1985.
6. Arul Mozhi Selvan, V.; Anand, R. B.; Udayakumar, M. Effect of Cerium Oxide Nanoparticles and Carbon Nanotubes as Fuel-Borne Additives in Diesterol Blends on the Performance, Combustion and Emission Characteristics of a Variable Compression Ratio Engine. *Fuel* 2014.
7. Auto Technika Motoryzacyjna. ECOREC: teraz wysokoprężny i z wtryskiem bezpośrednim. 8/1996.
8. Babu KR, Raja RB. Theoretical and experimental validation of performance and emission characteristics of nanoadditive blended diesel engine. *Int J Res Aer Mech Eng* 2015.
9. Bernhardt M. Silniki Wielopaliwowe. WNT Warszawa 1971.
10. Bernhardt M, Dobrzyński S, Loth E. Silniki samochodowe. Kraków: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności; 1988.
11. Bernhardt M, Michałowska J, Radzimirski S. Motoryzacyjne skażenie powietrza. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności; 1976.
12. Charlet, A.; Higelin, P.; Andrzejewski, J. Study to Compare the Emissions of a Diesel Engine Running on Diesel and Different Vegetale Oils. *Entropie* 1993.
13. Cisek, J.; Borowski, A. Sposób zmniejszania stężenia i emisji tlenków azotu w spalinach silnika o zapłonie samoczynnym,. P.443866, 2023.
14. Cisek J., Borowski A., Leśniak Sz. Factors affecting the reduction on NOx concentration in diesel engine exhaust. Modeling of fuel self-ignition delay for different fuels. Niepublikowane materiały wewnętrzne Politechniki Krakowskiej, 2023.
15. Cisek, J.; Leśniak, S.; Borowski, A. *Wizualizacja spalania i termowizja płomienia w badawczym silniku z zapłonem samoczynnym zasilanym paliwem bazowym i trzema paliwami z dodatkami*; Sprawozdanie z prac badawczych: M-04/331/2021/P; Politechnika Krakowska: Kraków, 2022.
16. Cisek, J.; Lesniak, S.; Mokretskeyy, V.; Przybylski, W. The Influence of Reduxco Catalyst in the Diesel Fuel on Energy Parameters, Exhaust Gas Composition and Rate of Heat Release of a Diesel Engine. W *SAE Powertrains, Fuels & Lubricants*
17. Cisek, J.; Leśniak, S.; Borowski, A.; Przybylski, W.; Mokretskyy, V. Visualisation and Thermovision of Fuel Combustion Affecting Heat Release to Reduce NOx and PM Diesel Engine Emissions. Energies 2022.
18. Cisek, J.; Lesniak, S.; Stanik, W.; Przybylski, W. The Synergy of Two Biofuel Additives on Combustion Process to Simultaneously Reduce NOx and PM Emissions. Energies 2021.
19. Cisek, J.; Leśniak, S. The Modeling of Fuel Auto-Ignition Delay and Its Verification Using Diesel Engines Fueled with Oils with Standard or Increased Cetane Numbers. Energies 2023.
20. Cisek, J.; Stanik, W. Influence of cetane-detergent additives into diesel fuel with RME content increased to 10% on the parameters of indicator diagrams and rate of heat release in a diesel engine. Combust. Engines 2019.
21. Cisek, J.; Szlachta, Z., Weisło, G. Ograniczenie emisji NOx w spalinach silnika wysokoprężnego przez zmniejszenie ich powstawania w komorze spalania. Konferencja KONMOT. Kraków 2000.
22. Cisek, J. Wpływ oleju rzepakowego i jego mieszanin z olejem napędowym na własności silnika wysokoprężnego. Rozprawa doktorska, Politechnika Krakowska, Kraków, 1998.
23. Diesel Engine Seminar. Recent Diesel Engine Emission Control Technology. Materiały niepublikowane. Mielec 1996.
24. Flössling, N. W Gerlands Beitrage zur Geophysik; 1939.
25. Heywood, J. B. Internal combustion engine fundamentals; McGraw-Hill: New York, 1988.
26. Hossain, F. M.; Rainey, T. J.; Ristovski, Z.; Brown, R. J. Performance and Exhaust Emissions of Diesel Engines Using Microalgae FAME and the Prospects for Microalgae HTL Biocrude. Renew. Sustain. Energy Rev. 2018.
27. Informator techniczny firmy Bosch, 2009.
28. Instrukcja firmy AVL do sprzętu 513D Engine VideoScope, Graz, Austria, 1999.
29. Instrukcja firmy AVL do sprzętu 617 Indimeter, Graz, Austria, 1994.
30. Instrukcja firmy AVL do sprzętu Emission Bench CEB II, Graz, Austria, 1999.
31. Instrukcja firmy AVL do sprzętu Fuel Balance, Graz, Austria, 2001.
32. Instrukcja firmy AVL do sprzętu Spectral Flame Temperature Measurement Using the Two Colour Method, Graz, Austria, 1998.
33. Instrukcja firmy AVL do sprzętu Smoke Meter 401, Graz, Austria, 1976.
34. Karthikeyan S, Elango A, Prathima A. Performance and emission study on zinc oxide nano particles addition with pomolion stearin wax biodiesel of CI engine. J. Sci. Ind. Res. 2014.
35. Koto, Y. Theory of Heat Transfer; Tokyo, 1964.
36. Kowalewicz A. Podstawy procesów spalania. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne; 2000.
37. Kume T., Iwamoto Y., Lida K., Murakami M., Akishino K., Ando H. Combustion control strategies for direct injection SI Engine. SAE Paper 960600, 1996.
38. Lyn, W.T. Einige Probleme der Verbrennung in Dieselmotoren. MTZ, nr 4/1966.
39. Mahr, B. Future and Potential of Diesel Injection Systems. W Thermo- And Fluid Dynamic Processes in Diesel Engines 2; Springer Berlin Heidelberg: Berlin, Heidelberg, 2004.
40. Maiboom, A.; Tauzia, X.; Hétet, J.-F. Experimental Study of Various Effects of Exhaust Gas Recirculation (EGR) on Combustion and Emissions of an Automotive Direct Injection Diesel Engine. Energy, 2008.
41. Maiboom A., Tauzia X., Hétet JF. Influence of EGR unequal distribution from cylinder to cylinder on NOx–PM trade-off of a HSDI automotive diesel engine. Appl Therm Eng., 2009.
42. Majcher, M. Modifier of combustion of solid, liquid and gaseous fuels. WO 2010/104407 A1, 2010.
43. MBUSA Newsroom. Leading the Way With Diesel. https://media.mbusa.com/releases/leading-the-way-with-diesel.
44. Mehta, R. N.; Chakraborty, M.; Parikh, P. A. Impact of Hydrogen Generated by Splitting Water With Nano-Silicon and Nano-Aluminum on Diesel Engine Performance. Int. J. Hydrogen Energy, 2014.
45. Mehta, R. N.; Chakraborty, M.; Parikh, P. A. Nanofuels: Combustion, Engine Performance and Emissions. Fuel, 2014.
46. Merkisz J. Ekologiczne aspekty stosowania silników wysokoprężnych. Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej. Poznań 1994.
47. Merkisz J. Ekologiczne problemy silników spalinowych. T. 1. Poznań: Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej; 1998.
48. Merkisz J. Ekologiczne problemy silników spalinowych. T. 2. Poznań: Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej; 1999.
49. Minami, T.; Takeuchi, K.; Shimazaki, N. Reduction of Diesel Engine NOx Using Pilot Injection. W International Congress & Exposition; SAE International: 400 Commonwealth Drive, Warrendale, PA, United States, 1995.
50. Mitianiec, W.; Jaroszewski, A. Modele Matematyczne Procesów Fizycznych w Silnikach Spalinowych Malej Mocy; Wydawnictwo Ossolineum: Wrocław, 1993.
51. Mysłowski, J. Doladowanie silników; Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2003.
52. Needham J.R., Doyle D.M., Nicol A.J. The Low NOx Truck Engine. SAE 1991, nr 910731
53. Niewiarowski K. Tłokowe silniki spalinowe. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności; 1983.
54. Norhafana, M.; Noor, M. M.; Sharif, P. M.; Hagos, F. Y.; Hairuddin, A. A.; Kadirgama, K.; Ramasamy, D.; Rahman, M. M.; Alenezi, R.; Hoang, A. T. A Review of the Performance and Emissions of Nano Additives in Diesel Fuelled Compression Ignition-Engines. IOP Conf. Ser. 2019.
55. Obata, T. Fuels for Internal Combustion Engines; Yokendo Co.: Tokyo, 1966.
56. Ogólnoświatowa Karta Paliw, wydanie szóste – benzyna i olej napędowy, 2019.
57. Parlament Europejski. Rozporządzenie parlamentu Europejskiego i Rady (WE) dotyczące homologacji typu pojazdów silnikowych i silników w odniesieniu do emisji zanieczyszczeń pochodzących z pojazdów ciężarowych o dużej ładowności (Euro VI)
oraz w sprawie dostępu do informacji dotyczących naprawy i obsługi technicznej pojazdów; 595/2009; 2009.
58. Pawar, R.; Patil, S.; Hulwan, D. Investigating the Effect of Compression Ratio on Operating Characteristics of Compression Ignition Engine Fueled With Diesel—Ricebran Biodiesel—n-Butanol Additive Blends. J. Inst. Eng. (India), 2023.
59. Pierpont, D. A.; Reitz, R. D. Effects of Injection Pressure and Nozzle Geometry on D.I. Diesel Emissions and Performance. W International Congress & Exposition; SAE International: 400 Commonwealth Drive, Warrendale, PA, United States, 1995.
60. Pisac, C. A. An Experimental Study of Combustion Characteristics of Fatty Acid Methyl Ester Biodiesel. Thesis, University of Hertfordshire, 2014.
61. Rajesh Kumar, B.; Saravanan, S.; Rana, D.; Nagendran, A. A Comparative Analysis on Combustion and Emissions of Some Next Generation Higher-Alcohol/Diesel Blends in a Direct-Injection Diesel Engine. Energy Convers. Manag., 2016.
62. Ricardo, R. H. *The high-speed internal-combustion engine*, wyd. 5; Blackie: London, 1968.
63. Rychter, T.; Teodorczyk, T. *Modelowanie Matematyczne Roboczego Cyklu Silnika Tłokowego*; PWN: Warszawa, 1990.
64. *RIC engines – Exhaust emissions measurement, Test bed measurement of gaseous and particulate exhaust emissions from RIC engines*; ISO/CD 8178-1; 1992.
65. Sadhik Basha, J.; Anand, R. B. Performance, Emission and Combustion Characteristics of a Diesel Engine Using Carbon Nanotubes Blended Jatropha Methyl Ester Emulsions. Alex. Eng. J., 2014.
66. Sajith, V.; Sobhan, C. B.; Peterson, G. P. Experimental Investigations on the Effects of Cerium Oxide Nanoparticle Fuel Additives on Biodiesel. Adv. Mech. Eng., 2010.
67. Sakai, T.; Saito, M. The Research of Machines 9; 1957.
68. Schipper L, Fulton L. Dazzled by diesel? The impact on carbon dioxide emissions of the shift to diesels in Europe through 2009. Energy Policy.
69. Şener R. Numerical Investigation of Ducted Fuel Injection Strategy for Soot Reduction in Compression Ignition Engine, J. Appl. Fluid Mech. 2022.
70. Shatrov, M. G.; Dunin, A. Y.; Nguyen, T. Q. Effect of Pressure Boost on the Diesel Performance and Gaseous Emission With Fuel Spray Pressure Up to 3000 Bar. IOP Conf. Ser., 2020.
71. Singh, N, Bharj RS. Effect of CNT-emulsified fuel on performance, emission and combustion characteristics of four stroke diesel engine. Int J Current Eng Tech, 2015.
72. Sitkei, G. Berechnung des Einspritzvorganges schnellaufender Dieselmotoren. W Kraftstoffaufbereitung und Verbrennung bei Dieselmotoren; Springer Berlin Heidelberg: Berlin, Heidelberg, 1964.
73. Stanik, W.; Estienne, P.; Roberts, P.; Janeczek, M.; Konieczny, R.; Sikora, K. Kompozycja stabilizatorów do energooszczędnych olejów napędowych. PL 238204 B1, 2021.
74. Stelmasiak, Z.; Larisch, J.; Gilowski, T.; Matyjasik, M. Możliwości poprawy składu mieszaniny gazowej przez dławienie powietrza przy częściowych obciążeniach silnika dwupaliwowego. Archiwum Motoryzacji. Bielsko-Biała 2007.
75. Tanazawa, S. *Diesel Engines I*; Sankaido Co.: Tokyo, 1956.
76. Tkaczyk, M.; Sroka, Z. J.; Krakowian, K.; Wlostowski, R. Experimental Study of the Effect of Fuel Catalytic Additive on Specific Fuel Consumption and Exhaust Emissions in Diesel Engine. Energies, 2020.
77. Wajand JA, Wajand JT. Tłokowe silniki spalinowe. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne; 1993.
78. Politechnika Krakowska. Wizualizacja Spalania i Termowizja Plomienia w Badawczym Silniku z Zapłonem Samoczynnym Zasilanym Paliwem Bazowym i Trzema Paliwami z Dodatkami; Sprawozdanie z projektu badawczego: M-04/331/2021/P; Kraków, 2022.
79. Zablocki M. Wtrysk i Spalanie w silnikach wysokoprężnych. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności; 1976.
80. Praca zbiorowa. Laboratorium cieplnych maszyn tłokowych. Silniki spalinowe. Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej. Poznań 1974.
81. Zammit, J.-P.; McGhee, M. J.; Shayler, P. J.; Pegg, I. The Influence of Cylinder Deactivation on the Emissions and Fuel Economy of a Four-Cylinder Direct-Injection Diesel Engine. Proc. Inst. Mech. Eng., D, 2013.
82. Zhang, J.; Nazarenko, Y.; Zhang, L.; Calderon, L.; Lee, K.-B.; Garfunkel, E.; Schwander, S.; Tetley, T. D.; Chung, K. F.; Porter, A. E.; i in. Impacts of a Nanosized Ceria Additive on Diesel Engine Emissions of Particulate and Gaseous Pollutants. Environ. Sci. & Technol., 2013.
Spis rysunków
2.1. Schemat zależności emisji NOx i PM w spalinach silnika z ZS
2.2. Schematyczny wykres prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika z zapłonem samoczynnym: 0 – faza odparowania paliwa, 1 – faza spalania kinetycznego, 2 – faza spalania dyfuzyjnego
3.1. Schemat wpływu różnych czynników na emisję NOx oraz PM w spalinach
3.2. 1) Przykłady otwartych komór spalania: a) toroidalne, b) kubelkowe, c) spodkowe, d) filiżankowe, 2) komora toroidalna Saurera z przewężeniem i zaawansowanym wirem
3.3. Schematyczne przebiegi wywiązywania się ciepła w funkcji czasu τ dla trzech rodzajów tworzenia mieszanki: a – wtrysk bezpośredni, b – system M, c – komora wirowa. Powierzchnia zaznaczona przedstawia ciepło wywiązane z paliwa wymieszanego z powietrzem w okresie opóźnienia samozapłonu
3.4. Projekt komory spalania a) conventional diesel combustion b) ducted fuel injection
3.5. Emisja sadzy oraz tlenków azotu dla zmodyfikowanej komory spalania (CDC – Conventional Diesel Combustrion, DFI – Ducted Fuel Injection)
3.6. Przebieg ciśnienia oraz prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika dla konwencjonalnej komory spalania i komory spalania typu DFI
3.7. Tendencja wzrostu ciśnienia wtrysku paliwa dla różnych układów wtryskowych w silnikach o zapłonie samoczynnym w kolejnych latach
3.8. Przebieg procesu wtrysku paliwa w nowoczesnym silniku z układem wtryskowym Common Rail
3.9. Zmierzone wartości mocy indykowanej oraz jednostkowego zużycia paliwa w funkcji ciśnienia doładowania
3.10. Emisja NOx oraz PM w funkcji ciśnienia doładowania dla zmierzonych punktów pracy silnika
3.11. Wpływ stopnia sprzężenia na emisję NOx dla testowanych paliw
3.12. Emisja NOx w funkcji otwarcia zaworu EGR dla wybranych temperatur powietrza w kolektorze dolotowym
3.13. Emisja PM w funkcji otwarcia zaworu EGR dla wybranych temperatur powietrza w kolektorze dolotowym
3.14. Wpływ kształtowania przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła na emisję tlenków azotu oraz cząstek stałych
3.15. Rozkład zmian współczynnika nadmiaru powietrza w komorze zerowiowej
3.16. Schematy przedstawiające konfigurację cylindrów dla: (a) konwencjonalna praca, (b) działanie systemu CDA
3.17. Zespół mechanizmu rozrządu Schaeffler
3.18. Tendencje zmian początku wtrysku paliwa w kolejnych latach
3.19. Wykresy indykatorowe silnika o zapłonie samoczynnym dla różnych wartości geometrycznego początku tłoczenia paliwa \( \alpha_{pt} = 8,11,14,17,20,23 \) °OWK wzg. GMP i nominalnych warunków pracy silnika
3.20. Wpływ geometrycznego początku tłoczenia paliwa $\alpha_{pt}$ na stężenie NOx dla nominalnych warunków pracy silnika – 1 oraz na emisję NOx w teście ECE R49-2
3.21. Emisja cząstek stałych oraz jednostkowe zużycie paliwa przy stałej emisji NOx dla różnych wartości ciśnienia wtrysku paliwa oraz konfiguracji rozpylaczy
3.22. Schemat wtryskiwacza dwusprężynowego i stopniowana charakterystyka wtrysku
3.23. Schemat wpływu charakterystyki wtrysku paliwa na emisję tlenków azotu oraz cząstek stałych w spalinach silnika
3.24. Zmiany parametrów wyjściowych silnika (osiągów i emisji) podczas stosowania paliw z dodatkiem FAME
3.25. Zadymienie spalin w funkcji prędkości obrotowej silnika przy stosowaniu dodatku etanolu dostarczonego pośrednio lub bezpośrednio do cylindra w porównaniu z olejem napędowym
3.26. Zmiany a) zadymienia spalin oraz b) emisji NOx dla wybranych paliw w funkcji obciążenia silnika
3.27. Zmiany emisji a) niespalonych węglowodorów oraz b) tlenku węgla dla wybranych paliw w funkcji obciążenia silnika
3.28. Jednostkowe zużycie paliwa w funkcji średniego efektywnego ciśnienia indykowanego dla czystego oleju napędowego i paliwa z dodatkiem katalitycznym
3.29. Emisja cząstek stałych w funkcji średniego efektywnego ciśnienia indykowanego dla czystego oleju napędowego i paliwa z dodatkiem katalitycznym
3.30. Emisja NOx w funkcji średniego efektywnego ciśnienia indykowanego dla czystego oleju napędowego i paliwa z dodatkiem katalitycznym
3.31. Wybrane czynniki procesu spalania istotnie wpływające na emisję NOx
4.1. Schemat badawczej części pracy
5.1. Zdjęcie zbiorników z testowanymi paliwami
5.2. Widok ogólny masowej, dynamicznej miernicy zużycia paliwa AVL Fuel Balance
5.3. Widok ekranu systemu CEB II
5.4. Schemat pomiaru zadymienia spalin z zastosowaniem dymomierza filtracyjnego AVL Smoke Meter 401
5.5. Widok ogólny stanowiska pomiarowego z tunelem rozcieńczającym spaliny do określania emisji cząstek stałych PM
5.6. Schemat realizacji reprezentatywnego wykresu indykatorowego
5.7. Przykład określanych parametrów w oparciu o pomiary systemem Indimeter 617 D
5.8. Orientacyjny przebieg funkcji $x(\alpha)$, $x_1(\alpha)$ i $\frac{dx}{d\alpha}(\alpha)$
5.9. Rysunek pomocniczy do wyznaczania współrzędnej końca spalania z warunku ustalenia się wartości wykładnika politropy
5.10. Schemat rejestracji procesów w cylindrze silnika konwencjonalnym systemem szybkiego filmowania
5.11. Schemat filmowania procesów w cylindrze silnika systemem AVL 513D Engine Videoscope
5.12. Schemat metody wyznaczania temperatury spalania
5.13. Względne wartości intensywności promieniowania czerwonego odniesione do intensywności promieniowania zielonego \( \frac{R_m(T, k_{ks})}{G_m(T, k_{kr})} \)
5.14. Intensywność promieniowania czerwonego ze zbiorem krzywych i parametrem \( k_{ks} \)
6.1. Fizyczne pierwsze opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cph1} \)) dla paliwa DFB
6.2. Fizyczne pierwsze opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cph1} \)) dla paliwa DFKA
6.3. Fizyczne drugie opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cph2} \)) paliwa dla paliwa DFB
6.4. Fizyczne drugie opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cph2} \)) paliwa dla paliwa DFKA
6.5. Różnica w fizycznym drugim opóźnieniu samozapłonu (\( \Delta \tau_{cph2} \)) paliwa pomiędzy paliwami DFB i DFKA
6.6. Chemiczne pierwsze opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cchl1} \)) dla paliwa DFB
6.7. Chemiczne pierwsze opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cchl1} \)) dla paliwa DFKA
6.8. Różnica w chemicznym pierwszym opóźnieniu samozapłonu (\( \Delta \tau_{cchl1} \)) paliwa pomiędzy paliwami DFB i DFKA
6.9. Chemiczne drugie opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cchl2} \)) dla paliwa DFB
6.10. Chemiczne drugie opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{cchl2} \)) dla paliwa DFKA
6.11. Różnica w chemicznym drugim opóźnieniu samozapłonu (\( \Delta \tau_{cchl2} \)) paliwa pomiędzy paliwami DFB i DFKA
6.12. Całkowite opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{csum} \)) dla paliwa DFB
6.13. Całkowite opóźnienie samozapłonu (\( \tau_{csum} \)) dla paliwa DFKA
6.14. Różnica w całkowitym opóźnieniu samozapłonu (\( \Delta \tau_{csum} \)) paliwa pomiędzy paliwami DFB i DFKA
6.15. Obliczone fazy opóźnienia samozapłonu analizowanych paliw
6.16. Współczynnik wagi dla drugiej fizycznej fazy opóźnienia samozapłonu dla analizowanych paliw
6.17. Obliczony czas trwania drugiej fizycznej fazy opóźnienia samozapłonu dla analizowanych paliw
6.18. Schemat stanowiska pomiarowego dla silników: SB 3.1 oraz VW 1.9 TDI
6.19. Pomiarowe opóźnienie samozapłonu dla paliw DFB i DFKA (silnik SB 3.1)
6.20. Pomiarowe opóźnienie samozapłonu dla paliw DFB i DFKA (silnik VW 1.9 TDI)
6.21. Procentowa różnica \( \tau_c \) pomiędzy badanymi paliwami dla silników SB 3.1 oraz VW 1.9 TDI
6.22. Procentowa różnica opóźnienia samozapłonu pomiędzy paliwami DFB i DFKA dla obliczeń (\( \Delta \tau_{csum} \)) z naniesionymi wartościami \( \Delta \tau_c \) dla pomiarów silnikowych (fioletowe linie)
7.1. Widok ogólny hamownianego stanowiska badawczego z elektrowirowym hamulcem Schenck i silnikiem VW 1.9 TDI
7.2. Godzinowe zużycie paliwa (\( G_f \)) w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.3. Procentowa różnica w wartościach godzinowego zużycia paliwa \((\Delta G_t)\) w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.4. Temperatura spalin w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.5. Procentowa różnica w wartościach temperatury spalin w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.6. Współczynnik lambda w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.7. Procentowa różnica w wartościach współczynnika nadmiaru powietrza \((\lambda)\) w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.8. Stężenie tlenu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.9. Procentowa różnica w wartościach stężenia tlenu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.10. Stężenie tlenku węgla w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.11. Procentowa różnica w stężeniu tlenku węgla w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.12. Stężenie węglowodorów w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.13. Procentowa różnica w stężeniu węglowodorów w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.14. Stężenie tlenków azotu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.15. Procentowa różnica w stężeniu tlenków azotu w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.16. Emisja cząstek stałych w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.17. Procentowa różnica w emisji cząstek stałych w spalinach w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.18. Zadymienie spalin w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.19. Procentowa różnica w zadymieniu spalin w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.20. Początek samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.21. Różnica w początku samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.22. Opóźnienie samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.23. Różnica w opóźnieniu samozapłonu paliwa w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.24. Maksymalna prędkość narastania ciśnienia w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.25. Procentowa różnica maksymalnej prędkości narastania ciśnienia w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.26. Schemat przebiegu ciśnienia w cylindrze silnika 1.9 TDI VW
7.27. Ciśnienie maksymalne w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.28. Procentowa różnica ciśnienia maksymalnego w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.29. Występowanie ciśnienia maksymalnego w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe), 1 – zakres spalania bardzo małych dawek paliwa, 2 – zakres spalania większych dawek paliwa
7.30. Różnica występowania ciśnienia maksymalnego w cylindrze w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.31. Maksymalna prędkość spalania kinetycznego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.32. Różnica maksymalnej prędkości spalania kinetycznego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.33. Maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.34. Różnica maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.35. Długotrwałość spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.36. Różnica długotrwałości spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.37. Ciepło spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.38. Różnica ciepła spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.39. Występowanie końca spalania w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.40. Różnica ciepła spalania dyfuzyjnego w funkcji obciążenia Różnica w występowaniu końca spalania w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.41. Długotrwałość spalania w funkcji obciążenia silnika dla badanych paliw (DF – paliwo bazowe, DFS – kompleksowe paliwo testowe)
7.42. Różnica w długotrwałości spalania w funkcji obciążenia silnika dla paliw testowych (w odniesieniu do paliwa bazowego)
7.43. Schemat przebiegu prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika ZS dla wszystkich testowanych paliw i różnych obciążeń silnika
8.1. Schemat metod wyznaczania temperatury spalania
8.2. Schemat stanowiska do wizualizacji i termowizji z silnikiem SB 3.1
8.3. Godzinowe zużycie paliwa ($G_f$) dla badanych paliw
8.4. Procentowa zmiana godzinowego zużycia paliwa ($\Delta G_f$) dla badanych paliw względem $G_f$ dla DFB (paliwo bazowe)
8.5. Temperatura spalin ($t_{exh}$) dla badanych paliw
8.6. Procentowa zmiana temperatury spalin ($\Delta t_{exh}$) dla badanych paliw względem $t_{exh}$ dla DFB (paliwo bazowe)
8.7. Stężenie tlenków azotu (NOx) w spalinach badanych paliw
8.8. Procentowa zmiana stężenia tlenków azotu ($\Delta NOx$) dla badanych paliw względem stężenia NOx dla DFB (paliwa bazowego)
8.9. Emisja cząstek stałych (PM) w palinach silnika dla badanych paliw
8.10. Procentowa zmiana ($\Delta PM$) emisji cząstek stałych z paliw testowych względem emisji PM dla DFB (paliwo bazowe)
8.11. Przebiegi ciśnienia w cylindrze silnika zasilanego badanymi paliwami
8.12. Początek samozapłonu paliwa ($\alpha_{sc}$) dla badanych paliw
8.13. Procentowa zmiana początku samozapłonu paliwa ($\Delta \alpha_{sc}$) dla badanych paliw względem $\alpha_{sc}$ dla DFB
8.14. Opóźnienie samozapłonu ($\tau_c$) dla badanych paliw
8.15. Procentowa zmiana opóźnienia samozapłonu ($\Delta \tau_c$) dla badanych paliw względem $\tau_c$ dla paliwa bazowego
8.16. Przebieg temperatury spalania wyznaczony na podstawie wykresów indykatorowych dla badanych paliw
8.17. Temperatura spalania kinetycznego ($T_{ck}$) dla badanych paliw
8.18. Temperatura spalania dyfuzyjnego ($T_{cd}$) dla badanych paliw
8.19. Prędkość wywiązywania się ciepła ($dQ/d\alpha$) w cylindrze badawczego silnika SB 3.1 dla 4 badanych paliw
8.20. Maksymalna prędkość spalania kinetycznego ($dQ_k$) dla badanych paliw
8.21. Procentowa zmiana maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($\Delta dQ_k$) dla badanych paliw względem $dQ_k$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.22. Występowanie maksymalnej prędkości spalania kinetycznego ($\alpha dQ_k$) dla badanych paliw
8.23. Występowanie maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\alpha dQ_d$) dla badanych paliw
8.24. Ciepło fazy kinetycznej ($Q_k$) badanych paliw
8.25. Procentowa zmiana ciepła wywiązanej w fazie kinetycznej ($\Delta Q_k$) dla badanych paliw względem $Q_k$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.26. Czas trwania fazy kinetycznej ($\alpha_{tQK}$) dla badanych paliw
8.27. Zmiana procentowa czasu trwania fazy kinetycznej ($\Delta \alpha_{tQK}$) dla badanych paliw względem $\alpha_{tQK}$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.28. Maksymalna prędkość spalania dyfuzyjnego ($dQ_d$) dla badanych paliw
8.29. Procentowa zmiana maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\Delta dQ_d$) dla badanych paliw względem $dQ_d$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.30. Czas trwania fazy dyfuzyjnej ($\alpha_{tQd}$) dla badanych paliw
8.31. Zmiana procentowa długości trwania fazy dyfuzyjnej ($\Delta \alpha_{iQd}$) dla badanych paliw względem $\alpha_{iQd}$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.32. Ciepło wywiązane w fazie dyfuzyjnej ($Q_d$) dla badanych paliw
8.33. Procentowa zmiana ciepła wywiązanego w fazie dyfuzyjnej ($\Delta Q_d$) dla badanych paliw względem $Q_d$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.34. Koniec spalania ($\alpha_{ec}$) dla badanych paliw
8.35. Procentowa zmiana końca spalania $\Delta \alpha_{ec}$ dla badanych paliw względem $\alpha_{ec}$ dla DFB (paliwa bazowego)
8.36. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego początkowi samozapłonu paliwa ($\alpha_{sc}$) dla badanych paliw
8.37. Obraz w cylindrze silnika kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej szybkości spalania kinetycznego ($\alpha_{dQkmax}$)
8.38. Rozkład izoterm płomienia w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej szybkości spalania kinetycznego ($\alpha_{dQkmax}$)
8.39. Pola powierzchni płomienia w fazie spalania kinetycznego ($S_k$) objęte izotermami o określonych temperaturach (w odniesieniu do powierzchni pomiarowej $S_o$) dla badanych paliw
8.40. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\alpha_{dQdmax}$)
8.41. Rozkład izoterm płomienia w cylindrze silnika (powyżej 1800 K) dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego maksymalnej prędkości spalania dyfuzyjnego ($\alpha_{dQdmax}$)
8.42. Pola powierzchni płomienia w fazie dyfuzyjnej ($S_d$) spalania objęte izotermami o określonych temperaturach (w odniesieniu do powierzchni pomiarowej $S_o$) dla badanych paliw
8.43. Obraz w cylindrze silnika dla kąta obrotu wału korbowego odpowiadającego wizualnemu końcowi spalania ($\alpha_{ec}$) dla badanych paliw
Spis tabel
3.1. Konstrukcje typowych komór spalania silników o zapłonie samoczynnym
3.2. Rodzaje układów wtryskowych silników o zapłonie samoczynnym
3.3. Wybrane układy doładowania silnika
5.1. Charakterystyka stosowanego paliwa bazowego
6.1. Charakterystyka paliw stosowanych w modelowaniu $\tau_c$
6.2. Parametry techniczne stosowanych silników
Streszczenie
Głównym celem niniejszej pracy doktorskiej było potwierdzenie, że możliwe jest jednoczesne zmniejszenie emisji tlenków azotu i cząstek stałych w spalinach silnika o zaplonie samoczynnym oraz zwiększenie jego sprawności ogólnej poprzez zastosowanie specjalnie dobranych dodatków do paliwa, które wpływają selektywnie na przebieg prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika. Naukowe cele tej pracy obejmowały określenie wpływu wybranych dodatków do paliwa na poszczególne etapy procesu spalania w cylindrze silnika (część kinetyczną oraz dyfuzyjną) oraz opisanie mechanizmu powstania zjawiska synergii hiperaddytywnej w wyniku ich stosowania. Realizacja tej pracy doktorskiej pozwoliła na potwierdzenie naukowych i utylitarnych celów pracy.
W celu lepszego zrozumienia zjawiska opóźnienia samozapłonu i przesunięcia fazowego prędkości wywiązywania się ciepła przy zastosowaniu wszystkich badanych paliw zrealizowano modelowanie poszczególnych składowych opóźnienia samozapłonu, które mają wpływ na to zjawisko. Modelowanie opóźnienia samozapłonu pojedynczej kropli paliwa przeprowadzono celem sprawdzenia stosowności użycia wybranego modelu matematycznego – co umożliwi w przyszłości szybszą, wstępną ocenę nowego rodzaju paliwa. Celem weryfikacji poprawności uzyskanych w ten sposób wyników użyto dwóch silników różnych generacji, dla których przeprowadzono pomiary opóźnienia samozapłonu, które następnie zestawiono z wynikami uzyskanymi z modelowania. Obliczenia teoretyczne oraz pomiary na rzeczywistych silnikach wykazały, że wybrany model matematyczny jest wystarczająco dobry do tych zastosowań.
Kolejnym etapem pracy było określenie wpływu dwóch wybranych dodatków do oleju napędowego stosowanych jednocześnie, które w sposób selektywny wpływają na poszczególne fazy procesu spalania. Do tego celu wykorzystano seryjny silnik VW 1.9 TDI, przy pomocy którego przeprowadzono badania doświadczalne, obejmujące pomiary parametrów: energetycznych silnika, składu spalin, indykowania oraz prędkości wywiązywania się ciepła. Pozwoliło to określić przyczyny powstania zjawiska synergii hiperaddytywnej w wyniku przesunięcia fazowego prędkości wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika pomiędzy cząstkami paliwa związanymi bezpośrednio z dodatkiem 2-EHN oraz cząstkami paliwa związanymi z dodatkiem Reduxco.
Badania z wykorzystaniem endoskopowej wizualizacji i termowizji spalania umożliwiły jeszcze dokładniejsze i pełniejsze wyjaśnienie wpływu stosowanych dodatków do paliwa na prędkość wywiązywania się ciepła oraz ilość ciepła wywiązaną w fazie kinetycznej oraz dyfuzyjnej spalania. Umożliwiło to szczegółowe wytłumaczenie przyczyn jednoczesnego zmniejszenia emisji tlenków azotu oraz cząstek stałych silnika zasilanego paliwem z obydwojna badanymi dodatkami przy jednoczesnym zwiększeniu sprawności ogólnej wskutek działania zjawiska synergii hiperaddytywnej.
W wyniku przeprowadzonych prac stwierdzono, że stosowanie paliwa z dwoma badanymi dodatkami (DA oraz KA), które selektywnie wpływają na prędkość wywiązywania się ciepła w cylindrze silnika o zaplonie samoczynnym prowadzi do równoczesnego:
- zmniejszenia emisji NOx w spalinach silnika do 20 %,
• zmniejszenia emisji PM w spalinach silnika do 38 %,
• zmniejszenia zużycia paliwa do 7 % w porównaniu z paliwem bez testowanych dodatków.
Dodatki te ukazują nowe możliwości wpływania na redukcję emisji limitowanych składników spalin oraz zwiększenia sprawności ogólnej silnika, która poprzez swoją uniwersalność może być stosowana zarówno w nowoczesnych, dopiero produkowanych silnikach spalinowych, jak również w konstrukcjach już obecnych na rynku.
Summary
The main goal of this doctoral dissertation was to confirm that it is possible to simultaneously reduce the emission of nitrogen oxides and particulate matter in the exhaust gases of a compression-ignition engine and increase its overall efficiency by using specially selected fuel additives which selectively influence the rate of heat release in the engine cylinder. The scientific goals of this work included determining the impact of selected fuel additives on individual (kinetic and diffusion) stages of the combustion process in the engine cylinder and describing the mechanism of creation of the phenomenon of hyperadditive synergy as a result of their use. The implementation of this doctoral thesis allowed for the confirmation of the scientific and utilitarian theses of the work.
To better understand the phenomenon of self-ignition delay and phase shift of the heat release rate using all tested fuels, modeling of individual components of self-ignition delay that influence this phenomenon was carried out. Modeling of the self-ignition delay of a single fuel droplet was carried out to check the appropriateness of using the selected mathematical model - which will enable a faster, preliminary assessment of a new type of fuel in the future. In order to verify the correctness of the results obtained this way, two engines of different generations were used, for which self-ignition delay measurements were carried out, which were then compared with the results obtained from the modeling. Theoretical calculations and measurements on real engines showed that the selected mathematical model was good enough for these applications.
The next stage of the work was to determine the impact of two selected diesel fuel additives used simultaneously, which selectively affect individual phases of the combustion process. For this purpose, a serial VW 1.9 TDI engine was used, with which experimental tests were carried out, including measurements of the following parameters: engine energy, exhaust gas composition, indication and rate of heat release. This made it possible to determine the causes of the hyperadditive synergy phenomenon as a result of the phase shift of the heat release rate in the engine cylinder between the part of the fuel associated with the 2-EHN addition and the part combined with the Reduxco addition.
Research using endoscopic visualization and thermal imaging of combustion allowed for an even more accurate and complete explanation of the influence of fuel additives on the rate of heat release and the amount of heat released in the kinetic and diffusion phases of combustion. This enabled a detailed explanation of the reasons for the simultaneous reduction of nitrogen oxides and particulate matter emissions in an engine fueled with fuel with both tested additives, while increasing the overall efficiency as a result of the hyperadditive synergy phenomenon.
As a result of the work carried out, it has been found that the use of fuel with two tested additives (DA and KA), which selectively influence the rate of heat release in the cylinder of a compression-ignition engine, leads to the simultaneous:
- reducing NOx emissions in engine exhaust gases by up to 20%,
- reducing PM emissions in engine exhaust gases by up to 38%,
- reducing fuel consumption by up to 7% in comparison with fuel without the tested additives.
These additives show new possibilities of reducing emissions of limited exhaust gas components and increasing the overall efficiency of the engine, which, due to its universality, can be used both in modern, newly manufactured combustion engines, as well as in designs already available on the market. | cd559242-4032-407c-a885-27ec124906f4 | finepdfs | 1.256836 | CC-MAIN-2024-46 | https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49855/file/resourceFiles/LesniakS_OddzialywanieDodatkow.pdf | 2024-11-09T16:40:24+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-46/segments/1730477028125.59/warc/CC-MAIN-20241109151915-20241109181915-00804.warc.gz | 452,450,341 | 0.976742 | 0.99997 | 0.99997 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
... | pol_Latn | {} | true | [
454,
546,
4365,
6962,
7316,
12845,
15815,
18730,
22164,
24783,
26922,
27653,
29236,
30525,
32089,
32777,
33981,
36034,
37299,
39205,
40661,
42714,
44804,
46190,
48592,
49382,
50808,
52315,
53416,
55478,
58159,
60195,
61659,
62766,
63308,
65110,
... | 1 | 0 |
Szkolne Zestawy Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych
Szkoły Podstawowej im. St. Wyspiańskiego w Rupniowie
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla oddziału przedszkolnego (trzylatki i czterolatki ) w roku szkolnym 2019/2020:
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018:
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** język obcy w oddziale przedszkolnym zostanie ustalony wg preferencji rodziców
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla oddziału przedszkolnego (pięciolatki) w roku szkolnym 2019/2020:
| | | | | | | | | | | | Wydawnictwo / |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | | | | | | | NR |
| | | | | | P/ME/ | | Tytuł: podręcznika, | | | | |
| | Lp. | | Przedmiot | | | | | | Autor | | dopuszczenia |
| | | | | | MC* | | zeszytu ćwiczeń itp. | | | | |
| | | | | | | | | | | | przez MEN |
| 1. | | Wychowanie przedszkolne | | P | | Plac zabaw. Pięciolatek. Box. | | Praca zbiorowa | | | |
| | | | | MC | | Karty pracy – 4 części. Księga zabaw z obrazkami. Wyprawka. Alfabet z obrazkami. | | | | | |
| 2. | | Język angielski** | | P | | English Play Box 3 | | | | Rebecca Adlard | |
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** język obcy w oddziale przedszkolnym zostanie ustalony wg preferencji rodziców
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla oddziału przedszkolnego (sześciolatki) w roku szkolnym 2019/2020:
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018:
| | Lp. | | | | P/ME/ | | | | | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | Przedmiot | | MC* | | Tytuł podręcznika, materiałów edukacyjnych oraz | | Autor | | Wydawnictwo / |
| | | | | | | | materiałów ćwiczeniowych | | | | NR |
| | | | | | | | | | | | dopuszczenia |
| | | | | | | | | | | | przez MEN |
| 1. | | Wychowanie przedszkolne | | P | | Tropiciele.Sześciolatek. Roczne przygotowanie przedszkolne. Książka do czytania. | | Beata Gawrońska, Emilia Raczek. | | WSiP | |
| | | | | MC | | Karty pracy – 4 części. Piszę i liczę. Wycinanka. | | | | | |
| 2. | | Język angielski** | | MC | | New English Adventure Starter (zerówka) | | Regina Raczyńska, Cristiana Bruni | | Pearson | |
| 3. | | Język niemiecki** | | Zostanie uzupełniony w przypadku wyboru przez rodziców | | | | | | | |
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** język obcy w oddziale przedszkolnym zostanie ustalony wg preferencji rodziców
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla Szkoły Podstawowej /I etap edukacyjny/ obowiązujących:
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2019/2020;
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2020/2021;
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2021/2022
| | | | | | | | | | | Wydawnictwo / |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | P/ME/ | | Tytuł: podręcznika, | | | NR |
| | Lp. | | Przedmiot | | | | | | Autor | |
| | | | | | MC* | | zeszytu ćwiczeń itp. | | | dopuszczenia |
| | | | | | | | | | | przez MEN |
| 1. | | Edukacja: polonistyczna, matematyczna, społeczna, przyrodnicza, plastyczna, techniczna, muzyczna | | P | | Nowi Tropiciele. Edukacja wczesnoszkolna w klasie 3. Podręcznik. Części 1-5 | | Jolanta Dymarska, Beata Nadarzyńska, Agnieszka Kamińska, Rafał Kamiński, Aldona Danielewicz-Malinowska, Marzena Kołaczyńska, Jadwiga Hanisz | | |
| | | | | MC | | Nowi Tropiciele Karty ćwiczeń. Części 1-5 | | Agnieszka Burdzińska, Aldona Danielewicz- Malinowska, Jolanta Dymarska, Marzena Kolaczyńska | | |
| | | | | MC | | Nowi Tropiciele Karty matematyczne. Części 1-5 | | Beata Szpakowska, Dorota Zdunek | | |
| 2. | | Edukacja informatyczna | | | | bez zastosowania podręcznika | | | | |
| 3. | | Język angielski** | | P | | New English Adventure - Poziom 3. | | Tessa Lochowski, Anne Worrall. | | |
| | | | | MC | | New English Adventure - Poziom 3. | | Tessa Lochowski, Anne Worrall. | | |
| 4. | | Język niemiecki** | | P | | ABCDeutsch neu. Podręcznik do języka niemieckiego dla klasy 3 | | Marta Kozubska, Ewa Krawczyk, Lucyna Zastąpiło | | |
| 5. | | Wychowanie fizyczne | | X | | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | | X | | |
| 6. | | Projekty edukacyjne (GDD) | | X | | Realizacja programu zajęć bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | | X | | |
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018:
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** jeden język obcy zgodnie ze Szkolnym Planem Nauczania- kontynuacja nauki języka obcego realizowanego w oddziale przedszkolnym
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla Szkoły Podstawowej- kształcenie specjalne /I etap edukacyjny/ obowiązujących:
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2019/2020;
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2020/2021;
dla klasy trzeciej SP w roku szkolnym 2021/2022
| | Lp. | | | | P/ME/ | | | | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | Przedmiot | | MC* | | Tytuł podręcznika, materiałów | | Autor | Wydawnictwo / NR |
| | | | | | | | edukacyjnych oraz materiałów | | | dopuszczenia przez MEN |
| | | | | | | | ćwiczeniowych | | | |
| 1. | | Edukacja: polonistyczna, matematyczna, społeczna, przyrodnicza, plastyczna, techniczna, muzyczna | | P | | Nowi Tropiciele. Edukacja wczesnoszkolna w klasie 3. Podręcznik. Części 1-5 | | Jolanta Dymarska, Beata Nadarzyńska, Agnieszka Kamińska, Rafał Kamiński, Aldona Danielewicz-Malinowska, Marzena Kołaczyńska, Jadwiga Hanisz | | |
| | | | | MC | | Nowi Tropiciele Karty ćwiczeń. Części 1-5. | | Agnieszka Burdzińska, Aldona Danielewicz- Malinowska, Jolanta Dymarska, Marzena Kołaczyńska, | | |
| | | | | MC | | Nowi Tropiciele Karty matematyczne. Części 1-5 | | Beata Szpakowska, Dorota Zdunek | | |
| 2. | | Edukacja informatyczna | | | | bez zastosowania podręcznika | | | | |
| 3. | | Edukacja techniczna | | X | | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | | X | | |
| 4. | | Wychowanie fizyczne | | X | | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | | X | | |
| 5. | | Język angielski | | P | | New English Adventure - Poziom 3. | | Tessa Lochowski, Anne Worrall. | | |
| | | | | MC | | New English Adventure - Poziom 3. | | Tessa Lochowski, Anne Worrall. | | |
| 6. | Kształcenie specjalne | | Materiały ćwiczeniowe dla uczniów z niepełnosprawnością klasy I-III dostosowane do nowej podstawy programowej kształcenia ogólnego LUB Kocham szkołę - podręcznik do nauki czytania metodą symultaniczno - sekwencyjną Kocham szkołę - ćwiczenia do nauki czytania metodą symultaniczno - sekwencyjną | men.gov.pl/ strony/materialy- ćwiczeniowe-dla-uczniow-z- niepelnosprawnych-dostosowane-do-nowej- podstawy-programowej-ksztalcenia- specjalnego.html Jadwiga Cieszyńska |
|---|---|---|---|---|
| 7 | Projekty edukacyjne (GDD) | X | Realizacja programu zajęć bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | X |
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018:
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** jeden język obcy zgodnie ze Szkolnym Planem Nauczania- kontynuacja nauki języka obcego realizowanego w oddziale przedszkolnym
Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych dla Szkoły Podstawowej /II etap edukacyjny/ obowiązujących:
dla klasy szóstej SP w roku szkolnym 2019/2020;
dla klasy szóstej SP w roku szkolnym 2020/2021;
dla klasy szóstej SP w roku szkolnym 2021/2022
| | | | | | | | | | | Wydawnictwo / |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | P/ME/ | | | | | |
| | | | | | | | Tytuł podręcznika, materiałów edukacyjnych oraz | | | NR dopuszczenia |
| | Lp. | | Przedmiot | | MC* | | | | Autor | |
| | | | | | | | materiałów ćwiczeniowych | | | przez MEN |
| 1. | | Język polski | | P | | Między nami. Podręcznik do języka polskiego dla klasy 6 szkoły podstawowej | | Agnieszka Łuczak Anna Murdzek | | |
| | | | | MC | | Język polski 6. Między nami. Zeszyt ćwiczeń. Część 1 (Wersja A). Nowa szkoła podstawowa Między nami. Zeszyt ćwiczeń. Część 2 (Wersja A). Nowa szkoła podstawowa | | A. Łuczak, A. Murdzek, K. Krzemieniewska- Kleban | | |
| 2. | Historia | P | Wczoraj i dziś. Podręcznik do historii dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Bogumiła Olszewska, Wiesława Surdyk-Fertsch, Grzegorz Wojciechowski |
|---|---|---|---|---|
| 3. | Wiedza o społeczeństwie | X | Zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć rozpoczęcie realizacji w klasie VIII | X |
| 4. | Edukacja dla bezpieczeństwa | X | Zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć rozpoczęcie realizacji w klasie VIII | X |
| 5. | Język angielski** | P | Brainy klasa 6 | Nick Beare |
| | | MC | Brainy klasa 6 zeszyt ćwiczeń | Katherine Stannett |
| 6. | Język niemiecki** | P | Mach mit! Neu 3. Podręcznik do języka niemieckiego dla klasy VI | Joanna Sobańska-Jędrych, Halina Wachowska |
| | | MC | „Mach mit” neu Zeszyt ćwiczeń do języka niemieckiego dla klasy VI | Mieczysława Materniak- Behrens, Halina Wachowska |
| 7. | Matematyka | P | Matematyka z kluczem. Podręcznik dla klasy 6 szkoły podstawowej. Część 1. Część 2 | Marcin Braun, Agnieszka Mańkowska, Małgorzata Paszyńska |
| | | ME | Matematyka z kluczem. Zbiór zadań. Kl. 6. | |
| | | MC | Matematyka z kluczem Zeszyt ćwiczeń. Kl. 6 | Marcin Braun, Agnieszka Mańkowska, Małgorzata Paszyńska |
| 8. | Przyroda | X | Zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć zakończenie realizacji w klasie IV | X |
| 9. | Fizyka | X | Zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć rozpoczęcie realizacji w klasie VII | X |
| 10. | Chemia | X | Zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć rozpoczęcie realizacji w klasie VII | X |
| 11. | Biologia | P | Podręcznik Puls życia dla klasy 6 | Joanna Stawarz |
| | | MC | Puls życia Zeszyt ćwiczeń do biologii dla klasy 6 | Magdalena Fiałkowska-Kołek, Sławomir Gębica, Agnieszka Siwik |
| 12. | Geografia | P | Planeta Nowa Podręcznik do geografii dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Tomasz Rachwał, Roman Malarz, Dawid Szczypiński |
| | | ME | „Polska, kontynenty, świat” Atlas geograficzny dla szkoły podstawowej | Praca zbiorowa |
| | | MC | Planeta Nowa Zeszyt ćwiczeń do geografii dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Kamila Skomoroko |
| 13. | Plastyka | P | Do dzieła! Podręcznik do plastyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Jadwiga Lukas, Krystyna Onak |
|---|---|---|---|---|
| 14 | Muzyka | P | Lekcja muzyki. Podręcznik do muzyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Monika Gromek, Grażyna Kilbach |
| 15 | Technika | P | Jak to działa? Podręcznik do techniki dla klasy szóstej szkoły podstawowej | Lech Łabecki, Marta Łabecka |
| 16 | Informatyka | P | Teraz bajty. Informatyka dla szkoły podstawowej. Klasa VI | Grażyna Koba |
| 17 | Wychowanie fizyczne | X | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych | X |
| 18 | Zajęcia z wychowawcą | X | Realizacja programu wychowawczo- profilaktycznego bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych | X |
| 19 | Wychowanie do życia w rodzinie | X | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych | X |
| 20 | Doradztwo zawodowe | X | Realizacja programu nauczania bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych | X |
| 21 | Projekty edukacyjne (GDD) | X | Realizacja programu zajęć bez zastosowania podręcznika lub materiałów edukacyjnych oraz bez zastosowania materiałów ćwiczeniowych. | X |
Religia- p. Szkolny Zestaw Programów i Szkolny Zestaw Podręczników, Materiałów Edukacyjnych oraz Materiałów Ćwiczeniowych w zakresie programów nauczania i podręczników do religii obowiązujący od roku szkolnego 2017/2018:
* P- podręcznik/ ME- materiał edukacyjny/ MC- materiał ćwiczeniowy
** jeden język obcy zgodnie z Tygodniowym Rozkładem Zajęć - kontynuacja nauki języka obcego realizowanego w I etapie edukacyjnym | <urn:uuid:06926e8e-124c-4e0c-88be-83cf1dab05c7> | finepdfs | 1.552734 | CC-MAIN-2020-40 | https://sprupniow.pl/SZ%20Podr%C4%99cznik%C3%B3w%20_2019.pdf | 2020-09-30T15:32:23+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2020-40/segments/1600402127075.68/warc/CC-MAIN-20200930141310-20200930171310-00595.warc.gz | 608,528,889 | 0.999493 | 0.999569 | 0.999569 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1524,
3311,
5832,
7790,
9951,
11996,
13822
] | 1 | 0 |
Deklaracja VAT-7 i VAT-7K,
Jednolity Plik Kontrolny VAT (JPK_VAT)
Wystawiaj deklaracje VAT-7 i VAT-7K, generuj pliki JPK w programie 360 Księgowość.
Spis treści
Tworzenie deklaracji podatku VAT ................................................................. 2
Rejestry VAT .................................................................................................. 2
Deklaracja VAT .............................................................................................. 3
Uzupełnianie kwot z pól 44, 46, 47, 49 i 52 deklaracji VAT ............................ 4
Uzupełnianie pola 44 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 47) ........... 4
Uzupełnianie pola 46 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 49) ................ 5
Uzupełnianie pola 47 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 50) ................ 6
Uzupełnianie pola 49 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 52) ................ 6
Uzupełnianie pola 52 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 55) ................ 7
Tworzenie i wysyłanie pliku JPK ..................................................................... 7
Wysyłanie pliku JPK bezpośrednio z 360 Księgowość ................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.
Tworzenie i wysyłanie nowych Plików JPK .................................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.
Raport Wewnętrznośpólnotowej Dostawy Towarów ........................................ 14
Rozliczenie księgowe deklaracji VAT ................................................................ 15
Płatność podatku VAT ....................................................................................... 16
Stawki VAT innych krajów UE ........................................................................... 17
Sprzedaż usług elektronicznych ....................................................................... 18
Stawki VAT ........................................................................................................ 20
Struktury JPK na żądanie ................................................................................... 21
Tworzenie deklaracji podatku VAT
Rejestry VAT
Do utworzenia deklaracji VAT wymagane są Rejestr Sprzedaży VAT i Rejestr Zakupu VAT, rejestyry można utworzyć w menu Finanse > Rejestr Sprzedaży VAT
lub Finanse > Rejestr Zakupu VAT.
Każdorazowo po utworzeniu deklaracji należy taki rejestr zapisać na dysku w wersji PDF lub XLS aby mieć możliwość porównania w późniejszym czasie ewentualnych zmian, które powstaną w późniejszych okresach.
Dodatkowo poszczególne rejestyry dotyczące pól w deklaracji możemy utworzyć bezpośrednio po utworzeniu deklaracji VAT w menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT.
W powyższym przykładzie w polu 23 i 24 wykazane są kwoty związane z fakturami zakupu wewnętrzrwspólnotowego. W programie 360 Księgowość, wszystkie informacje, które oznaczone są na niebiesko - możemy otworzyć i zobaczyć dodatkowy raport.
Po kliknięciu w 5521,00 zł pojawi się raport kontrolny zawierający dokumenty składające się na tę kwotę.
W tym miejscu możesz utworzyć, podpisać oraz wysłać pliki JPK_VAT do swojego Urzędu Skarbowego. Klikając Generuj Plik JPK oraz Utwórz JPK Korekta możesz zapisać plik JPK VAT na swoim komputerze i wysłać go samodzielnie. Klikając Podpisz i Wyslij JPK VAT oraz Podpisz i Wyslij JPK Korekta możesz podpisać oraz wysłać plik bezpośrednio z systemu używając w tym celu karty kryptograficznej. Jeśli masz kilka deklaracji VAT, w tym przypadku raportu kontrolnego możesz utworzyć trzy pliki JPK VAT, w ostatnim miesiącu kwartału w pliku JPK VAT będzie również część deklaracyjna, której nie ma w poprzednich dwóch miesiącach.
Zapisz raport do PDF lub XLS używając jednej z opcji w prawej części raportu, zapisz na swoim dysku do wglądu i porównaj z ewentualnymi przyszłymi zmianami.
Jeśli w deklaracji są kwoty w różnych polach, wydrukuj lub zapisz na dysku każdy z tych raportów kontrolnych.
Deklaracja VAT
W 360 Księgowość możesz stworzyć deklarację VAT w menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT. Aby stworzyć nową deklarację, kliknij + Nowa deklaracja VAT.
W celu wygenerowania pierwszej deklaracji należy wprowadzić dzień miesiąca lub kwartału, od którego ma być dana deklaracja wygenerowana. Należy wybrać pierwszy dzień miesiąca lub kwartału, o ile miesięcy się w otwartym roku obrotowym. Nie musisz podawać daty przy każdej kolejnej deklaracji, system nada ją automatycznie.
Uwaga!
Jeśli data pierwszej deklaracji była niepoprawna i chciałabyś ją zmienić, należy usunąć deklaracje zaczynając od najstarszej i stworzyć je od nowa zaczynając od najwcześniejszej.
Kliknij Zapisz, aby zachować wygenerowaną deklarację.
Kliknij aby edytować i przeliczyć deklarację na nowo lub , aby ją usunąć.
Jeśli wygenerowałeś deklarację VAT, ale okazało się, że zmieniły się dane w fakturach zakupu lub sprzedaży, należy wygenerowaną deklarację edytować i ponownie zapisać – deklaracja przeliczy się sama i poprawki zostaną naniesione. Każda zmiana będzie widoczna dopiero po zapisaniu deklaracji.
Klikając kursorem myszki w PDF/Raporty/JPK w prawym górnym rogu deklaracji, zobaczysz podgląd możliwych do wygenerowania raportów. Są to:
Utwórz i wydrukuj Deklarację VAT – przygotowuje deklarację VAT do raportu PDF. Pobierz go na dysk swojego komputera w celach archiwizacyjnych i informacyjnych.
Jednolity Plik Kontrolny - JPK VAT – utworzysz pliki JPK.
Raport Wewnętrzswspólnotowej Dostawy Towarów – raport według numerów NIP oraz kwot netto dokonanej sprzedaży towarów do krajów UE.
Rejestr Sprzedaży i Rejestr Zakupów VAT – rejestry VAT za dany okres rozliczeniowy.
Uzupełnianie kwot z pól 44, 46, 47, 49 i 52 deklaracji VAT
Uzupełnianie pola 44 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 47)
Aby dokonać jakichkolwiek zmian w deklaracji VAT dotyczących pola 47 Korekta podatku naliczonego od nabycia środków trwałych najpierw trzeba wygenerować deklarację VAT. W menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT > Nowa deklaracja pojawi się nowa deklaracja VAT, klikamy Zapisz. Następnie należy dodać Polecenie księgowania w menu Finanse > Polecenie księgowania > Nowe polecenie księgowania.
Data transakcji – określa okres deklaracji, w której powinna pojawić się powyższa kwota
Dokument - Koniecznym jest, aby wypełnić informację czego dotyczy ta korekta – pole musi być uzupełnione, aby korekta mogła pojawić się w deklaracji.
Konto – Wybieramy konto 22143 – Korekta podatku naliczonego od nabycia środków trwałych (D.3/47) i uzupełniamy po stronie Ma kwotę korekty (kwoty mogą być ze znakiem minus). W drugim wierszu ujmujemy konto Rozliczeń międzyokresowych lub inne i uzupełniamy kwotę po stronie Ma, suma zapisów równa jest 0,00.
Aby zaksięgowana kwota pojawiła się w pozycji 44 deklaracji VAT, należy zapisaną uprzednio deklarację VAT edytować i zapisać ponownie. W ten sposób deklaracja zostanie uaktualniona o brakujące dane. Saldo konta 22143 zostanie przeniesione na odpowiednie konto podczas rozliczenia deklaracji VAT.
Ostatnim krokiem jest zapłata za deklarację VAT w menu Płatności > Transakcje > Bank > Nowa płatność wybieramy Rozrachunki z dostawcami: Urząd Skarbowy (Podatek VAT), a następnie zaznaczamy pole z wartością z ostatniej deklaracji. Klikamy Zapisz.
Uzupełnianie pola 46 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 49)
Aby dokonać jakichkolwiek zmian w deklaracji VAT dotyczących pola 49 Korekta podatku naliczonego, o której mowa w art. 89b ust. 1 ustawy najpierw trzeba wygenerować deklarację VAT. W menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT > Nowa deklaracja pojawi się nowa deklaracja VAT, klikamy Zapisz. Następnie należy dodać wpis do księgi głównej w menu Finanse > Polecenie księgowania > Nowe polecenie księgowania.
Data transakcji – określa okres deklaracji, w której powinna pojawić się powyższa kwota
Dokument - Koniecznym jest, aby wypełnić informację czego dotyczy ta korekta – pole musi być uzupełnione, aby korekta mogła pojawić się w deklaracji.
Konto – Wybieramy konto 22148 – Kwota w deklaracji VAT – pole 49 i uzupełniamy po stronie Ma kwotę korekty. W drugim wierszu ujmujemy konto 24900 Pozostałe rozrachunki lub inne i uzupełniamy kwotę po stronie Ma, suma zapisów równa jest 0,00.
Aby zaksięgowana kwota pojawiła się w pozycji 46 deklaracji VAT, należy zapisaną uprzednio deklarację VAT edytować i zapisać ponownie. W ten sposób deklaracja zostanie uaktualniona o brakujące dane. Saldo konta 22148 zostanie przeniesione na odpowiednie konto podczas rozliczenia deklaracji VAT.
Ostatnim krokiem jest zapłata za deklarację VAT w menu Płatności > Transakcje > Bank > Nowa płatność wybieramy Rozrachunki z dostawcami: Urząd Skarbowy (Podatek VAT), a następnie zaznaczamy pole z wartością z ostatniej deklaracji. Klikamy Zapisz.
Uzupełnianie pola 47 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 50)
Aby dokonać jakichkolwiek zmian w deklaracji VAT dotyczących pola 47 w pierwszej kolejności tworzymy i zapisujemy deklarację VAT przechodząc do Finanse > Deklaracja VAT/JPK > Nowa deklaracja. Następnie dodajemy wpis do księgi głównej w menu Finanse > Polecenie księgowania > Nowe polecenie księgowania.
Konto – Wypełniamy konto 22149 – Kwota w deklaracji VAT – pole 50 po stronie Winien, w drugim wierszu ujmujemy konto 24900 – Pozostałe rozrachunki lub inne oraz uzupełniamy kwotę po stronie Ma – suma zapisów równa jest 0,00.
Aby zaksiegowana kwota w pozycji 47 deklaracji VAT się pojawiła, należy zapisaną uprzednio deklarację VAT edytować i zapisać ponownie, wtedy naczytają się brakujące dane. Saldo konta 22149 zostanie przeniesione na odpowiednie konto podczas rozliczenia deklaracji VAT.
Ostatnim krokiem jest zapłata za deklarację VAT. W menu Płatności > Transakcje > Bank > Nowa płatność wybieramy Rozrachunki z dostawcami: Urząd Skarbowy (Podatek VAT) oraz zaznaczamy pole z wartością z ostatniej deklaracji. Klikamy Zapisz.
Uzupełnianie pola 49 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 52)
Aby dokonać jakichkolwiek zmian w deklaracji VAT dotyczących pola 49 w pierwszej kolejności tworzymy i zapisujemy deklarację VAT przechodząc do Finanse > Deklaracja VAT / JPK > Nowa deklaracja. Następnie dodajemy wpis do księgi głównej w menu Finanse > Finanse > Polecenie księgowania > Nowe polecenie księgowania.
Konto – Wypełniamy konto 22145 – Kwota w deklaracji VAT – pole 52 po stronie Winien, w drugim wierszu ujmujemy konto 76000 – Pozostałe przychody operacyjne lub inne uzupełniamy kwotę po stronie Ma – suma zapisów równa jest 0,00.
Aby zaksięgowana kwota w pozycji 49 deklaracji VAT się pojawiła, należy zapisaną uprzednio deklarację VAT edytować i zapisać ponownie, wtedy naczytają się brakujące dane. Saldo konta 22145 zostanie przeniesione na odpowiednie konto podczas rozliczenia deklaracji VAT.
Ostatnim krokiem jest zapłata za deklarację VAT. W menu Płatności > Transakcje > Bank > Nowa płatność wybieramy Rozrachunki z dostawcami: Urząd Skarbowy (Podatek VAT) oraz zaznaczamy pole z wartością z ostatniej deklaracji. Klikamy Zapisz.
Uzupełnianie pola 52 deklaracji VAT (poprzednio wykazywane w linii 55)
Aby dokonać jakichkolwiek zmian w deklaracji VAT dotyczących pola 52, w pierwszej kolejności tworzymy i zapisujemy deklarację VAT przechodząc do Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT > Nowa deklaracja. Następnie dodajemy wpis do księgi głównej w menu Finanse > Polecenie księgowania > Nowe polecenie księgowania.
Konto – Wypełniamy konto 22146 – Kwota w deklaracji VAT – pole 55 po stronie Winien, w drugim wierszu ujmujemy konto 76000 – pozostałe przychody operacyjne lub inne oraz uzupełniamy kwotę po stronie Ma – suma zapisów równa jest 0,00.
Aby zaksięgowana kwota w pozycji 52 deklaracji VAT się pojawiła, należy zapisaną uprzednio deklarację VAT edytować i zapisać ponownie, wtedy naczytają się brakujące dane. Saldo konta 22146 zostanie przeniesione na odpowiednie konto podczas rozliczenia deklaracji VAT.
Ostatnim krokiem jest rejestracja zwrotu z Urzędu nadpłaconego podatku. W menu Płatności > Transakcje > Bank > Nowa płatność wybieramy Rozrachunki z dostawcami: Urząd Skarbowy (Podatek VAT) oraz zaznaczamy pole z wartością z ostatniej deklaracji. Klikamy Zapisz.
Tworzenie i wysyłanie pliku JPK
Przygotowanie deklaracji VAT
W 360 Księgowość plik JPK przygotujesz i wyślesz w menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT. W tym celu musisz stworzyć nową deklarację, kliknij + Nowa deklaracja VAT.
Jeśli robimy to po raz pierwszy należy wprowadzić dzień miesiąca lub kwartału, od którego ma być dana deklaracja wygenerowana. Dzień ten musi znajdować się w otwartym roku obrotowym. Nie musisz podawać daty każdej kolejnej deklaracji, system nada ją automatycznie.
Uwaga!
Jeśli data pierwszej deklaracji była niepoprawna i chciałbyś ją zmienić, należy usunąć wszystkie deklaracje zaczynając od najnowszej i stworzyć je od nowa zaczynając od najwcześniejszej.
Jeśli wygenerowałeś deklarację VAT, ale okazało się, że zmieniły się dane w fakturach zakupu lub sprzedaży, należy wygenerowaną deklarację edytować i ponownie zapisać – deklaracja przeliczy się sama i poprawki zostaną naniesione. Każda zmiana będzie widoczna dopiero po zapisaniu deklaracji.
Jeśli na liście deklaracji widzisz zapis zaznaczony na czerwono oznacza to, iż w danym dokumencie zostały wprowadzone jakieś zmiany (dodano lub zmieniono faktury w danym okresie).
| Data | Data | Nazwa | Kwota | Status |
|------------|------------|-----------|-------|--------|
| 2020-05-01 | 2020-05-31 | VAT 7-05/2020 | 0,00 | Nie |
| 2020-04-01 | 2020-04-30 | VAT 7-04/2020 | -175,00 | Nie |
| 2020-03-01 | 2020-03-31 | VAT 7-03/2020 | 0,00 | Nie |
W trybie Edycji sprawdź kwotę do przeniesienia lub do zapłaty, jeśli się zmieniły należy wysłać korektę pliku JPK lub też sprawdzić wprowadzone dokumenty czy zostały właściwie przyporządkowane do danego okresu. Jeśli kwoty pozostają takie same wystarczy dokument edytować i zapisać ponownie.
Zapisanie deklaracji umożliwia również podgląd raportu kontrolnego składającego się z wartości, których suma ukazana jest w poszczególnych pozycjach w deklaracji. Aby zobaczyć taki raport, należy kliknąć w wartość podświetloną na niebiesko (pozycje do podglądu) w kolumnach podstawa opodatkowania lub podatek należny. Po kliknięciu w te pozycje pojawia się lista pozycji składająca się na dane pole w deklaracji VAT. Raporty możliwe są do wygenerowania tylko dla pozycji w deklaracji, które widnieją jako niebieskie, podkreślone liczby.
Wysyłanie pliku JPK – terminy
Jednolity Plik Kontrolny należy wysyłać do Ministerstwa Finansów za okresy miesięczne w terminie do 25 każdego miesiąca. Nawet w sytuacji, gdy deklaracja VAT składana jest kwartalnie, JPK musi być wysyłany miesięcznie!
Wysyłka plików JPK bezpośrednio z programu 360 Księgowość
Ważne!!
Zaleca się, aby wysyłka bezpośrednia plików JPK z naszego programu odbywała się za pomocą przeglądarki Google Chrome.
Zanim zaczniesz sprawdź czy twój komputer jest odpowiednio skonfigurowany – sprawdź to w naszej instrukcji.
W menu Finanse > Deklaracja VAT i JPK VAT można wysłać plik JPK bezpośrednio z poziomu deklaracji VAT. Żeby to zrobić należy najpierw utworzyć deklarację VAT poprzez kliknięcie opcji Nowa deklaracja VAT.
Po utworzeniu deklaracji należy ją zapisać. Po zapisaniu deklaracji w prawym górnym rogu pojawi się menu PDF/Raporty/JPK po najechaniu myszką rozwinię się menu, należy wybrać Jednolity Plik Kontrolny JPK VAT
Pojawi się Raport kontrolny VAT, w którym możemy sprawdzić czy wszystkie faktury pojawiły się w odpowiednich polach deklaracji VAT.
Ważne!!
W przypadku raportu kwartalnego do deklaracji VAT-7K generowanie pliku JPK_V7K należy wykonać wg poniższych instrukcji.
Najpierw generujemy deklarację VAT-7K za dany kwartał, zapisujemy wybieramy PDF/Raporty/JPK > Jednolity Plik Kontrolny podpowie się okno generowania pliku JPK z datą danego kwartału. Wybierz miesiąc, za który musisz sporządzić JPK.
Klikamy Otrzymaj raport, dopiero teraz klikamy Generuj Plik JPK, który utworzy się za podany miesiąc według wskazanego uprzednio okresu.
Po zakończeniu kolejnego miesiąca w kwartale uprzednio sporządzoną deklarację edytujemy i ponownie zapisujemy. Ponawiamy proces sporządzania JPK za kolejny miesiąc kwartału.
Jeśli mamy już ustalony miesiąc za jaki chcemy przygotować plik wybieramy > Otrzymaj raport
Mamy tu dwie możliwości utworzenia plików JPK.
Opcje te dają możliwość wygenerowania i wysłania pliku JPK jak i jego korekty we własnym zakresie i przy wykorzystaniu e-puap za pośrednictwem aplikacji Ministerstwa Finansów: https://e-mikrofirma.mf.gov.pl/jpk-client
Klikając jedną z tych opcji możesz utworzyć, podpisać i wysłać bezpośrednio z naszego programu pliki JPK VAT, za dany okres rozliczeniowy. Opcja ta jest dostępna jedynie dla użytkowników posiadających podpis kwalifikowany. Dodatkowe instrukcję i wskazówki znajdziesz tutaj.
Kliknij Podpisz i Wyślij JPK VAT, pojawi się ekran i rozpocznie się przygotowywanie pliku JPK.
Jeśli plik się nie tworzy i na ekranie cały czas widzisz powyższy komunikat zamknij to okno i wybierz Generuj plik JPK – pojawi się informacja co może powodować błąd. Uzupełnij brakujące dane i powtórz proces od nowa.
Jeśli proces przebiegnie prawidłowo na ekranie pojawi się możliwość dokonania wysyłki.
Postępuj zgodnie z instrukcją opisaną na ekranie. Po utworzeniu pliku JPK, włóż kartę z podpisem kwalifikowanym do czytnika. Jeżeli dokonujesz podpisu po raz pierwszy, kliknij link SDK Szafir, aby zainstalować wtyczkę potrzebną do złożenia podpisu na pliku.
Wysyłka może odbyć się tylko z poziomu przeglądarki Google Chrome
Po zainstalowaniu wtyczki, kliknij Podpisz, rozpocznie się proces podpisu pliku JPK. System uruchomi zainstalowaną uprzednio wtyczkę SDK Szafir, pojawi się okno, w którym należy złożyć podpis za pomocą karty kryptograficznej. Zainstalowany certyfikat pojawi się w oknie komponentu do składania podpisu.
Kliknij **Podpisz**, wprowadź PIN i kliknij OK. Po złożeniu podpisu, dokument jest gotowy do wysyłki do Urzędu Skarbowego. Uaktyni się opcja **Wyślij** dopiero po kliknięciu tej opcji następuje przesłanie dokumentu do Urzędu Skarbowego.
Po wysłaniu pliku **Sprawdź status** wysłanego pliku poprzez kliknięcie w aktywny guzik **Sprawdź status**.
Jeśli w czasie wysyłki pojawiły się jakiekolwiek błędy pokażą się one dopiero po wybraniu tej opcji.
Po wysłaniu pliku JPK VAT nadana zostaje Data wysłania pliku widoczna w tabeli w wierszu utworzonego uprzednio raportu deklaracji VAT. Kolumna Data wysłania Deklaracji VAT będzie pusta, będą w niej tylko dane do września 2020.
Po kliknięciu w podświetloną na niebiesko datę, możemy zobaczyć Status wysłanego pliku JPK VAT.
Jeżeli dokument został poprawnie przetworzony będzie można pobrać Urzędowe Poświadczenie Odbioru – UPO_JPK, uzyskasz je po kliknięciu w ikonę PDF w oknie Status pliku.
**Wysyłka JPK za pomocą aplikacji Ministerstwa Finansów**
Utworzony plik w formacie XML (opcja Generuj plik lub utwórz JPK korekta) zawierający dane JPK VAT należy wysłać do odpowiedniego Urzędu Skarbowego.
Od 01 października 2020 Ministerstwo Finansów udostępniło aplikację online dzięki której wysyłka plików będzie możliwa. Zastąpi ona aplikacje dotychczas dostępne takiej jak Klient JPK 2.0, e-mikrofirma czy bramka mikro-jpk.
Link do nowej aplikacji znajduje się tutaj: [https://e-mikrofirma.mf.gov.pl/jpk-client](https://e-mikrofirma.mf.gov.pl/jpk-client). Instrukcje jak postępować podczas wysyłania plików znajdują się również w tym miejscu. W przypadku wystąpienia ewentualnych błędów lub problemów z wysłanie pliku JPK prosimy o weryfikację pliku po dodaniu go do okna aplikacji:
Jeśli w polu **Status merytoryczny dokumentu JPK** pojawi się opcja Niepoprawny prosimy o sprawdzenie błędów:
Po kliknięciu w zaznaczoną ikonę trzech poziomych kresek pojawi się informacja o ewentualnych nieprawidłowościach. Po ich weryfikacji oraz poprawieniu danych w systemie 360 Księgowość i ponownej weryfikacji pliku należy ponowić próbę wysyłki pliku do MF. W przypadku problemów z wysyłaniem pliku należy skontaktować się z dostawcą aplikacji Klient JPK WEB, jeśli problem nie będzie po leżeć po stronie MF należy wtedy skontaktować się z działem wsparcia 360 Księgowość.
**Ważne!**
360 Księgowość nie bierze odpowiedzialności za działanie aplikacji Ministerstwa Finansów a dział wsparcia nie pomaga przy wysyłce plików z tej aplikacji. Wszelkie informacje zawarte są na stronie MF. Jeśli używasz podpisu kwalifikowanego zastosuj się do instrukcji MF.
Dodatkową możliwością podpisu plików jest Kwota przychodu lub EPUAP
**Raport Wewnętrz wspólnotowej Dostawy Towarów**
Menu **Finanse > Deklaracja VAT I JPK VAT > PDF/Raporty/JPK** daje nam również możliwość przygotowania informacji dodatkowej do deklaracji VAT dotyczącą wewnętrz wspólnotowej dostawy towarów. Raport zawiera informacje na temat sprzedaży do UE w części A raportu oraz zakupu z UE w części B (Art. 28 ustawy o VAT). Aby stworzyć taki raport poprawnie, to w karcie klienta muszą być uzupełnione dane na temat kraju oraz numeru identyfikacji podatkowej.
W przypadku transakcji trójstronnej, na fakturze sprzedaży należy zaznaczyć pole Handel Trójstronny UE, które znajdziesz w dodatkowych informacjach na dole faktury. W tym
przypadku transakcja pokaże się w kolumnach 1, 2 i 4 raportu o dostawach wewnętrznowspólnotowych.
Sprzedaż do UE jest wykazywana w zależności od rodzaju wybranego raportu: w wierszach 3, 3.1, 3.1.1. Możliwe jest zapisanie raportu o dostawach wewnętrznowspólnotowych w formatach PDF lub XLS poprzez kliknięcie na ikony z wybranym formatem na raporcie, w górnym prawym rogu.
Rozliczenie księgowo deklaracji VAT
Przygotuj deklaracje za każdy okres rozliczeniowy (miesiąc lub kwartał). Wszystkie deklaracje są widoczne w liście deklaracji.
Po zapisaniu deklaracji program tworzy automatyczny wpis do Księgi Głównej, rozliczenie podatku za dany okres, a zobowiązanie lub należność podatkowa pojawi się na odpowiednim koncie. Możesz zobaczyć wpis do Księgi Głównej poprzez kliknięcie w dostępne pozycje w kolumnie Transakcja KG lub z poziomu już konkretnej deklaracji klikając Transakcja VAT-nr w górnym prawym rogu nad utworzoną deklaracją.
Każdorazowo deklaracja VAT tworzy osobne rozliczenie podatku, transakcja nie bierze pod uwagę rozliczeń deklaracji VAT z poprzednich miesięcy lub kwartałów. Dlatego księgowie rozliczenie deklaracji może różnić się od tego co znajduje się w deklaracji VAT oraz na kontach do tego przeznaczonych. Koniecznym jest rozliczenie takich kwot w menu **Płatności > Transakcje > Podatki – rozliczenie > Nowa płatność**.
W rodzaju transakcji należy wybrać **Rozrachunki z dostawcami**, data – najlepiej wybrać ostatni dzień danego okresu rozliczeniowego, następnie z listy dostawców wybrać **Urząd Skarbowy - Podatek VAT**. Na liście operacji do rozliczenia pojawią się wszystkie dotychczas utworzone rozliczenia podatku VAT. Do rozliczenia należy wybrać najstarsze operacje, aby rozliczyć podatek należy wybrać kwoty, które w sumie dadzą 0,00 w sumarycznym rozliczeniu.
Po zapisaniu takiej operacji, saldo na koncie rozliczenia VAT pojawi się w wartości ostatniej rozliczonej deklaracji.
**Płatność podatku VAT**
W przypadku płatności podatku VAT z banku, należy zaznaczyć w menu **Płatności > Transakcje > Nowa płatność**. Należy wybrać rodzaj transakcji: **Transakcje z dostawcami** i wybrać dostawcę: Urząd Skarbowy (Podatek VAT).
Przed wprowadzeniem płatności za dany okres polecamy przeprowadzenie kompensaty.
podatków w menu **Płatności > Transakcje > Podatki – Rozliczenia > Nowa płatność**. Tu pojawią się wszystkie podatki do zapłaty lub do zwrotu i/lub nierozliczone płatności.
Aby dokonać rozliczenia zaznaczamy pole w kolumnie **Wybierz**, gdy chcemy rozliczyć dany podatek. Suma rozliczeń zawsze musi się równać 0,00.
To czy zapłaconeś podatek wynikający z danej deklaracji łatwo sprawdzisz w menu **Finanse > Deklaracja VAT i plik JPK**. Na liście w kolumnie **Zapłacono** pojawia się oznaczona na niebiesko kwota oznaczająca, że płatność została wprowadzona do systemu.
**Stawki VAT innych krajów UE**
Jeśli operacje gospodarcze używane w Twojej firmie wymagają abyś używał zagranicznych stawek VAT, możesz je dodać przed rozpoczęciem ich używania w menu **Ustawienia > Ustawienia finansów > VAT**.
Aby wygenerować raport z użycia stawek VAT innych państw, musisz najpierw użyć odpowiednich stawek na dokumentach sprzedaży i zakupu. Podatek od wartości dodanej w innych krajach UE nie jest wykazywany w polskiej deklaracji VAT.
Obok listy deklaracji VAT możesz zobaczyć **Raport dotyczący innych stawek w UE**:
- Sprzedaż dóbr wirtualnych do klientów w UE – nie podlega VAT.
- VAT w miejscu pobytu w UE – opcja nieaktywna.
Aby uzyskać raport dotyczący użytych stawek VAT przy sprzedaży usług elektronicznych, użyj odpowiedniego raportu, uzupełnij odpowiednie daty oraz kliknij **Otrzymaj raport**. Lista faktur pojawi się w oknie poniżej. Możliwe jest zapisanie raportu do pliku PDF oraz XLS, wystarczy użyć jednej z dwóch ikon w górnym prawym rogu raportu.
Sprzedaż usług elektronicznych
Dodaj stawkę VAT dla każdego kraju w UE, do którego chcesz sprzedawać usługi elektroniczne dla osób prywatnych nie będących podatnikami VAT. Zrobisz to w menu Ustawienia > Ustawienia finansów > VAT. Dodaj co najmniej jedną kartę Klienta do jednego kraju. Upewnij się, że w karcie Klienta jest uzupełniony kraj.
Sprzedaż usług elektronicznych powinna być rejestrowana na oddzielnym koncie przychodów. Dodaj takie Konto w planie kont w menu Ustawienia > Ustawienia finansów > Plan kont.
Na podstawie nowo stworzonego konta przychodów ze sprzedaży usług elektronicznych utwórz nową pozycję w artykułach, np. „Sprzedaż usług elektronicznych do UE – osoby prywatne”. Można to zrobić to w menu Sprzedaż > Artykuły.
Wybierz konto 70124 – Sprzedaż usług elektronicznych jako konto sprzedaży na karcie oraz odpowiednią stawkę VAT (np. 21% Czechy). Jeżeli prowadzisz sprzedaż do kilku krajów, możesz...
utworzyć oddzielne usługi dla każdego kraju z inną stawką VAT. W przypadku jednak sprzedaży do kilku krajów tej samej usługi nie trzeba tworzyć nowych usług – wystarczy na fakturze w wierszu z wybraną usługą zmienić stawkę VAT na odpowiednią.
Konta 22260 i 22262 w planie kont są zarezerwowane dla podatku VAT od sprzedaży usług elektronicznych.
Jeśli firma używa procedury specjalnej systemu MOSS, to musi przygotować wpis do Księgi Głównej, aby przenieść VAT do zapłaty na Konto Podatkowe Urzędu Skarbowego na koniec każdego okresu rozliczeniowego.
Płatność rozliczamy w menu Płatności > Nowa płatność (Bank lub kasa). Wybieramy rodzaj transakcji Rozliczenia z dostawcami, a jako dostawcę wybieramy Urząd Skarbowy.
Jeśli firma zarejestrowana jest jako płatnik podatku VAT i wypełnia obowiązki deklaracji VAT w kraju odbiorcy sprzedanej usługi, to nie należy wprowadzać zapisu do KG. W tym przypadku należy zaznaczyć, że VAT płacony jest na podstawie płatności z banku “inne rozchody” i należy wybrać Konto 22260.
**Stawki VAT**
Wszystkie stawki podatku VAT możesz zobaczyć w menu **Ustawienia > Ustawienia finansów > VAT**.
Możesz dodać stawkę podatku VAT klikając **+ Dodaj nowy** w menu VAT. Wypełnij wymagane pola karty i zapisz nową stawkę VAT.
Jeśli Twoja firma używa na fakturach różnych stawek VAT, dodaj stawki VAT z różnymi odnośnikami do aktów prawnych. Możesz wybrać daną stawkę VAT na fakturze, zgodną z wymogami prawa. Odniesienie do aktu prawnego będzie widoczne na fakturze przy stawce VAT.
**WAŻNE!!**
*Podatek VAT w 360 Księgowość jest powiązany z kontami Księgi Głównej, które już istnieją w systemie. Kiedy dodasz nową stawkę VAT, nie zakładaj nowego konta podatkowego w planie kont. Kiedy dodasz nową stawkę VAT, program sam dostosuje konto bazując na podstawie wybranego rodzaju stawki VAT.*
**Struktury JPK na żądanie**
W systemie 360 Księgowość masz również możliwość utworzenia dodatkowych struktur JPK na żądanie Urzędu Skarbowego. Może je utworzyć w menu **Finanse > Struktury JPK na żądanie** i użyj opcji **+ Utwórz JPK na żądanie**.
Otrzymasz okno wyboru okresu za jaki chcesz utworzyć daną strukturę.
Po ustawieniu odpowiedniego okresu, kliknij **Dodaj**.
Po pojawieniu się listy możliwych do utworzenia plików, wybierz rodzaj oraz użyj opcji **Utwórz plik**, aby wygenerować żądany plik. Plik taki utworzy się w postaci XML, zapisz go na swoim
komputerze, zapisz potem na nośniku danych (pendrive, płyta) i dostarcz do US, ewentualnie wyślij na wskazany adres e-mail Urzędu Skarbowego.
Po utworzeniu żądanego pliku pojawi się w odpowiednim miejscu data utworzenia takiej struktury. Jeśli zajdzie potrzeba to można utworzyć kolejny plik za dany okres poprzez użycie opcji Utwórz korektę pliku.
Aby poprawnie wygenerować pliki w artykułach dodaj jednostkę miary, a jeśli są wystawione faktury korekty dodaj koniecznie Przyczynę korekty w komentarzu na dole faktury.
Dodatkową weryfikację pliku możesz przeprowadzić używając aplikacji Klient JPK WEB o której wcześniej wspominamy.
Jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości:
- napisz do nas: firstname.lastname@example.org
- zadzwoń do nas: +22 30 75 777
- skorzystaj z czatu
Odwiedź też naszą stronę 360 Księgowość.
Pozdrawiamy!
Zespół 360 Księgowość | 3b106ab4-3adc-44e8-aef7-882bc72e81bf | finepdfs | 1.920898 | CC-MAIN-2022-21 | https://www.360ksiegowosc.pl/wp-content/uploads/2021/08/Deklaracja-VAT-i-plik-JPK-PK-2021.pdf | 2022-05-27T00:58:48+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-21/segments/1652662627464.60/warc/CC-MAIN-20220526224902-20220527014902-00712.warc.gz | 706,088,997 | 0.999662 | 0.999958 | 0.999958 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
2143,
3090,
5221,
6730,
8780,
10280,
12204,
14468,
15571,
16598,
17906,
18355,
19754,
21249,
22190,
23501,
25068,
25997,
26718,
27256,
28390,
29240
] | 1 | 0 |
Trening umiejętności społecznych
Trening Umiejętności Społecznych to zbiór interwencji poznawczo-behawioralnych łatwych do stosowania przez prowadzących, przeznaczonych dla dzieci , młodzieży i osób z Zespołem Aspergera lub zaburzeniami pokrewnymi, które to niepełnosprawności uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie emocjonalne, społeczne, oraz zakłócają procesy uczenia się.
Pojęcie Treningu Umiejętności Społecznych wywodzi się z programu zastępowania agresji (Aggression Replacement Training – ART zainicjowanego w 1987 roku) j oddziaływaniem składającym się z trzech modułów:
komponentu behawioralnego – treningu umiejętności prospołecznych (Skill Streaming – SLT), komponentu emocjonalnego – treningu kontroli złości (Anger Control Training – ACT)
komponentu poznawczego – treningu wnioskowania moralnego (Moral Reasoning Training – MRT) przeznaczonego do pracy z agresywną młodzieżą.
Trening Umiejętności Społecznych Goldsteina (TUS) według R. Emmena i M. Plasmeijer'a (1996) to metoda treningu grupowego oparta na teorii kognitywnego nauczania społecznego. Początkowo została ona opracowana do terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, a następnie dostosowana do potrzeb osób ze Spektrum Autyzmu. Program TUS opiera się na założeniach terapii behawioralnej i wykorzystuje głównie mechanizm modelowania. W czasie zdobywania umiejętności społecznych bazuje się na konkretnej wiedzy, którą posiada osoba uczestnicząca w programie.
Głównymi celami Treningu Umiejętności Społecznych są;
- poszerzenie wiedzy o umiejętnościach społecznych,
-zwiększenie zakresu umiejętności wykonawczych
- modyfikacja negatywnych doświadczeń związanych z byciem w sytuacjach społecznych,
- zmniejszenie doświadczanego napięcia ,
- zwiększenie samooceny.
Opracowanie na podstawie; Trening umiejętności społecznych a socjoterapia porównanie oddziaływań grupowych wobec nastolatków z Zespołem Aspergera . Magdalena Czernik, Przemysław Sikora, Psychologia w praktyce. Metody terapii, 21 marca 2018, NR 8, Marzec 2018.
Praktyka Treningu Umiejętności Społecznych na przykładzie zajęć edukacyjno terapeutycznych ,uczniów Specjalnego Ośrodka Szkolno - Wychowawczego pn. Centrum Autyzmu i Całościowych Zaburzeń Rozwojowych w Krakowie , przeprowadzonych 21 lutego 2019 roku w Centralnym Ośrodku Badawczym Odmian Roślin Uprawnych -Stacji Doświadczalnej Oceny Odmian w Węgrzcach.
Uczniowie klasy 1BO i 2BOuczący się w Szkole Branżowej I Stopnia w zawodzie ogrodnik uczestniczyli w zajęciach terenowych z przedmiotu produkcja warzywnicza i Treningu Umiejętności Społecznych równocześnie.
Nauczycielami prowadzącymi byli wychowawcy; Katarzyna Kuczek- Wachulec i Jacek Kowalczyk, a gospodarzem spotkania, Dyrektor SDOO w Węgrzcach Pani Jolanta Madejska .
Podczas zajęć uczniowie ćwiczyli szereg podstawowych i złożonych umiejętności społecznych;
-zawieranie znajomości (każdy uczeń przywitał się z Panią Dyrektor, przedstawił z imienia i powiedział czego się uczy, Pani Dyrektor podała każdemu rękę , przedstawiła się indywidualnie i zaprosiła do stołu w swoim gabinecie).
-słuchanie co druga osoba ma do powiedzenia (uczniowie słuchali prezentacji Pani Dyrektor o pracach badawczych z roślinami warzywnymi, powstrzymywali się wzajemnie od echolalii i nie przerywali wypowiedzi gospodarza)
-zadawanie pytań (Pani Dyrektor jako bardzo otwarta i przychylna osoba, ośmieliła uczniów do zadawania spontanicznych pytań, tolerowała pytania odbiegające od zawodowych tematów i umiejętnie podtrzymywała kontakt wzrokowy z każdym z rozmówców)
-odmawianie (poczęstunek w postaci soku, ciasteczek, czekoladek, mandarynek był wyzwaniem dla uczniów ponieważ w grupie zmuszeni byli do odmówienia sobie zjedzenia wszystkiego co było na stole i podzielenia się ze wszystkimi uczestnikami spotkania)
-emocje (w czasie powitania z Paniami Dyrektor i Sekretarką uczniowie doświadczyli tego, że jak się uśmiechają przy pierwszym kontakcie z nową osobą to od razu zmniejsza się u nich napięcie związane z nową sytuacją-nie nazwali tego „przełamywaniem lodu" ale to czuli)
-wyrażanie krytyki (moderowanie przebiegu spotkania przez nauczycieli miało też element krytyki zachowań niepożądanych – uczniowie ćwiczyli dochodzenie do kompromisu, empatię, dostosowywanie tonu głosu do kontekstu społecznego a nawet poczucia humoru.)
-mówienie komplementów (w czasie pożegnania każdy z uczniów dostał teczkę, długopis, folder ,mapę, opracowanie na temat oceny roślin , czekoladki ,plansze
kolorowe z warzywami-wszystko z logo Stacji-uczniowie samodzielnie podziękowali za 90 minut wspaniałych zajęć ,uczestniczyli w podziękowaniu Pani Dyrektor Jolancie Madejskiej przez nauczycieli ,podziękowali Pani Sekretarce i pożegnali się. Po powrocie do szkoły przedstawili swoje wrażenia na spotkaniu z Panią Dyrektor Centrum Autyzmu Anetą Garncarz – poczekali aż Pani Dyrektor ich przyjmie, przywitali się, wyrazili swoje pozytywne emocje z zajęć terenowych i otrzymali pochwały za bardzo dobre zachowania z uwagą aby tak postępowali nadal)
Wnioski:
Trening Umiejętności Społecznych przedstawiony powyżej jest na co dzień stosowany w mojej pracy. Korzystam z każdej możliwości łączenia zajęć z uczniami liceum, szkoły branżowej i młodszych aby dać im możliwość wspólnego przebywania oraz takiego moderowania przebiegu zajęć aby komunikowali się ze sobą, mówili o swoich zainteresowaniach i doświadczali tego, że nie każdy chce słuchać „encyklopedii na jeden temat", poznawali nowe osoby i odnajdywali się w nowych sytuacjach. Korzystam w swojej pracy na lekcjach terenowych z przychylności kilkunastu instytucji. Obserwuję pozytywne efekty takiego stosowania TUS i z tą opinią są zbieżni rodzice uczniów i nauczyciele Centrum Autyzmu w Krakowie.
Jacek Kowalczyk | <urn:uuid:b22efab6-03d5-4824-9f0e-f55115c18acd> | finepdfs | 3.490234 | CC-MAIN-2024-51 | https://www.centrum-autyzmu.pl/upload/files/dla%20nauczyciela/materia%C5%82y%20szkoleniowe/Traening%20umiej%C4%99tno%C5%9Bci%20Spo%C5%82ecznych.pdf | 2024-12-11T18:09:22+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-51/segments/1733066092235.13/warc/CC-MAIN-20241211174540-20241211204540-00612.warc.gz | 636,776,408 | 0.999913 | 0.999917 | 0.999917 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2036,
4480,
5751
] | 1 | 0 |
PRZEGLĄD HISTORYCZNO-OŚWIATOWY
Kwartalnik Związku Nauczycielstwa Polskiego poświęcony dziejom oświaty i wychowania
Rok LIII 1–2 (207-208) 2010
RADA REDAKCYJNA
SLAWOMIR BRONIARZ, JERZY DOROSZEWSKI,
RENATA DUTKOWA, WIESŁAW JAMROŻEK, JÓZEF KRASUSKI,
LECH MOKRZECKI, STEFANIA WALASEK,
EDWARD WALEWANDER
REDAKCJA
MARIAN WALCZAK (redaktor naczelny)
STANISŁAW MAUERSBERG, JÓZEF MIĄSO,
TADEUSZ W. NOWACKI, KAROL POZNAŃSKI,
WITOLD CHMIELEWSKI
SEKRETARZ REDAKCJI
STANISŁAW MAUERSBERG
OPRACOWANIE REDAKCYJNE
PIOTR LENARTOWICZ
OPRACOWANIE TECHNICZNE
MAJA WITKOWSKA-CIEPLUCH
WYDAWNICTWO PEDAGOGICZNE ZNP Spółka z o.o.
25-610 Kielce, ul. Jagiellońska 23
tel. 41 346-21-81, tel./faks 41 346-21-80, dział handlowy 41 366-07-01
www.wydped.com.pl, e-mail: firstname.lastname@example.org, email@example.com
SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY I ROZPRAWY
ANDRZEJ CWER: Wojskowa myśl wychowawcza od okresu piastowskiego po wiek XVIII ................................................................. 5
MARIA STINIA: Rola krakowskiego środowiska naukowego w rozwoju kultury narodowej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku .................................................. 44
JAROSŁAW JASTRZĘBSKI: Funkcja rektora w państwowych szkołach akademickich II Rzeczypospolitej ................................................................. 63
WITOLD CHMIELEWSKI: Rola rodziny w wychowaniu religijnym dzieci i młodzieży w okresie powojennym ................................................................. 83
STANISŁAW L. KROWICKI: Co robiło wojsko w marcu 1968 roku na polskich uczelniach? ................................................................. 91
MATERIAŁY
WOJCIECH JAWORSKI: Towarzystwa pomocy materialnej uczniom i studentom w Królestwie Polskim (1881–1914) ................................................................. 107
ANDRZEJ GĄSIOROWSKI: Zajęcia pozalekcyjne w dokumentach Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego w latach 1932–1939 ................................................................. 118
BARBARA KUBIS: Przeżycia ludności polskiej na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w okresie okupacji radzieckiej ................................................................. 146
AGNIESZKA GRĘDZIK-RADZIAK: Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944, cz. II B ................................................................. 164
RAFAŁ NOWAKOWSKI: Decentralizacja oświaty na przykładzie największych miast w pierwszych latach transformacji systemowej kraju ................................................................. 208
SYLWETKI
STANISŁAW L. KROWICKI: Barwna postać polskiego szkolnictwa XVII wieku .............. 231
STANISŁAW L. KROWICKI: O wielkim przyrodniku z Ciechanowca ............................. 235
RECENZJE
Ks. Edward Walewander: *Działalność wychowawcza Kościoła Lubelskiego 1939–1945*, Lublin 2009, s. 204, fotografie – STANISŁAW MAUERSBERG ................................................................. 239
Dwie ojczyzny. Polskie dzieci w Nowej Zelandii. Tulacze wspomnienia, red. S. Manerys, Warszawa 2006, s. 364 – WITOLD CHMIELEWSKI .................................................. 241
Ewa Pogorzała: Mniejszości narodowe i etniczne w polityce oświatowej państwa polskiego w latach 1944–1966, Zamość 2009, s. 447 – STANISŁAW MAUERSBERG ...... 245
Patriotyzm a wychowanie, red. E. J. Kryńska, J. Dąbrowska, A. Szarkowska, U. Wróblewska, Białystok 2009, s. 709 – HANNA MARKIEWICZOWA ................................................. 247
WOJSKOWA MYŚL WYCHOWAWCZA
OD OKRESU PIASTOWSKIEGO PO WIEK XVIII
WSTĘP
Dziedziną wiedzy traktującą o historii wojska, jego przemianach, rozwoju myśli wojskowej, historii sztuki wojennej i wojen jest historia wojskowości\(^1\). Z jej znacznego dorobku badawczego odnoszącego się w dużej mierze do dziejów polskich sił zbrojnych, korzysta historia wychowania wojskowego.
Przedmiotem badań historii wychowania wojskowego są:
– dzieje kształcenia i wychowania żołnierzy w poszczególnych epokach historycznych,
– historia wojskowej myśli pedagogicznej.
Analizą tych problemów w poszczególnych okresach historycznych zajmuje się właśnie historia wojskowości. Kształcenie i wychowanie żołnierzy jest zawsze uzależnione od charakteru wojska, jego struktury organizacyjnej, wymogów pola walki, zadań realizowanych przez tę instytucję, uzbrojenia armii itd.
Wojsko, będąc jedną z najstarszych instytucji państwa, spełniało i spełnia szereg istotnych funkcji wychowawczych. Edukacja w nim była podporządkowana celowi nadzrzanemu, tj. przygotowaniu żołnierzy do wypełniania ich powinności w zabezpieczeniu obronności państwa. To determinowało charakter wychowania wojskowego i poniekąd jego hermetyczność. Nie oznacza to jednak, iż wojsko nie znajdowało się pod wpływem
\(^1\) Historia wojskowości stanowi istotną część składową historii militarnej (wojskowej). Jest nośnikiem wiedzy niezbędnej dla poznania całokształtu doświadczeń minionych pokoleń i ich wiedzy o sztuce i nauce wojennej. Ważnym elementem historii wojskowości jest historia organizacji siły zbrojnej, obejmująca takie zagadnienia, jak: finansowanie, rekrutację, podział na rodzaje wojski i służb, wyposażenie, uzbrojenie, umundurowanie, zaopatrzenie, dowodzenie, wyszkolenie i wychowanie. Wszystkie te zagadnienia stanowią ważne składniki dziejów oręża narodu i państwa.
cywilnej praktyki wychowawczej i myśli pedagogicznej. Stąd też wychowanie i myśl pedagogiczna, będące przedmiotem badań historii wychowania, mają istotne znaczenie w rekonstrukcji wojskowych instytucji wychowawczych i wojskowej myśli pedagogicznej.
Polskie wychowanie wojskowe ma długie, bogate, piękne tradycje. W ich ramach kształtowano, wpajano najcenniejsze cnoty żołnierskie – miłość do Ojczyzny i obowiązek jej obrony, waleczność, poczucie honoru, godność, wierność przysiędze i sojuszom. Tradycja wychowawcza Wojska Polskiego zawiera w sobie wszystkie wartościowe przekazy i najcenniejsze wartości polskiego obyczaju wojskowego.
Początków wychowania wojskowego można się doszukać już w pierwszych formacjach zbrojnych noszących znamię jednolitych oddziałów wojskowych – drużyn piastowskich. Kształtowały się one w okresie walk Mieszków i Bolesławów z naporem germaniaskim, a następnie rozwijały się w licznych w naszej historii wojnach. Problematykę kształtowania cnót żołnierskich, stanowiących istotny element procesu wychowawczego, podejmowało już piśmiennictwo wojskowe okresu średniowiecza. Eksponowano patriotyzm, męstwo, poczucie godności, przyjaźń, skromność, kreślono wskazania obyczajowo-moralne. Takimi zaletami miał się charakteryzować kandydat do stanu żołnierskiego jak i rycerskiego. W przekazach ustnych i piśmiennych tego okresu opiewano wzory cnót żołnierskich, nawiązując do przysłowiowej już postaci Zawiszy Czarnego z Grabowa. Historia wychowania wojskowego, oręza polskiego odnotowuje wiele pięknych przykładów patriotyzmu, poświęcenia dla dobra Ojczyzny, łączenia prawości postępowania z poczuciem godności żołnierskiej.
Obok tego występowali jednak również takie – o różnym natężeniu – zjawiska wsteczne i antynarodowe, jak: prywata, nepotyzm, awanturnictwo, egoizm stanu szlacheckiego. Uwidoczniły się one zwłaszcza w okresie XVI–XVIII wieku. Wiele szlachetnych założeń i idei nie znajdowało odzwierciedlenia w rzeczywistości. Ograniczała je słabość, postępująca deformacja ustrojowa i obyczajowa. Jej apogeum wystąpiło za panowania dynastii Sasów.
Wychowanie żołnierza w armii polskiej uległo zasadniczemu przeobrażeniu w trakcie formowania narodowych sił zbrojnych (armii narodowej) na przełomie XVIII i XIX wieku. Jest to okres, w którym poczyniono znaczne wysiłki w celu wprowadzenia Polski z zapaści gospodarczej, izolacjonizmu politycznego, rozbudowy i unowocześnienia sił zbrojnych. Reformy obozu postępowego, skupione wokół osoby monarchy – Stanisława Augusta Poniatowskiego, zapoczątkowały proces sanacji Rzeczypospolitej. Zwieńczeniem działań była Konstytucja 3 maja i niezmiernie ważna, potrzebna dla kraju ustawa o stutysięcznej armii. Stopniowej zmianie ulegał także stosunek do żołnierza i postrzeganie jego miejsca i roli w społeczeństwie. W szeroko rozumianym procesie wychowania główny nacisk położono na kształtowanie osobowości żołnierza, dostrzegano, iż jego wysoka świadomość narodowa i obywatelska będzie czynnikiem decydującym o zwycięstwie w walce o zachowanie niepodległości kraju. Zagadnienie to wyraźnie podkreślali tacy postępowi ówczesni myśliciele jak np.: Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic, uważający, iż tylko wolny obywatel, świadomy pełni swych obowiązków i praw potrafi w pełni nieść ciężar odpowiedzialności za losy Ojczyzny i narodu\(^2\).
---
\(^2\) S. Staszic, *Pisma i wypowiedzi pedagogiczne*, oprac. T. Nowacki, Wrocław 1956, s. 20–21; zob. też, B. Suchodolski, *Pedagogiczna działalność Staszica*, w. „Nowa Szkoła” 1952; tenże, *Polskie tradycje demokratyczne. Idea demokracji w ujęciu myślicieli polskich od S. Staszica do S. Witkiewicza*, Wrocław 1946.
Druga połowa XVIII w. w wojskowości charakteryzuje się przechodzeniem od modelu armii stanowej na model armii narodowej. Przełomu w tym względzie dokonała rewolucja francuska 1789 r. i nastający po niej okres wojen napoleońskich. Nowy model armii wymagał odmiennego podejścia do problemów wychowawczych w jej szeregach. Zachodziła potrzeba świadomego wychowania żołnierza. To zaś zrodziło inne, nowe podejście do jego wiedzy ogólnej i powinności obywatelskich. W tych uwarunkowaniach starano się powołać specjalistyczne struktury zajmujące się szeroko rozumianą działalnością oświatowo-wychowawczą, która po raz pierwszy pojawiła się w armii republikańskiej Francji.
W wojsku polskim początki stałej, systematycznej działalności oświatowo-wychowawczej sięgają lat sześćdziesiątych XVIII wieku. Związane są z utworzeniem pierwszego w historii Rzeczypospolitej zakładu kształcącego profesjonalnie przygotowaną kadrę dowódczą na potrzeby sił zbrojnych – Szkoły Rycerskiej i wypracowanymi w jej murach wzorcami. Doceniono w niej znaczenie działalności wychowawczej w procesie szkolenia kadr oficerskich. Akcent kładziono zwłaszcza na wychowanie moralno-obyczajowe. Postrzegano je jako kształtowanie rozumu – sfery intelektualnej i serca – sfery uczuć. Wskażywano na nierozerwalność wychowania moralno-obyczajowego prowadzonego w szkole i kierowanie się tymi zasadami w dalszej działalności publicznej. Mówi o tym wyraźnie tekst Katechizmu rycerskiego opracowanego na potrzeby słuchaczy przez organizatora i komendanta zakładu ks. Adama Kazimierza Czartoryskiego. Stanowi on swoisty katalog norm i reguł służących kształtowaniu nowoczesnego żołnierza polskiego. Zaliczano do nich: miłość do Boga i Ojczyzny, posłuszeństwo wobec przełożonych, honor, szacunek dla podwładnych, umiejętność odróżniania dobra od zła, samokrytyczyzm, godne zdobywanie popularności, rycerskość wobec kobiet, odwagę, koleżeńskość, dbałość o dobre imię szkoły, zamłowianie do wojskowości, przygotowanie do wypełniania powinności obywatelskich, poprawność wysławiania się, prawdomówność, skromność, uczciwość. Ze wszystkich wpajanych cnót największą rangę nadawano pojęciu honoru, rycerskości, szacunkowi wobec przełożonych. Kształtowano postawy patriotyczne i obywatelskie. Wzory wychowawcze obowiązujące w Szkole Rycerskiej uznawane były za przydatne w całym szkolnictwie wojskowym, a po części i w wychowaniu całego społeczeństwa.
Ideały zaszczepione w Szkole jej wychowankowie starali się realizować praktycznie. Przetrwały one w postawach oficerów powstań narodowych i wojen napoleońskich. Swoista legenda tamtych lat, książę Antoni Paweł Sułkowski, adiutant cesarza Francji, w swoich listach do żony daje liczne dowody swojego i rodaków przywiązania do cnót wpajanych w Korpusie Kadetów Stanisława Augusta Poniatowskiego, do wartości honoru, odwagi, godności i sławy narodu.
Z przemyślaną i planową działalnością wychowawczą w Wojsku Polskim na szeroką skalę mieliśmy do czynienia także w powstaniu kościuszkowskim 1794 roku. Naczelnik Tadeusz Kościuszko odegrał niezmiernie ważną rolę w propagowaniu idei jedności
---
3 A. K. Czartoryski, Katechizm rycerski, Warszawa 1790. Do nauki moralnej służył również podręcznik opracowany przez Józefa Skrzetuskiego – Prawidła początkowe nauki obyczajów do pojęcia uczącej się młodzieży przystosowane.
4 A. P. Sułkowski, Listy do żony z wojen napoleońskich, oprac. R. Bielecki, Warszawa 1987, s. 195 i 213.
wychowania żołnierskiego i obywatelskiego. Osobisty przykład naczelnego dowódcy był wyznacznikiem, obowiązkiem i nakazem moralnym, ale również obyczajem kadry i żołnierzy. Główną rolę w tej działalności zajmowało kształtowanie postaw patriotycznych. Kościuszko i jego najbliższe otoczenie dostrzegało potrzebę wpajania u żołnierzy szczególnie ważnych wartości moralnych, głównie odwagi, karności, sprawiedliwości, wolności, honoru i braterstwa. Dla ukształtowania sylwetki nowoczesnego żołnierza-patrioty duże znaczenie miała jego edukacja obywatelska\(^5\). Dlatego czyniono wysiłki, by poszerzyć wiedzę ogólną uczestniczących w powstaniu żołnierzy. Na szeroką skalę wdrażano nowoczesne metody wychowawcze oraz doceniano znaczenie ich stosowania wśród mas żołnierskich.
Powstanie kościuszkowskie zapoczątkowało, rozwinęło i umocniło pozytywne tendencje ewolucyjne w polskiej armii – jej demokratyzację i zmianę dotychczasowego charakteru. W toku powstania rodził się w Polsce nowy typ armii – armia narodowa, której zadaniem była służba dla narodu jako całości i jego obrona przed zaborcami. W armii tej wypracowano całkowicie nowe założenia wychowawcze. Nacisk położono na świadomość obywatelską żołnierzy, na ich wychowanie patriotyczne, kierując się założeniem, iż wojnę wyzwoleniową należy prowadzić, opierając się o szerokie masy żołnierskie, przy silnym wsparciu społeczeństwa.
Idea ta przyświecała późniejszym animatorom działalności niepodległościowej, twórcom i organizatorom powstań narodowych, budowniczym sił zbrojnych, szkolnictwa wojskowego, którego podstawowym zadaniem było profesjonalne przygotowywanie kadr wojskowych w okresie powstań narodowych i walki narodowowyzwoleńczej. Istotne znaczenie w wychowaniu wojskowym przypisywano popularyzacji postępowych tradycji narodowych oraz wyjaśnianiu celów walki narodowowyzwoleńczej. Upowszechnił się wówczas zwyczaj bezpośredniego odwoływania się do mas żołnierskich w odezwach, rozkazach. Żołnierzom wpajano wiarę we własne siły, poczucie honoru i męstwo, podkreślano jedność wojska z ludem. Szeroko stosowano system nagród, przy czym obyczajem stał się udział reprezentantów poszczególnych korpusów osobowych w przyznawaniu wyróżnień, ogłaszanie nazwisk tych, którzy odznaczyli się męstwem, i zamieszczanie opisu bohaterskich czynów w specjalnych księgach honorowych znajdujących się przy każdej powstańczej dywizji. Szczególny wydźwięk wychowawczy miał fakt, że Naczelnik Kościuszko wyjątkowo zasłużonym żołnierzom wręczał osobiście złote obrączki z wygrawerowanym napisem Ojczyzna Obrońcy Swemu. Obok uznania dla męstwa i odwagi piętnowano wszelkie przejawy tchórzstwa, niesubordynacji, niedopelnienia obowiązków i braku troski o powierzoną broń. Elementy pracy wychowawczej z żołnierzami zostały z powodzeniem wykorzystywane później, w opracowaniu koncepcji prowadzenia działalności wychowawczej w polskich formacjach zbrojnych okresu walki narodowowyzwoleńczej.
**WYCHOWANIE WOJSKOWE W POLSCE DO XV W.**
Początki państwowości polskiej wiążą się z powstaniem państwa piastowskiego i jego sił zbrojnych. Był to okres wczesnego średniowiecza, obejmujący historię Polski od X do
---
\(^5\) Dążono do ukształtowanie nowego sposobu postrzegania rzeczywistości – z perspektywy prywatnej i lokalnej w kierunku myślenia kategorią całego społeczeństwa i państwa.
schyłku XIII wieku – czasy tworzenia się i okrzepnięcia państwa piastowskiego, funkcjonowania społeczeństwa przedstanowego, przyjmowania i utrwalania chrześcijaństwa\(^6\).
Powstanie państwa Polskiego wywarło doniosły wpływ na rodzenie się świadomości narodowej. Zasadniczą rolę w tym względzie odgrywał dwór piastowski, jednocześnie do walki z obcą ekspansją plemiona słowiańskie, bliskie sobie etnicznie i językowo. Istotnym w tworzeniu jednolitego organizmu państwowego było również wykorzystywanie przez dynastię piastowską do tworzenia podstaw pod polską kulturę wybranych wzorców, modeli kulturowych łacińskiego Zachodu (głównie z Francji i Niemiec)\(^7\).
Sily zbrojne Prasłowian składały się z pospolitego ruszenia wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, a tym samym pełnoprawnych członków wspólnoty, którzy w razie zagrażającego niebezpieczeństwa chwytali za broń, ażeby bronić swej ziemi i swego dobytku.
Przyjmuje się, że w czasach pierwszych Piastów, rodzącej się polskiej państwowości i organizowania „profesjonalnych” oddziałów wojskowych, członkowie tych luźnych formacji rekrutowali się z najlepszych osobników danej społeczności. Fundamentalnymi kryteriami funkcjonowania struktury były: lojalność, wierność, dyspozycyjność wobec wodza. W zamian oczekiwało hojności i ochrony interesów drużynników. W okresie kształtowania się zrębow rycerskości niezwykle istotnym było ustalenie miejsca wojowników w hierarchii społecznej. W obrębie własnej grupy stosunki między żołnierzami zasadały się na solidarności kastowej, natomiast w kontaktach zewnętrznych stopniowo zaczęła przeważać tendencja dystansowania się od reszty społeczności i akcentowania specyfiki zajęcia.
Tak stopniowo kształtował się wizerunek „zawodowego” żołnierza–rycerza, który w rozbudowanej postaci spotykamy w wiekach średniych\(^8\). Wytwarza się swoista elita wojskowa o wysokim – jak na ludzi często niepismiennych – poziomie wiedzy fachowej\(^9\). Akt stawania się rycerstwa był procesem długotrwałym, przejawem długiej tradycji, sięgającej czasów, w których w świadomości określonych grup ludzi zaczęło dojrzewać poczucie własnej odrębności, podniesionej do rangi najbardziej godnego zaszczytu, jaki człowiek może osiągnąć w życiu.
Niemal do końca XVI wieku nie odczuwano w Polsce potrzeby specjalistycznej edukacji wojskowej. Wśród większości rycerstwa–szlachty, tj. grupy społecznej, która miała praktycznie decydujący wpływ na większość obszarów życia państwowego, istniało od
---
\(^6\) Problematyce Polski starożytnej i średniowiecznej oraz dziejów Słowian poświęcili swoje prace m.in.: Z. Chodakowski Dolega [wl. A. Czarnocki], *O Słowianszczyźnie przed chrześcijaństwem*, Kraków 1818 (wzn. Warszawa 1967); J. Safařík, *Slovenské starožitnosti*, Praga 1837 (polski przekład H. N. Bońkowski, Poznań 1844); J. Kostrzewski, *Prasłowianszczyzna. Zarys dziejów i kultury*, Poznań 1949; W. Hensel, *Polska starożytna*, Wrocław 1973; J. Bardach, A. Gieysztor, E. Maleczynska, *Historia Polski do r. 1466*, Warszawa 1960; K. Tymieniecki, *Polska w średniowieczu*, Warszawa 1961; *Zarys dziejów Polski*, red. J. Tazbir, Warszawa 1979; *Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo–społeczeństwo–kultura*, red. A. Gieysztor, Warszawa 1972; H. Samsonowicz, *Życie miasta średniowiecznego*, Warszawa 1970; R. Gródecki, *Polska piastowska*, Warszawa 1969 i inne.
\(^7\) *Kultura Polski średniowiecznej X–XIII w.*, red. J. Dowiat, Warszawa 1985, s. 11–15.
\(^8\) Rycerstwo było wojskiem zawodowym, dziedzicznym, wynagradzanym dobrami ziemskimi. Mieszkało na wsi, w swoich majątkach.
\(^9\) *Polska w epoce odrodzenia. Państwo – społeczeństwo – kultura*, red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 298.
lat przekonanie, że znajomość tajników sztuki dowodzenia, jak również indywidualne, profesjonalne wyszkolenie, osiąga się najlepiej, praktykując na polu walki. Jej teoretycznych podstaw nabywano w trakcie przygotowania młodzieży szlacheckiej do rzemiosła wojskowego, podczas wychowania rycerskiego na dworze monarszym, książęcym lub w domu innego możnowładczy feudalnego. Nabywanie biegłości w rzemiośle wojennym pomijało całkowicie wykształcenie intelektualne. W zdecydowanej większości rycerz średniowieczny doskonalać się w kunszcie wojskowym, bywał bez większego wykształcenia szkolnego. W swym najbliższym otoczeniu miał wykształconego księdza, a majątniejszy – sekretarza. Do nich należało prowadzenie bieżącej korespondencji, sporządzanie dokumentów i pism\(^{10}\). Teorię wojenną poznawano przeważnie w obozach wojskowych, omawiając przebyte pochody, bitwy i kampanie, a także poprzez relacje ustne i pisemne, przekazywane z ojca na syna, z pokolenia na pokolenie przez starszych wiekiem, służbą, rangą dowódców wyższych szczebli swym młodszym towarzyszom broni. Młodzi dowódcy nabywali doświadczenia, uczyli się trudnej sztuki dowodzenia, towarzysząc w wyprawach wojennych starszym i doświadczonym dowódcom.
Obowiązek służby wojskowej spoczywał również na stanie mieszczanńskim. Ograniczono go jednak tylko do udziału w obronie ziemi, dzielnicy, w której leżało dane miasto\(^{11}\). Stojący na czele rady miejskiej burmistrz podlegał na czas wojny głównodowodzącemu siłami zbrojnymi. Mieszczanie powołani do służby wojskowej rozkazem panującego wchodzili głównie w skład zespołów obronnych własnych fortyfikacji miejskich, które obok zamków, warownych grodów, stawały się drugimi ważnymi punktami silnego i zorganizowanego oporu. Oprócz bezpośredniej służby zbrojnej (obronnej) na mieszkańcach ciążyły jeszcze inne obowiązki. Jednym z nich było dostarczanie środków transportowych oraz różnego rodzaju zaopatrzenia dla wojska.
O obowiązku wojskowym chłopów – robociznach i daninach w naturze na rzecz obronności – wiele mówią zachowane dokumenty immunitetowe, stanowiące cenne źródło informacji na ten temat\(^{12}\). Analiza tych dokumentów pozwala stwierdzić, iż w czasach średniowiecznych praktycznie wszyscy chłopi podlegali obowiązkowi żołnierskiemu w sytuacji zagrożenia państwa lub ogłoszenia wyprawy wojennej przez monarchę\(^{13}\). Chłop powołany pod broń miał obowiązek przybyć do wojska umundurowany i z własnym uzbrojeniem, na które w większości przypadków składał się pozostali mieszkańcy wioski\(^{14}\), a za nieterminowe stawiennictwo do rejonów koncentracji groziła kara
---
\(^{10}\) Stan wykształcenia rycerskiego opisuje m.in. S. Kot w *Historii wychowania*, T. I, Lwów 1934, s. 170–171.
\(^{11}\) Np. dokumenty lokacyjne i związane z nimi immunitety: Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta miasta Elbląga 1260–1945, zespół nr 369; Akta miasta Pucka 1348–1945, zespół nr 519; Akta miasta Kwidzyna 1497–945, zespół nr 507; Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Nadania i przywileje królewskie miasta Piotrkowa 1569–1725, zespół nr 9 (luźne kartki), a także: Archiwum Państwowe w Toruniu, Akta miast Torunia 1251–1945, Chełmna 1480–1944, zespół akt nr 41; Chełmża 1524–1945, zespół akt nr 81; Grudziądz 1541–1945, zespół akt nr 27; Golub 1593–1945, zespół akt nr 90 (luźne dokumenty).
\(^{12}\) Archiwum Państwowe w Toruniu, Akta miasta 1251–1945, zespół akt nr 336: akta majątków ziemskich, rodów i rodzin oraz spuścizny, np. rodziny Karwatów z Wichury, rodziny Kornerów z Torunia i Mlewca, Szczanieckich z Nawry; Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Akta majątków ziemskich 1496–1939, zespół akt nr 18, np. archiwa Alvenseslebenów, Bnińskich, Komierowskich, Sikorskich.
\(^{13}\) Wyjątek stanowiły tzw. wsie immunitetowe, gdzie część włościan zwolniona była całkowicie ze służby wojskowej, inne wystawiały ograniczoną liczbę żołnierzy w wypadkach agresji bądź niepokoiów wewnętrznych zagrążających stabilności regionu, księstwa, królestwa (tzw. obrona ziemi).
\(^{14}\) Szerzej na ten temat pisze m.in.: L. Ratajczyk, *Historia wojskowości*, Warszawa 1980, s. 80 i nast.
pieniężna. Natomiast za uchylanie się od obowiązku wojskowego, dezercję czy sianie defetyzmu karano śmiercią. Chłopi stanowili oddziały pieszego.
Skład społeczny armii wpływał bezpośrednio na jej podział na rodzaje wojsk: rycerską jazdę i chłopsko-mieszczaną piechotę oraz oddziały pomocnicze.
Wiedza na temat edukacji wojskowej okresu średniowiecza zasadniczo ogranicza się do rycerstwa, które szlifowało umiejętności jazdy konnej, władania bronią w domach rodzinnych, na turniejach, polowaniach i w odniesieniu do piechoty miejskiej ćwiczącej się w strzelaniu z łuków, kusz w swych organizacjach cechowych. Niewiele natomiast jest informacji na temat szkolenia wojskowego chłopów. Za ogólne przygotowanie chłopów jako żołnierzy odpowiadał lokalny namiestnik rycerza, księcia – wójt, sołtys. Chłopów podstaw „żołnierki” uczyła również szlachta\(^{15}\). Przygotowanie to nie mogło być intensywne z uwagi na ogrom obowiązków przynależnych ludności wiejskiej. Doświadczenia bojowego chłop nabierał bezpośrednio na wyprawach wojennych lub po części uczestnicząc w polowaniach, wylapując po lasach na rozkaz lokalnego możnowładczy zbiegów, maruderów z oddziałów nieprzyjacielskich.
W ocenach wychowania rycerskiego podkreśla się jego wartości dla ówczesnego życia społecznego. Miało one istotne znaczenie dla kształtowania patriotyzmu, karności, odpowiedzialności, w pewnym stopniu wpływało na łagodzenie, bądź co bądź, surowych obyczajów średniowiecza. Poprawiało pozycję kobiet (ogłada, kultura dworska) oraz aktywizowało szlachtę w życiu politycznym. Jednak w codziennym działaniu i postępowaniu nie wszyscy zaliczani do stanu rycerskiego postępowali zgodnie z obowiązującym ich kodeksem – zdarzały się przypadki naruszania, a nawet łamania wartości zawartych w etosie rycerskim. Dopuszczający się ich wyrokami panujących skazywani byli wówczas na śmierć lub – w przypadku ucieczki – na tzw. dożywotnią banicję i naznaczani ostracyzmem swej klasy społecznej.
Na tle średniowiecznej edukacji młodzieży, mającej miejsce w zmonopolizowanych przez Kościół szkołach, edukacja rycerska stała na dobrym poziomie i odpowiadała potrzebom obronnym państwa. Rycerze stanowili trzon pospolitego ruszenia. Stąd też wychowanie rycerskie miało podstawowe znaczenie dla wychowania wojskowego w Polsce od X do XV wieku. Poddając je analizie, można z powodzeniem ukazać metody i treści wychowania tego okresu wykraczające poza klasyczny model wychowania rycerskiego. Jednym z podstawowych zadań wychowawczych było niewątpliwie dyscyplinowanie stanu osobowego pododdziałów wojskowych. Kształtowanie karności, dyscypliny żołnierskiej było jedną z najważniejszych form żołnierskiego wychowania. Za czynnik szczególnie ważny dla egzekwowania nakładanych obowiązków uznawano system dolegliwości karnych. Był on zróżnicowany, a wymierzane kary były uzależnione od przynależności społecznej i stanu wojskowego. Duży wpływ na ocenę żołnierskich przewinień miała wykładnia stosowana przez Kościół i religię. W wychowaniu wojskowym stosowano również wyróżnienia. Najbardziej znaczącym było pasowanie na rycerza\(^{16}\). Potwierdza to m.in. Stefan Wołoszyn, pisząc, że Pasowanie na rycerza miało wielkie znaczenie społeczne: wprowadzało ono młodzieńca do stanu rycerskiego, czyniło go dojrzałym do aktów
---
\(^{15}\) I. Ihnatowicz, A. Mączek, B. Zientara, J. Tarnowski, *Społeczeństwo polskie od X do XX wieku*, Warszawa 1988, s. 400.
\(^{16}\) Zaszczyt ten nie obejmował wszystkich ze względu na pochodzenie. Generalnie zastrzeżony był tylko dla kręgów ówczesnej elity społecznej.
prawnych […]. Jedynie pasowany na rycerza mógł wchodzić w posiadanie swoich dóbr, dlatego sieroty często pasowano wcześniej; jedynie pasowanie dawało prawo posiadania pieczęci, tj. pozwalało zaciągać ważne zobowiązania, jedynie pasowany miał prawo żenić się…\textsuperscript{17} Ceremonia ta oprócz walorów wojskowych, jakimi było nabycie pełni praw rycerskich, posiadała również nie mniej ważną wymowę społeczną – wkroczenie na drogę samodzielności życiowej. Z ceremonią pasowania na rycerza wiązało się również uhnorowanie go złotym łańcuchem. To zaszczytne wyróżnienie, mające charakter orderu, z czasem było także wykorzystywane dla nagradzania osób cywilnych za szczególne zasługi dla panującego czy państwa. Przedstawiciele stanu rycerskiego za szczególnie bohaterską postawę na polu walki nagradzani byli nadaniami ziemskimi. Stosowano również nadania urzędów i tytułów. W odniesieniu do pododdziałów i oddziałów zbrojnych formą nagrody za męstwo były urlopy oraz udział w podziale zdobytej wojennych (tzw. ćwierć). Za wyjątkowe bohaterstwo panujący (książę, możnowładca) mógł nobilitować żołnierza do stanu szlacheckiego wraz z wręczeniem mu broni. Inną, częściej stosowaną formą satysfakcji był akt nadania w wieczyste użytkowanie określonego obszaru ziemi.
Geneza niektórych form polskiego ceremoniału wojskowego zachowujących swą aktualność po dzień dzisiejszy sięga czasów Piastów i Jagiellonów. Do tych form należy między innymi przysięga wojskowa. Przysięgę składano przed wodzem, księciem, monarchą w obecności duchownego i traktowano jako dowód wierności wobec panującego. Nie odbierano przysięgi od szlachty, gdyż uznawano pełnienie przez nią służby wojskowej za sprawę honoru. Pozostałych żołnierzy wywodzących się ze stanu mieszczańskiego i chłopskiego obowiązywał akt przysięgi.
Ważnym elementem wychowania wojskowego już od początków polskiej państwowości były symbole. Należał do nich orzeł będący herbem władców piastowskich. Jego wizerunek umieszczano na częściach uzbrojenia i chorągwiach. Widniał także na pieczęciach i bitych monetach. Symbol orła, wykorzystywany na polu walki, wpływał na postawy żołnierzy, determinację, był elementem jednoczącym i mobilizującym żołnierzy od walki. Odmianą tego symbolu państwowego w średniowiecznej Polsce był orzeł wojskowy, wykorzystywany w wychowaniu rycerskim i żołnierskim jako symbol spełniania zaszczytnych powinności obywatelskich i obronnych. Pełnił też funkcję wojskowego znaku rozpoznawczego. Wartości wychowawcze kryły również inne symbole mające swoją genezę w czasach piastowskich. Należały do nich proporce, rycerskie tarcze herbowe i chorągwie. Szczególne znaczenie dla kształtowania żołnierskiej świadomości miała chorągiew królewska. Jej barwy były biało-czerwone, gdyż nawiązywała do znaku orła białego z koroną na czerwonym polu, wzoru przyjętego w 1295 roku\textsuperscript{18}. Chorągiew królewska pełniła istotne funkcje na polu walki. Przede wszystkim miała wyzwalać odwagę i bohaterstwo walczących żołnierzy. Jej rozwinięcie oznaczało rozpoczęcie bitwy, zaś zwinięcie – zakończenie.
Ochrona własnego sztandaru wojskowego i zdobycie nieprzyjacielskiego stawały się symbolem męstwa, odwagi i wiktoria. Ten obyczaj od czasów Grunwaldu utrwalił się i obowiązywał w całych dotychczasowych dziejach oręża polskiego.
\textsuperscript{17} S. Wołoszyn, \textit{Dzieje wychowania i myśli pedagogicznej w zarysie}, Warszawa 1964, s. 95–96.
\textsuperscript{18} W. Lisowski, \textit{Polskie symbole narodowe}, Warszawa 1995, s. 8.
Wychowanie wojskowe w średniowiecznej Polsce, chociaż nie można go uznać za powszechne zorganizowany proces, zawierało w sobie sporo treści i form, które przeszły do tradycji wychowawczych Wojska Polskiego. Dominującą rolę odgrywało wówczas elitarnie wychowanie rycerskie. Jednak w odniesieniu do całego stanu pospolitego ruszenia stosowano takie działania wychowawcze, które w ówczesnych warunkach odnosiły pożądany skutek, a ich sprawdzianem były liczne pola bitewne.
Już Gall Anonim opisywał podejmowane przez władców działania o charakterze wychowawczym, w których odwoływano się do patriotyzmu i religijności żołnierzy. Na potwierdzenie przytacza znamienną wypowiedź Bolesława Krzywoustego skierowaną do rycerzy zgromadzonych pod Głogowem: *O nieuszrszeni... utrudzeni w wielu wojnach i wielu wyprawach ze mną, bądźcie też teraz przygotowani ze mną albo zginąć za wolność Polski, albo życiem jej dalej służyć*¹⁹. Można zatem wnioskować, że ceremonial i przykład osobisty już w średniowieczu stanowiły istotny element wychowawczy w środowisku żołnierskim. Zachowane przekazy historyczne głoszą, że Bolesław Chrobry i Władysław Łokietek, przemawiając do zgromadzonego rycerstwa przed bitwami, odwoływali się do dwóch istotnych źródeł wychowania: domu rodzinnego i tradycji przodków, posługując się argumentacją opartą na treściach patriotyczno-obronnych²⁰.
Wysiłki dowódców w kształtowaniu postaw patriotycznych, wysokiego morale, ducha wojennego wspierało duchowieństwo uczestniczące w wyprawach wojennych. W trakcie wygłaszanych kazan (mszy polowych) zagrzewało rycerzy do boju, wzywało do obrony królestwa i ojczysty i do podjęcia nieustępliwej walki z wrogiem²¹.
Zalecenia kultywowania tradycji orężnych przodków i cnót żołnierskich można odnaleźć w wystąpieniach uczonych z Akademii Krakowskiej – Pawła Włodkowica, Stanisława ze Skarbimierza (Skalbimierza), poruszających problematykę wojen sprawiedliwych i niesprawiedliwych. Są one jednocześnie bardzo istotnym przejawem mentalności i kultury swojej epoki²².
Na podstawie fragmentów zachowanych kronik, opisów, które prezentują postulowane cechy osobowościowe rycerzy, sposoby i treści oddziaływań wychowawczych, można, jak sądzę, sformułować kilka wniosków. Szczupłość źródeł nie pozwala co prawda w pełni poznać idei wychowania rycerskiego w Polsce średniowiecznej, ale można przypuszczać, że dostrzegano i doceniano potrzebę przygotowania młodzieży ówczesnych elit społecznych do wypełniania funkcji dworsko-rycerskich i rycersko-wojennych. Działalność ta nosiła cechy obyczajowe. Regulował je styl życia rodzinnego i dworskiego oraz częste konflikty militarne. Oddziaływania wychowawcze obejmowały trzy etapy: pazia, giermka i rycerza. Posługując się pojęciem wychowanie, używano go jednak w sposób
---
¹⁹ Gallus Anonimus, *Kronika Polska*, oprac. R. Gródecki, Kraków 1923, s. 149.
²⁰ *Kronika Galla*, Warszawa 1873, s. 49; Gallus Anonimus, *Kronika Polska…*, s. 76; *Kronika polska Mariana Bielskiego*, T. I, Sanok 1856, s. 379–381.
²¹ Zob. J. Dlugosz, *Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego (1406–1412)*, red. J. Skupiński, Warszawa 1982, s. 76.
²² Stanisław ze Skarbimierza, *Polski wykład prawa wojny z XV wieku*, „De bellis iustis”. Warszawa, wyd. L. Ehrlich, 1955 oraz traktat *O władzy papieskiej i cesarskiej względem pagan Pawła Włodkowica przedstawiony na soborze w Konstancji*, w: *Pisma wybrane Pawła Włodkowica*, T. I–III, Warszawa, wyd. L. Ehrlich, 1966–1969; a także: R. Zawadzki, *Śpuścizna pisarska Stanisława ze Skarbimierza*. Kraków 1979; zob. też T. Nowak, *Z problematyki staropolskiego piśmiennictwa wojskowego*, w: „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1986, T. XXIX, s. 50–55.
nieintencjonalny. Na powstanie i ukształtowanie się idei wychowania rycerskiego wpływ wywarły takie czynniki jak: zaistnienie na firmamencie społecznym tej warstwy, zachodnie wzory wychowania rycerskiego oraz oddziaływanie Kościoła katolickiego, w rękach którego znajdował się monopol edukacyjny. Specyfika wychowania rycerskiego w Polsce okresu średniowiecza było posługiwanie się treściąmi patriotycznymi, co prawdopodobnie było uwarunkowane zagrożeniem i częstymi walkami obronnymi, głównie z naporem germanśkim. Patriotyzm, odwaga i męstwo żołnierza polskiego z czasów średniowiecza stanowią początek kształtowania się tradycji narodowej, wypełnianej i ugruntowywanej przez kolejne stulecia.
**WYCHOWANIE WOJSKOWE W RZECZYPOSPOLITEJ W XVI–XVII STULECIU**
W Polsce, jak i w innych krajach wschodnioeuropejskich, podstawą sił zbrojnych w omawianym okresie było pospolite ruszenie, wspomagane wojskami najemnymi, zaciężnymi autoramentu krajowego i cudzoziemskiego oraz nielicznymi oddziałami wojsk nadwornych króla. Siły zbrojne oparte o pospolite ruszenie były strukturą przestarzałą, przeżywającą swój wewnętrzny kryzys i nieodpowiedającą potrzebom obronnym państwa\(^{23}\). Formacja ta wymagała głębokich zmian zarówno w organizacji, wyszkoleniu, dowodzeniu, jak i w doposażeniu w technikę wojskową. Stanowiła jednak dla szlachty istotny instrument nacisku, walki politycznej, środka zdobywania i utrzymywania przywilejów. Z tego względu niemal bez żadnych zmian dotrwała do końca Rzeczypospolitej Szlacheckiej.
W okresie Odrodzenia szerokim strumieniem docierają do Polski prądy nowej epoki, niosące z sobą zainteresowanie kulturą antyczną z jej wzorami dotyczącymi m.in. organizacji wojska i sztuki wojennej oraz idee humanizmu – budzące z kolei zainteresowanie sprawami materialnego bytu ludzi w różnych postaciach. Rozkwitała oryginalna myśl i literatura wojskowa. Narodziło się teoretyczne piśmiennictwo wojskowe. W okresie tym pojawia się wiele aktów ustawodawczych dotyczących sił zbrojnych, a także publikacji o tematyce wojskowej. Stanowią one interesujący materiał dla charakterystyki pracy wychowawczej w siłach zbrojnych tego okresu. Aktami tymi są: ustawy sejmowe i królewskie o wojsku\(^{24}\), artykuły hetmańskie o charakterze instrukcji, zaleceń, regulaminów – dokumenty normatywne takich wybitnych wyższych dowódców wojskowych jak: Jana Tarnowskiego, Floriana Zebrzydowskiego, Jana Karola Chodkiewicza, Jana Zamoyskiego i innych\(^{25}\). Ukazują się również rozprawy teoretyczne, publikacje, memoriały na temat
---
\(^{23}\) Por. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Tarnowski, *Spoleczeństwo polskie…*, s. 314.
\(^{24}\) **Króla Zygmunta Augusta artykuły dla puszkarzy, 1557 r.** (Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, rkps. pol. 45); **Króla Stefana Batorego artykuły wszemu rycerstwu, 1581 r.** (Muzeum Czartoryskich w Krakowie, rkps. 2713); **Artykuły wojenne hetmańskie autoritate sejmu aprobowane, 1609 r.** (kopie – Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Lwów, F. P.–544, f. 363 i Biblioteka Publiczna w Sankt Petersburgu: F P–415, f. 237–44); **Króla Władysława IV artykuły wojsku cudzoziemskiemu opisane, 1633–1648** (Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 67); **Króla Władysław IV artykuły dla artylerii, 1634 r.** (Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 115); **Króla Augusta II artykuły wojskowe, 1698 r.** (oryginał nie zachował się w Centralnej Bibliotece Wojskowej [CBW] – istnieje kopia tłumaczenia tekstu niemieckiego z r. 1724).
\(^{25}\) **Pouczenie wojenne przeslane przez Floriana Zebrzydowskiego Mikołajowi Radziwiłłowi, wojewodzie i hetmanowi wielkiemu litewskiemu, 1561 r.; Floriana Zebrzydowskiego hetmana artykuły wojskowe, 1561 r.; Grzegorza Chodkiewicza hetmana dwornego litewskiego artykuły dla rotmistrzów, 1562 r.; Grzegorza Chodkiewicza hetmana wielkiego litewskiego artykuły żołnierskie, 1566 r.; Jana Chodkiewicza starosty żmudzkiego artykuły dla wojska w leżach, 1564 r.; Krzysztofa Myszkowskiego hetmana artykuły dla wojska, 1572 r.;**
wojska, wojny i sztuki wojennej. Problematyka ta stała się tematem dociekań wyższych dowódców, polityków znających się na sprawach obronności i armii – poruszali ją m.in.: Stanisław ze Skarbimierza, Paweł Włodkowic z Brudzewa, Jan Ostroróg, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski, Jan Amor Tarnowski, Stanisław Łaski, Marcin Bielski, Rainhard Lorichius, Florian Zebrzydowski, Stanisław Sarnicki, Mikołaj Chabielski, Oswald Krüger, Diego Uffano, Krzysztof Mieroszewski\(^{26}\). Prezentowane projekty, wysuwane propozycje obrony kraju, szkolenia kadr wynikały z poczucia odpowiedzialności za losy państwa, narodu, z troski o stan bezpieczeństwa kraju. Również dokonujący się postęp w technice i uzbrojeniu wojskowym (coraz szersze zastosowanie ciężkiej i ręcznej broni palnej) i sposobach prowadzenia wojen (wzrost roli piechoty, taktyka walki taboru warownego) wymuszał przygotowanie teoretyczne nie tylko królów i hetmanów, ale także dowódców niższego szczebla – pułkowników, rotmistrzów i poruczników. Postulowano systematyczne, planowe kształcenie szlachty a nawet innych stanów w kierunku wojskowym pod względem teoretycznym i praktycznym\(^{27}\). Pojawiają się także pamiętniki, wspomnienia, których autorzy (np. Samuel Maszkiewicz, Mikołaj Jemielowski, Maciej Stryjkowski, Konstanty Konstantynowic z Ostrowscy)\(^{28}\) opisują swoje doświadczenia z okresu służby wojskowej i wypraw wojennych.
---
\(^{26}\) Stanisław ze Skarbimierza, \textit{De bellis iustis}, Kraków 1413 (Traktat \textit{Pravo wojny} – polski wykład prawa wojny wygłoszony na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1410 i 1413 w obecności króla, do czasów współczesnych zachowało się kilka odpisów. Oryginał zaginął. Wykład obejmuje rozważania o wojnach sprawiedliwych i agresywnych). Stawianie tych problemów w progu w. XV świadczy o tym, że problematyka ta zajmowała istotne miejsce, analizowano ją na szczeblu państwowym w obecności monarchy. Rozważania służyły nauce i ludziom kształcącym się. W tym sensie można mówić o początkach kształcenia wojskowego; tenże, \textit{Cronina Conflictus Vladislai Regis Poloniae cum cruciferis Anno Christi 1410}. Kraków 1411 (pierwszy opis wojny polsko-krzyżackiej z 1410 r. i bitwy grunwaldzkiej, sporządzono liczne odpisy służące nauczaniu i podtrzymywaniu przez całe stulecia chwały polskiego oręża); P. Włodkowic (Paulus Wladimiri), \textit{O wojnie i tolerancji}. Kraków 1415; J. Ostroróg, \textit{Memorial w sprawie uporządkowania Rzeczypospolitej}. Kraków 1456 (1572); L. Górnicki, \textit{Dworzanin Polski}. Kraków 1858; A. F. Modrzewski, \textit{O poprawie Rzeczypospolitej}. Kraków (1551 wyd. częściowe, całość w r. 1554); J. A. Tarnowski, \textit{Consilium rationis bellicae}. Tarnów 1558 (\textit{Rada sprawy wojennej} – dzieło wydane pod tytułem łacińskim lecz napisane w całości w języku polskim); tenże, \textit{De bello cum iuratisissimis Christianae fidei hostibus Turcis gerendo disputatio Sapientissima}, (b.m.w.) 1595 (\textit{Najmądrejsza rozmowa o wojnie z Turkami}); S. Łaski, \textit{Sprawi i postępków rycerskich i przestrogi opisane krótkie z naukami w tej zacnej zabawie potrzebnemi}. Lwów 1599; M. Bielski, \textit{Sprawa rycerska}. Kraków 1569; R. Lorichius, \textit{Księgi o wychowaniu i o ćwiczeniu każdego przełożonego nie tylko panu, ale i poddanemu każdemu ku czytaniu bardzo pożyteczne, teraz na nowo z łacińskiego języka na język polski przełożone}. Kraków 1558, k. 145 (na j. polski przełożył Stanisław Koszutski w r. 1555; ogłoszono drukiem w Krakowie – 1558 r.); F. Zebrzydowski, \textit{O pouczeniu wojennym}. Kraków 1559; S. Sarnicki, \textit{Księgi hetmańskie} (pisane w latach: 1577–1578; nigdy nie drukowane, zachowane do czasów współczesnych w 6 rękopisach); M. Chabielski, \textit{Sposób rządu koronnego i gotowości – obrona Rzeczypospolitej, jaka by miała być}. Kraków 1615; K. Mieroszewski, \textit{Architectura militaria} (rękopis z 1674 r.); E. Braun, \textit{Novissimum fundamentum et praxis artilleriae}. Gdańsk 1682 (autor był dowódcą artylerii miasta Gdańska).
\(^{27}\) Zob. np.: \textit{Polska w epoce…}; I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Żarnowski, \textit{Społeczeństwo polskie…}; L. Ratajczyk, \textit{Historia wojskowości…}; M. Aston, \textit{Panorama renesansu}, Warszawa 2003.
\(^{28}\) H. Barycz, \textit{Dzieje nauki w Polsce w epoce Odrodzenia}, Warszawa 1957, s. 122–126; K. Konstantynowic, \textit{Pamiętniki Janczara Polaka przed rokiem 1500 spisane}, Kraków, wyd. Jan Loś, 1912.
Dowodem zachodzących zmian w systemie postrzegania edukacji rycerskiej w naszym kraju są pojawiające się (tłumaczone na język polski) zagraniczne traktaty pedagogiczne. Jednym z nich była, przeniesiona w 1467 r. na polski grunt i przystosowana na potrzeby dworu królewskiego, rozprawa pedagogiczna Eneasza Sylwiusza *O wychowaniu księcia* (1443)\(^{29}\). Pod koniec 1502 r. – jak sądzą badacze – ukazała się drukiem w języku łacińskim praca pt. *De institutione regii pueri* nieznanego bliżej autora, traktująca o potrzebie wychowania rycerskiego dzieci królewskich\(^{30}\). Na uwagę zasługuje także książka z roku 1566 r., dedykowana królowi Zygmuntowi Augustowi przez starostę tykocińskiego i wasilkowskiego Łukasza Górnickiego, zatytułowana *Dworzanin Polski*, w której autor podkreślał znaczenie wychowania rycerskiego młodzieży\(^{31}\). Potrzebę systematycznej edukacji wojskowej młodzieży dostrzega coraz więcej ludzi związanych z kręgami dworskimi. Wśród nich jest Mikołaj Rej uważający, iż młodzież od najmłodszych lat winna być wychowywana tak jak jej przodkowie, do obrony kraju – *że wszystkie czynności szlachcica wobec ojczyzny streszczają się w obowiązku bronienia własną pierśią jej granic, do czego winni się przygotowywać przez całe życie*\(^{32}\). Duże znaczenie Rej przykładał do wychowania fizycznego zapewniającego znoszenie trudów i niewygód życia wojskowego. Zwieńczeniem edukacji każdego młodego szlachcica powinna być, według Reja, obowiązkowa służba wojskowa. W rozważaniach mistrza z Naglowic wyłania się koncepcja wychowania wojskowego oparta o dwa filary: szkołę i dwór. Wybitny poeta polski epoki renesansu Jan Kochanowski w swych utworach ubolewał nad zaniedbywaniem rzemiosła wojskowego i stopniowym spadkiem motywacji do służby wojskowej, dążeniem zaś do zapewnienia sobie coraz to bardziej komfortowych warunków, konsumpcyjnego stylu życia, zamykaniem się w kręgu własnych spraw oraz niskim poziomem intelektualnym szlachty. Piętnował krzewiące się na dworach intrygi, służalczość, gry hazardowe (kości) – jako niegodne stanu żołnierskiego\(^{33}\). W latach czterdziestych XVI w. wojewoda sieradzki Stanisław Łaski w pracy pt. *Spraw i postępków rycerskich…*\(^{34}\) zwracał uwagę szlachty na problemy wojskowości. Poruszał w niej kwestie szkolenia wojsk, dużo uwagi przywiązywał do psychicznego szkolenia żołnierzy. W rozważaniach pojawia się
---
\(^{29}\) I. Zarębski, *Najwcześniejszy humanistyczny polski traktat pedagogiczny*, w: *Dzieściećolecie Wyższej Szkoły Pedagogicznej 1946–1956*, Kraków 1957, tenże, *Z dziejów recepcji humanizmu w Polsce*, w: *Studia z dziejów kultury polskiej*, Warszawa 1946.
\(^{30}\) A. Danysz, *Elżbiety królowej polskiej, małżonki Kazimierza Jagiellończyka, traktat pedagogiczny o wychowaniu królewicza*, Lwów 1902.
\(^{31}\) Ł. Górnicki, *Dworzanin polski*, Wrocław 1954 (dzieło to na stałe wpisało Górnickiego w poczet najświętszych pisarzy polskiego Renesansu. *Dworzanin polski* jest w części przekładem, w części parafrazu włoskiego dzieła zatytułowanego *Il Cortegiano* Baltazara Castiglion. Rozprawa opisuje ideal dworzanie. Autor ujął treści parenetyczne w formę dialogów między damami, panami, artystami i książętami. Wszystkie rozmowy mają miejsce w małym włoskim mieście Turbino).
\(^{32}\) Ł. Kurdybacha, *Staropolski ideal wychowawczy*. Lwów 1938, s. 40 (rejowski ideal szlachecki, jaki prezentował w *Zwierciadle czy Wizerunku człowieka poczciwego*, osadzony był na trzech elementach: uczciwy człowiek – dobry gospodarz, ziemianin – odważny rycerz).
\(^{33}\) *Kochanowski. Z dziejów badań i recepcji twórczości*, oprac. M. Korolko, Warszawa 1980 (antologia rozpraw); D. Welsh, *Jan Kochanowski…*, New York 1974 (monografia); A. Knot, *Dzieje szkolnictwa…*, s. 17.
\(^{34}\) Dzieło pisane w latach 1539–1545 zostało wydane drukiem po raz pierwszy we Lwowie w 1599 r. przez „medyka i alchemika” Stanisława Karlińskiego; wydawca nie wymienił autora. Po raz drugi pracę Łaskiego wydał Mikołaj Malinowski w 1864 r. z innego odpisu i pod zmienionym tytułem: *Księgi o gotowości bojowej*; wydawca ustalił także autora pracy na podstawie zapisu dedykacyjnego na rękopisie.
również postulat założenia szkoły rycerskiej. Z innych interesujących poglądów dotyczących szkolenia i wychowania wojskowego warto zasygnalizować wypowiedzi profesora medycyny Uniwersytetu Krakowskiego – Sebastiana Petrycego z Pilzna. Twierdził on, że wyszkolenie armii, a w szczególności dowódców, winno opierać się na gruntownej wiedzy zdobytej w szkolikach szermierczych [wojskowych] – A. C.]. We właściwie wyszkolonym i dowodzonym wojsku widział trwałość i bezpieczeństwo państwa.
Do Polski z Zachodu docierały również oryginalne traktaty, których autory poruszali kwestie wojskowe. Do ciekawych z nich zaliczyć można pozycje autorstwa Erazma z Rotterdamu i Ignacego Loyoli. Pierwszy z nich w Podręczniku żołnierza Chrystusowego... przedstawia koncepcje wzorowego rycerza i chrześcijanina oraz omawia zasady służby wojskowej. Ignacy Loyola w Ćwiczeniach duchowych prezentuje swoje rozważania nad istotą rycerstwa.
Postęp w sztuce wojennej i zmieniające się warunki szkolenia żołnierzy – widoczne od XVI w. – powodowały, że stopniowo przestawały się liczyć w boju odwaga, spryt, dzielność, a zyskiwać zaczęło fachowe przygotowanie, umiejętność kierowania zespołami ludzkimi w boju. O sukcesie decydował liczny, zdyscyplinowany, zmotywowany do walki, odpowiednio wyekwipowany, wyszkolony i dowodzony żołnierz. Rzemiosło rycerskie stopniowo przemieniło się w zawód wymagający już systematycznych ćwiczeń, szkolenia, nauki.
Docierające do polski humanistyczne idee odrodzenia wpłynęły na zmianę dotychczasowego postrzegania miejsca i roli żołnierza w społeczeństwie, na kształtowanie jego osobowości i wychowanie. Po raz pierwszy na szerszą skalę zaczęto przejawiać troskę o rozwój intelektualny (bystrość umysłu) kadry dowódczej. Dostrzegano związek wykształcenia, wiedzy z efektywnością dowodzenia, kierowania wojskiem. Posiadana wiedza, umiejętności fachowe przekładaly się na sukcesy bojowe. Evolucję poglądów na wychowanie wojskowe wyraźnie odzwierciedlają publikacje wybitnych pisarzy, pedagogów, polityków i wojskowych, m.in. Jana Tarnowskiego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Szymona Marycejusza, Bartosza Paprockiego czy Stanisława Żółkiewskiego. Dostrzegają oni konieczność systematycznej edukacji wojskowej, podnoszenia kwalifikacji, rozwoju intelektualnego dowódców. Z innych prac poruszających problematykę edukacji
---
35 S. Petrycy, Polityki Arystotelesowej to jest rządu Rzeczypospolitej z dokladem ksiąg osmioro, Kraków 1605, s. 336 i nast. Wskazówki i myśli dotyczące wychowania wojskowego zawarte są również w dziele tego samego autora zatytułowanym Przydatki do etyki Arystotelesowej, Warszawa 1957, s. 100–101 i 351–353.
36 Desiderius Erasmus Rotterdamu, Podręcznik żołnierza Chrystusowego nauk żbawienny pełny, Warszawa 1965, s. 179, 257; zob. też: Erazm z Rotterdamu, Pisma moralne, Warszawa 1970.
37 P. Divarkar, Droga wewnętrzna poznania. O „ćwiczeniach duchowych” św. Ignacego Loyoli, Kraków 1987, s. 157; I. Loyola, Ćwiczenia duchowe, Kraków 1905 (Ćwiczenia... wskazują na pewne zapożyczenia z pism Ludolfa z Saksonii, że Złotej legendy Jakuba de Voragine oraz z dzieła O naśladowaniu Chrystusa Tomasza z Kempis); zob. też: Jezuici a kultura polska. Materiały symposium z okazji jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli (1491–1991) i 450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540–1990), Kraków 15–17 lutego 1991, red. ks. Ludwik Grzebien SJ, ks. Stanisław Obirek SJ, Kraków 1993.
38 Zob. S. Herbst, Dwie kwestie wojskowego piśmiennictwa renesansu, w: „Przegląd Historyczny” 1956, T. XLVII. Z. 4, s. 783–786; J. Sikorski, Księgi hetmański Stanisława Sarnickiego na ile piśmiennictwa wojskowego w Polsce XVI wieku, C. I., w: „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1966, T. XII, s. 10–11; Dzieła Jana Tarnowskiego kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego, Współtwórca J. K. Turowski, Kraków, Wydal K. Warszewicki, 1858, s. 1–22.
wojskowej na uwagę zasługuje książka Jakuba Przyluskiego\textsuperscript{39}, Reinharda Lorichiusa\textsuperscript{40}, czy Piotra Pawła Vergerii\textsuperscript{41}.
Wszystko, co dotyczyło edukacji szlacheckiej w XVI w., w jakimś sensie musiało zahaczać o wychowanie rycerskie, dworskie i rodzącą się nowożytną myśl o wychowaniu wojskowym.
Kwestie kształcenia i wychowania wojskowego poruszał również pisarz Andrzej Cieśliński, autor m.in. pracy \textit{Ad equites legatos...} wydanej w Krakowie w 1572 r.\textsuperscript{42}
Na problemy szkolenia wojskowego, taktyki i techniki wojskowej oraz samej armii zwracał uwagę Stanisław Sarnicki. Swoje krytyczne uwagi na temat zapóźnień w rozwoju rodzimych sił zbrojnych przedstawił w \textit{Księgach hetmańskich z dziejów rycerskich wszystkich wieków zebrane} (1575–1577)\textsuperscript{43}.
Problemy obronności i wychowania żołnierskiego znajdowały się także w obszarze zainteresowań Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Poruszał je w napisanym traktacie społeczno-politycznym \textit{Commentariorum de Republica emendanda}\textsuperscript{44}.
Profesor Akademii Krakowskiej Szymon Marycejusz w dziele \textit{De scholis seu Academiis libri duo} sprawom wojska i obronności kraju poświęcił jeden z rozdziałów\textsuperscript{45}.
Wartym odnotowania są również pozycje autorstwa: Bartosza Paprockiego\textsuperscript{46}, Jakuba Górskiego\textsuperscript{47}, Marcina Bielskiego\textsuperscript{48}.
Praca Bielskiego, jak i \textit{Księgi hetmańskie} – działacza reformacji Stanisława Sarnickiego – w skutek zawirowań społeczno-politycznych (kontrreformacja, nasilenie cenzury kościelnej, prześladowania religijne) jako rękopisy zostały wpisane przez biskupa
\begin{itemize}
\item J. Przyluski, \textit{Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae}, Szczucin–Kraków 1553 (sprawom wojskowym poświęcona jest księga VI składająca się z pięciu rozdziałów).
\item R. Lorichius, \textit{Księgi o wychowaniu i o ćwiczeniu każdego przelożonego nie tylko panu, ale i poddanemu każdemu ku czytaniu bardzo pożyteczne, teraz na nowo z łacińskiego języka na język polski przelożone}, Kraków 1569.
\item P. P. Vegeria, \textit{Książeczka o szlachetnych obyczajach i studiach wyzwolonych}. (b.m.w.). 1400. Książka była znana w Polsce od końca XV w. w formie odpisów. Wspomina o tym traktacie pedagogicznym m.in.: S. Kot, \textit{Historia wychowania}. T. I, Warszawa 1994, s. 203. Dziełko Vergeria przetłumczył na język polski Marcin Kwiatkowski i wydał w 1564 r. jako: \textit{Książeczki rozkoszne o początkowym wychowaniu dziecię}. Pozycja ta należy dzisiaj do najrządzszych, bo znane są dwa tylko jej egzemplarze: jeden w uniwersyteckiej bibliotece w Kaliningradzie, a drugi w archiwum kórnickim.
\item Pełny tytuł pracy brzmi: \textit{Ad equites legatos ad conventionem varsoviensem publice designatos et declaratos de regni defensione et institutiae administratione Andreae Ciesielski equitis oratio}, 1572.
\item S. Sarnicki, \textit{Xiegi Hetmańskie s dziejów rycerskich wszystkich wieków zebrane}. Archiwum Główne Akt Dawnych – zespół: Archiwum Publiczne Potockich (APP), rkps. nr 325; Biblioteka Jagiellońska, rkps. pol. nr 171. Praca od momentu swojego powstania do chwili obecnej znajduje się w rękopisie, opublikowane zostały tylko jej fragmenty (Stanisław Sarnicki zajmował się historią, geografią, jako pierwszy w polskiej historiografii poruszał problematykę wojny morskiej i szkolnictwa morskiego – zob. S. Bodniak, \textit{Sprawy morskie w „Księgach hetmańskich” Sarnickiego (1575–1577)}, w.: „Rocznik Gdański”, T. XII, Gdańsk 1984, s. 54–80 oraz J. Sikorski, \textit{Polskie pismiennictwo wojskowe od XV do XX wieku}, Warszawa 1991, s. 104–114).
\item A. F. Modrzewski, \textit{O poprawie Rzeczypospolitej}, Warszawa 1953; zob. też: L. Kurdybucha, \textit{Ideologia Frycza Modrzewskiego}, Warszawa 1953; A. F. Modrzewski, \textit{Dziela wszystkie}, Warszawa 1953–1960; \textit{Andrzej Frycz Modrzewski i problemy kultury polskiego odrodzenia}, red. T. Bieńkowski, Wrocław 1974; A. F. Modrzewski, \textit{Wybór pism}, oprac. W. Voisé, Wrocław 1977.
\item S. Marycejusz, \textit{O szkołach czyli akademiach ksiąg dwoje}, Kraków 1925, s. 85; zob. też: tenże, \textit{O Szkołach czyli akademiach ksiąg dwoje}, Wrocław 1955 (seria Biblioteka Klasyków Pedagogiki).
\item B. Paprocki, \textit{Hetman albo własny konterfekt hetmański}, Sanok 1856.
\item J. Górski, \textit{Jakuba Górskiego Rada pańska 1597}, Kraków, Wydał W. Czerniak, 1892.
\item M. Bielski, \textit{Sprawa rycerska}...
\end{itemize}
Zamoyskiego w *Index autorów i książek zakazanych*⁴⁹, co z pewnością znacznie ograniczyło zasięg ich oficjalnego upowszechniania.
W omawianym okresie interesująca jest szerokotematyczna działalność pisarska Andrzeja Maksymiliana Fredry. Jego prace zawierają wiele ciekawych dywagacji z zakresu organizacji wojska, dyscypliny, taktyki i kształcenia młodzieży szlacheckiej w szkołach rycerskich⁵⁰.
Oprócz dzieł oryginalnych polską literaturę wojskową XVI w. zasilaly tłumaczenia prac obcych. Znaczną wartość przedstawiała dwuczęściowa praca ostatniego mistrza krzyżackiego i pierwszego księcia pruskiego, Albrechta Hohenzollerna *Księgi o rycerskich rzeczach a sprawach wojsennych* z roku 1555, omawiająca zagadnienia współdziałania bojowego, szkolenia trzech zasadniczych wówczas rodzajów wojsk: jazdy, piechoty i artylerii⁵¹.
Z pozostałych prac, mających znaczenie dla rozwoju polskiej myśli i edukacji wojskowej oraz rozbudzaniu zainteresowań obronnych światłejśzych kregów społeczeństwa, na uwagę zasługują m.in. rozprawy osiadłego w Polsce spolonizowanego Włocha, pochodzącego z Wenecji – Andrzeja dell’Aqua⁵², inżyniera wojskowego i lekarza – Adama Freytaga z Torunia⁵³, inżyniera Kazimierza Siemienowicza⁵⁴, inżyniera i kartografa Józefa
---
⁴⁹ Z. Celichowski, *Polskie indeksy książek zakazanych*, w: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, T. 10, Kraków 1904, s. 42–43 (Indeks ujrzal światło dzienne w r. 1559. W Polsce po raz pierwszy ukazał się w 1617 r. Został zniesiony 15.VI.1965 r. po Soborze Watykańskim przez papieża Pawła VI).
⁵⁰ M. A. Fredro, *Potrzebne konsyderacje około porządku wojennego i pospolitego ruszenia*…, Warszawa 1789; *Militarium seu axiomatum bellii ad harmoniam togae accomodatorum libri duo*, T. I, Amsterdam 1668, T. II, Lipsk 1757; *Scriptorum seu togae et bellii notationum fragmenta*, Dantiscii 1660.
⁵¹ Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, rkps. 1813, k. 64–87 (rekopis w tłumaczeniu Macieja Strubiczka).
⁵² A. d’Aqua, *O zgromadzeniu i szkole puszkarzów Króla Jego Mości*, Zamość 1622 (wydanie z r. 1622 jest po włosku, w tłumaczeniu polskim ukazało się w roku następnym, książki drukowała drukarnia akademicka Szymona Nizoliusza w Zamościu). Informacje dotyczące działalności Andrzeja d’Aquy są nieliczne i skąpe, wiadomości o jego życiu przed przybyciem do Polski w r. 1613 pochodzą wyłącznie z jego prac opublikowanych w Polsce, zob. też: PSB, t. 1, 1935, s. 146–147 (biogram opracowany przez A. Hniłkę); tegoż, *Praxis ręczna działa*, oprac. T. Nowak, Warszawa 1969 (500 stronnicowy podręcznik został napisany po polsku w latach 1630–1635, uzupełnia go prawie 190 rysunków technicznych oraz projekty szkoły artylerzyjskiej w twierdzy Bar).
⁵³ A. Freytag, *Architectura militaris nova et aucta (Budownictwo wojskowe nowe i rozszerzone)*, Lejda 1631 (podręcznik oparty został o doświadczenia autora wyniesione z okresu służby w armii holenderskiej; współcześni autorowi jak i późniejsi historycy myśli wojskowej zgodnie uznamy pracę Freitaga za najlepszy w Europie i świecie podręcznik budowy umocnień typu staroholendreskiego; dowodem znaczenia dzieła i zainteresowania nim jest fakt, iż już w XVII w. doczekało się ono pięciu wydań w języku holenderskim, czterech w języku niemieckim oraz trzech przekładów na język francuski; dzieło stanowiło doskonala podręcznik uważany w ówczesnym zachodnim szkolnictwie wojskowym za podstawę studiów inżynierijnych., por. np.: T. Nowak, *Przegląd polskiego piśmiennictwa z dziedziny fortyfikacji i inżynierii wojskowej w XVI–XVIII w.*, w: „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, t. XI, cz. 2, 1965, s. 127–128; tenże, *Polska technika wojenna XVI–XVIII w.*, Warszawa 1970, s. 32.
⁵⁴ K. Siemienowicz, *Artis magnae artilleriae pars prima (Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza)*, Amsterdam 1650 (Siemienowicz, podobnie jak Freytag, przez wiele lat służył w wojsku polskim i praktykował w armiach obcych, gdzie gruntownie zapoznał się z osiągnięciami nauk ścisłych, nabył biegłości artylerystycznej i rakietowej. Powstaniem dzieła żywo zainteresowani byli król Władysława IV i kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński, otaczając autora *Artis magnae*… opieką. Praca była wysoko oceniana w Europie i zyskała sobie uznanie przede wszystkim za samodzielność, krytyczym myślenia, zdecydowanie naukowo-teoretyczny charakter; pewnym paradoksem jest fakt, że była ona bardziej znana i popularna poza granicami kraju, zwłaszcza w Europie Zachodniej, aniżeli w Polsce; o popularności świadczą liczne tłumaczenia na język: francuski i holenderski w 1651 r., niemiecki – 1676 r., angielski w 1729 r.); zob. też: K. Siemienowicz, *Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza*, Warszawa 1963.
Naronowicza-Narońskiego\textsuperscript{55}, Szymona Starowolskiego\textsuperscript{56}, Jana Zamoyskiego\textsuperscript{57}, ks. Józefa Wereszczyńskiego\textsuperscript{58}, ks. Piotra Grabowskiego\textsuperscript{59}, ks. Piotra Skargi\textsuperscript{60}.
W tym miejscu warto zasygnalizować ważny fakt, że niektóre z dzieł poruszających kwestie wychowania wojskowego zyskały pewną popularność w kregach światlęszej części społeczeństwa polskiego. Treści w nich zawarte stanowiły kanwę listów, instrukcji rodzicielskich. Pisali je m.in.: Jan Firlej, Hieronim Balinśki, Stanisław Żółkiewski, Krzysztof Radziwiłł, Jan Karol Chodkiewicz, Jakub Sobieski Starszy, Maksymilian Aleksander Fredro, zwracając szczególną uwagę na dwie sprawy: wychowanie wojskowo-obywatelskie (w duchu polskim) oraz na potrzebę związku z kulturą zachodnioeuropejską jako podstawą umysłowego rozwoju narodu\textsuperscript{61}.
\textsuperscript{55} J. Naronowicz-Naroński, \textit{Architectura militaria nova et aucta (Budownictwo wojenne)}; dzieło to stanowi obszerne fragmenty trzeciej części czterotomowego podręcznika dla inżynierów wojskowych pt. \textit{Księgi nauk matematycznych} pisanego w latach 1655–665; ogromną wartość pracy podnoszą liczne rysunki techniczne ilustrujące rozważania autora. Praca była napisana w j. polskim, ale wydano ją w ograniczonej liczbie egzemplarzy, przez co nie dotarła do szerokich kregów wojskowych. Dzieło stawia autora wśród najwybitniejszych pisarzy z obszaru nauk technicznych w Europie XVII w.; cieszyło się znacznie zainteresowaniem, było kilkakrotnie wznawiane w przekładach m.in. na j. francuski i niemiecki. \textit{Księga nauk matematycznych} pozostaje w rękopisie znajdującym się w zbiorach CBW. Współcześnie fragmenty III części pt. \textit{Optica lubo practica} zostały opublikowane nakładem MON w 1957 r., pod nazwą \textit{Budownictwo wojenne}, rękops. cz. III znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, nr acc. 106, datowany jest 1659 r. Część I: \textit{Arithmetica practica} – która powstała w latach 1655–1669 – znajdowała się w Bibliotece Krasińskich w Warszawie, rkps. nr 3263 i uległa zniszczeniu w trakcie działań wojennych. Została jednak dokładnie opisana przez E. Stamma w: „Wiadomościach Matematycznych”, t. XL, 1936, s. 1–216. Część II: \textit{Geometria albo rozmiar} – Biblioteka PAN w Krakowie, rkps. nr 1452 – liczy 266 stron, datowany jest 1569 r. Część IV: \textit{Artilleria, to jest nauka o działach} – rkps. znajduje się w prywatnych zbiorach prof. A. I. Markuszewicza z Moskwy i liczy 410 stron, pochodzi z r. 1665); zob. też: \textit{Polskie biblioteki wojskowe}, s. 30, w: \textit{Księga pamiątkowa 200 lecia polskich bibliotek wojskowych}, red. J. Lewicki, T. Petersom, Warszawa 1969; J. Naronowicz-Naroński, \textit{Budownictwo wojenne}, Warszawa 1957.
\textsuperscript{56} S. Starowolski, \textit{Institutorum rei militaria libri VIII (Zasad sztuki wojskowej księgi osiem)}, Kraków 1639 (kolejne wznowienia: Kraków 1640, Amsterdam 1641, Paryż 1646). Dzieło stanowi pokłosie długotrwałego zainteresowania Starowolskiego zagadnieniami wojskowymi, wspartymi wiadomościami zacierpiętnymi z literatury dzieł autorów starożytnych. Najlepsze i najpełniejsze opracowanie życia i działalności pisarskiej Szymona Starowolskiego zawiera praca historyka literatury Franciszka Bielaka \textit{Działalność naukowa Szymona Starowolskiego} opublikowana w: „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”, seria: „Historia Nauk Społecznych”. T. 5, Z. 1, Warszawa 1957, s. 302–308. Wzmiankuje o nim również Janusz Sikorski w pracy \textit{Polskie pismiennictwo wojskowe od XV do XX wieku}, Warszawa 1991, s. 178–181. Ważniejsze wojskowe prace Starowolskiego: \textit{Eques Polonus}. 1629; \textit{Sarmatiae bellatorae}. 1631; \textit{Institutorum rei militaria libri VIII}. 1639; \textit{Dyskurs o wojnie tureckiej}. 1633; \textit{Wyprawa i wyjazd wojska z Konstantynopola sultana Murata na wojnę do Korony Polskiej}. 1634; \textit{Votum o naprawie Rzeczypospolitej}. 1625; \textit{Prawy rycerz}. 1648; \textit{Reformacja obyczajów polskich}, ok. 1650; Dwór cesarza tureckiego i rezydencja jego w \textit{Konstantynopolu}. 1634.
\textsuperscript{57} S. Grzybowski, \textit{Jan Zamoyski}, Warszawa 1994; J. Kowalczyk, \textit{W kręgu kultury dworu Jana Zamoyskiego}, Lublin 1980; zob. też.: W. Kisielewski, \textit{Reforma Książąt Czartoryskich na Sejmie Konwokacyjnym w 1764 roku}, Sambor 1880.
\textsuperscript{58} \textit{Pisma polityczne ks. Józefa Wereszczyńskiego}, Kraków, Wydal K. J. Turowski, 1858.
\textsuperscript{59} P. Grabowski, \textit{Zdanie syna koronnego}, Kraków, Wydal K. J. Turowski, 1858.
\textsuperscript{60} P. Skarga, \textit{Żołnierskie nabożeństwo, to jest nauki i modlitwy i przykłady do tego stanu służące. Teraz wtóry raz przedrukowane, w Krakowie}, w drukarni Franciszka Cezarego, 1618; P. Skarga, \textit{Wybór pism}, Wstęp i objaśnienia A. Januszewski, Kraków 1912, s. 131 (rozdział 3 \textit{Żołnierskie nabożeństwo, O karności wojskowej}); \textit{Piotra Skargi kazania i pisma co najprzedejniejsze}. Wybór i objaśnienia W. Gomulicki, Warszawa 1913; P. Skarga, \textit{Kazania sejmowe}, oprac. J. Tazbir przy współudziale M. Koroliki, Wrocław 1972.
\textsuperscript{61} S. Wołoszyn, \textit{Dzieje wychowania…}, s. 208 (list Jana Karola Chodkiewicza do syna Hieronima z 1612 r.); A. Danysz, \textit{Instrukcje wychowawcze Jakuba Sobieskiego}, w: \textit{Studia z dziejów wychowania w Polsce}, Kraków 1921; H. Barycz, \textit{Nowe i stare momenty w wychowaniu rodziny Sobieskich}, w: „\textit{Studia pedagogiczne}”, T. III, Wrocław 1956; W. Sokołowski, \textit{Studia i peregrynacje Janusza i Krzysztofa Radziwillów w latach 1595–1603}.
W wychowaniu żołnierzy w XVI i XVII wieku dużą uwagę przywiązywano do kształtowania i upowszechniania takich cech charakteru jak: męstwo, odwaga, spryt, lojalność. Powszechnie uważano je za cnoty niezbędne, pożądane w rzemiośle wojskowym. Dyskusyjnym wśród stanu szlacheckiego było tylko ich pochodzenie. Dowódcy o poglądach konserwatywnych uważali, iż wspomniane powyżej cechy są właściwe tylko stanowi szlacheckiemu. Stanowią element wrodzonyj osobowości szlachcica. Odmienne to zagadnienie postrzegali ówczesni polscy myśliciele, pedagodzy oraz podzielająca ten punkt widzenia część kadry oficerskiej wyższego i średniego szczebla dowodzenia, stojąca na stanowisku, że zalety te są właściwe wszystkim stanom – należy je tylko poprzez odpowiednie działania wychowawcze odkryć, ukształtać i rozwijać\(^{62}\). W tym celu w proces wychowania żołnierskiego, oprócz surowych kar za tchórzostwo i ucieczkę z pola walki, wprowadzano (oprócz standardowych nagród) wychowawcze znaczenie przykładów osobistych – bohaterńskich czynów żołnierskich, odwoływano się do tradycji przodków, tradycji oręża z lat minionych. Wpływało w ten sposób na świadomość, psychikę żołnierzy, duch bojowy.
Istotne miejsce zajmowała sprawa honoru żołnierskiego. Ów przymiot we wszystkich armiach europejskich, w tym także polskiej, był zawsze wysoko cenionym, podnoszonym do najwyższych godności społecznych. Wspomina o tym już jeden z najwybitniejszych autorytetów epoki Odrodzenia Gerhard Gerhards\(^{63}\). Rzetelne, uczciwe spełnianie powinności żołnierskich, ofiarność i poświęcenie dla ojczyzny, monarchy było poczyniane za sprawę honoru. Najwyższą karą moralną i służbową w wojsku stanowiła ujma na „godności i honorze”. Wiązała się ona dodatkowo z ostracyzmem społecznym, kadrowym. Honor stawiano na równi z wiarą. Uważano, że ten, kto nie pamięta o czci, ten nie pamięta o Bogu. Pierwiastek religijny miał olbrzymi udział w całokształcie wychowania żołnierskiego. Religijność uważano w tamtych czasach za podstawowy obowiązek moralny każdego obywatela a żołnierza w szczególności. Religia uważana była za stały element życia i nieodzowny atrybut wychowania wojskowego. Nawet tak wybitny dowódca, jak hetman Jan Tarnowski, nie chcąc być posądzony o tzw. herezję populistycznie, mawiał, że zwycięstwo w bitwie lub wojnie jest bardziej uzależnione od łaski boskiej niż od poziomu wyszkolenia i umiejętności żołnierzy. Zdarzały się przypadki, że żołnierzy za brak poszanowania wiary, przedmiotów kultu karano śmiercią. Liczne wojny, jakie prowadziła wówczas Rzeczpospolita z Turcją, krajem islamskim, odmiennym społecznie i kulturowo, sprzyjały szerzeniu się fanatyzmu religijnego w armii. Ogólne formy i metody wychowania religijnego, poszanowania wiary, miejsc kultu, osób duchownych określały artykuły hetmańskie, ordynacje królewskie (przepisy wojenne, zbiorzy zarządzeń, postanowień prawnych – odpowiedniki współczesnych regulaminów wojskowych)\(^{64}\).
---
\(^{62}\) Model edukacji syna magnackiego na przełomie XVI i XVII w.), w: „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, T. XXXV, 1992; zob. też: D. Żoładź, Podróże edukacyjne Polaków w XVI i XVII wieku, w: Z prac poznanijskich historyków wychowania, red. J. Hellwig, Poznań 1994.
\(^{63}\) Pobrzmiewają tutaj echa rozważań greckich sofistów z V w p.n.e. uważających np. że wartość człowieka opiera się na wiedzy a nie na szlachectwie krwi – por. Wybór pism pedagogicznych Polski doby odrodzenia, oprac. S. Skoczek, Wrocław 1956.
\(^{64}\) Desiderius Erasmus z Rotterdamu, Podręcznik żołnierza…; tenże, Wybór pism, oprac. M. Cytowska, Wrocław 1992.
\(^{65}\) Pierwsze kroki, mające na celu ujęcie w jednolite ramy organizacyjne służby i życia wojskowego, zostały podjęte przez króla Zygmunta Augusta. W roku 1557 zostały ogłoszone drukiem pierwsze regulaminy wojskowe (Porządek praw rycerskich wojennych, który K.J.M. postanowić raczył, gdy wojsko miał przeciwko Inflantom, anno 1557 3 augusti – egz. Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 87). Przepisy te określały
Artykuły wojskowe hetmana Floriana Zebrzydowskiego, ogłoszone w obozie pod Zelborgiem 10 września 1561 roku, stwierdzały: *Kościół któryby wylupil, ma być na gardle karan…*⁶⁵. Zarządzenia wojenne hetmana polnego Janusza Radziwiłła z 1648 roku zabraniały żołnierzom *Kościółów jakiegokolwiek wyznania i nabożeństwa, także cerkwi, żaden nie ma się ważyć otwierać, profanować, pasować, rozbierać, palić albo pustoszyć. Ktoby się tego dopuścił, na gardle bez milosierdzia karany będzie*⁶⁶. Niezwykle represyjna była w tym względzie ordynacja królewска Jana Kazimierza dla sądów wojskowych ostro piętnująca wszelkie przejawy wystąpień antyreligijnych: *Jeśli ktokolwiek, bądź z przełożonych, bądź z prostych żołnierzyw, przeciw Imieniu Pańskiemu abo świętym Jego błuśnił a byłby wtym pewnie przeświażdzcny, takiemu wprzody język jego żelazem gorącym przepalony, potym z królestwa naszego wiecznemi ma być wygnany czasy*⁶⁷. Fanatyczne wychowanie religijne prowadzili przede wszystkim duszpasterze przez głoszone nauki i praktyki religijne. Znajdowało ono odzwierciedlenie również w ceremoniału wojskowym. Wszelkie ważne wydarzenia wojskowe poprzedzała msza święta i kazanie duszpasterskie przypominające obowiązki żołnierza-chrześcijanina. Najdotkliwszą karą za postępowanie nielicujące z godnością i honorem żołnierskim było obłożenie sprawcy tzw. klątwą kościelną, którą na ogół łączono z utratą majątku, infamią i baniącą. Nastawienie to powodowało niejednokrotne występowanie sfałsytowanych mas żołnierskich przeciwko tym dowódcom, którzy znaleźli się w kolizji z Kościołem. Mogło być również wykorzystywane „politycznie” przez ich przeciwników.
W wychowaniu żołnierzy wojsk polskich tej epoki wiele uwagi zwracano na problemy kształtowania i umacniania koleżeństwa, braterstwa wojskowego, stanowiących jeden z istotnych czynników wartości bojowej oddziału. Skład narodowościowy ówczesnych sił zbrojnych stanowił mozaikę pochodzenia społecznego i narodowościowego. Często na tym tle dochodziło do wielu waśni, zadraźnień, konfliktów kończących się bójkami, pojedynkami, finałem których często była śmierć lub ciężkie zranienie biorących w nich udział.
By zapobiec naruszeniom karności i dyscypliny oraz celem uporządkowania życia wojskowego, każdorazowo nowo mianowany naczelný wódz stanowił i wydawał specjal-
---
obowiązki dowódców w zakresie szkolenia wojsk, obowiązki żołnierskie, zasady żołnierskiego zachowania się i odpowiedzialność dyscyplinarną za naruszenie przepisów. Powyższe regulaminy zostały w latach następnych wzbogacone o nowe postanowienia, odpowiadające ewoluującej sztuce wojennej, przez głównodowodzących wojsk polskich. Ostateczną kodyfikację istniejących przepisów dokonano i zatwierdzono w trakcie obrad Sejmu Rzeczypospolitej w 1609 roku. Opublikowano je pod nazwą *Artykuły wojskowe hetmańskie autoritate sejmu aprobowane, w Warszawie na sejmie 26 lutego 1609 r.* – egz. w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym w Sankt Petersburgu (CGIA): F.P– 414, f. 237; oryginal nie został zachowany, istnieje tylko kopia z r. 1615). Treści w nich zawarte obowiązywały prawie przez 166 lat, tj. do czasu wydania nowych regulacji w tej materii przez ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego — zob. *Artykuły wojskowe. Kriegs – Artikel*, Warszawa 1775, egz. w Centralnej Bibliotece Wojskowej (CBW).
⁶⁵ *Floriana Zebrzydowskiego hetmana artykuły wojskowe*. Artykuł 11 *O gwałcie kościelnym i o dziewczę*. Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 67.
⁶⁶ *Janusza Radziwiłła hetmana polnego w ks. litewskiego artykuły wojskowe w obozie pod Hluskiem 13 października 1648 r.*, art. 15 (oryginal dokumentu jest nieznany, kopia pochodząca z 1754 jest przechowywana w archiwum w Nieszwieżu, rkps. pol. 41).
⁶⁷ *Ordynacja dla sądów wojskowych za Jana Kazimierza, 1649–1668*. Tytuł *O bogoboności i nabożeństwie*, pkt 2, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 67 (kopia, oryginal nie zachował się).
ne przepisy o charakterze dyscyplinarnym normujące tok służby żołnierskiej. Już pierwsze tego typu dokumenty – artykuły hetmanskie pochodzące z początku XVI wieku – zakazywały wszczynania jakichkolwiek burd, pojedynków, aktów nieposłuszeństwa w wojsku. W regulaminach wojskowych króla Zygmunta Augusta z 1557 roku czytamy: *Ktoby w służbie będąc, a owszem w wojsce, bunty działał, taki ma być na gardle karany, dlatego, aby bunty nie były*. Podobnie rzecz ujmują artykuły żołnierskie hetmanów Zabrzydowskiego, Grzegorza Chodkiewicza czy Krzysztofa Radziwiłła wprowadzających ostre sankcje za łamanie rozporządzeń normujących dyscyplinę, porządek w armii. Ostro karano także uczestników zabronionych prawem w polskiej armii pojedynków. W postanowieniach hetmana Radziwiłła czytamy: *Wzywający i wzywany na pojedynek, jeśli by nań poszli, oba wedle wole hetmańskiej srogo będą karani, zaś A starszy albo ten co strażą zawiaduje, jeśli by, wiedząc o pojedyńku, dozwolił dwiema na pojedynek wnieść, gardło traci*. Jak można odczytać z powyższego urywku regulaminu sankcje dotykały również nie tylko samych sprawców, ale także i tych, którzy z racji pełnionych obowiązków, stanowisk byli zobligowani przeciwdziałać podobnym procederom.
Koleżeństwo umacniały także organizowane tzw. wspólnoty żołnierskie (np. artylerzystów, piechurów, harcowników i innych) posiadające wspólne kasy finansowe oraz swój udział w podziale zdobyczy wojennych.
Masy żołnierskie starano się wdrażać do życia wojennego. Rozkazy hetmańskie normowały całokształt służby, w tym szczególnie precyzyjnie odnosiły się do zachowań w trakcie postoju (tzw. popasów) podczas wypraw wojennych. W armii zabraniano nadużywania alkoholu, potępiano ekstrawagancję w ubiorze, wszelkie gry hazardowe, prostytucję na terenie obozowisk i inne zjawiska osłabiające morale, porządek i dyscyplinę wojskową. Dyshonorem było paranie się przez żołnierzy (towarzyszy) jakimikolwiek formami handlu, lichwy, prowadzenia karczmy, zajazdu itp. w trakcie służby wojskowej. W ocenie szlachty były to czynności nielicujące z godnością stanu. Groziło za to nawet pozbawienie szlacheckwa – *Rotmistrz ani żaden towarzysz aby nie śmiał szynkować, bo człowiekowi rycerskiemu nie przystoi szynkarzem być, i w mieście któryby szlachcic szynkował, szlachectwo traci*.
---
68 Artykuły hetmańskie: przepisy dla wojska, spełniające rolę późniejszych regulaminów. Wydawane od XVI w. przez naczelnego dowódcę (króla lub hetmana) dotyczyły: taktiki, dyscypliny, porządku marszu i obozowania, spraw finansowych, sanitarnych oraz sądownictwa nad wojskiem. Stanowią one cenne źródło do historii wojskowości i prawa.
69 L. Ratajczyk, *Historia wojskowości…*, s. 91.
70 *Porządek praw rycerskich wojennych, który K.J.M. postanowić raczył, gdy wojsko miał przeciwko Inflantom, Anno 1557 3 augusti*, Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 87.
71 *Floriana Zabrzydowskiego hetmana*…
72 *Grzegorza Chodkiewicza hetmana wielkiego litewskiego artykuły żołnierskie. Po r. 1566 Art. II.* (Biblioteka im. Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 67).
73 *Krzysztofa Radziwiłła hetmana wielkiego litewskiego artykuły wojskowe, sierpień 1635 r.* Art. 45. (Biblioteka Narodowa, rkps. 309 (oryginal nie zachował się, istnieje kopia pochodząca z I poł. XVII w.)).
74 Tamże (Art. 48 i 49).
75 Zob. *Porządek praw rycerskich wojennych…*, (art. 50); *Króla Stefana Batorego artykuły wszemu rycerstwu w obozie pod Worońcem, 10 sierpnia 1581 r.*, art. 23, 42, 43. Muzeum Czartoryskich, Kraków, rkps. 2713; *Krzysztofa Radziwiłła hetmana wielkiego litewskiego…* (art. 83).
76 *Poruczenie wojenne przeslane przez Floriana Zabrzydowskiego Mikołajowi Radziwillowi, wojewodzie i hetmanowi wielkiemu litewskiemu*, Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 88 (dokument oryginalny z roku 1561).
Reasumując, według szesnasto- i siedemnastowiecznych założeń żołnierza polskiego powinny cechować takie walory jak: profesjonalizm wojskowy, patriotyzm, męstwo, odwaga, poczucie honoru, godności, religijność oraz koleżeństwo i skromność w służbie wojskowej. Powinien również orientować się we współczesnej mu rzeczywistości.
Jednakże działalność wychowawcza nie zawsze odzwierciedlała postulaty wysuwane przez pisarzy polityczno-społecznych, uznanych dowódców i pedagogów. Na ogół praktyka dość znacznie odbiegała od teorii. Solidnym przygotowaniem wojskowym i znajomością zagadnień społecznych poszczycić się mogli tylko nieliczni wyżsi dowódcy, tacy jak hetmani: Stanisław Koniecpolski, Jan Tarnowski, Karol Chodkiewicz, Stanisław Żółkiewski, Stefan Czarniecki, Stanisław Jabłonowski, Jan Zamoyski, Jan Sobieski. Zdobyli je, studiując przez wiele lat w kraju i za granicą, odbywając praktyki w innych armiach, podróżując. Odnieśli szereg spektakularnych zwycięstw i zaliczani byli do najwybitniejszych wodzów w Europie. Natomiast zdecydowana większość kadry oficerskiej nie posiadała gruntownego wykształcenia. W Polsce do 1764 roku brak było szkół wojskowych przygotowujących kadry dla potrzeb armii. Brak form instytucjonalnego kształcenia kadr wojskowych powodował, że oficerowie zdobywali wiedzę wojskową głównie poprzez praktykę. Była to jednak wiedza powierzchowna i dość jednostronna. Wykształcenie specjalistyczne większości kadry dowódczej pozostawiało wiele do życzenia, było wysoce niezadowalające i stanowiło nierozwiązywalny, poważny w tamtym okresie czasu problem.
---
77 S. Lempicki, *Polskie tradycje wychowawcze*, Lwów 1936, s. 11–17.
78 Poglądy wyższych dowódców wojskowych wzbogacają w pewnym stopniu naszą wiedzę nt. wojskowości do połowy XVIII w. Interesujące w tej kwestii są wywody późniejszego króla Jana III Sobieskiego na temat zagrożenie tureckiego – zob. memorial przedstawiony na posiedzeniu obu izb sejmu w marcu 1676 r., zatytułowany *Sposób i porządek obrony Rzpitełtej podczas wojny tureckiej* – Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD), zbiór Ordynacji Zamoyskich, rkps. nr 1808 oraz memorial *Rozważania o spodziewanej kampanii, którą oby bogowie zechcieli uczynić szczęśliwe i pomyślną* (*Considerationes super imminente campania, quam superi felicem faustamque velint*), tamże, rkps. nr 1786; zob. też *Początek i progres wojny moskiewskiej. Pamiętniki wojenne Stanisława Żółkiewskiego z lat 1609–1611*, Lwów 1833 oraz *Votum szlachcica polskiego pisane na sejmiki i sejm*, w: *Pisma polityczne z czasów rokoszu Zeybrudowskiego*, oprac. Jan Czubak, T. 2, Kraków 1918 (autorstwo memorialu przypisuje się hetmanowi Stanisławowi Żółkiewskiemu).
79 Źródła historyczne wspominają jedynie o istnieniu w latach 1639–1648, w twierdzy Kudak nad Dniemrem na Ukrainie, szkoły kształcącej w ograniczonym zakresie dowódców dla pododdziałów piechoty powołanej przez hetmana koronnego Stanisława Koniecpolskiego – CGIA: F.P.–1187, f. 31 *Wojenne wospitanie*. Dokumenty w większości to luźne kartki, są szczątkowe, w bardzo złym stanie; częściowo zachowany jest akt fundacyjny szkoły piechoty, wykaz nazwisk (bez imion) kadry nauczającej, głównie pochodzenia polskiego (Kamieniecki, Sieczkowski, Strus) i niemieckiego – Becker, Hoffmann, Mayer, Müller, widnieją także słabo czytelne nazwiska 3 szwedzkich (holenderskich?) oficerów: Gustavsson, Larsson, Jansson; szkoła istniała do 1648 r., tj. do czasu upadku twierdzy po wojnie kozackiej. „Szkoła infanterskiej” w Kudaku nie była jednak zakładem edukacyjnym w dzisiejszym słowa tego znaczeniu. Słuchacze wiedzę praktyczną zdobywali w trakcie służby – na bazie stacjonującego w twierdzy polsko-niemieckiego pułku oficerowie-instruktorzy ćwiczyli nowo przybyłych adeptów w rzemiadle wojskowym. Nie odbywały się wykłady teoretyczne. Słuchacze w liczbie około 600 wchodzili w skład garnizonu twierdzy. Komendantem twierdzy i zarazem szkoły był płk Krzysztof Grodzicki.
80 Sprawa utworzenia szkoły wojskowej permanentnie powtarzała się w „articuli pactorum convertorum” – „pactach conventach”. W dawnej Polsce była to umowa sejmowa szlachty z nowo obieranym królem, określająca główne zobowiązania polityczne i finansowe wszystkich polskich królów – elektorów; jednak realizacja zapisów była stale z różnych przyczyn odkładana (głównie z powodu wadliwego systemu finansowego państwa oraz licznych przywilejów bogatej szlachty i możnowładztwa); pierwsza urzędowa wzmianka na temat szkoły rycerskiej znajduje się w „pactach conventach” pierwszego króla elekcyjnego Henryka Walezjusza z 1573 r.
Tym bardziej teoretycznej wiedzy wojskowej nie posiadały masy żołnierskie. Stanowiły one żywioł bitny, ale jednocześnie zacofany i zabobonny. Idee humanizmu docierały do nich w nikiłym stopniu.
Jak w każdej armii, podczas wojny często dochodziło do konfliktów z ludnością cywilną. Była ona niejednokrotnie obiektem aktów grabieży, gwałtów, podpalen, dewastacji dokonywanych przez wojsko. Stąd też akty prawne, wydawane przez wysokich urzędników królewskich i samych hetmanów, surowo zakazywały takich procederów, nakazując jednocześnie bezwzględne respektowanie praw krajowych i regionalnych obyczajów. Naruszający zapisy prawne żołnierze mieli być ścigani i karani – do kary śmierci włącznie. Wspominają o tym np. zarządzenia króla Władysława IV, w których czytamy: *W cudzej i naszej ziemi nie ma się nikt wazyć, lub w mieście lub we wsi, w kościołach, szpitalach, szkołach, młynach ognia zakładać, także i pieców do pieczenia chleba, domów, budynków rujnować i wywracać, kuzien, pługów i inszych rolnych sprzętów; a ktoby inaczej uczynił, ma być na gardle jako rozbójnik karany*81. Podobne zakazy spotykamy również w dokumentach urzędowych hetmana Krzysztofa Radziwiłła z 1635 roku82. W praktyce jednak zalecenia prawne nie zawsze odnosiły zamierzony skutek, nie były przez wojsko respektowane. Stanowiło ono siłę, której w ówczesnej Rzeczypospolitej nikt i nic nie był w stanie się opierać.
Szlachta i Kościół poprzez stosowne przepisy prawne w zdecydowanej większości skutecznie zabezpieczały swoje dobra. Rekwizycji, rabunków zabraniały surowe przepisy wojskowe oraz istnienie tzw. nieuchronności kary83. Akty nieprawości, wymuszeń, zabórów mimo istniejących zakazów dotykały w znacznym stopniu ludność cywilną, głównie padała ich ofiarą ludność chłopska i mieszczanie. Sytuacja taka powodowała, że więzi armii ze społeczeństwem były bardzo słabe. Pojawienie się większych oddziałów zbrojnych zawsze budziło niepokój wśród ludności cywilnej.
Kwestie karności, praktyki dyscyplinarnej były problemami trudnymi, budzącymi wiele kontrowersji lecz dostrzeganymi przez część dowódców wojskowych. Podejmowano różne środki perswazji (głównie słownej) mające ograniczyć niekorzystne zjawiska w życiu wojska. W akcje uwiadamiającą i wyjaśniającą aktywnie włączyło się także duchowieństwo. Jednak wobec rozpoznania żywiołu wojskowego, niskiego uwiadomienia obywatelskiego, braku należytego wykształcenia w większości przypadków nie przyniosły one zakładanego efektu. Jedynym sprawdzonym i stosowanym ówcześnie środkiem oddziaływania „wychowawczego”, dyscyplinującym masy żołnierskie była kara, strach przed jej surowością i nieuchronnością.
Wartość bojowa, jak i dyscyplina pospolitego ruszenia były niskie. Niesubordynacja, buntys, zamieszki, samowolne oddalenia w wojsku były częstym zjawiskiem. Dlatego kwestie dyscypliny wojskowej wielokrotnie stawały się przedmiotem debat sejmowych.
---
81 *Króla Władysława IV artykuły wojsku cudzoziemskiemu opisane, 1633–1648*, Tytuł XVI, *O spaleniu i złodziejstwie*, art. 1, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 77.
82 *Krzysztofa Radziwiłła hetmana wielkiego litewskiego artykuły wojskowe, 1635 r.*, art. 22, 23, 24, Biblioteka Narodowa, rkps. 309 (do czasów współczesnych zachowała się jedynie kopia z I poł. XVII w.).
83 Tamże, art. 25; *Grzegorza Chodkiewicza hetmana dwornego litewskiego artykuły dla rotmistrzów na zamku w Pernawie*. Weden, 2 kwietnia 1562 r., art. 18, Biblioteka Jagiellońska, rkps. pol. 107; *Jana Chodkiewicza starosty żmudzkiego artykuły dla wojska w leżach pod Ułą 1564 roku*, art. 13, Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 37.
i znajdowały swoje odniesienie w publikacjach dotyczących armii. Od połowy XVI wieku do końca istnienia niepodległej Rzeczypospolitej sejm podjął aż 22 uchwały w sprawie dyscypliny, porządku wojskowego. Na przykład uchwała z 1609 roku zakazywała wszelkich buntów, konfederacji i przewidywała za ich wszechznanie surowe kary. *Buntów i konfederacji żadnych* – czytamy w niej – *wyjeżdżania w dobra Nasze duchowne i świeckie czynić, aby się żołnierze nie ważyli, sub poena capitis, infamiae et, confiscationis bonorum…*⁸⁴ (pod karą śmierci, utraty praw obywatelskich, konfiskaty dóbr). Podobnie rzecz określały regulaminy wojskowe z 1648 roku, wydane w obozie pod Hłuskiem przez hetmana polnego Janusza Radziwiłła⁸⁵.
Wielu dowódców, pragnąc utrzymać w ryzach żywioł wojskowy, wyznawało zasadę: „gdzie kaźń – tam bojaźń”. Wymierzało bardzo surowe kary na przewinienia (np. grabież kościołów, kupców, targnięcie się na przełożonego, gwałty kobiet, utratę broni), często stosując karę śmierci wykonywaną publicznie przed zgromadzonymi pododdziałami wojska.
Za jedno z największych przestępstw uważano nieuzasadnione poddanie nieprzyjacielowi twierdzy, zamku, obozu warownego. Poczytywano to jako objaw tchórzostwa, braku ducha bojowego, jako zdradę stanu. Za to przestępstwo winnych karano śmiercią połączoną z karą „na honorze i czci”⁸⁶. Z dzisiejszego punktu widzenia trudno jest ocenić, która z sankcji była surowsza. Przewinienia, za popełnienie których stosowano karę honorową, były nie mniej groźne i dotkliwsze od tych, za które wymierzano karę śmierci. Można tu tylko dodać, iż faktem jest, że w Polsce w omawianym okresie formalnie wysoko ceniono honor żołnierski.
Praktyka dyscyplinarna nie zawsze była zgodna z duchem uchwalanych ustaw sejmowych czy artykułów hetmańskich. Surowiej karano żołnierzy pochodzenia plebejskiego. Łagodniej szlachtę, tzw. towarzyszy, chociaż to oni byli sprawcami większości wykroczeń, przestępstw.
W omawianym okresie powstają zaczątki instytucji sądów wojskowych przy urzędzie hetmańskim. Pierwsze wzmianki dotyczące funkcji sędziów wojskowych, *mistrzów sprawiedliwości*, którym nakazany jest bezwzględny szacunek i poważanie, spotykamy w zarządzeniach dyscyplinarnych pochodzących z 1572 r., wydanych przez hetmana Krzysztofa Myszkowskiego⁸⁷. Wspominają o nich również dokumenty wojskowe Stefana Batorego z 1581 r.⁸⁸
W praktyce dyscyplinarnej, oprócz dolegliwości karnych, stosowano liczne nagrody i wyróżnienia. Stanowiły one (i stanowią po dziś dzień) bardzo skuteczny środek wychowawczego oddziaływania na morale żołnierzy. Otrzymywali je zrówno pojedynczy
---
⁸⁴ Cyt. za: S. Kutrzeba, *Polskie ustawy i artykuły wojskowe od XV do XVIII wieku*, Kraków 1937, s. 170.
⁸⁵ *Janusza Radziwilla hetmana polnego w. Ks. Litewskiego artykuły wojskowe, 13 października 1648 r.*, art. 10 (oryginał nie zachował się, w archiwum w Nieświeżu jest kopia pochodząca z 1754 roku, rkps. 41).
⁸⁶ *Powieczenie wojenne przesłane przez Floriana Zabrzydowskiego Mikołajowi Radziwiłłowi…*, art. 42, 43; *Grzegorza Chodkiewicza hetmana wielkiego litewskiego artykuły żołnierskie, Po r. 1566*, Art. XXX, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 68; *Króla Władysława IV artykuły wojsku cudzoziemskiemu opisane, 1633–1648*, Tytuł X, *O podaniu zamków i fortec*, art. 1 i 2, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 67.
⁸⁷ *Krzysztofa Myszkowskiego hetmana tempore interregni artatyły dla wojska na granicach śląskich, Kaski, 1 listopada 1572 r.*, art. 25, Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 62.
⁸⁸ *Króla Stefana Batorego artykuły wszemu rycerstwu w obozie pod Woróncem, 10 sierpnia 1581 r.*, art. 7, Muzeum Czartoryskich w Krakowie, rkps. 2713 (oryginal).
żołnierze, jak i całe pododdziały za wyjątkową waleczność, odwagę, poświęcenie na polu bitwy. Za wybitne zasługi (np. zdobycie nieprzyjacielskiego sztandaru) przywracano utracone prawa szlacheckie i nobilitowano, stosowano także wykup z niewoli i inne. Ciekawa i wartą przytoczenia, jak sadzę, jest wypowiedź w tym względzie Andrzeja Frycza Modrzewskiego: tym, którzy przeciwko nieprzyjacielowi zacznie a mężnie sobie poczeli, tym poczciwością i zapłatą to niech będzie nagradzano; bo to jest sprośna rzecz, aby ci, którzy się w niebezpieczność śmierci dla ojczyzny wdali, nie mieli godnej męcza swego i cnoty swej zapłaty odnieść – a pochlebcy, lichwiarze i którzy pieniądze zbierać umieją, wszelkich pożytków używać mieli. Za dawnych czasów tak wielkie baczenie miano na ludzi mężnie, którzy broniąc ojczyzny mężnie sobie poczynali, albo czego zacnego dokazali, iż z niewolników wolnemi, a z chłopów szlachecicami je uczyniono i inszemi dobrodziejstwy im nagradzano.
Od dowódców wymagano dobrej znajomości podwładnych, utrzymywania dyscypliny i porządku wojskowego. Zobowiązani byli osobistym przykładem dawać wzór postępowania, lojalności, uczciwości, dbałości o mienie wojskowe, wyszkolenie podwładnych, przestrzegania regulaminów, zarządzeń przełożonych.
Fakt wielości artykułów, zarządzeń hetmańskich dotyczących dyscypliny, porządku, mienia wojskowego może świadczyć o tym, iż z karnością wojskową nie było najlepiej w omawianym okresie, ale wynikało to także z tego, że każdy hetman miał prawo do wydawania swoich regulaminów dla podległych sobie wojsk.
O ile w zapisach odnoszących się do wojska w średniowieczu odnaleźć można tylko wzmianki o idei wychowania wojskowego, o tyle w piśmiennictwie XVI i XVII w. dostrzegamy jej znaczny rozwój. Wpłynęły na to przemiany w wielu dziedzinach życia społeczno-gospodarczego, politycznego, ewolucja techniki i sztuki militarnej. Odrodzenie niosło z sobą postępowe idee humanistyczne, przywracające wiarę w wychowanie, liczne nowinki naukowe, wpływające na rozwój technicznej myśli wojskowej. Unowocześniało uzbrojenie, wzrastała ranga piechoty i artylerii na polu walki. Sprawy wojska i obronności znajdowały się w centrum uwagi króla, dworu, miały swoje odzwierciedlenie w pracach sejmowych. Szereg twórczych pomysłów, propozycji, myśli z obszaru wychowania (moralnego, obyczajowego i fizycznego) zawierały publikowane traktaty wyższych dowódców i urzędników państwowych. Wspominano o nich w części wcześniejszej niniejszego opracowania.
Analiza treści tych traktatów pozwala na stwierdzenie, iż początki idei wychowania swoimi korzeniami sięgają późnego średniowiecza. Ich rozwój wiąże się z okresem odrodzenia. Powstały wówczas znakomite rozprawy, w których na tle rozważań ogólno-wychowawczych podjęto próby opracowania zaleceń, propozycji rozwiązań w obszarze wychowania wojskowego. Analiza wysuwanych postulatów pozwala na wyodrębnienie dwóch nurtów: radykalnego i dworskiego.
---
89 A. F. Modrzewski, *O poprawie…*, s. 451.
90 Zob. zapisy: Grzegorza Chodkiewicza hetmana wielkiego litewskiego artykuły żołnierskie, *Po r. 1566*, Artykuł XLV, Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, rkps. 68; Krzysztofa Myszkowskiego hetmana tempore interregni artykuły dla wojska na granicach śląskich, Kaski 1 listopada 1572 r., Art. 34: Zachowanie rotmistrzów..., jako się mają zachowywać w służbie Rzeczypospolitej i ku popisu, Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego, rkps. pol. 62.
91 Jednolite regulaminy dla całości wojska zostały opracowane i przyjęte mocą konstytucji sejmowej w 1775 r.
Czołowymi przedstawicielami pierwszego z nich byli: Szymon Marycjusz i Andrzej Frycz Modrzewski. Formułowane przez nich nowatorskie projekty wykraczały poza ustrojowe ramy feudalizmu, np. obsadzanie stanowisk dowódczych według posiadanej wiedzy, doświadczenia czy prowadzenia szerokiej działalności wśród żołnierzy mającej na celu podniesienie ich świadomości obywatelskiej, narodowej, patriotyzmu. Istotnym był również postulat utworzenia szkół wojskowych przygotowujących zawodowe kadry oficerskie.
Mikołaj Rej i Łukasz Górnicki wypowiadaли się za wychowaniem dworskim, które – ich zdaniem – powinno wystarczyć młodzieży szlacheckiej.
Analizując początki wychowania wojskowego w Polsce, należy podkreślić, iż zarówno idee nurtu postępowego, jak i dworskiego nie były powszechnie znane, objęły tylko nieliczne elity polityczne, wojskowe lub pedagogiczne społeczeństwa polskiego i tym samym nie wywarły znaczącego wpływu na praktykę wychowawczą w wojsku. Wielu dowódców starało się wpoić w świadomość podwładnych zrozumienie dla obrony polskiej racji stanu, potrzebę wolności, niezależności, lecz usiłowania te często kolidowały z rzeczywistością otaczającą masy żołnierskie. Negatywny wpływ na odbiór przekazywanych treści wywierały między innymi powszechne trudności aprowizacyjne wojska, nieregularność w wypłacaniu żołdu, zmuszanie żołnierzy do asystowania, a często i do aktywnego uczestnictwa w poborze podatków itp. Wykorzystywanie sił zbrojnych do tłumienia wystąpień uciskanej ludności, zażegnywania konfliktów wewnętrznych i rozwijywania antagonizmów między magnatami – nierozumianych przez prostego żołnierza, jak też prowadzenie zaborczych wojen nie wpływało pozytywnie na stan moralny tego środowiska. W tych warunkach z reguły bodźcem do działania żołnierzy na polu walki oprócz częściowego zrozumienia, utożsamiania się z tradycjami orężnymi i tradycjami przodków, były: lęk przed karą za tchórzostwo i niewykonanie rozkazu oraz perspektywa udziału w zdobyczach wojennych.
Dyscyplina wojskowa w XVII i praktycznie całym kolejnym stuleciu była oparta nie na ambicji, honorze, zrozumieniu powinności żołnierskich wobec ojczyzny, lecz na strachu. W zasadzie przestrzegano, że kadra dowódcza szczebla najniższego nie używała siły w stosunku do żołnierzy, ale na przykład już sierżantowi wolno było używać kija, batoga do wymierzania kar i zaprowadzania porządku w sytuacjach szczególnych. Skargi wolno było składać tylko indywidualnie, a nie zbiorowo, w sumie stosunek do żołnierza daleki był do humanitaryzmu, nosił elementy srogości, bezwzględności.
Wysiłki czynione przez część środowiska postępowej kadry dowódczej, rozumiejącej i akceptującej potrzebę dokonania przewartościowały w koncepcjach edukacji wojskowej, oraz cywilnych autorów nowatorskich i cennych projektów przeobrażeń w praktyce wychowania żołnierskiego, po części przyniosły zakładany efekt. Wiele z wysuwnych postulatów, idei stopniowo znajdowało trwałe miejsce w świadomości zarówno kadry, jak i żołnierzy, przenikały także do umysłów ludności cywilnej. Niewątpliwie należy do nich
---
92 Zob. np.: *Wybór pism pedagogicznych*, oprac. S. Skoczek, Wrocław 1956; J. Sikorski, *Polskie piśmiennictwo wojskowe*...
93 M. Rej, *Zwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawom jako we zwierciadle przypatrzyć*. Kraków, Wydaj J. Czubak i J. Loś, 1914; M. Rej, *Wybór pism*, oprac. J. Śląski. Warszawa 1979; Ł. Górnicki, *Dworzanin polski*, (wyd. 1954 r.); zob. też: Ł. Kurdybacha, *Staropolski ideal…; Wybór pism pedagogicznych Polski doby odrodzenia*...
zaliczyć ukształtowanie w społeczeństwie umiłowania wolności, rozumienia pojęcia ojczyzny i jej obrony (słynne hasło: „za króla i ojczyznę – bij zabić”), potrzeby konsolidacji, ofiarności na rzecz kraju w sytuacjach zagrożenia niepodległego bytu, męstwa i odwagi na polu walki, wytrzymałości na trudy i znoje wojenne, honoru osobistego, wierności religii i Kościołowi katolickiemu. Wartości te były wyróżnikiem rodzimego stanu rycerskiego i funkcjonowały w ideologii szlacheckiej. Obowiązywały w armii, która dała Rzeczypospolitej wielkość i sławę.
WYCHOWANIE WOJSKOWE W WIEKU XVIII
W XVII stuleciu zaznaczyła się wyraźna strukturalna zapaść państwa i społeczeństwa. Kryzys nie oszczędził również sił zbrojnych. Potrzeby państwa, w tym wojska, nie odpowiadały realnym możliwościom skarbu. Przyczynił się do tego cały system polityczno-podatkowy, a także doktryna ideologiczna szlachty, wedle której obowiązek udziału w pospolitym ruszeniu zwalniał ją od odpowiedzialności finansowej za stan obronności państwa. Polska wkroczyła w osiemnaste stulecie w wyjątkowo niekorzystnej sytuacji tak wewnętrznej, jak i międzynarodowej. Po wyniszczających kraj wojnach, jakie Polacy zmuszeni byli prowadzić w XVII w., nastąpiło wyraźne pogorszenie zarówno sytuacji ekonomicznej, jak i militarnej. Trudności ekonomiczne i klęski wojenne spowodowały nasilenie procesów dezintegracyjnych w społeczeństwie zarówno na płaszczyźnie wewnętrzno-klasowej, jak i międzyskładowej, gdzie zaostrzyły się konflikty interesów i wzrost napięcia. Procesy te były także zauważalne na niwie ogólnospołecznej w postaci silnej ksenofobii i nietolerancji, tendencji do akcentowania odrębności tradycyjnych lub nowo powstających zamkniętych społeczeństwach lokalnych, opartych przede wszystkim na więzach bliskiego pokrewieństwa, sąsiedztwa. Oslabieniu ulegała tak silne w dobie Odrodzenia tendencje jednoczeniowe i centralistyczne.
Od osiemnastego stulecia pogłębia się również polityczny rozkład Rzeczypospolitej, obejmując władzę ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą i wojskową. Sytuację tę bardzo obrazowo scharakteryzował Hugo Kołłątaj, mówiąc, że Polska nierządem stoi. Przyczyny tego stanu rzeczy były bardzo złożone. Do zasadniczych zalicza się wyniszczenie ludności ciągłymi wojnami, upadek gospodarczy państwa, niesprawiedliwe rozłożenie podatków obciążających głównie warstwy najuboższe, brak zaufania do królów z dynastii Sasów, występująca decentralizacja ustroju państwowego. Niemoc finansowa państwa powodowała brak środków na utrzymanie odpowiednio silnej armii. W rezultacie liczebność wojska spadła do minimum. Niepłatny i często głodujący żołnierz skłonny był
---
94 T. Hołówko, *Oficer polski*, Warszawa 1921, s. 24.
95 Zob. np. badania Bohdana Baranowskiego (*Życie codzienne małego miasteczka w XVII i XVIII wieku*, Łódź 1975), Stanisława Herbsta (*Historia wojskowości: treść, metoda i metodologia*, Warszawa 1961; *Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794 roku*, Warszawa 1983) czy Jana Wimmera (*Historia piechoty polskiej do roku 1864*, Warszawa 1978; *Dawne wojsko polskie XVII i XVIII w.*, Warszawa 2006).
96 Szczególnie dotkliwe dla Polski były: wojny kozackie (1648–1654) oraz wojna północna (1700–1721).
97 Na temat nastrojów ksenofobii wśród polskiego społeczeństwa w XVII w. pisze m.in. J. Tazbir, *Jezuici między Rzeczpospolitą a Rzymem*, w: *Szkice z dziejów papiestwa*, T. I, red. I. Koberdowa, J. Tazbir, Warszawa 1988, s. 96–97.
98 Słowa te wypowiedział Kołłątaj podczas inauguracji obrad sejmowych w dn. 28 czerwca 1791 r. Kołłątaj otwierał wówczas dyskusję nad tworzonym prawem cywilnym i karnym. Pisze o tym m.in. M. Klimowicz, *Oświęcimie*, Warszawa 1972, s. 9.
do buntów i dezercji. Złe warunki służby stały się przyczyną upadku ducha moralnego wojska i jego dyscypliny.
Skutkiem głębokiej dezorganizacji życia wewnętrznego, niewydolnego aparatu administracyjnego, niekorzystnej sytuacji w nauce i oświatie\(^{99}\), braku sprawnego wojskowego ośrodka decyzyjnego zapewniającego realizację spójnej polityki obronnej – nastąpił upadek wojskowości polskiej\(^{100}\). Wszelkie próby reform, w tym odbudowy wojska, rozbiły się o intrigi obcych mocarstw, niechęć magnaterii obawiającej się wzmocnienia władzy monarszej oraz egoizm szlachty unikającej podatków na wojsko i na sprawy obronności kraju.
Okres reform wojskowych rozpoczął się dopiero po objęciu tronu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764–1795), w obliczu nadciągającego realnego zagrożenia utraty niepodległości. Nowe spojrzenie na polską rzeczywistość niewątpliwie przyniosły napływające do Polski nowe prądy kulturowe związane z epoką Oświecenia. Na polskim gruncie przyczyniło się ono do aktywizacji części społeczeństwa, której na sercu leżało dobro Rzeczpospolitej. Wydawać by się mogło, że epoka Oświecenia, tak jak na zachodzie Europy\(^{101}\), powinna wywarzeć także znaczący wpływ na kwestie wychowania wojskowego, ożywienia polskiej myśli wojskowej. Tymczasem w Polsce postępujący kryzys wojskowości osłabił te wpływy. Mimo podejmowanych prób naprawy\(^{102}\), do których można zaliczyć założenie przez Stanisława Konarskiego Collegium Nobilium, w 1765 r.
---
\(^{99}\) Brak było bodźców dla rozwoju życia kulturalnego narodu, niemoc ogarnęła działalność intelektualną. Zmiany następowały dopiero w latach trzydziestych, wraz z przenikaniem z Zachodu idei oświeceniowych.
\(^{100}\) Por. A. Bocheński, *Dzieje głupoty w Polsce*, Warszawa 1996, s. 71. Występowały problemy z wyegzekwowaniem należnych państwu podatków, szlachta nagminnie uchylała się od służby wojskowej, uwidoczniły się zaniebędowane od dawna niedostatki w wyszkolonych kadrah dowódczych, żołnierskich, rezerwach ludzkich, w opłakanym stanie znajdowała się infrastruktura obronna państwa, praktycznie Polska nie dysponowała własnymi zakładami zbrojeniowymi; zob. też: C. Clausewitz, *O wojnie…*, s. 450.
\(^{101}\) Europejską myśl wojskową omawianego okresu reprezentują tacy wybitni teoretycy wojskowi jak: Anglik Henry Humphery Evans Lloyd; Francuzi, gen. Antoine Marasie de Pas markiz de Feuquierras, Jean Charles de Folard, marszałek Jacques Francois de Chastenet markiz de Puysegur, książę Maurycy Saski, Jacques Antonie Guibert; Hiszpan Alvaro Navia Vigil markiz den Santa Cruz de Marcenado; król pruski Fryderyk II, Dietrich von Bulow – zob. L. Wyszczelski, *Historia myśli wojskowej*, Warszawa 2000, s. 115 i nast. Wymienieni teoretycy wojskowi w swych pracach podejmowali, obok analizy doświadczeń edukacji wojskowej, doświadczeń konfliktów militarnych lat minionych i prowadzonych współcześnie, także problematykę przyszłego pola walki. Skłaniały ich do tego przede wszystkim postęp techniki wojskowej, zmiany strukturalne w samej armii, które niejako stymulowały tworzenie nowych koncepcji taktycznych, wizji edukacji, szkolenia żołnierzy. Ich dorobek na trwałe zapisał się w historii światowej myśli wojskowej.
\(^{102}\) W XVIII stuleciu zaczęło docierać do politycznej świadomości części szlachty, że armii trzeba powiększyć. Aukcje wojska – jak to nazywano – postuluły liczne głosy na sejmach, począwszy od 1736 r. Jednak, mimo zgodnej na ten temat opinii, nawet reformy wywodzące się z programu Czartoryskich i realizowane od 1764 r. nie przyniosły zadawalających efektów – por. *Społeczeństwo polskie…*, s. 317. Na uwagę zasługują także myśli autora *Przestróg dla Polski* stawiającego postulat, aby każdy obywatel był w stałej gotowości do obrony kraju: *powinien umieć zwyciężać i gniebić nieprzyjaciele kraju swoego* – S. Staszic, *Pisma i wypowiedzi pedagogiczne…*, s. L. Z tego założenia wyprowadzał Staszic postulat wyrobienia umiejętności posługiwania się bronią i służby wojskowej młodzieży. Umiejętności żołnierskie Staszic włączał do programu „nowiciatu obywatelskiego”, stanowiącego jak gdyby trzon wychowania, mającego na celu przygotowanie młodzieży szlacheckiej, mieszczańskiej i chłopskiej do wypełniania obowiązków społecznych, jako dobrych obywateli – S. Staszic, *Pisma i wypowiedzi…*, s. 25 i 270 (przypis nr 25); tenże, *Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego*, w: *Dzieła*, T. I, Warszawa 1816, s. 3–5, 17, 26–28; zob. też: S. Kot, *Historia wychowania*, T. 2, Lwów 1934. s. 119.
Szkoły Rycerskiej czy działalność Komisji Edukacji Narodowej\textsuperscript{103}, jeszcze mocniej niż w XVII w. uwidocznił się kryzys polskiej myśli wojskowej\textsuperscript{104}.
Zewnętrzne zagrożenie niepodległego bytu państwowego, głęboki kryzys ekonomiczny i polityczny, postępująca wewnętrzna anarchia i destrukcja struktur administracji oraz upadek moralny\textsuperscript{105} spowodowały, że wśród części społeczeństwa, szczególnie patriotycznie myślącej, skupionej wokół króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, stopniowo narastał niepokój, postawy krytyczne wobec rzeczywistości, dostrzegano absurdalność istniejącego stanu oraz pilną potrzebę, nieuchronność dokonania gruntownych zmian w wielu dziedzinach ówczesnego życia społecznego, politycznego, ekonomicznego i gospodarczego. Przed Rzeczpospolitą stanął dylemat – albo dalsze pogłębianie rozstroju państwowego, którego skutki musiała być katastrofalne, albo reforma. Ujęcie twardą ręką wzrastającego sobiepaństwa było koniecznością chwili. Związane z osobą monarchy środowisko reformatorskie podejmując dzieło naprawy stany Rzeczypospolitej, dzieło europeizacji stosunków krajowych, za punkt odniesienia swych działań przyjęło stosunki panujące w rozwiniętych krajach Europy Zachodniej\textsuperscript{106}. Dostrzeżono, że przyjęcie z Zachodu nowych form organizacji państwa, nowych idei, wzorców osobowych, postaw wobec świata to jedyna szansa zachowania przy życiu słabnącej Rzeczypospolitej.
Polskie siły zbrojne u progu osiemnastego stulecia charakteryzują się niskimi stanami osobowymi, przestarzałym i wyeksploatowanym uzbrojeniem i wyposażeniem nieodpowiedającym ówczesnym standardom europejskim. Poważnymi mankamentami armii były również: struktura organizacyjna, niedostateczny poziom przygotowania specjalistycznego i wykształcenia ogólnego kadry dowódczej, niski poziom dyscypliny. Innym problemem rzucającym na jednolitość, całość sił zbrojnych, gotowość bojową było posiadanie przez magnatów tzw. prywatnych oddziałów wojskowych, niejednokrotnie stanowiących dość pokaźną liczebnie siłę\textsuperscript{107}, oraz powoływanie przez władze regionalne
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[103] W ślad za Szkołą Rycerską stopniowo powstawaly, wzorowane na Korpusie Kadetów, inne zakłady wojskowe. Różniły się one jednak dość zasadniczo od szkoły królewskiej oraz między sobą strukturą organizacyjną, programami kształcenia, zakresem oddziaływania. Zakłady te były placówkami małymi i zostały rozproszone przez wypadki lat 1792–1794, zanim zdolały okrzesnąć. Szerzej na ten temat piszę w rozprawce zatytułowanej \textit{Wołanie o szkołę rycerską w Rzeczypospolitej} opublikowanej w „Przeglądzie Historyczno-Oświatowym” 2007, nr 3.
\item[104] L. Wyszczelski, \textit{Historia myśli…}, s. 127.
\item[105] J. Maciejewski, \textit{Oświecenie polskie, początek formacji, jej stratyfikacja i przebieg}, w: \textit{Problemy literatury polskiej okresu Oświecenia}, red. Z. Goliński, Wrocław 1977, s. 88; zob. też: T. Kostkiewiczowa, \textit{Polski wiek światel. Obszary swoistości}, Wrocław 2002.
\item[106] Gdy ideologia i wzory Oświecenia docierały do Polski, był to już prąd w pełni rozwinięty w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Anglii i Francji; u jego podłoża leżała wiara w potęgę rozumu ludzkiego, który wyzwolony z dogmatów scholastycznych miał się stać głównym źródłem poznania. Na przesłankach racjonalistycznych zamierzano oprzeć nową moralność oraz zreformować dotychczasową organizację społeczeństwa – zob. np. \textit{Historia wychowania}, T. I, red. L. Kurdybacha, Warszawa 1967, s. 573 i nast.; J. Maciejewski, \textit{Oświecenie polskie początek formacji, jej stratyfikacja i przebieg}, w: \textit{Problemy literatury polskiej okresu Oświecenia}, red. Z. Goliński, Wrocław 1977; W. Smoleński, \textit{Przewrót umysłowy w Polsce w XVIII w.}, Warszawa 1949, M. Klimowicz, \textit{Oświecenie}, Warszawa 1998; P. Chaunu, \textit{Cywilizacja wieku Oświecenia}, Warszawa 1989; Z. Libera, \textit{Wiek oświecony}, Warszawa 1986; T. Kostkiewiczowa, \textit{Polski wiek światel}...
\item[107] Były to tzw. wojska „panieccie” – np. Wiśniowieckich, Ostrogskich, Potockich, Radziwiłłów, Sapiehów, Zamoyskich, Chodkiewiczów i innych, wspomina o nich m.in. Marian Kukiel w \textit{Zarysie historii wojskowości}, Londyn 1949, s. 44; zob. też: \textit{Polska w epoce odrodzenia}..., (wyd. 1986 r.), s. 297; I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Żarnowski, \textit{Społeczeństwo polskie}..., s. 315.
\end{itemize}
\end{footnotesize}
na swoje potrzeby autonomicznych pododdziałów zbrojnych, a także tzw. pospolite ruszenia obejmujące znaczną ilość szlachty będącą w swej masie mocno niesubordynowanym elementem żołnierskim, którego wyszkolenie pozostawiało wiele do życzenia. Prywatne wojska magnackie pogłębiały słabość państwa, a ich likwidacja napotykała na duże opory – była praktycznie w ówczesnych realiach społeczno-politycznych nie do zrealizowania. Siły te, jak dowiodła tego historia, były czynnikiem pogłębiającym anarchię wewnątrz kraju, stanowiły rodzaj wojska nadwornego, wykorzystywanego przez lokalnych magnatów dla swych partykularnych celów.
Osiemnaste stulecie w historii polskiej wojskowości, a szczególnie jego pierwsza połowa zapisała się również zastojem polskiej myśli wojskowej. Wyróżnie zaznacza się brak nowych twórczych osiągnięć. Są to czasy, w których pojawiają się tendencje systematyzowania i popularyzowania wcześniejszych zdobyczy intelektualnych. Sytuacja ta znajduje odzwierciedlenie również w dziedzinie piśmiennictwa wojskowego. W tym obszarze uwagę zwracają tylko dwie prace autorstwa Jana Joachima Kampenhausena\(^{108}\) i Wojciecha Bystrzonowskiego\(^{109}\). Prace te, poruszające m.in. kwestie taktyki, artylerii, budowy fortec, szkolenia, nie noszą znamiot prac odkrywczych, nie wnoszą nic nowego do tematyki wojskowej, niemniej są pożyteczne, przyczyniają się bowiem poprzez liczne wznowienia do zapoznania dość szerokich kręgów czytelniczych z zagadnieniami związanymi z obronnością kraju – czyniąc to w sposób kompetentny, odwołując się do europejskiej literatury fachowej i encyklopedycznej. Obaj autorzy – co wymaga podkreślenia – stali na stanowisku, że dowodzenie wojskiem powinno powoływać w rekah doświadczonych praktyków wojskowych, gruntownie wykształconych w rodzimych szkołach wojskowych, a nie ludzi zamożnych i utytułowanych.
Opracowania Kampenhausena i Bystrzonowskiego stanowią w pewnym sensie konsekwencję stosunków panujących w ówczesnym szkolnictwie polskim. Ponieważ szkolnictwo wojskowe w czasie w którym powstały wspomniane powyżej prace w dzisiejszym rozumieniu praktycznie w Polsce nie istniało\(^{110}\), mimo iż zainteresowanie problematyką wojskową w kręgach szlacheckich należało do dobrego tonu. Wychodząc naprzeciw zainteresowaniom części szlachty, by ich synowie nabywali podstawową wiedzę z zakresu rzemiosła wojskowego, niektóre kolegia pijarskie (np. Warszawa, Łowicz, Piotrków Trybunalski, Szczuczyn) i jezuickie (np. Jarosław, Kalisz, Krasnystaw, Lwów, Brześć nad Bugiem, Krośno) kształcące młodzież szlachecką, wprowadziły do swych programów
---
\(^{108}\) J. J. Kampenhausen, *Chwala y Apologija Kopiy i Pik cum refutatione niektórych zarzutów przeciwko nim*. Kalisz 1737; zob. też: Biogram Jana Joachima Kampenhausena opracowany przez J. Gierowskiego, PSB, t. 11, 1964–1965, s. 590–592. Inne prace tego autora to: *Obserwacje do wojennych operacyjji i akcyj dla komenderującego oficera. O sztukach i przykładach wojennych albo de stratagemmatibus*, *Sen albo też różne myśli o musztrze polskiej*, czteroczęściowy rękopiśmienny zbiór artykułów wojskowych i przepisów – Biblioteka PAN w Kórniku, rkps. nr 974.
\(^{109}\) W. Bystrzonowski, *Informacja matematyczna, rozumie ciekawego Polaka, świat cały, niebo, y Ziemię y co na nich jest w trudnych kwestyach y praktyce temuż ułatwiająca*. Lublin 1743; zob. też: biogram Bystrzonowskiego napisany przez ks. S. Bednarskiego TJ., PSB, t. 3, 1937, s. 176.
\(^{110}\) Dopiero u schyłku niepodległości powstała pierwsza z prawdziwego zdarzenia uczelnia wojskowa – Szkoła Rycerska. Polacy pragnący poznać najnowsze osiągnięcia sztuki militarnej studiowali na uczelniach wojskowych w krajach zachodnich, m.in. w Akademii Rycerskiej w Luneville, którą założył król Stanisław Leszczyński zmuszony do emigracji z kraju. Mury tej uczelni opuściło dwudziestu kilku oficerów z Polski – zob. A. Cwer, *Wolanie o szkołę rycerską…*, s. 48.
elementy wiedzy wojskowej\textsuperscript{111}. Odpowiednie wykłady, noszące zwykle nazwę „architec-
tura militaris”, obejmowały głównie zagadnienia artylerii, inżynierii wojskowej z naci-
skiem na fortyfikację stałą (stad nazwa zajęć) i ewentualnie taktyki. Wybrane wiado-
mości z obszaru wojskowości przekazywano uczniom także w warszawskim Collegium
Varsaviense (Colegium teatynskie)\textsuperscript{112}. Wykładowcy tej dyscypliny nie pozostawili jednak
po sobie żadnych drukowanych podręczników, zdarzało się jednak, że ich byli uczniowie
wydawali w formie książkowej rodzaj skryptów z wykładów, utrwalając w ten sposób
stan wiedzy wojskowej w danym zakładzie edukacyjnym. Najbardziej znaną tego typu
publikacją jest \textit{Scientia atrium militariom architecturam pyrotechnicam, tacticam, pole-
micam, perspectivam complectens, sive lectiones (Nauka sztuki wojennej)} Ignacego Bo-
gatki, wydana we Lwowie w 1747 r. Zawiera treść wykładów o zastosowaniu matematyki
i prochu strzeleckiego w teorii i praktyce wojskowej, które wygłaszał w lwowskim kole-
gium jezuickim Faustyn Ignacy Grodzicki\textsuperscript{113}. Polskie piśmiennictwo wojskowe pierwszej
połowy osiemnastego stulecia odzwierciedlało ówczesny stan wiedzy w zakresie wojsko-
wości, nie wnosząc nowości do treści swej dyscypliny. Jednak spełniało ono – w czasach
swego powstania i oddziaływania – pożyteczną rolę, rozpowszechniając wcześniejsze
zdobyte wiedzy w szerszych niż dotąd kregach społeczeństwa.
Wszyscy ci, którzy pragnęli jednak gruntownie poznać najnowsze osiągnięcia sztuki
militarnej wynikłej z historycznych doświadczeń wojen i ich znaczenie na przygotowanie
i prowadzenie współczesnych działań zbrojnych opartych na rozwijającej się technice
i modernizowanych strukturach organizacyjnych sił zbrojnych, studiowali w zagranicz-
nych akademiacach rycerskich oraz posilkowali się fachową literaturą, głównie francuską
lub niemiecką. Wspomina o tym, mocno bolejąc nad tym faktem, m.in. ówczesny kane-
lerz wielki koronny Andrzej Stanisław Załuski w swych wystąpieniach skierowanych do
polskiej oświeconej magnaterii. Ubolewając nad mizerią edukacji wojskowej w Rzeczy-
pospolitej, podkreśla jednocześnie ważność, niezbędność instytucjonalnego kształcenia
młodzieży w rzemiośle wojskowym przez wysoko kwalifikowanych specjalistów. Przy-
kładem głębokiej troski o poziom przygotowania zawodowego kadry dowódczej jest list
z 29 maja 1745 r. skierowany do wojewody lubelskiego z okresu panowania Augusta III
Sasa – Tomasza Zamoyskiego, w którym sugeruje podjęcie konkretnych działań mogą-
cych rozwiązać ten pałący problem. Proponuje by: \textit{profesorów dobrych, we wszystkich
naukach [wojskowych i cywilnych – A. C.] zupełnie wyćwiczonych, z cudzych krajów}
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[\textsuperscript{111}] Zob. np.: \textit{Wkład pijarów do nauki i kultury Polsce XVII–XIX wiek}, red. I. Stasiewicz-Jasiukowa,
Warszawa 1993; M. Ausz, \textit{Szkoły pijarskie na Lubelszczyźnie w wiekach XVII–XIX}, Lublin 2006; \textit{Wkład je-
zuitów do nauki i kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami}, red. I. Stasiewicz-Jasiukowa,
Warszawa 2004; K. Puchowski, \textit{Jezuickie kolegia szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów}, Gdańsk
2007.
\item[\textsuperscript{112}] \textit{Wiadomość o edukacji młodzi szlacheckiej w Collegium Warszawskim XX. Theatynów} (b.m.w.) 1738
/BN–cym./; \textit{Collegi Varsaviensia apud Clericos Regulares instituti brevis notitia}, Varsaviae 1737, k. 8, 11
(program wykładów, BN–cym./. O edukacji wojskowej w konwikcie wspomina również, J. Kitowicz, \textit{Opis oby-
czajów za panowania Augusta III}, T. II, oprac. R. Pollak, Wrocław 2003, s. 82; S. Kołłątaj, \textit{Stan oświecenia
w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III}, oprac. J. Hulewicz, Wrocław 2003, s. 34–35.
\item[\textsuperscript{113}] Tę rzadką i poszukiwaną książkę autor oglądał w czerwcu 2004 r. w Krakowskim Antykwarierce
Naukowym, przy ul. św. Tomasza 8 (na stronie tytułowej widnieje dedykacja ostatniemu ordynatowi ostrog-
skiemu, miecznikowi litewskiemu, marszałkowi nadwornemu litewskiemu księciu Januszowi Sanguszce Lu-
bartowiczowi, książka nosiła ślady znacznych zniszczeń).
\end{itemize}
\end{footnotesize}
zaciągać, co bez kosztu i kłopotu być nie może, albo młódź akademicka do cudzych krajów posyłać, wybrawszy takie subiekta, w których większa wydaje się sposobność i otwarszy umysł, ażeby im tam spadła ta fatalna luszczka z oczu, która nie dopuszcza discernere dobrych i prawdziwyh w naukach postępow, co się łatwiej i z mniejszym nakładem stanie [...] WMM Pan obaczyssz z pociechą uberes studiorum fructus et frequentiam uczących się, którzy z całej Polski confluent tam, gdzie vera scientia invitabit scire cupientes\(^{114}\).
Bardzo trafnie ówczesny stan polskiej edukacji, myśli wojskowej przedstawił Z. Kaczkowski: *Piszą o wszystkim, ale o wojsku jak najmniej; nie umieją niekiedy i rzeczy nazwać jej właściwym imieniem*\(^{115}\).
Sytuacja ulegała stopniowej poprawie od lat trzydziestych XVIII w. Mialo to związek z przenikaniem do kraju nowych prądów kulturalnych z zachodniej Europy, związanych z epoką Oświecenia, rozwojem sztuki i techniki wojennej, który z kolei był następstwem licznych konfliktów zbrojnych (np. wojna północna 1700–1721). W wojsku polskim następuje rozwój artylerii i inżynierii. Wzrasta zapotrzebowanie na wykształconą specjalistycznie kadrę. Wobec braku rodzimych szkół rycerskich kształcących specjalistów służb technicznych kontraktowano oficerów cudzoziemskich, a także wysyłano uzdolnioną młodzież szlacheckiego pochodzenia na koszt króla na studia zagraniczne, głównie do Holandii i Francji. Wyjazdy takie sponsorowali także inni mecenasi, których wsparcie pozwoliło odbyć gruntowne studia wojskowe w Europie zachodniej wielu przyszłym polskim dowódcom wojskowym. Dzięki możnym protektorom studia wojskowe w Niderlandach i Francji odbyli m.in.: Paweł Grodzicki\(^{116}\), Krzysztof Arciszewski\(^{117}\), Kazimierz Siemienowicz\(^{118}\), Józef Naronowicz-Naroński\(^{119}\), Marcin Kański\(^{120}\). W wyniku starań czynionych przez dwór monarszy o modernizację sił zbrojnych pojawiło się w Polsce wielu wybitnych inżynierów, ludzi wszechstronnie wykształconych, umiejących łączyć
---
\(^{114}\) List ten opublikował B. Suchodolski w *Nauce polskiej w okresie Oświecenia* (Warszawa 1953, s. 170–177), fragmentarycznie cytuję go również M. Chamcówna w monografii: *Uniwersytet Jagielloński w dobie Komisji Edukacji Narodowej. Szkoła Główna Koronna w okresie wizyty i rektoratu Hugona Kollataja 1777–1786*, Wrocław–Warszawa 1957, s. 19–20.
\(^{115}\) Z. Kaczkowski, *Tradycje rycerstwa polskiego*, w: „Sfinks”, Warszawa 1917, nr 10–12, s. 23.
\(^{116}\) Grodzicki Paweł (?–1645): studiował w Holandii i Francji, gdzie zajmował się głównie artylerią. Brał czynny udział w wojnach z Turcją i Szwecją. W 1637 król Władysław IV Waza powołał go na stanowisko generała artylerii koronnej. W latach 1638–1643 zaprojektował i nadzorował budowę arsenałów w Warszawie, Lwowie – PSB, t. 8, s. 617.
\(^{117}\) Arciszewski Krzysztof (1592–1656): w latach 1619–1622 w służbie u Krzysztofa Radziwiłła. Studiował w Holandii i Francji, gdzie ukończył studia w zakresie inżynierii wojskowej i artylerii. W 1646 r. objął stanowisko generała artylerii koronnej. W latach 1648–1649 uczestniczył w walkach z Kozakami i Tatarami. Organizator artylerii i budowniczy arsenalów – *Encyklopedia Powszechna*, Warszawa 1982, s. 40.
\(^{118}\) Siemienowicz Kazimierz (ok. 1600–1651): inżynier wojskowy, artylerzysta i teoretyk artylerii, prekursor techniki rakietowej. Wykształcony w Niderlandach. Od 1648 r. zastępca dowódcy Polskiej Artylerii Koronnej w stopniu pułkownika – *Encyklopedia Powszechna…*, s. 706; zob. też: T. Nowak, *Kazimierz Siemienowicz, ok. 1600 – ok. 1651*, Warszawa 1969.
\(^{119}\) Naronowicz-Naroński Józef (1610–1678): kartograf, matematyk, inżynier wojskowy. Służył u Janusza Radziwiłła. W 1660 r. przeszedł na służbę do elektora brandenburskiego zmuszony do opuszczenia Polski w ramach represjonowania arian – *Encyklopedia Powszechna…*, s. 504.
\(^{120}\) Kański Marcin (1636–1710): w wieku 32 lat został mianowany generałem artylerii koronnej (1667 r.). Studiował we Włoszech i Holandii. Uczestniczył w walkach ze Szwecją oraz brał udział w większości bitew Jana III Sobieskiego (m.in. pod Chocimiem i Wiedniem), przyczyniając się do sukcesów króla. W służbie wojskowej pozostawał także za czasów Augusta II Mocnego, biorąc udział w bitwie ze Szwedami pod Kliszowem (1702 r.) – *Encyklopedia Powszechna…*, s. 338.
działalność praktyczną z twórczością naukową. W tym okresie w literaturze militarnej przeważają zagadnienia techniczne.
W latach 1773–1775 podjęto szereg uchwał dotyczących modernizacji i rozbudowy wojska. Rozpoczęły proces modernizacyjny sił zbrojnych zahamowała i zniweczyła wojna polsko-rosyjska (1792), w wyniku której rządy w kraju przejęli targowiczanie.
Żołnierzy armii polskiej w XVIII wieku obowiązywały uchwalane konstytucje sejmowe, artykuły wojenne lub wojskowe, wydawane przez królów lub hetmanów, oraz regulaminy. Obejmowały one również kwestie szkolenia i wychowania. Niektóre przepisy dotyczące życia służbowego opracowywane były na wzorach zachodnich, a nawet tłumaczone wprost z języków obcych na język polski i dostosowywane do warunków i potrzeb polskiego wojska. Najwięcej uwagi sprawom obronności kraju i siłom zbrojnym poświęcono w okresie Sejmu Czteroletniego. Sprawująca nadzór nad armią Komisja Wojskowa Obojga Narodów wydała w latach 1789–1790 szereg zarządzeń i regulaminów normujących tok służby wojskowej, zasady wzajemnego zachowania, utrzymania porządku i dyscypliny wojskowej, określających powinności szeregowych i podoficerów oraz zasady relacji wojska na styku z ludnością cywilną. Opracowane wówczas i zatwierdzone do użytku przepisy zniosły m.in. stosowane dotychczas surowe, poniżające kary fizyczne\(^{121}\).
W wydawanych w I połowie XVIII wieku regulaminach dominują wpływy saskie, w latach siedemdziesiątych – pruskie\(^{122}\). Natomiast okres Sejmu Czteroletniego w dokumentach normatywnych charakteryzuje się wyraźnymi wpływami idei oświeceniowych i nowym postrzeganiem funkcji armii. Miała ona być gwarantem niepodległości państwa, bezpieczeństwa narodowego, służyć interesom całego narodu. Władze państwowe i wojskowe coraz większą uwagę przykładały do moralno-społecznego i wojskowego wychowania żołnierzy. Celem wychowania moralno-społecznego było kształtowanie poglądów, przekonań i postaw odzwierciedlających polską rację stanu. Treści tego wychowania zostały wyartykułowane w wojskowych aktach normatywnych i innych przepisach resortowych. Pierwotnie odnosiły się głównie do zasad religijnych. W późniejszym okresie, przenikające stopniowo do życia społecznego i wojskowego, idee oświecenia wprowadziły do wychowania żołnierskiego pierwiastki etyki świeckiej.
Ówczesny rekrut w myśl założeń władz wojskowych miał cechować się zdrowiem i tężyną fizyczną, w trakcie szkolenia podstawowego powinien był posiąść podstawowe umiejętności służby wojskowej i zasad zachowania się na polu walki. Wyższe wymagania stawiano kadrze podoficerskiej i oficerskiej. Podoficer winien charakteryzować się podstawową sprawnością czytania i pisania, wykonywania prostych działań rachunkowych oraz fachowo szkolić swoich podwładnych w rzemiośle wojskowym (umiejętności instruktorskie). Oficer miał być wszechstronnio wykształconym i profesjonalnie przygotowanym dowódcą znającym m.in. podstawy pedagogiki. W okresie Sejmu
---
\(^{121}\) Artykuły wojenne powagą Rzpej ustanowione. Elbląg 1755; Korpus juris militaria polonicom, w którym znajdują się artykuły wojenne hetmańskie, z addymentem różnych ustaw wojennych, w języku polskim y niemieckim do druku podane. Elbląg 1753 – CBW, zbiory specjalne: SP–XVIII/I–559; SP–XVIII/IV–5.
\(^{122}\) Tamże, a także: Artykuły wojskowe. Kriegs-Artikel…; Przepisy służby obozowej y garnizonowej dla wojska Rzeczy Pospolitej Polskiej wydane. Warszawa 1775; Regulamen exercerunku dla regimentów pieśzych wydany, Warszawa 1775; Regulamen służby obozowej y garnizonowej dla regimentów kawalerii wydany, Warszawa 1775; Początkowe przepisy do musztry dla kawalerii narodowej Woyska Koronnego y Wielkiego Xstwa Lit., Warszawa 1790, CBW, zbiory specjalne: SP–XVIII/I–322, SP–XVIII/I–814\(^A\), SP–XVIII/I–150, SP–XVIII/I–155, SP–XVIII/I–398, 400
Czteroletniego wprowadzono zasadę, że uzyskanie stopnia majora i tym samym wejście do korpusu oficerów starszych związane było z wykazaniem się szerokim zakresem wiedzy wojskowej przed specjalnie do tego celu powoływanymi komisjami resortowymi. Najzdolniejsi oficerowie mieli być wysyłani na zagraniczne praktyki celem podnoszenia kwalifikacji zawodowych.
Wszystkich żołnierzy obligowała zasada bezwzględnego posłuszeństwa i wierności królowi, Rzeczypospolitej i swoim przełożonym. Potwierdzali to składaną przysięgą, której dotrzymywanie traktowano jako sprawę honoru. Sprzeniewierzenie się jej postanowieniom groziło surowymi konsekwencjami dyscyplinarnymi, potępieniem moralnym, a w skrajnych przypadkach (tchórzstwo, zdrada) nakładano karę najwyższą.
W wychowaniu żołnierzy, szczególnie w II połowie XVIII wieku, zwracano uwagę na kształtowanie więzi osobistych, koleżeństwa, poczucia odpowiedzialności za wykonywane zadania, dbałości o sprzęt i mienie wojskowe. Istotne miejsce wśród wpajanych wartości zajmowały sprawy honoru, miłości ojczyzny, patriotyzmu, religii. Obowiązkiem wszystkich żołnierzy był udział w codziennych modlitwach i uczęszczanie do kościoła. Kapelani obozowi (kaznodzieje obozowi) towarzyszący wojsku w swych kazaniach, niezależnie od tematu, dotykali dwóch zasadniczych kwestii – miłości ojczyzny i nauki Kościoła. Byli to przeważnie zakonnicy traktujący pracę w wojsku jak swego rodzaju misję. Dzięki swej długoletniej służbie znali psychkę żołnierza, umieli płomiennymi kazaniami zgrzewać masy żołnierskie do walki. Starali się wpoić żołnierzom jasne pojęcie słowa „Ojczyzna” i przekonać, że miłość ku niej to obowiązek nałożony na ludzi przez Boga (ten, kto nie kocha kraju ojczystego, nie może uchodzić za dobrego chrześcijanina)¹²³. W przededniu bitwy spowiadali wojsko, udzielali Komunii Świętej. Po zwycięstwie odprawiali nabożeństwa dziękczynne, organizowali pogrzeby poległych¹²⁴.
Dużo uwagi w działalności wychowawczej poświęcano stosunkom między wojskiem a ludnością cywilną. Był to bardzo drażliwy temat z uwagi na występujące od wielu lat zasłoby, wnoszone skargi, zażalenia przez chłopów, mieszkańców za rekwizycje, grabieże wojska. Przyczyną takiego stanu rzeczy była daleko idąca samowola zarówno dowódców, jak i prostego żołnierza, kłopoty aprowizacyjne, nieregularność wynalazanego żołdu. Wszystkie regulaminy i przepisy wojskowe nakazywały właściwe obchodzenie się z ludnością cywilną w czasie przemarszów, postoju i stacjonowania na kwaterach. Za naruszenia regulaminów, zarządzeń wojskowych groziły surowe kary dyscyplinarne, zaś za przestępstwa pospolite typu: kradzież, oszustwa, podpalenie, rabunek, zabójstwo, gwałt na kobiecie, przewidywano karę śmierci. Bardzo surowo karano za rabunki, gwałty popełniane w majątkach szlacheckich i dobrach kościelnych. Jednak mimo grożących surowych sankcji dyscyplinarnych praktyka w znacznej mierze odbiegała od nakazów i zakazów określanych w stosownych przepisach wojskowych. Problem ten, mimo
---
¹²³ *Przepisy służby obozowej i garnizonowej…*, s. 112.
¹²⁴ Duszpasterstwo wojskowe w formie zorganizowanej, ujętej ramami przepisów, pojawiło się w armii polskiej u schyłku XVII w. Tradycja pracy kapłańskiej wśród żołnierzy była jednak znacznie starsza. Do czasu wprowadzenia instytucji kapelanów stałych posługi duchowne w obozach wojskowych pełnili kapelani i społwiednicy królów, książąt, hetmanów wyruszających na wyprawy wojenne. Duszpasterstwo stałe wprowadził do armii polskiej sejm warszawski z 1690 r. – por. E. Nowak, *Rys dziejów duszpasterstwa wojskowego w Polsce 968–1831*, Warszawa 1932; J. Odziemkowski, ks. B. Spychała, *Duszpasterstwo wojskowe w Drugiej Rzeczypospolitej*, Warszawa 1987.
czynionych wysiłków ze strony władz wojskowych, nie został rozwiązany do końca istnie-
nia niepodległej Rzeczypospolitej. Ksiądz Jędrzej Kitowicz, ukazując w swych pamięt-
nikach obrazy z życia polskiej szlachty XVIII wieku, pisał: *Gdziekolwiek zaś przechodzi
jaka komenda wojska, wszędzie pełno narzekania ubogich wieśniaków i mieszczan, przy-
muszonych od żołnierzy do szafowania sobie dobrego wiktu, a za to odbieranie lichej
albo i żadnej zapłaty. Żołnierze zaś nawzajem przeciw skargom na siebie zastawiają się
tym, że nie są płatni, w czym trzeba im dać wiarę*¹²⁵.
Doniosłą rolę w wychowaniu żołnierzy odgrywał ceremonial wojskowy, szczególnie
związaną z istniejącymi w polskiej armii już od wczesnego średniowiecza sztandarami.
Ceremonial wojskowy to użęwnętrzenie tradycji zawierających głęboką, patriotyczną,
orężną treść. Stanowi kult tego, co najdroższe, hold oddawany realnym wartościom oraz
symbolom. Tymi symbolami były: godło i barwy narodowe, sztandar, broń, mundur.
Ceremonial wojskowy oddaje cześć stopniom władzy wojskowej, czci swoich poległych
i zmarłych. Poważnym charakterem przypomina bez używania słów to, co wielkie, wznio-
słe, istotne dla tradycji narodu oraz jego sił zbrojnych.
Kult sztandaru – symbolu honoru i dostojenstwa oddziału posiadał ogromne znacze-
nie wychowawcze. Stanowił symbol wierności ojczyźnie, honoru żołnierskiego, męstwa
i sławy bojowej. Obowiązujące regulaminy nakazywały strzec sztandarów w każdej sytuacji,
nawet gdyby życiu żołnierzy zagrażało niebezpieczeństwo¹²⁶. Sztandar otaczano
szacunkiem, czcią, oddawano mu należne honory wojskowe, przez co wpajano i utrwa-
lano miłość do ojczyzny, honor żołnierski, czść i przywiązanie do oddziału, kultywowano
„duch” oddziału, dumę z jego posiadania. W XVIII wieku wszystkie jednostki wojskowe
otrzymały sztandary bojowe. Uroczystościom wręczania chorągwi nadawano uroczystą
oprawę. Odbywało się to w czasie zbiorów całych stanów osobowych pułków, brygad,
regimentów. Poprzedzały je msze połowe. Żołnierze składali w jego obecności przysięgę
wierności królowi i Rzeczypospolitej. W trakcie uroczystości wojskowych, obchodów
rocznic, świąt sztandar zajmował zaszczytne miejsce na prawym skrzydle wojskowego
szyku. Towarzyszył jednostce w czasie marszów i ćwiczeń, wypraw wojennych.
Odpowiedni ceremonial wojskowy obowiązywał także w czasie pogrzebów wojs-
kowych. Odpowiednie przepisy przewidywały dla wszystkich żołnierzy, od hetmana aż
do szeregowca, zapewnienie możliwie odpowiedniej uroczystej oprawy łącznie – jeżeli
pozwalały na to warunki – z asystą honorową. Ilość żołnierzy wchodzących w jej skład
zależała od stopnia wojskowego chowanego i jego zasług bojowych. W pogrzebach bra-
ła udział orkiestra, grając marsze żałobne. W trakcie składania zwłok do grobu asysta
prezentowała szabłę bądź oddawała trzykrotną salwę karabinową. W przypadku, gdy zgon
następował w okolicznościach niejasnych (np. był skutkiem bójki, zamieszek, buntów),
---
¹²⁵ J. Kitowicz, *Pamiętniki, czyli Historia Polski 1750–1787*, T. 2, k. 289 (*O pensjach poselskich, wojsku
i skarbie* – wersja brulionowa), Biblioteka Polska w Paryżu, dział XV, sygn. 240; zob. też: tenże, *Opis obyczajów
za panowania Augusta III*, T. II, oprac. R. Pollak, Wrocław 2003, s. 382–384 (Kitowicz przytacza przykłady
oszustw ludności wiejskiej przez żołnierzy i rzemieślników przed kadrę zawodową), tenże, *Pamiętniki czyli
Historia polska*, oprac. P. Matuszewska, Warszawa 1971, s. 450.
¹²⁶ *Regulamin exercunku dla regimentów konnych gwardii JKMci Koronnej i WXLit. wydany, Warszawa
1786*, s. 42 /BN/; A. Cwer, *Edukacja młodzieży w polskich szkołach kadeckich dwudziestolecia międzywojen-
nego*, Warszawa 1998. Praca doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. dr hab. K. Bartnickiej (maszynopis
w bibliotece Wydziału Pedagogiki Uniwersytetu Warszawskiego), s. 346.
ewentualnie w następstwie pojedynków, które w wojsku polskim oficjalnie były zakazane, uroczystych pogrzebów nie organizowano.
W społeczności wojskowej XVIII wieku funkcjonowały ogólnie akceptowane, niepisane normy dotyczące życia osobistego żołnierzy, ich rodzin, a nawet wychowywania dzieci. Na ich podstawie np. każdy żołnierz na zawarciu małżeństwa musiał uprzednio uzyskać zgodę dowódcy macierzystego regimentu (jednostki wojskowej). Kadrę oficerską uczułano na pochodzenie społeczne i status majątkowy przyszłej małżonki. Nie zezwalało na związki z kobietą wywodzącą się z warstw niższych niż szlachecka. Podoficerom i szeregowcom bardzo niechętnie, a nawet wręcz odmawiano zgody na zawieranie małżeństwa. Stanowisko to uzasadniano niskim uposażeniem niepozwalającym zapewnić należytego bytu przyszłej rodzinie oraz ubieganiem się żonatych żołnierzy o dodatkowe urlopy. W przeciwieństwie do Polaków aprobowano związki małżeńskie cudzoziemców – zwłaszcza specjalistów wojskowych – z polskimi kobietami. Był to istotny element wiążący tych żołnierzy z naszym krajem i armią. Ich służba w polskich siłach zbrojnych wywoływała niezadowolenie części stanu szlacheckiego, ponieważ ograniczało to możliwości awansowania i kariery zawodowej Polaków. Do końca istnienia niepodległej Rzeczypospolitej problem ten stanowił niezwykle drażliwy temat. Podoficerowie i żołnierze, uzyskawszy zgodę na zawarcie związku małżeńskiego, zobowiązani byli wnieść stosowne opłaty do kasy jednostki wojskowej.
Zwracano także uwagę na problemy rodziny i wychowywania dzieci, zapewnienia im odpowiedniego wykształcenia. Postulowano przyzwyczajanie od lat najmłodszych do skromności, niewygód związanych ze służbą wojskową ich ojców. Wpajano zasady religii katolickiej, posłuszeństwa, pracowitości, miłości kraju rodzinnego\(^{127}\). Obok szkoły, Kościoła istotnym środowiskiem wychowawczym była rodzina. Rodzina stanowiła podstawową organizację społeczną z silnie ukształtowanymi więzami pokrewieństwa. Odgrywała rolę polityczną, prowadziła gospodarstwo, była zespołem współżyjących najbliżej ludzi\(^{128}\).
W ówczesnych siłach zbrojnych w wychowaniu wojskowym kształtowano głównie nawyki posłuszeństwa i szacunku wobec przełożonych, starszych służbą, koleżeństwa, skromności, zrozumienia dla ważnego obowiązku żołnierskiego, jakim była dbałość o powierzoną broń i sprzęt oraz mienie wojskowe. Bezpośrednimi przełożonymi szeregowców byli grefejtrzy (starsi szeregowi) i kaprale. Byli to żołnierze po wieloletniej służbie, których cechował profesjonalizm zawodowy. Posiadali także rzadką wówczas umiejętność czytania i pisania oraz podstaw rachunków. W myśl założeń winni stanowić wzór osobowy zachowania, postępowania, wypełniania obowiązków żołnierskich dla swoich podwładnych. Kadra oficerska odpowiadała za ogólny poziom dyscypliny, wyszkolenia pododdziału, w którym pełniła funkcje dowódcze. Podstawową i najbardziej skuteczną metodą oddziaływania wychowawczego na podwładnych był przykład osobisty.
---
\(^{127}\) Por. Ł. Kurdybacha, *Staropolski ideal…*, s. 41–49; tenże, *Ideal wychowawczy w rozwoju dziejowym*, Lublin 1948, s. 23–25, a także: J. Freylichówna, *Ideal wychowawczy…*, s. 10 i nast.
\(^{128}\) Por. S. J. Bystron, *Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII*, T. 2, Warszawa 1960, s. 121; zob. też: M. Koczerska, *Rodzina szlachecka w Polsce późnego średniowiecza*, Warszawa 1993, s. 30 i nast.
Przepisy wewnętrzne określały także zasady życia służbowego w pododdziałach, zachowania się w trakcie przemarszów, postoju, pobytu na kwaterach, obozach. Były one bardzo rygorystyczne, zakazywały m.in. samowolnego opuszczania miejsc postoju, szyków marszowych. Za ich naruszenie groziły konsekwencje dyscyplinarne. Wszystkie wojskowe dokumenty normatywne wydawane w XVIII wieku w Polsce zabraniały pojedynków. Uważano je za sprzeczne z prawem, rozsądkiem, poczuciem sprawiedliwości. Pojedynkujących się – w przypadku udowodnienia naruszenia prawa – spotykały kary ze strony wyższych przełożonych. W przypadku zaistnienia sporu, doznanej krzywdy, należało sprawę skierować (celem rozpatrzenia) do sądu wojskowego bądź do bezpośrednich przełożonych.
Uprawnienia dyscyplinarne przełożonych różnych szczebli jasno precyzowała i systematyzowała konstytucja sejmowa z roku 1775. Dokument określał również zakres władzy dyscyplinarnej na poszczególnych szczeblach dowodzenia do kaprala włącznie.
Wachlarz kar dyscyplinarnych stosowanych w wojsku polskim był szeroki i dolegliwy. Zasadniczo, według wspomnianego już powyżej regulaminu z 1775 roku, dzieliły się na cztery grupy. „Kary pospolite na ciele” obejmowały pierwszą grupę sankcji i zaliczano do nich w piechocie: stanie na kołkach, krótkotrwałe zakucie w łańcuchy, chodzenie w pełnym oporządzeniu po godzinach służbowych (broń, plecak), pobyt w areszcie; w artylerii karano przykuciem do armaty, noszeniem kul i granatów, aresztem, skuciem łańcuchami w czasie wolnym; w jeździe natomiast stosowano stanie na kołkach, noszenie siodła na plecach, łańcuchy, areszt o chlebie i wodzie. Do drugiej grupy kar zaliczano „kary kryminalne na ciele” – płazowanie podoficerów palaszem, szeregowców kijem, bieg przez tzw. różgi (pomiędzy dwoma rzędami żołnierzy z kijami), wypalanie piętna na czole, rękę lub plecach, okresową ewentualnie dożywotnią karną pracę w twierdzy. Trzecią grupą były „kary na życiu”, czyli ćwiartowanie, ścieście, powieszenie bądź rozstrzelanie. Do czwartej zaliczano „kary na czci i honorze” – degradacja oficerów i podoficerów, dyscyplinarne usunięcie z szeregów armii, odcięcie palców lub całej dłoni, chłosta oraz skazanie na infamię wraz z banicją. Jak widać, ostrość kar w wojsku polskim była znaczna i może współcześnie budzić sprzeciw, lecz nie było to zjawisko odosobnione w siłach zbrojnych ówczesnej Europy. Podobne a nawet o większym stopniu dolegliwości sankcje były zapisane w dokumentach normatywnych wszystkich armii europejskich omawianego okresu. W Prusach i Rosji należały do najostrzejszych.
Pod wpływem idei i publicystyki oświeceniowej, które m.in. potępiły surowość sankcji i nieludzkie traktowanie żołnierzy, w armii polskiej pojawiły się tendencje ich łagodzenia. Coraz powszechniej pojawiały się głosy, również z kręgów wojskowych, by kary cielesne znieść, ewentualnie stosowanie ich maksymalnie ograniczyć. Wątpiono w ich pozytywne oddziaływanie wychowawcze. W postępowaniu dyscyplinarnym zaczynano uwzględniać opinie służbowe przełożonych obwinionego, jego osobowość, motywy, jakimi się kierował, dopuszczając się naruszenia regulaminu lub zarządzeń wojskowych. Dowódcy, przeciwdziałając ewentualnym łamaniom dyscypliny, w działaniach
---
129 Z polskiej pragmatyki dyscyplinarnej wyłączone były pododdziały autoramentu cudzoziemskiego. Żołnierzy tych formacji obowiązywały odrębne regulaminy, opracowane z myślą i na potrzeby tego rodzaju wojsk. Ich zapisy w zdecydowanej większości były surowsze od postanowień polskich.
130 Były to Artykuły wojskowe – Kriege-artikel...
wychowawczych odwoływali się do ambicji, honoru żołnierskiego. Stosowali także liczne wyróżnienia i nagrody zarówno indywidualne, jaki i grupowe. Awanse, pochwały, gratyfikacje pieniężne i rzeczowe stosowano w wojsku polskim w całym osiemnastym stuleciu. W zdecydowanej większości przynosiły one zakładany skutek w postaci zahamowania negatywnych zjawisk w obszarze dyscypliny i porządku wojskowego. Inną nie mniej istotną formą uhonorowania służby wojskowej, trudu i wysiłku szczególnie zasłużonych żołnierzy było wyróżnianie ich medalami i odznaczeniami resortowymi, pułkowymi. Łączyło się to z otrzymańiem określonych przywilejów w postaci np. częstszych i dłuższych urlopów, wyższego żołdu oraz prestiżem i uznaniem w środowisku żołnierskim. Zachętą do nienagannej службы wojskowej była także możliwość (wg. projektów Andrzeja Zamoyskiego i Stanisława Staszica)¹³¹ ubiegania się po nabyciu praw emerytalnych o środki finansowe na zakup ziemi przez chłopów i uzyskanie przez nich wolności osobistej czy warsztatów rzemieślniczych przez mieszkańców.
Pomimo stopniowych zmian w metodach wyrabiania dyscypliny, karności żołnierzy oraz propozycji dotyczących społecznych i materialnych bodźców zachęcających do nienagannej службы, armia polska w XVIII w. pozostawała nadal armią stanową. Kształtowana w jej strukturach dyscyplina, mimo rysujących się tendencji pozytywnych, oparta była w głównej mierze na strachu przed nieuchronnością poniżających i ciężkich sankcji. Stan ten powodował m.in. zjawisko dezercji. Samowolne oddalenia stanowiły w armii Rzeczypospolitej XVIII w. (okresu pokojowego) poważny problem¹³². Regulaminy z 1775 r.¹³³ rozróżniały dwa rodzaje dezercji. Dezercje na stronę nieprzyjaciela i ucieczkę z szeregów wojska. Obydwie były z całą surowością obowiązującego prawa ścigane i karane.
Do współdziałania z wojskiem w poszukiwaniu zbiegów zobowiązane były władze cywilne. Za pomoc w ujęciu dezertera udzielano nagród pieniężnych, zaś za ukrywanie, ułatwianie ucieczki zbiegom groziły surowe konsekwencje prawne (np. długoletnie ciężkie roboty w twierdzy z przykuciem do taczek, a nawet śmierć)¹³⁴. Gdy dezertera nie udało się schwytać, wyrokiem sądu wojskowego skazywano go zaocznie na infamię i banięcie.
Ujemną stroną działalności wychowawczej w tej delikatnej materii, jaką stanowi wychowanie, był fakt skupienia się kadry dowódczej głównie na skutkach przy braku
---
¹³¹ Zakładaly ukierunkowanie wychowania żołnierzy do: a) dyscypliny wojskowej, b) życia obywatelskiego, c) kierowania podwładnymi oraz jako człowieka w ogóle. Projekty te nie doczekały się realizacji – zob. L. Kurdybacha, Dzieje Kodeksu Andrzeja Zamoyskiego, Warszawa 1951; Mowa Andrzeja Zamoyskiego na sejmie konwokacyjnym 1764, rkps. 3396, k. 4 (Biblioteka Narodowa w Warszawie); S. Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego kancelra i hetmana wielkiego koronnego, w: Dzieła. T. I, Kraków 1787; zob. też: S. Staszic, Pochwała Andrzeja Zamoyskiego, w: Dzieła. T. IV, Warszawa 1816, s. 34 i nast.; Materiały do działalności pedagogicznej Stanisława Staszica, oprac. T. Nowacki, Wrocław 1957.
¹³² AGAD, Wojsko i organizacje paramilitarne 1774–1918, zespół 315/0 – obwieszczenie władz wojskowych Lwowa o dezercji z regimentów pieszych (dane informują o 213 przypadkach poszukiwań zbiegów z armii zamieszkałych w rejonie Lwowa w latach 1774–1776); Tamże, Wojskowa Komisja Śledcza dla wojska Obojga Narodów, zespół 240/0, spisy wojskowych przestępców-zbiegów z lat 1765–1792 (zantonowano ogółem 2464 przypadki dezercji); Tamże, Administracja specjalna 1770–1810, zespół 732/0 (obwieszczenia władz wojskowych Choszczna z lat 1772–1775 o dezercji z regimentów konnych; dokumenty potwierdzają 213 przypadków ucieczek z wojska); zob. też: Konfederacja barska. Wybór tekstów,stęp i objaśnienia W. Konopczyński, Wrocław 2004, s. 109–112.
¹³³ Artykuły wojskowe. Kriegs-Artikel...
¹³⁴ Zob. Proceder prawny wojskowy wydany w roku 1775 z rozkazu Kommissyi Woysk Obojga Narodów przedrukowany – Warszawa 1790, s. 55 (CBW: sygn. SP–XVIII/III–221).
zainteresowania źródłami tych zachowań, które były złożone i wynikały m.in. z osobowości żołnierzy, istniejących stosunków międzyludzkich w armii, pragmatyki dyscyplinarnej, systemu szkolenia wojska.
Sytuacja uległa znaczącej poprawie w czasie wojny w obronie Konstytucji 3 maja. Żołnierz zaczęto postrzegać jako obrońcę ojczyzny. Wpływ na ten stan rzeczy wywarł niewątpliwie charakter konfliktu (wojna obronna), sytuacja zagrożenia niepodległego bytu. Nowa sytuacja powodowała, że u części wyższej kadry dowódczej następowało „nowe” rozumienie roli i miejsca żołnierza w armii, co z kolei przekładało się na zmianę stosunku samych żołnierzy do służby wojskowej. Następujące zmiany w zakresie liczebności, regulaminów, ducha obywatelskiego i bojowego odzwierciedlały całą złożoność przemian zachodzących w życiu społecznym i publicznym Rzeczypospolitej. Zryw był to imponujący, ale w sensie doraźnym – skazany na niepowodzenie.
W tym okresie ważnym problemem wychowawczym było kształtowanie u żołnierzy tzw. ducha walki, patriotyzmu, nienawiści do nieprzyjaciela. Bardzo surowo karano za kontakty z wrogiem. Traktowano je jako zdradę. W przypadku udowodnienia takiego czynu kadra zawodowa, która się go dopuściła, karana była „na czci” i „na majątku” lub „na życiu”, zaś wobec szeregowców stosowano karę śmierci wykonywaną publicznie.
Z całą surowością prawa traktowano przejawy tchórzostwa, nieposłuszeństwa, nie wykonania rozkazu. Za odmowę udziału w walce groziła kara śmierci. Również szerzenie paniki, defetyzm, ucieczka z pola walki nie uchodziły bezkarne. W przypadku aktu tchórzostwa całego pododdziału konsekwencje tego czynu dotykały wszystkich żołnierzy, którzy okryli się hańbą. Kadrę pozbawiano „czci”, usuwano z szeregów armii, jednostkę rozformowywano, traciła sztandar, jej nazwę na zawsze usuwano z dokumentów wojskowych. Żołnierzy zaś rozsyłano do innych oddziałów, gdzie oprócz służby dodatkowo pełnili różne funkcje pomocnicze, porządkowe, do czasu, aż swą postawą w walce nie zmazali ciążącego na nich hańbiącego piętna tchórzostwa.
---
135 F. Kiński, *Elementarz służby wojskowej, tłumacz z dzieła grafa F. Kińskiego z niektórymi przydatkami przez A.F.B. G.A.K oficera polskiego*, b.m.w. 1787 /CBW/. W książce sporo uwagi poświęcono problemowi dezercji. Na ten temat wypowiada się ówczesny general artylerii Alojzy Brühl, który twierdził, że jej źródłem jest niedoskonały system uzupełniania wojska i niewłaściwe traktowanie szeregowców. General wskazywał na wady systemu szkolenia. Młodzi oficerowie „wychowywali” żołnierzy za pomocą kija, zniechęcając w ten sposób podwładnych. Brühl postulował, aby rekrutów szkolili starsi i bardziej doświadczeni dowódcy. Sprawa autorytetu była bardzo ważna, bowiem przykład dawany przez oficera wpływał na morale i zachowanie jego podkomendnych. Natomiast w nauczaniu kadry oficerskiej należało połączyć teorię z praktyką. *Elementarz*..., zawierający nowoczesne i wartościowe postulaty, stanowił cenną pomoc w realizacji reform wojskowych okresu oświecenia; zob. też: L. Ratajczyk, *Elementarz służby wojskowej w XVIII w.*, w.: „Mówią Wieki” 1970, nr 7; T. Nowak, J. Wimmer, *Historia oręża polskiego 963–1795*, Warszawa 1981.
136 *Instrukcja dla naczelników y komendantów czyli regimentarzów wojewódzkich. Dan w Warszawie roku 1792*, s. 2 /CBW– sygn. DŻS II A la/1792/; zob. też A. Wolański, *Wojna polsko-rosyjska 1792 r.*, Warszawa 1996.
137 *Proceder prawny woyskowy wydany w roku 1775*, Warszawa 1775 (CBW– sygn. SP–XVIII/I–123A). Mówią o tym także zapisy *Regulaminu służby obozowej y garnizonowej dla całego woyska oboyga narodów wydany*. Warszawa 1786 (CBW – sygn. SP–XVIII/I–3). Udowodnione przejawy działalności na rzecz państw wrogich Rzeczypospolitej, otrzymywanie jakikolwiek korzyści finansowych z tego tytułu traktowano jako najcięższe zbrodnie. Tymi, którym udowodniono takie czyny, zajmowały się w trybie doraźnym sądy wojskowe.
138 *Proceder prawny woyskowy*...
140 *Regulamin służby obozowej y garnizonowej*...
Surowe kary groziły za dopuszczanie się samowolnych aktów rabunków i grabieży. Ostro reagowano i karano za złe obchodzenie się z ludnością cywilną na terytorium nieprzyjaciela (mordy, gwałty na kobietach itp.). Szczególnej ochronie podlegały obiekty kultu religijnego, klasztory, szpitale, szkoły, dzieła sztuki i kultury, a także, ze względu na logistykę własnych wojsk, młyny, piekarnie, kuźnie, magazyny, arsenały\(^{141}\).
Za czyny świadczące o odwadze, ofiarności, poświęceniu dla ojczyzny, za wzorową służbę wojskową uhonorowywano. Żołnierze, którzy w sposób szczególny wyróżnili się walce, byli nagradzani w sposób wyjątkowy. Na zbiórce całego stanu osobowego jednostki, w której służyli, z rąk dowódcy otrzymywali premie pieniężne i awanse na kolejne stopnie wojskowe, a także, jeżeli czas wojny na to pozwalał, urlopy celem odwiedzenia najbliższych. Ich nazwiska i czyny zostawały uwieczniane w rozkazach dziennych jednostek\(^{142}\).
Wychowanie żołnierzy wojska polskiego przez praktycznie cały XVIII w. odpowiadało charakterowi i celom armii stanowej. Dominowały w nim wpływy obce, głównie saskie i pruskie. Postępowe idee wychowawcze z trudem przenikały do świadomości większości kadry dowodzcej odpowiadającej za proces wychowawczy w armii polskiej. Ówczesny polski żołnierz służył i walczył w imię interesów szlachty i magnaterii. Sytuacja ta utrzymywała się aż do insurekcji kościuszkowskiej, gdzie zasadniczym przewarstościowaniem uległy cele i zadania sił zbrojnych – powstawała armia narodowa, której przyświecały odmienne wartości niż jej poprzedniczce. Pierwsze zwiastuny późniejszych przemian można odnaleźć w zapisach ustawy zasadniczej z roku 1791, w rozdziałach dotyczących siły zbrojnej oraz podeczas wojny z Rosją w obronie konstytucji majowej\(^{143}\). Jednak dopiero od roku 1794 można zaobserwować bardziej widoczne zmiany w systemie wychowania żołnierzy. Cele, treści i formy tego wychowania, realizowane w warunkach wojennych, miały za zadanie ukształtować nowy wizerunek żołnierza – żołnierza-obywatela. Widoczne to było przede wszystkim w kształtowaniu postaw społeczno-moralnych i patriotycznych. W tej dziedzinie wojsko Rzeczypospolitej zdecydowanie przewyższało inne armie ówczesnych państw europejskich.
Bez ryzyka błędu można stwierdzić, iż od uchwalenia ustawy z 1791 r. kształtująca się w przyspieszonym tempie armia narodowa stała się ważkim czynnikiem w życiu ginącego państwa i w świadomości znacznej liczby jego obywateli. Była ona postrzegana jako najlepiej zorganizowana fundamentalna część organizacji państwowej, której siła militarna i sprawność będzie gwarantem trwałości i stabilności państwa. Dla Rzeczypospolitej armia stanowiła reprezentację siły i sprawności państwa, ostoję i oparcie wojskowe dla społeczeństwa oraz pozostałych instytucji państwa. Poprzez szkolenie wojskowe, działalność wychowawczą armia kształtowała postawy obywatelskie i patriotyczne społeczeństwa, nadawała mu fundamentalne i właściwe dla służby wojskowej wartości, które są konieczne dla zachowania i funkcjonowania sprawnego i silnego państwa. Tymi wartościami były: posłuszeństwo, dyscyplina, solidarność, patriotyzm, prawość, umiejętność działania w zespole oraz wiara we własne siły. Nabycie tych wartości oraz ich utrzymy-
---
\(^{141}\) Tamże.
\(^{142}\) Tamże.
\(^{143}\) Konstytucje polskie…; zob. też, J. Maciejewski, Idea narodu w myśli republikańskiej 1767–1775, w: „Człowiek i Światopogląd” 1975, nr 1.
wanie stanowi – po dziś dzień – wielki walor osobisty dla każdego obywatela (zarówno w życiu publicznym, jak i zawodowym)\(^{144}\).
Od okresu rządów Sejmu Czteroletniego patriotyczno-obywatelskie oddziaływanie armii na społeczeństwo było coraz bardziej widoczne i zataczało coraz szersze kręgi. Wychodziło to z faktu zwiększania jej liczebności i unarodowiania. Wszelkie uroczystości państwowe uwieńczały asysty oddziałów wojskowych, święta wojskowe i ważne wydarzenia wojskowe (przysięga wojskowa, wręczanie broni, poświęcenie sztandaru itp.) odbywały się w obecności zaproszonych przedstawicieli administracji rządowej, samorządowej i licznie zgromadzonego społeczeństwa, stając się publicznymi lekcjami patriotyzmu, swoistymi deklaracjami wierności ojczyźnie i narodowi.
Wojsko twórczo uczestniczyło w kształtowaniu polskiej kultury politycznej\(^{145}\). W polskiej sytuacji geopolitycznej wojsko narodowe stało się najważniejszym obrońcą państwowego bytu i narodu. Problem ten przewijał się później przez cały okres polskich walk narodowowyzwoleńczych.
---
\(^{144}\) Szerzej: T. Łepkowski, *Polska – narodziny nowoczesnego narodu 1764–1870*, Warszawa 1967.
\(^{145}\) Problematyce tej poświęcony był toruński zjazd historyków w 1974 r. – zob. *Dzieje kultury polskiej*, red. J. A. Gierowski, Warszawa 1977.
ROLA KRAKOWSKIEGO ŚRODOWISKA NAUKOWEGO
W ROZWOJU KULTURY NARODOWEJ W DRUGIEJ
POŁOWIE XIX I NA POCZĄTKU XX WIEKU
Zmiany polityczne w monarchii habsburskiej spowodowane wprowadzeniem praw konstytucyjnych w 1867 roku znacząco wpłynęły na sytuację w galicyjskich uniwersytetach. Dla uczelni krakowskiej po długim okresie kuratorii podstawową kwestią stało się przywrócenie samorządu w początkach lat sześćdziesiątych XIX wieku. Umożliwiło to rozpoczęcie procesu nadawania jej narodowego charakteru\(^1\). Pierwszym krokiem w tym kierunku było uzyskanie w roku 1860 prawa wybierania dziekanów i rektora. Po pierwszym, wybranym przez senat rektorze (a dotychczasowym kuratorze) Piotrze Bartynowskim kolejnym został Józef Dietl. Polożył on wielkie zasługi w przywracaniu uczelni polskiego charakteru\(^2\). Swoją wizję sformułował już w mowie inauguracyjnej, w której stwierdził, że Uniwersytet Jagielloński (UJ) nie jest szkolą tylko dla Krakowa czy Galicji. Jest raczej ogniskiem oświaty dla wszystkich ziem polskich\(^3\). Dzięki staraniom jego oraz Agenora Goluchowskiego austriackie ministerstwo oświaty w 1861 roku wprowadziło język polski jako język wykładowy dla większości przedmiotów, utrzymując jednak język niemiecki na niektórych wykładach na Wydziale Prawa oraz kilku przedmiotach na Wydziale Lekarskim i Filozoficznym\(^4\). Dietl nie ustawiał w swych dążeniach do zwiększenia roli języka polskiego na uczelni, występując zarówno na forum Sejmu Krajowego, jak i w Radzie Państwa, w efekcie czego został usunięty z zajmowanej katedry i w 1865 roku przeniesiony w stan spoczynku. Proces polonizacji był jednak kontynuowany. Jego zwieńczeniem była zgodza cesarska (postanowieniem z 30 kwietnia 1870 roku)
---
\(^1\) H. Barycz, *Uniwersytet Jagielloński w życiu narodu polskiego*, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964, s. 99.
\(^2\) K. Stopka, A. K. Banach, J. Dybiec, *Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego*. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000, s. 98.
\(^3\) *Dzieje Krakowa*, t. 3, red J. Bieniarzówna, J. M. Małecki, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1979, s. 286.
\(^4\) U. Perkowska, *Jubileusze Uniwersytetu Jagiellońskiego*. Biblioteka Krakowska nr 140, Kraków, Wydawnictwo „Secesja”, 2000, s. 45; A. Wrzosek, *Józef Dietl*, w: „Polski Słownik Biograficzny” [dalej PSB], t. V, Kraków 1939–1946, s. 161.
na wprowadzenie języka polskiego jako wykładowego dla wszystkich przedmiotów i jako języka wewnętrznego administracji\(^5\). Zmiany dotyczyły także powołania nowych katedr – historii polskiej (w 1869 roku) z Józefem Szujskim na czele i – dwa lata później – historii literatury polskiej ze Stanisławem Tarnowskim oraz odejścia wykładowców niepotrafiących uczyć po polsku\(^6\). Uczelni przywrócono prawo posługiwania się insygniami, a po raz pierwszy, po siedemnastu latach przerwy, użyto ich na powtórnym pogrzebie Kazimierza Wielkiego w lipcu 1869 roku\(^7\).
Doświadczenie klęski powstania styczniowego, jakie było udziałem także części grona nauczającego UJ, represje, które dotknęły społeczeństwo polskie, oraz kryzys idei romantycznych zrywów narodowych przełożyły się w krakowskim środowisku naukowym na działania zmierzające do podniesienia poziomu wiedzy, przyswojenia i rozwoju metod badawczych w celu przywrócenia nauce polskiej równorzędnego stanowiska w nauce europejskiej oraz przygotowania kadr inteligencji dla ekonomicznych, kulturalnych i narodowych potrzeb społeczeństwa\(^8\). Naukę zaczęto traktować jako swoisty patriotyczny obowiązek wobec państwa i narodu\(^9\). Starań profesury uczelni krakowskiej na rzecz kultury narodowej nie można wyizolować od prac w ramach Akademii Umiejętności. Obie instytucje miały wspólną kadrę i część wspólnych celów i zadań, jakie wynikały z potrzeb nauki polskiej. Działalność od 1815 roku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (TNK), a następnie wywodzącej się z niego Akademii Umiejętności (AU) stworzyły korzystne warunki do rozwoju badań naukowych\(^{10}\). Sytuacja w pozostałych zaborach nie była tak dobra. Represje po powstaniu styczniowym i w efekcie zniesienie Szkoły Głównej w Warszawie (1869) rozproszyło środowisko uczonych warszawskich, a życie naukowe skupiło się redakcjach czasopism: „Biblioteka Warszawska” (1876–1914), „Ateneum” (1876–1901) czy „Wszechświat” (1875–1914) oraz w instytucjach społecznych: Kasa im. Mianowskiego, Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Badania naukowe wspierały też stowarzyszenia specjalistyczne, spośród których najbardziej prężnym było Towarzystwo Lekarskie Warszawskie\(^{11}\). Sytuacja poprawiła się dopiero po wydarzeniach rewolucji 1905 roku, czego wyrazem była zgoda władz rosyjskich na utworzenie Towarzystwa
---
\(^5\) Nadal po niemiecku wykładało jedynie naukę o języku i literaturze niemieckiej oraz prawo niemieckie. Pełna polonizacja zajęć nastąpiła w 1886 roku, kiedy to w ramach zmian w funkcjonowaniu poszczególnych wydziałów profesorów prawa niemieckiego zwolniono z obowiązku wykładania w tym języku. Kronika Uniwersytetu Jagiellońskiego od r. 1864 do 1887 i obraz jego stanu dzisiejszego wraz z rzeczą o rektorach od czasów najdawniejszych [dalej Kronika UJ 1864–1887…], red. S. Tarnowski, Kraków 1887, s. 27.
\(^6\) Kronika UJ 1864–1887…, s. 18.
\(^7\) A. Karbowiak, Ubiory profesorów i uczniów w Uniwersytecie Jagiellońskim w związku z współczesnymi zwyczajami (1364–1889), Kraków, Druk. W. L. Anczyca, 1889, s. 90; Kronika UJ 1864–1887…, s. 16.
\(^8\) H. Barycz, Uniwersytet Jagielloński…, s. 99.
\(^9\) Kronika UJ 1902/3 rektoratu prof. dr Tadeusza Prawdzic Gromnickiego i otwarcie roku szkolnego w dn. 14 X 1903 przez nowego rektora prof. Edmunda Radwan Krzymuskiego, Kraków 1903, s. 3. Szerzej zob. M. Stinia, Patriotyczne motywacje w działalności naukowej i życiu publicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego czasów autonomii, w: Patriotyzm a wychowanie, red. E. Kryńska, J. Dąbrowska, A. Szarkowska, U. Wróblewska, Białystok, Trans Humana, 2009, s. 128–135.
\(^10\) J. Dybiec, Polska Akademia Umiejętności 1872–1952, Kraków, Wydawnictwo „Secesja”, 1993, s. 11. Kraków był pierwszym ośrodkiem, który rozpoczął badania nad obszarem przedrozbiorowym (zob. D. Rederowa, Z dziejów Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 1815–1872, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1998).
\(^11\) J. Piskurewicz, Warszawskie instytucje społecznego mecenatu nauki w latach 1869–1906. Monografie z dziejów nauki i techniki, t. CXLIII, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 14.
Naukowego Warszawskiego w 1907 roku\textsuperscript{12}. W zaborze pruskim ostry kurs antypolski oraz brak ośrodka uniwersyteckiego utrudniały życie naukowe, ale podobnie jak w zaborze rosyjskim i tu instytucje społeczne podjęły próbę inspirowania i koordynowania takich działań – w Poznaniu było to Towarzystwo Przyjaciół Nauk (TPNP), powstałe w 1857 r.\textsuperscript{13} oraz Towarzystwo Naukowe w Toruniu, istniejące od 1875 r.\textsuperscript{14} Celem TPNP było zachowanie spuścizny świadczącej o istnieniu naszym [tj. polskim – przyp. aut.], aktywizacja społeczeństwa do działań oświatowych oraz popularyzacja i rozwój nauki\textsuperscript{15}. Szczególną rolę odgrywał w tej instytucji August Cieszkowski\textsuperscript{16}, którego projekt utworzenia ośrodka naukowego integrującego rozproszone działania naukowe w zaborze pruskim i nadanie im charakteru interdyscyplinarnego został wcielony w życie właśnie w postaci TPNP\textsuperscript{17}. Podobnie w Toruniu celem Towarzystwa była działalność naukowa, badawcza (zwłaszcza w zakresie dziejów Pomorza Gdańskiego), a także popularyzatorska i wydawnicza. Nie mniejszą rolę odgrywało gromadzenie zbiorów bibliotecznych\textsuperscript{18}. Władze niemieckie starając się utrudniać działalność TPNP, zakazały przynależności do niego urzędnikom państwowym.
Od lat siedemdziesiątych XIX wieku wiodącą rolę w podtrzymywaniu międzyzaborowych kontaktów naukowych przejęła Akademia Umiejętności. Mimo że formalnie zasięg jej działania ograniczał się do terenu Galicji, dla podkreślenia ogólnopolskiego charakteru wprowadzono podział na członków krajowych, zakrajowych (z innych krajów monarchii habsburskiej) i zagranicznych (dla Polaków z innych zaborów)\textsuperscript{19}. Dzięki przyjętym zasadom, dającym prawo przedstawiania i publikowania swych prac członkom zagranicznym, uczeni z pozostałych zaborów mogli aktywnie włączyć się nurt badań. Ten ponadzaborowy z założenia charakter ośrodka krakowskiego podkreślali wielokrotnie współtwórcy Akademii – profesorowie UJ: Józef Majer, pierwszy jej prezes (w latach 1872–1890) czy Józef Szujski, pierwszy sekretarz generalny AU (w latach 1872–1883)\textsuperscript{20}. Zakres badań
\begin{footnotesize}
\begin{enumerate}
\item Zob. \textit{Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Materiały do jego dziejów w latach 1907–1950}, oprac. B. Nawroczyński, Warszawa, Nakl. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1950.
\item Zob. A. Wojtkowski, \textit{Historia Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1857–1927}, w: „Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu w latach 1857–1927”, t. 50, 1928, s. 3–450; Z. Lisowski, \textit{Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1927–1947}, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1947; \textit{Księga pamiątkowa w stulecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk}, w: „Roczniki Historyczne”, t. 23, 1957, s. 311–559; \textit{Veritate et scientia. Księga pamiątkowa w 125-lecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk}, red. A. Gąsiorowski, Warszawa–Poznań, PWN, 1982.
\item Zob. B. Osmólska-Piskorska, \textit{Towarzystwo Naukowe w Toruniu. Powstanie i zarys dziejów 1875–1948}, Toruń 1948; \textit{Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu 1875–1975}, t. 1, red. M. Biskup, Toruń 1977; J. Serczyk, \textit{Towarzystwo Naukowe w Toruniu. Krótki zarys dziejów}, Toruń, Towarzystwo Naukowe, 1999.
\item „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego”, t. 1, Poznań 1860, s. 585–586.
\item Zob. J. Hellwig, \textit{Cieszkowski}, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1979; \textit{August Cieszkowski. Wielkopolanin i Europejczyk}, red. B. Goryńska-Bittner i J. Stepien, Poznań, Akademia Rolnicza w Poznaniu, 1994; \textit{August Cieszkowski. Wielkopolanin i Europejczyk (materiały pokonferencyjne)}, red. B. Goryńska-Bittner, Z. Kaczmarek, Poznań, Akademia Rolnicza w Poznaniu, 1996; \textit{Wielkopolski Słownik Biograficzny}, Warszawa Poznań, PWN, 1981, s. 116; A. Żółtowski, \textit{August Cieszkowski}, w: PSB, t. IV, Kraków 1938, s. 62–65.
\item J. Hellwig, \textit{Cieszkowski}… s. 64.
\item \textit{Dzieje Towarzystwa Naukowego}… s. 43–61.
\item D. Rederowa, \textit{Formy współpracy Polskiej Akademii Umiejętności z zagranicą (1873–1952)}, w: „Studia i materiały z dziejów nauki polskiej”, Seria A, z. 10, 1965, s. 107; Zob. \textit{Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873}, oprac. D. Rederowa, K. Stachowska, Wrocław–Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958, s. 97.
\item J. Dybiec, \textit{Polska Akademia Umiejętności}… s. 10–11.
\end{enumerate}
\end{footnotesize}
prowadzonych przez Akademię, a więc projekty badawcze i wydawnicze, obejmował również granice przedrozbiorowe Rzeczypospolitej. Istnienie uczelni z polskim językiem wykładowym oraz Akademii Umiejętności traktowano jako wyraz ciągłości państwowej. Dzięki funkcjonowaniu tych dwóch instytucji kadra naukowa Krakowa zyskiwała możliwość szerszego działania. Uniwersytet krakowski pełnił rolę centrum naukowego promieniującego na ziemię polskie wszystkich zaborów, które były także dla niego (podobnie jak dla lwowskiego) obszarem rekrutacji zarówno studentów, jak i korpusu profesorskiego. Na przełomie XIX i XX wieku aż jedna trzecia profesorów pochodziła z Królestwa Polskiego, Księstwa Poznańskiego lub ziem zabranych\(^{21}\). Emigracja naukowa będąca wynikiem zamknięcia możliwości kariery uniwersyteckiej w zaborze rosyjskim\(^{22}\) oraz brak placówki uniwersyteckiej w zaborze pruskim dały szansę na stworzenie ogólnopolskiego środowiska naukowego w Krakowie\(^{23}\).
Wiele działań naukowych skierowano na udokumentowanie, skatalogowanie i zinwentaryzowanie dorobku narodowego\(^{24}\). Pomimo iż wyraźną cezurę możemy postawić w chwili rozpoczęcia w Galicji okresu autonomicznego, to jednak istotne było to, że część zadań wytyczona została przez wybitnych uczonych już w okresie autonomią poprzedzającym: Michała Wiszniewskiego (1794–1865)\(^{25}\), Antoniego Zygmunta Helcla (1808–1870), który zapoczątkował edycję źródeł do historii prawa w Polsce (*Starodawne prawa polskiego pomniki*, tom I–II, wyd. 1856–1870), Józefa Kremera (1806–1875) czy Józefa Muczkowskiego (1795–1958). Wybitną rolę w organizacji nauki polskiej w XIX wieku, w dziedzinie opracowania polskiego słownictwa medycznego odegrał – działający zarówno w pierwszej połowie wieku, jak i po uzyskaniu autonomii – Józef Majer (1808–1899), który wspólnie z Fryderykiem Skoblem wydał *Słownik anatomiczno-fizjologiczny* (1838)\(^{26}\). W dziedzinie humanistyki powstanie nowych katedr, a zwłaszcza katedry historii polskiej (1869) umożliwiło rozpoczęcie szeroko zakrojonych prac badawczych nad dziejami narodowymi. Na UJ pojawiło się pokolenie nowoczesnie wykształconych historyków, którzy zrywając ze szkolą polelewelską, oparli swe prace o dokumenty i analizę faktów\(^{27}\). Stojący na czele katedry Józef Szujski (1835–1883)\(^{28}\) wraz z grupą historyków, między innymi z Michałem Bobrzyńskim (1849–1935)\(^{29}\) i Stanisławem Smolką (1854–1924), stworzyli nowatorskie, krytyczne podejście do historii narodowej. Dzieła J. Szujskiego (*Dzieje Polski podług ostatnich badań*, Lwów 1862–1866; *Historii polskiej treściwie opowiedzianej księgi dwanaście*, Warszawa 1880; *Roztrząsania i opowiadania historyczne*, Kraków 1876) łączyły historię Polski z historią powszechną.
---
\(^{21}\) M. Micińska, *Inteligencja polska na rozdrożach 1864–1918*, w: *Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918*, red. J. Jedlicki, t. III, Warszawa, Wydawnictwo Neriton, 2008, s. 19.
\(^{22}\) W. Smoleński, *Warunki pracy naukowej w byłym Królestwie Polskim w okresie odwetu za powstanie styczniowe*, w: „Nauka Polska” 1923, 4, s. 358–359.
\(^{23}\) Zob. U. Perkowska, *Kształtowanie się zespołu naukowego w Uniwersytecie Jagiellońskim (1860–1920)*, w: „Monografie z dziejów nauki i techniki”, t. XCVIII, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
\(^{24}\) F. Bujak, *Rozwój nauki polskiej 1800–1880*, w: „Nauka Polska” 1932, 15, s. 203–240.
\(^{25}\) Zob. M. Polackówna, *Michał Wiszniewski, 1830–1848*, w: „Rocznik Krakowski”, t. 12, 1910.
\(^{26}\) J. Hulewicz, *Józef Majer*, w: PSB, t. XIX, Kraków 1974, s. 161–164.
\(^{27}\) M. Handelsman, *Bobrzyński jako uczeń*. Warszawa 1936, s. 341 [nadbitka].
\(^{28}\) H. S. Michalak, *Józef Szujski 1835–1883. Światopogląd i działanie*, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie, 1987.
\(^{29}\) W. Łazuga, *Michał Bobrzyński. Myśl historyczna a działalność polityczna*, Warszawa, PWN, 1982.
i wiązały dzieje narodowe z europejskimi\textsuperscript{30}. Szujski inspirował historyków ze wszystkich ziem polskich do dokumentowania i wydawania materiałów źródłowych, a nacisk kładł na średniowiecze oraz okres staropolski. W efekcie w Akademii Umiejętności rozpoczęto wydawanie ważnych serii wydawniczych: \textit{Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia}, \textit{Acta Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia}, \textit{Scrioptores Rerum Polonicarum}, \textit{Monumenta Poloniae Historica} i wiele innych\textsuperscript{31}. Szerokie oddziaływanie kontrowersyjnej dla wielu pracy Bobrzyńskiego \textit{Dzieje Polski w zarzysie} (wydane po raz pierwszy w roku 1879, a następnie w latach 1881 i 1887) przekroczyło wszelkie granice rozbiorowe i wywołało wiele dyskusji i polemik, stając się jednocześnie jednym z podstawowych źródeł wiedzy historycznej dla społeczeństwa polskiego. Wspomniał o tym M. Handelsman w pracy poświęconej Bobrzyńskiemu: \textit{w kółkach warszawskich przed czterdziestu laty uczyliśmy się historii narodowej z jego trzeciego wydania}\textsuperscript{32}. Nie do przecenienia było także istnienie jedynej w okresie zaborów katedry historii literatury polskiej, którą przez blisko 40 lat kierował Stanisław Tarnowski (1837–1917)\textsuperscript{33}, twórca szkoły historii literatury\textsuperscript{34}, ostatni z polihistorów, który w sześciotomowej \textit{Historii literatury polskiej} podjął się całościowego opracowania dziejów literatury polskiej\textsuperscript{35}. Do dziedzin badawczych mających wielkie zasługi dla rozwoju kultury narodowej w okresie autonomicznym należała filologia klasyczna, której twórca Kazimierz Morawski\textsuperscript{36} zainicjował wydawanie \textit{Archiwum Filologicznego}, \textit{Biblioteki Przekładów z Literatury Starożytnej}, \textit{Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae Latinorum} i \textit{Słownika łacinysredniowiecznej w Polsce}. W roku 1916 opublikował (używany do dziś) przekład dzieł Sofoklesa (\textit{Tragedye}). Szczególne zaś zasługi położył, publikując oparte na badaniach źródłowych dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego (\textit{Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Średnie wieki i odrodzenie}, Kraków 1900). Dzieło to zostało przetłumaczone na język francuski\textsuperscript{37}. Znaczące były osiągnięcia językoznawcy Lucjana Malinowskiego, badacza gwar śląskich, twórcy seminarium Filologii Słowiańskiej i współtwórcy \textit{Słownika staropolskiego}, nad którym prace rozpoczęto w 1873 roku\textsuperscript{38}.
Kadra naukowa UJ brała udział w szeregu prac nad poszukiwaniem i wydawaniem materiałów źródłowych dotyczących historii Polski na obszarze wszystkich ziem polskich i za granicą. Stanisław Smolka w 1886 r. zorganizował ekspedycję do Rzymu. Gromadzone były rejesty i kopie w tzw. Tekach Rzymskich, udostępniane następnie
\begin{itemize}
\item[30] J. Dybiec, \textit{Nie tylko szablą. Nauka i kultura polska w walce o utrzymanie tożsamości narodowej 1795–1918}, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2004, s. 169.
\item[31] J. Dybiec, \textit{Polska Akademia Umiejętności…}, s. 89.
\item[32] M. Handelsman, \textit{Bobrzyński jako uczony…}, s. 346.
\item[33] Zob. \textit{Stanisław Tarnowski 1837–1917. Materiały z posiedzenia naukowego PAU w dniu 14 listopada 1997 r.}, red. R. Majkowska, w.: „W Służbie Nauki”, nr 3, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1999.
\item[34] S. Grodziski, \textit{Stanisław Tarnowski w Sejmie Krajowym}, w: \textit{Stanisław Tarnowski 1837–1917. Materiały…}, s. 25.
\item[35] J. Dybiec, \textit{S. Tarnowski – autorytet, polityk, uczyony}, w: \textit{Stanisław Tarnowski 1837–1917. Materiały…}, s. 63–65.
\item[36] Zob. \textit{Kazimierz Morawski (1852–1925). W służbie państwa i narodu}, red. R. M. Zawadzki, S. Stabryła, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2008.
\item[37] C. Morawski, \textit{Histoire de l’Univesité de Cracovie}, Paris–Cracovie 1900, 1903, 1905.
\item[38] Zob. J. Pośpiech, S. Sochacka, \textit{Lucjan Malinowski a Śląsk}, Opole, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 1976.
\end{itemize}
badaczom w Krakowie\textsuperscript{39}. Michał Bobrzyński był także wydawcą źródeł prawa. Ważne stało się wydanie w 1874 r. \textit{Korektury Praw} (tzw. Korektury Mikołaja Tasyckiego), która została opublikowana w tomie trzecim zapoczątkowanej przez Antoniego Zygmunta Helcla serii wydawniczej \textit{Starodawne Prawa Polskiego Pomniki}. Do roku 1882 wydał on kolejne trzy tomły tej serii – w tomie V zamieszczono \textit{Tractatus de natura iuricum et bonorum regis} Stanisława Zaborowskiego i \textit{Monumentum} Jana Ostroroga wraz z pisami polemicznymi Pawła Włodkowica i Jana Falkenberga\textsuperscript{40}.
Dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej Karol Estereicher podjął się rejestracji piśmiennictwa polskiego jako swoistej inwentaryzacji całości dorobku kultury polskiej\textsuperscript{41}. Stało się to możliwe dzięki współdziałaniu wielu instytucji, które nadsyłały spisy i uzupełnienia: biblioteki Czartoryskich, TPNP, biblioteki Działyńskich z Kórnika, Ordynacji Krasińskich z Warszawy i innych bibliotek ze wszystkich ziem polskich\textsuperscript{12}. W latach 1870–1882 wydał siedem tomów bibliografii w układzie alfabetycznym i według autorów, obejmującej prace wydane w wieku XIX. W roku 1872 oraz w 1888 ukazały się dwa tomy zestawień chronologicznych druków polskich (w postaci skróconego zapisu tytułów) wydanych od XV do XVIII wieku. Od 1891 roku rozpoczął Estreicher wydawanie części alfabetycznej – do jego śmierci (1908) ukazały się dwadzieścia dwa tomy\textsuperscript{43}.
W Krakowie skupiło się także bardzo aktywne grono naukowców z zakresu medycyny, pochodzących z wszystkich zaborów i publikujących we wszystkich periodykach medycznych wychodzących na ziemiach polskich. Był wśród nich fizjolog Napoleon Cybulski\textsuperscript{44}, który wraz z Adolphem Beckiem przeprowadzał pionierskie badania fal encefalograficznych oraz wyizolował adrenalinę. Tadeusz Browicz przyczynił się do wzbogacenia polskiego słownictwa medycznego, publikując w 1905 roku \textit{Słownik lekarski polski}. Z kolei Józef Dietl był twórcą balneologii polskiej. Do wybitnych w swoich dziedzinach należeli: antropolog Izydor Kopernicki, Henryk Jordan, chirurg Ludwik Rydygier, okulista Bolesław Wicherkiewicz i anatomopatolog Stanisław Ciechanowski. Praca tego ostatniego \textit{O przerosłoje gruczolu krokowego} z 1896 r. wydrukowana zastała w kilku językach i uzyskała rozgłos światowy. Rozkwit przeżywały też nauki przyrodnicze, a wielu naukowców zaliczyć można do czołówki europejskiej: fizyka Zygmunta Wróblewskiego, chemika Karola Olszewskiego, fizyka Mariana Smoluchowskiego\textsuperscript{45} czy botanika Józefa Rostafińskiego\textsuperscript{46}.
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[39] D. Rederowa, \textit{Ze studiów nad kontaktami Akademii Umiejętności z nauką obcą. Ekspedycja rzymska (1886–1918)}, w: „Rocznik Biblioteki PAN” Kraków, 1958, 4, s. 195–256; Zob. też H. Barycz, \textit{Stanisław Smolka w życiu i nauce}, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1975.
\item[40] M. Handelsman, \textit{Historycy. Portrety i profile}, Warszawa 1937, s. 46.
\item[41] M. Dembowska, \textit{Ewolucja pojęcia bibliografii narodowej od czasów Karola Estreichera do naszych czasów}, w: \textit{Księga pamiątkowa ku czci Karola Estreichera (1827–1908). Studia i rozprawy}, red. R. Hennel, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1964, s. 98–113.
\item[42] J. Dybiec, \textit{Nie tylko szabla…}, s. 57–64.
\item[43] Tenże, \textit{Polska Akademia Umiejętności…}, s. 84; Tenże, \textit{Nie tylko szabla…}, s. 62–63.
\item[44] \textit{Biogramy uczonych polskich}. Część VI: \textit{Nauki medyczne}, zeszyt 1: \textit{A–L}, red. A. Śródka, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990; \textit{Słownik biologów polskich}, red. S. Feliksiaik, Warszawa, PWN, 1987, s. 106–107.
\item[45] A. Teske, \textit{Marian Smoluchowski. Życie i twórczość}, Warszawa, PWN, 1955; B. Średniawa, \textit{History of Theoretical Physics at Jagiellonian University in Cracow in XIXth Century and in the First Half of XXth Century}, w: „Zeszyty Naukowe UJ” nr 727, Prace Fizyczne z. 24, Warszawa–Kraków 1985.
\item[46] \textit{Józef Rostafiński botanik i humanista}, red. A. Zemanek, Polska Akademia Umiejętności. Monografie 1, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2000.
\end{itemize}
\end{footnotesize}
Uniwersytet Jagielloński, Akademia Umiejętności i miasto Kraków traktowane były przez Polaków jako gwarant bezpieczeństwa zbiorów w czasach represji popowstaniowych i „Kulturkampfu” – dary i kolekcje przekazywane były przez rodaków z całego świata. Celowe było dążenie do tworzenia bibliotek czy muzeów o narodowym charakterze\(^{47}\). W świadomości współczesnych widoczne było przekonanie o łatwiejszym i szerszym dostępie do zbiorów, jeżeli znajdą się one na terenie Krakowa. Dlatego też swoją kolekcję zdeponowali w tym mieście Czartoryscy. Po osiedleniu się w Krakowie Adrian Baraniecki gromadzone przez siebie zbiory przekazał na rzecz Instytutu Technicznego oraz radzie miasta na rzecz Muzeum Techniczno-Przemysłowego\(^{48}\). Znaczną część kolekcji Gabinetu Archeologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego (poza własnymi eksponatami J. Łepkowskiego) stanowiły darowizny prywatne Edwarda Rastawieckiego (1869), Konstantego Przeździeckiego (1871) i Władysława Czartoryskiego (1872)\(^{49}\). Energiczne działania Karola Estreichera na rzecz rozwoju Biblioteki Jagiellońskiej przyniosły efekt także w postaci wielu darowizn prywatnych kolekcji bibliotecznych\(^{50}\). Wspomniany twórca Gabinetu Archeologicznego J. Łepkowski dokonywał w czasie swych licznych podróży (zwiedził ponad 1500 miejscowości) inwentaryzacji znajdujących się tam zabytków, publikował efekty swych prac w prasie warszawskiej i wielkopolskiej i w ten sposób popularyzował zinwentaryzowane przez siebie obiekty\(^{51}\).
Postępująca integracja uczonych polskich ze wszystkich ziem polskich w początkowym okresie miała z reguły charakter kontaktów osobistych i towarzyskich. Do postaci zasłużonych dla podtrzymywania takich związków należał Józef Kremer, autor *Listów z Krakowa i Podróży do Włoch*. Dzięki kontaktom m.in. z Augustem Cieszkowskim, Karolem Libeltem, Wincentym Polem, Bronisławem Trentowskim, Michałem Wiszniewskim, czy Ludwikiem Zeiszenrem salon Kremerów stanowił w Krakowie ważny ośrodek życia kulturalnego o ponadzaborowym charakterze\(^{52}\). Natomiast Józef Majer, rektor UJ w trudnych latach 1848–1851 oraz 1865–1866, podjął się budowania kadry naukowej uczelni poprzez pozyskiwanie wybitnych uczonych również z zaboru rosyjskiego i pruskiego. Udało się pozyskać: Józefa Dietla, Antoniego Z. Helcla, Izydora Kopernickiego, Antoniego Maleckiego, Wincentego Pola\(^{53}\), niepowodzeniem zaś zakończyły się starania o Wiktora Szokalskiego i Adama Mickiewicza. Działania integracyjne w drugiej połowie XIX wieku miały już bardziej zorganizowany charakter.
---
\(^{47}\) J. Dybiec, *Nie tylko szablą…*, s. 90.
\(^{48}\) J. Kras, *Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924*, Biblioteka Krakowska nr 114, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1972, s. 14; I. Bojarska, *Adrian Baraniecki*, w: PSB, t. I, Kraków 1935, s. 271.
\(^{49}\) C. Bał-Koczarska, *Józef A. Łepkowski*, w: PSB, t. XVIII, Kraków 1973, s. 339–343.
\(^{50}\) J. Baumgart, *Estreicher jako bibliotekarz*, w: *Księga pamiątkowa ku czci Karola Estreichera…*, s. 176–177.
\(^{51}\) J. A. Ostrowski, *Józef Aleksander Lepkowski (1826–1894)*, w: „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” nr 1197, Opuscula Musealia, 8, 1996, s. 9–14; Zob. także M. Gedl, *Józef Łepkowski (1826–1894)* w: *Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Historycznego*, red. J. Dybiec, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2000, s. 32–37.
\(^{52}\) J. Dłużyk, *Józef Kremer*, w: PSB, t. XV, Kraków 1970, s. 269; Zob. także H. Struve, *Życie i prace Józefa Kremera*, Warszawa 1881.
\(^{53}\) J. Fijalek, *Starania Józefa Majera o obsadzanie katedr w Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1848–1878*, w: „Rocznik Biblioteki PAN” 1956, 2, s. 270–271; J. Hulewicz, *Józef Majer…*, s. 162.
Poprzez udział w pracach TNK i Akademii Umiejętności krakowski świat nauki czynnie włączył się w drugiej połowie XIX wieku w organizację życia naukowego, inicjując szereg zjazdów o ogólnopolskim charakterze\(^{54}\). Zapraszano na nie przedstawicieli środowisk naukowych z ziem polskich oraz z ośrodków zagranicznych. Względy polityczne zmuszały niekiedy uczestników spoza Galicji do podróżeowania jako osoby prywatne. Pierwszy Zjazd Przyrodników i Lekarzy Polskich w 1869 roku przygotowywali związani z UJ, a równocześnie będący członkami TNK Leon Blumenstock (Halban), Stanisław Janikowski, Józef Majer, Gustaw Piotrowski i Maksymilian Nowicki (Siła)\(^{55}\). Wzięło w nim udział 15 lekarzy z Wielkopolski oraz 34 z Królestwa Polskiego i ziem zabranych\(^{56}\). Następny miał odbyć się w Poznaniu, jednak z powodu wojny francusko-pruskiej nie doszedł do skutku.
Niezwykle ważne dla polskiej humanistyki były efekty pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego, tzw. Zjazdu Długoszowego, który odbył się z okazji czterechsetlecia śmierci Jana Długosza w Krakowie w dniach od 19 do 21 maja 1880 roku. Jego inicjatorem był J. Szujski\(^{57}\). Ze względów statutowych Akademia nie mogła występować jako organizator, przygotowali go więc członkowie Komisji Historycznej\(^{58}\). W kwietniu 1880 roku Szujski zapraszając m.in. TPNP na zjazd, w liście do Stanisław Koźmiana wspominał, że zjazd ten wynikał z potrzeby porozumienia się w sprawie poloniców przedstawicieli historyków z różnych ziem polskich\(^{59}\). Zauważył również, że stosunki Krakowa z Poznaniem są słabe, i że wynikało to z pewnej nieufności ze strony Poznania, będącej być może efektem różnic w rozwoju zaboru austriackiego, który do roku 1861 był najgorzej traktowany, a jego społeczeństwo zaniedbane oświatowo. Szujski wskazywał na konieczność pobudzających impulsów ze strony Królestwa i Wielkiego Księstwa Poznańskiego\(^{60}\). Na zjazd do Krakowa przybyli wówczas z Poznania A. Cieszkowski, Jan Rymarkiewicz\(^{61}\) i Edward Likowski\(^{62}\). Z Toruńskiego Towarzystwa Naukowego wydelegowano ks. Stanisława Kujota oraz Michała Szcanieckiego\(^{63}\). J. Szujski, witając uczestników zjazdu, stwierdził: *Witam pracowników jednego narodu i jednej ziemi, których mimo politycznych granic łączy jedna służba, poszukiwania prawdy o dziejach i rzeczach naszych*\(^{64}\). Podczas obrad poruszano sprawy związane z poszukiwaniem, gromadzeniem i wydawaniem materiałów historycznych do dziejów politycznych, a także do dziejów oświaty, literatury i sztuki w Polsce\(^{65}\).
---
\(^{54}\) J. Dybiec, *Polska Akademia Umiejętności…*, s. 52.
\(^{55}\) *Pamiętnik Pierwszego Zjazdu lekarzy i Przyrodników Polskich odbytego w 1869 w Krakowie*. Kraków 1870, s. 5; J. Cabaj, *Walczyć nauką za sprawę Ojczyzny*. Siedlce, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2007, s. 44.
\(^{56}\) J. Cabaj, *Walczyć nauką…*, s. 327.
\(^{57}\) J. Hulewicz, *Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów*. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958, s. 139.
\(^{58}\) *Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego imienia Jana Długosza*. Kraków 1881; J. Hulewicz, *Akademia Umiejętności…*, s. 139–141.
\(^{59}\) A. Wojtkowski, *Historia Towarzystwa…*, s. 239.
\(^{60}\) Tamże, s. 240.
\(^{61}\) L. Słowiński, *Jan Rymarkiewicz*, w: PSB, t. XXXIII, Kraków 1991–1992, s. 509–510.
\(^{62}\) A. Galos, *Edward Likowski*, w: PSB, t. XVII, Kraków 1972, s. 330–332.
\(^{63}\) B. Osmólska-Piskorska, *Kontakty Towarzystwa Naukowego w Toruniu z krakowskim środowiskiem intelektualnym w XIX i początkach XX w.*, w: „Zapiski Historyczne” 1964, 29, z. 2, s. 122; „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 1884, 3, s. 127.
\(^{64}\) *Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego…*, s. 16.
\(^{65}\) Tamże, s. 7.
W czasie obrad przyjęto postulat decentralizacji pracy wydawniczej i podtrzymywania istniejących ośrodków wydawniczych\textsuperscript{66}. Aby podkreślić jedność środowisk naukowych, na współprzewodniczących lub przewodniczących honorowych wybierane były osoby spoza Galicji. Na zjeździe Długoszowym był to historyk z Poznania Kazimierz Jarochowski\textsuperscript{67}. Za ten wyjazd do Krakowa spotkała go represje – jako urzędnik państwowy został przeniesiony do Sulęcina pod Zieloną Górę, tym samym uniemożliwiono mu kontynuowanie prac historycznych nad epoką saską. W efekcie, by móc powrócić do Poznania, musiał podać się do dymisji. TPNP planowało włączyć się w plany wydawnicze AU i wziąć udział w zbieraniu materiałów do \textit{Monumenta Poloniae} (zakres prac przedstawił na zjeździe Ksawery Liske). W tym celu powołano specjalną komisję, w skład której weszli m.in. Ignacy Zakrzewski i dr Zygmunt Celichowski\textsuperscript{68}. O zrealizowaniu tych planów świadczy podziękowanie dla dra Bolesława Erzepkiego za pomoc w zbieraniu dokumentów do \textit{Sta-rodawnych Pomników Prawa Polskiego} zawarte w „Rocznikach AU...” za rok 1892\textsuperscript{69}. W Toruniu dyrektywy dotyczące poszukiwań źródłowych dały w efekcie rozpoczęcie wydawania od roku 1897 \textit{Fontes}. Pierwszy tom zawierał wizytacje biskupa włocławskiego Hieronima Rozdrażewskiego z końca XVI w.\textsuperscript{70}
Pierwszy zjazd historyczno-literacki odbył się w Krakowie maju 1884 roku i był genetycznie związany z ze zjazdem z 1880 r. Wśród organizatorów znaleźli się S. Tarnowski i K. Morawski. Uczestniczył w nim także K. Jarochowski, który został poproszony o przewodnictwo obradom (do delegacji poznańskiej należeli jeszcze A. Cieszkowski i ks. Jan Korytkowski\textsuperscript{71}). Zjazd zorganizowany w związku z trzechsetną rocznicą śmierci Jana Kochanowskiego zapoczątkował badania historyczno-literackie w Polsce\textsuperscript{72}. Odbywał się w trudnej dla Polaków z pozostałych zaborów sytuacji, tym więc ważniejszy stał się udział nielicznych ich przedstawicieli\textsuperscript{73}. Był on kolejnym etapem unifikacji polskiej nauki. Organizację następnego spotkania w Krakowie, tzw. Zjazdu Rejowskiego, który odbył się w lipcu 1906 roku, oficjalnie już przejęła AU\textsuperscript{74}. Odbywał się innej politycznie atmosferze, był posumowaniem wyników badań nad XVI wiekiem w ciągu poprzedniego dwudziestolecia, a wzięło w nim udział 23 przedstawicieli zaboru rosyjskiego\textsuperscript{75}. Na tym zjeździe wybrano na przewodniczących honorowych nieobecnych Antoniego Maleckiego i Władysława Nehringa. Na przewodniczących czynnych Tadeusza Korzona i Jana Baudouin de Courtenay (wówczas profesora w Petersburgu), podkreślając w ten sposób jedność polskich środowisk naukowych\textsuperscript{76}. Inicjatorem i organizatorem Pierwszego
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[66] J. Hulewicz, \textit{Akademia Umiejętności…}, s. 140.
\item[67] D. Rzepiewska, \textit{Kazimierz Jarochowski}, w: PSB, t. X, Kraków 1962, s. 630–632.
\item[68] „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego”, t. 11, Poznań 1881, s. 590–591.
\item[69] „Roczniki Akademii Umiejętności w Krakowie za rok 1892/1893”, Kraków 1893, s. 69.
\item[70] B. Osmolska-Piskorska, \textit{Kontakty Towarzystwa…}, s. 125.
\item[71] „Roczniki Towarzystwa Naukowego Poznańskiego. Sprawozdanie z czynności TPNP za rok 1884”, Poznań 1885, s. 25.
\item[72] Zob. \textit{Pamiętnik Zjazdu historyczno-literackiego im. Jana Kochanowskiego}, w: „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce”, t. 5, Kraków 1886.
\item[73] J. Hulewicz, \textit{Akademia Umiejętności…}, s. 141.
\item[74] Zob. \textit{Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Mikołaja Reja. Dnia 1–4 lipca 1906 r. Wydał z polecenia AU Wiktor Czermak}, Kraków 1910.
\item[75] J. Cabaj, \textit{Walczyć naukę…}, s. 334.
\item[76] \textit{Pamiętnik Zjazdu Historyczno–Literackiego…}, s. 6.
\end{itemize}
\end{footnotesize}
Zjazdu Prawników i Ekonomistów Polskich (1887) był prof. Franciszek Kasparek\textsuperscript{77}. Podczas obrad umacniano przekonanie, że pomimo politycznego podziału ziemie polskie stanowią gospodarczą całość i mają wspólne interesy\textsuperscript{78}. Ponadto starano się podkreślić udział Polaków z różnych ziem, wybierając na przewodniczącego A. Cieszkowskiego z Poznania, a na wiceprzewodniczących Romana Wierzchlejskiego z Warszawy, Józefa Kasznice ze Lwowa i Juliana Klaczkę z Wiednia\textsuperscript{79}.
Ogółem w Krakowie w latach 1869–1914 odbyły się trzydzieści trzy zjazdy i kongresy o charakterze ogólnopolskim. Kontakty naukowe stanowiły inspirację do podejmowania badań, wyznaczały ich ogólnopolskie kierunki, a obszarem kwerend obejmowały całość ziem przedrozbiorowych. Także kontakty osobiste, jakie towarzyszyły tym spotkaniom, niewątpliwie przyczyniły się do unifikacji nauki polskiej. W podobny sposób uczelnia krakowska postrzegana była również na arenie międzynarodowej. W zaproszeniu z marca 1882 r. na zjazd przyrodników do Pragi napisano: \textit{Prosimy o współdział Uniwersytetu jako naukowej reprezentacji narodu polskiego}. Udał się tam profesor Józef Rostafiński jako reprezentant AU i UJ\textsuperscript{80}.
Naukowe więzi podtrzymywano także poprzez członkostwa w organizacjach naukowych, wymianę czasopism, korespondencję oraz pamięć o jubileuszach, rocznicach i udział w pogrzebach. Towarzystwa naukowe, jakie działały w zaborze pruskim i rosyjskim, przejmowały część instytucjonalnych kontaktów, lecz ze względu na politykę państw zaborczych wiele z nich musiało przybierać prywatny charakter. Profesorowie UJ należeli do wszystkich ważnych towarzystw naukowych, jakie funkcjonowały na ziemiach polskich. Do TPNP należeli m.in.: Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Michał Bobrzyński, Józef Milewski (członek korespondent)\textsuperscript{81}, Stanisław Poray-Madeyski\textsuperscript{82}, Odo Bujwid (członek korespondent)\textsuperscript{83}, Julian Ignacy Nowak (członek korespondent)\textsuperscript{84}. Z Wydziału Filozoficznego członkiem honorowym był Stanisław Smolka\textsuperscript{85}, a ponadto Józef Rostafiński, Stanisław Krzyżanowski (dyrektor Archiwum Akt Dawnych m. Krakowa), Z. Wróblewski. Do Towarzystwa Naukowego w Toruniu należeli: Franciszek Michał Karliński, Henryk Jordan, Antoni Karbowiak, Kazimierz Nitsch, Stanisław Kętrzyński, Ludwik Rydygier i Bolesław Wicherkiewicz. Natomiast członkiem honorowym był ks. Władysław Chotkowski, postać łącząca oba zabory – współpracownik S. Kujota, redaktor „Przyjaciela Ludu”, znany na Pomorzu ze swej działalności oświatowo-literackiej, który w 1882 roku został powołany na kierownika Katedry Historii Kościoła na UJ. Za sprawą Krakowa ostatecznie ugruntował TNT swój program naukowy – postulat ogłaszania materiału źródłowych, ukrytych w zasobach regionu – zbiorach kościelnych i municypalnych\textsuperscript{86}. Do Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego należeli między
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[77] Kronika UJ za rok 1887/88…, s. 29.
\item[78] A. Pollok, \textit{Powstanie i rozwój Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie}, w: „Zeszyty Naukowe. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne” 2006, nr 4, s. 134–135.
\item[79] J. Cabaj, \textit{Walczyć nauką…}, s. 333.
\item[80] Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sg. S II 938 [brak pag.].
\item[81] Skład Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku szkolnym 1900/1901, Kraków 1901, s. 9.
\item[82] Tamże, s. 10.
\item[83] Tamże, s. 14.
\item[84] Tamże, s. 15.
\item[85] Tamże, s. 16.
\item[86] B. Osmólska-Piskorska, \textit{Kontakty Towarzystwa…}, s. 124.
\end{itemize}
\end{footnotesize}
innymi: Stanisław Domański, Henryk Jordan, Izydor Kopernicki, Józef Oettinger, Edward Sas Korczynski, Stanisław Smoleński, Ludwik Reichmann, Aleksander Stopezański i Odo Bujwid. W składzie Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego w drugiej połowie XIX wieku członkami korespondentami byli profesorowie: Tadeusz Browicz, Stanisław Ciechanowski, Józef Dietl, Stanisław Janikowski, Józef Majer, Leopold Krzyżanowski, Józef Jakubowski, Florian Sawiczewski, Władysław Ciborowski, Franciszek Skobel, zaś członkami honorowymi: Odo Bujwid, Stanisław Ciechanowski, Bronisław Kader, Karol Olszewski, Bolesław Wicherkiewicz i Adam Wrzosek\(^{87}\). Przypadający na rok 1895 jubileusz 90-lecia powstania Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie pokazał, że mimo stawianych przez władze rosyjskie przeszkód zachowało więzi z polskimi ośrodkami naukowymi. Wśród wielu pozdrowień z okazji tej rocznicy był także telegram od UJ\(^{88}\). Krakowscy profesorowie znajdowali się także wśród członków Wileńskiej Komisji Archeologicznej, między innymi Józef Kremer i Józef Łepkowski\(^{89}\).
Pomimo trudności związanych z ograniczaniem przez państwa zaborcze kontaktów międzyszaborowych, w czasopismach naukowych lub branżowych na bieżąco informowano o istotnych publikacjach i wydarzeniach w poszczególnych ośrodkach. Grono UJ publikowało w „Ateneum”, „Bibliotece Warszawskiej”, „Kosmosie”, „Krytyce Lekarskiej”, poznańskich „Nowinach Lekarskich”, w „Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”, „Roczniku Towarzystwa Naukowego w Toruniu”\(^{90}\), w miesięczniku „Wiśla” i „Gazecie Sądowej Warszawskiej”\(^{91}\), a także we „Wszechświecie”, w „Pracach Matematyczno-Fizycznych”, „Pracach Filologicznych” i „Pamiętniku Fizjograficznym”. Pierwsze tomy Biblioteki Matematyczno-Fizycznej opracowywali także uczeni galicyjscy. Zaczęła się ona pojawiać od 1882 roku, a główny jej twórca Marian Baraniecki trzy lata później otrzymał katedrę matematyki na UJ\(^{92}\).
---
\(^{87}\) H. Ilgiewicz, *Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku*, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszalek, 2005, s. 325–359.
\(^{88}\) Tamże, s. 93.
\(^{89}\) Tamże, s. 118.
\(^{90}\) W „Rocznikach Towarzystwa Naukowego Toruńskiego” publikowali m.in.: A. Karbowiak (*Szkoły diecezji chełmińskiej w wiekach średnich*, R. 6, 1899); *Materiały do dziejów wychowania i szkół ziemi chełmińskiej 1808–1814. Z archiwum nawrzyńskiego Szczecineckich*, R. 7, 1900), W. Chotkowski (*Gospodarstwo społeczno-polityczne polskie i traktaty handlowe Rzeczpospolitej z mocarstwami rozbiorowymi r. 1775 w świetle tajnych relacji dyplomatycznych austriackich*, R. 4, 1897; *Królewiecka tragedia*, R. 8, 1901) i K. Nitsch – prace poświęcone językom kaszubskiemu (*Charakterystyka porównawcza dialektów zachodniopruskich*, R. 12, 1905; *Charakterystyka dialektów polskich w Prusach wschodnich*, R. 14, 1907).
\(^{91}\) Przykładowo w 1896 roku uniwersyteccy profesorowie opublikowali: W. Czerkawski, *Zadania państwa na polu gospodarstwa społecznego*, w: „Ateneum” 1896; E. Sas-Korczynski, *O nagminnym zapaleniu opon mózgordzeńowych*, w: „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 1896, z. 2; O. Bujwid, *Wyniki badań wody gruntowej okolic Krakowa w roku 1894–1895 dokonanych*, w: „Kosmos” 1896, XXI; L. Wachholz, *Z kazuistyki rzadszych przypadków samobójstw*, w: „Nowiny Lekarskie” 1896; F. Sroczyński, *Zeż zastępczy w porażeniach mięśniowych oka*, w: „Nowiny Lekarskie” 1896, nr 3; S. Smolka, *Polska i Brandenburgia za czasów Jagielly*, w: „Biblioteka Warszawska” 1896; W pracowni gabinetu geologicznego pod kierunkiem Władysława Szajnochy powstały prace opublikowane w piśmie „Kosmos” z I–II 1896 r. (*Kronika UJ za rok 1895/6. Za rektoratu profesa dr Stanisława Smolki i otwarcie roku szkolnego w d. 10 października 1896 r. przez nowego rektora profesa dr Szczęsnego Kreutza*, Kraków 1896; Dodatek *Wykaz prac ogłoszonych przez członków UJ lub pod ich kierunkiem w roku szkolnym 1895/6*, Kraków 1896, s. 20–27).
\(^{92}\) J. Piskurewicz, *Warszawskie instytucje społecznego mecenatu nauki w okresie 1869–1906*, w: *Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku. Organizacje i instytucje*, red. B. Jaczewski, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 81.
Ważną rolę w integracji środowiska naukowego odgrywały uroczystości uniwersyteckie. Szczególny wymiar miały te, które związane były z wydarzeniami ważnymi dla samej uczelni, takimi jak jubileusze czy otwarcie nowych budynków. Przypadająca na rok 1864 rocznica 500-lecia założenia uczelni i planowane w związku z tym uroczystości zostały całkowicie stoporadowane przez władze austriackie\textsuperscript{93}. Kolejną znakomitą okazją do przypomnienia i uczczenia fundatorów uczelni stało się otwarcie Collegium Novum, nowego gmachu uczelni uruchomionego w 1887 roku\textsuperscript{94}. Uniwersytecka aula często wykorzystywana była dla integracji środowisk naukowych ze wszystkich zaborów – to w niej odbył się wspomniany już pierwszy Zjazd Ekonomistów i Prawników Polskich oraz zjazdy lekarzy polskich. Równocześnie przy okazji otwarcia Collegium Novum postanowiono przyznać doktoraty honorowe uniwersytetu osobom pochodzącym ze wszystkich zaborów, które zasłużyły się nie tylko na polu nauki, ale dla całego społeczeństwa polskiego. Tytuły takie otrzymali: August Cieszkowski, Ignacy Domeyko, Julian Klaczko, Jan Ignacy Korytkowski (kanonik kapituły w Gnieźnie), Adam Krasiński (były biskup wileński), Józef Supiński (ekonomista), Jan Matejko, Seweryn Morawski (arcybiskup metropolita lwowski obrządku łacińskiego), Michał Nowodworski (wydawca i redaktor \textit{Encyklopedii Kościelnej}), Wiktor Szokalski (były profesor medycyny w Szkole Głównej w Warszawie, naczelny lekarz Instytutu Oftalmologicznego w Warszawie), Władysław Taczanowski (dyrektor Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie)\textsuperscript{95}. W ten sposób po raz kolejny podkreślono jedność nauki polskiej ponad podziałami zaborowymi. Podobnie uczyniono w roku jubileuszowym (1900), w którym znacznie rozszerzono zakres osób uhonorowanych takim doktoratem. Wśród Polaków z zaboru rosyjskiego znaleźli się między innymi: Ignacy Baranowski (profesor medycyny i działacz społeczny, postać zasłużona dla rozwoju nauki, kultury i oświaty w Warszawie, założyciel „Ateneum”), prof. Władysław Holewiński (współtwórca i prezes Kasy im. Mianowskiego), Henryk Struve (filozof, także prezes Kasy im. Mianowskiego), prof. Henryk Hoyer senior (autor pierwszego polskiego podręcznika do histologii), książę Tadeusz Lubomirski (prezes Warszawskiego Towarzystwa Dobroczyńności, wydawca \textit{Kodeksu Dyplomatycznego Księstwa Mazowieckiego}, współwydawca \textit{Encyklopedii Wychowawczej} i \textit{Encyklopedii Rolniczej}) oraz Henryk Sienkiewicz. Z zaboru pruskiego: Stanisław Kujot (prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), Edward Likowski (prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Akademii Umiejętności), prymas Mieczysław Ledóchowski zasłużony i prześladowany za opór wobec Kulturkampfu, Heliodor Święcicki (lekarz–ginekolog, filantrop i społecznik, wieloletni redaktor „Roczników Poznańskiego Towarzystwa Naukowego”, działacz Towarzystwa Dobroczyńności Wincentego a Paulo w Poznaniu, późniejszy rektor tamtejszego uniwersytetu). Uhonorowano także naukowców działających w innych krajach: Zygmunta Laskowskiego (emigranta po powstaniu styczniowym, profesora anatomii w Genewie), Józefa Listera (profesora chirurgii w Kings College w Londynie), Marcelego Nenckiego, także powstańca, lekarza, fizjologa i wybitnego specjalistę w zakresie chemii lekarskiej, profesora uniwersytetu w Bernie, a następnie kierownika zakładu chemii Instytutu Medycyny Doświadczalnej w Petersburgu. Wśród
\textsuperscript{93} U. Perkowska, \textit{Jubileusze…}, s. 76.
\textsuperscript{94} Tamże, s. 85.
\textsuperscript{95} Poza wymienionymi postaciami doktoraty otrzymali Paweł Gautsch-de Frankethurn austriacki minister oświaty i książę Rudolf Habsburg.
wyróżnionych znalazł się Włodzimierz Passowicz, prawnik, profesor uniwersytetu w Petersburgu, publicysta, krytyk literacki i wydawca „Ateneum” i tygodnika „Kraj”\textsuperscript{96}. Jubileusz 500-lecia odnowienia uczelni miał być w założeniach organizatorów powszechnym świętem nauki, dlatego zaproszono delegacje wszystkich polskich uczelni, przedstawicieli instytucji, towarzystw naukowych i kulturalnych oraz redakcje czasopism naukowych. Materiały jubileuszowe, jakie zostały wówczas wydane, zostały przetłumaczone na język francuski. Uniwersyteckie święta dynamiczowały też prace nad dokumentowaniem dziejów samej uczelni. Już w 1870 roku Senat podjął ważną inicjatywę wydawania materiałów do historii uniwersytetu, ogłaszając za rektoratu prof. Fryderyka Skobla pierwszy tom \textit{Kodeksu Dyplomatycznego Uniwersytetu} obejmującego lata 1365–1440 (przygotowany przez Żegotę Paulego)\textsuperscript{97}. W następnych latach wydawano kolejne tomy, w tym \textit{Album studiorosum} i \textit{Akta rektorskie}.
Wizyty i rewizyty przedstawicieli elit naukowych ze wszystkich zaborów miały charakter zarówno naukowy, jak i towarzysko-kurtuazyjno-okolicznościowy. Bardzo często J. Majer, gdy przebywał w Poznaniu, wygłaszał zarówno odczyty, jak i spotykał się z działaczami TPNP, nawiązując bliskie, prywatne kontakty. W marcu 1879 roku Stanisław Tarnowski brał udział w posiedzeniu Wydziału Historyczno-Literackiego TPNP. S. Koźmian zaproponował wówczas, by wraz z Michałem Bobrzyńskim mianować ich honorowymi członkami TPNP\textsuperscript{98}. Dwa lata później Tarnowski z inspiracji działacza TNT Adama Sierakowskiego odbył wycieczkę po Pomorzu Gdańskim. Efektem tej podróży była ogłoszona drukiem praca dająca barwny opis tej dzielnicy i wrażeń samego podróżnika\textsuperscript{99}. Fragment pracy Tarnowski poświęcił TNT, podkreślając jego rolę i znaczenie dla Pomorza\textsuperscript{100}. W wielu relacjach z prowadzonych poza Galicją kwerend znajdują się jak najlepsze opinie o przyjęciu, pomocy i opiece ze strony instytucji i osób prywatnych\textsuperscript{101}.
Początek ery autonomicznej zbiegł się z ożywieniem w Galicji dyskusji na temat kierunku edukacji kobiet\textsuperscript{102}. Podnoszono konieczność istnienia wyższej szkoły dla dziewcząt, ale wciąż przeważały koncepcje odrębnego ich kształcenia. W toku tych sporów przybyły do Krakowa Adrian Baraniecki otworzył w 1868 roku przy Muzeum Techniczno-Przemysłowym Wyższe Kursy dla Kobiet\textsuperscript{103}. Założenie tych Kursów wynikało z doświadczeń wyniesionych przez Baranieckiego z podróży po Anglii, gdzie zetknął się z organizowanymi przy Museum Kensington kursami dla kobiet, których program obejmował nauki humanistyczne, przyrodnicze, artystyczne oraz umiejętności praktyczne
\textsuperscript{96} Poza wymienionymi postaciami doktoraty otrzymali: z zaboru rosyjskiego: Władysław Brodowski, Ludwik Górski; z zaboru pruskiego: Henryk Kossowski biskup Włocławka; z zaboru austriackiego: Leon Biliński, Michał Bobrzyński, Julian Dunajewski, Władysław Łuszczkiewicz (zmarł przed promocją), Leon Piniński, Jan Puzyna, Tadeusz Wojciechowski.
\textsuperscript{97} \textit{Kronika UJ za lata 1864–1887…}, s. 17.
\textsuperscript{98} „Roczniki Towarzystwa Naukowego Poznańskiego”, t. XI, Poznań 1881, \textit{Sprawozdania z czynności TPNP od roku 1879 do 1881 włącznie}, Poznań 1882, s. 522.
\textsuperscript{99} B. Osmólska-Piskorska, \textit{Kontakty Towarzystwa…}, s. 115.
\textsuperscript{100} S. Tarnowski, \textit{Z Prus Królewskich}, Kraków 1882, s. 161.
\textsuperscript{101} Zob. \textit{Materiały do działalności Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie w latach 1873–1918. Wybór źródeł}, red. D. Rederowa, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1974.
\textsuperscript{102} Zob. J. Hulewicz, \textit{Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX}, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1939, s. 226–230.
\textsuperscript{103} J. Kras, \textit{Wyższe Kursy dla Kobiet…}, s. 22.
polecające na pielęgnowaniu chorych i pomocy w nagłych wypadkach\textsuperscript{104}. W polskich realiach Baraniecki pragnął także umożliwić kobietom z zaboru rosyjskiego uzyskanie narodowego wykształcenia (dyplom pozwalał na podjęcie pracy prywatnej guvernantki i nauczanie w rodzinach ziemiańskich)\textsuperscript{105}. Niewątpliwą jego zaślubą było zaangażowanie do współpracy wysoko wykwalifikowanej kadry wykładowców, pochodzących w dużej części z uniwersytetu. Za życia Baranieckiego byli to: historycy Stanisław Smolka, Anatol Lewicki, August Sokołowski, chemik Ernest Tytus Bandrowski, botanicy Antoni Rehman i Józef Rostafiński, mineralolog Alojzy Alth, geolog Władysław Szajnocha, lekarz Stanisław Janikowski, astronom Franciszek Karliński\textsuperscript{106}. Na Kursach tych wykładali ponadto: Odo Bujwid, Napoleon Cybulski, Wiktor Czermak, Emil Godlewski, Władysław Heinrich, Izydor Kopernicki, Józef Kallenbach, Ludwik Kolankowski, Adam Alojzy Krzyżanowski, Leon Paweł Marchlewski, Roman Rybarski, Maksymilian Nowicki (Siła), Maurycy Straszewski i inni. Wykłady tzw. niestale prowadził między innymi również Józef Szujski. Przez wiele lat była to jedyna tego typu instytucja na ziemiach polskich\textsuperscript{107}.
W kwestię dostępu kobiet do studiów wyższych uniwersytet zaangażowany został bezpośrednio, gdy w 1880 roku do Wydziału Lekarskiego wpłynęło podanie Ludmiły Kummersberg o zgodę na uczęszczanie jako hospitantki na zajęcia\textsuperscript{108} oraz ponownie w 1894 r., gdy spierano się o przyjęcie Polek studiujących w Genewie. Niechęć części grona profesorskiego, zwłaszcza Wydziału Filozoficznego, nie powstrzymała zaangażowania się N. Cybulskiego czy O. Bujwida w sprawę wyższego wykształcenia kobiet. By na szerszą skalę umożliwić im studiowanie, konieczne stało się zorganizowanie dla kobiet szkoły średniej z programem 8-klasowego klasycznego gimnazjum męskiego. W 1896 roku przy ich poparciu powstała pierwsza w Galicji szkoła średnia dla dziewcząt\textsuperscript{109}. Kolejną zorganizowano dzięki udziałowi Tadeusza Browicza i Józefa Tretiaka\textsuperscript{110}. Szkoły te przyciągały także dziewczęta z zaboru rosyjskiego – stanowiły one ok. 10% uczennic gimnazjów krakowskich\textsuperscript{111}. Po decyzji ministerstwa oświaty o dopuszczeniu kobiet do studiów wyższych nastąpił szybki wzrost ilości studentek na UJ. Wśród studiujących w latach 1894–1918 aż 40,16% pochodziło z zaboru rosyjskiego\textsuperscript{112}. Profesorowie UJ zaangażowani byli także w kształcenie nauczycieli. Stanowili przeważającą część składu krakowskiej Państwowej Komisji Egzaminów Nauczycielskich, stojąc na straży poziomu merytorycznego nauczycieli szkół średnich. Komisja krakowska stawiała wysokie wymagania i nierzadko
\begin{footnotesize}
\begin{enumerate}
\item Tamże, s. 21.
\item J. Dybiec, \textit{Nie tylko szablę…}, s. 300.
\item J. Kras, \textit{Wyższe Kursy dla Kobiet…}, s. 27–29.
\item R. Dutkowa, \textit{Żeńskie gimnazja Krakowa w procesie emancypacji kobiet (1896–1918)}, Kraków, Księgarnia Akademicka, 1995, s. 19.
\item I. Hulewicz, \textit{Sprawa wyższego wykształcenia…}, s. 258.
\item R. Dutkowa, \textit{Żeńskie gimnazja…}, s. 27.
\item M. Stinia, \textit{Nauczyciele prywatnych klasycznych gimnazjów żeńskich w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej}, w: \textit{Funkcja prywatnych szkół średnich w II Rzeczpospolitej}, red. E. J. Krynka, Białystok, Trans Humana, 2004, s. 21.
\item R. Dutkowa, \textit{Żeńskie gimnazja…}, s. 59.
\item U. Perkowska, \textit{Studentki UJ w latach 1894–1939. W stulecie immatrykulacji pierwszych studentek}, Kraków, Wydawnictwo „Secesja”, 1994, s. 74; Taż, \textit{Formacja zawodowa i intelektualna studentek Uniwersytetu Jagiellońskiego z lat 1894–1918}, w: \textit{Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w.}, t. II, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1992, s. 61.
\end{enumerate}
\end{footnotesize}
odsyłała znaczną część kandydatów do powtórnego zdawania\textsuperscript{113}. Przyczyniła się tym samym do podnoszenia poziomu przygotowania zawodowego nauczycieli w Galicji, którzy po odzyskaniu niepodległości zasilili organizujące się szkolnictwo polskie we wszystkich zaborach. Prowadzono także pierwszy na ziemiach polskich kurs gimnastyki na poziomie akademickim, którym kierowali Henryk Jordan, Odo Bujwid i Emil Godlewski\textsuperscript{114}.
Działania edukacyjne krakowskich profesorów widoczne były również w pisarstwie podręcznikowym. Niezwykle popularnym podręcznikiem był \textit{Zarys historii Polski i krajów ruskich z nią połączonych} A. Lewickiego z 1884 roku. Książka wydawana była wielokrotnie: w dwudziestoleciu międzywojennym, na emigracji w okresie II wojny światowej, w Polsce ponownie wydano ją w roku 1999 i 2006. O popularności innych podręczników świadczyć może trzynaście wydań (do roku 1918!) \textit{Historii powszechnej} W. Zakrzewskiego, czy czternaście wydań \textit{Przewodnika do oznaczania roślin w Polsce} Józefa Rostafińskiego. Swoje zaangażowanie krakowska profesura wykazywała również, współpracując przy inicjatywach popularyzujących dorobek piśmiennictwa polskiego, jak np. wychodzącą od 1889 roku \textit{Biblioteka Pisarzy Polskich} (aż do 1950 r.). Dzięki temu wydawnictwu upowszechnione zostały unikalne i cenne prace literackie znane dotychczas tylko z krótkich wzmianek rękopiśmiennych oraz unikaty będące w posiadaniu prywatnym i z tego powodu niedostępne dla czytelników. W serii tej poszczególne tomiki wydali m.in. Wiktor Czermak, Jan Łoś, Józef Rostafiński czy Bolesław Ulanowski.
W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku Uniwersytet Jagielloński i Akademia Umiejętności stanowiły wyraźny symbol ciągłości państwa polskiego. Wprawdzie zmuszone były funkcjonować w ramach państwa zaborczego, jednak znajdowały się w sytuacji nieporównanie lepszej niż instytucje polskie działające w zaborze pruskim czy rosyjskim. Stąd wiodąca rola ośrodka krakowskiego (oczywiście należy pamiętać o podobnej działalności i podobnych możliwościach ośrodka lwowskiego) przy podejmowaniu działań dokumentujących, inspirujących i integrujących całość dorobku kultury polskiej. Rola Krakowa jako ośrodka ponadzaborowego widoczna była w bardzo różnorodnych działaniach i inicjatywach, które wynikały zarówno z aspiracji naukowych, jak i potrzeb patriotycznych.
\textbf{BIBLIOGRAFIA}
\textit{August Cieszkowski. Wielkopolanin i Europejczyk (materiały pokonferencyjne)}, red. B. Goryńska-Bittner, Z. Kaczmarek, Poznań, Akademia Rolnicza w Poznaniu, 1996.
\textit{August Cieszkowski. Wielkopolanin i Europejczyk}, red. B. Goryńska-Bittner, J. Stępień, Poznań, Akademia Rolnicza w Poznaniu, 1994.
\textsuperscript{113} I. Homola, \textit{Nauczycielstwo krakowskie (1857–1914)}, w: \textit{Inteligencja polska XIX i XX wieku}, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa, PWN, 1981, s. 102; Taż, \textit{Wykształcenie i uposażenie nauczycieli krakowskich w okresie autonomii galicyjskiej}, w: „Studia Historyczne” 1979, 22, z. 2, s. 207.
\textsuperscript{114} H. Smarżyński, \textit{Henryk Jordan pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce}, Kraków, PWN, 1958, s. 200. Zob. także A. Orchowski, \textit{Kształcenie nauczycieli wychowania fizycznego w Krakowie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku}, w: „Rocznik Naukowy Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego w Krakowie”, t. II, Prace Humanistyczne, Kraków 1962, s. 47–65; M. Stinia, \textit{Pomiędzy kortami tenisowymi a szkolnym podwórkiem. Z problematyki wychowania fizycznego w prywatnych gimnazjach galicyjskich czasów autonomii} (w druku).
Barycz H., *Stanisław Smolka w życiu i nauce*, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1975.
Barycz H., *Uniwersytet Jagielloński w życiu narodu polskiego*, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964.
Bąk-Koczarska C., *Józef A. Lepkowski*, w: PSB, t. XVIII, Kraków 1973.
*Biogramy uczonych polskich*, Część VI: *Nauki medyczne*, zeszyt 1: **A–Ł**, red. A. Śródka, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
Bojarska I., *Adrian Baraniecki*, w: PSB, t. I, Kraków 1935.
Bujak F., *Rozwój nauki polskiej 1800–1880*, w: „Nauka Polska” 1932, 15.
Cabaj J., *Walczyć naukę za sprawę Ojczyzny*, Siedlce, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2007.
Dembowska M., *Ewolucja pojęcia bibliografii narodowej od czasów Karola Estreichera do naszych czasów*, w: *Księga pamiątkowa ku czci Karola Estreichera (1827–1908)*, *Studia i rozprawy*, red. R. Hennel, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1964.
Dłużyk D., *Józef Kremer*, w: PSB, t. XV, Kraków 1970.
Dutkowa R., *Żeńske gimnazja Krakowa w procesie emancypacji kobiet (1896–1918)*, Kraków, Księgarnia Akademicka, 1995.
Dybiec J., *Nie tylko szabla. Nauka i kultura polska w walce o utrzymanie tożsamości narodowej 1795–1918*, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2004.
Dybiec J., *Polska Akademia Umiejętności 1872–1952*, Kraków, Wydawnictwo „Secessja”, 1993.
*Dzieje Krakowa*, t. 3, red J. Bieniarzówna, J. M. Malecki, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1979.
*Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu 1875–1975*, t. 1, red. M. Biskup, Toruń, Towarzystwo Naukowe, 1977.
Fijałek J., *Starania Józefa Majera o obsadzanie katedr w Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1848–1878*, w: „Rocznik Biblioteki PAN” 1956, 2.
Galos A., *Edward Likowski*, w: PSB, t. XVII, Kraków 1972.
Gedl M., *Józef Lepkowski (1826–1894)* w: *Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Historycznego*, red. J. Dybiec, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2000.
Handelsman M., *Bobrzyński jako uczeń*, Warszawa [nadbitka] 1936.
Handelsman M., *Historycy. Portrety i profile*, Warszawa 1937.
Hellwig J., *Cieszkowski*, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1979.
Homola I., *Nauczycielstwo krakowskie (1857–1914)*, w: *Inteligencja polska XIX i XX wieku*, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa, PWN, 1981.
Homola I., *Wykształcenie i uposażenie nauczycieli krakowskich w okresie autonomii galicyjskiej*, w: „Studia Historyczne” 1979, 22, z. 2.
Hulewicz J., *Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów*, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958.
Hulewicz J., *Józef Majer*, w: PSB, t. XIX, Kraków 1974.
Hulewicz J., *Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX*, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1939.
Ilgiewicz H., *Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku*, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005.
*Józef Rostafiński botanik i humanista* red. A. Zemanek, Polska Akademia Umiejętności. Monografie 1, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2000.
Karbowiak A., *Ubiory profesorów i uczniów w Uniwersytecie Jagiellońskim w związku z współczesnymi zwyczajami (1364–1889)*, Kraków, Druk. W. L. Anczyca, 1889.
*Kazimierz Morawski (1852–1925). W służbie państwa i narodu*, red. R. M. Zawadzki, S. Stabryła, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2008.
Kras J., *Wyższe Kursy dla Kobiet A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924*, Biblioteka Krakowska nr 114, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1972.
*Kronika UJ 1902/3 rektoratu prof. dr Tadeusza Prawdzic Gromnickiego i otwarcie roku szkolnego w dn. 14 X 1903 przez nowego rektora prof. Edmunda Radwan Krzymuskiego*, Kraków 1903.
*Kronika Uniwersytetu Jagiellońskiego od r. 1864 do 1887 i obraz jego stanu dzisiejszego wraz z rzeczą o rektorach od czasów najdawniejszych*, red. S. Tarnowski, Kraków 1887.
*Księga pamiątkowa w stulecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk*, w: „Roczniki Historyczne”, T. 23, 1957.
Lisowski Z., *Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1927–1947*, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1947.
Łazuga W., *Michał Bobrzyński. Myśl historyczna a działalność polityczna*, Warszawa, PWN, 1982.
*Materiały do działalności Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie w latach 1873–1918. Wybór źródeł*, red. D. Rederowa, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1974.
*Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873*, oprac. i przygot. do druku D. Rederowa, K. Stachowska, Wrocław-Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958.
Michalak H. S., *Józef Szujski 1835–1883. Światopogląd i działanie*, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie, 1987.
Micińska M., *Inteligencja polska na rozdrożach 1864–1918*, w: *Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918*, t. III, red. J. Jedlicki, Warszawa, Wydawnictwo Neriton, 2008.
Morawski C., *Historie de l’Université de Cracovie*, Paris-Cracovie 1900, 1903, 1905.
Orchowski O., *Kształcenie nauczycieli wychowania fizycznego w Krakowie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku*, w: „Rocznik Naukowy Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego w Krakowie”, t. II, Prace Humanistyczne, Kraków 1962.
Osmólska-Piskorska B., *Kontakty Towarzystwa Naukowego w Toruniu z krakowskim środowiskiem intelektualnym w XIX i początkach XX w.*, w: „Zapiski Historyczne” 1964, 29, z. 2, s. 122.
Osmólska-Piskorska B., *Towarzystwo Naukowe w Toruniu. Powstanie i zarys dziejów 1875–1948*, Toruń 1948.
Ostrowski J. A., *Józef Aleksander Łepkowski (1826–1894)*, w: „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” nr 1197, Opuscula Musealia, 8, 1996.
*Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego imienia Jana Dlugosza*, Kraków 1881.
*Pamiętnik Pierwszego Zjazdu lekarzy i Przyrodników Polskich odbytego w 1869 w Krakowie*, Kraków 1870.
*Pamiętnik Zjazdu historyczno-literackiego im. Jana Kochanowskiego*, Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. 5, Kraków 1886.
Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Mikołaja Reja. Dnia 1–4 lipca 1906 r., Kraków, Wydaw z polecenia AU Wiktor Czermak, 1910.
Perkowska U., Formacja zawodowa i intelektualna studentek UJ z lat 1894–1918, w: Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w., t. II, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1992.
Perkowska U., Jubileusz Uniwersytetu Jagiellońskiego, Biblioteka Krakowska nr 140, Kraków, Wydawnictwo „Secesja”, 2000.
Perkowska U., Kształtowanie się zespołu naukowego w Uniwersytecie Jagiellońskim (1860–1920), w: „Monografie z dziejów nauki i techniki”, t. XCVIII, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975.
Perkowska P., Studentki Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1894–1939. W stulecie immatrykulacji pierwszych studentek, Kraków, Wydawnictwo „Secesja”, 1994.
Piskurewicz J., Warszawskie instytucje społecznego mecenatu nauki w latach 1869–1906, w: „Monografie z dziejów nauki i techniki”, t. CXLIII, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
Piskurewicz J., Warszawskie instytucje społecznego mecenatu nauki w okresie 1869–1906, w: Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku. Organizacje i instytucje, red. B. Jaczewski, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987.
Polaczkówna M., Michał Wiszniewski, 1830–1848, w: „Rocznik Krakowski”, t. 12, 1910.
Pollok A., Powstanie i rozwój Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie, w: „Zeszyty Naukowe. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne” 2006, nr 4.
Pośpiech J., Sochacka S., Lucjan Malinowski a Śląsk, Opole, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 1976.
Rederowa D., Formy współpracy Polskiej Akademii Umiejętności z zagranicą (1873–1952), w: „Studia i materiały z dziejów nauki polskiej”, Seria A, z. 10, 1965.
Rederowa D., Z dziejów Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 1815–1872, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1998.
Rederowa D., Ze studiów nad kontaktami Akademii Umiejętności z nauką obcą. Ekspedycja rzymska (1886–1918), w: „Rocznik Biblioteki PAN” Kraków 4, 1958.
Rzepniewska D., Kazimierz Jarochowski, w: PSB, t. X, Kraków 1962.
Serczyk J., Towarzystwo Naukowe w Toruniu. Krótki zarys dziejów, Toruń, Towarzystwo Naukowe, 1999.
Skład Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku szkolnym 1900/1901, Kraków 1901.
Słowiński L., Jan Rymarkiewicz, w: PSB, t. XXXIII, Kraków 1991–1992.
Słownik biologów polskich, red. S. Feliksiak, Warszawa, PWN, 1987.
Smarżyński H., Henryk Jordan pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce, Kraków, PWN, 1958.
Smoleński W., Warunki pracy naukowej w byłym Królestwie Polskim w okresie odwetu za powstanie styczniowe, w: „Nauka Polska” 1923, 4. Sprawozdania z czynności TPNP od roku 1879 do 1881 włącznie, Poznań 1882.
Stanisław Tarnowski 1837–1917. Materiały z posiedzenia naukowego PAU w dniu 14 listopada 1997 r., red. R. Majkowska, w: „W Służbie Nauki”, nr 3, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 1999.
Stinia M., Nauczyciele prywatnych klasycznych gimnazjów żeńskich w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej, w: Funkcja prywatnych szkół średnich w II Rzeczypospolitej, red. E. J. Kryńska, Białystok, Trans Humana, 2004.
Stinia M., *Patriotyczne motywacje w działalności naukowej i życiu publicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego czasów autonomii*, w: *Patriotyzm a wychowanie*, red. E. Kryńska, J. Dąbrowska, A. Szarkowska, U. Wróblewska, Białystok, Trans Humana, 2009.
Stinia M., *Pomiędzy kortami tenisowymi a szkolnym podwórkiem. Z problematyki wychowania fizycznego w prywatnych gimnazjach galicyjskich czasów autonomii* (w druku).
Stopka K., Banach A. K., Dybiec J., *Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego*, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000.
Struve H., *Życie i prace Józefa Kremera*, Warszawa 1881.
Średniawa B., *History of Theoretical Physics at Jagiellonian University in Cracow in XIXth Century and in the First Half of XXth Century*, w: „Zeszyty Naukowe UJ” nr 727, Prace Fizyczne z. 24, Warszawa–Kraków 1985.
Teske A., *Marian Smoluchowski. Życie i twórczość*, Kraków, PWN, 1955.
*Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Materiały do jego dziejów w latach 1907–1950*, oprac. B. Nawroczyński, Warszawa, Nakł. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1950.
*Veritate et scientia. Księga pamiątkowa w 125-lecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk*, red A. Gasiorowski, Warszawa–Poznań, PWN, 1982.
*Wielkopolski Słownik Biograficzny*. Warszawa–Poznań, PWN, 1981.
Wojtkowski A., *Historia Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1857–1927*, w: *Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu w latach 1857–1927* w: „Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. 50, 1928.
Wrzosek A., *Józef Dietl*, w: PSB, t. V, Kraków 1939–1946.
Żółtowski A., *August Cieszkowski*, w: PSB, t. IV, Kraków 1938.
FUNKCJA REKTORA W PAŃSTWOWYCH SZKOŁACH AKADEMICKICH II RZECZYPOSPOLITEJ
WProwadzenie
Funkcja rektora jest od wieków związana z pojęciem szkoły akademickiej, uniwersytetu, akademii czy studium generalnego. A w świadomości społecznej do tego stopnia, że nawet osoba niemająca większego rozeznania w tej dziedzinie, na pytanie, kto stoi na czele uczelni, odpowie bez wahania – rektor. Państwowe szkolnictwo akademickie II Rzeczypospolitej nie było pod tym względem odmienne. Pojęcie „rektor”, wywodzi się z języka łacińskiego, gdzie słowo „rector” znaczyło tyle co „rządcą” lub „kierownik”\(^1\). Funkcja ta nie jest zmonopolizowana przez szkolnictwo wyższe, była i nadal bywa stosowana także w innych typach organizacji, w tym szczególnie w Kościele katolickim, jednak wykracza to już poza zainteresowania niniejszej pracy. Etymologia idealnie odpowiada rzeczywistej, dominującej roli rektora w szkolnictwie wyższym (zwłaszcza państwowym), który odpowiada przede wszystkim za administrowanie i zarządzanie sprawami ogólnouczelnianymi oraz reprezentuje szkołę na zewnątrz.
Ogólnopolski, jednolity i powszechny system szkolnictwa akademickiego został ustanowiony 15 września 1920 roku. Wprowadzono go *Ustawą z dnia 13 lipca 1920 r. o szkolach akademickich*, która obowiązywała od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku\(^2\). System ten, obok licznych mniejszych modyfikacji, przeszedł jedną
---
\(^1\) *Słownik wyrazów obcych PWN*, Warszawa 2002, s. 953, *Uniwersalna encyklopedia PWN* (multimedialna), Warszawa 2008, hasło *rektor*.
\(^2\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494. Ogłoszona 10 sierpnia 1920 roku. Weszła w życie 15 września 1920 roku. Nowelizowana była 9 razy, ale w niniejszej pracy odwołujemy się tylko do czterech z nich: *Ustawa z dnia 16 lipca 1924 r. o zmianie niektórych przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1920 roku o szkolach akademickich* (Dz. U. Rz. P. Nr 72, poz. 494) (Dz. U. z 1925 r. Nr 2, poz. 10), *Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół* (Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204), *Ustawa z dnia 18 marca 1932 r. o Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie* (Dz. U. z 1932 r. Nr 30, poz. 305) oraz *Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkolach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247). Wydano do niej 2 akty wykonawcze, jednak w naszych rozważaniach odnosimy się tylko do *Rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 13 stycznia 1921 r. w przedmiocie zmiany nazwy „Szkoła Politechniczna we Lwowie” na „Politechnika Lwowska”* (M. P. z 1921 r. Nr 23, poz. 60). Uchylona 1 września 1933 roku *Ustawą z dnia 15 marca 1933 r. o szkolach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247).
gruntowną reformę dokonaną 1 września 1933 roku *Ustawą z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich*, obowiązującą formalnie aż do 29 października 1947 roku\(^3\). Dla interesującego nas zagadnienia niezwykle istotne jest również *Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół*, okresem swej mocy nakładające się na obie akademickie ustawy ustrojowe\(^4\).
Szkolnictwo akademickie było w II Rzeczypospolitej najbardziej prestiżową częścią szkolnictwa wyższego, o najwyższym w kraju poziomie nauczania i wyłącznym prawie nadawania akademickich stopni naukowych. Pierwotnie status akademicki uzyskało 10 uczelni państwowych: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytet Poznański, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, Uniwersytet Warszawski (od 31 sierpnia 1935 roku Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie\(^5\)), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Szkoła Politechniczna we Lwowie (od 29 stycznia 1921 roku Politechnika Lwowska\(^6\)), Politechnika
---
Uwaga redakcyjna: autor uwspółcześnił w całej pracy pisownię słów „akademii” i „funkcjonariuszów” występujących przeważnie właśnie w tej formie, w tytułach i treści państwowych aktów prawnych oraz statutów.
\(^3\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247. Ogłoszona 29 kwietnia 1933 roku. Weszła w życie częściowo 1 maja 1933 roku, zaś w pełni 1 września 1933 roku. Nowelizowana była 5 razy, ale w niniejszej pracy odwołujemy się tylko do *Ustawy z dnia 2 lipca 1937 r. o zmianie ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich* (Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406). Ujednolicona została raz *Obwieszczeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 8 listopada 1937 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich* (Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6). Wydano do niej około 40 aktów wykonawczych, ale w naszych rozważaniach odwołujemy się tylko do czterech z nich: *Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 lutego 1934 r. o organizacji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie* (Dz. U. z 1934 r. Nr 16, poz. 126), *Rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 30 kwietnia 1933 roku o stowarzyszeniach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 30, poz. 259), *Rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 14 października 1937 roku o stowarzysieniach akademickich* (Dz. U. z 1937 r. Nr 78, poz. 572) oraz *Rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 17 grudnia 1936 r. o organizacji Akademii Stomatologicznej w Warszawie* (Dz. U. z 1937 r. Nr 1, poz. 6). Uchylona 30 października 1947 roku *Dekretem z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego* (Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 415).
\(^4\) Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204. Weszło w życie z dniem ogłoszenia 6 marca 1928 roku. Nowelizowane było 8 razy, ale w niniejszej pracy odwołujemy się tylko do trzech zmian: *Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół* (Dz. U. z 1932 r. Nr 94, poz. 819), *Ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247) i *Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 października 1933 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół* (Dz. U. z 1933 r. Nr 85, poz. 659). Ujednolicono raz *Obwieszczeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 21 lipca 1933 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół* – Dz. U. z 1933 r. Nr 76, poz. 551. Uchylone 20 listopada 1958 roku *Ustawą z dnia 5 listopada 1958 r. o szkołach wyższych* (Dz. U. z 1958 r. Nr 68, poz. 336).
\(^5\) *Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 sierpnia 1935 r. o nadaniu Uniwersytetowi Warszawskiemu nazwy: „Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie”* – Dz. U. z 1935 r. Nr 66, poz. 412. Wszedł w życie z dniem ogłoszenia 31 sierpnia 1935 roku.
\(^6\) *Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 13 stycznia 1921 r. w przedmiocie zmiany nazwy „Szkoła Politechniczna we Lwowie” na „Politechnika Lwowska”* – M. P. z 1921 r. Nr 23, poz. 60. Weszło w życie z dniem ogłoszenia 29 stycznia 1921 roku.
Warszawska, Akademia Weterynarii we Lwowie (od 12 grudnia 1922 roku Akademia Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie\(^7\)) i Akademia Górnicza w Krakowie\(^8\). Faktycznie jednak placówek tych było początkowo 9, gdyż uczelnia wileńska, skutkiem reperkusji wojny polsko-radzieckiej (1919–1920), została w pełni objęta prawem akademickim Rzeczypospolitej Polskiej dopiero w 1922 roku.
Do końca trwania II Rzeczypospolitej nadanie statusu państwowej szkoły akademickiej mogło nastąpić wyłącznie drogą ustawy\(^9\). Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie uzyskała go dopiero 14 stycznia 1925 roku\(^{10}\). Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie stała się nią 12 kwietnia 1932 roku\(^{11}\) (przy czym pełne prawa akademickie przyznano jej 1 marca 1934 roku\(^{12}\)). Jako ostatnia z instytucji państwowych, 1 września 1933 roku, status szkoły akademickiej nabyła Akademia Stomatologiczna w Warszawie\(^{13}\) (jednak pełnię praw akademickich rozciągnięto na nią 1 stycznia 1937 roku\(^{14}\)). Liczba państwowych szkół akademickich wynosiła odtąd 13 i nie uległa już zmianie do końca okresu międzywojennego.
Szkoly akademickie dzieliły się na wielowydziałowe i jednowydziałowe. Klasyfikacja ta jest bardzo istotna ze względu na liczne odmienności w traktowaniu przez prawo państwowe tych dwóch typów uczelni. Niektóre szkoły akademickie, w różnych okresach II Rzeczypospolitej, zmieniały swój charakter z jednowydziałowych na wielowydziałowe lub odwrotnie. Większość uczelni akademickich należała zasadniczo do grona wielowydziałowych, w tym wszystkie uniwersytety, politechniki, szkoła główna oraz od 1921 roku Akademia Górnicza\(^{15}\). Szkołami jednowydziałowymi były Akademia Medycyny Weterynaryjnej, Akademia Stomatologiczna, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie oraz od 1929 roku Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie\(^{16}\). Dla tematu naszych rozważań interesujące są szczególnie dwa skutki owego podziału. Po pierwsze, uczelnie jednowydziałowe były traktowane przez prawo państwowe w sprawach wydziałowych tak, jakby w całości stanowiły jeden wydział. Po drugie, istniała wyraźna różnica pomiędzy powyższymi typami szkół w zakresie struktury organizacyjnej.
---
\(^7\) L. Lewandowski, *Akademia Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie*, Internet, (dostęp: 11.06.2010 r.), dostępny: www.lwow.com.pl/semper/wet.html.
\(^8\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^9\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^10\) *Ustawa z dnia 16 lipca 1924 r. o zmianie niektórych przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1920 roku o szkołach akademickich* (Dz. U. Rz. P. Nr 72, poz. 494) – Dz. U. z 1925 r. Nr 2, poz. 10. Weszła w życie z dniem ogłoszeniu 14 stycznia 1925 roku. Uchylona 1 września 1933 roku *Ustawą z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247).
\(^11\) *Ustawa z dnia 18 marca 1932 r. o Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie* – Dz. U. z 1932 r. Nr 30, poz. 305. Weszła w życie z dniem ogłoszenia 12 kwietnia 1932 roku. Uchylone 1 września 1933 roku *Ustawą z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich* (Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247).
\(^12\) *Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 lutego 1934 r. o organizacji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie* – Dz. U. z 1934 r. Nr 16, poz. 126. Ogłoszone 28 lutego 1934 roku. Weszło w życie 1 marca 1934 roku. Uchylone 30 października 1947 roku *Dekretem z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego* (Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 415).
\(^13\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^14\) *Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 17 grudnia 1936 r. o organizacji Akademii Stomatologicznej w Warszawie* – Dz. U. z 1937 r. Nr 1, poz. 6. Ogłoszone 7 stycznia 1937 roku. Weszło w życie 1 stycznia 1937 roku. Uchylone 30 października 1947 roku *Dekretem z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego* (Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 415).
\(^15\) Utworzono wtedy: Wydział Górniczy i Wydział Hutniczy.
\(^16\) Zlikwidowano wtedy podział na: Wydział Malarstwa i Rzeźby oraz Wydział Architektury.
Funkcja rektora była w okresie Polski międzywojennej najwyższą godnością w państwowej szkole akademickiej. Rektorowi przysługiwał tytuł Magnificencji\(^{17}\). Pochodzi on również z języka łacińskiego od słowa „magnificentia” oznaczającego „wspanialość”\(^{18}\). A przysługiwał tradycyjnie rektorom uniwersytetów i innych uczelni akademickich. Wyprowadzi się ze średniowiecznej tytulatury rektorów Uniwersytetu Paryskiego, ustalonej po otrzymaniu przez tą uczelnię przywilejów nadanych 1231 Bullą papieską *Parens scientarum*. W XIV i XV wieku tytulatura została przejęta przez inne uniwersytety\(^{19}\).
Rektor był zaliczony do grona samorządowych władz szkoły akademickiej, obok zebrania ogólnego profesorów, senatu, rady wydziałowej oraz dziekana, i z tego tytułu posiadał prawo używania pieczęci opatrzonej herbem Rzeczypospolitej Polskiej\(^{20}\).
**KWALIFIKACJE KANDYDATÓW**
Rektor wybierany był w całym okresie międzywojennym z grona profesorskiego\(^{21}\). Przy czym od 15 września 1920 roku do 30 kwietnia 1933 roku zdolność prawna do pełnienia tego urzędu przysługiwała wyłącznie profesorom zwyczajnym i honorowym, należącym do rad wydziałowych danej uczelni\(^{22}\). 1 maja 1933 roku odebrano profesorom honorowym bierne prawo wyborcze względem stanowiska rektora. Odtąd rektor zasadniczo był wybierany z grona profesorów zwyczajnych. Jedyny wyjątek przewidziano dla przypadku szkoły akademickiej, w której było mniej niż pięciu profesorów zwyczajnych – rektorem mógł w nich zostać również profesor nadzwyczajny\(^{23}\).
**WYBORY REKTORSKIE**
Od 15 września 1920 roku do 30 kwietnia 1933 roku wyboru rektora dokonywało zebranie ogólne profesorów, oczywiście tylko w tych szkołach akademickich, w których istniało (np. w Akademii Górniczej w Krakowie, według stanu prawnego na dzień 5 sierpnia 1927 roku\(^{24}\)). W pozostałych uczelniach wielowydziałowych wyboru dokonywali elektorzy – delegaci rad wydziałowych. Na przykład w Politechnice Warszawskiej, według stanu prawnego z 14 czerwca 1921 roku, każda rada wydziałowa wybierała po 4 elektorów spośród profesorów zwyczajnych, nadzwyczajnych i honorowych, w sumie było ich zatem 24 (z 6 wydziałów)\(^{25}\). W szkołach jednowydziałowych wyboru dokonywała rada wydziałowa, pełniąca w nich również funkcję zebrania ogólnego profesorów.
Wybory przeprowadzano w czerwcu, z wyłączeniem przypadku powołania nowego rektora w razie zaistnienia wakatu w trakcie trwania kadencji. Nie było konieczności
---
\(^{17}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{18}\) *Słownik wyrazów obcych PWN*…, s. 677.
\(^{19}\) *Uniwersalna encyklopedia PWN*…, hasło „magnificencja”.
\(^{20}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{21}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{22}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{23}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{24}\) *Statut Akademii Górniczej w Krakowie*, Kraków 1930.
\(^{25}\) *Statut Politechniki Warszawskiej*, Warszawa 1921, s. 9. Rektor, względnie jego zastępca, zwoływał elektorów na posiedzenie i przewodniczył mu, bez prawa głosowania. Kworum wynosiło 75% statutowej liczby elektorów. Wybory były tajne. Rektorem zostawał kandydat, który uzyskał bezwzględną większość głosów. Głosowania przeprowadzano do skutku.
uzyskiwania uprzedniej zgody kandydatów, choć zapewne unikano powoływania osób, które nie czuły się na siłach. Profesor honorowy nie musiał przyjmować wyboru. Jednak profesor zwyczajny był zasadniczo zobligowany do jego przyjęcia, co wynikało z jego profesorskich obowiązków służbowych\(^{26}\). Statuty uczelniane mogły pomimo to wprowadzać pewne zlagodzenie tej formuły. Na przykład Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, według stanu prawnego z 7 września 1929 roku, zwalniał od obowiązku przyjęcia wyboru: byłego rektora, aktualnego dziekana, dziekana-elekta – o ile w ciągu ostatnich trzech lat przed wyborem piastował już godność rektora lub dziekana, delegata do senatu – jeżeli sprawował ten urząd przez co najmniej 3 lata, elektora do wyborów rektorskich – jeżeli sprawował tę funkcję co najmniej trzy razy\(^{27}\). Szczegółową procedurę wyborów rektorskich określał statut\(^{28}\).
Od 1 maja 1933 roku we wszystkich wielowydzielowych szkołach akademickich rektora wybierało zebranie delegatów wydziałów zwykłą większością głosów. Sposób wyboru elektorów na zebranie delegatów wydziałów, jego regulamin i termin wyborów ustalał Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Zwolnywał zebranie delegatów wydziałów i przewodniczył mu rektor. W jednowydzielowych szkołach akademickich elekcja rektora należała do profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych. Wybór rektora podlegał zatwierdzeniu kolejno przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a następnie, na jego wniosek, przez Prezydenta Rzeczypospolitej. W razie odmowy zatwierdzenia przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zebranie delegatów wydziałów musiało niezwłocznie dokonać nowego wyboru. W ten sposób władze państwowe mogły wpływać na personalną obsadę rektoratu\(^{29}\).
**KADENCJA**
Od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku okres urzędowania rektora wynosił 1 rok. Objęcie funkcji następowało na dwa tygodnie przed rozpoczęciem roku akademickiego\(^{30}\). Od 1 września 1933 roku kadencja rektora trwała 3 lata. Rozpoczynała się dnia 1 września pierwszego roku kadencji i trwała do 31 sierpnia ostatniego roku kadencji. Jednak okres urzędowania rektorów pełniących urząd w roku akademickim 1932/1933 nie uległ przedłużeniu. We wszystkich szkołach akademickich wybory rektorskie na pierwszą trzechletnią kadencję miały się zatem odbyć najpóźniej do 31 sierpnia 1933 roku\(^{31}\). Od 14 lipca 1937 roku kadencja rektora została zmniejszona do lat 2, nie dotyczyło to jednak rektorów wybranych przed tą datą\(^{32}\). Ilość kadencji rektorskich nie została ograniczona, ta sama osoba mogła być wybierana wielokrotnie, także na okresy następujące bezpośrednio po sobie\(^{33}\).
---
\(^{26}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204.
\(^{27}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204.
\(^{28}\) Statut Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Lwów 1930 (lub nieco później), s. 7.
\(^{29}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{30}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{31}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{32}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\(^{33}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
W razie opróżnienia urzędu przed upływem kadencji wyboru nowego rektora dokonywano na okres pozostały do upływu kadencji poprzedniego rektora\(^{34}\). Mandat rektora wygasał w wypadku śmierci, ustąpienia lub upływu kadencji. Co prawda nie przewidywano ewentualności odwołania, rektora, jednak wydaje się oczywiste, że było ono możliwe w wyniku postępowania dyscyplinarnego. Intrigującym pytaniem jest, czy rektor mógł być odwołany, jeżeli utracił zdolność prawną do wyboru na ten urząd, innymi słowy przestał być profesorem zwyczajnym. Autor przychylałby się raczej do odpowiedzi twierdzącej, jednak sprawa zdecydowanie nie jest jasna od strony prawnej. W każdym razie brak w ustawodawstwie akademickim regulacji jakichkolwiek procedur odwoławczych w stosunku do rektora.
Od 1 maja 1933 roku do 13 lipca 1937 roku w razie ustąpienia rektora przed ukończeniem kadencji, w ciągu miesiąca, dokonywano wyboru następcy na okres pozostały do końca kadencji jego poprzednika\(^{35}\). Od 14 lipca 1937 roku rektora w takim wypadku wybierano niezwłocznie, a jeżeli do upływu kadencji rektora pozostawało mniej niż 6 miesięcy, nowo wybrany rektor piastował swój urząd przez całą następną kadencję\(^{36}\).
Konstrukcja przepisów państwowych pozwala na obliczenie ilości kadencji rektorskich w latach 1920–1939. Kadencji jednorocznych w latach akademickich 1920–1933 było 13, kadencji trzechletnich w latach akademickich 1933–1939 było 2, pierwsza kadencja dwuletnia została przerwana okupacją niemiecką i radziecką.
**ZASTĘPCY**
Zastępcą rektora był zasadniczo prorektor, a wyjątkowo zastępca prorektora\(^{37}\). Od 15 września 1920 roku do 30 kwietnia 1933 roku prorektorem zostawał automatycznie rektor ustępujący. Dość niejasnym problemem jest to, co działo się w przypadku ponownego wyboru dotychczasowego rektora, wydaje się, że oznaczało to automatyczne przedłużenie mandatu dotychczasowego prorektora na kolejną kadencję. W razie potrzeby zebranie ogólne profesorów wybierało zastępcę prorektora. W uczelniach, których statuty go nie przewidywały, wyboru dokonywał senat, względnie rada wydziałowa szkoły jednowdziałowej. Do 31 sierpnia 1933 roku rektor mógł w porozumieniu z prorektorem powierzyć mu stałe wykonywanie niektórych czynności rektorskich z zakresu zarządu uczelnią. Porozumienie to wymagało zatwierdzenia przez senat w szkołach wielowydziałowych albo przez radę wydziałową w szkołach jednowdziałowych. Prorektor za stałe wykonywanie powierzonych w ten sposób czynności odpowiadał przed organem zatwierdzającym porozumienie\(^{38}\).
Od 1 maja 1933 roku prorektora wybierało zebranie delegatów wydziałów zwykłą większością głosów. Odtąd zatem prorektor był wybierany i to przez ten sam organ, który powoływał rektora. Sprawy proceduralne zostały już omówione przy okazji wyborów rektorskich w analogicznym okresie. Wyboru prorektora w trybie zwyczajnym dokonywano w innym roku akademickim niż elekcji prorektora, z wyjątkiem roku 1933, gdy były
---
\(^{34}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{35}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{36}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\(^{37}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{38}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
one przeprowadzone wspólnie. Wybór prorektora podlegał zatwierdzeniu przez Ministra WRiOP. W razie odmowy zatwierdzenia przez Ministra WRiOP zebranie delegatów wydziałów musiało niezwłocznie dokonać nowego wyboru. Prorektor był wybierany z grona profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych. Kadencja prorektora trwała 3 lata, z wyjątkiem kadencji prorektora wybranego w 1933 roku, która trwała tylko 2 lata\(^{39}\). Od 14 lipca 1937 roku kadencja prorektora została zmniejszona do 2 lat, z wyjątkiem prorektorów wybranych przed tą datą\(^{40}\). Kadencja rozpoczynała się dnia 1 września pierwszego roku kadencji i trwała do 31 sierpnia ostatniego roku kadencji. W razie ustąpienia prorektora przed ukończeniem kadencji w ciągu miesiąca dokonywano wyboru następcy, na okres pozostały do końca kadencji jego poprzednika. W razie konieczności zastępowania prorektora zastępcę wyznaczał senat spośród swoich członków\(^{41}\).
Prorektor wykonywał zadania delegowane przez rektora. Delegowanie mogło być albo stałe, albo doraźne\(^{42}\). Od 15 września 1920 roku do 30 kwietnia 1933 roku delegowanie części uprawnień rektorskich w sposób stały wymagało zgody prorektora i zatwierdzenia przez senat, a prorektor odpowiadał za ich wykonywanie samodzielnie\(^{43}\). Od 1 września 1933 roku rektor mógł powierzyć prorektorowi lub jego zastępcy wybrane sprawy do stałego załatwiania w jego imieniu\(^{44}\). Delegowanie doraźne następowało poprzez upoważnienie rektora do wykonania konkretnej czynności w jego imieniu. Odpowiedzialność za ich wykonanie pozostawała zatem w ręku rektora. Można jednak przyjąć, że prorektor w szczególnych sytuacjach posiadał niezależne kompetencje – dotyczyło to mianowicie przewodniczenia zebraniu ogólnemu profesorów w sytuacji powstania wakatu na stanowisku rektora, przyjęcie bowiem innej interpretacji oznaczałoby paraliż uczelni w przypadku wygaśnięcia mandatu rektora w trakcie trwania kadencji\(^{45}\).
Prorektor z urzędu był członkiem senatu we wszystkich szkołach akademickich, których statuty przewidywały istnienie tego kolegialnego organu\(^{46}\). Od 1 września 1933 roku do 13 lipca 1937 roku prorektor jednowydziałowej szkoły akademickiej przejmował również kompetencje prodziekana\(^{47}\).
Od 14 lipca 1937 roku, w razie jednoczesnego opróżnienia urzędów rektora i prorektora, Minister WRiOP wyznaczał z grona profesorów tymczasowego zastępcę rektora, który pełnił swe czynności do momentu objęcia urzędu przez nowo wybranego rektora\(^{48}\).
**ORGANY POMOCNICZE I DORADCZE**
Rektor w wykonywaniu swych czynności posługiwał się organami pomocniczymi. Najważniejsze z nich to: sekretariat (dziś najczęściej określany rektoratem), kwestura (inaczej zwana działem rachunkowym), intendentura (inaczej zwana działem technicznym) oraz archiwum. Sekretariat zapewniał obsługę biurową. Kwestura odpowiadała za
---
\(^{39}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{40}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\(^{41}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{42}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{43}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{44}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{45}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{46}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{47}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{48}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
rachunkowość i finanse. Intendentura odpowiadała za sprawy budowlane i gospodarcze oraz zwykły zarząd nieruchomościi. Archiwum zaś za gromadzenie dokumentów niepotrzebnych w codziennej działalności uczelni, a ze względu na swą treść przeznaczonych do trwałego lub czasowego przechowywania\(^{49}\). Organizację tych instytucji ustalał senat, zapewne najczęściej poprzez wydanie stosownych regulaminów organizacyjnych\(^{50}\). Od 1 września 1933 roku organizację sekretariatu ustalał statut uczelni, a wszystkie inne biura zostały mu organizacyjnie podporządkowane\(^{51}\).
Od 1 września 1933 roku w sprawach zarządu majątkiem szkoły rektor korzystał obligatoryjnie z rad komitetu administracyjnego. W skład komitetu administracyjnego wchodzili powołani przez rektora, na okres trwania jego kadencji, profesorowie zwyczajni i nadzwyczajni szkoły, a z urzędu kierownik sekretariatu szkoły. Rektor ustanawiał regulamin komitetu administracyjnego oraz przewodniczył jego obradom\(^{52}\). Od 14 lipca 1937 roku komitet administracyjny jako organ doradczy rektora mógł być powołany fakultatywnie, a jego skład nie był już ograniczony\(^{53}\). Oczywiście w całym okresie międzywojennym nikt nie mógł zabronić rektorowi z korzystania z rad także innych organów lub osób, a statuty uczelniane mogły swobodnie tworzyć ciała doradcze, także dla potrzeb rektora.
**REKTOR W ZEBRANIU OGÓLNYM PROFESORÓW**
Rektor był członkiem zebrania ogólnego profesorów (hierarchicznie najwyższego kolegialnego organu uczelni akademickiej) z tytułu pełnienia funkcji profesorskiej, co, przypomnijmy, było warunkiem wstępnym do piastowania najwyższej godności akademickiej\(^{54}\). Jednak w okresie od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku w szkołach jednowydziałowych funkcję zebrania ogólnego profesorów wykonywała rada wydziałowa, prawo akademickie zezwalało również szkolom wielowydziałowym na statutowe przekazanie kompetencji tego organu senatowi, w obu przypadkach rektor również musiał być ich członkiem\(^{55}\). Od 1 września 1933 roku funkcjonowanie zebrania ogólnego profesorów stało się obligatoryjne we wszystkich państwowych szkołach akademickich\(^{56}\). W uczelniach jednowydziałowych od 14 lipca 1937 roku zastąpiła je co prawda rada profesorów, ale o identycznym statusie\(^{57}\). Rektor był z urzędu przewodniczącym zebrania ogólnego profesorów oraz głównym wykonawcą jego uchwał\(^{58}\).
W okresie od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku prawo akademickie dość szczegółowo regulowało sprawy proceduralne zebrania ogólnego profesorów. Termin posiedzenia ustalał przewodniczący. Czynił to dowolnie, jednak był zobligowany zwołać je także na wniosek którejkolwiek z rad wydziałowych. Przewodniczący był zobowiązany do imiennego zawiadomienia wszystkich członków zebrania ogólnego
---
\(^{49}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{50}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{51}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{52}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{53}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\(^{54}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{55}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{56}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{57}\) Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\(^{58}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
profesorów (z wyłączeniem przebywających na urlopie), co najmniej z dwudziestocztero-
godzinnym wyprzedzeniem, o terminie i porządku obrad. Prawidłowe zawiadomienie
było warunkiem koniecznym ważności podjętych na posiedzeniu uchwał, podobnie jak
obecność przewodniczącego. Przewodniczący posiadał szczególny przywilej przy głoso-
waniach jawnych, w których uchwałę podejmowano większością bezwzględną (czyli
w większości przypadków). W razie równości głosów jego głos był rozstrzygający. Rektor
mógł wniesić pod obrady sprawę nie wymienioną w porządku obrad, ale tylko za jedno-
myślną zgodą wszystkich obecnych, i o ile nie dotyczyła ona kwestii personalnych lub
nieobecnego członka zebrania ogólnego profesorów.
Rektor posiadał uprawnienie do przedkładania pod obrady zebrania ogólnego profesorów każdej sprawy dotyczącej uczelni jako całości, którą uznał, że względu na swoją wagę, za wymagającą rozstrzygnięcia właśnie w ten sposób. Nie mogło to jednak wchodzić w zakres kompetencji przekazany innym organom uczelni\(^{59}\). Od 1 września 1933 roku rektor mógł jedynie zwracać się do zebrania ogólnego profesorów o wyrażanie niewiążących opinii w sprawach dotyczących uczelni lub nauki jako całości, jednak poszerzenie tą drogą kompetencji nie było już możliwe, sprawy proceduralne przekazano zaś uczelniom do uregulowania statutem lub regulaminem zebrania ogólnego profesorów\(^{60}\).
Przewodniczący miał prawo zgłoszenia umotywowanego weta zawieszającego do uchwały zebrania ogólnego profesorów, zobowiązany był jednak, w ciągu 14 dni, poddać zakwestionowaną uchwałę do ponownego rozpatrzenia. Jeżeli zebranie ogólne profesorów ponownie przyjęło tę uchwałę, nie można było ponownie założyć na nią weta. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że rektor był odpowiedzialny za przestrzeganie prawa państwowego przez szkołę akademicką i zapewne mogło to stanowić bardzo mocną podstawę do założenia weta\(^{61}\). W innych przypadkach rektory raczej unikali stosowania tego środka, gdyż jego nadużywanie mogłoby znacznie popsuć stosunki z pozostałymi członkami zebrania ogólnego profesorów, z drugiej zaś strony samo przewodniczenie temu organowi dawało rektorowi i tak znaczny wpływ na prace uchwalodawcze.
Od 1 września 1933 roku prawo weta zostało nieco ograniczone, można je było zastosować tylko ze względu na interes publiczny lub dobro szkoły, zaś termin obligatoryjnego powtórnego przedłożenia zawetowanej uchwały do rozpatrzenia senatu określany był odrębnie dla każdej szkoły akademickiej w statucie. W razie ponownego uchwalenia za-
wetowanej uchwały rektor przekazywał ją Ministrowi Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który mógł ją podtrzymać lub ostatecznie uchylić\(^{62}\).
**REKTOR W SENACIE**
Rektor zasiadał w senacie akademickim z urzędu, podobnie jak prorektor i dziekani. Rektor był, również z urzędu, jego przewodniczącym. Na nim spoczywał zasadniczy ciężar wdrażania uchwał senackich w życie\(^{63}\). Jednak w szkołach jednowydziałowych od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku funkcję senatu obligatoryjnie wy-
---
\(^{59}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{60}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{61}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{62}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{63}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
konywała rada wydziałowa\textsuperscript{64}, po tej zaś dacie zebranie ogólne profesorów, chyba że sama uczelnia zadecydowała w swym statucie o ustanowieniu senatu\textsuperscript{65}. W uczelniach jednowydziałowych od 14 lipca 1937 roku zebranie ogólne profesorów zastąpiła rada profesorów, lecz o identycznym statusie\textsuperscript{66}.
W okresie od 15 września 1920 roku do 31 sierpnia 1933 roku prawo akademickie dość szczegółowo regulowało sprawy proceduralne senatu. Termin posiedzenia ustalał przewodniczący. Czynił to zasadniczo dowolnie, jednak był zobligowany zwolnić je także na wniosek grupy co najmniej $\frac{1}{3}$ senatorów lub którejkolwiek rady wydziałowej. Przewodniczący był zobowiązany do imiennego zawiadomienia wszystkich członków senatu, co najmniej z dwudziestoczterogodzinnym wyprzedzeniem, o terminie i porządku obrad. Prawidłowe zawiadomienie było warunkiem koniecznym ważności podjętych na posiedzeniu uchwał, podobnie jak obecność przewodniczącego. Przewodniczący posiadał szczególny przywilej przy głosowaniach jawnych, w których uchwałę podejmowano większością bezwzględną (czyli w większości przypadków). W razie równości głosów jego głos był rozstrzygający.
Rektor posiadał uprawnienie do przedkładania pod obrady senatu każdej sprawy, którą uznał, że względu na jej wagę, za wymagającą rozstrzygnięcia właśnie w ten sposób. Nie mogło to jednak wchodzić w zakres kompetencji przekazany innym organom uczelnii\textsuperscript{67}. Od 1 września 1933 roku sprawy proceduralne pozostawiono do uregulowania w statucie oraz w regulaminie senatu\textsuperscript{68}.
Senat miał prawo delegowania części swych uprawnień na rektora\textsuperscript{69}. Nie mogło to dotyczyć uprawnień wykonywanych w zastępstwie zebrania ogólnego profesorów, skoro samo zebranie ogólne profesorów nie miało ustawowego zezwolenia do takiej delegacji\textsuperscript{70}. Od 1 września 1933 roku prawo przekazywania kompetencji senackich zostało ograniczone. Senat nie mógł odtąd przełać na rektora uprawnień do: ustanawiania regulaminu senatu i jego zmian; wnioskowania do Ministra WRiOP o utworzenie, reorganizację albo likwidację wydziału oraz pozawydziałowego studium specjalnego lub zakładu oraz wyrażania opinii wobec projektów takich zmian ze strony samego Ministra; opiniowanie projektu statutu studium specjalnego; zatwierdzania uchwały rady wydziału o nadaniu honorowego stopnia naukowego za zasługi na polu nauki lub sztuki; wnioskowanie do Ministra WRiOP o zatwierdzenie uchwały rady wydziału o nadaniu honorowego stopnia naukowego za zasługi państwowe lub społeczne; zezwalanie na wykładanie określonego przedmiotu w języku obcym; zatwierdzanie lub cofanie rektorskiego zawieszenia wykładów, ćwiczeń lub czynności zakładów; wyrażanie zgody na nabycie, zbycie lub obciążenie nieruchomości własnych oraz przyjmowanie pod warunkiem obciążającym zapisów i darowizn; opiniowania sprawozdania rektorskiego z zarządu sprawami majątkowymi szkoły\textsuperscript{71}. Co oczywiste, delegowanie nie mogło dotyczyć również spraw statutowych, ze względu na ich zasadnicze znaczenie dla uczelni\textsuperscript{72}.
\begin{footnotesize}
\begin{itemize}
\item[64] Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\item[65] Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\item[66] Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\item[67] Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\item[68] Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\item[69] Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\item[70] Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\item[71] Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\item[72] Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
\end{itemize}
\end{footnotesize}
Przewodniczący miał prawo zgłoszenia umotywowanego weta zawieszającego do uchwały senatu, zobowiązany był jednak, w ciągu 14 dni, poddać zakwestionowaną uchwałę do ponownego rozpatrzenia. Jeżeli senat ponownie przyjął tę uchwałę, nie można było ponownie założyć na nią weta\(^{73}\). Komentarz, który autor pozwolił sobie umieścić przy okazji omawiania weta do uchwały zebrania ogólnego profesorów, jest jak najbardziej stosowny i w tym miejscu.
Od 1 września 1933 roku prawo weta zostało nieco ograniczone, można je było zastosować ze względu na interes publiczny lub dobro szkoły, zaś termin obligatoryjnego powtórnego przedłożenia zawetowanej uchwały do rozpatrzenia senatu określany był odrębnie dla każdej szkoły akademickiej w regulaminie senatu. W razie ponownego uchwalenia zawetowanej uchwały rektor przekazywał ją Ministrowi Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który mógł ją podtrzymać lub ostatecznie uchylić. Rektor nie mógł zawiesić uchwały senatu zawierającej skargę do Najwyższego Trybunału Administracyjnego\(^{74}\).
**INNE KOMPETENCJE REKTORA**
Rektor był przedstawicielem szkoły na zewnątrz\(^{75}\). Rektor wręczał pisma nominacyjne pracownikom uczelni, przyjmował od nich ślubowanie oraz zarządzał wpisanie do akt personalnych daty objęcia obowiązków służbowych\(^{76}\). Był przełożonym służbowym wszystkich pracowników uczelni. Mianował, zawieszał i usuwał tymczasowych pracowników administracyjnych uczelni. Immatrikulował studentów\(^{77}\) i udzielał im urlopów. Rektor sprawował władzę dyscyplinarną nad uczniami akademickimi w zakresie określonym statutem i uchwałami senatu\(^{78}\). Udzielał urlopów, początkowo do 14 dni wszystkim nauczycielom akademickim\(^{79}\), od 6 marca 1928 roku były to urlopy od 15 do 30 dni, krótszych udzielał odtąd dziekan. Od 6 marca 1928 roku udzielał zezwolenia profesorom na publiczne omawianie spraw poufnych\(^{80}\). Przedkładał senatowi wniosek w sprawie wdrożenia przeciw nauczycielowi akademickiemu postępowania dyscyplinarnego, przy czym mógł zarządzić uprzednio dochodzenie wstępne. Rektor miał prawo tymczasowo zawiesić nauczyciela akademickiego, przeciw któremu toczyło się postępowanie dyscyplinarne, jeżeli pełnienie przez niego obowiązków mogłoby zagrozić dobremu imieniu uczelni\(^{81}\). Od 6 marca 1928 roku do 31 stycznia 1934 roku wobec pomocniczych sił naukowych rektor mógł za mniejsze uchybienia nałożyć karę porządkową upomnienia\(^{82}\).
---
\(^{73}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494.
\(^{74}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{75}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{76}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204.
\(^{77}\) Akt immatrikulacji polegał na złożeniu przez studenta wobec rektora uroczystego ślubowania przestrzegania przepisów uczelni oraz godności akademickiej. Rektor potwierdzał jego złożenie przez podanie ręki.
\(^{78}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{79}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494. Pod pojęciem nauczyciela akademickiego rozumiemy w niniejszej pracy zarówno podstawowe siły naukowe (profesorowie zwyczajni, nadzwyczajni, honorowi i tytułarni oraz docenci i nauczyciele umiejętności praktycznych), jak i pomocnicze siły naukowe (adiunkci, kustosze, konstruktorzy, prosektory, obserwatorzy, asystenci starsi, asystenci młodzi, demonstratorzy, elewi oraz zastępy asystentów – bez habilitacji) – biorąc pod uwagę funkcje znane w II Rzeczypospolitej.
\(^{80}\) Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204.
\(^{81}\) Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204, Dz. U. z 1932 r. Nr 94, poz. 819.
\(^{82}\) Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204, Dz. U. z 1932 r. Nr 94, poz. 819, Dz. U. z 1933 r. Nr 85, poz. 659.
Od 1 września 1933 roku przejął od senatu uprawnienie do rozstrzygania sporów kompetencyjnych pomiędzy organami wewnętrznymi uczelni oraz nadzór nad zakładami, z prawem zawieszania ich kierowników włącznie, uzyskał również prawo delegowania na dziekana prawa immatrykulacji studentów\(^{83}\).
Przez cały interesujący nas okres rektor samodzielnie załatwiał wszelkie sprawy administracyjne i finansowe szkoły, które nie wymagały uchwały senatu. Czuwał nad porządkiem na terenie uczelni, przy pomocy organów pomocniczych. W razie grożącego niebezpieczeństwa mógł zezwolić na wkroczenie państwowych organów bezpieczeństwa. Samowolne ich wkroczenie na obszar uczelniany mogło nastąpić wyłącznie w wyjątkowo nagłym wypadku, a rektor powinien o tym zostać niezwłocznie poinformowany\(^{84}\). Od 1 maja 1933 roku rektor otrzymał uprawnienia do częściowego lub całkowitego zawieszenia zajęć lub czynności zakładów uczelnianych w razie powstania okoliczności uniemożliwiających normalne funkcjonowanie szkoły. Miał jednak obowiązek niezwłocznego przedłożenia sprawy senatowi. W razie cofnięcia przez senat zarządzenia rektor albo mu się podporządkowywał, albo przekazywał sprawę Ministrowi WRiOP do ostatecznego rozstrzygnięcia\(^{85}\).
Rektor przyjmował zgłoszenia od stowarzyszeń i korporacji akademickich o każdej zmianie w składzie zarządu tych organizacji. Rektor udzielał zezwolenia na każdorazowe odbycie wiecu studenckiego. Miał on prawo nadzoru nad takimi zgromadzeniami, mógł w nich uczestniczyć lub wysłać swego delegata\(^{86}\). Od 1 maja 1933 roku rozszerzono uprawnienia nadzorcze rektora względem stowarzyszeń akademickich, odtąd m.in. rektor zarządzał wybory do ich władz, prowadził rejestr stowarzyszeń akademickich działających na terenie uczelni, wnioskował o powołanie kuratora dla danej organizacji, a sam kurator w swych czynnościach podlegał rektorowi. Rektor mógł również brać osobisty udział, względnie za pośrednictwem delegata, w walnych zebraniach stowarzyszeń akademickich\(^{87}\). Od 1 września 1933 roku rektor uzyskał również uprawnienia do zatwierdzania porządku obrad wieców studenckich, którego organizatorzy winni przestrzegać, oraz prawo rozwiązania w każdej chwili zgromadzenia, które posiadał również reprezentujący go delegat\(^{88}\).
Rektor był zobowiązany do przedkładania rocznych sprawozdań ze stanu uczelni zebraniu ogólnemu profesorów, a w placówkach, w których organ ten nie funkcjonował,
---
\(^{83}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{84}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{85}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{86}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\(^{87}\) Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 30 kwietnia 1933 roku o stowarzyszeniach akademickich – Dz. U. z 1933 r. Nr 30, poz. 259. Weszło w życie z dniem ogłoszenia 1 maja 1933 roku. Nowelizowane raz Rozporządzeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 16 stycznia 1934 r. w sprawie zmiany niektórych postanowień rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 30 kwietnia 1933 roku o stowarzyszeniach akademickich (Dz. U. z 1934 r. Nr 6, poz. 46). Uchylone 17 listopada 1937 roku Rozporządzeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 14 października 1937 roku o stowarzyszeniach akademickich – Dz. U. z 1937 r. Nr 78, poz. 572. Weszło w życie z dniem ogłoszenia 17 listopada 1937 roku. Uchylone 30 października 1947 roku Dekretem z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego (Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 415).
\(^{88}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
odpowiednio senatowi albo radzie wydziałowej, a od 14 lipca 1937 roku w szkolach jednowydziałowych radzie profesorów. Od 1 września 1933 roku rektor był również zobowiązany ustawowo do przedstawiania zebraniu ogólnemu profesorów planu działalności, a senatowi półrocznego sprawozdania z zarządu majątkiem uczelni, przejął również z rąk senatu obowiązek publikowania kroniki szkoły, jej składu osobowego i programu wykładów.
Cała korespondencja pomiędzy władzami państwowymi a organami i funkcjonariuszami uczelni przechodziła przez ręce rektora, który miał prawo zaopatrywać ją w swoją opinię. Do 31 sierpnia 1933 roku dziekan miał obowiązek zwołania posiedzenia rady wydziałowej na każde żądanie rektora, po tej dacie uzależnione to było od postanowień statutu lub regulaminu rady wydziałowej. Natomiast od 1 września 1933 roku rektor uzyskał prawo wiążącego żądania zawetowania przez dziekana uchwały rady wydziałowej na zasadach analogicznych jak przy zgłaszania weta rektorskiego wobec uchwał senatu. Od 1 września 1933 roku do 13 lipca 1937 roku w szkolach jednowydziałowych rektor pełnił równocześnie funkcję dziekana.
Warto zwrócić uwagę, że stała tendencją ustawodawstwa akademickiego w okresie II Rzeczypospolitej było wzmacnianie kompetencji i roli rektora w szkole akademickiej. Odbywało się to głównie kosztem senatu, choć nie wyłącznie. Jednak należy również zwrócić uwagę, że niektóre z przesunięć zakresu uprawnień na rektora mają uzasadnienie jak najbardziej praktyczne, upraszczając procedury lub sankcjonując i tak stosowaną praktykę. Jako przykład niech posłuży pierwotny obowiązek publikowania składu osobowego uczelni przez senat, co było fikcją, bo mógł on co najwyżej zatwierdzić treść do druku i nakazać rektorowi podjęcie stosownych działań celem publikacji.
**WYNAGRODZENIE REKTORSKIE (DODATEK FUNKCYJNY)**
Rektorowi przysługiwało w całym okresie dwudziestolecia międzywojennego wynagrodzenie za wykonywanie tej funkcji. Nie miało ono jednak charakteru uposażenia zasadniczego ponieważ urząd rektora nie był stanowiskiem etatowym uczelni, z którym związana byłaby stała pensja od momentu zatrudnienia do momentu zwolnienia. Warunkiem wstępnym pełnienia godności rektora było bowiem pełnienie funkcji profesorskiej w danej uczelni. Zasadniczo na stanowisku profesora zwyczajnego, które było etatowe, i w związku z tym przysługiwało rektorowi uposażenia związane z tym typem profesury. Odnosiło się to również do profesora nadzwyczajnego (w latach 1933–1939), gdyby zaszedł wyjątkowy przypadek jego wyboru na rektora. Jedynym wyjątkiem było, możliwe w latach 1920–1933, pełnienie urzędu rektorskiego przez profesora honorowego, który nie pozostawał w stosunku pracy z uczelnią. Wynagrodzenie rektorskie przyjmowało zatem kształt dodatku funkcyjnego. Dodatek funkcyjny, w odniesieniu do stanowisk w szkolnictwie akademickim, w okresie II Rzeczypospolitej określany był różnymi
---
89 Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
90 Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
91 Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
92 Dz. U. z 1920 r. Nr 72, poz. 494, Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
93 Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
94 Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1937 r. Nr 52, poz. 406.
nazwami. Od 1 lipca 1920 roku przepisy państwowe mówiły o wynagrodzeniu za czynności dodatkowe\textsuperscript{95}, od 1 stycznia 1922 roku o dodatku funkcyjnym\textsuperscript{96}, od 1 września 1933 roku o wynagrodzeniu dodatkowym\textsuperscript{97}, zaś od 1 lutego 1934 roku o dodatku służbowym\textsuperscript{98}. Dodatek funkcyjny wypłacany był miesięcznie, jego wysokość w latach 1920–1939 ulegała częstym zmianom, zwłaszcza w latach dwudziestych, co związane było z inflacją i reformą walutową.
Od 1 lipca 1920 roku do 31 stycznia 1934 roku rektor, który obejmował funkcję po raz pierwszy albo ponownie po przerwie, nabywał prawo do dodatku funkcyjnego od pierwszego dnia miesiąca, jeżeli rzeczywiste objęcie stanowiska nastąpiło pomiędzy 1 a 15 dniem danego miesiąca kalendarzowego, albo od piętnastego (od 1 października 1923 roku od szesnastego\textsuperscript{99}) dnia miesiąca, jeżeli rzeczywiste objęcie stanowiska nastąpiło pomiędzy 16 a ostatnim dniem danego miesiąca kalendarzowego\textsuperscript{100}. Od 1 lutego 1934 roku rektor, który obejmował urząd po raz pierwszy albo ponownie po przerwie, nabywał prawo do dodatku od dnia rzeczywistego objęcia funkcji. Jeżeli objął ją w pierwszym dniu miesiąca kalendarzowego, przysługiwało mu pełne uposażenie miesięczne. Jeżeli jednak objęcie obowiązków nastąpiło w innym dniu miesiąca kalendarzowego przysługiwało za ten miesiąc uposażenie proporcjonalnie zmniejszone. Za każdy dzień służby przysługiwała \(\frac{1}{30}\) uposażenia za miesiąc pełny (stawka dniówkowa). Nie była istotna rzeczywista długość danego miesiąca kalendarzowego, za każdy jego dzień (także w miesiącach 28, 29 i 31 dniowych), przysługiwała stawka dniówkowa, jak za miesiąc 30 dniowy. Tak obliczona stawka dniówkowa była następnie mnożona przez ilość dni służby w danym miesiącu, iloczyn stanowił należyżny dodatek w pierwszym miesiącu kalendarzowym służby\textsuperscript{101}. Rektor, który pełnił funkcję już wcześniej, nabywał prawo do dodatku z pierwszym dniem najbliższego miesiąca kalendarzowego, po dniu objęcia urzędu lub po powstaniu warunków uzasadniających zmianę w wymiarze dodatku. Jeżeli jednak przyczyna powodująca zmianę w prawie do dodatku zbiegła się z dniem jego wypłaty, to prawo do uposażenia nabywało się z tym dniem.
\textsuperscript{95} Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o uposażeniu profesorów, innych wykładowczych i pomocników naukowych w państwowych szkołach akademickich – Dz. U. z 1920 r. Nr 65, poz. 432. Weszła w życie 1 lipca 1920 roku. Nowelizowana była raz Ustawą z dnia 31 marca 1922 r. o uposażeniu profesorów i pomocniczych sił naukowych w szkołach akademickich (Dz. U. z 1922 r. Nr 28, poz. 226). Uchylona 1 października 1923 roku Ustawą z dnia 9 października 1923 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych i wojska (Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924).
\textsuperscript{96} Ustawa z dnia 31 marca 1922 r. o uposażeniu profesorów i pomocniczych sił naukowych w szkołach akademickich – Dz. U. z 1922 r. Nr 28, poz. 226. Weszła w życie z dniem 1 stycznia 1922 roku. Uchylona 1 października 1923 roku Ustawą z dnia 9 października 1923 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych i wojska (Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924).
\textsuperscript{97} Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247.
\textsuperscript{98} Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 października 1933 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych – Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663. Ogłoszone 30 października 1933 roku. Weszło w życie 1 lutego 1934 roku. Uchylone 1 stycznia 1949 roku Ustawą z dnia 4 lutego 1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych i samorządowych oraz przewodniczących organów wykonawczych gmin wiejskich i miejskich (Dz. U. z 1949 r. Nr 7, poz. 39).
\textsuperscript{99} Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924.
\textsuperscript{100} Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o uposażeniu urzędników i niższych funkcjonariuszy państwowych – Dz. U. z 1920 r. Nr 65, poz. 429. Ogłoszona 31 lipca 1920 roku. Weszła w życie z mocą wsteczną 1 lipca 1920 roku. Uchylona 1 października 1923 roku Ustawą z dnia 9 października 1923 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych i wojska (Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924). Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924.
\textsuperscript{101} Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663.
W razie rozwiązania stosunku służbowego wypłatę dodatku funkcyjnego wstrzymywano z ostatnim dniem miesiąca kalendarzowego, w którym stosunek ten ustal. Dodatek funkcyjny wypłacano miesięcznie, z góry, w pierwszym dniu każdego miesiąca, a jeżeli dzień ten był niedziela lub świętem – w ostatnim dniu poprzedniego miesiąca\(^{102}\).
Od 1 lipca 1920 roku do 31 grudnia 1921 roku dodatek funkcyjny wynosił 1.000 marek polskich (dalej po prostu marek)\(^{103}\). Od 1 stycznia 1922 roku do 30 września 1923 roku: dla rektora uniwersytetu albo politechniki – 3.000 marek, a dla rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Akademii Weterynarii we Lwowie i Akademii Górniczej w Krakowie – 2.500 marek. Dodatek funkcyjny przypadał za czas rzeczywistego pełnienia funkcji kierowniczych\(^{104}\).
Od 1 października 1923 roku reforma systemu uposażeń urzędników państwowych wprowadziła pojęcie punktu uposażeniowego, którego wartość ulegała zmianom w czasie. Wynagrodzenie wyznaczane było odtąd stałą liczbą punktów uposażeniowych. Każdorazowa wartość punktu uposażeniowego nazywana była mnożną i wyznaczana była początkowo w markach, a po reformie walutowej w złotych. Od 1 października 1923 roku do 31 grudnia 1925 roku dodatki funkcyjne wynosiły: dla rektora szkoły akademickiej o co najmniej 4 wydziałach (uczelnia duża) – 300 punktów uposażeniowych, dla rektora szkoły akademickiej do 3 wydziałów (uczelnia mała) – 250 punktów uposażeniowych\(^{105}\).
Za październik 1923 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 11.600, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 3.480.000 marek (300 x 11.600), w uczelni małej – 2.900.000 marek (250 x 11.600)\(^{106}\). Za listopad 1923 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 25.520, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 7.656.000 marek, w uczelni małej – 6.380.000 marek\(^{107}\). Za grudzień 1923 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 64.380, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 19.314.000 marek, w uczelni małej – 16.095.000 marek\(^{108}\). Za styczeń 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 165.109, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 49.532.700 marek, w uczelni małej – 41.277.250 marek\(^{109}\). Za luty
---
\(^{102}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 65, poz. 429, Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924, Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663.
\(^{103}\) Dz. U. z 1920 r. Nr 65, poz. 432.
\(^{104}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 sierpnia 1922 r. o wykonaniu ustawy z dnia 31 marca 1922 r. o uposażeniu profesorów i pomocniczych sił naukowych w szkołach akademickich – Dz. U. z 1922 r. Nr 74, poz. 669. Ogłoszone 7 września 1922 roku. Weszło w życie z mocą wsteczną od 1 stycznia 1922 roku. Uchylone 1 października 1923 roku Ustawa z dnia 9 października 1923 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych i wojska (Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924).
\(^{105}\) Ustawa z dnia 9 października 1923 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924. Ogłoszona 15 listopada 1923 roku. Weszła w życie z mocą wsteczną 1 października 1923 roku. Uchylona 1 lutego 1934 roku Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 października 1933 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663).
\(^{106}\) Dz. U. z 1923 r. Nr 116, poz. 924.
\(^{107}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 listopada 1923 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc październik i listopad 1923 r. mnożnej, miarodajnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1923 r. Nr 117, poz. 937. Ogłoszone 17 listopada 1923 roku. Weszło w życie z mocą wsteczną od 1 października 1923 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 grudnia 1923 roku.
\(^{108}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 listopada 1923 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc grudzień 1923 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1923 r. Nr 121, poz. 973. Ogłoszone 30 listopada 1923 roku. Weszło w życie 1 grudnia 1923 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 stycznia 1924 roku.
\(^{109}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1923 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc styczeń 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1923 r. Nr 131, poz. 1066. Ogłoszone 19 grudnia 1923 roku. Weszło w życie 1 stycznia 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 lutego 1924 roku.
1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 509.064, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 152.719.200 marek, w uczelni małej – 127.266.000 marek\(^{110}\). Za marzec 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 657.609, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 197.282.700 marek, w uczelni małej – 164.402.250 marek\(^{111}\). Za kwiecień 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 623.200, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 186.960.000 marek, w uczelni małej – 155.800.000 marek\(^{112}\).
Reforma walutowa spowodowała zmianę określenia wartości mnożnej z marki polskiej na złotego polskiego, przy czym, w okresie przejściowym, zachowano możliwość obliczania wynagrodzeń w obu walutach. Za maj i czerwiec 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 648.000 marek albo 0,36 zł, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 194.400.000 marek (300 x 648.000) albo 108 zł (300 x 0,36), w uczelni małej – 162.000.000 marek (250 x 648.000) albo 90 zł (250 x 0,36)\(^{113}\). Za lipiec, sierpień i wrzesień 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,35 zł, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 105 zł, w uczelni małej – 87,50 zł\(^{114}\). Za październik 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,38, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 114 zł; w uczelni małej – 95 zł\(^{115}\). Za listopad i grudzień 1924 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,41, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 123 zł, w uczelni małej – 102,50 zł\(^{116}\). Za styczeń i luty
---
\(^{110}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 stycznia 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc luty 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 7, poz. 68. Ogłoszone 23 stycznia 1924 roku. Weszło w życie 1 lutego 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 marca 1924 roku.
\(^{111}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc marzec 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 17, poz. 174. Ogłoszone 26 lutego 1924 roku. Weszło w życie 1 marca 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 kwietnia 1924 roku.
\(^{112}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 marca 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc kwiecień 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 28, poz. 277. Ogłoszone 27 marca 1924 roku. Weszło w życie 1 kwietnia 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 maja 1924 roku.
\(^{113}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 kwietnia 1924 r. o ustaleniu na miesiąc maj 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 35, poz. 370. Ogłoszone 25 kwietnia 1924 roku. Weszło w życie 1 maja 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 czerwca 1924 roku.
Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21 maja 1924 r. o ustaleniu na miesiąc czerwiec 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 43, poz. 453. Ogłoszone 26 maja 1924 roku. Weszło w życie 1 czerwca 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 lipca 1924 roku.
\(^{114}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 czerwca 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc lipiec 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 52, poz. 527. Ogłoszone 26 czerwca 1924 roku. Weszło w życie 1 lipca 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 sierpnia 1924 roku. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc sierpień 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 64, poz. 632. Ogłoszone 25 lipca 1924 roku. Weszło w życie 1 sierpnia 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 września 1924 roku. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc wrzesień 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 73, poz. 726. Ogłoszone 26 sierpnia 1924 roku. Weszło w życie 1 września 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 października 1924 roku.
\(^{115}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 września 1924 r. w przedmiocie ustalenia na miesiąc październik 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 82, poz. 784. Ogłoszone 23 września 1924 roku. Weszło w życie 1 października 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 listopada 1924 roku.
\(^{116}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 października 1924 r. o ustaleniu na miesiąc listopad 1924 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 93, poz. 867. Ogłoszone 24 października 1924 roku. Weszło w życie 1 listopada 1924 roku. Uchylone jak samo stanowi
1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,42, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 126 zł; w uczelni małej – 105 zł\textsuperscript{117}. Za marzec, kwiecień i maj 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,41, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 123 zł, w uczelni małej – 102,50 zł\textsuperscript{118}. Za czerwiec 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,40, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 120 zł, w uczelni małej – 100 zł\textsuperscript{119}. Za lipiec 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,42, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 126 zł; w uczelni małej – 105 zł\textsuperscript{120}. Za sierpień 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,43, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 129 zł; w uczelni małej – 107,50 zł\textsuperscript{121}. Za wrzesień 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,42, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 126 zł, w uczelni małej – 105 zł\textsuperscript{122}. Za październik 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,43, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 129 zł, w uczelni małej – 107,50 zł\textsuperscript{123}. Za listopad 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,44, dodatek
\textsuperscript{117} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1924 r. w sprawie ustalenia na miesiąc styczeń 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1924 r. Nr 112, poz. 997. Ogłoszone 24 grudnia 1924 roku. Weszło w życie 1 stycznia 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 lutego 1925 roku.
\textsuperscript{118} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1925 r. o ustaleniu na miesiąc marzec 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 18, poz. 132. Ogłoszone 24 lutego 1925 roku. Weszło w życie 1 marca 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 kwietnia 1925 roku.
\textsuperscript{119} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 maja 1925 r. o ustaleniu na miesiąc czerwiec 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 54, poz. 391. Ogłoszone 28 maja 1925 roku. Weszło w życie 1 czerwca 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 lipca 1925 roku.
\textsuperscript{120} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 czerwca 1925 r. o ustaleniu na miesiąc lipiec 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 62, poz. 437. Ogłoszone 25 czerwca 1925 roku. Weszło w życie 1 lipca 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 sierpnia 1925 roku.
\textsuperscript{121} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 lipca 1925 r. o ustaleniu na miesiąc sierpień 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 54, poz. 517. Ogłoszone 23 lipca 1925 roku. Weszło w życie 1 sierpnia 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 września 1925 roku.
\textsuperscript{122} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1925 r. o ustaleniu na miesiąc wrzesień 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 74, poz. 593. Ogłoszone 26 sierpnia 1925 roku. Weszło w życie 1 września 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 października 1925 roku.
\textsuperscript{123} Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 września 1925 r. o ustaleniu na miesiąc październik 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 97, poz. 685. Ogłoszone 24 września 1925 roku. Weszło w życie 1 października 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 listopada 1925 roku.
wynosił: w uczelni dużej – 132 zł, w uczelni małej – 110 zł\(^{124}\). Za grudzień 1925 roku, ponieważ wartość mnożnej wynosiła 0,43, dodatek wynosił: w uczelni dużej – 129 zł, w uczelni małej – 107,50 zł\(^{125}\).
Od 1 stycznia 1926 roku do 31 marca 1927 roku dodatki funkcyjne zostały zmniejszone o 50%, przy stałej mnożnej uposażeniowej wynoszącej 0,43\(^{126}\), co w intencji prrowadwcy miało być jednym z czynników wspomagających osiągnięcie równowagi budżetowej Skarbu Państwa. Dodatki funkcyjne wynosiły zatem odtąd miesięcznie: w uczelni dużej – 150 mnożnych, czyli 64,5 zł (150 x 0,43), w uczelni małej – 125 mnożnych, czyli 53,75 zł (125 x 0,43)\(^{127}\). Od 1 kwietnia 1927 roku do 31 sierpnia 1933 roku dodatki funkcyjne zostały przywrócone do pierwotnego poziomu i wynosiły: w uczelni dużej – 300 mnożnych miesięcznie, zatem 129 zł (300 x 0,43); w uczelni małej – 250 mnożnych miesięcznie, zatem 107,5 zł (250 x 0,43)\(^{128}\).
Od 1 września 1933 roku w zakresie dodatku funkcyjnego dla rektora przywrócono zasadę kwotowego jego wyznaczania. Wynosił on odtąd dla rektora uniwersytetu i politechniki – 500 zł, dla rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie i Akademii Górniczej w Krakowie – 400 zł, dla rektora Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Akademii Stomatologicznej w Warszawie – 300 zł\(^{129}\).
Od 1 lutego 1934 roku dodatek funkcyjny w interesującym nas zakresie przyjął formę dodatku służbowego\(^{130}\). Dodatek służbowy wymierał zasadniczo Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, mógł jednak upoważnić do tego organ bezpośrednio sobie podległy\(^{131}\). Od 1 lutego 1934 roku dodatek służbowy wynosił odpowiednio
---
\(^{124}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 października 1925 r. o ustaleniu na miesiąc listopad 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 107, poz. 762. Ogłoszone 22 października 1925 roku. Weszło w życie 1 listopada 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 grudnia 1925 roku.
\(^{125}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 listopada 1925 r. o ustaleniu na miesiąc grudzień 1925 r. mnożnej dla określenia uposażenia funkcjonariuszy państwowych i wojska – Dz. U. z 1925 r. Nr 117, poz. 839. Ogłoszone 21 listopada 1925 roku. Weszło w życie 1 grudnia 1925 roku. Uchylone jak samo stanowi 1 stycznia 1926 roku.
\(^{126}\) Taką bowiem wartość mnożna uposażeniowa przyjmowała według stanu na 1 grudnia 1925 roku.
\(^{127}\) Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 roku o środkach zapewnienia równowagi budżetowej – Dz. U. z 1925 r. Nr 129, poz. 918. Ogłoszona 30 grudnia 1925 roku. Weszła w życie 1 stycznia 1926 roku. Zmiany odnośnie wysokości dodatku funkcyjnego utraciły moc 1 kwietnia 1927 roku.
\(^{128}\) Ustawa z dnia 1 marca 1927 r. zmieniająca niektóre postanowienia ustawy z dnia 9 października 1923 r. o środkach zapewnienia równowagi budżetowej (Dz. U. R. P. z 1925 r. Nr 129, poz. 918) – Dz. U. z 1927 r. Nr 27, poz. 207. Ogłoszona 23 marca 1927 roku. Weszła w życie z dniem 1 kwietnia 1927 roku. Zmiany odnośnie wysokości dodatku funkcyjnego utraciły moc 1 września 1933 roku.
\(^{129}\) Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 31 sierpnia 1933 roku wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu, ustalające wysokość dodatkowych wynagrodzeń rektora, prorektorów, dziekanów i kierowników oddziałów i studiów w państwowych szkołach akademickich – Dz. U. z 1933 r. Nr 73, poz. 534. Ogłoszono 30 września 1933 roku. Weszło w życie z mocą wsteczną od 1 września 1933 roku. Uchylone 1 lutego 1934 roku Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 października 1933 r. o uposażeniu funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663).
\(^{130}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 86, poz. 663.
\(^{131}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1933 r. o zasadach zaszergowania funkcjonariuszy państwowych do grup uposażenia i automatycznego przechodzenia nauczycieli do wyższych grup uposażenia, o dodatkach lokalnych, funkcyjnych i służbowych oraz o umundurowaniu niższych funkcjonariuszy państwowych – Dz. U. z 1933 r. Nr 102, poz. 781. Ogłoszone 30 grudnia 1933 roku. Weszło w życie 1 lutego
dla: rektora uniwersytetu i politechniki – 500 zł, rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie i Akademii Górniczej w Krakowie – 400 zł, rektora Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i Akademii Stomatologicznej w Warszawie – 300 zł\(^{132}\). Wysokość dodatku nie ulegała już zmianom do końca II Rzeczypospolitej.
Rektorowi mogły również przysługiwać inne dodatki. Miał on również prawo do zwrotu kosztów delegacji (diety i koszty podróży). Przez większość okresu międzywojennego przysługiwała rektorowi stawka diety należna profesorowi zwyczajnemu (ewentualnie wyjątkowo profesora nadzwyczajnego w latach 1933–1939). Jedynie w okresie od 1 lutego 1934 roku do 14 lipca 1936 roku rektorowi przysługiwała osobno, tylko dla niego ustalona dieta w wysokości 30 zł dziennie\(^{133}\).
**PRZYWILEJE SPECJALNE**
Rektorowi przysługiwało pierwszeństwo we wszystkich uroczystościach akademickich danej szkoły. Urząd rektora cieszył się wielkim prestiżem nie tylko w środowisku naukowym, ale również w całym społeczeństwie. O znaczeniu pozycji rektora w życiu samej uczelni świadczył najlepiej fakt, że w czasie, gdy funkcja rektora była obsadzona, bez jego zgody żadne posiedzenia zebrania ogólnego profesorów i senatu nie mogły się odbyć, a żadna uchwała tych organów nie mogła być podjęta. Prorektor bowiem mógł przewodniczyć obu tym ciałom jedynie z upoważnienia rektora lub w razie rektorskiego wakatu.
Od 1 września 1933 roku Minister WRiOP miał obowiązek zmniejszenia obowiązkowego wymiaru zajęć profesorskich (pensum) osobie pełniącej funkcję rektora. Skala obniżenia nie została jednak określona i pozostawiono ją do swobodnej oceny wspomnianego Ministra\(^{134}\). Jedynym czynnikiem obiektywnym mogącym mieć wpływ na różnicowanie pozycji poszczególnych rektorów w tym względzie mogła być wielkość ich macierzystych szkół, a co za tym idzie rozległość ich obowiązków urzędowych. Ale trudno powiedzieć, czy była to jedyna podstawa do decyzji ministerialnej w sprawie pensum.
Także od 1 września 1933 roku rektor otrzymał przywilej polegający na tym, że w razie wszczęcia przeciw niemu postępowania dyscyplinarnego toczyło się ono przed Wyższą Komisją Dyscyplinarną ustanowioną przy Ministrze Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, dla profesorów (która dla innych była instytucją odwoławczą). Wadą tej konstrukcji było jednak to, że w takim przypadku była ona instancją pierwszą i ostatnią\(^{135}\).
---
\(^{132}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 102, poz. 781.
\(^{133}\) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 1934 r. o należnościach w razie pełnienia czynności służbowych poza zwykłym miejscem służbowym oraz w razie przeniesienia na inne miejsce służbowe – Dz. U. z 1934 r. Nr 35, poz. 320. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 lipca 1936 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1934 r. o należnościach w razie pełnienia czynności służbowych poza zwykłym miejscem służbowym oraz w razie przeniesienia na inne miejsce służbowe – Dz. U. z 1936 r. Nr 54, poz. 393.
\(^{134}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
\(^{135}\) Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6, Dz. U. z 1928 r. Nr 24, poz. 204.
ZJAZD REKTORÓW SZKÓŁ AKADEMICKICH
1 września 1933 roku reforma szkolnictwa akademickiego wprowadziła do systemu instytucję Zjazdu Rektorów Szkół Akademickich. Był on zwoływany przez Ministra WRiOP, w miarę potrzeb, lecz nie rzadziej niż raz na trzy lata. Celem funkcjonowania tego organu było omawianie spraw dotyczących ogółu uczelni akademickich. Przewodniczącym Zjazdu Rektorów Szkół Akademickich był Minister WRiOP lub delegat przez niego wyznaczony. Zjazd wyrażał swą wolę w formie uchwał mających jednak wyłącznie charakter opinii kierowanych przede wszystkim do władz państwowych, ze szczególnym uwzględnieniem samego Ministra WRiOP, który ze względu na zakres kompetencji miał największy wpływ na kształtowanie uwarunkowań formalno-prawnych działalności szkolnictwa wyższego. Można zatem uznać Zjazd Rektorów Szkół Akademickich za rodzaj organu doradczego względem władz polskich, ale także specyficzny organ samorządu akademickiego, co prawda bez żadnych uprawnień stanowiących, ale posiadający możliwość wyrażania stanowiska środowiska akademickiego w sprawach żywotnie go dotyczących\textsuperscript{136}.
\textsuperscript{136} Dz. U. z 1933 r. Nr 29, poz. 247, Dz. U. z 1938 r. Nr 1, poz. 6.
ROLA RODZINY W WYCHOWANIU RELIGIJNYM DZIECI I MŁODZIEŻY W OKRESIE POWOJENNYM
Zagadnienie rodziny w nauczaniu Kościoła katolickiego w naszym kraju w okresie powojennym posiada charakter wielowymiarowy, wynikający z jego długoletniej, częstokroć pionierskiej tradycji edukacyjnej i znajduje swój wyraz w postawie zajętej przez Episkopat Polski, duchowieństwo, nauczanie z ambony, laikat i prasę katolicką. W niniejszym artykule podjęta została kwestia znaczenia rodziny w wychowaniu religijnym dzieci i młodzieży w wieku szkolnym w kontekście polityki oświatowej władz oraz stanowiska prezentowanego w tym względzie przez Kościół katolicki w drugiej połowie lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych. Był to czas szczególnie trudny dla Kościoła katolickiego.
Problematyka wychowania młodego pokolenia znalazła swój wyraz w opublikowanych przez Stronnictwo Narodowe 30 lipca 1944 roku *Głównych wytycznych narodowej polityki szkolnej i wychowania*. W dokumencie tym, w obliczu rysującej się niezbyt wyraźnie sytuacji politycznej przyszłej Polski (wszak w granicach przedwojennej Polski znajdowała się Armia Czerwona i mnożyły się wrogie działania wobec Armii Krajowej i polskiej ludności cywilnej – kończące się często deportacją w głąb Związku Sowieckiego), stwierdzono, że wychowanie powinno być całkowicie wolne od rozpolitykowania, od wpływów partyjnych oraz innych sił nacisku. Uznano, że w państwie dobrze strzegącym interesu narodowego kwestie wychowania i edukacji szkolnej powinny należeć do rodziny, Kościoła i narodu. *Kościół ma prawo do wychowania i nauczania w takim zakresie w jakim jest mu to niezbędne do wypełniania swego posłannictwa*¹. Podobne stanowiska w tej kwestii zajmowała zdecydowana większość partii i ugrupowań politycznych, stojących na gruncie cywilizacji łacińskiej, chrześcijańskiej. W szczególności zaś pod tym względem wyróżniały się takie ugrupowania, jak: „Ojczyzna” (na temat wychowania jej środowisko wypowiadało się na łamach *Kultury Polskiej*)², Konfederacja Narodu, która
---
¹ *Głowe wytyczne narodowej polityki szkolnej i wychowania*, w: „Państwo Narodowe” 20 VII 1944, nr 5–6, s. 1.
² W. Kulczycki, *Problem szkoły wyznaniowej*, w: „Kultura Polska” 1939, nr 1 [z odręcznym dopiskiem: druk tajny z r. 1943 (rok 1939 jest fikcją)], s. 29; Marek Miechowski, *Katolicyzm w polskim wychowaniu narodowym*, w: „Kultura Polska” 1939 [faktycznie 1943], nr 6, s. 226. Imiona i nazwiska oznaczają pseudonimy autorów artykułów.
wydawała wówczas pismo „Myśl Wychowawcza”\(^3\), czy też niewielka organizacja, w której jedną z głównych ról odgrywała Zofia Kossak – Front Odrodzenia Polski (działał w niej między innymi Władysław Bartoszewski – redagujący pismo „Prawda Młodych”, w którym opublikowano szereg artykułów dotyczących roli Kościoła katolickiego w wychowaniu dzieci i młodzieży)\(^4\).
Problematyka ta znalazła swoje odzwierciedlenie w poglądach ministra, kierownika Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych w Londynie – generała Józefa Hallera\(^5\), oraz w przemówieniu ministra WRiOP rządu RP na uchodźstwie – ks. prałata Zygmunta Kaczyńskiego\(^6\) – wygłoszonym na posiedzeniu Rady Narodowej w Londynie 17 lutego 1944 roku. W expose tym podkreślili on rolę Kościoła w wychowaniu młodego pokolenia i w kształtowaniu ideału wychowawczego.
We wszystkich formułowanych stanowiskach widziano dużą rolę Kościoła w wychowaniu w rodzinie i w szkole. Rozpatrywano ją nie tylko z punktu widzenia pedagogiki, ale przede wszystkim z racji potrzeb narodowych, jako filozofię życia człowieka, jego postawy, przygotowania do zachowania się w różnych sytuacjach, kształtowania norm postępowania i wzajemnych relacji między ludźmi. Doceniano i propagowano związki rodziny i Kościoła w wychowaniu dziecka. W redagowanej w czasie okupacji niemieckiej pod kierunkiem Zofii Kossak „Prawdzie” pisano: *Rodzina – punktem wyjścia, Bóg celem. To start i meta, początek i koniec. Między tymi dwoma punktami mieszczą się wszystkie kolejne szczeble wędrówki ludzkiej ku górze*\(^7\). Doceniano rolę wychowania w rodzinie, jako naturalnym i najlepszym środowisku wychowawczym dziecka, które swoimi walorami przewyższa instytucjonalne formy oddziaływania pedagogicznego. *Nasi wrogowie [Niemcy i Związek Sowiecki – W. Ch.] zastosowali u siebie system wychowania dzieci już od przedszkola przez państwo. My już teraz wśród wojny zastosujemy system wychowania dzieci w rodzinie*\(^8\).
Realizacja tych założeń wychowawczych natrafiała na znaczne, narastające trudności ze strony komunistycznych władz w okresie powojennym. Podejmowane był rozliczne inicjatywy administracji szkolnej zmierzające do ograniczenia wychowania religijnego w szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych, zwłaszcza w domach dziecka, oraz do likwidowania szkolnictwa katolickiego w Polsce, prowadzonego głównie przez zakony i zgromadzenia zakonne. Akcja ograniczania wychowania religijnego w szkole realizowana początkowo w sposób nieomal niezauważalny, z biegiem czasu przybierała zdecydowanie na sile. Szczególnie znaczącym faktem było wydanie przez ministra oświaty Czesława Wycecha okólnika Nr 50 w dniu 13 września 1945 roku,
---
\(^3\) *Od Redakcji*, w: „Myśl Wychowawcza”. Organ Konfederacji Narodu. Bóg–Honor–Ojczyzna 1940 r., nr 1, s. 1.
\(^4\) *Wychowanie religijne dziecka*, w: „Prawda” wrzesień 1942, s. 3 (Ze względów konspiracyjnych w „Prawdzie” nie podawano nazwisk autorów artykułów); M. Palaszewska, *Zofia Kossak*, Warszawa, Wydawnictwo von borowiecky, 1999, s. 121, 128.
\(^5\) Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie zespół akt: Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego , sygn. A 19.1/7, *Wysoka Rada Narodowa Rzeplitej*, przemówienie generała Józefa Hallera w 1941 roku w Londynie, bez pag.
\(^6\) W. Chmielewski, *Edukacja nauczycieli szkół podstawowych po II wojnie światowej*, Warszawa, Wydawnictwo Neriton, 2007, s. 9.
\(^7\) *Rodzina*, „Prawda” luty 1943, s. 3.
\(^8\) *Wychowanie w rodzinie*, w: „Prawda” luty 1943, s. 3.
z którego wynikało, że 1. Nauka religii jest obowiązkowa dla uczniów, przynależnych do wyznań uznanych przez Państwo, we wszystkich szkołach (z wyjątkiem szkół wyższych) państwowych, publicznych, samorządowych oraz w tych szkołach prywatnych, które korzystają z zasilek państwowych lub samorządowych. 2. Uczniowie, których rodzice (prawni opiekunowie) zadeklarują, iż nie życzą sobie, by dzieci ich pobierały naukę religii, ponieważ nie odpowiada to ich przekonaniom religijnym są od nauki tego przedmiotu zwolnieni. 3. Uczniom, o których mowa w punkcie 2, w świadectwie, katalogu szkolnym i księdze ocen nie wystawia się oceny z nauki religii\(^9\). Okólnik wprowadzał nowe uregulowanie prawne nauki religii w szkołach.
Stworzenie możliwości fakultatywnego udziału uczniów w nauce tego przedmiotu oraz inne inicjatywy PPR i PPS, zmierzające do usunięcia wychowania religijnego z placówek oświatowo-wychowawczych i opiekuńczych, wzbudziły niepokój polskiego Episkopatu\(^{10}\). Podobną postawę Kościoła katolickiego wywołało, mające istotny wpływ na sytuację rodziny i trwałość związku małżeńskiego, wprowadzenie dekretem z 25 września 1945 roku ślubów cywilnych, rozwodów i podporządkowanie małżeństw katolickich sądom cywilnym. Nowe prawo małżeńskie, sformułowane w duchu laickim, pomijające uprawnienia i prawodawstwo kościelne, naruszało, zdaniem Episkopatu Polski, nie tylko trwałość związku małżeńskiego, katolickie zasady jego zawarcia i funkcjonowania, ale także mogło częstokroć wpływać negatywnie na wychowanie dzieci i młodzieży w ogóle, a religijne w szczególności. Biskupi przypominali wiernym, że małżeństwo katolickie gruntuje szczęście rodzin i jest rozjaśnione uśmiechem dziecka\(^{11}\).
Kwestię wychowania religijnego dzieci i młodzieży podniesiono na posiedzeniu Episkopatu Polskiego 24 maja 1946 roku, wyrażając troskę o właściwe ukształtowanie osobowości młodego pokolenia i wysuwając stanowczy sprzeciw w sprawie zabijania dzieci, które jeszcze nie ujrzały światła dziennego\(^{12}\). Sprawę obowiązków ciążących na osobach dorosłych w zakresie wychowania dzieci podjęto w odezwie biskupów do wiernych z 1947 roku. Podkreślono w niej, że nauka religii, to nie tylko zdobywanie określonej wiedzy, ale również zasada życia niezbędna w wychowaniu człowieka. W realizacji tej idei duża rolę przypada rodzinie i szkole. Rodzina – zdaniem biskupów polskich – ma do spełnienia w wychowaniu człowieka pierwospolaneowe zadanie. Niechże rodzice katoliccy i nadal doceniają wielki zaszczyt wychowywania swych dzieci, wyświędzony im przez Boga. Niech starannie strzegą swych praw w szkole, niech w rodzinie wypełniają wychowawcze obowiązki, które płyną z wysokiej godności ojcostwa, niczym niedającycego się w pełni zastąpić\(^{13}\). W tym kontekście poddano krytyce instytucjonalne formy opieki
---
\(^9\) Cyt. za: H. Konopka, *Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944–1961)*, Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 1997, s. 21.
\(^10\) Tamże, s. 23; ks. J. Wolny, *Ostatnie lata działalności kościelnej Adama Stefana Sapiehy*, w: *Księga Sapieżynska*, t. II, red. J. Wolny, Kraków, Polskie Towarzystwo Teologiczne, 1996, s. 520.
\(^11\) *Memorial Episkopatu do prezydenta Krajowej Rady Narodowej B. Bieruta w sprawie normalizacji stosunków Kościoła i państwa*, w: P. Raina, *Kościół katolicki a państwo świętele dokumenty 1945–1989*, t. I, lata 1945–1959, Poznań, Wydawnictwo W drodze, 1994, s. 34, 35; *Oędzie Episkopatu Polski w sprawie małżeńskiej*. 7 grudnia 1945 roku, w: *Listy pasterские Episkopatu Polski 1945–1974*, Paryż, Éditions du Dialogue, 1975, s. 25–28.
\(^12\) *Komunikat z plenarnej Konferencji Episkopatu Polski*, 24 maja 1946 roku, w: *Listy pasterские…*, s. 38, 39.
\(^13\) *Odezwa biskupów polskich do wiernych w rocznicę poświęcenia Narodu Niepokalanemu Sercu Maryi*, w: *Listy pasterские…*, s. 54.
nad dzieckiem, charakteryzujące się laickim wychowaniem na modłę osławionych szkół hitlerowskich. Uznano, że najlepszym środowiskiem wychowawczym jest rodzina.
Problem wychowania w rodzinie stanowił przedmiot troski Komisji Szkolnej Episkopatu pod przewodnictwem najpierw księcia kardynała Adama Stefana Sapiehy z Krakowa, a później biskupa Jana Stepy, ordynariusza tarnowskiego. Komisja, której zadania wyraźnie wzrosły w nowej, powojennej rzeczywistości, wielokrotnie zajmowała się problematyką wychowania religijnego w rodzinie. Między innymi na posiedzeniu 4 września 1947 roku stwierdzono, że Stosunek władz szkolnych do religii jest nieprzychylny i nie szczery. Atak skierowany jest na nauczanie religii w szkole, na osobę katechety i na samą treść nauczania religii\(^{14}\).
W obliczu zakrojonego na niespotykaną dotychczas skalę, trwającego już ponad rok wzmożonego ataku na wychowanie religijne, biskupi polscy wystąpili do rodziców i młodzieży polskiej 15 kwietnia 1948 roku w sprawie niegodzenia się na szerzenie materialistycznych prądów wychowawczych, rozpowszechnianych w prasie i nowo wydawanych książkach\(^{15}\). Podjęli w swoim nauczaniu kluczowy w tym czasie problem kształtowania postaw i osobowości młodego człowieka w nowej sytuacji społeczno-politycznej. Zagadnienie to znalazło wyraz w liście pasterskim biskupa katowickiego – Stanisława Adamskiego z 20 września 1948 roku, skierowanym do diecezjan. Ordynariusz nawoływał w nim do zwiększenia odpowiedzialności rodzin oraz wszystkich katolików za wychowanie religijne dzieci i młodzieży. Do rodziców zaś zwracał się w następujący sposób: Na Was w pierwszym rzędzie spoczywa odpowiedzialność za wychowanie religijne. Niechaj tedy katechizm i historia biblijna w domach Waszych będą książkami, które często się otwiera i czyta wspólnie. Przypomnijcie sobie z tych książek prawdy religijne. Uzupełniajcie swoje wiadomości religijne czytaniem dobrych książek religijnych. Uczcie się sami religii, abyście dzieciom Waszym i bliźnich Waszych mogli się stać nauczycielami i nauczyć ich tego, czego oni sami sobie jeszcze dać nie mogą. [...] Czytajcie głośno i wspólnie w rodzinach Waszych stary katechizm i historię biblijną. Zdziwicie się, ile w tym czytaniu odniesiecie korzyści, ile prawd wielkich odżyje w duszy Waszej, ile nauk zrozumiecie dzisiaj daleko głębiej i lepiej, jak wtedy, gdyście się uczyli jako dzieci. Uczcie się i pouczajcie wzajemnie\(^{16}\). Hierarcha podkreślił, że walka o dusze ludzkie powinna stać się ważnym zadaniem rodziców, nie mniej istotnym niż ich udział w pracy na rzecz dobra państwa. Należy dodać, że nie był to jedyny list pasterski z zakresu tej problematyki, wpływający z kurii katowickiej w drugiej połowie lat czterdziestych ubiegłego wieku.
Przygotowywanie rodziców do wychowywania religijnego swoich dzieci podjęła Kuria Diecezjalna w Częstochowie. W wydanej w tej sprawie specjalnej instrukcji jesienią 1948 roku stwierdzono, że w istniejącej sytuacji społeczno-politycznej w kraju oraz wobec pogarszającego się systematycznie stosunku władz oświatowych wszystkich stopni do nauczania religii w szkole zachodzi pilna potrzeba uświadomienia rodzicom znaczenia wychowania religijnego ich dzieci i zwrócenia uwagi na obowiązki rodziny
---
\(^{14}\) Instytut Pamięci Narodowej (dalej: IPN), sygnatura akt: Biuro Udostępniania Archiwizacji Dokumentów (dalej: BU) 01283/339, Protokół z obrad Komisji Szkolnej Episkopatu w Częstochowie dnia 4. września 1947 r., k. 6.
\(^{15}\) List Episkopatu Polski do katolickiej młodzieży polskiej, w: Listy pasterskie..., s. 63–67.
\(^{16}\) Archiwum Archidiecezji Katowickiej, zespół akt: Kancelaria Biskupa Adamskiego, sygn. KBA 13, 206, 207.
w tej kwestii. W tym celu zalecono przeprowadzenie podczas kilku kolejnych mszy świętych w parafiach cyklu kazań dla rodziców na temat: a) Istota wychowanego, b) Cel wychowania religijnego, c) Wychowanie religijne a wychowanie świeckie, d) skutki wychowania bez Boga, e) Prawo rodziców do wychowania religijnego swych dzieci\(^{17}\). Ponadto zobowiązano księży do wygłaszania podczas nabożeństw stanowych do ojców i matek pogadanek (przemówień) dotyczących wychowania religijnego. Wystąpienia te miały obejmować takie zagadnienia, jak: Co to znaczy wychowywać?, b) Autorytet w wychowaniu, c) Matka pierwszą i najważniejszą wychowawczynią, d) Psychologia dziecka w wieku szkolnym i poszkolnym, f) Wychowanie dziecka w duchu modlitwy, g) Wychowanie dziecka w duchu posłuszeństwa dla rodziców i przełożonych, h) Wychowanie dziecka w duchu czystości, i) Wychowanie dziecka w duchu prawdomówności, k) Wychowanie dziecka w duchu charytatywnym, l) Wskazać rodzicom metodę uczenia religii, l) Przeprowadzić na ich oczach krótkie lekcje religii z dziećmi\(^{18}\).
Z kolei w liście z 23 września 1948 roku, na Uroczystość Chrystusa Króla, biskupi stwierdzili, odwołując się w formułowaniu zadań wychowawczych do wspomnianej już encykliki papieża Piusa XI O chrześcijańskim wychowaniu młodzieży, że wychowanie dziecka stanowi domenę trzech społeczności: rodziny, Kościoła i państwa. W pełni zsynchronizowana współpraca tych trzech podmiotów powinna przynieść pożądane efekty pedagogiczne. Kościół katolicki uważa, że nikt nie może zastąpić ojca i matki w wychowaniu dziecka. Zadaniem rodziców jest dbanie o rozwój fizyczny, umysłowy, moralny i wykształcenie dzieci w wierze. W sytuacji, gdy dwa główne kierunki – chrześcijaństwo i materializm – zamierzają urabiać polską młodzież, wzrasta wychowawcza rola rodziny\(^{19}\).
Celem przeciwstawienia się materialistycznemu wychowaniu młodego pokolenia Polaków Kościół katolicki sformułował osiem podstawowych zadań dla rodziców w zakresie ukształtowania właściwych postaw i osobowości ich dzieci:
1) Wychowanie w duchu katolickim już od najmłodszego wieku, na kolanach matki.
W wieku przedszkolnym dziecko powinno uczyć się znaku krzyża świętego, krótkiego pacierza i uczestniczyć we wspólnych modlitwach rodzinnych.
2) Posyłanie dzieci do przedszkoli wychowujących w duchu chrześcijańskim.
3) Dopiłnowanie, aby dzieci pobierały naukę religii i przystąpiły do Pierwszej Komunii Świętej i sakramentu bierzmowania. Nauka religii powinna mieć charakter radosny, w razie potrzeby należy ją uzupełniać w domu, w rodzinie.
4) Nieposyłanie dzieci do szkół, z których usunięto religię. Nie ma obowiązku czy też przymusu kształcenia dzieci w szkołach bezwyznaniowych. Kwestii tej nie reguluje żaden przepis prawny sformułowany na piśmie; są natomiast ustne zalecenia tworzenia szkół o charakterze świeckim dla dzieci w zdecydowanej większości wywodzących się z rodzin katolickich.
5) Wychowanie dzieci na ludzi wartościowych, uczciwych i cnotliwych, w duchu przykazań Bożych. Rodzice powinni swoim postępowaniem stanowić dla dzieci przykład godny naśladowania. Dzieci mają widzieć w rodzicach żywy i pociągający wzór
---
\(^{17}\) Archiwum Kurii Metropolitalnej Częstochowskiej, sygn. 22/6, Instrukcja nauczania religii poza szkołą, bez pag.
\(^{18}\) Tamże (w dokumentach brak podpunktu „j”).
\(^{19}\) List pasterski Episkopatu Polski na Uroczystość Chrystusa Króla, w: Listy pasterskie..., s. 69.
chrześcijańskiego życia. Domy polskie powinny promieniować cnotą, skromnością, pracowitością, uczciwością, pobożnością, pięknymi tradycjami religijnymi i narodowymi. Dzieci nie powinny widzieć w rodzinie zgorszenia swarów, pijaństwa, kradzieży – a na całe życie powinny zapamiętać budujące przykłady ojca i matki\(^{20}\).
6) Troszczenie się o wychowanie dzieci w wieku pozaszkolnym, dbanie, aby w tym okresie życia pogłębiły znajomość wiary i ukształtowały katolicki pogląd na otaczające problemy rozwoju społeczno-politycznego i na współczesne życie.
7) Współpraca rodziców w dziele wychowania dzieci z Kościołem. Rozwiązywanie wszelkich wątpliwości wychowawczych w porozumieniu z kapelanem. Rodzice powinni być przekonani, że Kościół jest niezastąpionym nauczycielem, wychowawcą i przewodnikiem wiary.
8) Dbanie o uzupełnianie własnej wiedzy religijnej i prowadzenie życia zgodnie z prawdami i nakazami wiary. Zadanie to powinno być realizowane przez samodzielne dokształcanie, pozostawanie w bliskości z prawdami wiary zawartymi w katechizmie i korzystanie z pism katolickich\(^{21}\).
Sformułowane przez biskupów polskich zadania rodziców w pracy z dziećmi i młodzieżą miały stanowić przynajmniej częściowe przeciwstawienie się indoktrynacji młodego pokolenia. Wskazania te, oparte na wartościach chrześcijańskich, okazały się z perspektywy czasu bardzo trafne i skuteczne, przynoszące dobre rezultaty wychowawcze i społeczne w trudnej rzeczywistości. Rola rodziny w kształtowaniu postaw i zachowań młodego pokolenia była decydująca. Jednocześnie biskupi, jako patrioci zatroskani o dobro odbudowującego się kraju, zwrócili się do całego społeczeństwa o sumienny, rzetelny wysiłek na wszystkich stanowiskach pracy\(^{22}\).
W związku z nieustannie narastającą ofensywą ideologiczną w oświatcie, hierarchowie domagali się niepodważania w procesie dydaktyczno-wychowawczym dogmatów wiary oraz postulowali włączenie rodziców, a zwłaszcza kół rodzicielskich w szkolach, w obronę nauki religii i wychowania religijnego dzieci oraz młodzieży. Ta inicjatywa Kościoła w pracy z młodym pokoleniem rozwijała się i przybierała nowe formy. Tymczasem walka z wychowaniem religijnym dzieci i młodzieży nasilała się wyraźnie. Znalazło to wyraz w usuwaniu księży i katechetów ze szkół, redukowaniu liczby godzin nauki religii, zdejmowaniu krzyży w klasach ze ścian frontowych i umieszczaniu na ścianach bocznych lub w ogóle ich usuwaniu z pomieszczeń szkolnych, zwłaszcza po przeprowadzanych remontach szkół, i zamykaniu bądź ograniczaniu działalności katolickich placówek oświatowo-wychowawczych\(^{23}\).
W tej sytuacji, pragnąc nie dopuścić do likwidacji wychowania religijnego młodego pokolenia, starano się nawiązać do wskazań zawartych w liście pasterskim Episkopatu z 23 września 1948 roku. Przewodniczący Komisji Szkolnej Episkopatu Polski – biskup Jan Stepa wygłosił na jej posiedzeniu 23 kwietnia 1949 roku referat, w którym stwierdził, że wobec realnie istniejącej groźby likwidacji katolickich placówek oświatowo-wychowawczych, usunięcia nauki religii ze szkół i pojawiającej się obawy co do możliwości
---
\(^{20}\) Tamże, s. 70.
\(^{21}\) Tamże.
\(^{22}\) Tamże, s. 69, 71.
\(^{23}\) Tamże, Protokół z posiedzenia Komisji Szkolnej Episkopatu polskiego z dnia 23 kwietnia 1949 r. w Gnieźnie, k. 25.
prowadzenia edukacji w kościele, w trosce o zapewnienie odpowiedniej formacji duchowej młodego pokolenia Polaków, niezbędnym stało się podjęcie kroków zmierzających do kształtowania jego postaw w duchu chrześcijańskim poza szkołą. W realizacji tej idei ważną rolę wyznaczono rodzinie, która zawsze była naturalnym i najlepszym środowiskiem wychowawczym dziecka. Wywiązanie się z tego zadania będzie możliwe wówczas, gdy rodzina zostanie dobrze przygotowana w zakresie znajomości podstawowych prawd wiary. Z tego też względu Kościół katolicki w Polsce powinien skoncentrować uwagę na poszerzeniu religijnej wiedzy rodziców oraz rodzeństwa w taki sposób, aby właściwie przygotować ich do prowadzenia nauki religii dla młodych ludzi w swoim środowisku rodzinnym, a w razie potrzeby w rodzinach sąsiadnych. Celem realizacji tego zadania sformułowano system dokształcania osób przewidzianych do udzielania edukacji religijnej rodzicom. Wynikało z niego, że w dekanatach zorganizowany zostanie dwutygodniowy kurs dla katechetów i katechetek oraz dwumiesięczny – dla instruktorów kierowanych do pracy z rodzinami. Celem zapewnienia sprawnej koordynacji szkolenia kadry katechetów i instruktorów oraz dokształcania rodziców i rodzeństwa w referatach szkolnych lub duszpasterskich poszczególnych kurii diecezjalnych będą powołani instruktorzy diecezjalni, a w dekanatach instruktorzy dekanalni. Główną ogniwem masowego dokształcenia rodziców i rodzeństwa miała stanowić parafia. Koordynowanie akcji szkoleniowej powierzono proboszczom. Program edukacji rodzin miał mieć charakter przystępny.
Członkowie Komisji: bp Adam Klepacz z Łodzi, bp Lucjan Bernacki z Gniezna i bp Juliusz Bieniek z Katowic podkreślali potrzebę konsekwentnego postępowania w przygotowaniu rodzin do domowej nauki religii. Postulowali zaopatrzenie każdego domu w katechizm. Celem zaś wstępnego przygotowania rodzin do nowej roli proponowali zapraszanie matek na lekcje religii, podczas których przygotowywano dzieci do przyjmowania komunii świętej. Zalecali także udzielanie rodzicom odpowiednich wskazówek i instrukcji na temat wychowania religijnego podczas zebran różnych związków kościelnych, w trakcie nauk katechetycznych dla dorosłych, nieszporów itp. Przedstawione przez Komisję Szkolną Episkopatu konkretne sugestie pracy z rodziną w zakresie edukacji religijnej dzieci i młodzieży stanowiły wyraz troski hierarchów o właściwe ukształtowanie młodego pokolenia w trudnych czasach dla Kościoła katolickiego w Polsce. Wynikało z nich jednoznacznie, że rodzina uznana została za fundament wychowania religijnego i stanowiła silne oparcie dla krzewienia przez Kościół katolicki podstawowych wartości chrześcijańskich. Zalecenia Komisji Szkolnej w sprawie zadań rodziców w wychowaniu swoich dzieci postanowiono konsekwentnie wcielać w życie. W poszczególnych diecezjach opracowywano wytyczne i instrukcje katechetyczne dotyczące udziału rodziców w katechizacji dzieci, przygotowywaniu do pierwszej spowiedzi i komunii świętej, a przede wszystkim w tak zwanym duszpasterstwie pośrednim (nauka religii w domu) i duszpasterstwie bezpośrednim (realizowanym w kościele).
Rolę rodziny w upowszechnianiu nauczania Kościoła katolickiego wśród młodego pokolenia podkreślili, w kontekście propagowania i tworzenia przez władzę świeckich szkół Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, kardynał A. Sapieha w liście skierowanym do
---
24 Tamże, k. 25, 26.
25 IPN, sygn. BU 1283/341, Udział rodziców w katechizacji, k. 3–5; tamże, ks. T. Nogala, Duszpasterstwo stanowe dzieci, k. 6–20.
rodziców i odczytanym z ambon 30 lipca 1950 roku\textsuperscript{26}. Uświadomił im, że wychowywanie w części szkół dzieci w duchu świeckim stanowi naruszenie ich naturalnych praw rodzicielskich. Apelował, aby protestując przeciwko tworzeniu świeckich szkół, chronili swoje dzieci przed laickim wychowaniem, aby zgodnie z sumieniem przeciwwstawiali się bezbożnym praktykom władzy. Ufamy Wam katolicyczne rodzie, że nie dacie się zniewęczyć dotychczasowym niepowodzeniom, ale wytrwale i odważnie będziecie walczyć o dusze Waszych dzieci. Pogwałcono Wasze prawa rodzicielskie, musicie zatem żądać napraw krzywdy, jaką Wam wyrządzono\textsuperscript{27}.
Specjalny list w sprawie wychowania młodzieży skierował do rodziców 5 października 1950 roku prymas Polski – arcybiskup Stefan Wyszyński. Podkreślił w nim pierwszoplanową, w stosunku do zadań szkoły i państwa, rolę rodziców w kształtowaniu postaw dzieci. Uznał, że rodzice w pracy wychowawczej wypełniają najbardziej niewątpliwe prawa i obowiązki. Oni bowiem przekazali dziecięciu Boży dar życia\textsuperscript{28}. Konsekwencją tego faktu jest to, że rodzice katoliccy mają więc poważny obowiązek sumienia dbać o religijne wychowanie swych dzieci, będące jedynym warunkiem zdrowego wychowania w tężyznie fizycznej i duchowej, w przyjaźni z Bogiem i ludźmi\textsuperscript{29}. Prymas apelował o poszanowanie praw do wychowania: rodziców, Kościoła, szkoły i państwa. Postulował potrzebę uzgodnionego współdziałania tych podmiotów w dziele formowania postaw i zachowania młodego pokolenia. Podkreślił, że przez chrzest dziecka Kościół ma „równolegle” z rodzicami prawo do jego wychowywania.
Kościół katolicki, doceniając rolę ojca i matki w życiu młodego pokolenia, opowiadał się zdecydowanie za bliską współpracą rodziców ze szkołą, zwłaszcza w zakresie wychowania religijnego. W analizowanym okresie czasu, w związku z nieprzychylnym stanowiskiem władzy wobec nauki religii w szkole, upowszechnianie podstawowych treści nauczania z zakresu tego przedmiotu widział między innymi w rozwijaniu pracy wychowawczej poza szkołą, w środowisku rodzinnym dziecka. Ważna rola w tym systemie pozaszkolnego wychowania religijnego przypadała ojcu i matce, którzy mieli stanowić dla dziecka najbliższe wzory postępowania. Doceniając znaczenie rodziców w kształtowaniu postaw młodego pokolenia, Kościół katolicki wydatnie przyczynił się do umocnienia rodziny i wzrostu jej społecznego autorytetu.
\textsuperscript{26} IPN sygn. BU 01283/339, \textit{Informacja Nr 44 dotycząca kleru. List Sapiehy}, Ścisłe tajne. Egz. Nr 5, 11 sierpnia 1950 rok, k. 47.
\textsuperscript{27} Tamże, \textit{Notyfikacja Nr 3/30}, k. 49.
\textsuperscript{28} \textit{W sprawie katolickiego wychowania młodzieży. List pasterski do rodziców katolickich 5 X 1950}, w: S. Wyszyński, \textit{Nauczanie społeczne 1946–1981}, Warszawa, Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych, 1990, s. 51.
\textsuperscript{29} Tamże, s. 53.
CO ROBIŁO WOJSKO W MARCU 1968 ROKU NA POLSKICH UCZELNIACH?
Taka jest prawda i innej prawdy nie ma – napisał prof. Stanisław Jankowiak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w tytule wydanej w 2008 r. książki o wydarzeniach marcowych w Wielkopolsce. Za domaganie się w marcu 1968 r. wolności słowa, swobód obywatelskich i konstytucyjnych oraz poszanowania narodowego dziedzictwa kulturalnego wszczęto antyinteligencję i antystudencką kampanię, posługując się antysemickimi hasłami. Nie była to jednak „walka” na słowa czy argumenty. Wielu uczestników studenckich protestów zostało dotkliwie pobitych (podczas demonstracji bądź w toku 48-godzinnego zatrzymania), względnie otrzymało wyroki skazujące (a często jedno i drugie). Z powodu prześladowań wielu Polaków pochodzenia żydowskiego (i nie tylko) zostało zmuszonych do opuszczenia kraju. Wyemigrowało z Polski około 20 tys. osób.
Na odcinku wojskowym prawda o marcu jest również porażająca, a przy tym prawie nieznana, bo przez lata owiana była mgłą tajemniczy. Z odtajnionych w 2001 r. oryginalnych dokumentów zgromadzonych w Centralnym Archiwum Wojskowym – Zespole Gabinetu MON wynika, że ponad 500 oficerów wyruszyło wówczas do polskich uczelni ze specjalną misją propagandowo-wyjaśniającą, a przeszło 3 tysiące oficerów uczestniczyło w zabezpieczeniu porządku w dużych ośrodkach akademickich. Pod tak sformułowanymi przedsięwzięciami kryły się działania oficerów LWP, niemające nic wspólnego z obronnością i bezpieczeństwem kraju. Stąd też ich wykonawcy milczą o tym jak zakłęci. A przecież zapomnieć nie mogli, choćby dlatego, że wielu z nich do dziś jeszcze naucza studentów w uczelniach całej niemal Polski.
Głównym celem podjętych przez wojsko akcji było odciągnięcie studentów od „polityki”, tj. od ich dążeń ku demokracji. Bo o zmianie ustroju wówczas się nie mówiło. W opracowanej w Głównym Zarządzie Politycznym LWP Informacji z działalności propagandowo-wyjaśniającej, prowadzonej przez oficerów w dniach 15–21.03.1968 r. w niektórych ośrodkach akademickich stwierdzono, że wykładowcami byli starannie dobrani oficerowie (czyli nie z przysłowiowej „łapanki”). Natomiast Końcowym efektem dialogu prowadzonego przez oficerów ze studentami było dostrzegalne zasianie ziarna nieufności do prowodyrów i samozwańczych przywódców, a także niechęć wobec wrogów socjalizmu i Polski. Taki był, jak widać, główny cel tej szeroko zakrojonej akcji.
Najwięcej lektorów było z Akademii Sztabu Generalnego im. gen. Karola Świerczewskiego „Waltera” i z Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego (170 oficerów). Podczas spotkań ze studentami najczęściej występowaly zespoły mieszane, tj. jeden lektor był z ASG, a drugi z WAP-u. Mieli oni uodpornić studentów na oddziaływanie politycznych hasel o treści antysocjalistycznej, a konkretnie: zgodnie z oficjalną wykładnią kierownictwa partii, neutralizować nastroje i postawy wzywające do wiecowania, bojkotu zajęć i strajków okupacyjnych na uczelniach i akademikach. Zaplanowane spotkania odbyły się w 17 uczelniach (na Uniwersytecie Wrocławskim i Uniwersytecie Jagiellońskim strajki okupacyjne nie pozwoliły na spotkanie w pierwotnym terminie, odbyły się one później). Poza Warszawą najwięcej spotkań oficerów ze studentami było w Toruniu, Krakowie, Poznaniu, Łodzi, Lublinie, Gdańsku.
Z przebiegu akcji w środowiskach uczelnianych lektory wojskowi składali pismem sprawozdania (nie tylko co do ilości zebranych i ogólnej atmosfery, ale przede wszystkim rejestrowano wypowiedzi i zadawane pytania), stąd centrala miała doskonale rozeznanie co do nurtujących studentów spraw. Stosunek studentów do występujących oficerów był zróżnicowany. Choć zasadniczo nie zmieścili oni poglądów i nastrojów, to oficerowie – jak sami pisali w sprawozdaniach – apelując o spokój i umiar, w jakiejś mierze przyczynili się do uspokojenia sytuacji, choć i bez nich to też nastąpiłoby. Bo restrykcje, jakie spotkały wielu studentów, były wystarczającym straszakiem do zaprzestania czynnej walki politycznej.
Obok spotkań na uczelniach zorganizowano też spotkania wojskowych lektorów w zakładach pracy, dokąd wyruszyło ponad 5 tys. oficerów, tj. 10-krotnie więcej niż do środowisk studenckich. W efekcie wyreżyserowane przez władze masowe zebrania załóg robotniczych uchwalały rezolucje potępijące niedowspowiedzialnych warchołów, prowodyrów i wichrzycieli oraz wyrażające poparcie dla Władysława Gomułki i kierownictwa PZPR. W tej samej sprawie we wszystkich miastach wojewódzkich odbyły się wielkie masówki; np. w zorganizowanej w Katowicach 14 marca wzięło udział 100 tys. osób. Jedynie Kościół rzymskokatolicki głosem konferencji plenarnej Episkopatu Polski w skierowanym do premiera Józefa Cyrankiewicza liście uznał postulaty studentów za słuszne. Przypomnijmy, że od czasu strajku okupacyjnego na Politechnice Warszawskiej i Uniwersytecie Warszawskim w dniach 21–24 marca domagali się oni respektowania praw obywatelskich, zniesienia cenzury prewencyjnej i monopolu informacyjnego władz. Przeciwstawiali się też dyskryminacji rasowej, narodowej i religijnej.
Jeszcze dalej poszli studenci UW w Deklaracji ruchu studenckiego uchwalonej na wiecu 28 marca i będącej odpowiedzią na zwolnienie sześciu pracowników naukowych z prof. Leszkiem Kołakowskim. Domagano się zniesienia cenzury, przeprowadzenia reform gospodarczych, stworzenia niezależnych związków zawodowych, niezależności sądownictwa oraz powołania Trybunału Konstytucyjnego. Reakcją władz były nowe aresztowania, zwłaszcza wśród członków Studenckiego Komitetu Delegatów Wydziałowych, oraz skreślenie z listy studentów UW 34 osób, a także rozwiązanie Wydziału Ekonomii, Wydziału Filozofii, kierunku psychologii na Wydziale Pedagogicznym i trzeciego roku na Wydziale Matematyczno-Fizycznym UW, przez co 1616 studentów z dnia na dzień znalazło się „na bruku”.
---
1 R. Grodzki, Marcowe wydarzenia 1968, w: Encyklopedia Britannica. Edycja polska, t. 25, Poznań 2001, s. 226.
O tych jednak sprawach nie napisali lektorzy wojskowi w swych sprawozdaniach. Ani też o tym, że na Politechnice Wrocławskiej rozwiązyano dwa wydziały, a tym bardziej o pobiciu rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. Mieczysława Klimaszewskiego i prof. Karola Estreichera, względnie o brutalnym rozpędzaniu manifestacji przy użyciu psów i armatek wodnych. Milczeли również o protestie niektórych posłów z tzw. reglamentowanej opozycji sprzeciwiających się brutalności działań sił porządkowych skierowanych przeciwko studentom i pracownikom polskich uczelni (słynna interpelacja Koła Poselskiego „Znak”), co było zaskoczeniem dla władz. Napisali natomiast, że niektórzy pracownicy naukowi prezentowali rewizjonistyczne i pseudonaukowe teorie. Wymieniono nie tylko prof. Z. Baumana i prof. L. Kołakowskiego, ale nawet ludzi, których nikt rozsądny o żaden „rewizjonizm” czy „pseudonaukowość” by nie posądził, jak np. historyka nauki i kultury z Polskiej Akademii Nauk – prof. Zofię Libiszowską, czy ówczesnego kierownika Katedry i Kliniki Chirurgii Dziecięcej AM we Wrocławiu, b. żołnierza AK (odznaczonego Krzyżem Walecznych), prof. Jana Michała Słowikowskiego. Natomiast rektor Uniwersytetu Łódzkiego, prof. Józef Piętowski, skrytykowany został przez wojskowych za prowadzenie niekończących się narad z dziekanami, wyłączając ich w ten sposób z działalności wśród młodzieży.
Sprawozdania poszczególnych grup lektorskich różniły się między sobą, lecz nie diametralnie. Grupa lektorów wojskowych występujących przed studentami Uniwersytetu Warszawskiego oceniła, że część z nich (ok. 15 proc.) znalazła się pod wpływem kierowniczego sztabu („prowadyrów”), o czym miały świadczyć ich pytania i chwaty wyraźnie przekraczające możliwości intelektualne autorów. Kolejne 15 proc. studentów to przeciwnicy ekscesów (wśród nich dominowali członkowie PZPR i ZMS oraz synowie robotników i chłopów). Postawę chwiennej i niezdecydowaną prezentowało jakoby 20–25 proc. Natomiast około połowa studentów to zupełnie bierni ludzie, wśród których – jak oceniono – praca wychowawcza była niewystarczająca.
Jak widać, wojskowi lektorzy ingerowali nawet w tok studiów, ich programy i efekty kształcenia. Wystawiano także „świadectwa moralności” konkretnym uczonym. Niektórych z nich uznano za zwolenników partii komunistycznej i władzy ludowej. Teraz taki dokument weźmie do ręki któryś z młodych doktorów IPN-u i obwieści „na cały świat”, jakich to „komuchów” skrywa nauka polska! Niektórzy z tych uczonych w okresie późniejszym dali się poznać jako „wzięci” autorzy podręcznych prac dla słuchaczy wieczorowych uniwersytetów marksizmu-leninizmu, lecz są tam i ludzie, którzy nigdy takich prac nie pisali, ale w marcu 1968 r., jako dobrze wychowani, starali się być uprzejmi dla gości z LWP…
Widać to np. w sprawozdaniu pracownika Wojskowej Akademii Politycznej, ppłk mgr Józefa Czerwińskiego, który był gościem Akademii Medycznej w Warszawie, gdzie spotkał się z nader przychylnym przyjęciem ze strony władz uczelni, które ściągnęły na spotkanie z nim (poza studentami szkolonymi wojskowo-obronnie) także starostów wszystkich lat studiów; by mogli potem przekazać usłyszane wiadomości swoim kolegom z roku. Czy więc należy mieć pretensje do rektora, który sumiennie wykonując polecenie ministra oświaty i szkolnictwa wyższego, prof. Henryka Jabłońskiego, zorganizował takie spotkanie i starał się umilić pobyt oficerowi LWP? J. Czerwiński napisał, że w ponad
---
2 C.A.W., sygn. 1524/80, s. 93–103.
3 Tamże, s. 20–28.
3-godzinnej dyskusji wzięło udział przeszło 300 osób, oraz że podstawowa masa [studentów] była politycznie zdezorientowana i na ogół bierna, ale za to pytania nierzaz stawiane były ostro. Nieliczna natomiast była grupa młodzieży obcej nam ideowo i prowadzącej zamaskowaną, w większości wrogą nam [czyt.: władzom PRL i PZPR – przyp. S. L. K.] działalność. Ta młodzież wywodziła się niemal wyłącznie z kręgów o powiązaniach syjonistycznych oraz wyższych warstw inteligencji, przy czym część tej młodzieży przyjęta była na studia z listy ministerialnej lub na polecenie wysokich instancji. We wszystkich grupach ujawnili się też popierający nas [ludzi ówczesnej władzy – przyp. S. L. K.] otwarcie członkowie ZMS, którzy choć nieliczni, nie wydawali się jednak zastraszeni⁴.
W Szkole Głównej Planowania i Statystyki w Warszawie interesowało studentów, dlaczego do władzy dopuszczono syjonistów, jak Roman Zambrowski i dlaczego działalność Pawła Jasienicy wcześniej nie została wyjaśniona. Na podstawie takiego pytania wojskowi sformułowali pod adresem studentów SGPiS-u zarzut, że są słuchaczami Radia „Wolna Europa”¹⁵. Niektóre sprawozdania miały charakter „donosu”, np. doc. dr Kazimierz Sobczak z WAP-u ze spotkania na Politechnice i Uniwersytecie Łódzkim (14–22 marca) napisał, że Wyższa Szkoła Filmowa w Łodzi wzięła udział w nielegalnym wiecu w 100 proc., a kadra naukowa tejże uczelni z rektorem Teplitzem [chodzi o Jerzego Toeplitza – wybitnego historyka filmu i współorganizatora kinematografii australijskiej – przyp. S. L. K.], podpisała się pod rezolucją uchwaloną na nielegalnym wiecu. Lektor ten wnioskował również, by do zlikwidowania nielegalnego ruchu zaangażować wszystkich pracowników naukowych oraz uruchomić surowe środki dyscyplinarne⁶.
Płk Tadeusz Procac i ppłk Stanisław Sokołowski po spotkaniu ze studentami Politechniki Wrocławskiej zawyrokwowali, iż w uczelni tej jest brak pracy politycznej i wykowawczej ze studentami na poszczególnych wydziałach oraz że za maly jest aktyw, należy głębiej wejść w masy studenckie. Taką tezę postawili ci oficerowie dlatego, bo dr Krasnodebski-matematyk ogłosił „głódówkę”; zaś prorektor prof. Tadeusz Porębski dal do zrozumienia, że my nie mamy prawa się do nich wracać (oceniąć)⁷. Ów „donos” prof. Porębskiemu niewiele zaszkodził, skoro awansował na rektora, a następnie I sekretarza KW, a w końcu na sekretarza KC PZPR i stał się najbliższym współpracownikiem gen. Jaruzelskiego do samego końca PRL.
Na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu – wedle relacji ppłk. dr. Edwarda Krawczyka i płk. dr. Eugeniusza Grycewicza – studenci pytali: Dlaczego robotnicy wymyślili hasło „oczycić partię z syjonistów” skoro sami nie wiedzą, co to jest syjonizm? Jaka jest pewność, że Żydzi związani w tej chwili z partią i władzą ludową będą nadal lojalnie wypełniać swoje obowiązki? Dlaczego mówi się, że Jasienica miał ręce zbrozone krwią, skoro nie wszyscy ludzie partii mają czyste ręce? Dlaczego młodzież z elity była tolerowana na uczelniach mimo jej znanych poglądów politycznych?⁸
Po spotkaniach ze studentami Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu płk Tadeusz Dziekan i mjr Józef Graczyk z WAP-u napisali: [...] Były pytania i opinie o wyraźnie prowokacyjnym charakterze […] [że] PZPR celowo prowokuje młodzież […]. Bardzo
---
⁴ Tamże, s. 40–44.
⁵ Tamże, s. 50–56.
⁶ Tamże, s. 85–91.
⁷ Tamże, s. 71–74.
⁸ Tamże, s. 65–70.
liczne były głosy atakujące organa bezpieczeństwa, w tym ministra Moczara osobiście, domagające się zniesienia lub ograniczenia cenzury i uznania eksterytorialności wyższych uczelni. [...] Uporczywie wraca problem „palki”, czyli użycia przemocy wobec studentów, kto personalnie dał w Warszawie polecenie wprowadzenia do akcji ORMO i MO. Z podobnym uporem podejmowana była sprawa niepublikowania w prasie, radio i telewizji rezolucji z wieców studenckich. [...] Rektor i aktyw partyjno-młodzieżowy udaremniли próby zwolana wiecu. Studenci twierdzili, że u nich nie ma „młodzieży bananowej, ale jest junior Kamiński [syn ówczesnego dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego, gen. Józefa Kamińskiego – przyp. S. L. K.] – [który] ma własny pokój w akademiku, nadużywa stanowiska ojca a w czasie ostatnich wydarzeń nie było go wśród nas, bo został zabrany przez rodziców do Ciechocinka”.
Na Politechnice Krakowskiej – jak poinformowali płk dr Czesław Walczak i sześciu innych oficerów – Znaczna część studentów wyraża zdanie, że ich „ruch” poniósł klęskę tymczasową. Radykalnie nie zmienili swoich poglądów i nie zrezygnowali z postulatów. Niektóre ze sprawozdań były, jak na tamte warunki, dość odważne. Np. płk dr Stanisław Lewandowski, który spotykał się ze studentami UJ w Krakowie, napisał, że krytykowali oni środki masowego przekazu za fałszywe informowanie społeczeństwa o sytuacji na polskich uczelniach oraz domagali się od władz zapewnienia, że MO i ORMO nie będą już więcej wzywane do usmierzania demonstracji. Studenci usiłowali bronić „oplumowanych” przez władze profesorów Kokalskiego, Brusa, Schaffa i innych. Domagali się też rehabilitacji niewinnych studentów, zatrzymanych przez organa porządkowe, oraz możliwości wypowiadania swych poglądów i prezentowania ich na łamach prasy, gdyż ona kłamie. Zdaniem tego sprawozdawcy, znacznie lepiej sytuacja wyglądała w krakowskiej WSP, gdyż nie dopuszczono tam do żadnych strajków studenckich. Działo się tak, bo kadra naukowa uczelni okazała się doskonałymi działaczami politycznymi. Była przez cały czas ze studentami, nie pozwolono dotrzeć do nich argumentacji prowodyrów i wirchyzicieli. Na uczelni doskonale funkcjonuje instytucja „optiekunów studenckich” sprawowana przez kadrę naukową uczelni.
Na podstawie sprawozdań poszczególnych grup lektorów, w GZP dokonano podsumowania akcji, sporządzając wyżej wspomnianą Informację…. Ostatniego jednak sprawozdania w ogólnej informacji nie uwzględniiono. Nie pasowała widocznie do z góry założonej tezy o syjonistycznej inspiracji studenckich wystąpień. Podano za to przykłady ostrych i prowokacyjnych (50) pytań, kierowanych przez studentów do oficerów LWP. Były wśród nich np. takie: Dlaczego po stronie studentów UW stanęli w większości wypadków profesorowie i kadra naukowo-dydaktyczna pochodzenia żydowskiego; Dlaczego prasa nie jest wiarygodnym źródłem informacji?; Czy użycie w akcji MO nie stanowiło prowokacji zmierzającej w konsekwencji do celowego skompromitowania organów porządkowych, a szczególnie gen. Moczara, którego miano zamiar odsunąć od władzy?; Dlaczego o tych sprawach nie mówili do nas profesorowie, przedstawiciele terenowych organów partyjnych, a tylko oficerowie?; Dlaczego studentów nie wysyła się do PGR – celem wykonywania określonych zadań i koncentracji wysiłków na rzecz budowy obiektów
---
9 Tamże, s. 79–84. W Ciechocinku dotąd istnieje Wojskowy Zespół Wypoczynkowy – dla żołnierzy zawodowych, pracowników wojska i ich rodzin.
10 Tamże, s. 62–64.
społecznej użyteczności?; Dlaczego nie karano konsekwentnie tych, którzy święcili zwycięstwo Izraela; kto kryje się pod pojęciem „bankruci polityczni” i dlaczego do tej pory nie wyjaśniono istoty syjonizmu, jego powiązań i form działalności?; Czy ustąpienie gen. Bordziłowskiego [obywatela ZSRR – przyp. S. L. K.] ma związek z działaniem ugrupowań syjonistycznych w Polsce?; Dlaczego dopiero obecnie stawia się tak ważny dla naszego społeczeństwa problem syjonizmu; jaki jego jest zasięg, sposoby i metody działania w Polsce?; Czy obecne kierownictwo partyjne potrafi usunąć wszystkich tych wrogich syjonistów i rewizjonistów w różnych dziedzinach naszego życia?; Dlaczego toleruje się podręczniki Baumana?; Kto konkretnie przekazuje informacje do wrogich rozgłośni, dlaczego tych ludzi nie ujawnia się i dotychczas toleruje?; Dlaczego mniejszość żydowska zajmuje tak eksponowane i intratne stanowiska, przy równoczesnym braku ich wśród robotników i chłopów?; Dlaczego młodzież z elity była tolerowana na uczelniach mimo jej znanych poglądów politycznych?; Dlaczego tak zwana młodzież bananowa cieszyła się dotąd bezkarnością i opieką ludzi zajmujących odpowiedzialne stanowiska i dlaczego dopiero wystąpienia studentów stały się bezpośrednią przyczyną ich publicznego potępienia?; Dlaczego Zrzeszenie Studentów Polskich dysponuje tak dużymi środkami finansowymi, a ZMS i ZMW takowych nie posiada?; Dlaczego przynależność studentów do organizacji partyjnej i młodzieżowych jest niechętnie widziana przez część profesury?; Jak to się stało, że Paweł Jasienica po takiej przeszłości mógł dojść w Polsce do takich zaszczytów i odznaczeń?
Przeważającą większość pytań, rzekomo zadanych przez studentów i przepełnionych „troską” o Polskę, z pewnością wymyślił sam oficer sporządzający dla najwyższego pererelowskiego „aeropagu” sprawozdanie z przeprowadzonej akcji spotkań ze studentami, względnie przejął je od funkcjonariusza zbierającego tzw. meldunki o stanie moralno-politycznym i nastrojach w Siłach Zbrojnych PRL. Wskazuje na to fakt, iż w sprawozdaniach poszczególnych zespołów lektorskich pytań takich (poza niektórymi) nie spotkano. Dość wspomnieć, że szefem GZP LWP w tym czasie był Rosjanin, gen. Józef Urbanowicz, który tę „informację” ostatecznie akceptował. Dodajmy, że przesyłana ona była także do sowieckiego rezydenta wywiadu wojskowego w Warszawie.
Wojskowi sprawozdawcy z GZP nie kryli swej satysfakcji, pisząc: *W wyniku wydarzeń zapoczątkowanych na Uniwersytecie Warszawskim i rozszerzaniu się ich na ważniejsze ośrodki uczelniane oraz wobec nieporadności i trudności w opanowaniu wytworzonej sytuacji przez władze niektórych uczelni decyzją ministra obrony narodowej zostały wprowadzone do akcji propagandowo-wyjaśniającej w tych ośrodkach grupy oficerów z aktywu Wojska Polskiego. Panująca w tym czasie dezorientacja polityczna wśród młodzieży oraz uleganie demagogicznym wpływom prowodyrów i emisariuszy syjonistycznych, a także ujawnienie się elementów reakcyjnych wykazały słuszność wyboru momentu zaangażowania oficerów*...
W dokumencie powyższym uderzają także precyzyjnie sformułowane wnioski i postulaty – dla środowisk uniwersyteckich w PRL. To wcale nie jest żart. Ludowe Wojsko Polskie na długo przed wprowadzeniem stanu wojennego rościło sobie bowiem prawo
---
11 Tamże, s. 11–14. W dzień po odtajnieniu akt wojskowych dotyczących Marca, anonimowy publicysta „Gazety Wyborczej” napisał: *Oficerowie, którzy prowadzili spotkania ze studentami, dostawali listę 40 pytań, które powinni paść z sali, np. „Dlaczego mniejszość żydowska zajmuje tak eksponowane i intratne stanowiska, przy równoczesnym braku ich wśród robotników i chłopów”* („Gazeta Wyborcza” 2001, nr 58 z 9 III, s. 6).
do „rządu dusz”, nawet na uczelniach cywilnych, które podobno były autonomiczne. Oto czarno na białym wyluszczono następujące zadania:
1. Pozbawić koła rewizjonistyczne, syjonistyczne i reakcyjne wpływu na kształtowanie świadomości i postaw młodzieży oraz przeprowadzić w ramach kampanii przedzajazdowej weryfikację członków partii i organizacji młodzieżowych. Jednocześnie dokonać generalnego przeglądu i weryfikacji treści podręczników obowiązujących w szkolnictwie.
2. Uczynić działalność ideowo-wychowawczą integralną częścią pracy naukowo-dydaktycznej i badawczej. Problematyka ideologiczna winna stać się stałym elementem normalnych zajęć z filozofii, ekonomii politycznej, socjologii, psychologii, prawa, historii i innych przedmiotów. Pracą ideowo-wychowawczą winni być objęci pracownicy naukowo-dydaktyczni, przy czym przy awansach należałoby traktować czynnik ten jako warunek równorzędny wartości fachowej. Zwiększyć wydatnie bezpośredni udział profesorów, docentów i adiunktów w pracy dydaktyczno-wychowawczej ze studentami. Praca ideowo-wychowawcza winna należeć do pierwszoplanowych zadań wszystkich komórek organizacyjnych szkoły wyższej, organizacji partyjnej i młodzieżowej oraz być centralnie koordynowana i sterowana.
3. Przywrócić w uczelniach właściwą rangę organizacjom partyjnym i młodzieżowym, odbudować ich autorytet i udzielać wszechstronnej pomocy w wypracowywaniu właściwych kierunków i metod politycznego działania. Uczyć form przeciwdziałania dywersji i obcej ideologii wśród młodzieży. W tym celu powołać specjalny organ koordynujący działalność wszystkich organizacji młodzieżowych.
4. Doprowadzić do radykalnego zwiększenia w szkołach wyższych udziału młodzieży pochodzenia robotniczego i chłopskiego. [...]
5. Obywateli polskich – absolwentów wyższych szkół za granicą po powrocie do kraju poddać przeszkoleniu wojskowo-politycznemu.
6. Zrewidować dotychczasową politykę udzielania stypendiów wszystkich typów – dla studentów oraz młodych naukowców i twórców. Decyzje w tym względzie wiązać z postawą ideowo-polityczną, pochodzeniem społecznym, warunkami materialnymi i perspektywami wykorzystania ubiegających się [...]
Nie były to wcale takie sobie dywagacje. Większość z tych „wniosków i postulatów” nader szybko stała się akademicką rzeczywistością. Wówczas to przybył studentom nowy przedmiot: „nauki polityczne” (których nie było od czasów stalinowskich), a do wojskowego szkolenia studentów dokołono jeszcze szkolenie polityczne, które było prowadzone przez dodatkowo zatrudnionych we wszystkich szkołach wyższych oficerów aparatu partyjno-politycznego, czyli działaczy partyjnych specjalnie przeszkolonych w Wojskowej Akademii Politycznej i wieczorowych uniwersytetach marksizmu-leninizmu. „Koronny” temat tego szkolenia (który przez wiele godzin „wałkowano”) na uczelniach brzmiał: Kierownicza rola PZPR. Uczyli się tego ci sami studenci na „naukach politycznych” jako cywile oraz dodatkowo, w studium wojskowym, jako „żołnierze”. Położono też nacisk na Ekonomię polityczną socjalizmu oraz Główne zagadnienia marksistowskiej filozofii i teorii rozwoju społecznego. Egzaminy z obu tych przedmiotów (do wyboru) musiał zdawać każdy doktorant aż do końca istnienia PRL.
---
12 Cyt. za: tamże, s. 93–103.
„Dobrano się” też i do Polskiej Akademii Nauk. Postanowiono otoczyć bezpośrednim dozorem wojska środowiska naukowe kraju, powołując w tym celu stanowisko pełnomocnika ministra obrony narodowej – szefa Delegatury MON przy Prezydium PAN, który [najczęściej w stopniu „wysłużonego” generała LWP – przyp. S. L. K.] bezpośrednio podlegal ministrowi ON, a w sprawach kompetencyjnych miał działać według wytycznych szefa Sztabu Generalnego. Na ten cel Jaruzelski przeznaczył 8 etatów wojskowych i 2 cywilne – napisał były pracownik Wojskowego Biura Badań Historycznych, płk dr Lech Kowalski\(^{13}\).
Oficjalnie komórka ta realizowała długofalowe zadania, np. badała, jaki jest wpływ wysoko i nisko latających ptaków na częstotliwość katastrof lotniczych (autentyczne!), lecz – zdaje się – jej „pomocniczym” zadaniem była inwigilacja polskich uczonych „z najwyższej półki” (jak w tym środowisku mówiono). Wskazuje na to skład personalny tej komórki organizacyjnej: niemal wszyscy wywodzili się z aparatu partyjno-politycznego i Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego. Jeszcze w 1990 r. dokonywano tam naborów – m.in. został wówczas zatrudniony były I sekretarz Komitetu PZPR jednego z rodzaju Sił Zbrojnych PRL, w stopniu zaledwie magistra i niemający z „ornitologią” nic wspólnego. Niemal do ostatnich dni swego życia pracował tam np. płk dr Józef Graczyk, wymieniony już na s. 139, gdyż wraz z przyszłym generałem T. Dziekanem w marcu 1968 r. „usłowiadamiał” studentów UAM w Toruniu.
Także i w obsadzie studiów wojskowych uniwersytetów i innych szkół wyższych nie było wielkich „orłów”, bo najważniejszym kryterium była pełna dyspozycyjność wobec ówczesnych władz. Dawni studenci po dziś dzień opowiadają o nich najprzeróżniejsze dowcipy i anegdoty. Jednakże wojskowi lektorzy najwyżej ocenili to właśnie środowisko: […] Kadra studiów wojskowych mimo dużego obciążenia dydaktycznego (150 studentów na 1 oficera, przy 8 na profesora, była i jest jedyną siłą w większości wyższych uczelni, która w całości i pryncypialnie łączy proces nauczania z szeroko pojętą działalnością ideowo-wychowawczą. Postawiono jedynie zarzut kierownikowi Studium Wojskowego UJ, płk. J. Mokrzyckiemu, że dopuścił do samowolnego oddalenia się studentów (bez bliższego wyjaśnienia tej sprawy)\(^{14}\).
W C.A.W. są także dokumenty dotyczące wykorzystania wojskowego aktywu partyjnego na rzecz zabezpieczenia porządku w dużych ośrodkach akademickich. Ów aktyw partyjny to wcale nie oficerowie polityczni, lecz przeważnie liniowi, techniczni, z kwartmistrzostwa, a nawet słuchacze wojskowych akademii, a więc niejako „koledzy po fachu” tych, których mieli w razie nieposłuszeństwa pałować po przebraniu się w kombinezony klasy robotniczej bądź za ormowców. Tak właśnie owe zabezpieczenia porządku na uczelniah wyglądało praktycznie.
Protesty studenckie rozpoczęły się w Warszawie 30 stycznia 1968 r., po zakończeniu ostatniego spektaklu Dziadów A. Mickiewicza w warszawskim Teatrze Narodowym. W manifestacji pod pomnikiem w wieszcza wzięło udział około 300 studentów Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej i Uniwersytetu Warszawskiego. Interweniowała milicja, zatrzymując 35 osób, które otrzymały wysokie grzywny, a Adam Michnik i Henryk Szlajfer za komentarz dla korespondenta „Le Monde” zostali usunięci ze studiów.
---
\(^{13}\) Tamże, Marcowe porządki Jaruzelskiego, w: „Gazeta Polska” 2001, nr 12 z 21 III, s. 13.
\(^{14}\) C.A.W…, s. 100–101.
Po ogłoszeniu tej decyzji przez ministra H. Jabłońskiego zorganizowano więc protestacyjny na dziedzińcu UW 8 marca. Tam studentów dotkliwie pobito. Uczynili to funkcjonariusze MO i ORMO przywiezieni autokarami z napisem „Wycieczka”. Następnego dnia w auli Politechniki Warszawskiej odbył się wiec solidarnościowy, po którym studentów zaatakowano na wysokości al. Armii Ludowej, wielu z nich zostało poważnie rannych\(^{15}\).
Władze już wiedziały, że to nie pozostanie bez echa, dlatego postawiono wszystkie jednostki wojskowe w PRL w pełnej gotowości bojowej.
W trzy dni później na posiedzeniu Komitetu PZPR MON omówiono problem udzielenia pomocy KW PZPR w utrzymaniu porządku na terenie stolicy przez kadrę zawodową wojska. Także jednostkom spóź garnizonu warszawskiego polecono: *wzmoczyć czujność i zdecydowanie przeciwdziałać próbom siania zamętu politycznego, zwalczać szkodliwe plotki i wiadomości kolportowane przez wrogie ośrodki propagandowe*. Nakazano ponadto zwrócenie szczególnej uwagi na dorastające dzieci rodzin wojskowych i utrzymywanie stałych kontaktów z terenowymi władzami partyjnymi i administracyjnymi. No i oczywiście wstrzymano wszelkie urlopy i przepustki aż do odwołania, co wynikało z wprowadzenia pełnej gotowości bojowej. To tak jak wojna, a może jeszcze bardziej, bo np. przed wprowadzeniem stanu wojennego w grudniu 1981 r. najpierw ogłoszono stan podwyższonej gotowości bojowej. A w marcu 1968 r. była pełna gotowość.
W wydanych 13 marca 1968 r. *Wytycznych GZP dotyczących zasad wykorzystania aktywu partyjnego spośród kadry zawodowej na rzecz zabezpieczenia porządku w dużych ośrodkach akademickich kraju* oznajmiono, iż – w przypadku prośby komitetów wojewódzkich PZPR – do dyspozycji cywilnych władz partyjnych skierować należy odpowiednie grupy oficerów. Na przykład w Gdańsku do akcji przeciwko demonstrującym studentom skierowano 150 młodych oficerów. Najwięcej ich było w Warszawie, bo ok. 1500 osób, z których zorganizowano *trzy zgrupowania aktywu wojskowego*, mające wspierać *działanie sił porządkowych* w wojskowych sytuacjach na terenie cywilnych ośrodków akademickich Warszawy – jak określono w broszurze *Marzec 1968*, wydanej w lutym 1981 r., w ramach tzw. wywabiania „białych plam”. Oficerowie ci rekrutowali się z różnych instytucji centralnych MON, ale i z wojskowych placówek naukowych. Już ten fakt jasno wskazuje, gdzie znajdowało się główne „oparcie” władzy ludowej. Według relacji ppłk. rez. Eugeniusza Mroza, w rejonie gmachu KC PZPR znalazły się „kohorty” z różnych instytucji wojskowych, w tym Sztabu Generalnego LWP, którym wówczas kierował gen. Wojciech Jaruzelski. Ich jedynym atrybutem były pałki milicyjne, zwane przez studentów *bijącym sercem partii*. Na posiłki przewożono tych oficerów autokarami do kasyna właśnie Sztabu Generalnego LWP. Znaleźć o tym można wzmiankę również w książce – pracującego wówczas także w tej instytucji – płk. Stanisława H. Strześniewskiego. Będąc uczestnikiem tej „hecy”, relacjonuje po latach: *Otóż w związku z zamiarem studenckiej braci zamanifestowania swoich poglądów – czytaj: żałów, przed Białym Domem, czyli gmachem KC PZPR w al. Jerozolimskich, nakazywano nam przedzierżgnąć się w ORMO. Przebranym po cywilnemu oficerom Sztabu Generalnego wydano milicyjne pały, które mieliśmy nosić pod kurtkami. Zakwaterowano nas wewnątrz Muzeum Wojska Polskiego i kazano patrolować otoczenie muzeum, a zarazem sąsiednią ścianę gmachu KC…*\(^{16}\)
---
\(^{15}\) R. Grodzki, *Marcowe wydarzenia*…
\(^{16}\) S. H. Strześniewski, *Kryptonim Rogatywka. Wspomnienia bez retuszu*, t. 1, Warszawa, Wydawnictwo Viritim’94, 1997, s. 284–285.
Tylko temu, że studenci nie poszli pod osławiony gmach „wylewać swe żale”, zawdzięczać należy, że nie doszło do wielkiej masakry. Ale obok „pilnowania” gmachu KC, także wewnątrz – w bunkrach piwnicznych osławionego „domu partii” wtłoczeni byli „przedstawiciele klasy robotniczej”, rekrutujący się m.in. spośród profesorów wojskowych uczelni. Trwali tam, chociaż zdarzały się omdlenia z powodu trudności w oddychaniu (relacja ustna płk. prof. Michała Pirki z WAP-u – w posiadaniu dr Marka Tarczyńskiego).
Najpełniej rolę LWP w wydarzeniach w środowiskach studenckich ocenił ówczesny szef MON, marszałek PRL Marian Spychalski. Na spotkaniu czołowego aktywu partyjnego Sił Zbrojnych PRL i Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Warszawie 20 marca 1968 r. Spychalski stwierdził: *Aktyw naszych sił zbrojnych w ciągu minionych dni, dni zamieszania wśród młodzieży akademickiej, dał wielki wkład pracy partyjno-politycznej i organizacyjno-porządkowej w utrzymanie spokoju i rozładowanie napięć. Siły zbrojne przez cały ten okres były ważnym ogniwem spokoju, ogniwem oparcia dla partii i władzy ludowej – ogniwem, które tak jak nasza klasa robotnicza, jak wszystkie siły patriotyczne naszego społeczeństwa dało zdecydowany odpór siłom reakcji różnych maści, w pełni popierając politykę partii i jej kierownictwa z tow. Wiesławem*. Czyli I sekretarzem KC PZPR, Władysławem Gomułką\(^{17}\).
Oficerowie LWP masowo angażowani byli do akcji pacyfikacyjnych i uczestniczyli w rozprzędzaniu studenckich wieców i manifestacji. Potwierdził to pośrednio sam gen. W. Jaruzelski, mianowicie w opublikowanych we Francji wspomnieniach stwierdził, że w czasie rozganiań wiecu na dziedzińcu UW w marcu 1968 r. wzięła także udział pewna liczba oficerów po cywilnemu, wysłana tam przez kierownictwo polityczne armii\(^{18}\). Generał nie podaje tylko, że mieli oni na wyposażeniu ormowskie opaski i palki milicyjne.
Natomiast 3 kwietnia 1968 r. na zebraniu partyjnym w Zarządzie I (tj. Operacyjnym) Sztabu Generalnego LWP gen. Jaruzelski był „bardziej rozmowny”: *Nasza kadra występowała z palkami jako aktyw partyjny – dobrze że nie z bronią, czego wróg bardzo pragnął. Poszukiwano trupa, wywieszano fałszywe klepsydry – na szczęście trupów nie było. Wystąpiliśmy bez mundurów jako pierwszy rzut Partii wspólnie z robotnikami*\(^{19}\). I takie działania nazwał szef Sztabu Generalnego – który za kilka dni zostanie ministrem obrony narodowej – zgodnie z honorem żołnierza LWP!
Plk rez. prof. Julian Babula z okresu swych studiów w Akademii Sztabu Generalnego im. gen. K. Świerczewskiego tak wspominał przed kilku laty marzec 1968 r.: *Dowiedzieliśmy się na zbiorce, że kierownictwo MON podjęło decyzję o wykorzystaniu kadry wojskowej do wspierania działalności organów mających zadanie opanowania sytuacji wogniskach niepokojów społecznych i że mają być zorganizowane [ze słuchaczy ASG – przyp. S. L. K.] specjalne grupy... Niektóre [po odpowiednim przeszkoleniu – przyp. S. L. K.] zostały użyte do działania w rejonie Uniwersytetu Warszawskiego. Grupa naszego rocznika, w liczbie ok. stu oficerów została rozmieszczona w pomieszczeniach Muzeum WP, stanowiąc odwód kierownictwa akcji. Do pomieszczeń grupy zostały dostarczone skrzy-
---
\(^{17}\) Cyt. za: *Wojsko Polskie w pełni oddane Ojczyźnie i partii*, w: „Biuletyn Informacyjny GZP WP” 1968, nr 9/355, s. 35.
\(^{18}\) J. Eisler, *Palki w dłoń!*, w: „Polska Zbrojna” 2010, nr 10 z 7 III, s. 64.
\(^{19}\) Cyt. za: L. Kowalski, *Marcowe porządki*..., s. 12.
nie z zupełnie nowymi palkami milicyjnymi i różnego rodzaju środkami wykorzystywanymi do rozpedzania zamieszek ulicznych. Prowadzone tu [na dziedzińcu muzealnym – przyp. S. L. K.] było również szkolenie w zakresie wykorzystywania tych środków\(^{20}\).
Muzeum Wojska Polskiego nie służy do ukrywania bandziorów, którzy mają bić studentów – stwierdził płk Henryk Piecuch w jednej z książek z serii Tajna historia Polski. Wg niego do akcji tej użyto kadrę i słuchaczy Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego. Wyznaczono dziesiętników i setników. Dziesiętnikami byli młodzi pracownicy naukowi, a setnikami faceci na etatach profesorów. Oni mieli ruszyć do walki z elementami wichrzycielskimi..., dostarczać klientów do przesłuchan\(^{21}\).
Na tym rola wojska, a ścisiej głównodowodzącego jeszcze się nie kończyła. Wiosną 1968 r. LWP wsparło organa przemocy specjalistycznym sprzętem. Ponadto wysłano oddziały Wojskowej Służby Wewnętrznej. W sztabach kierujących akcją przeciwko studentom znaleźli się, obok oficerów MO i SB, także oficerowie operacyjni [L]WP. W jednym z dokumentów podano, że łącznie w działaniach o charakterze porządkowym uczestniczyło blisko 13 tys. żołnierzy zawodowych. Jedną z największych „reprezentacji” do współdziałania z MO w biciu studentów wystawiono z Pionu Planowania i Techniki w Sztabie Generalnym\(^{22}\). Żeby wszystkich skazanych, względnie wyjeżdżających za granicę, którzy padli ofiarą antysyjonistycznej czystki, bardziej upokorzyć, pognębić, dokuczyć im, zemsic się maksymalnie, pozbawiono ich posiadanych stopni wojskowych. Świadcza o tym zachowane rozkazy degradacyjne. W zdecydowanej większości dotyczyło to rezerwistów, czyli cywilów posiadających stopnie wojskowe. Najwięcej było studentów ostatnich lat studiów, którzy mieli już za sobą Studium Wojskowe zakończone obozem letnim i awansem do stopni plutonowego czy kaprala podchorążego rezerwy. Po marcu 1968 r. tym spośród nich, których uznano za prowodyrów czy wichrzycieli, a więc wrogów socjalizmu, odebrano stopnie wojskowe.
Bezpośrednio po wydarzeniach marcowych i w jednym dniu gen. Jaruzelski odebrał stopnie wojskowe aż 900 osobom! Na tym nie zakończono sprawy, bo 6-krotnie ów generał wydawał rozkazy degradacyjne; ostatni z nich podpisał w 1980 r. Wszak słusznie uznano narodzenie się ogólnonarodowego ruchu związkowego jako pokłosie marcowego protestu studentów, gdyż większość z nich stanęła w pierwszym szeregu NSZZ „Solidarność”. Ogółem zdegradowano ok. 1200 rezerwistów (przede wszystkim podchorążych rezerwy). Ale była też i ponad setka byłych żołnierzy zawodowych, w tym w wysokich stopniach oficerskich, których degradowano po ich wyjeździe za granicę (często do Izraela). Lecz oni by nigdy kraju nie opuścili, gdyby ich brutalnie nie wyrzucono z armii po wojnie izraelsko-arabskiej 1967 r.\(^{23}\) Dziwić przeto może fakt, iż tak pryncypialny w degradowaniu generał nie odebrał stopnia wojskowego ppłk Helenie Wolińskiej-Brus, prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej, która wyjechała do Londynu, a wysoką emeryturę wojskową przestała pobierać dopiero w 2005 czy w 2006 r. – gdy szefem MON był Radosław Sikorski. Dla „niewtajemniczonych” podaje, iż owa niewiasta miała na sumieniu śmierć wielu polskich patriotów, w tym gen. Emila Fieldorfa „Nila”.
---
\(^{20}\) Ze wspomnień płk. J. Babuli, w: „Gazeta Polska” 2001, nr 12 z 21 III, s. 13.
\(^{21}\) H. Piecuch, Brudne gry. Ostatnie akcje służb specjalnych, Warszawa 1998, s. 295–296.
\(^{22}\) J. Eisler, Palki w dłoń!…, s. 65; L. Kowalski, Marcowe porządki…, s. 13.
\(^{23}\) Z. L., Zdegradowano ponad 1300 oficerów i [pod]chorążych. Wojskowi w Marcu, w: „Rzeczpospolita” 2001, nr 58 z 9 III, s. A4.
Myliby się jednak ten, kto by uważał, że to sam gen. Jaruzelski degradował. Przecież rozkazy degradacyjne przygotowywały mu starannie dobrane służby kadrowe w ścisłej współpracy z organami Wojskowej Służby Wewnętrznej, następczymi sławnej Informacji Wojskowej. A te z kolei ścisłe współpracowały z kontrwywiadem MSW, czyli SB. Mie- li oni swoje „macki” nawet w środowisku żołnierzy zasadniczej służby wojskowej, czyli z poboru, oraz pracowników cywilnych. Przekonał się o tym nawet minister R. Sikorski, czytając w swojej teczce założonej przez wojskowe służby specjalne w 1992 r. pod kryp-tonimem „Szpak”, że donosy na niego składał osobisty kierowca – starszy szeregowiec, nie mówiąc o kancelistach i oficerach, wśród których jeden sprawował funkcję operacyjnego źródła informacji.
Wojsko „dobrało się” i do studentów, karnie umieszczając ich w koszarach i obozach wojskowych. Stosowano często odpowiedzialność zbiorową, nawet za poglądy prezento-wane przez wykładowców. Dowodem może być powołanie do wojska wielu studentów z rozwiązanych wydziałów i kierunków.
Bardzo szybko, bo już 16 III 1968 r. w Sztabie Generalnym LWP wydano stosowny dokument – z najwyższą klauzulą tajności – o zorganizowaniu dla „niepokornych” studentów trzech batalionów: po jednym w każdym okręgu wojskowym: w Hrubieszowie (dla Warszawskiego OW), Braniewie (dla Pomorskiego OW) i Żaganiu (dla Śląskiego OW), gdzie miało się szkolić od 400 do 500 osób (w każdym), a obsadę etatową stanowić miała kadra WAP-u i wyższych szkół oficerskich; zaś na stanowiska dowódców drużyn przewidziano podchorążych wrocławskiej WSOWZmech.
Następnego dnia Jaruzelski wydał kolejne zarządzenie (nr 0026: w sprawie powoły-wania i przebiegu służby wojskowej studentów relegowanych i zawieszonych w prawach studenta). Na jego podstawie zawieszeni w prawach studenci mieli być kierowani na 30-dniowe przeszkolenie poborowych, natomiast relegowani ze studiów – na pełne 2 lata do jednostek wojskowych rozrzuconych po całym kraju (nie mogli mieć ze sobą kontaktów). Restrykcjami objęto i tych studentów, którzy nie uczestniczyli w demonstracjach i straj-kach. Ich także powoływano do wojska, jeśli nie zaliczyli swoich semestrów. Uznano, że skoro „się nie uczyli”, to nie popierali władzy ludowej.
Swoistym kuriozum było natomiast kierowanie do wojskowych komisji lekarskich – za pomocą kart powołania do służby wojskowej – celem ustalenia aktualnego stanu zdrowia tych studentów, którzy byli niezdolni do tej służby w okresie pokoju – jeśli tylko zostali w tym czasie relegowani bądź zawieszeni w prawach studenta. Dyspozycyjne komisje najczęściej orzekały o ich „zdrowiu”, wychodząc widocznie z założenia, że skoro strajkowali i manifestowali, to „nie powinni” być chorzy.
Służbę tę odbywać mieli bez broni, bowiem ich głównym zadaniem miała być „re-edukacja”. Ostatni punkt zarządzenia nakazywał dowódcom meldowanie 3 razy w ty-godniu szefowi Sztabu Generalnego, jak przebiega proces powoływania studentów do jednostek wojskowych. Karty powołania, na których wypisano, że „delikwent” ma się zgłosić w konkretnej jednostce w nieprzekraczalnym czasie 3 dni, roznosił studentom gońcy z powiatowych sztabów wojskowych. Każdy ze studentów miał być w wojsku bac-znie obserwowany i charakteryzowany. W przypadku „nawrócenia się na socjalizm” mógł po roku służby podjąć dalsze studia – najczęściej na innej już uczelni.
---
24 J. Eisler, *Palki w dłoni*…, s. 66; L. Kowalski, *Marcowe porządki*…, s. 12–13.
Historyk z łódzkiego oddziału IPN, Krzysztof Lesiakowski pisze, iż wojskowi „szkolą” studentów, dawali „wichrzycielom” zdrowo w skórę. Jednocześnie informowali SB o ich wypowiedziach, zachowaniach czy odwiedzinach. Za sprawą wojska prokuratura uzyskiwała dodatkowe informacje, które mogły być wykorzystywane przeciwko tym młodym ludziom. Przebywając w obozie byli odizolowani od świata zewnętrznego, co utrudniało im przygotowanie się do ewentualnej obrony. Prokuratura zaś uzyskiwała cenny czas na postawienie niektórych z nich przed sądem.
Przeciwko studentom „podszczuwani” byli żołnierze ze zwyczajnego poboru. Wmawiano im, że to z powodu wichrzenia studentów na uczelniach nie mogą wychodzić na przepustki i korzystać z przysługujących im urlopów. Dowiedziałem się o tym, wdzając się w rozmowę z jednym z żołnierzy w pociągu, tuż po uśmierzeniu studenckich wystąpień, za co ów żołnierz i jego koledzy obiecali spuścić studentom solidne manto. Także i stosunek prawdziwej klasy robotniczej do braci studenckiej w 1968 r. niewiele się różnił od tych „przebieranców” z LWP. Na przykład w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Opolu robotnicy przygotowywali ochoczo „argument” na studentów: 80-centymetrowe kawałki 4-żyłowego kabla. Radość klasy robotniczej była wielka. Klasa ta rwała się, by zbić gówniarzom tylko jak tylko wyjdą na ulice – przytacza Piecuch wypowiedź red. Marka Szymańskiego z ówczesnej „Trybuny Opolskiej”.
I jeszcze jedno spostrzeżenie z Opola, gdzie wówczas studiowałem. Nie tylko wojskowi – konkretnie z 10. Sudeckiej Dywizji Pancernej im. Bohaterów Armii Radzieckiej – przebierali się za „robotników”, ale i robotnicy przebierali się za „studentów”, wkładając czapki z białym denkiem, na które popyt w tym czasie gwałtownie wzrósł. Na ten fakt zwróciła nam uwagę mgr Maria Piwońska, świetny wykładowca metodyki nauczania historii, która w tłumie demonstrujących studentów rozpoznawała sporo swoich uczniów z liceum dla pracujących, gdzie również wykładała. Powiedziała nam także, że niektórzy z rozpoznanych zauważały to i bardzo się zmieszali. Zrozumieliśmy, że w ten sposób chciała nas ostrzec przed agentami SB.
W marcu 2001 r. Bronisław Komorowski jako szef MON publicznie przywrócił Janowi Lityńskiemu, członkowi władz Unii Wolności, stopień kaprala podchorążego rezerwy i wręczył mu nową książeczkę wojskową. Lityński, skazany na 2,5 roku więzienia w jednym z procesów marcowych, został wtedy również pozbawiony stopnia wojskowego. Wcześniej dr Janusz Onyszkiewicz jako szef MON (nie czekając na odtajnienie akt z marca 1968 r.) uczynił to samo wobec Jacka Kuronia. Inni pokrzywdzeni mieli się w tej sprawie odwoływać. Wielu z nich nie żyje, a wielu nie chce po prostu z takim wojskiem mieć cokolwiek wspólnego. A jeszcze inni mówią: było, minęło – nie nosząc w sercu żadnego „cierpiętnictwa”.
Mniej natomiast do prezentowanych tu kwestii wnoszą tzw. meldunki o nastrojach w wojsku, opracowywane wiosną 1968 r. przez oficerów politycznych, a zatwierdzane przez dowódców jednostek wojskowych. Wyrażają one bowiem opinie ścisłego kierownictwa MON, a nie dolów wojskowych, jakby to wynikało z tytułu tych dokumentów, gdyż sporządzane były na odgórne zapotrzebowanie. Pełno tam takich słów, które w ogóle nie są i nigdy nie były w żołnierskim obiegu, jak: wichrzyciele, warchoły, prowodyrzy, bananowa młodzież, syjonisci, politykierzy, rewizjoniści, inspiratorzy, bankruci i gracze
---
25 K. Lesiakowski, Studenci do woją, w: „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 3-4, s. 49.
polityczni, agenci imperializmu, mafia, klika itp. Żołnierze i pracownicy cywilni wojska podobno domagali się, by oczyścić partię z syjonistów oraz żeby studenci zajęli się nauką, a literaci piórem. Żądali też, by na studia dostawała się młodzież robotnicza i chłopska w o wiele szerszym zakresie, niż to było dotychczas. Niektóre opinie niemal żywcem przepisane zostały z „Żołnierza Wolności” czy „Trybuny Ludu”, choćby z takich artykułów, jak: Galeria zdrajców, Odeszli, lecz nie zrezygnowali, Wredna rola, Inspiratorzy, Koryfeusze nauki czy protektory wichryciceli, Antypatrioci, Anatomia oszustwa, Bliźniacze pragnienia Tel Avivu i Bonn, Syjonizm i agresja. Na przykład Jan Ruszczyk pisał w „Trybunie ludu” 27 marca, że: Spór o dejmkowskie „Dziady” został wpisany w program politycznego sojuszu z NRF, w opłukiwanie Polski na łamach emigracyjnych wydawnictw, w program powrotu politycznych emerytów. Nawet w „Kurierze Polskim” (organ SD) pisano: Studentami chciiano po prostu posłużyć się jako narzędziem w walce politycznej, użyć jako nacisku społecznego, jako drożdży, które miałyby się stać zaczytem anarchii wymierzonej przeciwko władzy ludowej. W podobnym tonie wypowiadano się też w „Dookoła Świata”, gdzie 19 maja red. Wojciech Gielżyński relacjonował: [...] byle gnojek, któremu dyskwalifikowano jego plody beztalenicia [...] lub który przez 15 lat dobijał się doktoraciku – jeśli tylko wypowie parę głupich impertynencji pod adresem Polski Ludowej i jej przywódców – zaraz awansuje do rangi „człowieka światowego intelektu” lub wielkiego „artysty ze Wschodu”.
Tego przeważnie typu enuncjacje podawano w tych meldunkach o nastrojach, jako niby autentyczne głosy środowisk wojskowych. Na tym tle korzystniej prezentowali się oficerowie Zarządu Politycznego Marynarki Wojennej, skąd do GZP podano, iż podoficerowie zawodowi i nadterminowi 3. Dywizjonu Kutrów Torpedowych głoszą pogląd, iż Młodzież nie powinna być kierowana przeciwko młodzieży, w taki sposób, jak to miało miejsce w Gdańsku. Chodziło tu o skierowanie na gdańskie ulice grupy 150 oficerów młodszych MW, którzy uzbrojeni w pałki mieli rozprzedać demonstrujących studentów. Oficerowie krytycznie wypowiadali się też na temat włączenia żołnierzy zawodowych w skład patroli MO i ORMO w Trójmieście.
„Studencka wiara” nie była taka głupia. O faktach czynnego występowania oficerów LWP przeciwko studentom informowały przecież ulotki kolportowane w ośrodkach akademickich. W Trójmieście była np. taka: Studenciaki demonstrują/ Chuligani demolują/ Wojsko zamiast bronić granic/ Biję polską młodzież za nic.
Dodajmy, że wojskowi przebrani za cywilów wykonywali także zadanie kolporterów ulotek. W jednej z nich, zatytułowanej Kogo popieracie?, opisano m.in. „poczynania” Ewuni Zarzyckiej, córki b. przewodniczącego Stoł. Rady Narodowej, że ma pogardliwy stosunek do koleżanek z niższych sfer oraz Specjalizuje się w gaszeniu papierosów w dzieci. Tylko że od 1967 r. osoba ta przebywała w Paryżu. Taką to bananową młodzież prezentowano i tak ją „charakteryzowano”, żeby wbić klin w jedność i solidarność studencką, a następnie przeciaginać studentów na stronę władz komunistycznych.
Żeby nie było wątpliwości, pisano wprost: Jak widać – sam kwiat bananowej młodzieży. A więc naturalnie przywódcy na zasadzie rodowej, nie mający kłopotów i trosk materialnych, świetnie ubrani, posiadający własne samochody i obycie w świecie. Zmęczeni aktywnością wypoczywają najczęściej w kurortach zachodnich.
---
26 Marzec 1968. Dokumenty. Odezwy i ulotki, cz. I, Warszawa 1981.
Egzemplifikacją takich „konsumpcyjnych” postaw miały być m.in. „poczynania” Ireny Grudzińskiej (córka Jana wiceministra leśnictwa. Najładniejsza dziewczyna grupy, stała klientka komisów Warszawy) i Barbary Toruńczyk (córka Romany, pracownika Zakładu Historii Partii. Po rocznych studiach w Londynie i Paryżu nadrabia zaległości obecną wyjątkową aktywnością). W rzeczywistości wymienione studentki narażyły się SB, gdyż zbierały podpisy pod petycją do Sejmu PRL przeciw zdjęciu Dziadów w reżyserii K. Dejmka i przygotowywały więc na UW.
Inna z ulotek, sygnowana jakoby przez studentów UW, obwieszczała: Michnik, Blumsztajn, Szlajfer nie mogą i nie będą nas uczyć tradycji patriotyzmu naszego narodu. To obłuda i perfidia. Im chodzi o rozróby, awantury i rozgłos w Radio W[olna]E[uropa]. Nie pozwalamy panoszyć się draństwu w naszej uczelni.
Władze polskie po 1989 r. o marcowych studentach „zapomniały”. Dopiero w 1998 r. Sejm RP potępił ówczesne działania władz PRL i PZPR – za brutalność i kłamstwo oraz odwoływanie się do najniższych emocji, a także próby wykorzystania uzasadnionego buntu młodzieży akademickiej we frakcyjnych walkach o władzę.
* * *
W marcu 1968 r. także sami wojskowi „oberwali”. I to nie od społeczeństwa, które o tym nawet nie wiedziało, ale od swego „naczalstwa”. Wielu bowiem wojskowych utraciło swe posady i zostało zmuszonych do wyjazdu za granicę. Bo PZPR, dbając o „czystość” własnych szeregów, pozbywała się w ten sposób domniemanych przeciwników. Pretekstem do pozbawienia stopnia wojskowego był najczęściej wyjazd za granicę (wyjechało ponad 100 wojskowych, często do Izraela, co w oczach kierownictwa MON podważało wiarę w ich lojalność wobec PRL). Rozkazy degradacyjne uzasadniano też względami natury moralno-politycznej, jak w 1980 r., kiedy zdegradowano 34 oficerów (podchorążych) rezerwy.
Czy wszyscy oficerowie LWP chętnie wyruszali do akcji przeciwko studentom? Wychodzący w Londynie polonijny tygodnik „Wiadomości” w numerze z 11–18 sierpnia 1968 r. napisał: W czasie wydarzeń marcowych oburzenie wielu oficerów garnizonu warszawskiego wywołał rozkaz, stawiający niektórych oficerów w stan gotowości... dla rozprężenia studentów. Oficerowie ci mieli się stawić w wyznaczonych miejscach w ubraniach cywilnych. Na zbiórce otrzymali palki gumowe i opaski ORMO. Dwaj oficerowie odmówili wzięcia patek do ręki. Byli to pułkownicy Perkowski i Bezkiewicz. Obaj zostali zwolnieni z wojska.
Dzisiaj te dwa nazwiska są w Polsce, a nawet w wojsku, zupełnie nieznane. Plk prof. Edward Perkowski wykładający do 1968 r. w rembertowskiej Akademii Sztabu Generalnego, wywodził się z armii przedwrześniowej, dlatego nie mógł wziąć do ręki palki i na rękaw opaski z napisem „ORMO”; zaś płk dr Zygmunt Bezkiewicz (a nie Bezkiewicz!) poza ASG wykładał dodatkowo w Studium Wojskowym Politechniki Warszawskiej i tłumaczył się potem swoim przełożonym, że gdyby ruszył do akcji przeciw studentom warszawskim, to od razu zostałaby przez nich rozpoznany i poszłaby fama, że to nie or-mowcy, lecz oficerowie LWP ich biją. To poskutkowało: pozostał jeszcze kilka lat w armii,
---
27 Tamże.
28 Por.: Krzywdy Marca trzeba naprawić. Oświadczenie Sejmu, w: „Gazeta Wyborcza” 1998, nr 68 z 21–22 III, s. 4.
do uzyskania praw emerytalnych. Ukarano go jednak naganą partyjną z ostrzeżeniem, co było równoznaczne z pozbawieniem wszelkich nagród i wyróżnień.
Historyk Jerzy Eisler przytacza wypowiedź usuniętego z wojska jeszcze przed Marcem, Michała Chęcińskiego: *Z przerażeniem patrzyłem, jak moi byli koledzy z LWP wozieni są samochodami pod bramę Uniwersytetu albo Politechniki i jak uzbrojeni w palki, z opaskami ORMO, wstydliwie opuszczali oczy, gdy zauważyli mnie dyscyplinarnie zwolnionego z tej „zaszczynnej służby”*. Wielu z nich szczęrze mi zazdrościło, a ja im współczułem. Ale tylko nieliczni mieli odwagę odmówić uczestnictwa w tej haniebnej akcji. Takich natomiast zwalniano dyscyplinarnie, groząc wyciągnięciem dalszych konsekwencji za odmowę wykonania rozkazu*.
I jeszcze dwa przykłady wyrządzonych krzywd oficerom wiosną 1968 r. Ppor. Jerzy Strzałkowski z Warszawy w drodze do swej pracy natrafił przypadkowo na grupę demonstrujących studentów i został na ich tle sfotografowany przez funkcjonariusza Wojskowej Służby Wewnętrznej – następcy osławionej Informacji Wojskowej. To pozwoliło ustalić personalia tego oficera. Nie pomogły żadne tłumaczenia. Został karnie przemieszony do jednostki artyleryjskiej na terenie woj. zielonogórskiego, a do Warszawy powrócił dopiero po upadku komunizmu. I tylko dlatego, że tu miał rodzinę. To właśnie dowodzi, jaka służba w LWP tak naprawdę rządziła i o wszystkim decydowała.
„Dobrano się” nawet do ideowego komunisty, dowódcy prestiżowej 6. Pomorskiej Dywizji Powietrzno-Desantowej w Krakowie, gen. Edwina Gustawa Rozlubirskiego. W kwietniu 1968 r. odszedł na „boczny tor”, a w 1971 r. został przeniesiony do rezerwy. Przeciwko niemu wykorzystano sprawozdania lektorów wojskowych, którzy po przybyciu do Krakowa chcieli zasięgnąć u niego informacji o sytuacji na poszczególnych uczelniach. Ów doświadczony żołnierz (w LWP od czasów Gwardii i Armii Ludowej – z 6-letnią przerwą w czasach czystek stalinowskich – odznaczony Krzyżem Virtuti Militari przez dowódcę AK za pomoc w Powstaniu Warszawskim) chciał w dobrej wierze wyperswadować warszawskim oficerom, by „nie dolewali oliwy do ognia”. Ci jednak po powrocie do stolicy złożyli na dowódcę „donos” do najwyższych władz wojskowych, w którym sugestię generała nazwali próbą *steropedowania działalności grupy 34 oficerów*. Wedle dokumentów, opublikowanych w 2001 r. przez emerytowanego pracownika Wojskowego Instytutu Historycznego, płk. dr. Leszka Grota, *Postawa gen. Rozlubirskiego przejawiała się w tym, że już na lotnisku po przyjeździe [raczej: przylocie – S. L. K.] oficerów z Warszawy usiłował ich odwieść od realizacji postawionych zadań. Tłumaczył to katastrofalnym niemal stanem sytuacji w studenckim środowisku Krakowa. Sugerował też, że jednym sposobem jej opanowania jest użycie siły militarnej, żądając na to specjalnych pełnomocnictw. Drogę perswazji odrzucił. W rezultacie takiej postawy oficerowie przez pewien czas nie mieli możliwości kontaktowania się ze studentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mało przekonujące jest „pobrękkiwanie szabelką” przez tego dowódcę, wobec jego zdecydowanej odmowy użycia dowodzonej przez siebie jednostki do zwalczania protestów studentów i obsadzenia przez spadochroniarzy budynków o kluczowym znaczeniu w Krakowie*.
---
29 Cyt. za: J. Eisler, *Palki w dłoni!…*, s. 64.
30 L. Grot, *Wojsko w marcu’68*, w: „Polska Zbrojna” 2001, nr 12 z 16 III, s. 37; *Słownik biograficzny historii Polski*, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław–Warszawa–Kraków 2005, s. 1307.
TOWARZYSTWA POMOCY MATERIALNEJ UCZNIOM I STUDENTOM W KRÓLESTWIE POLSKIM (1881–1914)
Przemiany ekonomiczno-społeczne zachodzące w Królestwie Polskim od połowy XIX w. nasiliły proces polaryzacji majątkowej ludności. Szybko rosła grupa ubogich, kosztem zmniejszającej się liczby średniozamożnych. Jednocześnie ambicje zdobycia wykształcenia ogarnęły szersze kręgi społeczne niż dotychczas. Obiektywnie były one spowodowane rosnącym zapotrzebowaniem rozwijającej się gospodarki, a także szeroko rozumianej administracji państwowej na wykwalifikowanych pracowników. Odżyły wówczas z nową siłą idee oświecenia, które zostały zaadaptowane przez pozytywizm warszawski. Pomimo krótkiego trwania tego prądu ideowego, jego postulaty miały duże wpływy w społeczeństwie do wybuchu I wojny światowej. Także ogólny rozwój cywilizacyjny potęgował szerokie zainteresowanie oświatą. Aby umożliwić kształcenie dzieci z ubogich warstw społecznych, zaczęto tworzyć organizacje udzielające im pomocy materialnej¹.
Prawdopodobnie 3/15 października 1881 r. minister oświaty ludowej zatwierdził statut Towarzystw Pomocy Biednej Młodzieży Uczącej się w Zakładach Naukowych Warszawskiego Okręgu Szkolnego z siedzibą w Warszawie. Podstawa prawna działalności stowarzyszenia stała się jednocześnie statutem wzorcowym dla organizacji tego typu w Królestwie Polskim. Miało ono udzielać pomocy potrzebującym niezależnie od wyznania i narodowości. Wydaje się, że jego pomoc miała być adresowana do osób związanych z aparatem państwowym, głównie Rosjan. Narastające antagonizmy wyznaniowo-
¹ Źródła archiwalne do artykułu zgromadzone w części ze środków finansowych Komitetu Badań Naukowych w ramach projektu Przemiany legalnego życia społecznego w Królestwie Polskim w latach 1864–1914 realizowanego w latach 1999–2002, grant nr 1 H01G 035 17. Wobec obowiązywania w Królestwie Kongresowym w badanym okresie kalendarza juliańskiego zastosowano podwójną datację, uwzględniając kalendarz gregoriański. Występujące nazwy miejscowości mają obecne brzmienie, a te, które nie były siedzibą władz guberniałnych lub powiatowych, zostały uzupełnione o informację o położenie w ówczesnym powiecie.
narodowe w stolicy Kongresówki doprowadziły do powstania w 1887 r. Towarzystwa Pomocy Biednym Uczniom Prawosławnym w Warszawskich Szkolach Miejskich\(^2\).
W 1881 r. próbowano założyć towarzystwo pomocy uczniom w Kaliszu oraz towarzystwo pomocy biednym uczniom Piotrkowskiego Gimnazjum Męskiego, a w 1882 r. towarzystwo pomocy biednym uczniom Częstochowskiego Progimnazjum Męskiego oraz towarzystwo pomocy biednym uczniom Lubelskiego Gimnazjum Męskiego. Inicjatorami ich powołania do życia byli dyrektorzy i nauczyciele tych szkół, osoby wykonujące wolne zawody oraz urzędnicy państwowi i prywatni\(^3\). Odmowa władz legalizacji lokalnych stowarzyszeń pomocy biednym uczniom wynikała prawdopodobnie z ukształtowanego pod panowaniem cesarza Aleksandra III przekonania, że towarzystwo warszawskie utworzone w 1881 r. miało obejmować swym zasięgiem całą Kongresówkę. Było to przejawem tendencji do ograniczania liczby organizacji społecznych.
Statut wzorcowy dla towarzystw pomocy biednym uczniom z 1881 r. nie był praktycznie wykorzystywany. Minister spraw wewnętrznych 17/29 listopada 1894 r. zatwierdził nowy statut wzorcowy dla tego rodzaju organizacji dobrotczynnych w całym Cesarstwie Rosyjskim, a 27 listopada/9 grudnia 1897 r. odrębny dla Królestwa Polskiego, do którego minister finansów 6/18 października 1899 r. wprowadził drobne poprawki. Podstawa prawna dla Kongresówki wzmacniała nadzór administracji nad tymi stowarzyszeniami. Ich organami były zarząd i zebranie ogólne członków. Członkowie dzielili się na pełnoprawnych rzeczywistych, wspierających – ograniczających się do wniosienia składek w niepełnej wysokości oraz honorowych – wybieranych za szczególne zasługi dla towarzystwa. Decyzją ministra spraw wewnętrznych 13/25 grudnia 1897 r. prawo rejestracji towarzystw pomocy biednym uczniom uzyskali właściwi gubernatorzy\(^4\).
W 1899 r. rosyjscy urzędnicy oświatowi rozpoczęli starania o utworzenie Towarzystwa Pomocy Biednym Uczniom Progimnazjów Męskiego i Żeńskiego oraz Szkół Miejskich Dwuklasowej Męskiej i Jednoklasowej Żeńskiej im. Aleksandra Puszkina w Zamościu. Po długich zabiegach dopiero 20 lutego/4 marca 1904 r. nastąpiło zatwierdzenie jego statutu. Na jego czele stanął A. Gackiewicz. Również od 1899 r. próbowano zalegalizować Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Męskiego Gimnazjum i Szkoły Realnej w Kaliszu, która to legalizacja nastąpiła prawdopodobnie w 1901 r. Z inicjatywy dyrektorów gimnazjum męskiego i żeńskiego oraz szkół miejskich (dwuklasowej męskiej i jednoklasowej żeńskiej) 15/28 stycznia 1902 r. zalegalizowano Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom w Kielcach. W latach 1905–1906 zrzeszało ono od 66 do 91 członków, a zarząd składał się z rosyjskich urzędników oświatowych\(^5\).
---
\(^2\) Archiwum Państwowe w Lublinie (APLib), Kancelaria Gubernatora Lubelskiego (KGL), sygn. 1882: 144; Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁódź), Rząd Gubernialny Piotrkowki-Wydział Administracyjny (RGP-Adm), sygn. 5054; Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy (APWar), Warszawski Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń (WGUDs.Stow), sygn. 400.
\(^3\) APLub, KGL, sygn. 1882:144; APLódź, Kancelaria Gubernatora Kaliskiego (KGKal), sygn. 258; APLódź, RGP-Adm, sygn. 5054, 5056.
\(^4\) Archiwum Państwowe w Białymstoku (APBiał), Kancelaria Gubernatora Łomżyńskiego (KGL), sygn. 749; APLub, KGL, sygn. 1899:253; APLub, Rząd Gubernialny Lubelski-Wydział Administracyjny-Referat Inspektorsko-nadzorczy (RGL-Adm I), sygn. 1899:54/a; APLódź, KGKal, sygn. 258; APLódź, RGP-Adm, sygn. 6340.
\(^5\) Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Kancelaria General-Gubernatora Warszawskiego (KGGW), sygn. 2803; Archiwum Państwowe w Kielcach (APKiel), Rząd Gubernialny Kielecki (RGK), sygn. 6031, 6032, 6086; APLub, KGL, sygn. 1899:253; APLub, RGL-Adm I, sygn. 1901:125, 1905:77; APLódź, KGKal, sygn. 776.
Natomiast kupcy, przemysłowcy, przedstawiciele wolnych zawodów oraz urzędnicy państwowi i prywatni wyznan ewangelickiego, katolickiego, mojżeszowego i prawosławnego byli wspólnie założycielami Towarzystw Pomocy Biednym Uczniom: Szkoły Realnej w ówczesnej osadzie Sosnowiec (miasto od 1902 r., powiat będziński) zalegalizowanego 6/19 lipca 1901 r., Szkoły w Zgierzu (powiat łódzki) 26 czerwca/9 lipca 1902 r. oraz Gimnazjum Męskiego w Częstochowie 24 lipca/6 sierpnia 1902 r. Starania o legalizację organizacji zgierskiej trwały od 1899 r. Duży udział w ich zarządach mieli rosyjscy urzędnicy oświatowi. W rok po powstaniu towarzystwo sosnowieckie skupiało 130 członków rzeczywistych i 47 wspierających, zgierskie 75 i 38, a częstochowskie 114 i 19. Prezesem zarządu w Częstochowie był dyrektor gimnazjum Kiryl Maj, w Sosnowcu dyrektor szkoły Emil Pfeiffer, a w Zgierzu Ignacy Gordliczko (1902–1903) i przemysłowiec Eduard Ernst (1903–?)\(^6\).
Utworzono również organizacje wspierające materialnie uczniów szkół zawodowych. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Szkoły Handlowej Edwarda Rontalera w Warszawie zatwierdzono 1/14 sierpnia 1901 r., Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej w Łodzi 9/22 listopada 1901 r., Szkoły Handlowej w Łodzi 8/21 października 1902 r., Szkoły Handlowej w Pabianicach (powiat łaski) 3/16 lutego 1904 r. oraz Siedmioklasowej Szkoły Handlowej w Kaliszu 23 listopada/12 grudnia 1905 r. Wśród założycieli tych stowarzyszeń byli w Łodzi głównie kupcy i fabrykanci wyznań ewangelickiego i mojżeszowego, a w Pabianicach także katolickiego, przy udziale rosyjskich urzędników oświatowych, którzy dominowali w ich zarządach. Na czele zarządu pierwszej organizacji łódzkiej stał przemysłowiec żydowski Stanisław Jarociński, drugiej łódzkiej dyrektor szkoły Aleksander Siwałow (1903), a pabianickiej lekarz szkolny dr Paweł Szureter (1904). Do towarzystwa przy szkole rzemieślniczo-przemysłowej w Łodzi należało w 1903 r. 153 członków rzeczywistych i 5 wspierających\(^7\).
Odmienny charakter posiadało Towarzystwo Pomocy Słuchaczom Prawosławnego Seminarium Duchownego w Chełmie, którego statut zatwierdzono 26 sierpnia/7 września 1896 r. Na czele jego zarządu do wybuchu I wojny światowej stał arcybiskup Jewłogij. W 1913 r. stowarzyszenie skupiało 61 osób\(^8\).
Celem towarzystw pomocy biednym uczniom było pokrywanie opłat szkolnych, zakup książek i pomocy szkolnych, odzieży, żywności, opłat za bursę lub wynajęty pokój oraz pomoc lekarska. W przypadku szkół prywatnych, obok bezpośredniej pomocy biednym uczniom, organizacje udzielaly pośrednio wsparcia tym placówkom, bowiem pokrywały one opłaty za nauczenie.
Nie powiodły się natomiast próby legalizacji w 1895 r. towarzystwa pomocy biednym uczniom szkół średnich w Kaliszu, w latach 1898–1900 uczniom w Łomży, w 1899 r. uczennicom Mariańskiej Szkoły Żeńskiej w Chełmie, w 1900 r. uczniom w Piotrkowie Trybunalskim, w latach 1900–1903 studentom Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa
---
\(^6\) APLódź, RGP-Adm, sygn. 6287, 6549, 6696; APLódź, Rząd Gubernialny Piotrkowski-Kancelaria Prezydialna (RGP-Prez), sygn. 368/b.
\(^7\) AGAD, KGGW, sygn. 2803; APLódź, RGP-Adm, sygn. 6577, 6986; APLódź, RGP-Prez, sygn. 294, 368/b; APWar, WGUDs.Stow, sygn. 859; zob. W. Puś, *Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914*, Łódź 2001, s. 154.
\(^8\) APLub, Chełmski Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń (ChGUds.Stow), sygn. 152; APLub, KGL, sygn. 1898:101, 1898:235; APLub, RGL-Adm I, sygn. 1896:123.
w Puławach, w latach 1901–1902 towarzystwa pomocy uczniom niższych instytucji oświatowych w Chełmie, w 1902 r. towarzystwa pomocy biednym uczniom w Olkuszu, w 1904 r. uczniom Siedmioklasowej Szkoły Handlowej we Włocławku, w latach 1905–1906 Siedmioklasowej Szkoły Handlowej w Będzinie i na początku 1906 r. Gimnazjum Męskiego w Piotrkowie Trybunalskim. Powodem odmów były głównie uchybienia formalne w projektach statutów naruszające wzorcowy. Nie uczyniono wówczas żadnych wyjątków dla rosyjskich urzędników państwowych dominujących wśród założycieli organizacji w Chełmie i Piotrkowie.
Wydany w następstwie rewolucji manifest cesarza Mikołaja II z 17/30 października 1905 r. zapowiedział liberalizację życia społeczno-politycznego w Cesarstwie Rosyjskim, a tymczasowe przepisy o stowarzyszeniach i związkach z 4/17 marca 1906 r. ułatwiły zakładanie i działalność organizacji społecznych. Przepisy te regulowały zasady legalizacji i działalności wszelkiego typu stowarzyszeń z wyjątkiem religijnych oraz prowadzących dochodową działalność gospodarczą.
Polacy wzięli udział w utworzeniu tylko trzech stowarzyszeń dla uczniów szkół państwowych. Z inicjatywy polskich i rosyjskich urzędników państwowych zalegalizowano 16/29 grudnia 1906 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Gimnazjów i Wsparcia Wychowania Dzieci w Radomiu, a ziemian oraz urzędników państwowych i prywatnych 3/16 lutego 1907 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Gimnazjów Męskiego i Żeńskiego w Piotrkowie Trybunalskim. Do stowarzyszenia piotrkowskiego należało w 1908 r. 125 członków rzeczywistych i 17 wspierających, a w 1909 r. odpowiednio 128 i 25. Prezesem jego zarządu w latach 1907–1909 był urzędnik państwowy Aleksander Setnicki. Prawdopodobnie w 1906 r. powstało Towarzystwo Pomocy Uczniom Gimnazjów Suwalskich.
Wysiłki Polaków były skupione głównie na wspieraniu niezamożnych uczniów powstających licznie różnych typów szkół prywatnych. W Lublinie Towarzystwo Pomocy Szkolnej przy Szkole im. Staszica zarejestrowano 19 maja/1 czerwca 1907 r., w osadzie Jędrzejów Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Czteroklasowej Szkoły Antoniego Mrocza 11/24 maja 1913 r. (statut zatwierdzono 24 kwietnia/6 maja tego samego roku), w Mińsku Mazowieckim Towarzystwo Opieki Rodzicielskiej przy Jednoklasowej Szkołę Jadwigi Dmochowskiej 30 grudnia 1913 r./12 stycznia 1914 r.; a w Warszawie Kółko Pomocy Biednym Uczniom i Uczennicom Szkoły Marii Józefowicz 29 lutego/13 marca 1912 r., Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom i Uczennicom Szkoły Anieli Wierpiechowskiej 8/21 kwietnia 1913 r. oraz Szkoły Zygmunta Lipki 9/22 sierpnia 1913 r. Założycielami organizacji wspierających uczniów tych szkół początkowych byli głównie kupcy, fabrykanci, osoby wykonujące wolne zawody, urzędnicy państwowi i prywatni.
---
9 APBiał, KGŁ, sygn. 749; APKiel, RGK, sygn. 5882; APLub, KGL, sygn. 1899:271; APLub, RGL-Adm I, sygn. 1901:54, 1902:90; APLódź, KGKal, sygn. 258; APLódź, RGP-Adm, sygn. 6340, 7414, 7484; APWar, WGUsds.Stow, sygn. 292.
10 AGAD, KGGW, sygn. 2803, 7200; APLódź, RGP-Prez, sygn. 294, 391; Archiwum Państwowe w Radomiu (APRad), Urząd Gubernialny Radomski do spraw Stowarzyszeń i Związków (UGRds.Stow), sygn. 2, 10; L. Sadowski, Polska inteligencja prowincjalna i jej ideowe dylematy na przełomie XIX i XX wieku (na przykładzie guberni łomżyńskiej, suwalskiej i Białegostoku), Warszawa 1988, s. 158; tenże, Prowinccia nie całkiem głucha. Społeczno-kulturalna działalność inteligencji północno-wschodniego partykularza (Łomża–Suwalki–Białystok) na przełomie XIX i XX w., w: Inteligencja polska XIX i XX wieku, Studia 4, red. R. Czepulis-Rastenis, Warszawa 1985, s. 269.
W Lublinie znacząną rolę w legalizacji stowarzyszenia odegrał zasymilowany pastor ewangelicko-augsburski, ale nie rozpoczęło ono działalności i w 1910 r. zostało zlikwidowane. Pierwszym prezesem zarządu stowarzyszenia przy szkole Z. Lipki był notariusz Władysław Piechowski\(^{11}\).
Wsparcie niezamożnym uczniom prywatnych średnich szkół ogólnokształcących udzielały w Warszawie: wpisane do rejestru 23 maja/5 czerwca 1907 r. Kółko Przyjaciół Młodzieży Uczącej się przy Szkole Wojciech Górskiego, 15/28 lutego 1910 r. przy Szkole Tomasza Ledkowskiego i 25 sierpnia/7 września 1910 r. przy Ośmioklasowej Szkołę Piotra Mariana Rychłowskiego; 1/14 września 1908 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Szkół z Dwoma Oddziałami Ośmioklasowym Gimnazjalnym i Siedmioklasowym Realnym Emila Konopczyńskiego, 19 września/2 października 1911 r. Szkoły Ośmioklasowej Pawła Chrzanowskiego, 10/23 czerwca 1913 r. Ośmioklasowej Szkoły Filologicznej z Oddziałem Realnym Michała Kreczmara oraz 30 listopada/13 grudnia 1911 r. Towarzystwo im. (Eugeniusza) Pankiewicza przy Zakładzie Naukowym Witolda Wróblewskiego; a w Częstochowie 2/15 listopada 1912 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Ośmioklasowej Szkoły Czesława Bogęskiego. Statut stowarzyszenia im. E. Pankiewicza został nieznacznie zmieniony 28 lutego/13 marca 1914 r. Kółka przyjaciół młodzieży obok pomocy materialnej miały dbać o jej rozwój fizyczny i moralny. Wśród założycieli znajdowali się właściciele szkół, przedsiębiorcy, osoby wykonujące wolne zawody i urzędnicy. Prezesami zarządów kółek byli: przy szkole W. Górskiego – literat Józef Śliwowski (1914), przy szkole T. Ledkowskiego – Leon Ryski (1910–1914), przy szkole P. M. Rychłowskiego – książę Zdzisław Lubomirski (1912); towarzystw przy szkole E. Konopczyńskiego – Zofia Gór ska (1911–1913), przy szkole P. Chrzanowskiego – baron Stanisław Daniel (1911–1913) i książę Czesław Świątopełk-Mirski (1913), przy szkole M. Kreczmara – Katarzyna Kaniowska (1913) i przy szkole W. Wróblewskiego – Franciszek Karpinski (1912)\(^{12}\).
Utworzono organizacje wsparcia niezamożnych uczennic prywatnych siedmioklasowych szkół żeńskich (pensji) w Warszawie. Towarzystwa Pomocy Biednym Uczennicom Szkoły Pauliny Hewelek zlegalizowano 5/18 listopada 1909 r., Szkoły Antoniny Walickiej 21 stycznia/3 lutego 1910 r., Szkoły Marii Lipskiej 29 lutego/13 marca 1912 r., Szkoły Janiny Swederus–Waligórskiej 20 lipca/2 sierpnia 1912 r., Szkoły Julii Jankowskiej 23 września/6 października 1912 r., Szkoły Marii Łojko 17/30 grudnia 1912 r., Szkoły Zofii Styche 28 lutego/13 marca 1914 r. i Szkoły Zofii Matysek 16/29 maja 1914 r. Prezesami zarządów organizacji przy szkołach byli: P. Hewelek – dziennikarz Józef Wolf (1909) i urzędnik sądowy Mieczysław Hulaniček (1912), J. Jankowska – urzędnik ubezpieczeniowy Eugeniusz Borakowski (1912), a M. Łojko – Stefan Jantzen (1912–1915)\(^{13}\).
Identyczne towarzystwa powstałe na prowincji z inicjatywy Polaków zatwierdzono w: Siedlcach 3/16 kwietnia 1910 r. Towarzystwo Pomocy Młodzieży Uczęszczającej do Prywatnej Siedmioklasowej Szkoły Konstancji Zembrzuskiej, w Łodzi 8/21 sierpnia 1911 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Realnego Siedmioklasowego
---
\(^{11}\) APKiel, Urząd Gubernialny Kielecki do spraw Stowarzyszeń (UGKds.Stow), sygn. 33; APLub, Lubelski Gubernialny Lubelski do spraw Stowarzyszeń (LGUds.Stow), sygn. 15, 143; APWar, WGUDs.Stow, sygn. 889, 982, 1016, 1056.
\(^{12}\) AGAD, KGGW, sygn. 7193, 7430; APLódź, RGP-Prez, sygn. 1027; APWar, WGUDs.Stow, sygn. 339, 575, 683, 708, 809, 857, 961.
\(^{13}\) Tamże, sygn. 647, 716, 892, 894, 896, 911, 1046, 1072.
Gimnazjum Julii Zbiewskiej, w Kielcach 18/31 października 1911 Prywatnego Siedmioklasowego Gimnazjum Żeńskiego Emilii Znojkiewicz (statut wpisano do rejestru 4/17 listopada tego samego roku), w Częstochowie 11/24 stycznia 1913 r. Zakładu Naukowego Zofii Gąteckiej oraz w Radomiu 24 czerwca/7 lipca 1913 r. Siedmioklasowej Prywatnej Szkoły Żeńskiej Marii Heil (statut 28 czerwca/11 lipca tego samego roku). Prezesem zarządu ostatniego stowarzyszenia był inż. Marian Hericz (1913). Statut organizacji siedleckiej uległ drobnym zmianom 10/23 grudnia 1911 r.\(^{14}\)
Wśród założycieli stowarzyszeń wspierania niezamożnych uczniów prywatnych średnich szkół ogólnokształcących byli głównie fabrykanci, kupcy, ziemianie, osoby wykonujące wolne zawody i urzędnicy prywatni. Jednak inspirująca rola należała do właścicieli szkół, którzy dążyli w pośredni sposób do zapewnienia sobie podstawy finansowej działalności, bowiem najważniejszym celem organizacji było wnoszenie za ubogich uczniów opłat szkolnych. Pod względem wyznaniowym dominowali rzymscy katolicy, ale w częstochowskiej organizacji przy szkole Z. Gąteckiej i warszawskiej przy szkole M. Kreczmara byli także nieliczni zasymilowani wyznawcy judaizmu.
Także przy społecznych i prywatnych szkołach zawodowych powstały towarzystwa wsparcia ubogich uczniów z inicjatywy zarządów prowadzących je stowarzyszeń, właścicieli i nauczycieli, przy udziale przedsiębiorców i przedstawicieli wolnych zawodów. W Warszawie zalegalizowano 23 maja/5 czerwca 1907 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Szkoły im. Staszica przy Stowarzyszeniu Techników, 6/19 października 1908 r. Zakładów Naukowych przy Stowarzyszeniu Kupców oraz 23 września/6 października 1913 r. Kółko Przyjaciół Młodzieży Uczącej się w Szkole Technicznej Franciszka Maszkiewicza; w osadzie Żbików (powiat warszawski) 30 listopada/13 grudnia 1911 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Prywatnej Szkoły Handlowej, w Radomiu 6/19 grudnia 1906 r. Siedmioklasowej Męskiej Szkoły Handlowej oraz 23 marca/5 kwietnia 1913 r. (statut 30 marca/ 12 kwietnia tego samego roku) Siedmioklasowej Żeńskiej Szkoły Handlowej, w Będzinie 22 grudnia 1907 r./4 stycznia 1908 r. Siedmioklasowej Szkoły Handlowej; w Sosnowcu 9/22 stycznia 1910 r. Siedmioklasowej Szkoły Handlowej L. Kreczmara, 5/18 sierpnia 1910 r. Siedmioklasowej Szkoły Handlowej J. Waśniewskiej oraz 10/23 lutego 1911 r. Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Heleny Rzadkiewicz; w Siedlcach 30 stycznia/12 lutego 1910 r. Towarzystwo Pomocy Młodzieży Uczącej się w Siedmioklasowej Szkołe Handlowej Jadwigi Barszczewskiej, w Lublinie 3/16 kwietnia 1910 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Siedmioklasowej Szkoły Handlowej przy Stowarzyszeniu Nauczycieli, w osadzie Dąbrowa Górnicza (powiat będziński) 7/20 marca 1911 r. Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Lucyny Młodzianowskiej, w Kielcach 2/15 listopada 1913 r. (statut 16/29 listopada tego samego roku). Siedmioklasowej Szkołe Przemysłowo-Technicznej i Dwuklasowej Szkołe Początkowej inż. Zygmunta Kosterskiego oraz we Włocławku 17/30 stycznia 1913 r. Prywatnej Siedmioklasowej Szkoły Handlowej. Kółko warszawskie stawiało sobie za cel także rozwój fizyczny i moralny uczniów. Założycielami organizacji byli: przedsiębiorcy, osoby wykonujące wolne zawody, urzędnicy prywatni, a także właściciele i nauczyciele szkół. W Dąbrowie Górniczej ważną rolę w powstaniu odegrał ksiądz katolicki. W Lublinie Polaków wsparli
\(^{14}\) APKiel, RGK, sygn. 6032; APKiel, UGKds.Stow, sygn. 1, 19; APLub, Siedlecki Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń (SGUds.Stow), sygn. 106; APLódź, RGP-Prez, sygn. 925, 1058; APRad, UGRds.Stow, sygn. 2, 70.
zasymilowani Niemcy i Żydzi. Pierwszym prezesem zarządu kółka warszawskiego wybrano księcia Stanisława Lubomirskiego. Na czele stowarzyszenia w Będzinie stali lekarz dr Maksymilian Żołędziowski (1908–1909, 1910–1912) i Antoni Sujkowski (1909–1910), w Dąbrowie Górniczej w 1911 r. inż. Bronisław Jasiński, w Kielecah w 1913 r. Waclaw Janiszowski, w Lublinie Władysław Bukinicz (1912) i Ignacy Rogowski (1914), w Radomiu w 1913 r. Helena Święcka, we Włocławku w 1913 r. ziemianin Józef Boie, a w Zbkowie w latach 1912–1913 – Piotr Hozer.
W 1906 r. utworzono Towarzystwo Pomocy Byłym Wychowankom Szkoły Handlowej w Suwałkach z inicjatywy jej dyrektora i nauczycieli. Miało ono ułatwiać absolwentom rozpoczęcie życia zawodowego.
W okresie liberalizacji Polacy tworzyli również organizacje wspierające słuchaczy i studentów szkół ponadgimnazjalnych i wyższych. Ich założycielami byli przedsiębiorcy, osoby wykonujące wolne zawody i ziemianie. Dużą uwagę przywiązywano do umożliwienia kształcenia się niezamożnych dziewcząt w zawodzie nauczycielek szkół początkowych. Wszystkie organizacje wspierające je materialnie założono w Warszawie. Towarzystwo Pomocy Słuchaczyc Kursów Pedagogicznych Przygotowujących Nauczycieli Ludowych wpisano do rejestru 11/24 czerwca 1910 r., Towarzystwo Pomocy Biednym Uczennicom Prywatnych Kursów Pedagogicznych, Prywatnej Szkoły Dwuklasowej i Zakładu Freblowskiego Zofii Wołowskiej 3/16 sierpnia 1911 r., Towarzystwo Dobroczynne Pomocy Uczennicom Prywatnych Dwuletnich Żeńskich Kursów Pedagogicznych z Odciałem Przygotowawczym Kazimierza Bindera 17/30 grudnia 1912 r. oraz Towarzystwo Pomocy Uczennicom Kursów Pedagogiczno-Nauczycielskich założonych przez Katolicki Związek Kobiet Polskich 13/26 lutego 1913 r. Również w stolicy Kongresówki zalegalizowano 12/25 stycznia 1910 r. Towarzystwo Dobroczynne Pomocy Biednym Słuchaczom Kursów (Politechnicznych) A. Jaczynowskiego, a 6/19 czerwca 1912 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Słuchaczom Kursów Przemysłu Rolnego przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Pierwszym prezesem zarządu stowarzyszenia wspierającego uczennice kursów nauczycieli ludowych wybrano księcia Czesława Światopełk–Mirskiego (1910–1912), kursów pedagogicznych K. Bandera – Juliana Tołłoczkę, kursów nauczycielskich zorganizowanych przez Katolicki Związek Kobiet Polskich – księżnę Marię Czetwertyńską, słuchaczy kursów politechnicznych – fabrykanta Józefa Werner’a, a słuchaczy kursów przemysłu rolnego – prezesa Komitetu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa Władysława Kisielańskiego.
Obok Polaków także inne narodowości mieszkające w Królestwie Polskim powoływały do życia stowarzyszenia pomocy niezamożnym uczniom i studentom. Oficerowie wojska, urzędnicy państwowi i nauczyciele przybyli z głębi cesarstwa powołały do życia Rosyjski Fundusz Naukowy w Warszawie wpisany do rejestru 7/20 września 1907 r.,
---
15 AGAD, KGGW, sygn. 2803, 7193, 7200, 7445; APKiel, RGK, sygn. 6032; APKiel, UGKds.Stow, sygn. 28, 31; APLub, LGUds.Stow, sygn. 15, 142; APLub, SGUds.Stow, sygn. 105; APLódź, RGP-Prez, sygn. 548, 762, 832, 895, 900; APRad, UGRds.Stow, sygn. 2, 10, 66; APWar, WGUds.Stow, sygn. 539, 840, 880, 966; zob. D. Rosińska, *Społeczna rola duchowieństwa w Zagłębiu Dąbrowskim na przełomie XIX i XX wieku*, w: „Studia Historyczne” 2004, z. 1, s. 39; B. Szabat, *Walka o szkołę polską w okresie rewolucji 1905–1907 w guberni kieleckiej*, Kielce 2001, s. 233. Autorka sugeruje, jakoby organizacja kielecka powstała wcześniej, nie podając jednak żadnej daty.
16 L. Sadowski, *Polska inteligencja*..., s. 157–158; tenże, *Prowincja*..., s. 269.
17 APWar, WGUds.Stow, sygn. 704, 755, 847, 873, 915, 935, 945.
Towarzystwo Pomocy Uczniom Wyznania Prawosławnego w Warszawskich Szkołach Początkowych i Miejskich 3/16 stycznia 1909 r. oraz Towarzystwo Pomocy Biednym Uczennicom Prywatnej Siedmioklasowej Szkoły Eleny Gancwold 30 grudnia 1913 r./12 stycznia 1914 r.; w Łomży Towarzystwo Pomocy Biednym Uczennicom Gimnazjum Żeńskiego 7/20 grudnia 1907 r., w Łodzi Gimnazjum Żeńskiego 3/16 grudnia 1910 r., w Sosnowcu Gimnazjum Żeńskiego Olgi Bordyczewskiej 15/28 lipca 1913 r. oraz w Chełmie Mariańskiej Szkoły Żeńskiej 24 marca/6 kwietnia 1914 r. Pierwsza z wymienionych organizacji miała udzielać pomocy materialnej uczniom i uczennicom we wszystkich typach szkół w mieście. Jej statut zmieniono w kwestiach finansowych 24 listopada/7 grudnia 1908 r. Stowarzyszenie przy szkole E. Gancwold powstało z inicjatywy urzędników prywatnych i dentysty wyznania mojżeszowego, a jej właścicielka została wybrana prezesem. Organizacja łomżyńska nie rozpoczęła działalności\(^{18}\). Rosjanie założyli także stowarzyszenia wspierające pobierających naukę na wyższych uczelniach. Z inicjatywy dyrektora i pracowników zatwierdzono 12/25 listopada 1910 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Studentom Instytutu Politechnicznego im. cesarza Mikołaja II w Warszawie oraz 8/21 października 1912 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Studentom Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa w Puławach\(^{19}\).
Wiadomo tylko o dwóch organizacjach wspierających uczniów utworzonych przez Niemców, które powstały w Łodzi. Z inicjatywy lekarza, nauczycieli i urzędników prywatnych zarejestrowano 9/22 stycznia 1910 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Męskiej Czteroklasowej Szkoły Realnej U. Radwińskiego, a fabrykantów, kupców i osób wykonujących wolne zawody 17/30 października 1911 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Szkoły Towarzystwa Niemieckiego Gimnazjum Realnego\(^{20}\).
Większą aktywność w tej dziedzinie wykazywali żydowscy kupcy, przemysłowcy i przedstawiciele wolnych zawodów. W Warszawie 19 listopada/2 grudnia 1907 r. zalegalizowano Towarzystwo Wpisów Szkolnych dla Biednych Uczniów Siedmioklasowej Szkoły Realnej I. Majzlera, 19 września/2 października 1911 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczennicom Prywatnej Dwuklasowej Żeńskiej Szkoły Żydowskiej Perli Kopelman, 2/15 listopada 1911 r. Uczennicom i Uczniom Szkół Handlowych M. Kryniskiego i 7/20 czerwca 1913 r. Uczniom Ośmioklasowej Szkoły Żydowskiej z Kursem Gimnazjalnym I. Szwarcamana, którego statut wzorowano na organizacji suwalskiej. Na czele zarządów stowarzyszeń wspierających uczniów szkół: I. Majzlera stali Leon Braunsztajn (1908–1910) i Eliasz Bernsztajn (1912–1914), szkoły P. Kopelman – żona bankiera Flora Neuman (1911–1914), a M. Kryniskiego – Mowsze Pross (1912–?)\(^{21}\).
Również na prowincji żydowscy przedsiębiorcy i przedstawiciele wolnych zawodów tworzyli tego rodzaju organizacje. W Lublinie 11/24 kwietnia 1909 r. zarejestrowano Towarzystwo Pomocy Biednym Uczącym się Dzieciom Żydowskim, w Częstochowie 1/14 sierpnia 1909 r. Towarzystwa Opieki nad Uczącą się Młodzieżą „Hinuch Bonim”, w Suwałkach 30 listopada/13 grudnia 1909 r. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Ośmioklasowej Szkoły z Kursem Gimnazjalnym I. Szwarcmana, w Łodzi 13/26 maja
---
\(^{18}\) AGAD, KGGW, sygn. 7194, 7365; APBiał, KGL, sygn. 864; APLub, ChGUds.Stow, sygn. 153; APLódź, RGP-Prez, sygn. 866, 1101; APWar, WGUds.Stow, sygn. 343, 605, 1048.
\(^{19}\) APLub, LGUds.Stow, sygn. 16, 150; APWar, WGUds.Stwo, sygn. 791.
\(^{20}\) APLódź, RGP-Prez, sygn. 760, 938.
\(^{21}\) AGAD, KGGW, sygn. 7430; APWar, WGUds.Stow, sygn. 456, 811, 832, 1019.
1911 r. Uczennicom Realnego Gimnazjum Żeńskiego Marii Szrudko oraz w Kielcach 13/26 lipca 1912 r. Uczniom Czteroklasowej Żeńskiej Szkoły Żydowskiej Stefaniı Wolman, którego statut zatwierdzono 28 lipca/10 sierpnia tego samego roku. Pierwszym prezesem ostatniego stowarzyszenia wybrano lekarza dr. Józefa Lewinsohna.
Powstawanie odrębnych polskich, niemieckich, rosyjskich i żydowskich towarzystw wsparcia ubogich uczniów było, obok postaw solidaryzmu społecznego, przejawem kształtowania się nowoczesnej świadomości narodowej i narastających antagonizmów.
Środowisko ortodoksyjnych kupców i rzemieślników chciało utrzymać tradycyjny, religijny model społeczeństwa żydowskiego. Doprowadzili oni w Warszawie do zarejestrowania 12/25 listopada 1910 r. Towarzystwa Pomocy Sierotom i Dzieciom Biednych Żydów „Malbysz Arumin” oraz 23 września/6 listopada 1913 r. Towarzystwa Dobroczynnego Pomocy Biednym Dzieciom i Sierotom Żydowskim Uczącym się Talmudu „Łafarnes Łomdej Tojro”. Celem pierwszego stowarzyszenia było udzielanie wsparcia materialnego uczniom chederów.
Masowe powstawanie polskich szkół prywatnych w Królestwie Kongresowym po 1905 r., w tym w ramach Polskiej Macierzy Szkolnej, spowodowało konieczność stworzenia stałej pomocy finansowej dla dzieci niezamożnych, aby mogły one do nich uczęszczać. Z inicjatywy głównie przedsiębiorców i osób wykonujących wolne zawody związanych z endecją, pod przywództwem: wydawcy Jan Gebethnera, ks. Jana Gralewskiego, literata Stanisława Libickiego, inż. Mariana Lutosławskiego i bankiera Henryka Radziszewskiego, doprowadzono do zalegalizowania 8/21 grudnia 1906 r. Towarzystwa Wpisów Szkolnych w Warszawie, obejmującego swym działaniem całą Kongresówkę. Oddziałami lokalnymi stowarzyszenia były kółka tworzone przy szkołach prywatnych, które pośrednio je wspierały. W latach 1907–1909 w guberni kaliskiej utworzono 13 oddziałów w miastach i osadach, kieleckiej – 8, lubelskiej – 9 i piotrkowskiej – 16. O liczbie w pozostałych guberniach brak informacji. W Częstochowie powstało 5 oddziałów, w Kaliszu – 4, w Lublinie – 5, w Łodzi – 8. Pragnąc ograniczyć liczbę polskich prywatnych placówek oświatowych, które tworzono także po likwidacji Polskiej Macierzy Szkolnej w 1907 r., general–gubernator warszawski 25 lipca /7 sierpnia 1909 r. uznał, że Towarzystwo Wpisów Szkolnych przejęło jej funkcje, a 21 sierpnia/3 września tego samego roku podjął decyzję o zamknięciu stowarzyszenia.
Konkurencją dla endeckiej organizacji miało być Katolickie Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Uczącej się w Warszawie, którego początki sięgały 1903 r. i działalności hr. Cecylii Plater–Zyberk. Statut zezwalający na jego działalność w całym Królestwie Polskim został zarejestrowany 15/28 czerwca 1907 r. Założycielami byli ziemianie hr. Feliks Czacki, hr. Adam Krasiński i hr. Adam Ronikier. Jednak organizacja nie przejawiała
---
22 AGAD, KGGW, sygn. 7867; APKiel, RGK, sygn. 6032; APKiel, UGKds.Stow, sygn. 27, 30; APLódź, RGP–Prez, sygn. 726, 915; APWar, WGUds.Stow, sygn. 1019; zob. B. Szabat, Walka..., s. 233. Autorka sugeruje, jakoby organizacja kielecka powstała wcześniej, nie podając jednak żadnej daty.
23 APWar, WGUds.Stow, sygn. 794, 875.
24 AGAD, KGGW, sygn. 2803, 2804, 7194, 7200; APKiel, RGK, sygn. 6155; APLub, LGUds.Stow, sygn. 147; APLódź, KGKal, sygn. 1554; APLódź, RGP–Prez, sygn. 406; APWar, WGUds.Stow, sygn. 163, 172; zob. M. Banaszek, Działalność oświatowa Polskiej Macierzy Szkolnej w rejonie Ostrowca Świętokrzyskiego w latach 1906–1908, w: „Przegląd Historyczno–Oświatowy” 1981, nr 1, s. 102; W. Makowski, Prawo o stowarzyszeniach, związkach i zgromadzeniach publicznych, Warszawa 1913, s. 29.
aktywności poza stolicą\textsuperscript{25}. Powstały również lokalne polskie organizacje pomagające uczniom niezależnie od szkół, do których uczęszczali. Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom w Płocku wpisano do rejestru 3/16 listopada 1906 r., Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Uczącej się w Lublinie 20 marca/2 kwietnia 1908 r., Towarzystwo Pomocy Szkolnej w Piotrkowie Trybunalskim 6/19 czerwca 1909 r. oraz Towarzystwo Wpisów Szkolnych i Pomocy Uczniom Prywatnych Średnich Zakładów Naukowych w Łodzi 11/24 maja 1909 r. Ich założycielami byli przedsiębiorcy i osoby wykonujące wolne zawody. Na czele zarządu lubelskiego stowarzyszenia stali przemysłowiec Juliusz Vetter (1908–1912, od 1913 r.) i notariusz Teofil Ciświcki (1912–1913). W 1913 r. skupiało ono 579 członków rzeczywistych i 39 wspierających. Z inicjatywy niemieckich i polskich fabrykantów zalegalizowano 2/15 grudnia 1913 r. Towarzystwo Popierania Wykształcenia Niższego i Średniego w Łodzi, które miało udzielać pomocy materialnej uczniom niezależnie od rodzaju szkoły, do której uczęszczali\textsuperscript{26}.
Szczególnym rodzajem organizacji pomocy biednym uczniom było Towarzystwo Bursy dla Dzieci Oficjalistów Wiejskich w Warszawie zatwierdzone 12/25 września 1911 r. Jego założycielami byli ziemianie, a miało ono udzielać wsparcia dzieciom urzędników rolnych, leśnych i fabrycznych z prowincji. Prezesem zarządu był hr. Władysław Zamoyski\textsuperscript{27}.
Także w okresie liberalizacji nie powiodły się próby założenia wielu towarzystw: w 1906 r. pomocy biednym uczniom w Prywatnych Progimnazjach Meskim i Żeńskim w Puławach oraz uczniom Realnej Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Artura Jenczewskiego w Warszawie, w 1909 r. pomocy uczennicom Kursów Pedagogicznych i Siedmioklasowej Szkoły Żeńskiej Leontyny Barbary Rudzkiej w Warszawie, w 1910 r. pomocy szkolnej w Łowiczu oraz pomocy biednym uczniom Szkoły Handlowej Henryka Zirkera w Łodzi, w 1911 r. studiującym Żydom w wyższych zakładach naukowych miasta Warszawy, w 1913 r. pomocy uczniom Dwuklasowej Szkoły Anieli Wasilewskiej w Warszawie oraz pomocy biednym uczennicom Realnego Gimnazjum Żeńskiego Olgi Szestakowej w Łodzi, w 1914 r. w Warszawie towarzystwa wpisów szkolnych dla biednych uczennic Siedmioklasowej Szkoły Żydowskiej Fryderyki Thalgruen oraz pomocy biednym uczennicom Siedmioklasowej Szkoły Żeńskiej Emilii Steinbock. Specyficzną organizacją miało być towarzystwo pomocy biednym rabinom i osobom przygotowującym się do zawodu rabina „Tymchas Rabonim” w Warszawie, które próbowało zalegalizować w 1912 r. O odmowach zdecydowały w większości błędy formalne w podaniach i projektach statutów, w tym także złożonych przez Rosjan w Łodzi w 1913 r. Po wniesieniu podania zamknięto szkołę A. Wasilewskiej w Warszawie, co uczyniło je bezprzedmiotowym. Ale w przypadku kursów i szkoły L. B. Rudzkiej w Warszawie zdecydowały względy polityczne. Władze państwowe uważały, że szerzyły one poglądy nacjonalistyczne. Panowała również niechęć pracowników Warszawskiego Urzędu Gubernialnego do Spraw Stowarzyszeń i Związków do legalizowania organizacji wspierających żydowskich uczniów i studentów. Prawdopodobnie uważali, że w stolicy nie powinno być wielu organizacji skupiających
\textsuperscript{25} AGAD, KGGW, sygn. 2804, 7193; APWar, WGUds.Stow, sygn. 417; zob. R. Bender, \textit{Społeczne inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim 1905–1918}, Lublin 1978, s. 119, 121; S. Gajewski, \textit{Chrześcijańskie organizacje akademickie w Polsce (1889–1939)}, Rzeszów 1993, s. 27–28.
\textsuperscript{26} AGAD, KGGW, sygn. 2714, 2720, 2803, 7354, 7867; APLub, LGUds.Stow, sygn. 15, 144; APLódź, RGP-Prez, sygn. 706, 708, 1141; zob. S. Pytlas, \textit{Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864–1914}, Łódź 1994, s. 196, 201.
\textsuperscript{27} APWar, WGUds.Stow, sygn. 802.
wyznawców judaizmu. Władze guberni lubelskiej popełniły w 1906 r. błąd, domagając się od grupy rosyjskich pracowników progimnazjów w Puławach dostosowania projektu statutu do wzorcowego z 1897 r.\(^{28}\)
W latach 1881–1914 w Królestwie Polskim zalegalizowano co najmniej 96 towarzystw wspierających materialnie uczących się. Pośrednio wspierały one szkoły prywatne, bowiem poprzez pokrywanie opłat zapewniały im stałe dochody. Nie zachowały się akta byłych urzędów guberniałnych w Suwałkach, a szczątkowo w Płocku oraz zespół Kancelaria General–Gubernatora Warszawskiego. Nie został dotychczas opracowany Wydział Administracyjny Warszawskiego Rządu Guberniałnego. Można przypuszczać, że rzeczywista liczba organizacji była o kilka większa. W okresie ograniczania formalnych struktur życia społecznego przez władze rosyjskie do 1894 r. zalegalizowano tylko 2 organizacje, a w latach jego regulowania (1894–1906) – 12. Dopiero w okresie liberalizacji życia publicznego po 1906 r. zarejestrowano 82 towarzystwa; w tym w: 1906 r. – 6, 1907 r. – 8, 1908 r. – 5, 1909 r. – 6, 1910 r. – 13, 1911 r. – 13, 1912 r. – 12, 1913 r. – 16, a w pierwszych 7 miesiącach 1914 r. – 3. Wydaje się, że po wprowadzeniu swobody życia społecznego mieszkańcy Kongresówki koncentrowali swe wysiłki organizacyjne w innych dziedzinach życia społecznego, a dopiero z czasem należycie doceniono kwestię zapewnienia wykształcenia dzieciom i młodzieży pochodzących z ubogich rodzin. Pod względem narodowym początkowo inicjatywa zakładania towarzystw pomocy materialnej uczniom należała do Rosjan wspieranych przez władze państwowe. Po 1906 r. wśród założycieli dominowali Polacy, ale znaczny udział mieli Rosjanie i Żydzi. Aktywność tych ostatnich była administracyjnie ograniczana. Ogółem Polacy byli inicjatorami powstania 50 stowarzyszeń, Rosjanie – 13, Żydzi – 12, a Niemcy – 2. Do utworzenia 13 organizacji przyczyniły się wspólnie przedstawiciele różnych narodowości. Brak wiarygodnych danych o założycielach 6 towarzystw. Pod względem społeczno–zawodowym wśród założycieli dominowali: fabrykanci, kupcy, ziemianie, osoby wykonujące wolne zwody oraz urzędnicy państwowi i prywatni, co było uwarunkowane ich możliwościami finansowymi. Znaczący udział mieli właściciele i pracownicy szkół prywatnych zainteresowani bezpośrednio zwiększeniem liczby ich uczniów. Według guberni (podział administracyjny z lat 1867–1912) tego rodzaju stowarzyszeń zalegalizowano w: warszawskiej – 46, piotrkowskiej – 24, lubelskiej – 8, kieleckiej – 5, radomskiej – 4, suwalskiej – 3, kaliskiej i siedleckiej po 2, a łomżyńskiej i płockiej po 1. Wyraźna dominacja guberni warszawskiej i piotrkowskiej była uwarunkowana ich potencjałem demograficznym i ekonomicznym. Pod względem statusu miejscowości 66 towarzystw powstało w miastach guberniałnych, 19 w miastach powiatowych, 6 w innych miastach, a 5 w osadach, przy czym Jedrzejów, będący siedzibą władz powiatowych, należał do ostatniej kategorii. Z uwagi na liczbę mieszkańców, rolę gospodarczą oraz liczbę placówek oświatowych w Warszawie założono aż 43 towarzystw. Wśród pozostałych miast najwięcej organizacji zalegalizowano w Łodzi – 9, Sosnowcu – 5, a Częstochowie, Kielcach i Lublinie po 4. Najważniejszą rolę odegrało ogólnokrajowe polskie Towarzystwo Wpisów Szkolnych w Warszawie działające w latach 1906–1909, a wspierające uczniów szkół prywatnych. Jako jedyne zostało ono zlikwidowane za swą działalność przez władze państwowe, czym pośrednio osłabiono istniejące polskie prywatne oświatowe placówki.
\(^{28}\) APLub, RGL-Adm I, sygn. 1906:105; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 865, 1146; APWar, WGUDs.Stow, sygn. 198, 673, 724, 838, 900, 1014, 1096, 1119.
ANDRZEJ GĄSIOROWSKI
Olsztyn
ZAJĘCIA POZALEKCYJNE W DOKUMENTACH
KURATORIUM OKRĘGU SZKOLNEGO WILEŃSKIEGO
W LATACH 1932–1939
WPROWADZENIE
Dzieje szkolnictwa polskiego na Wileńszczyźnie w latach międzywojennych stanowiły integralną część systemu oświaty w Polsce, jednak specyfika tego obszaru nadawała im szczególny wymiar. Niewielkie tam były tradycje i doświadczenia, gdyż do 1914 roku szkolnictwo polskie w zasadzie nie istniało lub miało charakter tajny. Stanu tego nie zmieniła w sposób zasadniczy, wydana 1 lipca 1914 roku przez władze rosyjskie, decyzja umożliwiająca otwierania polskich szkół prywatnych\(^1\). Dopiero za zgodą niemieckich władz okupacyjnych w 1915 roku uzyskano na krótko prawo do zakładania polskich szkół i prowadzenia kursów pedagogicznych\(^2\).
Pierwsze lata po odzyskaniu niepodległości to próby ujednolicenia systemu szkolnego w całym kraju. Na terenie Wileńszczyzny, po I wojnie światowej, a później po konflikcie zbrojnym polsko-bolszewickim (1920), proces ten okazał się wyjątkowo skomplikowany\(^3\). Dopiero pod koniec lat dwudziestych, gdy dojrzewała idea wychowania państwowego, pewne podstawy teoretyczne starał się stworzyć Adam Skwarczyński\(^4\), który wiele uwagi poświęcał problemom wychowawczym związanym z pracą pozalekcyjną i funkcją stowarzyszeń młodzieżowych. Nadal jednak struktura szkolnictwa polskiego pozostawała niejednolita pod względem organizacyjnym i programowym. Stan taki utrzymywał się
---
\(^1\) S. Walasek, *Polska oświata w guberni wileńskiej w latach 1864–1915*, Kraków 2002, s. 129.
\(^2\) Na przełomie 1915/1916 roku na Wileńszczyźnie istniały szkoły: w powiecie wileńskim 44, trockim 32, lidzkim 17, święciańskim 9 (zob. L. Życka, *Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej w ziemi wileńskiej od 1880 do 1919*, w.: „Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego” (dalej Dziennik Urzędowy KOSW) 1932, nr 3, s. 187.
\(^3\) Szczególnie trudny okres przypada na początek lat dwudziestych, gdy obowiązywał jeszcze Dekret Naczelnego Dowódcy Wojsk Litwy Środkowej z 12 października 1920 r. ustanawiający władzę na terenie Wileńszczyzny. Obowiązki Dyrektora Departamentu Oświaty sprawował wówczas Teofil Szopa. (Zob. „Dziennik Urzędowy Tymczasowej Komisji Rządzącej” 1920, nr 1, z 17 listopada 1920 r., s. 6).
\(^4\) Zob. A. Skwarczyński, *Myśli o nowej Polsce*, Warszawa 1934.
praktycznie do 1932 roku\(^5\). Zasadniczy przełom dokonał się za sprawą Janusza Jędrzejewicza, późniejszego ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (WRiOP). Razem z ówczesnym wiceministrem WRiOP Kazimierzem Pierackim opracowali reformę szkolną, która miała na celu przebudowę dotychczasowego systemu szkolnego. Zaproponowana przez nich \textit{Ustawa o ustroju szkolnictwa} uchwalona została przez sejm RP 11 marca 1932 roku i wkrótce zaczęła obowiązywać na terenie całej Polski\(^6\).
Ustawa \textit{jędrzejewiczowska} zmieniała całkowicie strukturę i organizację szkolnictwa, poczynając od przeszkoli a kończąc na uczelniach wyższych. Wprowadzenie jej, szczególnie na terenach wschodnich, napotykało na wiele utrudnień. Jednym z czynników mających usprawnić proces przemian miał być Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego, który docierał do wszystkich placówek oświatowych\(^7\). W latach międzywojennych obszar administracyjny Kuratorium obejmował oprócz Wileńszczyzny także część terenów należących do województwa białostockiego i nowogródzkiego. Stan ten Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego utrwało zarządzeniem z 8 lutego 1938 roku, ustalając następujące obwody szkolne: augustoski, baranowicki, bracławski, głębocki, grodzieński, lidzki, mołodecki, nieświeski, nowogrodzki, oszmiański, postawski, słonimski, stolpecki, suwalski, szczuczyński, święciański, wilejski, wileński miejski, wileński, wołkowyński i wołożyński\(^8\).
Szeroki zasięg terytorialny Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego (KOSW), duże zróżnicowanie narodowościowe uczniów oraz skomplikowana struktura wielu typów szkół, w tym akcja budowy 100 szkół pomników im. Marszałka Józefa Piłsudskiego wymagały dobrej informacji i sprawnego zarządzania. Rolę tę w znacznym stopniu miał spełniać Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego. Publikowano tam wszystkie ważniejsze dokumenty i postanowienia, które stanowiły podstawę działalności podległych placówek oświatowych\(^9\).
Niezależnie od zadań dydaktycznych wynikających z programu nauczania i wytycznych ministerialnych, dużą uwagę przypisywano działalności pozalekcyjnej i pozaszkołnej\(^10\). Zwolennikiem tej formy pracy wychowawczej był Marian Bronisław Godecki,
---
\(^5\) Zob. szerzej K. Trzebiatowski, \textit{Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932}, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970.
\(^6\) S. Mauersberg, \textit{Ustawa o ustroju szkolnictwa z 11 marca 1932 roku}, w: J. Miąso, \textit{Historia Wychowania wiek XX}, tom I, Warszawa 1980, s. 63–66.
\(^7\) Początkowo “Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego” wydawany był przez Fundusz Wydawniczy tego Dziennika. Kuratorium Wileńskie, chcąc mieć bardziej realny wpływ na publikowane materiały i większą skuteczność Dziennika, wydało specjalne zarządzenie, które z dniem 21 sierpnia 1931 r. likwidowało Fundusz Wydawniczy. W wyniku tego postanowienia z dniem 1 września 1931 r. Dziennik został bezpośrednio włączony pod zarząd Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego. Od tego czasu Dziennik był skutecznym narzędziem w rękach KOS i w znacznym stopniu ułatwił wprowadzenie zmian wynikających z ustawy szkolnej z 1932 roku. Ukazywał się w każdym miesiącu aż do 1939 r. Materiały tam zamieszczone posłużyły jako podstawa źródłowa prezentowanego poniżej tekstu.
\(^8\) Dziennik Ustaw RP 1938, Nr 12, poz. 85.
\(^9\) Treść Dziennika była nadzwyczaj bogata i zawierała: sprawy dotyczące wszystkich typów szkół, przyjęć, egzaminów, programów, organizacji roku szkolnego, dokształcania nauczycieli, pracy pozalekcyjnej, oświaty dorosłych, budowy szkół, regulaminów szkolnych, zagadnień dydaktycznych i wychowawczych, podręczników oraz różnych komunikatów i zarządzeń dotyczących funkcjonowania podległych KOS placówek szkolnych i wychowawczych. Dziennik docierał do najbardziej odległych szkół i placówek oświatowych.
\(^10\) Termin \textit{praca pozalekcyjna} jako zajęcia nieobowiązkowe, wykonywane w czasie wolnym na terenie szkoły odnosi się również do działalności szkolnych organizacji młodzieżowych, kół zainteresowań, świetlic, zajęć rekreacyjnych w salach i na boiskach sportowych, obiektach dydaktycznych i ogrodach szkolnych. \textit{Praca pozalekcyjna} w szkolnictwie polskim w latach 1918–1939, w: \textit{Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932}, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 401–402.
Kurator Okręgu Szkolnego Wileńskiego. Świadczą o tym nie tylko jego publikacje, materiały i zarządzenia zamieszczane w Dzienniku Urzędowym ale także tematyka wykładów Kuratora organizowana przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich w Wilnie\(^{11}\). W trosce o podniesienie poziomu zajęć pozalekcyjnych starano się uzupełniać kwalifikacje nauczycieli. W tym celu organizowano bezpłatne kursy nauczycielskie przygotowujące do działalności pozalekcyjnej. Dzięki temu poziom i atrakcyjność tych zajęć wzbudzały coraz większe zainteresowanie uczniów. Zawsze były one ...wybierane przez młodzież w celu spędzania czasu wolnego, przynosząc uczestnikom wypoczynek i rozrywkę, kształcąc i doskonalać wewnętrznie, dając okazję do społecznego działania, a równocześnie uczą samodzielnego gospodarowania czasem pozostającym po wypełnieniu obowiązków\(^{12}\).
**SZKOLNE ORGANIZACJE MŁODZIEŻOWE**
Szkolne organizacje i stowarzyszenia uczniowskie odgrywają ważną rolę w procesie dydaktyczno-wychowawczym, gdyż przebiega on nie tylko na lekcji szkolnej, ale także w kołach zainteresowań, na wycieczkach, zajęciach kulturalno-oświatowych\(^{13}\). Działalność ta ma przede wszystkim duże znaczenie wychowawcze, rozwija inicjatywę, samodzielność, kształtuje zachowania społeczne, wspiera funkcje wychowawcze szkoły. Niezależnie od tak popularnych organizacji, jak ZHP lub PCK, w międzywojennej szkole istniało wiele stowarzyszeń o znacznie mniejszym zasięgu oddziaływania, jak: Liga Obrony Powietrznej Kraju, Polska Organizacja Wojskowa (POW), „Strzelec”, Koła Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych, Hufce Szkolne PW, Liga Morska i Kolonialna. O ich popularności zawsze decydował nauczyciel, gdyż obejmowały one swoim wpływem młodzież niepełnoletnią. Ramy formalne tych zajęć określały najczęściej lokalne władze oświatowe, inspirowane zaleceniami Ministerstwa WRiOP. Niektóre z nich wyznaczały szczegółowe granice angażowania uczniów w czasie godzin lekcyjnych lub pozaszkolnych. Określano też udział uczniów w placówkach pozaszkolnych, nawet w stowarzyszeniach wyższej użyteczności\(^{14}\). Poświęcano im szczególną uwagę, gdyż miały one za zadanie wychowanie obywatelskie, fizyczne i moralne młodzieży i podlegały w zakresie wychowawczym nadzorowi Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego\(^{15}\). Od strony formalnej zadania organizacji młodzieżowych regulowało
---
\(^{11}\) M. B. Godecki, zanim objął stanowisko Kuratora Okręgu Szkolnego Wileńskiego, pracował jako nauczyciel w szkole średniej w Łomży, następnie pełnił funkcję (1915–1928) prelegenta Sekcji Oświaty Pozaszkolnej w magistracie m. Warszawy oraz kierownika Instytutu Oświaty Dorosłych. Później sprawował wiele innych odpowiedzialnych stanowisk w tym Naczelnika (od 1928 r.) Wydziału Oświaty Pozaszkolnej w Ministerstwie WRiOP. (Zob. Dziennik Urzędowy KOSW 1936 nr 11, s. 270; tamże 1939, nr 4, s. 132).
\(^{12}\) J. Węgrzynowicz, *Zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne*. Warszawa 1971, s. 122.
\(^{13}\) Szkolny ruch uczniowski opierał się na kilku podstawowych formach działania: 1) organizacje ideowo-wychowawcze (np. ZHP); 2) organizacje uczniowskie (np. PCK, PTTK, SKS); 3) samorządy szkolne i klasyowe; 4) koła zainteresowań (np. naukowe, literackie, teatralne, muzyczne, sportowe, krajoznawcze).
\(^{14}\) Do stowarzyszeń wyższej użyteczności działających w szkołach zaliczano: PCK, Związek Straży Pożarnych, ZHP, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwbłotniczej, Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży Akademickiej, Towarzystwo Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych.
\(^{15}\) *Okólnik Nr 21 MWRIOP z dnia 4 lutego 1935 r. w sprawie stowarzyszeń wyższej użyteczności*. (Okólnik wydano na podstawie chwały Rady Ministrów RP z 17 X 1932 r.).
Prawo o stowarzyszeniach wydane przez Prezydenta Rzeczypospolitej 27 października 1932 roku (Dz.U.R.P. Nr 94, poz. 808). Artykuły 2 i 9 dotyczyły młodzieży, artykuły 46–56 – stowarzyszeń wyższej użyteczności. Powyższe ustalenia odnosiły się także do imprez i uroczystości młodzieżowych odbywających się w szkołach. Szczegółowo określał to specjalny okólnik Ministerstwa WRiOP, z którego wynikało, że zezwolenia na odbycie imprezy o zasięgu ogólnopolskim udzielać będzie Ministerstwo WRiOP, w obrębie Okręgu kurator szkolny, a dyrektor (kierownik) na terenie szkoły\(^{16}\). Władze oświatowe, w celu usprawnienia oficjalnych uroczystości szkolnych z udziałem wszystkich stowarzyszeń młodzieżowych, przygotowywały nawet gotowe scenariusze ich przebiegu. Otrzymywali je wszyscy inspektory szkolni oraz komitety organizacyjne. Zalecano także, by umożliwić udział wszystkim chętnym, a także włączyć do współpracy członków ZNP, rodziców oraz pracowników inspektoratów, a po odbyciu imprezy przesłać sprawozdanie do Kuratorium\(^{17}\). Wymagano, by imprezy szkolne przeprowadzano poza zajęciami dydaktycznymi, a tylko w wyjątkowych wypadkach dopuszczano możliwość wykorzystania czasu lekcyjnego, gdy wynikało to z istotnych potrzeb wychowawczych szkoły. Jednocześnie przestrzegano przed udziałem młodzieży w uroczystościach i pochodach ulicznych organizowanych przez czynniki pozaszkolne\(^{18}\).
W życiu szkoły zawsze ważną rolę odgrywały organizacje młodzieżowe. W Dzienniku Urzędowym KOSW często ukazywały się zalecenia dotyczące ich działalności. Pojawiały się też krytyczne uwagi związane z niedostateczną opieką ze strony personelu szkolnego. Kurator Marian Bronisław Godecki w jednym z zarządzeń kategorycznie stwierdził: Podkreślам z całym naciskiem, że szkolne organizacje młodzieżowe tworzą jeden z bardzo ważnych czynników pracy wychowawczej szkoły. Działalność ich przeto musi być uwzględniona w programie wychowawczym szkoły, odpowiedzialność za utrzymanie właściwego kierunku wychowawczego spoczywała na opiekunie organizacji oraz Dyrektorze względnie Kierowniku szkoły\(^{19}\). Ponadto w opinii Kuratorium Wileńskiego program działalności poszczególnych organizacji szkolnych powinien być opracowany przez samą młodzież w formie konkretnych i realnych przedsięwzięć. Propozycje takie musiała jednak uzyskać aprobatę rady pedagogicznej. Nad realizacją programu miał czuwać opiekun organizacji, który zobowiązany był do składania przed radą pedagogiczną relacji z dokonanych osiągnięć. Kurator zobowiązywał także nauczycieli do życzliwego ustosunkowania się do zatwierdzonych i popieranych przez władze szkolne zrzeszeń młodzieży i współpracy z ich opiekunami\(^{20}\). Sprzyjać temu miało również pismo młodzieżowe o nazwie „Ster”, redagowane przez Jerzego Ostrowskiego. Miesięcznik ten, oprócz tematyki społeczno-politycznej, zawierał zagadnienia bliskie pracy pozalekcyjnej,
---
\(^{16}\) Okólnik MWRIOP z 15 XI 1934 r. i Okólnik Nr 84 z 30 IX 1935 r.
\(^{17}\) Okólnik KOSW z 17 kwietnia 1936 r. w sprawie organizacji Wiosennych Świąt Młodzież, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 117.
\(^{18}\) Okólnik KOSW w sprawie udziału młodzieży szkolnej w uroczystościach i pochodach ulicznych z dnia 30 listopada 1936 r., w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 1, s. 5.
\(^{19}\) Zarządzenie KOSW w sprawie opieki wychowawczej nad szkolnymi organizacjami młodzieżowymi, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 8–9, s. 260. (Zarządzenie KOSW wydano na podstawie Okólnika MWRIOP Nr 72 z dnia 21 lipca 1937 r.).
\(^{20}\) Tamże, s. 261. (Do organizacji, nad którymi zalecano szczególną opiekę, należały: Kola Krajoznawcze, Liga Obrony Powietrznej Państwa, Liga Morska i Kolonialna, Polski Biały Krzyż, Polski Czerwony Krzyż, Przysposobienie Wojskowe, Sodalicia Mariańska, Straż Przednia, ZHP).
jak: zainteresowania młodzieży, kultura i oświata, krajoznawstwo, technika, przyroda, podróże, wychowanie fizyczne, harcerstwo, zdrowie, rekreacja i organizacja czasu wolnego\(^{21}\).
1. **Związek Harcerstwa Polskiego**. Harcerstwo, jako organizacja społeczno-wychowawcza, należało do najbardziej popularnych i powszechnych organizacji młodzieży szkolnej. Nie zawsze jednak tak było, gdyż na początku lat dwudziestych ruch harcerski na Wileńszczyźnie przeżywał kryzys. Mała liczba członków i zainteresowanie harcerstwem, brakowało instruktorów, a zbiórki najczęściej ograniczały się do musztry, wiązania węzłów i studiowania prawa harcerskiego. Sytuacja poprawiła się w latach trzydziestych wraz z upowszechnieniem harcerstwa wśród młodzieży akademickiej. Dzięki temu Związek rosł w siły, poprawił się poziom pracy organizacyjnej, a wpływ ZHP wśród młodzieży szkolnej stawał się coraz większy. Atrakcyjne zajęcia, ciekawe imprezy harcerskie, zloty i obozy przyciągały wielu chętnych. Akcja ta spotykała się z dużym poparciem władz oświatowych i administracyjnych. W Kuratorium powołano nawet specjalną Szkolną Komisję Wycieczkową, która razem z ZHP zajmowała się organizacją turystyki i krajoznawstwa\(^{22}\). Przybywało instruktorów, co wpłynęło na podniesienie poziomu i atrakcyjności pracy harcerskiej, zdobywano sprawności, zwiedzano kraj, poznawano jego historię, uczeno się samodzielności. Ważną decyzją było utworzono w Wilnie szkołę instruktorską dla starszyny harcerskie pod nazwą „Świt”. W tym ośrodku szkoleniowym odbywały się spotkania harcerskie, kursy, odprawy, narady i konferencje. Wzrosło także zainteresowanie sprawami zdrowia i sprawności fizycznej, które zawsze badano przed wyjazdem na obozy. W tym celu Kuratorium Wileńskie przed rozpoczęciem letniej akcji obozowej zwracało się do służby medycznej o pomoc i współdziałanie w przeprowadzeniu i zorganizowaniu skutecznej opieki lekarskiej\(^{23}\).
Naczelnictwo ZHP dbało także o dokończanie instruktorów z całego kraju, organizując kursy i obozy w specjalnych ośrodkach harcerskich. Chłopcy najczęściej przebywali w szkole instruktorów w Nierodzimiu (pow. cieszyński), a dziewczęta w szkole instruktorów drużyn żeńskich w Buczu (pow. cieszyński). Starszyna harcerska szkoliła się w Brwinowie (woj. warszawskie)\(^{24}\). Szkoleniem harcerskim obejmowano także nauczycieli opiekujących się drużynami ZHP. Organizowano im kilkutygodniowe, wakacyjne zgrupowania oraz kilkudniowe kursy w czasie ferii świątecznych. Zawsze przed rozpoczęciem kursu w Dzienniku Urzędowym KOSW zamieszczano szczegółowe informacje dotyczące zgłoszenia na kurs, miejsca, wyposażenia, warunków przyjęcia i programu zajęć\(^{25}\). W 1935 roku oferta taka zawierała między innymi: 1) **Harcerski kurs**
---
\(^{21}\) Zob. Informacja z 1 marca 1932 r. o utworzeniu czasopisma „Ster”, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 3, s. 93.
\(^{22}\) **Akademicka drużyna harcerska im. Ks. A. Machniewicza**, w: „Dziennik Wileński” 1930, nr 275, s. 3; **Związek Harcerstwa Polskiego**, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1931, nr 4, s. 91–92.
\(^{23}\) **Okołnik KOSW w sprawie badań lekarskich młodzieży szkolnej biorącej udział w zlocie harcerstwa polskiego**, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 7, s. 93.
\(^{24}\) **Kursy organizowane przez Związek Harcerstwa Polskiego w harcerskich szkolach instruktorskich w r. 1935/36**, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 11, s. 164; **Program pracy harcerskiej w Szkołe Instruktorów Żeńskich w Buczu**, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 2, s. 56.
\(^{25}\) **Wakacyjny kurs harcerski Związku Harcerstwa Polskiego dla nauczycieli**, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 6, s. 176–175; **Kurs harcerski dla nauczycielek nad Naroczą**, w: tamże 1936, nr 6–7, s. 154.
nauczycielski w Zakopanem (29 XII do 7 I 1936 r.)\textsuperscript{26}; 2) Kurs krajoznawczy poznania Wilna (termin j/w)\textsuperscript{27}; 3) Kurs żeglarski na ślizgach na jeziorze Narocz (termin j/w)\textsuperscript{28}: kurs dla opiekunów szkolnych drużyn harcerskich (21–30 VI 1936 r.). W 1937 roku Kuratorium Okręgu Szkolnego razem z Komendą Wileńskiej Chorągwi Harcerskiej podjęło wspólną próbę zorganizowania akcji letniej. W programie znalazły się (dla harcerek): Obóz dla drużynowych w Podwiślu (pow. dziśnieński); Obóz harcerski w Rykontach k/Trok; Obóz wychowania fizycznego k/ Naroczy. Ponadto razem z Komendą Chorągwi Harcerek w Białymstoku organizowano kursy metodyczne dla drużynowych harcerek z siedzibą w Białymstoku i Mostach k/ Grodna; dwa kursy drużynowych (nauczycielek) w Augustowie, wodny nad jeziorami i kurs przysposobienia do obrony kraju. Równie bogatą propozycję przedstawiono harcerzom: kurs obozownictwa stacjonarnego i wędrownego; obóz podharcmistrzowski i wodzów zuchowych nad jeziorem Dryświaty; kurs żeglarski nad jeziorem Narocz oraz kurs podharcmistrzowski, obóz drużynowych i kurs wodzów zuchowych w Porzeczu k/ Druskiennik\textsuperscript{29}.
Popularność i społeczne uznanie dla działalności ZHP wynikało przede wszystkim z wyznawanych przez tę organizację ideałów wychowawczych. Określały je takie wartości, jak patriotyzm zobowiązujący do aktywnej służby ojczyźnie i humanizm wyrażający się w idei braterstwa wśród ludzi. Doceniając to, Rada Ministrów RP w specjalnym zarządzeniu z 8 kwietnia 1936 roku nadała harcerstwu status stowarzyszenia wyższej użyteczności. Rozporządzenie to weszło w życie z dniem 20 kwietnia 1936 roku i zawierało następujące ustalenia: § 1) Stowarzyszenie Związek Harcerstwa Polskiego w Warszawie wciągnięte do rejestru stowarzyszeń Komisariatu Rządu m. st. Warszawy dnia 16 listopada 1932 roku pod nr. 1821, zostaje uznane za stowarzyszenie wyższej konieczności; § 2. Równocześnie powyższemu stowarzyszeniu nadaje się statut, który będzie ogłoszony w Monitorze Polskim; § 3. Stowarzyszeniu Związek Harcerstwa Polskiego nadaje się przywilej wyłączności działania na obszarze całego Państwa w dziedzinie organizowania i prowadzenia pracy harcerskiej (skautingu), tj. pracy wychowawczej wśród młodzieży przy pomocy zespołu i środków wychowawczych, objętych metodą skautową Baden-Powell’a i w oparciu o prawo i przyrzeczenie harcerskie (skautowe); § 4. Wykonanie rozporządzenia niniejszego porucza się Ministrowi Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrami: Wyznań Religijnych i Oświaty Publicznej i Spraw Wojskowych\textsuperscript{30}.
\textsuperscript{26} Kurs przeznaczony był dla opiekunów szkolnych drużyn harcerskich, a program jego zawierał: psychologiczne i pedagogiczne podstawy harcerstwa, metody harcerskie możliwe do zastosowania w szkolnym systemie wychowawczym, prowadzenie wycieczek, obozów, ćwiczeń fizycznych i skautowych, prowadzenie i opieka nad gromadami zuchowych i drużynami harcerskimi w szkole. (Zob. \textit{Zimowe kursy nauczycielskie}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 11, s. 163).
\textsuperscript{27} Tamże. (Program kursu obejmował: historię sztuki i kultury Wilna, wiadomości z etnologii Wileńszczyzny, sytuację gospodarczą, bogactwa naturalne Wileńszczyzny. Kurs miał być przeprowadzony w formie wycieczek krajoznawczych).
\textsuperscript{28} Tamże. (W programie kursu przewidywano: żeglarstwo lodowe na ślizgach, gimnastykę, gry sportowe, jazdę na łyżwach. Podobnie jak w poprzednich kursach zakwaterowanie znajdowało się w szkolnych schroniskach wycieczkowych).
\textsuperscript{29} \textit{Kursy i obozy letnie młodzieży szkolnej w roku 1936-ym}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 143–144.
\textsuperscript{30} \textit{Rozporządzenie Rady Ministrów z 8 kwietnia 1935 r. o uznaniu stowarzyszenia „Związek Harcerstwa Polskiego” za stowarzyszenie wyższej użyteczności}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 8–9, s. 180.
Zarejestrowano również nowy statut ZHP, który szczegółowo określał: nazwę, charakter, cele, środki działania, prawo harcerskie oraz tekst przyrzeczenia harcerskiego, które brzmiało: *Mam szczera wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźniom i być posłusznym Prawu Harcerskiemu*.\(^{31}\) Przyjęte postanowienia umożliwiły ujednolicenie struktury organizacyjnej, programu działania, strojów, odznak oraz wzajemnych relacji ZHP z władzami oświatowymi.\(^{32}\) Ponadto uznano, że organizacja harcerska miała być samowystarczalną finansowo, niezależną, utrzymującą się ze składek, wydawnictw, majątku Związku a także ze wsparcia społecznego i darowizn. Ministerstwo WRiOP z zasady krytycznie odnosiło się do wszelkich opłat pobieranych od uczniów, lecz nie widziało przeszkód w zbieraniu składek członkowskich od młodzieży należącej do szkolnych organizacji. Zastrzegano jednak, by wysokość składki była dostosowana do możliwości rodziców, którzy mieli ponosić te koszty.\(^{33}\) Pod koniec lat trzydziestych pojawiły się trudności finansowe, które utrudniały działalność i to głównie przy realizacji planów związanych z akcją letnią, wycieczkami oraz wyposażeniem w sprzęt i niezbędne do tego celu materiały. Mimo to jeszcze w 1938 wytyczano ambitne zadania, które zamierzano realizować w roku 1939.\(^{34}\)
**2. Straż Przednia.** Była to organizacja blisko współpracująca z harcerstwem lecz mniej popularna wśród młodzieży. Straż była placówką o dużej samodzielności organizacyjnej, rzadko też posiadała opiekuna z ramienia rady pedagogicznej. Tradycją swoją nawiązywała do Legionu Młodych.\(^{35}\) W szkołach większą popularność zdobyła po roku 1932, wraz z wprowadzeniem nowej reformy szkolnej. Głównym celem tej organizacji było wychowanie wiernych i odpowiedzialnych obywateli Rzeczypospolitej, czynnie wspierających państwo polskie, gdyż dobro jego ceniono sobie najbardziej. Zwolennikiem Straży był też Marian Bronisław Godecki, Kurator Okręgu Szkolnego Wileńskiego, który na specjalnie zwołanej (6 listopada 1934 roku) konferencji nawiązywał do współpracy Harcerstwa i Straży Przedniej. W konferencji braли udział naczelnicy i wizytatorzy szkolni oraz instruktorzy Kuratorium, a kierownicy poszczególnych ogniw Straży składali sprawozdania ze stanu pracy organizacyjnej.\(^{36}\) Podobnie jak w harcerstwie organizowano zbiórki, kursy i obozy szkoleniowe. W 1936 roku na terenie Wileńszczyzny Straż przeprowadziła kilka letnich akcji obozowych, w tym centralny obóz żeński w Hołówkowie k/Nowogródka i okręgowy w okolicy Dukszt k/Turmont oraz dwa obozy męskie w Migowie k/Grodna dla kandydatów i członków Straży Przedniej.\(^{37}\) W czasie pobytu
---
\(^{31}\) Zob. *Zarządzenie Rady Ministrów z 8 kwietnia 1936 r.* (*Statut Związku Harcerstwa Polskiego*), w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 8–9, s. 179–184.
\(^{32}\) *Nazwy, strój, odznaki, sztandary, pieczęcie i obowiązki ZHP wobec władz państwowych*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 8–9, s. 191.
\(^{33}\) *Fundusze i gospodarka ZHP*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 8–9, s. 191; *Okólnik KOSW w prawie składek harcerskich*, w: tamże 1937 nr 4, s. 141.; *Kursy i obozy letnie dla młodzieży szkolnej w r. 1936*, w: tamże 1936, nr 5, s. 143.
\(^{34}\) Zob. *Harcerstwo*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 4, s. 154; tamże 1939, nr 11, s. 347; tamże 1938, nr 12, s. 422.
\(^{35}\) *Legion Młodych*, właściwie Związek Pracy dla Państwa. Sanacyjna organizacja młodzieżowa (1930–1939), po rozłamie w 1937 roku rozpadła się na kilka mniejszych ugrupowań. W szkołach idee wychowania państwowego LM starała się wcielać w życie Straż Przednia.
\(^{36}\) *Konferencja dotycząca Harcerstwa i Straży Przedniej*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1934, nr 1, s. 11.
\(^{37}\) *Kursy i obozy letnie młodzieży szkolnej w roku 1936-ym*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 144.
na obozach i wycieczkach udzielano pomocy okolicznej biednej ludności, dostarczano ubrania, niesiono opiekę sanitarną, urządzano ogniska z popisami artystycznymi, pomagano w pracach gospodarskich. Udzielano wsparcia placówkom społecznym, dyżurowano w świetlicach, bibliotekach, czytelniach, organizowano zbiórki książek dla młodzieży z trenów kresowych\(^{38}\).
**3. Polski Czerwony Krzyż.** Stowarzyszenie to, założone w 1919 roku, miało za zadanie szerzenie oświaty zdrowotnej, opieki nad chorymi i potrzebującymi pomocy. W latach międzywojennych PCK stał się jedną z najbardziej popularnych organizacji młodzieży szkolnej. Wspierały ją władze oświatowe, a i na łamach Dziennika Urzędowego Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego poświęcano mu wiele uwagi. W szkołach Wilenszczyzny pod opieką nauczycieli koła PCK prowadziły działalność, którą szczegółowo określał regulamin tej organizacji. Zalecano tam: wychowanie obywatelskie, propagowanie i stosowanie zasad higieny; kulturę życia codziennego w życiu osobistym i zbiorowym; bezinteresowne niesienie humanitarnej pomocy bliźnim; ochronę środowiska naturalnego człowieka; utrzymywanie kontaktów z młodzieżą z innych rejonów kraju i państw. Szczegółowe regulacje i zmiany organizacyjne nastąpiły pod koniec lat trzydziestych. Wydana wówczas przez Kuratorium OSW instrukcja do regulaminu nakazywała do 31 października 1938 roku dokonanie *reorganizacji Kół Młodzieży PCK*\(^{39}\). Szczegóły dotyczące zmian i pracy szkolnych kół PCK można było znaleźć w miesięczniku młodzieży czerwonokrzyskiej „Czyn Młodzieży”. Pismo to wydawało dodatek dla opiekunów kół PCK, którzy mieli prawo do: nadzorowania pracy koła, czuwania nad przestrzeganiem regulaminu PCK, uczestnictwa w zebraniach koła i zarządu, zawieszania uchwał, zarządu i członków, oceny pracy członków koła. W Regulaminie Kół Młodzieży PCK wiele miejsca poświęcano sprawie zakładania nowych oddziałów i wyboru ich opiekunów, najczęściej młodych nauczycieli, którzy faktycznie stali na czele koła\(^{40}\). Młodzież po wstąpieniu do koła otrzymywała odznakę, legitymację członkowską, składała przyrzeczenie. Uroczystość ta odbywała się przy okazji świąt szkolnych, Dnia Matki lub Tygodnia PCK. Każde koło posiadało kilka różnych sekcji, a ich członkowie mogli zdobywać odpowiednie stopnie organizacyjne, których było cztery (I, II, III, IV). Koła posiadały własny proporzec z nazwą szkoły i hasłem „Miłuj Bliźniego”. Ponadto zgodnie z § 14 Regulaminu PCK koła miały obowiązek na początku każdego roku opracować własny plan działania, a na koniec roku złożyć sprawozdanie. Pracę koła starano się powiązać z programem szkolnym, tak by miał on *charakter samowychowawczy i samokształceniowy*. Wyznaczały to trzy zasadnicze kierunki działania: higiena, pomoc potrzebującym i utrzymywanie współpracy z kołami w kraju i za granicą.
W szkołach powszechnych dzieci z klas I i II zdobywały *stopień pierwszy*, obejmujący umiejętność samodzielnego utrzymywania czystości ciała, ubioru i przedmiotów
---
\(^{38}\) *Była taka szkoła*, red. E. Słowińska-Zakościelna, Londyn 1987, s. 57; I. Lechicka, M. Uklejska, *Szkoła w życiu codziennym*, Warszawa 1935, s. 149–150.
\(^{39}\) *Okólnik Nr XVIII z dnia 20 września 1938 r. w sprawie Instrukcji do Regulaminy Kół Młodzieży PCK*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 10, s 228; *W dwudziestą rocznicę Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 6–7, s. 228.
\(^{40}\) *Regulamin Kół Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy OKSW 1938, nr 4, s. 111–114.
używanych w pracy i zabawie. Ponadto starano się zaszczepić dziecku właściwe zachowanie w domu i szkole, na drodze, ulicy, bycie przyjacielem zwierząt. W klasach III i IV zdobywano stopień drugi. Obejmował on utrwalanie nawyków z poprzedniego stopnia oraz opanowania czynności pomocniczych w gospodarstwie domowym, opatrywanie kaleczeń i naprawę uszkodzonej odzieży. Ponadto należało być miłośnikiem przyrody, poznawać własny kraj, opiekować się młodszymi dziećmi, umieć pielęgnować rośliny w doniczkach, domu i ogrodzie szkolnym, rozumieć zasady higieny osobistej i w życiu zbiorowym. Opanowanie tych zadań umożliwiało przejście do stopnia trzeciego, a następnie stopnia czwartego, który był równoznaczny z uzyskaniem niższego stopnia instruktora Kół Młodzieżowych PCK. Stopień ten mogli uzyskać uczniowie klasy VII, którzy musieli jeszcze odbyć kurs ratownictwa.
W szkołach średnich stopnie PCK związane były z zdobywaniem wiedzy i umiejętności. Były one uszeregowane tak samo jak w szkołach powszechnych. Podobne były także zagadnienia tematyczne, choć znacznie rozszerzone i pogłębiałe, dostosowane do poziomu umysłowego młodzieży. Większą rolę przypisywano też opiekunom Kół, którzy mieli utrzymywać bliższe kontakty z rodzicami, innymi organizacjami młodzieżowymi i komisjami oddziałowymi PCK. Komisje sprawowały formalny nadzór na działalnością kół PCK, miały też obowiązek utrzymywania ścisłej współpracy z inspektorami szkolnymi.
Na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego do 1939 roku działało 9 komisji oddziałowych PCK. Całością pracy kierowała Komisja Okręgowa w Wilnie. Pod jej zarządem odbywały się szkolenia, kursy, konferencje, wydawano biuletyny, broszury propagandowe oraz instrukcje dotyczące zdrowia i higieny. W sferze wychowawczej dużą zaletą PCK było wychowanie „przez czyn”, co uatrakcyjniło pracę kół i silniej angażowało członków do działania. Wyrabiało to u młodych ludzi obowiązkowość, odpowiedzialność i sumienność w społecznym działaniu. Nielatwo było przekroczyć progi PCK, gdyż kandydaci dopiero po czteromiesięcznej pracy kandydackiej składali przyrzeczenie i dopiero wówczas mogli być przyjęci na pełnoprawnych członków. Organizacja czerwonokrzyska blisko współpracowała z innymi organizacjami na terenie szkoły. Zasady współpracy wyznaczały odpowiednie umowy, a także potrzeby szkoły i członków poszczególnych kół. Tradycje te sięgały początków lat dwudziestych, gdy działalność czerwonokrzyską wspierała armia, zainteresowana szkoleniem sanitariuszy i udzielaniem pierwszej pomocy rannym żołnierzom. Wówczas to przy wsparciu szkół zakładano stałe punkty medyczne, higieny, schroniska, kuchnie dla biednych i zdemobilizowanych żołnierzy.
Na dzień 1 maja 1939 roku na terenie Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego działało 432 zarejestrowanych szkolnych kół PCK. Podlegały one oddziałom kół.
---
41 *Instrukcja programowa dla Kół Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 10, s. 291–292.
42 *Instrukcja wykonawcza organizacji Kół Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 10, s. 288–291.
43 *W dwudziestą rocznicę Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 6–7, s. 229.
44 *Instrukcja programowa dla Kół Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 10, s. 293.
45 *Wileńszczyzna i Nowogródczyzna w latach 1920–1937* Wilno 1938, s. 23.
młodzieży PCK, które znajdowały się w Brasławiu, Głębokiem, Lidzie, Oszmianie, Po-
sawach, Szczuczynie, Wilnie, Wilejce i Wołożynie\textsuperscript{46}. Komisja Okręgowa razem z komi-
sjami oddziałowymi organizowały kursy, konferencje opiekunów Kół Młodzieży PCK.
Ponadto w celu usprawnienia pracy wydawano biuletyn, który zawierał instrukcje i zale-
cenia organizacyjne i wychowawcze. Kierunek ten wytyczało hasło \textit{wychowanie przez
czyn}. Przyświecała temu zasada realizowania konkretnych zadań, co miało stanowić jed-
ną z najwyższych zalet w metodzie pracy wychowawczej w Kolach Młodzieży PCK\textsuperscript{47}.
4. Polski Biały Krzyż. Organizacja zbliżoną ideowo do PCK był Polski Biały Krzyż
(PBK) utworzony w 1918 roku przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. W owym czasie
głównym zadaniem PBK było otoczenie opieką walczących żołnierzy. W siedzibach tej
organizacji – „gospodach frontowych” żołnierze znajdowali opiekę i pomoc. Działania
te prowadzono również po zakończonych działaniach wojennych – niosąc wsparcie re-
patriantom, żołnierzom wracającym z frontu i niewoli. W latach pokoju opieką otoczono
tych żołnierzy, którzy potrzebowali pomocy w zakresie wykształcenia i zwalczania anal-
fabetyzmu w wojsku. Miała być to akcja odciągająca armię od zadań, które wykraczały
poza jej cele i możliwości\textsuperscript{48}.
Pod koniec 1937 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
wyraziło zgodę na zakładanie szkolnych kół Polskiego Białego Krzyża. Projekt ten wią-
zał się z próbą spopularyzowania tej organizacji wśród młodzieży szkolnej. Dziękiniej
zamierzano stworzyć pomost łączący wojsko z młodzieżą, a tym samym z całym społe-
czeństwem. Według Zarządu Naczelnego PBK już w roku szkolnym 1936/37 na terenie
Wileńszczyzny działały 42 koła młodzieży PBK, które skupiały ponad 900 członków.
Prowadziły one ożywioną działalność, która obejmowała głównie takie dziedziny, jak:
praca kulturalno-oświatowa i społeczna, dokształcanie, specjalistyczne kursy, świetlice
dla uczniów i poborowych, biblioteki. W świetlicach urządzano wystawy pod hasłem
„Oświata w wojsku”, przygotowywano występy artystyczne i śpiewacze, organizowano
wycieczki krajoznawcze, popularyzowano styl i życie wojskowe\textsuperscript{49}. Działalność PBK
wspierana była nie tylko przez działaczy tej organizacji, ale także przez szkoły. Jeszcze
w połowie 1938 roku wspólnie z innymi organizacjami szkolnymi przeprowadzano wiele
imprez kulturalno-oświatowych. Patronat nad tą działalnością sprawował Leon Bociań-
ski, wojewoda wileński oraz Marian B. Godecki, który zwracając się do członków PBK,
stwierdził, że są oni przykładem miłości, \textit{jaką młodzież darzy żołnierza polskiego}, wyra-
żającą się w gotowości ofiarowania żołnierzowi tego, na co ich młode siły pozwalają\textsuperscript{50}.
\textsuperscript{46} W poszczególnych powiatach (pominięto powiaty z województw białostockiego i nowogródzkiego
wchodzące w skład KOSW) liczebność szkolnych kół PCK była następująca: powiaty brzesławski – 23
koła, dziśnieński – 39, mołodeczański – 31, oszmiański – 22, postawski – 19, święciański – 9, wilejski – 96,
wileński – 51, Wilno–miasto – 38, lidzki – 22, szczuczyński – 26, wołożyński – 56. (Zob. \textit{W 20-tą rocznicę
Polskiego Czerwonego Krzyża}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 6–7, s. 228.).
\textsuperscript{47} Tamże, s. 229. (W roku 1938 zorganizowano następujące kursy: w Wilnie kurs z udziałem 42 opiekun-
ów; konferencję w Dolhinowie dla 33 opiekunów, Wilnie dla opiekunów pow. wileńskiego).
\textsuperscript{48} \textit{Czym jest Polski Biały Krzyż}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 5, s. 172; zob. też E. Kryńska,
\textit{Polski Biały Krzyż}, Białystok 1999.
\textsuperscript{49} Tamże, s. 173.
\textsuperscript{50} \textit{Dzieci Wilna na Polski Biały Krzyż}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 6–7, s. 228.
5. Związek Strzelecki „Strzelec”. Organizację „Strzelecką” legalnie założono w 1910 roku na terenie zaboru austriackiego, działała ona też w konspiracji w zaborze pruskim i rosyjskim. Podstawowym celem Związku było szkolenie kadr wojskowych dla przyszłej armii polskiej i walki z zaborcami, głównie z Rosją. Po zakończonej I wojnie światowej, gdy rozwijywało stowarzyszenia o charakterze wojskowym, w grudniu 1919 roku „Strzelec” został na nowo reaktywowany jako młodzieżowa organizacja społeczno-wychowawcza. Podlegała ona Ministerstwu Spraw Wojskowych, a głównym jej zadaniem było wychowanie obywatelskie młodzieży\(^{51}\). W połowie lat trzydziestych wzrosło zainteresowanie władz oświatowych Związkiem Strzeleckim. Zarząd Główny Związku 1 marca 1935 roku wystąpił nawet z propozycją rozszerzenia dotychczasowej współpracy z placówkami oświatowymi. Proponowano też, by przedstawiciele kuratorów i inspektoratów szkolnych brali udział w posiedzeniach okręgowych komisji wychowania obywatelskiego, a nawet posiedzeniach zarządu Związku, gdy omawiano zagadnienia związane z wychowaniem obywatelskim. Zarządy i komendy okręgowe Związku współdziałały też z Kuratorium w planowaniu prac wychowawczych, szkoleniu referentów i przodowników „Strzelca”. W szkołach Wileńszczyzny koła „Strzelec” współdziałały z hufcami szkolnymi przysposobienia wojskowego, które prowadzone były przez nauczyciela, kierownika pedagogicznego hufca\(^{52}\). Młodzież strzelecka posiadała mundurki i uformowana była w drużyny, w których panowała karność i dyscyplina. W czasie zajęć odbywano ćwiczenia wojskowe i wychowania fizycznego. Związek posiadał Domy Strzeleckie, w których koncentrowało się życie organizacyjne. Odbijały się tam spotkania, kursy, ćwiczenia, próby i występy zespołów teatralnych, muzycznych, chórów, działały biblioteki\(^{53}\).
6. Liga Morska i Kolonialna. Liga była organizacją społeczną, działającą w latach 1928–1939. Zajmowała się propagowaniem zagadnień morskich oraz ideą pozyskania kolonii dla Polski. W szkołach, oprócz zagadnień związanych z wychowaniem morskim, uprawiano sporty wodne, organizowano wycieczki na wybrzeże, budowano przystanie wodne. W jednym z zaleceń kuratora Okręgu Szkolnego znajdujemy dokument zachęcający do zakładania szkolnych kół Ligi Morskiej i Kolonialnej. Uzasadniając taką potrzebę, kurator stwierdzał, że powstanie tej organizacji będzie wspaniałą propagandą polskiego morza oraz ważnym celem wychowawczym. Kierował też prośbę do inspektorów szkolnych, kierowników szkół powszechnych i nauczycieli, by wszędzie zakładać szkolne koła Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz uczcić tydzień propagandy morza, a także uwzględniać tę tematykę w zajęciach szkolnych\(^{54}\).
---
\(^{51}\) Zob. A. Zakrzewska, *Wychowanie obywatelskie młodzieży Związku Strzeleckiego w Polsce (1919–1939)*, Olsztyn 2006.
\(^{52}\) Zob. *Dziennik zarządzeń i rozkazów*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 7, s. 94; tamże 1938, nr 4, s. 107–111, *Tymczasowy Regulamin Hufców Szkolnych*.
\(^{53}\) Na terenie Wileńszczyzny Domy Strzeleckie znajdowały się w: Brasławiu, Głębokiem, Wilejce, Zalesiu, Olkienikach, Miednikach Królewskich, prowadzone też budowę kolejnych obiektów w pow. brasławskim i lidzkim. Wszystkie położone były w ciekawych miejscach, posiadały dogodną lokalizację i dobre wyposażenie w sprzęt i niezbędne urządzenia. (Zob. „Związek Strzelecki. Wileńszczyzna i Nowogródczyzna w latach 1929–1937”, Wilno 1938, nr 42, s. 24).
\(^{54}\) *Okólnik z 21 października 1932 roku w sprawie zakładania Kół Ligii Morskiej i Kolonialnej*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 11, s. 378.
SZKOLNE KOŁA ZAINTERESOWAŃ
Koła zainteresowań zawsze stanowiły ważną część działalności pozalekcyjnej. Skupiały one uczniów klas starszych szkoły powszechnej lub średniej i w czasie wolnym od nauki zajmowały się wybraną dziedziną wiedzy lub umiejętności. Z zasady funkcjonowały pod opieką nauczyciela lub instruktora. Wyróżnić można tu: koła naukowe, techniczne, artystyczne, sportowe i krajoznawcze. Była to propozycja skierowana do uczniów bardziej uzdolnionych lub pragnących pogłębić swoje zainteresowania. Funkcjonowanie i forma zajęć w dużym stopniu zależała od typu szkoły i potrzeb samych uczniów. Ta działalność wspierana przez szkołę najczęściej powiązana była z programem dydaktyczno-wychowawczym szkoły. Nauczyciel miał więc odgrywać decydującą rolę, a jego zaangażowanie i fachowość decydowały o powodzeniu całego przedsięwzięcia. Zajęcia odbywały się w pracowniach (klasach) przedmiotowych lub świetlicach w czasie wolnym od lekcji szkolnych. Świetlice, wyposażone w sprzęt i pomoc naukowe, mogły też pełnić zadania opiekuńczo-wychowawcze prowadzone przez szkołę. W środowiskach wiejskich były one wykorzystywane przez młodzież pozaszkolną, która mogła tu pogłębiać swoją wiedzę i spędzać wolny czas.
Ministerstwo WRiOP, w trosce o poziom i walory wychowawcze kół zainteresowań oraz „właściwy przebieg zajęć”, wprowadzało pewne obostrzenia dla ich organizatorów. Wykorzystanie pracowni i świetlic musiało odbywać się za zgodą kierownika szkoły, a obiektów pozaszkolnych – za zgodą inspektora oświaty. Należało też podać program zajęć, którego treść musiała być dozwolona dla młodzieży. Ministerstwo zalecało, by w czasie ferii organizować dzieciom gry i zabawy ruchowe, zawody sportowe, wycieczki, zimą – kuligi, konkursy czytelnicze, występy artystyczne a nawet wieczorki taneczne. W wiejskich świetlicach szkolnych na ogół koncentrowało się całe życie kulturalne i towarzyskie wsi, znajdowało się tam miejsce dla kół gospodyń wiejskich, kółek rolniczych, Ochotniczej Straży Pożarnej, kół Młodej Wsi. W świetlicy odbywały się odczyty, spotkania towarzyskie i kursy, które zapoznawały młodzież i starszych z różnymi formami pracy społecznej, ułatwiały wzajemną współpracę, młodzież uczyła się pracy zespołowej, nawiązywała kontakty koleżeńskie z młodzieżą z innych szkół i miast.
W ramach działalności pozalekcyjnej zrodziła się myśl opieki szkół średnich nad szkołami powszechnymi, przede wszystkim wiejskimi. Miała ona polegać na wzajemnych kontaktach, wymianie korespondencji, organizowaniu wycieczek, przekazywaniu książek, podręczników, szkolnych gazetek ściennych, młodzieżowych czasopism, ilustracji, pomocy naukowych, modeli pojazdów, sprzętu sportowego oraz pomocy przy organizacji uroczystości szkolnych. Pod koniec lat trzydziestych Kuratorium OSW jeszcze
---
55 Okólnik Ministerstwa WRiOP z 17 września 1932 r. i 26 marca 1936 r. w sprawie świetlic szkolnych.
56 Okólnik MRWiOP Nr 159 z 23 listopada 1933 r. w sprawie zaopiekowania się działawą i młodzieżą szkolną w czasie ferii zimowych, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 34; Okólnik nr 84 z 30 września 1935 r. w sprawie imprez urządzańych w szkole, w: tamże 1935, nr 12, s. 185–186; Okólnik nr 129 z 28 grudnia 1936 r. w sprawie zabaw tanecznych młodzieży szkolnej, w: tamże 1937, nr 2, s. 49.
57 Praca społeczna w gminie Kozłowszczyńska powiatu słonimskiego, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 4, s. 149.
58 Instrukcja Kuratora Okręgu Szkolnego Wileńskiego z dnia 7 października 1935 r. w sprawie organizacji opieki szkół średnich nad szkołami powszechnymi, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 11, s. 159.
bardziej rozszerzyło program działalności pozalekcyjnej, stwierdzając, że *Dażyć się będzie do ścisłego współdziałania z czynnikami współpracującymi w zakresie oświaty pozaszkolnej, bądź prowadzącymi ten dział pracy na szczeblu wojewódzkim (okręgu), mianowicie: samorządem terytorialnym, wojskiem, PW, organizacjami nauczycielskimi, społecznymi i gospodarczymi*⁵⁹. Kuratorium do tych planów zachęcało inspektoraty szkolne w terenie, zwracając uwagę na: dokształcanie młodocianych, czytelnictwo i samokształcenie, pracę świetlicową (zajęcia kulturalno-artystyczne, chóry, teatry, dokształcanie pracowników oświaty), pracę oświatowo-wychowawczą, rozwój bibliotek, kursy teatralne. Poczynania te w ogólnym planie miały na celu *wciągnięcie szerokich mas w orbitę aktualnych zagadnień ogólnopaństwowych w oparciu o wartościowe elementy kultury ludowej tutejszego regionu, udział w uroczystościach państwowych i widowiskach obrzędowych*⁶⁰.
1. **Kola teatralne.** Teatrzyki szkolne, choć popularne w szkołach, nie osiągnęły jednak stanu, który można byłoby uznać za powszechny. Wpływ na to miało przede wszystkim zaangażowanie nauczyciela, który musiał znać się na sztuce scenicznej, a ponadto musiał być jej pasjonatem. Podobnie sami uczestnicy szkolnego ruchu teatralnego powinni przejawiać te same zainteresowania, gdyż tylko wtedy można było liczyć na sukces. Wzorem miała być profesjonalna scena teatralna. W tym celu organizowano wycieczki na spektakle, które nawiązywały do wymagań programowych i wychowawczych szkoły. Korzystano także z objazdowych grup teatralnych, które udając się w teren, docierały do szkół. Akcję tę promowało Kuratorium Okręgu Szkolnego w Wilnie, zachęcając do popularyzowania teatru wśród młodzieży. Jesienią 1931 roku wydano nawet specjalny okólnik, w którym zobowiązywano do udziału w kołach teatralnych. Zachęcano też do oglądania spektakli teatrów objazdowych, podając przykład sztuki *Tam od Odry* wystawianej przez teatr Związku Obrony Kresów Zachodnich oraz teatr objazdowy „Plomyka” i „Płomyczka”, kierowany przez Halinę Starską wespół z Zarządem Głównym ZNP⁶¹.
W 1932 roku na łamach Dziennika Urzędowego pojawiło się zalecenie dotyczące rozwoju szkolnych teatrzyków. Uznano bowiem, że *Utwór literacki w interpretacji scenicznej jest zazwyczaj żywym i pełnowartościowym środkiem naukowym dzięki poglądowości artystycznej teatru, niż analiza i przerabianie w szkole*⁶². Zobowiązywano polonistów do wspólnego z uczniami analizowania treści sztuk teatralnych oraz wydawanych o nich recenzji. Uważano, że na tej podstawie łatwiej można przybliżyć uczniom wiele zagadnień „artystycznych i życiowych”. Wspomagano zatem działalność uczniowskiego teatru szkolnego i międzyszkolnego, organizowano warsztaty teatralne dla nauczycieli. Miały one przybliżyć zasady wystawiania wzorowego *przedstawienia sztuki teatralnej* oraz interpretację dzieł dramatycznych pod kątem historyczno-literackim⁶³. Starania te zmierzały do tego, by ożywić i uatrakcyjnić treści pochodzące z lektur szkolnych.
---
⁵⁹ *Oświata pozaszkolna. Plan pracy*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 12, s. 421.
⁶⁰ Tamże.
⁶¹ *Sztuka teatralna „Tam od Odry”*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1931, nr 11 i 1932, nr 6, s. 179; *Okólnik KOSW z 20 X 1932 r. w sprawie przedstawień teatru objazdowego „Plomyka” i „Płomyczka”*, w: tamże 1936, nr 11, s. 255.
⁶² *O należyte wykorzystanie teatru dla celów szkoły średniej w Wilnie*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 11, s. 398.
⁶³ Tamże, s. 399.
Zajmował się tym przede wszystkim działający od 1932 roku Teatr Międzyszkolny w Wilnie, kierowany przez prof. gimnazjum Stefana Wygonowskiego i reżysera Antoniego Kisielewicza. Popisowym spektaklem tego teatru była rewia pt. *Zdobywamy radiostację* oraz komedia *Bracia*. Sztuki te obejrzało ponad 2,200 młodych widzów. Główne role w rewii obsadzili uczniowie gimnazjów wileńskich wspierani przez grupę „Młodych poetów z Wilna”. Z ramienia Kuratorium szkolnym ruchem teatralnym kierował wizytor Edward Rzeszowski. On też w towarzystwie kuratora Godeckiego w 1935 roku dokonał otwarcia stałej sceny teatralnej przeznaczonej dla szkolnych zespołów artystycznych. Teatr Międzyszkolny popularność uzyskał dzięki zaangażowaniu młodych aktorów, unikaniu szablonów, ciekawej choreografii, muzyce i popularnym pieśniom chóralnym\(^{64}\). W połowie lat trzydziestych utworzono Szkoły Teatr Objazdowy pod kierunkiem Heleny Zelwerowiczówny. Powstał on przy wydatnym udziale Kuratorium Szkolnego, które do repertuaru włączyło sześć wybranych przez władze szkolne przedstawień\(^{65}\). W pierwszym roku działalności teatr wystąpił w: Oszmianie, Lidzie, Szczuczynie, Wołkowysku, Słonimie, Baranowiczach, Stołpcach, Nieświeżu, Nowogródku, Mołodecznie, Wilejce, Głębokiem i Święcianach (wszędzie było 120–360 widzów)\(^{66}\).
W okresie od 29 VI do 26 VII 1936 roku Ministerstwo WRiOP zorganizowało w Seminarium Nauczycielskim w Trokach na Wileńszczyźnie kurs teatralny dla nauczycieli. Ukończyły go 54 osoby (37 mężczyzn i 17 kobiet), z tego 27 z Wileńszczyzny\(^{67}\). Sztuką teatralną zajmowały się także niektóre organizacje młodzieżowe. Przodowały w tym koła krajoznawcze, które w miesiącach zimowych wolny czas poświęcały pieśni i teatrowi. Były to głównie widowiska oparte na tradycji ludowej, mające na celu lepsze poznanie życia ludu polskiego, jego mowy i obyczajów. Wystawiano także utwory wielu znanych autorów, by wymienić *Pastoralki* Leona Schillera, *Lud* Oskara Kolberga, *Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni* Zygmunta Głogera oraz „obrazki sceniczne”, jak zapusty w obyczajach ludu polskiego, pieśni obrzędowe ziemi wileńskiej, obchody świąt kościelnych i państwowych\(^{68}\). Kuratorium Wileńskie, doceniając owe inicjatywy, opracowało plan działania do roku szkolnego 1939/40, w którym przewidywano: dokszałcanie teatralne nauczycieli, współpracę z Wileńskim Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych, dodatkowe wyposażenie w rekwizyty sceniczne, stroje i biblioteczki teatralne\(^{69}\).
---
\(^{64}\) *Teatr Międzyszkolny w Wilnie w roku szkolnym 1935/36*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 8–9, s. 205.
\(^{65}\) W repertuarze Teatru znalazły się następujące tytuły: *Powrót posła* – J. Niemcewicza, *Oberżyłstka* – C. Goldoniego, *Most* – J. Szaniawskiego, *Pocieszne wykwintnisie* – Moliera, *Świeczka zgasła* – A. Fredry, *Niespodzianka* – K. H. Roztworowskiego.
\(^{66}\) *Szkoły Teatr Objazdowy*, w: Dziennik Urzędowy 1936, nr 8–9, s. 205–206.
\(^{67}\) Program kursu w ogólnych zarysach przedstawiał się następująco: *Zagadnienia ogólne* (28 godz.) – rola i cele teatru, praca społeczno-kształcąca, ziemia wileńska, metody i formy pracy teatralnej; *Zajęcia praktyczne* (77 godz.) – inscenizacje pieśni, taneczne i recytacje zespołowe, reżyseria, pieśni i chóry ludowe, technika sceny, dekoracja, charakteryzacja, oprawa świat i obchodów; *Zajęcia specjalne* (45 godz.) – przygot. widowisk (fragmenty: *Dziadów* i *Na kalady*, wieczornice regionalne, wieczorki świetlicowe i literackie, „ognisko”. (Zob. *Kurs oświatowo-teatralny w Trokach*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 8–9, s. 206).
\(^{68}\) *Próba realizacji repertuaru „Teatru Ludowego” w szkole*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 4, s. 136–138.
\(^{69}\) *Praca świetlicowa i praca kulturalno-artystyczna*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 12, s. 421.
2. **Kola instrumentalne i śpiewacze**. Pieśń i umuzykalnienie młodzieży zaliczano do podstawowych obowiązków dydaktyczno-wychowawczych szkoły. Kuratorium Wileńskie wytrwale zachęcało do zakładania chórów i zespołów muzycznych. Dorobek w tej dziedzinie najpełniej był prezentowany na gminnych, rejonowych i powiatowych „Świętach pieśni”. Uczestniczyła w tym znaczna część młodzieży ze szkół powszechnych i lokalnej społeczności. W niektórych miejscowościach uroczystość tę łączono ze „Świętem wiosny”, gdzie obok zawodów strzeleckich, popisów straży pożarnej, występow zespólów ludowych, teatralnych, zabaw tanecznych, popisywali się młodzi śpiewacy i muzycy\(^{70}\). Uroczystości te cieszyły się nieco mniejszym zainteresowaniem wśród uczniów szkół średnich ogólnokształcących, pedagogicznych i zawodowych. W programie posiadały one bardziej „ambitny dobór pieśni” i nie zawsze związane z tutejszym regionem. Kuratorium planowało więc pewne zmiany w nauczaniu muzyki polegające na wprowadzeniu bardziej atrakcyjnych utworów instrumentalnych i śpiewaczych, zapewniających większy udział szkół średnich i zespołów pozaszkolnych\(^{71}\). Sprawą zajął się także kurator OSW, który w specjalnej instrukcji zachęcał do udziału uczniów szkół średnich i zawodowych oraz chóry szkół powszechnych do wspólnego udziału w „Świętach pieśni”.
„Święta pieśni” na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego w latach 1930–1932
| powiat | 1930/31 rok szkolny | 1931/32 rok szkolny |
|-----------------|---------------------|---------------------|
| | chóry szkolne | liczba członków | chóry pozaszkol. | chóry szkolne | liczba członków | chóry pozaszkol. |
| wileńsko-trocki | – | – | – | 5 | 84 | 2 |
| wilejski | – | – | 21 | 1 | 26 | 27 |
| lidzki | 4 | 162 | 7 | 29 | 2000 | 24 |
| nowogrodzki | 5 | 176 | 3 | 5 | 233 | 4 |
| szczuczyński | 5 | 159 | 11 | 7 | 211 | 4 |
| dziśnieński | – | – | – | 4 | 124 | 4 |
| wołożyński | 7 | 232 | 3 | 14 | 354 | 1 |
| molodecki | 1 | 42 | 7 | 2 | 50 | 1 |
| oszmiański | 1 | 32 | 6 | 25 | 660 | 9 |
| brasławski | 8 | 294 | 7 | 15 | 483 | 4 |
| święciański | – | – | 8 | 2 | 45 | 22 |
| baranowicki | 3 | 90 | 3 | 3 | 67 | 1 |
| nieświeski | 9 | 369 | 2 | 9 | 224 | – |
| stolpecki | 4 | 202 | 3 | – | – | – |
| postawski | – | – | – | – | – | – |
| slonimski | – | – | – | – | – | – |
| miasto Wilno | 30 | 2258 | – | 33 | 2438 | – |
Źródło: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 41.
---
\(^{70}\) *Święta pieśni*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 41.
\(^{71}\) *Instrukcja w sprawie akcji śpiewaczej w roku szkolnym 1931/32*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1931, nr 11, s. 285.
Kurator proponował też, by program Świąt zawierał: pieni śpiewane wspólnie przez wszystkich uczestników, występy samodzielne, występy orkiestr i zespołów muzycznych, tańce ludowe, inscenizacje i obrzędy ludowe\(^{72}\). Kuratorium organizowało koncerty muzyczne z udziałem znanych artystów, zespołów chóralnych i muzycznych. Zawsze po-przedzalo je *słowo objaśniające*\(^{73}\).
W upowszechnianiu pieśni doniosłą rolę odgrywał „Okręgowy Chór Nauczycielski” utworzony w 1931 roku. Jego cele kurator określał jako próbę uporządkowania i ujednolicenia repertuaru pieśni obowiązującego w całym szkolnictwie. Miał być to repertuar składający się głównie z pieśni ludowych i „artystycznych”, czterogłosowych na chór mieszany\(^{74}\). W celu zachęcenia nauczycieli do udziału w ruchu muzycznym organizowano atrakcyjne kursy śpiewacze, „ogniska” muzyczne, występy chórów szkolnych, konferencje nauczycieli wychowania muzycznego. Uczono tam pieśni, które przeznaczone były dla młodzieży szkolnej. Kursy nauczycielskie odbywały się pod kierunkiem Bronisławy Gawrońskiej, okręgowej instruktorki śpiewu\(^{75}\). Akcję tę wspierało Stowarzyszenie Nauczycieli Muzyki i Śpiewu, które co kilka lat organizowało ogólnopolski zjazd Towarzystwa, na którym zapadały najważniejsze decyzje dotyczące upowszechniania i umuzykalniania młodzieży szkolnej. W 1933 roku Zjazd Towarzystwa odbył się w Wilnie. Zaprezentowano wówczas dorobek muzyczny szkół Wileńszczyzny, wygłoszono referaty, przeprowadzono lekcje pokazowe śpiewu i gry na instrumentach, popisy chórów, orkiestr szkolnych i pozaszkolnych\(^{76}\).
Dużym ułatwieniem w doborze repertuaru muzycznego, szczególnie obejmującego region wileński, było ukazanie się w 1935 roku zbioru *Pieśni ziemi wileńskiej i nowogrodzkiej*, autorstwa Bronisławy Gawrońskiej. Znalazło się tam 60 pieśni polskich, białoruskich i litewskich z pełnymi tekstami w językach oryginalnych wraz z nutami\(^{77}\). Dalszy rozwój wychowania muzycznego młodzieży wiązano z powołaniem nauczycielskich komisji śpiewaczych, filii Okręgowego Chóru Nauczycielskiego, zwiększeniem liczby członków chórów nauczycielskich, organizowaniem powiatowych zjazdów nauczycieli muzyki, stałych konkursów śpiewaczych, poranków muzycznych dla dzieci i młodzieży, z bardziej efektywnym wykorzystaniem czasu przeznaczonego na zajęcia umuzykalniające, zatrudnianiem w każdej szkole wykwalifikowanego nauczyciela śpiewu, organizowaniem tam, gdzie jest to możliwe, chórów i orkiestr szkolnych, rozpoczynaniem i kończeniem lekcji pieśnią patriotyczną lub religijną, prenumerowaniem pisma „Muzyka w szkole”\(^{78}\). Programy nauczania miały być dostosowane do zainteresowań
---
\(^{72}\) *Instrukcja w sprawie akcji śpiewaczej w roku szkolnym 1932/33*, w: Dziennik Urzędowy 1933, nr 1, s. 15.
\(^{73}\) *Najbliższa próba chóru nauczycielskiego*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 41; *Pismo Kuratora OSW z 14 października 1935 roku*, w: tamże 1935, nr 11, s. 157.
\(^{74}\) *Okołnik Kuratora OSW z 17 XII 1932 r. w sprawie „Okręgowego Chóru Nauczycielskiego”*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 11, s. 383.
\(^{75}\) *Okołnik Kuratora OSW z 17 XII 1933 r. w sprawie kursu pieśniarstwa podczas ferii świątecznych* w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 14.
\(^{76}\) *Co należałoby zrobić dla podniesienia umuzykalnienia w szkole i jej otoczeniu*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 22.
\(^{77}\) *Nowe wydawnictwo Wileńskiego Związku Teatrów i Chórów Ludowych*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 7, s. 56–57.
\(^{78}\) *Co należałoby zrobić dla podniesienia…*, s. 25.
dzieci. Zmiany te wprowadzały popularne pieśni, stawiały na umuzykalnienie młodzieży, rozbudzanie wrażliwości muzycznej, poczucie rytmu, kształcenie pamięci muzycznej, emisji głosu, dykcji i rozmilowanie uczniów w śpiewie. Lekcje miały przebiegać w radosnym i przyjemnym nastroju, z prostą analizą śpiewanego tekstu piosenki.
W szkołach wyżej zorganizowanych powstawały kilkuosobowe zespoły instrumentalne, a nawet orkiestry szkolne. Uważano, że niezależnie od lekcji śpiewu chóry i zespoły instrumentalne mogły przyczynić się do umuzykalnienia młodzieży szkolnej. Młodszym zalecano orkiestry perkusyjne, niewymagające dużych nakładów finansowych, starszym instrumenty smyczkowe posiadające najwięcej walorów estetycznych i szlachetności w brzmieniu. Uzupełniały to koncerty znanych artystów z Warszawy, którzy występowali głównie w gimnazjach i liceach ogólnokształcących. Na terenie Okręgu Wilenskiego koncerty takie odbywały się cztery razy do roku w: Baranowiczach, Grodnie, Lidzie, Nieświeżu, Nowogródku, Oszmianie, Słonimiu, Święcianach, Szczuczynie, Wilejce, Wilnie i Wołkowsku. Szkoły, które przyjmowały śpiewaków „objazdowych”, musieli wnieść opłatę 50 zł za każdy występ, zapewnić artystom bezpłatny nocleg i wyżywienie. Spowodowało to, że uczniowie musieli nabywać bilety, których koszt nie mógł być wyższy niż 30 gr. Kurator jednocześnie stwierdzał, że młodzież może być zwalniana z tych opłat, gdy pokryje je komitet rodzicielski lub samorząd miejski. Z polecenia Kuratora za organizację i przebieg tych imprez miał odpowiadać dyrektor gimnazjum lub wyznaczona przez niego osoba. Jeszcze w 1939 roku w Wilnie odbyło się 14 koncertów z udziałem zawodowych artystów, których wysłuchało 4.636 uczniów z 19 szkół.
Waźną rolę w umuzykalnieniu młodzieży i pracy wychowawczej miały specjalne poranne audycje radiowe „rozrywkowo-wychowawcze” oraz informacyjne, przeznaczone dla dzieci od klasy III wzwyż i audycje popołudniowe o charakterze bardziej dydaktycznym, powiązane z programem wychowania muzycznego. Program tych audycji, opracowywano na każdy rok szkolny oddzielnie i obejmował cały tydzień: poniedziałek – pogadanka dla dzieci młodszych; wtorek – pogadanka dla dzieci starszych; środa – słuchowisko dla dzieci młodszych; czwartek – poranki muzyczne; piątek – słuchowisko dla dzieci starszych; sobota – „śpiewajmy piosenki”. W celu ułatwienia korzystania z tych
---
79 Nauka śpiewu w nowym programie dla I-go oddziału szkoły powszechnej, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 26–28.
80 Orkiestry szkolne, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 29.
81 Śpiew i muzyka, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 4, s. 135.
82 Szczególną popularnością cieszyły się w szkołach „czwartkowe poranki muzyczne”, których program ogłaszano na cały rok szkolny. Propozycja ta na 1937/38 przedstawiała się następująco: Wrzesień – Szkoły Powszechne (SP) Tańce i pieśni Podhala 9/XI; Najpiękniejsze melodie Moniuszki 23/XI; Gimnazjum (G) Dawni klasycy 16/XI; Licea (L) Pieśni w historycznym rozwoju 30/XI. Październik – (SP) Melodie huculskie 7/X; Polski taniec artystyczny 21/X; (G) Klasycy wieśdniccy 14/X; (L) Suite 28/X. Listopad – (SP) Tańce i pieśni ziemi krakowskiej 4 XI; Wielcy muzycy dzieciom 18/XI; (G) Święto Niepodległości 11/XI; (L) Sonata 25/XI. Grudzień – (SP) Tańce i pieśni śląskie 2/XII; Mazowsze w poezji Lenartowicza i mazurkach Chopina 16/XII; (G) Romantycy 9/XII; Styczeń – (SP) kolędy 20/I; (G) Klasycy i romantycy 13/I; (L) Symfonia klasycka 27/I. Luty – (SP) Wielkopolskie tańce i pieśni 3/II; Tańce różnych narodów 17/II; (G) Moniuszko 10/II, (L) Uwertura symfoniczna i operowa 24/II. Marzec – (SP) Wileńszczyzna w tańcu i pieśni 3/III; Marsze i pieśni żołnierskie 17/II; Pieśni i tańce Mazowsza 31/III; (G) Chopin 10/III; (L) Opera 24/III. Kwiecień – (SP) Polska w polonezach Chopina 21/IV; (G) Pierwszaki narodowe w muzyce polskiej i obcej 7/IV; (L) Oratorium 28/IV. Maj – (SP) Melodie Kujaw 5/V; Piosenki Niewiadomskiego 19/V. Czerwiec – (SP) Melodie kaszubskie 2/VI; (G) Muzyka polska po Chopinie 9/VI. (Zob. Szczegółowy rozkład czwartkowych szkolnych poranków muzycznych w Polskim Radio o godz. 11¹⁵–11⁴⁵ w roku szkolnym 1937/38, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 10, s. 310).
audycji Polskie Radio wydało specjalną broszurę pt. „Radio w szkole”, którą wysyłano do wszystkich szkół. Znajdował się tam chronologiczny spis audycji na lata 1938 i 1939, z odpowiednimi wyjaśnieniami i komentarzami\(^{83}\). Koncerty muzyczne dla liceów ogólnokształcących i pedagogicznych były obowiązkowe i odbywały się w ramach lekcji śpiewu i muzyki. Ministerstwo WRiOP ustaliło nawet repertuar takich audycji i koncertów, które opierały się głównie na polskiej i europejskiej muzyce klasycznej\(^{84}\).
Pod koniec lat trzydziestych do działań na rzecz obronności kraju włączona została także młodzież szkolna. Jednym z przejawów tej aktywności były koncerty i występy artystyczne zespołów młodzieżowych. Przykładem tego może być zbiorowy koncert szkolnych zespołów artystycznych, który odbył się 15 maja 1938 roku w Wilnie. Dochód koncertu miał wesprzeć działalność Polskiego Białego Krzyża działającego na rzecz wojska\(^{85}\). Dużym ulatwieniem w pracy chórów było uruchomienie wiosną 1939 roku wypożyczalni śpiewników, z której mogli korzystać wszyscy nauczyciele śpiewu. Wypożyczalnia mieściła się w siedzibie Kuratorium Okręgu Szkolnego w Wilnie. Materiały tam zgromadzone nie tylko ułatwiały pracę, ale także podnosili kulturę muzyczną młodzieży.
**3. Kola modelarskie, rysunków i zajęć technicznych.** Zajęcia techniczne, robótki, rysowanie, fotografowanie, konstruowanie modeli obiektów lotniczych i morskich miały wielu zwolenników wśród dziewcząt i chłopców. W roku szkolnym 1937/38 Ministerstwo WRiOP w publicznych szkołach powszechnych i gimnazjach wprowadziło do programu zajęć z modelarstwa lotniczego także modelarstwo okrętowe. W celu usprawnienia tych zajęć Zarząd Główny Ligi Morskiej i Kolonialnej wydał zestawy modeli poszczególnych jednostek polskiej floty wojennej i handlowej\(^{86}\). Podobnie jak w innych specjalnościach i tu nauczyciele opiekujący się tą uczniowską działalnością mogli doskonalić swoje umiejętności na kursach zajęć praktycznych i rysunków. Jeszcze w 1939 roku 50 nauczycieli Kuratorium Wileńskiego brało udział w kursie odbytym w Lidzie. Kursy prowadzili instruktorzy zajęć praktycznych i rysunków z Ministerstwa WRiOP lub Kuratorium OSW\(^{87}\). Dodatkowym ulatwieniem miał być wydany w marcu 1939 roku z inicjatywy Józefa Bodzińskiego, kierownika Ogniska Metodycznego w Wilnie, pierwszy numer kwartalnika „Rysunek w szkole”. Zawierał on praktyczne informacje o tym, jak urządzać specjalistyczne pracownie i wykonywać dekoracje. Wydawnictwo to razem z ukazującym
---
\(^{83}\) *Okólnik Nr 43 z dnia 1 września 1938 r. w sprawie radiowych audycji szkolnych dla szkół powszechnych w roku szkolnym 1938/39*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 11, s. 325.
\(^{84}\) *Okólnik Nr 76 z 21 VII 1937 r. w sprawie organizacji audycji muzycznych w państwowych liceach ogólnokształcących i pedagogicznych* (przedruk z Dz. Urz. Min. WRiOP z dnia 16 VIII 1937 r.). Zob. Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 10, s. 308.
\(^{85}\) W programie koncertu znalazły się pieśni: wilenskie, wołyńskie, podlaskie, góralskie, śląskie, krakowskie, kujawskie, wielkopolskie, świętokrzyskie, kaszubskie, mazowieckie, lubelskie, podlaskie i polskie oraz tańce: Krakowiak, Mazur i góralskie. Łącznie w koncercie brały udział 24 zespoły szkolne i 1500 widzów. (Zob. *Dzieci Wilna na Polski Biały Krzyż*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 6–7, s. 228).
\(^{86}\) Wśród opracowanych modeli znalazły się: kontotorpedowce „Grom”, „Błyskawica”, „Wicher”, „Burza”; okręty podwodne: „Wilk”, „Żbik”, „Rys”, stawiacz min „Gryf”; kanonierki: „J. Piłsudski”, „gen. Haller”; torpedowice „Podhalanin”; statki handlowe: „Śląsk” i „Cieszyn”. Każdy model zaopatrzono w: instrukcję do budowy modelu, wyroże szkieletu, papier do pokrycia szkieletu, farbę wodoodporną, klej oraz dodatkową literaturę dot. modelarstwa. Zob. *Modelarstwo morskie w szkołach*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 4, s. 136.
\(^{87}\) *Okólnik Nr 18 z 8 marca 1937 r. w sprawie modelarstwa okrętowego*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 4, s. 139; *Kurs zajęć praktycznych*, w: tamże 1939, nr 4, s. 133.
się pisemkiem „Ilustracja Szkolna” było bardzo pomocne dla interesujących się omawianą dziedziną zajęć pozalekcyjnych\(^{88}\). Najcenniejsze prace uczniów prezentowano w szkołach, a nawet wystawiano w Muzeum Oświaty i Wychowania w Warszawie, dokąd swoje eksponaty mogły wysyłać organizacje szkolne, świetlice, koła zainteresowań\(^{89}\).
4. **Kola czytelnicze i świetlicowe.** Świetlice oraz biblioteki szkolne oprócz działalności kulturalno-oświatowej i promocji obowiązkowych lektur, były najbardziej zaślubioną placówką, która starała się rozbudzić wśród uczniów zamiłowanie do książki i czytelnictwa. Instytucja świetlic funkcjonowała nie tylko przy szkołach, ale i przy wielu instytucjach, stowarzyszeniach i organizacjach młodzieżowych. Świetlice szkolne otwarte były w godzinach pozalekcyjnych, umożliwiając uczniom udział w zajęciach kół zainteresowań. Tu odbywały się różne uroczystości i obchody świąt, próby zespołów artystycznych, spotkania szkolnych organizacji. Młodzież w świetlicach mogła z pomocą nauczyciela odrobić lekcje, przygotować się do konkursów czytelniczych, recytatorskich, występów śpiewaczych, artystycznych i sportowych. W świetlicy było radio, czasopisma, podręczna biblioteka, gry świetlicowe, redagowano tam gazetki i pisemka uczniowskie.
Zajęcia świetlicowe stanowiły ważną część procesu dydaktyczno-wychowawczego szkoły. Rolę opiekuna pełnił nauczyciel lub bibliotekarz, uważano, że: *Istotnym zadaniem bibliotekarza jest nauczyć młodzież czytać, zapoznać ją z higieną i techniką czytania zależnie od jakości dzieła. Uczeń niech raczej mniej czyta, ale głębiej myśli, niech się w świat książek wżywa, niech zrozumie, że prawdziwe czytanie polega na kilkakrotniej lekturze*\(^{90}\). Biblioteki szkolne największe znaczenie miały na obszarach wiejskich, pozbawionych innych placówek oświatowych, gdzie jeszcze w 1939 roku na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego liczba korzystających z bibliotek wynosiła zaledwie 2% ogółu mieszkańców. W celu upowszechnienia czytelnictwa wśród uczniów organizowano kółka czytelnicze, recytatorskie, „Żywe gazetki”, „Dnie” i „Tygodnie” książki oraz konkursy czytelnicze. Dostępna dla uczniów była także Centralna Biblioteka Pedagogiczna przy Kuratorium OSW. W 1937 roku z tej Biblioteki korzystało 378 uczniów i studentów oraz 931 nauczycieli\(^{91}\).
Nieodłącznym składnikiem czytelnictwa były recytacje i konkursy czytelnicze. W trosce o krzewienia kultury „żywego słowa” do szkół zapraszano poetów i aktorów, którzy w sposób profesjonalny propagowali wśród uczniów sztukę deklamacji. Występowali oni na tak zwanych „Porankach recytatorskich”. Na początku 1933 roku udział swój zapowiedziała Kazimiera Rychterówna, która odwiedziła wiele szkół na Wileńszczyźnie. W swoim repertuarze miała zestawy bajek, które opowiadała dzieciom z klas młodszych\(^{92}\).
---
\(^{88}\) „Ilustracja Szkolna”, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 12, s. 446; Nadeslane wydawnictwa. „Rysunek w Szkole”, w: tamże 1939, nr 4, s. 137.
\(^{89}\) Okólnik Kuratora OSW z 24 listopada 1933 r. w sprawie pracowni wychowawczej w Warszawie, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1934, nr 1, s. 10.
\(^{90}\) Organizacja czytelnictwa młodzieży i bibliotek szkolnych, w: Dziennik Urzędowy 1937, nr 3, s. 101.
\(^{91}\) Statut Centralnej Biblioteki Pedagogicznej, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 6, 164; Sposoby ożywienia czytelnictwa, w: tamże 1939, nr 2, s. 61; Sprawozdanie Centralnej Biblioteki Pedagogicznej przy Kuratorium OSW w Wilnie za rok 1937 w: tamże 1938, nr 2, s. 53–54; Sprawozdanie Państwowej Biblioteka Pedagogiczna w Grodnie za rok 1937 w: tamże nr 4, s. 139.
\(^{92}\) Poranki recytatorskie dla młodzieży szkolnej, w: Dziennik Urzędowy 1933, nr 1, s. 20.
Najbardziej wyrazistym odbiciem życia szkolnego były gazetki i pismeka uczniowskie wydawane przez samą młodzież. W większości szkół próby takie były podejmowane, mimo że władze oświatowe nie zawsze były zadowolone z poziomu i charakteru tych wydawnictw. Przyczynę tego widziano w „opieszałości” władz szkolnych i nie zawsze troskliwym zaangażowaniu opiekunów. Czasopisma szkolne były specjalnością klas starszych w szkołach powszechnych i średnich. Stamąd też pochodziła większość zamieszczanych tekstów i materiałów. Oceny pismek szkolnych, co pewien czas, dokonywali wizytatorzy z Kuratorium oraz inspektoratów szkolnych. Wyniki tych ocen publikowane były w Dzienniku Urzędowym KOSW. Odnosiły się one głównie do zaniedbań w kształceniu polonistycznym i wynikających z tego braków w zamieszczanych uczniowskich tekstach. Jak stwierdzano w jednej z ocen, *Opiekunowie pismek są łagodni, często może obojętni, i nie zwracają należytej uwagi na rażące dysproporcje formy i treści*.
Mimo to pismeka, jako „własne”, miały duży wpływ na kształtowanie postaw i zainteresowań młodzieży. Popularność ich wynikała z unikania zagadnień lekcyjnych, a jeżeli pojawiały się one, to w stylu humorystycznym. Tematyka pismek ukierunkowana była głównie na zainteresowania i przeżycia pozalekcyjne. W opinii wizytatorów do niedociągnięć wydawanych w szkołach Wileńszczyzny pismek należało też zaliczyć: przypadkowość w doborze materiałów, zróżnicowany poziom intelektualny i literacki tekstów, brak tematycznego związku między numerami, nieregularność wydawanych numerów oraz niedbałą stronę graficzną i ilustracyjną. Uważano też, że *Młodzież, wydając własne pismo przyzwyczaja się cenić wartość słowa i działając nim na zewnątrz, publicznie uczy się ponosić odpowiedzialność za swe wystąpienia*.
Ukazujące się na terenie Wileńszczyzny pismeka szkolne można podzielić na trzy grupy: pismeka w przeważającej części poswięcone sprawom kulturalno-oświatowym, o zasięgu regionalnym; pismeka z przewagą tematyki społecznej i naukowej; pismeka zamieszczające głównie wiersze, próby literackie i relacje z życia szkoły. Problem czytelnictwa wśród młodzieży stał się też przedmiotem wielu publikacji naukowych. Pisała o tym w „Ruchu Pedagogicznym” Helena Radlińska (1928), a i w latach późniejszych pojawiało się wiele tego rodzaju doniesień.
5. **Kola naukowe (przedmiotowe).** Kola naukowe były jedną z form pracy pozalekcyjnej, doskonalącej wiedzę i umiejętności, ściśle powiązaną z procesem nauczania i wybranym przedmiotem szkolnym. Uczestniczyli w nich uczniowie starszych klas szkoły
---
93 E. Rzeszewski, *Czasopisma młodzieży szkół średnich w Okręgu Szkolnym Wileńskim*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 6–7, s. 167. (W połowie lat trzydziestych w średnich szkołach Wileńszczyzny ukazywały się następujące pismeka uczniowskie: w Wilnie „Pod prąd” i „Front uczniowski”; „Nasz Glos” w Dziśnie; „Brzask” i „Straż Przednia” w Głębokiem; „U nas” w Wilejce; „Promień” w Molodecznie; „Głos Oszmiański” w Oszmianie; „Drużyna harcerska”, „Nasz Przyjaciel” i „Ognisko” w Święcianach; „Nasze Życie” w Nowogródku; „Nasze życie” i „Ogniwo Szkolne” w Baranowiczach; „Twórzmy” w Lidzie; „Echo murów szkolnych” w Słonimie; „Czuwaj” i „Promień” w Nieświeżu; „Uczeń kresowy” w Sejnach; „Młodzi mówią”, „Z drewnianych ram” i „Znicz” w Grodnie; „Koledzy” i „Wir” w Suwałkach).
94 Tamże, s. 172.
95 Tamże, s. 177.
96 *Dotychczasowy stan badań nad czytelnictwem i lekturą młodzieży gimnazjalnej w Polsce z punktu widzenia psychologii pedagogicznej*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 8–9, s. 260; *Spis książek nabytych przez Centralną Bibliotekę Pedagogiczną przy KOS Wil. w Wilnie w lutym i marcu 1939 r.* w: tamże 1939, nr 4, s. 138.
powszechnej i średniej w czasie wolnym od zajęć lekcyjnych. Celem głównym kół było pogłębienie wiadomości w wybranej przez uczniów dziedzinie wiedzy. Koła odbywały zebrania naukowe, wycieczki i obozy specjalistyczne, praktycznie uzupełniając wiedzę szkolną. Program zajęć w kole naukowym najczęściej dostosowany był do jednego z przedmiotów szkolnych, który wybrała dana grupa uczniów. Najczęściej też kierował tą działalnością nauczyciel wykładający ten przedmiot lub zajmujący się taką dziedziną wiedzy.
6. **Koła sportowe.** Jeszcze w połowie lat dwudziestych trudno byłoby zaleźć informacje o zorganizowanym szkolnym ruchu sportowym. Nawet lekcje wychowania fizycznego nie wszędzie mogły być prowadzone z powodu braku odpowiednio do tego przygotowanych nauczycieli. W maju 1925 roku dyrektor Seminarium Nauczycielskiego w Świecianach donosił, że z braku nauczyciela wychowania fizycznego lekcje te rzadko są prowadzone. Ten sam dyrektor z żalem pisał, że szkoła nie posiada żadnego boiska sportowego i musi korzystać z obiektów miejscowego klubu sportowego\(^{97}\). Główny problem polegał na tym, że po uchwaleniu przez Sejm RP ustawy o obowiązku wprowadzenia lekcji wychowania fizycznego w wielu szkołach nie były one prowadzone. Chcąc rozwiązać ten problem, Kuratorium zwróciło się o pomoc do dowódcy I Dywizji Wojska Polskiego, który zobowiązał się część zajęć obsadzić swoimi instruktorami. Wyraził też zgodę, by w półroczych kursach instruktorów sportowych mogli brać udział nauczyciele\(^{98}\). Podstawowym źródłem informacji dydaktycznych był miesięcznik „Wychowanie Fizyczne” redagowany przez Eugeniusza Piaseckiego, prof. Uniwersytetu Poznańskiego. Kuratorium Wileńskie, doceniając jego wartość, wyasygnowało potrzebne środki na prenumeratę tego pisma\(^{99}\). Potrzeby były duże, gdyż coraz większą popularność zdobywały Szkolne Koła Sportowe (SKS). Wyróżniał je jednolity ubiór gimnastyczny, którego krój dość rygorystycznie określał okólnik Ministerstwa WRiOP z 10 stycznia 1928 roku i 17 grudnia 1931 roku\(^{100}\).
Polski ruch sportowy lat trzydziestych powiązany był ściśle z wojskiem i obronnością kraju, a idea przysposobienia wojskowego stanowiła część wychowania młodzieży. Prowadzono je w „Hufcach szkolnych” wprowadzonych do szkół przez Ministerstwo WRiOP w 1928 roku. Opiekę nad hufcami najczęściej sprawowali nauczyciele wychowania fizycznego. Niezależnie od obowiązkowych lekcji szkoły organizowały zabawy terenowe, zawody i gry, zdobywano odznakę sportową (POS), odbywano wycieczki oraz
---
\(^{97}\) Litewskie Archiwum Państwowe w Wilnie (Lietuvos Valstybinis Archyvas Vilnius), F. 227, Ap. 2, B. 21, s. 20. *Pismo dyr. Seminarium Nauczycielskiego do Kuratora OSW z 16 VII 1925 r. i z 14 XII 1925 r.*, s. 21.
\(^{98}\) Tamże, F. 227, Ap. 1, B. 25, s. 76. *Pismo płk. B. Popowicza dowódcy I Dywizji Piechoty Legionowej z 13 VI 1925*, s. 27.
\(^{99}\) *Okólnik z 16 XII 1929 r. KOSW w sprawie prenumeraty czasopisma “Wychowanie Fizyczne”*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1930, nr 1, s. 8.
\(^{100}\) Zmiany, jakie dopuszczało Ministerstwo WRiOP w 1931 r., były następujące: 1) białą koszulkę trykotową można było zastąpić bluzeczką płócienną z krótkim rękawkiem okrywającą pachy ćwiczącej. Bluzeczka powinna być sporządzona z polskiego płótna jedwabnego, długość jej od pasa w dół wynosić powinna 20 cm – pas i laminowania niebieskie. 2) Dopuszczalne są szarawarki koloru czarnego, długość szarawarków 10 cm ponad kolana, szerokość u dołu 40 cm lekko nadmarszczone, ściągnięte nad kolanami na gumę (zmiany te zalecał podsekretarz stanu w Ministerstwie WRiOP Kazimierz Pieracki). Zob. *Okólnik MRWiOP z 17 XI 1931 r. w sprawie strojów do ćwiczeń dziewcząt*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 1, s. 4.
ćwiczenia polowe\textsuperscript{101}. Wileńska była miejscem pierwszych Ogólnopolskich Zawodów Młodzieży Szkolnej w Sportach Zimowych. Odbyły się one 10–13 stycznia 1935 roku pod patronatem wicekuratora OSW Kazimierza Szelagowskiego. Przeprowadzono je na terenie Parku Sportowego Młodzieży Szkolnej im. gen. Żeligowskiego w Wilnie oraz na jeziorach i wzgórzach, w okolicy Trok. W zawodach wzięły udział reprezentacje młodzieży z następujących okręgów szkolnych: krakowskiego, lubelskiego, lwowskiego, łuckiego, poznańskiego, wileńskiego i warszawskiego. Program zawodów przewidywał: jazdę figurową na łyżwach, wyścig na nartach i rozgrywki w hokeja\textsuperscript{102}.
Szkolny ruch sportowy od 1936 roku był obszernie komentowany na łamach Dziennika Urzędowego KOSW, gdzie znajdujemy liczne doniesienia i decyzje związane z tą działalnością. W 1936 roku odbyła się rekordowa ilość zawodów i rozgrywek szkolnych w wielu dyscyplinach sportowych. Od połowy lat trzydziestych Kuratorium OSW zalecało szkołom średnim sporty obronne \textit{W celu jak najszerzego krzewienia oraz racjonalnego uprawiania sportu strzeleckiego, jako sportu obrony narodowej, posiadającego specjalne znaczenie}\textsuperscript{103}. Organizatorem tych zajęć miały być szkolne koła sportowo-strzeleckie, obejmujące uczniów wszystkich klas, a także nauczycieli. Nad bezpieczeństwem mieli czuwać opiekunowie kół w kontakcie z placówkami PW, które zapewniały sprzęt i obsługę zawodów. W celu upowszechnienia strzelectwa i rozbudzenia rywalizacji sportowej Kuratorium zalecało, by pod koniec każdego roku szkolnego przeprowadzać zawody wewnętrzszkolne przygotowujące do mistrzostw Okręgu Szkolnego Wileńskiego\textsuperscript{104}. Zawody takie z dużym rozmachem przeprowadzono 31 maja 1936 roku. Nagrody i dyplomy wręczał kurator OSW i generał Okręgu Wojskowego w obecności władz sportowych, prasy, organizacji strzeleckich, nauczycielstwa i rodziców\textsuperscript{105}. W szkołach średnich duże
\begin{footnotesize}
\textsuperscript{101} \textit{Okólnik KOSW z 18 XI 1936 r. w sprawie przysposobienia wojskowego w klasie IV gimnazjum ogólnokształcącego}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 12, s. 289.
\textsuperscript{102} Reprezentacja Okręgu Wileńskiego zajęła V miejsce w hokeju; IV miejsce w jeździe figurowej zajęła Janina Pudłowska z Grodna, wśród mężczyzn III miejsce zajął Sergiusz Mysowski także z Grodna; w biegu narciarskim na 10 km trzy pierwsze miejsca zdobyli zawodnicy Okręgu Wileńskiego: Henryk Aleksandrowicz, Jerzy Pietrow, Arwid Hansen, w punktacji zespołowej Okręg Wileński zdobył 15 punktów, Okręg Lwowski 4 i Okręg Lubelski 2 punkty; w narciarskim wyścigu drużynowym na 8 km I miejsce zajęła drużyna Okręgu Wileńskiego w składzie: H. Aleksandrowicz, A. Hansen, J. Pietrow (wszyscy z Wilna), drugie miejsce zajęła reprezentacja Lwowa i trzecie Krakowa. W ogólnej punktacji zawodów reprezentacja Okręgu Wileńskiego zajęła III miejsce z 28 punktami za Krakowem (36) i Lwowem (34). Zob. \textit{Pierwsze Ogólnopolskie Zawody Młodzieży Szkolnej w Sportach Zimowych w Wilnie}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1935, nr 1–2, s. 7–9.
\textsuperscript{103} \textit{Okólnik KOSW z dnia 13 II 1936 r. w sprawie organizacji sportu strzeleckiego w szkołach}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 3, s. 64.
\textsuperscript{104} Tamże. (Regulaminy zawodów między innymi przewidywały: Zawody wewnętrzne – korzystanie z broni i amunicji produkcji polskiej, odległość 30 m (kbks), postawa leżąca, prawo udziału mają wszyscy członkowie koła, tarcza 50x10, 3 strzały próbne i 10 ocenianych w ciągu 10 min., zawody indywidualne i zespołowe (3 osobowe reprezentacje klas). Zawody międzyszkolne – zasady ogólne j/w, odległość 50 m, drużyny 5 osobowe, tarcza 50x20, 5 strzałów próbnych i 2 serie po 10 strzałów ocenianych, czas 15 min. Przewidywano także strzelanie do „figur bojowych” (popiersie) po 10 strzałów (bez próbnych). Zwycięscy zespoły otrzymywały puchar przechodni Kuratora OSW i za strzelanie do „figur bojowych” puchar dowódcy Korpusu WP. Nagrody w zawodach wewnętrznych miały fundować Koła Sportowe i dyrekcje szkół).
\textsuperscript{105} Drużynowo puchar przechodni gen. Okręgu WP zdobyło Gimnazjum Kupieckie w składzie: Józef Kirol, Zdzisław Jeleniewski, Kazimierz Suboczewski, Leon Miadzielec, Stanisław Penda. Puchar przechodni Kuratora OSW zdobył zespół Gimnazjum A. Mickiewicza w składzie: Tadeusz Wawrzyński, Zdzisław Piekarski, Leon Rakowski, Waclaw Pietkiewicz, Walenty Krepski (Zob. \textit{Wychowanie fizyczne}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 4, s. 154.).
znaczenie przykładowo do sportów wodnych. W połowie września 1936 roku na Przystani Wioślarskiej w Wilnie odbyły się (z udziałem 16 szkół) wyścigi wioślarskie i kajakowe. Kilka dni później, 18–19 września, na jeziorach trockich przeprowadzono międzyszkolne regaty żeglarskie z udziałem 56 zawodników. We wrześniu (22–23) zorganizowano tur-niej tenisa ziemnego dla 38 uczniów i 2–3 października międzyszkolne zawody lekkoatle-tyczne o mistrzostwo szkół średnich, w których startowało 99 młodych sportowców.
Zagadnienia rekreacji, zdrowia i sprawności fizycznej były stałym punktem obrad konferencji nauczycielskich. Poruszano tam sprawy sportu szkolnego, zawodów, do-kształcania nauczycieli, hospitacji lekcji, budowy obiektów sportowych, kursów narciar-skich. W czasie jednej z konferencji zrodził się projekt powołania do życia „Klubu Spor-towego Młodzieży Szkolnej”. Kuratorium OSW w roku szkolnym 1937/38 zamierało także wprowadzić do programów szkolnych obowiązkowe zajęcia PW. Chodziło bowiem o to, aby Życie szkolne było tak zorganizowane, by młodzież przygotować nie tylko do czynnej obrony Państwa, ale i do wzmacnienia Jego siły. Przysposobienie wojskowe miało więc być ściśle powiązane z wychowaniem i sportem szkolnym. Uważano bo-wiem, że W wychowaniu fizycznym i sportowym tylko to jest wartościowe, z czego korzy-stać może przysposobienie wojskowe. Sport bowiem stał się funkcją ogólno-publiczną. Funkcję tę miały spełniać takie dyscypliny sportowe, jak: strzelectwo, szermierka, sporty motorowe, kolarstwo, sporty wodne i zimowe, lekkoatletyka i gimnastyka. Na-bierały także znaczenia kursy pilotażu, które gorąco wspierał kurator M. B. Godecki. Zwracając się do dyrektorów szkół średnich, zlecał: Podkreślając jeszcze raz ważność tej sprawy dla obrony państwa i duże koszty szkolenia, które nie mogą być marnowane przez niewłaściwy dobór kandydatów, proszę dyrekcję szkół o jak najbardziej staranny dobór młodzieży.
Mniej kosztowny okazał się przeprowadzony 26–27 lutego 1938 roku III Zimowy Marsz Narciarski Zułów – Wilno, zorganizowany ku czci Marszałka Józefa Piłsudskiego. W marszu po raz pierwszy brała udział młodzież szkolna, która bieg ten na trasie 86 km odbywała w 10 etapach sztafetowych. Zespoły szkolne składały się z 10-osobowych drużyn, których start zaczynał się w Zułowie, miejscu urodzin marszałka J. Piłsudskiego. W biegu uczestniczyło 13 drużyn szkolnych (8 z Wilna i 5 z innych miast Wileńszczyzny), którym kurator Godecki wręczył symboliczne woreczki z ziemią zułowską,
---
106 *Wychowanie fizyczne*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 11, s. 273. (Zawody obejmowały konkurencje: 100 m, 4x100 m, 1500 m, skok wzwyż, w dal i o tyczce, rzut granatem, dyskiem i pchnięcie kulą. Zawody wygrała Państwowa Szkoła Techniczna przed Szkołą Handlową i Gimnazjum im. Z. Augusta.)
107 W okresie ferii Bożego Narodzenia planowano kursy dla młodzieży i w dniach 2–10 stycznia dla nauczycieli w: Grodnie (30 uczestników), Stolpcech (30), Krewie (35), Oszmianie (35), Miadziele (25), Słonimie (30), Wilejce (30), Wołożynie (30), Wilnie (60). Zob. *Wychowanie fizyczne*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 1, s. 29–30).
108 *Komunikat KOSW w sprawie szkół średnich*, w: tamże, 1937, nr 4, s. 154; *Konferencja okręgowa dyrektorów szkół średnich ogólnokształcących i zakładów kształcenia nauczycieli*, w: tamże 1937, nr 6–7, s. 231.
109 Tamże, s. 231. Główne cele, jakie zamierzano realizować na zajęciach PW: młodzież męska – wyrobienie podstawowych cnót żołnierskich, praktyczne stosowanie nabytych wiadomości w obronie kraju, ćwiczenie sprawności wojskowej. Młodzież żeńska – wyrobienie poczucia podstawowego obowiązku obrony państwa, praktyczne stosowanie nabytych wiadomości w obronie kraju, ćwiczenie sprawności technicznych, wojskowych służb pomocniczych w ratownictwie sanitarnym, łączności i obronie przeciwlotniczej i gazowej.
110 *Okólnik Kuratora OKSW z 15 II 1938 r. w sprawie kandydatów do obozów szybowcowych pw*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 3, s. 78.
przekazywaną z etapu na etap, aż do samego Wilna\textsuperscript{111}. Jeszcze 5 marca 1939 roku udało się przeprowadzić międzyszkolne mistrzostwa narciarskie w Nowej Wilejce. Program zawodów obejmował następujące konkurencje: bieg patrolowy ze strzelaniem na trasie 9 km i bieg indywidualny na 6 km. Nadzór nad konkurencjami strzeleckimi sprawowali wojskowi z 85 pułku piechoty Strzelców Wileńskich. Każda szkoła zgłosiła po dwa zespoły do biegu patrolowego i po 8 zawodników do biegu indywidualnego, a zwycięzcy otrzymywali cenne nagrody i dyplomy\textsuperscript{112}.
Jeszcze pod koniec lat trzydziestych starano się rozszerzyć akcję szkoleniową dla nauczycieli. W tym celu zamierzano w 1939 roku przeprowadzić 5 kursów wychowania fizycznego (wszystkie w dniach od 21–31 VIII) w: Augustowie, Nowych Trojakach, Lidzie, Nowogródku i Wołożynie\textsuperscript{113}. Przygotowania do akcji letniej w dniach od 28 lutego do 10 marca 1939 roku wizytował w Wilnie Marian Krawczyk, ministerialny wizytator wychowania fizycznego. Odwiedził on licea pedagogiczne w Trokach, Grodnie, Suwałkach, Baranowicach i Wilnie. Na zakończenie przeprowadził konferencję informacyjną z udziałem opiekunów organizacji młodzieżowych i nauczycieli wychowania fizycznego, na której omawiano zadania wynikające z nowej sytuacji, jaka powstała w kraju i Europie\textsuperscript{114}.
7. \textbf{Kola krajoznawczo-turystyczne}. Koła krajoznawcze swój rozwit zawdzięczają głównie nauczycielom pasjonującym się turystyką i krajoznawstwem oraz inicjatywie Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK)\textsuperscript{115}. Początków krajoznawstwa wśród młodzieży szkolnej doszukujemy się już na początku lat dwudziestych, ale dopiero gdy w 1926 roku przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego utworzono Komisję do spraw turystyczno-krajoznawczych, praca nabrała bardziej profesjonalnego charakteru. Prowadzona była pod hasłem „Poznaj swój kraj, Ojczyźnie służ”. Cel ten zamierzano osiągnąć przez: 1) ujęcie w system organizacyjny i wychowawczy ruchu turystyczno-krajoznawczego młodzieży szkolnej; 2) opracowanie programów, instrukcji i regulaminów dla wycieczek szkolnych; 3) budowę domów wycieczkowych oraz szkolnych ośrodków turystyki wodnej; 4) organizowanie schronisk noclegowych na szlakach turystycznych; 5) wydawanie każdego roku szkolnego informatora wycieczkowego\textsuperscript{116}.
Środkami prowadzącymi do realizacji wytyczonych zadań miały być: wycieczki, zjazdy, obozy krajoznawcze, wystawy i wieczornice. W trosce o wypełnienie tych
\begin{footnotesize}
\begin{enumerate}
\item I dzień zawodów: Zułów – Powiewiórka 7 km, Powiewiórka – Podbrodzie 6 km; Podbrodzie – Jedlinowo 6 km; Jedlinowo – Różyszki 11 km; Różyszki – Czerwony Dwór 10 km; Czerwony Dwór – Niemenczyn 6 km. II dzień zawodów: Niemenczyn – Sakiszki 12 km; Sakiszki – Ważówka 11 km; Ważówka – Sadele 6 km; Sadele – Wilno 11 km. (Zob. \textit{Udział młodzieży szkolnej w marszu narciarskim. Zułów–Wilno}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 4, s. 146).
\item Tamże; \textit{Szkolne mistrzostwa narciarskie w Nowej Wilejce}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 4, s. 129.
\item Wszystkie kursy sportowe w 1938 r. planowano w okresie od 23 VI do 2 VII br. w: Wołożynie, Wilejce, Słonimie, Sejnach, Głębekiem, Braszlawiu. (Zob. \textit{Kursy wakacyjne wychowania fizycznego}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 5, s. 163 i 165). \textit{Kursy wychowania fizycznego}, w: tamże 1939, nr 5, s. 173.
\item \textit{Wychowanie fizyczne}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 4, s. 129.
\item \textit{Zwiedzanie Muzeum Pedagogicznego w Wilnie}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1930, nr 7–8, s. 208; \textit{Podziękowanie}, w: tamże 1935, nr 7, s. 57; \textit{Okólnik Ministerstwa WRiOP w sprawie kół krajoznawczych młodzieży szkolnej}, w: tamże 1935, nr 12, s. 183.
\item Zob. \textit{Rozwój szkolnych schronisk wycieczkowych na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego w latach 1932–1936}, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 133.
\end{enumerate}
\end{footnotesize}
planów treśćia Kuratorium OSW w roku szkolnym 1931/32 wydało specjalny okólnik w sprawie wzmożenia akcji wycieczkowej. Kurator zwracając się do nauczycieli, w sposób bardzo zdecydowany pisał: Wzywam Nauczycielstwo szkół powszechnych państwowych i prywatnych oraz P. Inspektorów Szkolnych do zwrócenia większej uwagi w planie tegorocznej pracy na organizowanie wycieczek szkolnych\textsuperscript{117}. Kurator polecał każdej szkole, w porozumieniu z młodzieżą i rodzicami, opracować plan akcji wycieczkowej. Zadanie to miał ułatwić „Informator wycieczkowy dla szkół i młodzieży szkolnej”, w którym zamieszczano wiele informacji oraz praktycznych wskazówek dla młodzieży i organizatorów turystyki szkolnej. Niezależnie od wycieczek objętych programem nauczania kurator zachęcał do zwiedzania miejscowości o znaczeniu historycznym oraz ciekawych pod względem krajobrazu. Zobowiązywał także nauczycieli, by cała młodzież kończąca szkołę powszechną odbyła wycieczkę do Wilna\textsuperscript{118}. W roku 1932, gdy powołano przy Kuratorium Wileńskim Komisję Wycieczkową, akcja ta przybrała bardziej zorganizowane formy. Zwrócono szczególną uwagę na modernizację istniejących i budowę nowych schronisk wycieczkowych, utworzono specjalny „Fundusz Domów Wycieczkowych”\textsuperscript{119}. Coraz częściej odbywano wycieczki nad morze do Gdyni, do Warszawy oraz rejsy statkiem z Warszawy do Płocka, Torunia, Grudziądza, a nawet do Gdańska i Gdyni. Zachęcano też do zwiedzania zabytków i miejsc historycznych w sąsiednich województwach\textsuperscript{120}.
W planach wycieczkowych kół krajoznawczych uwzględniano także obozy wakacyjne i kolonie letnie. Bazą dla nich miały być wytypowane przez Kuratorium szkoły znajdujące się w atrakcyjnych miejscowościach. Listę takich placówek przekazano zainteresowanym szkolom i instytucjom zajmującym się organizacją wypoczynku dla dzieci i młodzieży. Ponadto Ministerstwo WRiOP uzyskało 75% zniżki na przejazdy wakacyjne dla zorganizowanych grup wycieczkowych. Ministerstwo Komunikacji wprowadzało wiele innych udogodnień dla młodzieży szkolnej, dostosowując do tego odpowiednie wagony i trasy przejazdów. Zniżkę 60% na okres wakacji wprowadziła również Żegluga
\textsuperscript{117} Okólnik Kuratora Okręgu Szkolnego Wileńskiego z dnia 17 października 1932 r. w sprawie wzmożenia akcji wycieczkowej, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 11, s. 387.
\textsuperscript{118} Tamże, s. 386. (O roli, jaką w Kuratorium OSW przykładało do wycieczek krajoznawczych, może świadczyć obowiązkowa sprawozdawczość, jaką należało przedłożyć władzom oświatowym. W roku szkolnym 1931/32 obejmowała ona następujące punkty: szkic trasy wycieczki, wykaz zwiedzanych miast, termin wycieczki, liczebność grupy, z jakich klas są uczniowie, nazwisko kierownika wycieczki, kosztyorys wycieczek, źródła finansowania, rodzaj noclegów, organizacja wyżywienia, środki lokomocji, powstałe trudności. Opis taki należał do przedstawić na wszystkie odbyte wycieczki (na osobnych kartkach), które trwały dłużej niż jedna dobę, bez względu na liczbę uczestników. Plan kolejnej akcji wycieczkowej na rok następny należał do nadesłać do 1 XII 1932 r.).
\textsuperscript{119} W roku 1932 na terenie Kuratorium KOSW było 13 schronisk wycieczkowych z 210 miejscami noclegowymi, w 1933 było ich 15 z 300 miejscami, w 1934 przybyło jedno schronisko i 180 miejsc noclegowych, a w 1935 liczba ta wzrosła do 21 i 620 miejsc noclegowych. Największy ruch wycieczkowy w schroniskach odnotowano w 1935 roku: w Wilnie w schronisku zatrzymało się 4070 osób (bez noclegów) i 13749 skorzystało z noclegów, w schronisku w Naroczy 1264 i noclegów 8323, w Grodnie 930 i 1274, Augustowie 819 i 1272, nad Wigrami zatrzymało się 783 i nocowało 409 osób. Spośród korzystających w roku 1935 ze schronisk młodzieżowych na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego 80,40 % stanowiła młodzież szkolna, w tym 35,13% to szkoły powszechne, 49,12% szkoły średnie ogólnokształcące, 7,11% szkoły zawodowe, 8,64% seminaria nauczycielskie (zob. Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 134).
\textsuperscript{120} Zob. Wycieczka wileńska do Gdyni; Wycieczko krajoznawcze po województwach: wileńskim, białostockim, nowogródzkim; Kurs krajoznawczy o Wilnie; Nauczycielski kurs żeglarski nad jeziorem Narocz; Propagandowy spływ kajakowy na trasie Narocz – Wilno, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 141–142.
Rzeczna „Vistula”, której statki kursowały na Wiśle od Sandomierza do Gdańska. Zniesiono natomiast dotychczasowe ulgi na paszporty i wizy zagraniczne, które wyjątkowo młodzież szkolna mogła nabywać nawet bezpłatnie. Niejako w zamian, w 1936 roku, wprowadzono zapis w legitymacjach szkolnych upoważniający do zniżek kolejowych według ustalanych ulg taryfowych, co ułatwiło podróże indywidualne i rodzinne\(^{121}\).
W trosce o dalszy rozwój turystyki szkolnej podjęto rozbudowę schronisk wycieczkowych. Zapoczątkowano ją w 1932 roku w Wilnie i Trokach i kontynuowano w 1934 w Augustowie, Grodnie i nad Naroczą. W 1935 roku Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego przystąpiło do budowy schroniska i wodnej przystani w Wilnie i domu wycieczkowego nad jeziorem Narocz. Planowano też budowę schroniska i przystani wodnej w Stolpcach. W kolejnych latach zamierzano rozpoczynać budowę szkolnych obiektów turystycznych w: Druskiennikach, w puszczy Rudnickiej, Horodyszczach, Słonimie, Grodnie i Michaliszkach nad Wilią oraz stanicy wodnej nad Naroczą. Ta ostatnia miała pełnić bazę wypadową dla wycieczek szkolnych przybywających w te okolice i zamierzających odbyć dalsze wyprawy piesze oraz spływy kajakowe rzekami Naroczanką i Wilią. Schronisko mogło pomieścić około stu osób. Jak wynikało z doniesień Kuratorium OSW, największy rozwój szkolnych schronisk wycieczkowych na obszarze Okręgu Wileńskiego przypadał na lata 1932–1936. W tym czasie z tych obiektów skorzystało: w 1932 roku 4588 osób (nocowało 14059), w 1933 roku korzystało 8577 (nocowało 15213) osób, w 1934 odnotowano 11411 wycieczkowiczów (noclegów 26169) i w 1935 roku schroniska odwiedziło 10760 osób (nocowało 33108). Władze oświatowe z dumą stwierdzały: *Szkolna akcja turystyczno-krajoznawcza jest wyrazem troski władz szkolnych o wychowanie fizyczne i obywatelskie młodzieży*\(^{122}\).
Perspektywy dalszej rozbudowy młodzieżowych schronisk wycieczkowych nie zapowiadały się optymistycznie, gdyż po otrzymanej w 1934 roku na ten cel dotacji w wysokości 19000 zł w kolejnych trzech latach zmniejszono tę sumę do 11000, 6700 i 6500 zł. Sytuację poprawiły wpływy własne ze schronisk, których roczny budżet wynosił około 40 tysięcy złotych. Komisja apelowała więc do kierowników szkół na Wileńszczyźnie o dalszy rozwój i zakładanie szkolnych kół krajoznawczych\(^{123}\). Kuratorium zadbało również o opiekunów kół krajoznawczych, organizując im atrakcyjne kursy, wycieczki szkoleniowe, spływy kajakowe, rejsy żeglarskie i zawody sportowe. Zalecano też, by każdego roku urządzać wycieczki szkolne do: Białowieży, Częstochowy, Gdyni, Katowic, Krakowa, Krynicy, Łodzi, Torunia, Warszawy, Wieliczki, Zakopanego,
---
\(^{121}\) *Ulgi kolejowe a kolonie letnie; Lokale szkolne na kolonie i letniska; Zniżka taryfowa dla młodzieży szkolnej przy wycieczkach Wisłą*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1932, nr 6, s. 178–179; *Wagony dla wycieczek szkolnych*, w: tamże 1932, nr 12, s. 437; *Okólnik MWRIOP z 22 listopada 1931 r. w sprawie ograniczenia w wydawaniu ulgowych paszportów zagranicznych*, w: tamże 1932, nr 1, s. 6; *Ulgi przejazdowe dla młodzieży szkolnej*, w: tamże 1935, nr 12, s. 198–199; *Okólnik KOSW z 18 listopada 1936 r. w sprawie legitymacji szkolnych i ulg kolejowych dla młodzieży szkolnej*, w: tamże 1936, nr 12, s. 289–292.
\(^{122}\) *Rozwój szkolnych schronisk wycieczkowych na terenie Okręgu Szkolnego Wileńskiego w latach 1932–1936*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 5, s. 133–134.
\(^{123}\) Komisja Wycieczkowa KOSW polecała, by informacje o szkolnych kołach krajoznawczych zawierały następujące dane: nazwa szkoły i miejscowość, rok założenia koła, liczba członków, plan pracy koła na każdy rok (zob. *Szkolne Koła Krajoznawcze*, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 3, s. 67; *Szkolne Schronisko Wycieczkowe w Wilnie*, w: tamże 1936, nr 6–7, s. 178).
a nawet na wyspę Bornholm\textsuperscript{124}. Natomiast w okresie jesienno-zimowym koła krajoznawcze poświęcały sporo czasu na działalność kulturalno-oświatową. Organizowano występy teatralne, konkursy pieśni ludowych i wiedzy o Polsce. Wszystko to potwierdzało, że dokonania krajoznawstwa i turystyki szkolnej w Okręgu Wileńskim były na bardzo wysokim poziomie i Mogły stanowić przykład innym Okręgom tak należycie ujętymi formami organizacyjnymi, jako też i wynikami pracy\textsuperscript{125}. Kurator, stwierdzając to, zachęcał do dalszej pracy, gdyż jego zdaniem: Wycieczki krajoznawcze wybitnie umożliwiają nauczycielstwu obserwację młodzieży poza murami szkoły i dają dużo sposobności do oddziaływania wychowawczego, a młodzież uczą na konkretnych i realnych przykładach organizacji zespołowych przedsięwzięć. Wycieczki krajoznawcze pogłębiają i uzupełniają w myśl obowiązujących programów wiedzę nabytą w szkole zwłaszcza zaś wiadomości z geografii, przyrody i kultury polskiej, a zmuszając do pokonywania trudności, wzmacniają tężyznę fizyczną przez zaprawianie do dłuższych marszów i znoszenia niewygód\textsuperscript{126}.
Każda szkoła działalność kół krajoznawczych dostosowywała do własnych planów dydaktyczno-wychowawczych. Uważano bowiem, że w ten sposób rozbudzi się w młodym pokoleniu umiłowanie do wędrowki po kraju ojczystym. Treści te można było znaleźć w miesięczniku „Orli Lot”, pismu uznawanym za organ prasowy szkolnych kół krajoznawczych. Zachęcało ono do uprawiania turystyki i zakładania szkolnych kół krajoznawczych\textsuperscript{127}. Kierując się tymi wskazaniami, Komisja Wycieczkowa Kuratorium za najważniejsze osiągnięcie i zadanie na przyszłość uznała rozwijanie wśród młodzieży szkolnej i nauczycielska chęci poznanowania kraju i umiłowanie go, oraz troskę i opiekę nad szkolnymi schroniskami wycieczkowymi\textsuperscript{128}. Znalazło to również odbicie na odbytej 9–10 grudnia 1938 roku w Wilnie pierwszej konferencji opiekunów kół krajoznawczych młodzieży szkolnej Okręgu Wilenskiego. Spotkanie odbyło się w siedzibie Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego z udziałem 32 opiekunów kół krajoznawczych\textsuperscript{129}. Konferencji – z ramienia Kuratorium OSW – przewodniczył naczelnik Lubojacki, który podkreślił,
\textsuperscript{124} Okólnik Kuratora OSW z 3 grudnia 1932 r. w sprawie konkursu na rysunek schroniska wycieczkowego i mapę dróg wodnych z jez. Narocz, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1933, nr 1, s. 10; Wycieczki, kursy i obozy nauczycielskie na Wileńszczyźnie w czasie wakacji letnich b.r., w: tamże 1935, nr 7, s. 55–56; Wycieczki do Warszawy, Łodzi, Katowic, Torunia, Gdyni i na wyspę Bornholm, w: tamże 1936, nr 3, s. 67; Wycieczki szkolne, w: tamże 1937, nr 4, s. 144.
\textsuperscript{125} Okręgowa konferencja nauczycieli wychowania fizycznego w Wilnie, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1936, nr 6–7, s. 162; Próba realizacji repertuaru „Teatru Ludowego” w szkole, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 4, s. 136.
\textsuperscript{126} Okólnik Kuratora Okręgu Szkolnego Wileńskiego do P.P. Inspektorów Szkolnych, Dyrektorów i Kierowników wszystkich szkół w Okręgu z dnia 20 VIII 1937 r., w: Dziennik Urzędowy KOSW 1937, nr 8–9, s. 261.
\textsuperscript{127} Tamże.
\textsuperscript{128} Akcja wycieczkowa w KOSW mogła być realizowana dzięki dalszemu rozwojowi schronisk szkolnych, których na dzień 1 stycznia 1938 roku było już 20 z 700 miejscami noclegowymi. Na terenie woj. białostockiego było 6 schronisk z 260 miejscami; w woj. nowogródzkim 6 schronisk z 120 miejscami i w woj. wileńskim 8 schronisk z 320 miejscami noclegowymi. Rok później przybyło jedno schronisko w woj. wileńskim, a liczba miejsc wzrosła do 910. (Zob. Sprawozdanie z działalności Komisji Wycieczkowej za rok 1937, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 3, s. 89–90, tamże 1939, nr 5, s. 183).
\textsuperscript{129} W konferencji wzięli udział przedstawiciele następujących miejscowości: Baranowicze 3, Dzisna 1, Grodno 1, Lida 1, Nieśwież 1, Nowogródek 1, Nowa Wilejka 1, Postawy 1, Słonim 1, Stolbce 1, Suwałki 2, Świšloč 1, Święciany 1, Wilejka 1, Wilno 15. (Zob. Konferencja opiekunów kół krajoznawczych młodzieży szkolnej w Wilnie, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 1, s. 11).
że w myśl obowiązujących zarządzeń należy na terenie szkół akcję krajoznawczą ożywić, rozwijać i pogłębić, wprowadzając właściwe metody pracy\(^{130}\). Wystąpienie to uzupełnił referat B. Cywińskiej, nauczycielski gimnazjum z Wilna, na temat Idea i zadania krajoznawstwa. Z treści referatu wynikało, że szkolne koła krajoznawstwa na Wileńszczyźnie istniały od 1922 roku. Tylko w Wilnie w 1938 roku działało 20 kół, które skupiały ponad tysiąc członków. Cywińska do głównych zadań tego ruchu zaliczyła: Poznawanie kraju, odnajdywanie nowych szlaków wycieczkowych, nawiązywanie kontaktów z ludem wiejskim, przez prowadzenie badań krajoznawczych i gospodarczych, otoczenie poszanowaniem ginących przejawów kultury duchowej i materialnej naszego ludu\(^{131}\).
Jeszcze 20 lutego 1939 roku odbyło się, pod przewodnictwem Mariana Bronisława Godeckiego, doroczne zebranie Komisji Wycieczkowej Kuratorium. W konferencji uczestniczyli opiekunowie szkolnych kół krajoznawczych, instruktorzy oświaty pozaszkolnej, inspektory i wizytatorzy szkolni, delegaci urzędów wojewódzkich, Związków Propagandy Turystyki i Ligi Morskiej i Kolonialnej z Białegostoku, Nowogródka i Wilna. Zwracając się do zebranych, kurator Godecki stwierdzał: Wycieczki podnoszą wartość obywatela przez rozwijanie w nim dzielności i sprawności, co powoduje zwiększenie wydajności w pracy codziennej i daje wychowanie obywatelsko-żołnierskie\(^{132}\). Zalecał też, aby dążyć do tego, by wędrówki stały się zjawiskiem masowym. Proponował, by wspólnie szukać sposobów wcielania w życie planów Komisji Wycieczkowej przewidzianych na rok 1939. Kończył swoje wystąpienie apelem: Pamiętajmy o tym, że tego rodzaju akcja spełnia doniosłą rolę propagandy polskości: każde dziecko wracające z wędrówki opowiada, niesie prawdę o Polsce, staje się propagatorem Jej piękna i wielkości wśród kolegów, rodziców i całego otoczenia\(^{133}\).
W planach na 1939 rok zamierzano zwiększyć liczbę szkolnych wycieczek do Gdyni, Warszawy i Wilna. Kuratorium Wileńskie wraz z Komisją Wycieczkową skierowało apel do wszystkich zainteresowanych, stwierdzając, że: 1) pożądany jest udział młodzieży w wycieczkach ze wszystkich szkół i oświaty pozaszkolnej; 2) w wycieczkach powinna brać udział nie tylko ta młodzież, której rodzice sami mogą opłacać koszty wycieczki; 3) w celu obniżenia kosztów podróży należy z każdego powiatu zebrać przynajmniej 600 kandydatów na wyjazd; 4) postanowiono wystąpić o uruchomienie specjalnych pociągów na wycieczki do Gdyni, Wilna i Warszawy. W ten sposób każdy powiat mógłby sam zorganizować „pociąg szkolny” do najciekawszych zakątków Polski. Przewidywano, że w okresie wakacyjnym w 1939 roku 15 tys. młodzieży weźmie udział w wycieczkach szkolnych\(^{134}\). Jak się okazało, wakacje te były ostatnimi w II Rzeczpospolitej i kończyły dwudziestoletni okres szkolnictwa polskiego oraz zajęć pozalekcyjnych na Wileńszczyźnie.
---
\(^{130}\) Chodziło o zarządzenia Ministerstwa WRIOP z dnia 8 VII 1937 r. Nr 66 oraz Okólnik Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego Nr 102 z 20 VIII 1937 r. w sprawie działalności Szkolnych Kół Krajoznawstwa.
\(^{131}\) Konferencja opiekunów kół krajoznawczych młodzieży szkolnej w Wilnie, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1938, nr 1, s. 11.
\(^{132}\) Szkolna akcja wycieczkowa w Okręgu Szkolnym Wileńskim w roku 1938, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 5, s. 180.
\(^{133}\) Tamże, s. 181.
\(^{134}\) Wytyczne w sprawie organizowania wycieczek szkolnych do Wilna, Warszawy i Gdyni, w: Dziennik Urzędowy KOSW 1939, nr 4, s. 137.
BARBARA KUBIS
Opole
PRZEŻYCIA LUDNOŚCI POLSKIEJ NA KRESACH WSCHODNICH II RZECZYPOSPOLITEJ W OKRESIE OKUPACJI RADZIECKIEJ
Podejmując problem prezentacji dramatycznych wydarzeń towarzyszących okupacji znaczej części ziem polskich w okresie II wojny światowej przez władze radzieckie, skoncentrowałam się na zbiorowisku ludzi, którzy na określonym terenie jej podlegali. Ważnym aspektem tej prezentacji jest wydobywanie z zapomnienia przeżyć mieszkańców Kresów Wschodnich, szczególnie doświadczonych w minionym stuleciu. Analizując je, natrafiałam na przekazy tragiczne, a z drugiej strony sentymentalne i niezwykle sugestywne, które, choć zestawione po latach, oddają stan emocjonalny piszących. Poza interpretacją faktów historycznych ważne jest, by te czynniki były również pomocne przy wyciąganiu pouczających wniosków\(^1\). Drogą do realizacji tych zamierzeń jest w tym kontekście przedstawienie wybranych przeżyć Polaków w czasie II wojny światowej w zapisie literatury dokumentu osobistego\(^2\).
Zainteresowanie polskiej historiografii problematyką Kresów Wschodnich wskazuje, jak ważny był ten obszar II Rzeczypospolitej w naszych dziejach. Uwagę badaczy przyciąga szczególnie okres II wojny światowej, pełen dramatycznych wydarzeń, które miały miejsce w związku z prowadzoną polityką radzieckiego okupanta, masowymi wysiedleńciami i przemieszczaniami ludności polskiej z tych ziem oraz zmieniającą się stopniowo pod wpływem nacjonalistycznych hasel postawą znaczej części ludności ukraińskiej. Współczesne refleksje odnoszące się do tej tematyki ujawniają nadal różnorodne reminiscencje historyczne, które nawarstwiły się przez wieki i były związane z całokształtem nielatwych i skomplikowanych stosunków narodowościowych mających olbrzymi wpływ na miejscowe społeczności lokalne, w tym także nawet bardzo bliskie, sąsiedzkie.
W kwestii dziedzictwa kresów nadal potrzebny jest szeroki dialog ponad podziałami politycznymi w Polsce (jak pokazał to projekt Muzeum Kresów Wschodnich) i na
---
\(^1\) J. Kieniewicz, *Kresy jako przestrzeń europejska*, w: *Dziedzictwo kresów – nasz wspólne dziedzictwo?*, red. J. Purchla, Kraków, Wydawnictwo Międzynarodowego Centrum Kulturalnego, 2006, s. 14.
\(^2\) Szerzej na temat tego pojęcia: B. Kubis, *Poznawcze i kształcące walory literatury dokumentu osobistego*, Opole, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2007.
Ukrainie (sprawa pomników upamiętniających zbrodnicze działania powstańczej armii i problem kombatantów). Tylko konsekwentne dążenie do prawdy historycznej bez zakazów wynikających z tzw. poprawności politycznej może uratować szeroko rozumiane dziedzictwo tych ziem, dziś przecież prawie wspólne, europejskie. Myślenie kategorią dialogu kultur pozwala mieć nadzieję na pełniejsze przywracanie pamięci o polskich Kresach Wschodnich.
Kresy to styk języków, kultur, a także mozaika religii i systemów wartości. Z tego względu obszar ten jest traktowany jako wyłączne dziedzictwo kilku wspólnot narodowych. Polskiej pamięci o kresach nie potrzebujemy się wyrzekać, ponieważ w dążeniu do prawdy o dziedzictwie sentyment wcale nie musi przesłaniać realiów naukowych\(^3\). Nie wdając się w daleko idące rozważania nad znaczeniem pojęcia „kresy”, rozumiemy je jako wschodnie obszary państwa polskiego, w skład którego wchodziły w minionych wiekach ziemie ukraińskie, litewskie, białoruskie\(^4\). Było to rozległe terytorium, bardzo urozmaicone geograficznie, piękne i atrakcyjne krajobrazowo.
Zainteresowanie przeżyciami Polaków na Wschodzie, choć istniało w zawałowanej postaci przez lata powojenne ze względu na stosunki polityczne z ówczesnym sąsiadem – Związkiem Radzieckim, ujawniło się ze szczególną siłą po przemianach politycznych przełomu lat 1989/1990. Świadczy o tym badania podjęte nie tylko w zakresie historii, ale także w wielu innych dyscyplinach naukowych\(^5\). Analizowana w niniejszym artykule literatura dokumentu osobistego powstawała najczęściej w kregach ziemiańskich, inteligenckich i arystokratycznych, sporadycznie wspomnienia pisali chłopi i robotnicy. Autorzy wspominają swoje rodziny, czas nauki i inne zajęcia. Niekiedy idealizują obraz przeszłości, bywają bezkrytyczni, subiektywni. Trzeba jednak pamiętać, że u mieszkańców Kresów Wschodnich poczucie świadomości narodowej było niezwykle głębokie. To dom rodzinny, w okresie zaborów i prześladowań polskości, stał się ośrodkiem wychowania patriotycznego, kontynuowania tradycji narodowych. W zapisie wspomnieniowym czytamy:
Nie powinno się wstydzić uczuć i chować ich na dnie serca, bo tyle mogą dać szczęścia innym [...] Są ludzie, którzy nie okazują najintymniejszego wnętrza, ale odczuwają potrzebę sformułowania siebie, wyrzucenia na zewnątrz wszystkiego, co w głębi istnieje i gromadzi się z upływem czasu\(^6\).
Autorzy pamiętników piszą, że na Kresach pachniało historią, czuło się sienkiewicowski powiew\(^7\). Były rzeczy i sprawy, których utajony nurt przeczuwano, ale nade
---
\(^3\) Por. J. Kieniewicz, *Spotkanie Wschodu*, Gdańsk, Wydawnictwo „Novus Orbis”, 1999, s. 120–151.
\(^4\) Termin „kresy” w potocznym rozumieniu kojarzy się ze wschodnimi obszarami II Rzeczypospolitej. Gdy konieczne jest wskazanie odmiennego znaczenia tego terminu, używa się dodatkowo określenia, np. Kresy Południowo (Północno)-Wschodnie. Zob. S. Ciesielski, *Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej i problemy identyfikacji narodowej*, w: *Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1931–1948*, red. S. Ciesielski, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003, s. 9; P. Eberhardt, *Przemiany narodowościowe na Litwie*, Warszawa, nakładem „Przeglądu Wschodniego”, 1997, s. 9.
\(^5\) Szerzej na ten temat: M. Stopikowska, *Polacy z kraju wobec Polaków ze Wschodu. Oczekiwania, złudzenia, rzeczywistość*, w: *Nadzieje, złudzenia, rzeczywistość. Studia z historii Polski XX wieku*, red. W. Hładkiewicz, M. Szczepiński, Gorzów Wielkopolski, Wydawnictwo AWF – filia w Gorzowie Wielkopolskim, 2004.
\(^6\) D. Koral, *Wydzieliczenci*, Warszawa, Wydawnictwo „Twój Styl”, 1997, s. 117.
\(^7\) K. Pruszyński, *Wspomnienia, reportaże, artykuły*, t. 1, Warszawa, Wydawnictwo „Twój Styl”, 2000, s. 56.
wszystko była świadomość, że przeszłość Rzeczypospolitej jest własną kresową przeszłością. Od tej przeszłości, tamtej rzeczywistości trudno uciec, choć – jak pisał Czesław Miłosz – bardzo chciałoby się „złamać kod” historii powszechnej\(^8\). Posiadanie kresów jawiło się jako warunek wielkości i trwania bytu narodowego.
Szeroko rozumiana historia, o czym warto pamiętać, niesie ze sobą też potencjał negatywny, ten przenoszony z pokolenia na pokolenie, z rodziców na dzieci, najczęściej automatycznie i bezrefleksyjnie. Trzeba więc i z tego względu podejmować świadomą pracę i stosując różne metody kształtowania świadomości społecznej, wykorzystywać ów potencjał dla celów pozytywnych\(^9\).
Historie indywidualne, takie właśnie jak losy bohaterów tej publikacji, dają nam tzw. doświadczenie przeszłości, to znaczy bezpośrednie do niej zbliżenie, jej odczuwanie, wnikanie w myśli i przeżycia konkretnych ludzi\(^10\). We wspomnieniach istotne jest to, jak wielka historia przekłada się na życie codzienne ludzi w nią uwikłanych. To natomiast pozwala nam lepiej zrozumieć tę wielką historię i ujrzeć w niej ludzi takimi, jakimi byli lub jakimi pozostali. W tradycyjnej narracji opracowań historycznych\(^11\) nie mieszczą się takie indywidualne opisy losów ludzkich. Właśnie wspomnienia traktowane być mogą jako źródło nowych szczegółów, jako materiał ewentualnie potwierdzający fakty już znane.
Historia ogólna w sensie historycznej syntezy nie składa się przez proste dodawanie indywidualnych losów, które w swych uniwersalnych ramach i wartościach pozostają poza nią, jako mikrohistorie. Pojęcie to oznacza, zdaniem Jerzego Topolskiego, nowy nurt we współczesnej historiografii – narracji, opisującej zdarzenia „drobne”, codzienne a przez to „niehistoryczne”\(^12\). Istnienie tego mikrohistorycznego wymiaru dziejów, choć od dawna odczuwane przez czytelników książek pamiętnikarskich, nie było dotąd należycie doceniane.
Rekonstrukcja tła historycznego na podstawie dostępnych dokumentów i literatury przedmiotu ma istotne znaczenie dla zrozumienia kontekstu, zróżnicowanych wydarzeń zachodzących na omawianym obszarze. Sądzić można, że zestawienie interpretacji pamiętnikarskich z zasadniczymi uwarunkowaniami historycznymi stworzy możliwość relatywnie trafnego ukazania postaw Polaków w czasie okupacji radzieckiej.
II wojna światowa była dla Kresów Wschodnich strasznym kataklizmem. Dla poznania i zrozumienia właściwego jego sensu konieczne jest – z punktu widzenia przyjętych założeń metodologicznych i merytorycznych – przeprowadzenie pewnej systematyzacji w odniesieniu do wydarzeń na terenach polskich Kresów Wschodnich po wybuchu II wojny światowej.
W literaturze przedmiotu spotyka się rozmaita próby periodyzacji okupacyjnych problemów dotyczących byłych polskich terenów wschodnich. Na potrzeby niniejszego opracowania zostały wyodrębnione określone fazy, ze względu na operacje depolonizacji wobec polskiej ludności miejscowej:
---
\(^8\) C. Miłosz, *Zniewolony umysł*, Warszawa, Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 28.
\(^9\) *Kobiety wypędzone*, oprac. M. Weber, Zakrzewo, Wydawnictwo „Replika”, 2008, s. 33.
\(^10\) J. Topolski, *Trzy grosze historii*, w: K. Mańkowska, *Moja misja wojenna*, Warszawa, Wydawnictwo „Kopia”, 2003, s. 22.
\(^11\) Tamże.
\(^12\) Tamże, s. 21.
– inkorporacja ziem wschodnich do ZSRR, w wyniku agresji na Polskę 17 września 1939 r., wywózki i deportacje Polaków w okresie od zimy 1940 r. do 22 czerwca 1941 r.;
– okupacja niemiecka, trwająca od końca czerwca 1941 r. do początków 1944 roku i ponowne zajęcie Kresów Wschodnich przez Armię Czerwoną połączone z wymuszonymi przez władze radzieckie wysiedleniami Polaków trwającymi zasadniczo do 1946 r.
Armia Czerwona w rezultacie – jak mówiono – „wyzwoleńczego pochodu”, realizując postanowienia paktu z Niemcami z 23 sierpnia 1939 r., zajęła wschodnie obszary II Rzeczypospolitej. Polskie kresy w radzieckiej nomenklaturze przyjęto nazywać Zachodnią Ukrainą, Zachodnią Białorusią i okręgiem wilenskim. Linia rozgraniczająca strefy wpływów narodowych na terytorium byłego państwa polskiego została ostatecznie ustalona w radziecko-niemieckim traktacie o granicy i przyjaźni z 28 września 1939 r.\(^{13}\)
W odróżnieniu od Niemców władze radzieckie dążyły do uzasadnienia agresji i inkorporacji ziem polskich do ZSRR. Na początku listopada 1939 r. Rada Najwyższa ZSRR uznała zajęte terytoria za integralną część radzieckiego państwa, a mieszkańców za obywateli radzieckich. Konsekwencją pociągnął władz radzieckich była tzw. paszportyzacja, czyli zmuszanie każdego mieszkańca tych ziem do przyjęcia radzieckiego paszportu. Wymiana dokumentów odbywała się w napiętej atmosferze, równocześnie bowiem przeprowadzano rekrutację do Armii Czerwonej.
Wiadomość o ataku na Polskę 17 września 1939 r. przerzązała, nastroje przygnębienia pogłębiały jeszcze wieści o wycofywaniu się armii polskiej pod naporem wojsk radzieckich. Czytamy w dzienniku Wandy Marii Pasierbińskiej:
17 września
[…] Ciemno już było, kiedy wyjechaliśmy z Pohulanki. Na drodze w Wielkiej Gluszy ścisłk, wojska i taborów moc. […]
17 września
[…] humory poprawiły się nieco. Krótki odpoczynek. […] Aż tu nagle grom z jasnego nieba: bolszewicy idą!!! Wieść tę straszną przywiózł Masojada [miejscowy nauczyciel – przyp. B.K.], którego wysłał do nas kurator z podwodami i radą, byśmy wracali do Brześcia, gdzie dziś wkroczyli już Niemcy. Znaleźliśmy się między dwoma ogniami – w sytuacji bez wyjścia. W każdym razie trzeba jak najszybciej usunąć się z terenów zamieszkałych przez zbolszewizowaną ludność białoruską.
[…] I trwoga, i radość na przemian przenikają moje serce. Wracamy do domu!!! Lecz czy go zastaniemy? A jeśli nawet dom stoi, to czy ocaloło nasze mienie?
[…] Opuściliśmy Wielką Gluszę, nie wiedząc o tym, że następnego dnia przechodził tamtędy mój Tade[usz] jedyny ze swoim szwadronem […]
19 września
[…] Wszędzie cicho i pusto, nigdzie już nie widać naszych wojsk. Okropna świadomość, że już nie istniejemy, odbiera resztki sił. Jak to się stać mogło w tak krótkim czasie?\(^{14}\)
\(^{13}\) A. Glowacki, *Ocalić i repatriować*, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1994, s. 14–15.
\(^{14}\) W. M. Pasierbińska, *Od Ruska do Germańca*, oprac. P. Łysakowski, w: „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 12, s. 88.
Jeszcze tłily się resztki nadziei, Warszawa się broniła, powstał polski rząd w Paryżu, tworzyło się wojsko. Ludzie tłumnie zbierali się na ulicach, czekali na lepsze wieści, ale te nie nadchodziły. Pisze młoda kobieta:
22 września
W związku z tym znów popłoch. Przybiega rano Ciechowiczowa i namawia nas, byśmy wszystko zostawili i razem z wojskiem niemieckim przesunęli się za granicę Bugu, dopóki jeszcze nie jest zamknięta. Posterunki bolszewickie już są na ulicach, a postacie ich budzą grozę. [...] Oświadczam stanowczo, że się nie ruszam, na ziemiach naszych jeszcze wojna. Warszawa się broni. Mogę się więc znów znaleźć pod kulami – zdaję się więc na wolę Boga i stanowczo decyduję się pozostawić. [...] W południe odbyła się pod „województwem” „wielka uroczystość” zawieszania sztandaru bolszewickiego na miejscu swastyki przy dźwiękach hymnu obu naszych „przyjaciół”. Wojsko niemieckie opuściło już Brześć – granica zamknięta! Zamknięta! Zdawało się tak jak wieko trumny, z której wyjścia nie ma. [...] jeśli szkoły otworzą, będziemy zatrudnione. Ale jak będzie wyglądać praca w bolszewickiej szkole, nikt nie wie.
Karolina Lanckorońska swoje wspomnienia z czasów wojny rozpoczyna od opisu Lwowa i wkroczenia tam 22 września 1939 r. Armii Czerwonej. Pisze:
W nocy 22 IX 1939 armia sowiecka zajęła Lwów.
Rano wyszłam na zakupy. W małych grupach kręcili się po ulicach żołnierze Armii Czerwonej, która już od paru godzin była w mieście. „Proletariat” palcem nie ruszył na jej powitanie. Sami bolszewicy bynajmniej nie wyglądały ani na radosnych, ani na dumnych zwycięzców. Widzieliśmy ludzi źle umundurowanych, o wyglądzie ziemistym, wyraźnie zaniepokojonych, prawie wystraszonych. Byli jakby ostrożni i ogromnie zdziwieni. Stawali długo przed wystawami, w których widniały resztki towarów. Dopiero po paru dniach zaczęli wchodzić do sklepów. Tam bywali nawet bardzo ożywieni. W mojej obecności oficer kupował grzechotkę. Przykładał ją do ucha towarzyszowi, a gdy grzechotała, podskakiwali obaj wśród okrzyków radości. Wreszcie ją nabyli i wyszli uszczęśliwieni. Oslupiły właściciel sklepu po chwili milczenia zwrócił się do mnie i zapytał bezradnie: „Jakże to będzie, proszę pani? Przecież to są oficerowie”.
Nie chciała opuścić okupowanej ojczyzny i udać się na emigrację. Na przełomie 1939 i 1940 r. prowadziła na uniwersytecie we Lwowie zajęcia z historii sztuki, a wkrótce włączyła się w działalność konspiracyjną. Uznana przez Niemców za „szowinistyczną hrabinę” została przewieziona 9 stycznia 1943 r do obozu w Ravensbrück, gdzie doczekała końca wojny.
Przekroczenie przez oddziały radzieckie wschodniej granicy Polski zburzyło w miarę ustabilizowany świat, rytm codziennego życia. Po 17 września 1939 r. ludzie zastanawiali się, co teraz będzie? Czy Rosjanie założą w wioskach kolchozy na wzór radzieckich, a wszystkich polskich właścicieli ziemskich wywiozą na Sybir? Rozpoczynało się okupacyjne życie.
Lwów był w owej chwili miastem podobno milionowym. Trudno się było przeciskać ulicami, gdyż dosłownie cała Polska tu się zjechała. Wszystkie możliwe środki lokomocji barykadowały ulice. Po chodnikach poruszać się nie można było wcale. Cisnęły się tam setki tysięcy ludzi, którzy w bezzmysłnej ucieczce, bombardowani wielokrotnie w drodze,
---
15 Tamże, s. 91.
16 K. Lanckorońska, *Wspomnienia wojenne*, Kraków, Wydawnictwo „Znak”, 2002, s. 17.
utraciwszy wszelkie mienie i nieraz kogoś z najbliższych, tutaj się zjechali, a teraz nie mieli pojęcia, co dalej ze sobą robić. Wyjazd legalny do Rumunii był od chwili wkroczenia bolszewików niemożliwy, a przejście na Węgry utrudnione. Pomimo to jedni wyjeżdżali lub wychodzili, a drudzy, liczniejsi, ciągle jeszcze przyjeżdżali. Wszyscy bez przerwy pytali jedni drugich: „Co będzie”?
Oczywiście, okupanci szafowali hasłami równości, sprawiedliwości. Atrakcyjność tych obietnic dodatkowo wzmacniało doświadczenie wrześniowych klęsk militarnych wojsk polskich. Radzieckie władze przystąpiły do realizowania hasł „sprawiedliwości społecznej” i niszczenia polskiej kultury. Wspomina mieszkanka podwilenskiej wsi:
17 września bolszewicy zaatakowali Polskę. Dzieje kilku dni, które spędziliśmy w „areszcie domowym” u okolicznych chłopów, nadają się na osobne opowiadanie. Wreszcie przyjechał oficer radziecki, żeby rozsądzić co z nami zrobić. Cała służba razem z nami stłoczona została w pokoju stołowym, za stołem siedział „sędzia”. Mój wuj Piotr Krahelski był bardzo kochany przez chłopów, więc „śledztwo” toczyło się niemrawo, bez żadnych zarzutów pod naszym adresem. Wreszcie jeden z parobków, szczególnie zaprzyjaźniony z domem, powiedział: „a mąż pani Wandzi to siedział w Berezie” (pani Wańdzia to moja mama). „Sledovatiel” lekko się rozjaśnił i rzekł: „puskajcie” – niech jadą. Dziwne są zaiste wyroki boskie – nigdy nie wiadomo, co się może kiedyś przydać.
Ciocia z dziewczynkami została w Wolkowsku, spodziewając się, że wuj lada dzień wróci. My z mamą pojechaliśmy do Wilna. Dorożkarz wiozący nas z dworca siedział jak zwykle bokiem do konia i opowiadał z przejęciem (nie znając nas): „A tę gazetę >>Słowo<< to opieczałowali, redaktor Mackiewicz też gdzieś pojechał, a jego dzieci to powieźli, znaczy gdzieś w głąb Rosji”. To nam starczyło, żeby zamiast do domu pojechać do przyjaciół. Bo Wilno przeżyło już pierwszą falę aresztów i wywożenia w głąb Rosji wielu zasłużonych osób.
Bardzo bolała Polaków utrata niepodległości. Dawali temu wyraz we wspomnieniach:
To już koniec wolności? – pomyślał. – To już nie ma Polski? Tylko dwadzieścia lat cieszyliśmy się wolnością, rozważał, jak gdyby był osobą dorosłą, i zdawał sobie sprawę z niewoli, jaka go znów czeka.
Dwie duże łzy spłynęły po policzkach. Od tej chwili dwunastolatek stał się człowiekiem dorosłym. Od tej chwili zaczął myśleć kategoriąmi ludzi dorosłych.
[…] Na zachód od Bugu rozpanoszyli się Niemcy, na wschód Sowieci. Na wszystkich terenach zajętych przez Sowietów rozpoczęła się nowa „edukacja”.
Ten moment związany z pojawieniem się żołnierzy Armii Czerwonej występuje w większości narracji – najczęściej jest to charakterystyka negatywna, podkreślająca brud, biedę, zaniedbanie, a zarazem zdziwienie, że to oni zabrali nasz kraj. W jednej z relacji czytamy:
---
17 Tamże, s. 18–19.
18 A. Niemczykowa, Moje Wilno, w: Europa nieprowincjonalna, red. K. Jasiewicz, Warszawa–Londyn, Wydawnictwo Instytutu Stosunków Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Polonia Aid Foundation Trust, 1999, s. 103.
19 A. Mariański, A w krzaku było mrowisko…, Opole, nakład autora, 1993, s. 10.
20 K. Kazimierska, Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie się tożsamości etnicznej, Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN, 1999, s. 57.
W nocy z 23 na 24 września obudziło nas przeraźliwe walenie w drzwi. Zerwani z głębokiego snu, nie wiedzieliśmy, co się dzieje. Była druga godzina w nocy.
– Kto tam – spytałam.
– Otkrywaj – usłyszałam w odpowiedzi.
Wpadli uzbrojeni po zęby, na piersiach mieli zawieszone latarki, karabiny ze sztykami na sztorc. Jeden przytknął mi bagnet między łopatki i spytał:
– A ty kto?
– Ja gospodyni.
Czułam, że się boją i nadrabiają krzykiem. Kazali mi iść przodem i prowadzić na strych. Szukali naszych żołnierzy, policjantów. Grozili, że jeżeli znajdą kogoś, albo broń, rozstrzelają nas, jak psy. Przeszliśmy cały strych. Kiedy wróciłam, zastalałam w gabinecie Kazimierza, otoczonego przez cuchnących potem, brudem i dziegciem enkawudzistów. Oznajmili, że tu zostają, a my mamy iść spać. Możemy być spokojni, nic nie zginie. Wychodząc chcieliłam zabrać pamiątkowy neseser od ojca z przyborami do manicure, ale oficer bolszewicki oburzył się, że śmielem podejrzewać, iż mogliby to zabrać.
– W domu, w którym stacjonuje Armia Czerwona, nic nie może zginąć – warknął.
Poszliśmy do pokoju dzieci, ale nie zmrużyliśmy oka. Rano w gabinecie zastaliśmy szuflady wypatrzone. Zginęło wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość.
Niestety, w ślad za tą armią ze stopów przychodziły nowe porządki. Inkorporacja do ZSRR oznaczała jednocześnie początek unifikacji ustrojowej, politycznej i społecznej. Realną władzą, także i lokalną, stały się komitety partii komunistycznej. Ważniejsze funkcje obejmowali funkcjonariusze Ludowego Komitetu Spraw Wewnętrznych (NKWD) przysłani z ZSRR. Okres wojskowej okupacji kończył się, władzę objęło NKWD, atmosfera zmieniła się z dnia na dzień. Oprócz szeroko zakrojonej unifikacji gospodarczej jednym z najważniejszych zadań nowych władz była zasadnicza zmiana struktury społecznej i świadomości narodowej polskich obywateli.
Runął świat tradycyjnych wartości. Kataklizm zniszczył spokojną rodzinną egzystencję. Młoda lekarka obserwowała zmieniającą się rzeczywistość:
Pochodzę ze Lwowa – urodziłam się tam, kończyłam tam szkołę, a potem studiowałam medycynę na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Kocham to miasto, gdzie żyły razem trzy narodowości: Polacy, Ukraińcy i Żydzi. Za czasów mojego dzieciństwa Ukraińców nazywano Rusinami, odnosili się do Polaków jak do braci. Obchodziło się Boże Narodzenie dwa razy „nasze” i „wasze. Żydzi, mądry i zagadkowy dla nas naród, trzymali się swojej kultury i obyczajów i dodawali miastu dużo uroku. Mimo wszystkich różnic i gorzkich wspomnień nie mogę się oprzeć uczuciu, że Ukraińcy jak i Żydzi są mi bliscy.
Rosjanie wprowadzili nowe porządki, mieszkańcy Kresów Wschodnich poznawali zupełnie obłą mentalność. W ateistycznym duchu zaczęto wychowywać młodzież:
---
21 W. Wiśniewski, *Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową*, Londyn, Wydawnictwo: Polska Fundacja Kulturalna, 1991, s. 14.
22 A. Friszke, *Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989*, Warszawa, Wydawnictwo „Iskry”, 2003, s. 38.
23 Szerzej na ten temat: A. Głowacki, *Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941*, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1997, s. 411–592; J. Siedlecki, *Losy Polaków w ZSRR w latach 1939–1986*, Londyn, Gryf Publications, 1987.
24 D. Tęczarowska, *Deportacje w nieznane. Wspomnienia 1939–1942*, Londyn, Wydawnictwo „Veritas”, 1981, s. 5.
6 października – 21 listopada
Rozpoczął się rok szkolny w szkołach. Ewa poszła do szkoły. (Nic nie wiedziałyśmy o tym, że w tym dniu nasz tatuś jedyny został wzięty do niewoli). Nauka w gimnazjum rozpoczęła się 11 października. Pierwszym kategorycznym zarządzeniem władz wykonanym za pośrednictwem naszego dyrektora [Chodkowskiego – P. Łysakowski] było zdjęcie krzyży i zakaz odmawiania modlitwy przed i po nauce. Nie miałam odwagi i siły spojrzeć na tę młodzież, przed którą tak niedawno jeszcze stawałam jako wychowawczyni głosząc miłość Boga i Ojczyzny. Dziś kazano nam temu przeczyć, a tym samym klamać. Serca jednak się buntują [...]
Wśród wielu pociągnięć unifikacyjnych ważnym była zmiana systemu oświatowego, mimo iż początkowo od października 1939 r. nakazano wznowić naukę w szkołach w tym samym układzie jak przed wojną. Jednocześnie wprowadzono zmiany strukturalno-programowe, których nasilenie przypada na rok 1940.
Nową „edukację” tak wspomina nauczycielka z Brześcia:
20 września
Wyjeżdżamy o świcie. Około godz[iny] 10 przed południem zajechalyśmy do Dywina. [...] Spotykamy znajomą młodą nauczycielkę z Malinówki, u której znaleźliśmy miłą gościnę, gdyśmy w kierunku Gluszy podążali. Oznajmiła nam, że dziś w tej wsi chłopi zamordowali wójta, nastroje bardzo groźne [...] trzeba jak najszybciej stąd się usunąć. Jedziemy dalej, z nami kilkunastu młodych mężczyzn (przeważnie nauczycieli) na rowerach. [...]
Jedziemy dalej – nagle na tle zmroku wyłania się jakiś tłum ludzi, zbliżamy się do nich [...]. Wtem staje naprzeciw nas jakiś uzbrojony wyrostek z czerwoną opaską na ramieniu i zatrzymuje nas wezwaniem w języku rosyjskim. Momentalnie otoczyła nas grupa podobnych „posipaków” [posipaki (ukr.) – siepaczce – P. L.]. Żądają od nas wydania broni, w przeciwnym razie przeprowadzona będzie rewizja. Ewa drży z lęku i płacze. Nikt z jadących broni nie ma, mimo to woź przeszukują, przetrząsają słomę i grożą, że jeśli znajdą, pójdziemy wszyscy „pod ścianę”. Na drugim woźie również przeprowadzają rewizję, tam są dwa rewolwery [...]. Jednak „nowi nasi władcy” nie mają jeszcze wprawy w rewidowaniu, a może są trochę skrępowani nami, za szybko bowiem przeobraził się cały dotychczasowy porządek społeczny. Zamarłe serce moje z trwogi zaczyna bić na nowo, kiedy po skończonej rewizji pozwolono nam dalej jechać. [...] Zbliża się noc, a my znaleźliśmy się wśród „wilków”, nie wiadomo więc, gdzie i jak noc spędzić. [...] Czujemy nienawistną atmosferę i słyszmy pogróżki, gdy ruszamy dalej. Wjeżdżamy do wsi – na drogach moc parobków i wyrostków, głowy zadarte, papierosy w żebach. Pytamy o szkołę. Odpowiadają po rosyjsku, że nauczyciel uciekł, ale oni mogą rozbić drzwi i wpuścić nas, byśmy przenocowali. Wobec takiego przedstawienia sprawy obawiamy się, że nasze osobiste bezpieczeństwo jest pod wielkim znakiem zapytania. Dlatego też dziękujemy za „gościnę” i ruszamy dalej [...]
---
25 W. M. Pasierbińska, *Od Ruska do Germańca* …, s. 91.
26 Szerzej na ten temat: E. Trela-Mazur, *Szkoła polska na Kresach 1939–1941 we wspomnieniach nauczycieli i uczniów*, w: „Zesłaniec” 1997, nr 2, s. 52.
27 W. M. Pasierbińska, *Od Ruska do Germańca* …, s. 90.
Jak zauważają mieszkańcy Kresów Wschodnich, najgorsza była niepewność bytu, obecność nieżyczliwych ludzi, po których można było się spodziewać wiele złego. Dozorców domów starano się przerobić na szpiegów, by śledzili lokatorów i donosili o wszystkim, co się wokół działo. Patrole wojskowe dawały się we znaki także mieszkańcom wiejskich dworów, zamków. Przeprowadzano systematyczne rewizje, poszukiwa- no broni i ukrywających się ludzi. Komisarze ludowi dzielili pański dobytek. Czytamy o tym w zapisie wspomnieniowym:
Nazajutrz przyjechał jakiś komisarz ludowy z eskortą. Zwołał ludzi z wioski i powiedział: „Bierzcie wszystko, co chcecie, teraz to jest wasze!” Możesz sobie wyobrazić, jak to się odbyło? Chłopi rzucili się natychmiast na obórę. Wyprowadzili wszystkie krowy i walczyli o nie pięściami, widłami, lopatami, wszystkim, co im wpadło w rękę. Po godzinie sprawa była załatwiona. Potem drób. Na zakończenie opróżnili spichrze ze zboża. W ciągu kilku godzin nie zostało nic.
Trzeba dodać, że zostawili mamie jedną krowę i jednego konia. „To dla naszej ukochanej pani” – powiedział Dmytro, najstarszy wieśniak.
Właściciele ziemiści mieli zostać deportowani, na wieść o tym próbowali uciekać i szukać schronienia, ale to nie było łatwe.
Pewnego dnia, pod koniec miesiąca, kilku członków rady miejskiej przyszło nas zawiadomić, że jesteśmy, mama i ja, na liście do szybkiej deportacji. Poinformowano, że odbędzie się to na początku lutego.
„Wyjedźcie byle gdzie – namawiali – daleko stąd, dopóki jest jeszcze czas! Chcieliśmy wam pomóc, ale jesteśmy wobec nich bezsilni”.
Wyjechać? Dokąd? Jak? Z naszym jednym koniem i jedną krową? Pociągiem? Niemożliwe, zatrzymano by nas na dworcu. Ponadto nie mieliśmy pieniędzy. Była jedna rodzina żydowska w Jeziorzanach, która proponowała, że nas przyjmie, ale to było zaledwie dziesięć kilometrów od Wysuczki, więc nie dość daleko. Wszyscy wokoło zaczęli szukać wyjścia. W ciągu dwóch dni i dwóch nocy piekne blond włosy mamy posiwiały. „Niebo nam pomoże. Niebo...” – powtarzała.
Trzeciego dnia dobre wyjście spadło rzeczywiście jak z nieba.
Żona dawnego popa z Wysuczki, ojca Oleksija, przyszła odwiedzić mamę. Kilka ostatnich dni spędziła u swojego ojca, proboszcza Gleboczek, mieszkającego pięć kilometrów od nas. Ojciec Oleksij został przeniesiony w 1938 roku z Wysuczki do Horodenki, o sto kilometrów na południe. Dowiedziałszy się o naszych trudnościach, jego żona natychmiast zaproponowała, że nas zabierze do Horodenki. „Pojedziemy nocą – powiedziała – żeby nas nikt nie widział”
Dokonywano ustawicznych aresztowań: w miejscu pracy, w domu, na ulicy, a nawet w teatrach. Po prostu pewnego dnia ludzie znikali. Przed więziennymi budynkami stały kolejki kobiet. To one wytrwale oczekiwały przy bramach, by dowiedzieć się czegoś o losie swoich bliskich, przekazać trochę żywności lub coś z ubrania. Przychodziły matki, żony, bez względu na pogodę, byle tylko nie stracić kontaktu i choć niczego się nie dowiadywały, nie przestałyby przychodzić.
---
28 K. Mańkowska, *Moja misja…*, s. 223.
29 Tamże, s. 225.
30 W. Trzeciecka, *Wspomnienia z Kresów*, Warszawa, ŁOŚGRAF, Oficyna Wydawnicza, 2008, s. 191.
Władze radzieckie przystąpiły zdecydowanie do rozwiązywania polskiego problemu na drodze deportacji do łagrów, przymusowego osiedlenia na Syberii, czy innych wschodnich obszarach. Wywózki rozpoczęły się już zimą 1940 r., objęto nimi całe terytorium Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Stopniowo w kolejnych akcjach rozszerzano zakres kategorii osób podlegających wywiezieniu, a także ich zasięg terytorialny. Według większości źródeł na terenach Kresów Wschodnich nastąpiły cztery masowe deportacje ludności na Syberię lub do Kazachstanu: w lutym 1940 r., w kwietniu 1940 r., czerwcu 1940 r. oraz w czerwcu 1941\(^{31}\). Jak wynika z wielu zachowanych relacji wspomnieniowych, wywózka była – obok aresztowań czy innych zagrożeń – podstawowym czynnikiem represji ze strony radzieckich władz okupacyjnych. Mieszanka Grodna wspomina ten czas:
Po kilku dniach zjawili się tam Sowieci. Zaczęły się wywózki, dużo ludzi ucierpiało, zabrali nawet kilku naszych sąsiadów, ale nas ominęli. Może dlatego, że mąż był dobrym człowiekiem i nikomu nigdy krzywdy nie zrobił. Pamiętam, że była zima, na ulicy okropny mróz, gdy na naszą ulicę zaczęły wjeżdzać ciężarówki. Stały przez noc niemal wzdłuż całej ulicy. Myśmi również byli spakowani, ale nikt do nas nie zapukał. Pewien kolejarz, którego wujek poszedł pracować do milicji radzieckiej, powiedział następnego dnia do mego męża: „Panie Szamil, niech pan się nie boi, my pana znamy i obronimy”. [...] Później ulokowali w naszym domu Sowieto, kierowce z jakiegoś radzieckiego urzędu. Straszny to był człowiek, pił, bil swoją żonę, nas wyzywał brzydko\(^{32}\).
Wywózki w nieznane bano się najbardziej. Młoda kobieta z Wilna, pozostawiona po aresztowaniu męża sama sobie z dwójką małych dzieci, pisze:
Nie było tajemnicą, że z zajętych przez Armię Czerwoną terenów wywożono ludność w głąb Rosji, na północ i do Kazachstanu. Bano się tego bardziej niż działań wojennych czy nawet więzienia i Niemców. Wywożono podobno w nieludzkich warunkach, a najgorętsze były transporty zimą, gdy z nie opalanych wagonów wyrzucało zamartnięte trupy po drodze. Taki los spotkał mieszkańców Polesia, Brześcia nad Bugiem i innych, a teraz może przyjść kolej na nas. Wywożono podobno nie tylko inteligencję czy działaczy społecznych, ale też służbę leśną, kolejarzy, osadników rolnych\(^{33}\).
Osamotnionym kobietom, matkom nikt nie mógł doradzić, pomóc podjąć decyzję. Pozostawał tylko strach, kiedy przyjdą, zapukają do drzwi i podjadzie ciężarówka.
Co za pech, że nie mamy obuwia, tylko to, co na nogach. Inne oddaliśmy do reperacji i są jeszcze u szewca. Mamy trochę biżuterii i kilka złotych monet. Co z tym zrobić? Biorę zlocistego misia Hani i rozpruwam mu brzuszek. Tak będzie chyba najbezpieczniej. Zaszywam starannie, by nie było widać. Staram się pamiętać o każdym drobiazgu. Wybieram rzeczy najpotrzebniejsze. Bardzo późno poszłam spać. Była to noc z 15 na 16 czerwca 1941 roku\(^{34}\).
Jednak kiedy nadchodził ten tragiczny moment, to wtedy te wystraszone kobiety ogarniał dziwny spokój:
Zbudził mnie przeraźliwy dzwonek i otwieranie wejściowych drzwi.
– Zabierajcie się w drogę – posłyszałam donośny głos po rosyjsku.
---
\(^{31}\) K. Kazimierska, *Doświadczenia wojenne Polaków…*, s. 35.
\(^{32}\) M. Masłowska, *Moje Wilno*, w: *Europa nieprowincjonalna…*, s. 184–185.
\(^{33}\) W. Trzeciecka, *Wspomnienia z Kresów…*, s. 200–201.
\(^{34}\) Tamże, s. 204.
Zerwałam się półprzytomna i usiadłam na łóżku. W drzwiach stał enkawudzista z karabinem. [...] Otworzył stojącą na stoliku torbękę, tę, którą miałam wczoraj na mieście, i zrewidował zawartość. Zabrał wszystkie skompletowane dokumenty, a trochę pieniędzy, jakie tam były, zwrócił mi. Zapytał o męża. Dzieci obudziły się i zaczęły przeraźliwie krzyczeć.
– Nie bójcie się – uspokajałam je – pojedziemy wszyscy razem. – mówiłam spokojnie, tylko głos wydawał mi się dziwny, jakby drewniany.
Weszłam do pokoju ojca. Był tu drugi enkawudzista, trzeci stał w drzwiach – przy nim kilkunastoletni wyrostek o wybitnie semickim wyglądzie. Na znak dany przez enkawudzistę, który był tu widać przywódcą, chłopiec wycofał się za drzwi i więcej już się nie pokazał.
Najdokładniej zdawałam sobie sprawę ze wszystkiego, co się dzieje i co należy robić. Z wielką dokładnością pakowałam rzeczy, starając się pamiętać o wszystkich drobiazgach. Żle, że prawie nie mamy pieniędzy, że buciki moje i dzieci są u szewca w reperacji\(^{35}\).
Ten szczególny odgłos łomotu kolb karabinów do drzwi wspomina też mieszkanka Horodenki, miejscowości koło Stanisławowa:
10 lutego 1940 r. o godz. 3 rano załomotano kolbami karabinów do drzwi. Zdziwieni zapytaliśmy – kto tam? Usłyszeliśmy – „odkrywaj!” (otwieraj). Weszło kilku uzbrojonych wojskowych, między nimi jeden cywil (Polak lub Ukrainiec). Kazali nam natychmiast się ubierać i dali na to b. krótki czas. My wszyscy w płacz, gdzie mamy jechać w czasie zimy i co z nami zrobią. Ojcu kazali stać w miejscu, a nam przygotowywać sobie coś na drogę. Mama najprzytomniejsza z nas wszystkich zaczęła pakować pościel, pierzyny, poduszki, coś włożyła do wiaderka do zjedzenia, parę łyżek, i noż, tłuszcz, chleb. Po upływie godziny kazali wychodzić z domu. Przed domem czekały na nas sanie, na które musieliśmy wsiąść. Tak bez śniadania zawiezli nas do punktu zbornego w szkole podstawowej. Tam zobaczyliśmy naszych sąsiadów – Polaków. I tak wszyscy, starcy, chorzy, młodzież, dorosłi wyruszyliśmy kolumną saniami 6 km na towarowy dworzec kolejowy, gdzie na bocznicy stały już przygotowane dla nas wagony towarowe. Na ścianach wagonów były porobione półki z desek do spania, a wycięty otwór w podłodze służył za ustęp. W wagonie było nas upchanych około 65 osób. Nie sposób opisać płaczu i lamentu w tym zimnym wagonie, bez cieplej strawy. Na środku wagonu stał piecyk żelazny i leżało parę kawałków węgla. Cały skład pociągu liczył 65 wagonów. Okna w wagonie były zakratowane i zabite deskami. Ściany wagonu były nieszczelne: przez szczeliny hulał wiatr i zimno. Do każdego wagonu było przydzielonych dwóch uzbrojonych żołnierzy radzieckich. Wieźli nas jak niebezpiecznych przestępców. Przez cały czas podróży byliśmy ubrani w dzień i w nocy ze względu na zimno\(^{36}\).
Na dworcach kolejowych pojawiały się coraz to nowe długie rzędy zamkniętych wagonów bydlęcych:
Na drugi dzień, 12 lutego, popłoch padł na Lwów. Na wszystkich dworcach zjawiały się coraz to nowe pociągi, długie rzędy wagonów bydlęcych stawały na torach. Rozlegały się śpiewy. Najczęściej śpiewano Gorzkie żale, gdyż był to przecież Wielki Post. Pociągów
---
\(^{35}\) Tamże, s. 204–205.
\(^{36}\) H. Roszkowska, *Wspomnienia*, w: „Zesłaniec” 1997, nr 2, s. 69–70.
pilnowało wojsko. Ludność miejska i podmiejska spontanicznie rzuciła się na dworzec. Jeśli wagonów pilnował Kirgiz czy Kalmuk, to rady nie było; jeśli tam stał Moskal, udawał nierzaz, że nic nie widzi, czasem nawet podawał sam wodę czy strawę, mleko czy lekarstwa przez malutkie zakratowane górne okienko. Zimno było straszliwie. Tak rozpaczliwe były wówczas te nieprzerwane mrózy, jak rozpaczliwa była we wrześniu nieprzerwana pogoda. Wagony były zamknięte, zezwalano tylko – i to nie zawsze – na wyrzucanie zwłok. Zbiera-no je wieczorem na torach. Dużo było wśród nich zamarnietych dzieci. Pokazało się, że nie wszędzie można było zabierać pierzymy jak w Klicku, z niektórych wsi kazano ludziom wyjść bez niczego, jeśli tego żądał miejscowy ukraiński sowiet. Pociągi przybywały z okolic na zachód i na północ od Lwowa, a wiadomości przychodziły zewsząd, że wszystkich województw i powiatów zaboru. Zewsząd wywożono Polaków pochodzących z sąsiednich wsi, którzy nabyli ziemię po roku 1918, jako element „napływowy”, „sztucznie” tam przez Rząd Polski usadowiony. Poza tym zabierano wówczas tylko zawodowych leśników. Na torach za dworcami lwowskimi stał cały park wagonów bydlęcych, przeciętnie po 80 osób w wagonie, jedni umierali, drudzy się rodzili – a mróz trzymał. Wreszcie pierwsze wagony ruszyły na wschód. Zawsze, bez wyjątku, w tej chwili najstraszniejszej rozbrzmiewał śpiew zawsze ten sam, a raczej zawsze te same dwie pieśni: Rota lub Boże, coś Polskę...
Do wagonów ładowano ludzi, pociąg ruszał. Dudnił po szynach, a myśli w głowach udręczonych wygnanców wirowały, nie mogąc znaleźć żadnego racjonalnego punktu. Wydawało się, że pociąg pędzi jak opętany:
Naprzeciwko, na górnych narach, zajmowała miejsce matka z synem i córką w wieku szkolnym. Dziewczynka może trzynastoletnia wydawała mi się śliczna jak królewna z bajki. Chłopiec trochę młodszy, miał ładne rysy, spojrzenie inteligentne.
Obok ulokowało się małoństwo z trójkąm małych dzieci. Najmłodsza, paroletnia dziewczynka była prześliczna. Ładna jej twarzyczka okolona zlocistymi loczkami nie mogła nie zwracać na siebie uwagi. Rodzice nie przestawali zajmować się tym drobiazgiem i opiekować.
Najbliższą moją sąsiadką była mocno już starsza Żydówka, nieladna, bezpretensjonalna, ale mająca w sobie coś ujmującego. Nie miała pojęcia, za co ją z córką wywożono. Miali jakiś sklepik i tyle.
Na dole, na lewo pod ścianą, siedział starszy mężczyzna w mundurze oficerskim bez oznak. Twarz miał szarą i jakby zastyglią. Siedział wyprostowany, nieruchomy jak posąg.
Było duszno, gorąco i bielizna lepiła się do ciała. O myciu się nie było mowy, gdyż tylko raz dziennie wstawiano dwa wiadra wody. Trzeba więc było ją oszczędzać, licząc każdą kroplę.
Przez pierwszych parę dni nic do jedzenia nie dostaliśmy. Później przynoszono raz na dzień wiadro zupy. Liczono nas i znowu z hukiem ryglowano drzwi.
Z braku jakiegokolwiek ruchu ręce i nogi drętwiały. Nie to jednak było najgorsze. Wszystko można by znieść.
Najgorszy był brak ubikacji. Na razie ludzie jeszcze nie pozbyli się poczucia wstydu i przyzwioitości. Cierpieli okropnie.
---
37 K. Lanckorońska, *Wspomnienia wojenne…*, s. 46–47.
38 Tamże, s. 206–207.
Deportacja w głąb ZSRR obejmowała setki tysięcy osób, przede wszystkim kobiet i dzieci z rodzin, których ojcowie byli w wojsku lub zostali aresztowani i wywiezieni w 1939 r. Wspomina młoda lekarka, Danuta Tęczarowska:
Jedziemy raczej powoli – długie przystanki czasem po parę godzin na pustkowiu napawiąc strachem. Gdy zobaczyliśmy olbrzymie przestrzenie nieużytków, porośniętych karłowatymi brzózkami, zrozumieliśmy, że jesteśmy w syberyjskiej tundrze... Stacja w stepie. Żołnierze każ nam wysiadac... Od przypadku czy szczęścia zależało z jakiego kołchozu podjechała ciężarówka... W niektórych kołchozach podczas pierwszej zimy zmarło z głodu ⅓ zesłanych tam Polaków. Uświadamiam sobie, że przedstawiamy żałosny widok: kobiety w różnym wieku, dzieci i starych mężczyzn i tylko paru młodych chłopców, a wszyscy brudni i przestraszeni, z garstką bagażu.
Podróż na miejsce zesłania była długa i męcząca, nie wiadomo było, gdzie i kiedy się skończy.
Jesteśmy w Nowosybirsku. I to jeszcze nie jest cel naszej podróży. A już jesteśmy prawie u kresu wytrzymałości. Stojmy między ciasno ustawionymi wagonami ciężarowymi. Zaduch okropny. Dzieci rozebrały się do koszulek i daremnie żebrzą o wodę. Obiecują nam nawet picie, obiad, ba nawet banie, to znaczy kąpiel. Ale kiedy tego doczekamy? Ach, jakie ciężka rola matki w takiej sytuacji!
Sam Nowosybirsk – duże miasto, położone ładnie nad Obem. Duże budynki, wiele kominów fabrycznych po drugiej stronie rzeki.
Kąpiel była istotnie wspaniała. Ale po radości zawsze jakiś cień. Ela za długo może była głodna w gorącej laźni i tak wyszedłszy osłabła, że nieomal nie zemdlała. Wróciwszy do wagonu uspokoila się; za jakiś czas dostaliśmy obiad.
Nazajutrz jazda do taigi przez śliczną okolicę. Brzoza i świerki, modrzewie, czerecmacha kwitnąca i śliczne barwne kwiaty w bujnej trawie. W Tomsku skończył się ten raj. Bagna przejęły nas strachem. A w nocy okazało się, że pojedziemy okrętem, rzeką w kierunku Morza Karskiego. Czekamy na przetransportowanie do okrętu. Po źle przespanej nocy, bez śniadania i kropli wody nie możemy oprzeć się zdenerwowaniu. Jest mnie i dzieciom bardzo niedobrze. Deszcz pada. Nie wiem jak sobie poradzę z pakunkami z wagonu, a tym bardziej z bagażowego. Ból okropny serce ściska. Jak zniesiemy życie na północy? Boże, zostaw mię jak najdłużej przy dzieciach! Niech nie zostaną sierotami w obczyźnie.
Podczas transportu najbardziej dawały się we znaki problemy z zachowaniem codziennej higieny, zwłaszcza kiedy pojawiły się rozstroje żołądkowe, biegunka. Wreszcie docierali zesłańcy na miejsce osiedlenia:
W Majkainie-Zoloto umieszczono nas w długim baraku, upchano nas ile weszło jak śledzie w beczce. W baraku nie było żadnego sprzętu – ni krzesła ni stołu po prostu gołe klepisko. Spalo się na tym klepisku, za materace służyły płaszzcze i kurtki. Nie byliśmy osamotnieni w tym gromadzkim baraku, towarzyszyły nam wszy i dodatkowo pluskwy.
Po jakimś czasie mojemu wujkowi udało się zorganizować pomieszczenie o pow. 15 m² i tamże zamieszkało 5 rodzin, razem 19 osób. Oczywiście spalo się nadal na podłodze. Warunki już były na tyle znośnie, że pozbylismy się wszy.
---
39 D. Tęczarowska, *Deportacje w nieznane…*, s. 36.
40 E. Smulkowa, *Dwa etapy w życiu matki: Lwów–Sybir*, w: *Europa nieprowincjonalna…*, s. 1210–1211.
41 H. Roszkowska, *Wspomnienia…*, s. 70.
Mieszkańcy pozostali na ziemiach kresowych nie byli pewni swego losu, z dnia na dzień znikali ludzie i nie wiadomo było, jakie są ich dalsze losy. Zastanawiali się, czy tak już będzie „zawsze” – wspomina młoda kobieta – Żydówka, nieświadoma jeszcze tragicznego losu swojego narodu:
Czyściutki Lwów był coraz brudniejszy, a kolejki przed sklepami coraz dłuższe i dłuższe. Pewnego dnia, siedząc w eleganckiej restauracji, zauważyliśmy młodego żołnierza Armii Czerwonej. Przed nim stało kilka butelek piwa, tak jakby się bał, że go zaraz zabraknie. Żołnierz zaprosił Mela i mnie do swego stolika.
Polacy?
– Nie – odpowiedzieliśmy – Żydzi.
Dobrze – odrzekł – Żydów też bronimy.
Co to znaczy? – zapytała Mela – Dlaczego on mówi „Żydów też”?
Potem nadeszła era wywózek. Początkowo wywożono rzekomo tylko byłych polskich wojskowych, ale później także ich rodziny.
Następnie przyszła kolej na ludzi pochodzących z terenów okupowanej Polski, którzy nie chcieli przyjąć sowieckich dowodów osobistych...
Pragnąc uniknąć wywózki na Sybir, aresztowania czy zemsty rodzimych Ukraińców, Polacy ukrywali się, zmieniali adresy, uciekali z terenów okupowanych przez Związek Radziecki, co wcale nie oznaczało spokojniejszego życia, wspomina Antoni Dancewicz.
Jednak ludzie nie tracili nadziei, w chwilach zważpienia szukali religijnej pociechy:
W tych ciężkich czasach ludzie garnęli się do Matki Boskiej „co w Ostrej świeci Bramie”, patronki tych ziem. O każdej porze dnia, na ulicy i chodnikach pod murem i arkadami klęcały tłumy wpatrzone w Te, która nigdy nikogo nie opuściła. Ilekrót było mi ciężko na duszy, szlam modlić się tam z nadzieją i błaganiem […]. Tutaj i obok na Bazylianńskiej padały też strzały.
Wejście wojsk niemieckich nie zmieniło sytuacji ziem kresowych, zapanował terror, jeszcze większy głód i nędza. Rozpoczęło się prześladowanie Żydów, a to było tak straszne, że błędna wszystkie dotychczasowe przeżycia.
Dnia 4 stycznia 1944 r. wojska radzieckie ponownie przekroczyły przedwojenną granicę II Rzeczypospolitej. Po wycofaniu się oddziałów niemieckich wśród Polaków zapanowała radość – natychmiast wywiesili polskie flagi na ratuszach, urzędach i budynkach. Przez głośniki nadawano mazurka Dąbrowskiego i inne polskie pieśni, na ulice wychodziła organizująca się tymczasowa straż obywatelska. Ten czas wspomina mieszkanka Sambora:
Pamiętam dzień wyzwolenia, nastrój w miasteczku podniosły, wyjątkowy. Rynek w ciepłym, lipcowym przedpołudniu zalegli ludzie z czerwonymi opaskami, wojskowi w mundurach i polskich i radzieckich. Na przylegających uliczkach widać ludzi spieszących nerwowo na wiec. W grupach słychać język rosyjski, ukraiński i polski. Ludzie wiwatują, rzucają kwiaty, cieszą się. Kobiety ukradkiem płaczą. „Wyszłam do miasta popatrzeć na świat”. Trzymam się mocno spódnicy mamy. Patrzę z ciekawością oczami dziecka załębionego
---
42 I. Kamińska, Moje życie i mój teatr, Warszawa, Wydawnictwo „Krag”, 1995, s. 118–119.
43 A. M. Dancewicz. Chodorów i Chodorowianie. Warszawa, Wydawnictwo Danta, 2005, s. 162.
44 W. Wiśniewski, Pani na Berżenikach…, s. 179.
na mundury radzieckie. Na czerwone gwiazdy na czapkach. Trochę bałam się tych ludzi. Nie znalam ich bliżej. Przystanęłyśmy z matką w rynku Sambora. Spore podniecenie, tłum falował. Pamiętam, byłam ciekawa tego zgromadzenia. Na mównicę wszedł mężczyzna słusznego wzrostu. Mówił w języku rosyjskim. Był to komendant miasta, który ogłosił rychle zorganizowanie szkolnictwa stopnia podstawowego i średniego. Zapowiedział, że młodzież polska i ukraińska znajdzie w tych szkołach opiekę i naukę.
Relacje pamiętnikarskie wskazują, jak bardzo skomplikowana była wówczas sytuacja polityczna, jak niepewny był dalszy los polskich rodzin.
Boleśnie było słuchać: „...a wy. Polacy, teraz dzięki nam możecie spokojnie żyć na ziemi ZSRR!” Dezinformacja i propaganda była więc potężnym narzędziem sowietyzacji społeczeństwa. Od września 1939 wtlaczano nam, że Polskie Wojsko było nieudolne, a polska burżuazyjna władza zostawiła naród na pastwę wojsk hitlerowskich i Zapadniają Białoruś (tj. wschodnie tereny Wileńszczyzny) ocalała tylko dzięki oswobodzeniu przez dzielną Armię Czerwoną. Okrywano chwałą czyny żołnierzy tej armii, ukrywając skrzętnie masowy mord tysięcy oficerów polskich w Katyniu, nie wspominając ani słowem w żadnym z komunikatów, że żołnierz polski złożył krwawą ofiarę pod Lenino, że ginął pod Monte Cassino [...]
Władze radzieckie podejmują w 1944 r. wobec Polaków kolejną wielką akcję – wysiedlenie, stosują przymus opuszczenia stron rodzinnych. Czynnikiem wymuszającym był fakt przyłączenia ziem kresowych do państwa radzieckiego. Polacy nie do końca zdawali sobie sprawę, że przebieg polskich granic po konferencji w Teheranie (przełom listopada i grudnia 1943 r.) jest przesądzony. W lipcu 1944 r. powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – polski z nazwy, ale w istocie będący narzędziem polityki Stalina. Komitet podpisał we wrześniu 1944 r. umowy z władzami „granicznych republik”: litewskiej, białoruskiej, ukraińskiej. Dotyczyły one dobrowolnej, przynajmniej na papierze, „repatracji” zamieszkujących na Kresach Wschodnich Polaków, Żydów do Polski, zwanej popularnie „lubelską”. To faktyczne wypędzenie było szokiem dla Polaków mieszkających na Wschodzie. Ich ojczyzna była przecież tu, tu się urodzili, tu żyli ich rodzice i dziadowie.
Powołany został aparat do przeprowadzenia przesiedleń, odpowiednie instrukcje wykonawcze regulowały tryb działań i bezpośrednią realizację zamierzeń. Oceniając przygotowania organizacyjne do tej masowej akcji, Krystyna Kersten pisze, że cechowały ją kunktatorstwo i wielka improwizacja.
Polacy z kresów, zgodnie z umową rządową z ZSRR, mogli zabrać ze sobą inwentarz żywy i martwy o masie 2 ton, z narzędziami do pracy włącznie. Polacy wywozili wszystko, co dało się do wagonu kolejowego załadować: kury, kozy, krowy i konie, narzędzia gospodarcze, ziemniaki i ziarno do siewu.
---
45 Archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu, Pamiętniki trzech pokoleń. Zbiór niepublikowanych pamiętników będących plonem konkursu ogłoszonego w 1985 r. przez Instytut Śląski w Opolu i Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa w Warszawie, syn. A 3155, vol. 2, s. 3.
46 W. Kocięcka, *Oddajcie mi Świętego Mikołaja!*, Poznań, Wydawnictwo „W Drodze”, 1999, s. 117.
47 K. Kersten, *Repatracja ludności polskiej po II wojnie światowej*, Wrocław, Ossolineum, 1974, s. 93.
48 Por. S. Banasiak, *Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945–1947*, Poznań, Instytut Zachodni, 1963, s. 15–16; F. Serafin, *Osadnictwo wiejskie i miejskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945–1948*, Katowice, Wydawnictwo „Śląsk”, 1973, s. 88.
Przysłani pełnomocnicy rządowi wraz z miejscowymi władzami działały szybko i zdecydowanie. Szacowali majątek, mienie, wystawiali karty ewakuacyjne w językach polskim i rosyjskim. Ocena pozostawionego mienia, dokonywana w pośpiechu, była nie-dokładna, niedbała, jakby urzędnicy wiedzieli, że nic z tego nie wyniknie i że większość wysiedlonych nie dostanie żadnej rekompensaty.
Mieszkańcy Podola, Wołynia, Wilna nie mieli wyboru. Groziła im utrata polskiego obywatelstwa i represje ze strony bolszewickich władz. Aresztowanie mogło nastąpić w każdej chwili i jego efektem mogła być wywózka. Przychodziли nocą, łomotali do drzwi, zabierali chorych, rannych mężów i krewnych. Helena Stankiewicz pisze, że nie była słaba, ale w obliczu poniewierki niewinnych ludzi robilo się jej słabo i czuła drżenie serca.
Młodziutka wówczas księżniczka Anna Branicka-Wolska, skazana z rodziną na zesłanie, pisała w pamiętniku-liście:
Nie masz pojęcia, jaki to smutny kraj ten Krasnogorsk... Domy, setki domów, wszystkie takie same, obskurne, zniszczone. Jestem dziś zmęczona i śpiąca. Pomyśl, od wczoraj wieczorem upilowaliśmy i porabialiśmy cały metr sześcienny drewna. To nie byle co, gdy się ma tępą piłę i siekiery. Wczoraj jeszcze przy księżycu pilowaliśmy. Najgorzej było, gdy książę przyszedł nam pomagać. Pilowałam z nim coś dziesięć kłów. Jakże ten człowiek źle piluje...
Trzeba opowiedzieć, jak odbywało się mycie. Na kulawym stolku stała blaszana miseczka napełniona lodowatą wodą [...]. Woda w kranie była tylko przez pierwsze dni, potem musieliśmy ją nosić z daleka. Z praniem było tragicznie. Nie było gdzie zagracić wody, a nawet jeśli to się udało, nie było miednicy, ani bałii. Wielu z nas chorowało na biegunkę i coraz ktoś pośpiesznie wypraszał piorącego za drzwi.
Trzeba było mobilizować siły, szykować się do wyjazdu:
Za tydzień ewakuacja! [...] Postanowiliśmy zabrać ze sobą kilka mebli, do których ogromnie byliśmy przywiązani, tj. biurko z jasnej brzozy i ażurowe mebelki z saloniku, ponadto dwa kufry i odzież osobistą. Postanowiliśmy też, iż zabierzemy naszą nieodłączną krowę Czarnulkę, naszego przyjaciela i żywicielkę. Tak więc wyjazd, łzawe pożegnanie z kolegami, zabieranie adresów, ostatnie spojrzenie na dom, gdzie przeżyłam koszar i udrękę; ostatnie spojrzenie na miasto, które nas przyjęło po drodze z miejsca urodzenia do Polski, i ostatnie Zdrowaś Maryjo całej rodziny udającej się w nieznane...
Nadchodziły najgorsze chwile, pociąg ruszał:
Wreszcie nadeszła chwila odjazdu. Załadowane wagony towarowe. Późne lipcowe popołudnie 1945 roku, lecz dokładnej daty nie pamiętam. Słońce, chyląc się ku zachodowi, ogarniało nas cieplem na pożegnanie. Babcia, siedząc na prowizorycznym posłaniu, nim ruszyły wagony, jednym zdaniem skomentowała tę podróż: „No to i z Panem Bogiem, całe życie jedziemy do Polski, może tym razem będzie to ostatnia podróż...?” Wzdłuż torów rozstawieni soldaci z karabinami w ręku. Wreszcie komendant transportu podniósł czerwoną chorągiewkę i długo trzymał podniesioną rękę... Cisza zaległa peron... Usłyszeliśmy potem donośny głos, który wydawał rozkaz odjazdu: E-E-E-szaaloon, w Polszuu,
---
49 W. Wiśniewski, *Pani na Berżenikach*..., s. 202.
50 A. Branicka-Wolska, *Listy nie wysłane*, Warszawa, Wydawnictwo „Tenten”, 1993, s. 74.
51 W. Kocięcka, *Oddajcie mi Świętego*..., s. 119.
otravlaaj! w pierioood!!! i opuścił wzniezioną rękę! ... Setki oczu odjeżdżających śledziły ten ruch. Ostateczny i nieubłagany – jak wyrok. Przeciągły gwizd lokomotywy, transport drgnął i para białymi kłębami potoczyła się wzdłuż torów, przez moment przysłaniając żegnających. Jednocześnie podniósł się szloch i rozpacliwe wołanie tych, co odjeżdżali.
Przed rozstaniem na zawsze z rodzinnym domem, okolicą trzeba jeszcze nasycić się i nacieszyć tym, co było bliskie:
Przeczuwając rozstanie na zawsze z tym miejscem, w którym przeżyliśmy skrawek swojej wojennej młodości, zbieraliśmy się z koleżankami i kolegami ze szkoły, śpiewając piosenki, układając plany, zaręczając o pisaniu listów, zapraszając się ect. Gdy teraz sięgam do tych chwil, jakże prawdziwe i proroce okazały się słowa wówczas śpiewanej powszechnej piosenki: „Za dzień, za rok, za chwilę, razem nie będzie nas”. Te słowa nie były naïwne. Nigdy potem nie spotkałiśmy się w tym samym składzie. Do dziś pamiętam twarze moich drogich kolegów.
Bardzo wiele rodzin było rozbitych, wyjeżdżały kobiety z dziećmi, a ich mężowie, bracia pozostawali tu – w więzieniach Wilna, Lwowa, Stanisławowa i innych kresowych miast. Często czekało ich zesłanie do odległego syberyjskiego kraju.
Wybiegłam ze spalonego domu, chcąc być w pobliżu kolumny. Wypatrywałam Kazimierza. Naraz ujrzałam uniesioną rękę z czapką i pomimo zgiełku, pokrzykiwań i zlorzeczeń bolszewików, usłyszalam wołanie:
– Hala, ja tu!
Wówczas odezwały się setki głosów:
– Janeczka! Basia! Ewa, kocham cię! Mama, ja tu! Malgosiu, bądź dzielna! Przebacz mi Krysiu! Wróć, czekaj na mnie!
W tym gwarze głosów, nawoływań, już więcej nie słyszałam Kazimierza. Czym przedzej pobiegłam do domu, wrzuciłam do plecaka ciepłe rzeczy; żywność, żeby zanieść na rampę Lidzką, skąd odchodził transport. Biegłam całą drogę – miałam wtedy czterdzieści jeden lat i byłam silną kobietą. Nie było ich jeszcze, gdy dobiegłam do rampy. Stary żołnierz, który pilnował wagonów pozwolił mi się ukryć w krzakach obok za paczkę papierosów. Gdy przyszli więźniowie, wprowadzono ich na kolanach po wąskich deskach do wagonów. Chciałam przekupić strażników spirytusem, ale nawet nie chcieli gadać, tylko straszyli pistoletem. Nie pozwolili kobietom wejść na rampę i tak stałyśmy całą noc.
Helena Stankiewiczowa pamięta, jak z zakratowanych okien odjeżdżających pociągów zaczęły się sypać jak płatki śniegu świstki papieru. Kobiety zbierały te listy od mężów, synów, narzeczonych, braci i ojców. Pozostawała tylko modlitwa, niepokój serca o najbliższych i trudna droga w nieznane.
W czerwcu dostalam się do transportu, który jechał do Polski. Wzięłam ze sobą wszystko, co miałam, nawet tapczan. Schowałam w nim zresztą listy, które miałam wysłać w Polsce, i najdroższe pamiątki – książeczkę do nabożeństwa po babuni Jadwidze, album Brygidy Zanowej. Rosjanie wszystko zabierali na granicy. Wiozłam mnóstwo listów, bo ludzie bali się cenzury, a i nie bardzo wierzyli, że poczta dobrze funkcjonuje.
---
52 Tamże, s. 120.
53 Tamże, s. 119.
54 W. Wiśniewski, Pani na Berżenikach…, s. 203.
Sąsiedzi zawieźli mnie ciężarówką wojskową na rampę. Żołnierz za litr samogonu pomógł mi jeszcze wszystko załadować. Jechaliśmy wagonami bydlęcymi. Ponieważ nie wiedziałam jak długo potrwa ta podróż, wzięłam smalec w puszkach po konserwach i kilka bochenków razowego chleba\(^{55}\).
Żal mieszał się ze smutkiem, nikt nie czuł radości z zakończenia wojny. Za te wszystkie krzywdy, za upokorzenia i poniewierkę, jak pisze Janina Stopyra-Gawrońska, nikt nie powiedział nawet „przepraszam”\(^{56}\).
Wojna zrujnowała kraj. Nowa rzeczywistość polityczna budziła zastrzeżenia i niepokój. Wszyscy przestali być tymi, którymi byli, ocenia powojenny czas Zofia Nałkowska\(^{57}\). Wielka radość po doczekaniu wolności stawała się często powierzchowną radością. – Pamięć wciąż ożywiała najpotworniejsze na własne oczy oglądane zbrodnie\(^{58}\).
Po przesłedzeniu wielu zapisów autobiograficznych zauważamy, że prezentują one określony wariant kulturowy, pisane są z potrzeby serca i obowiązku. Ukazują kresowe tradycje, takie jak: przywiązanie do przeszłości historycznej, pamięć o przodkach, walkę o narodowe przetrwanie, skuteczny opór wobec narzuconych ideologii. Analiza literatury dokumentu osobistego pozwala ocenić rozmiar i dramat tych przeżyć, zrozumieć społeczny sens wydarzeń. To pokolenie ludzi, którzy żyli i pracowali na wschodnich obrzeżach Rzeczypospolitej, chciało zostawić po sobie rzetelne świadectwo. Ich ojcowszna, groby najbliższych pozostały daleko poza Polską. Historia trwa dalej, przeszłości totalitarnej trzeba dawać odpór. Teraźniejszość musi ukazywać i uczyć odróżniać dobro od zła, prawo od bezprawia, mit od prawdy.
---
\(^{55}\) Tamże, s. 207–208.
\(^{56}\) J. Stopyra-Gawrońska, *Bez dzieciństwa*, Warszawa, Wydawnictwo „Iwar”, 1994, s. 171–172.
\(^{57}\) Z. Nalkowska, *Dzienniki czasu wojny*, Warszawa, Czytelnik, 1972, s. 394.
\(^{58}\) J. Apostol-Staniszewska, *Echa okupacyjnych lat*, Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1970, s. 24.
AGNIESZKA GRĘDZIK-RADZIAK
Kraków
LISTA POLSKICH NAUCZYCIELI Z ZIEM POŁUDNIOWO-WSCHODNICH II RZECZYPOSPOLITEJ, OFIAR REPRESEJI NIEMIECKICH W LATACH 1941–1944, CZ. II B*
167. KRYCZYŃSKI WŁADYSŁAW mgr – ur. 1869 r. w Podhorcach, ziemia tarnopolska, brat Bronisława. Absolwent filologii klasycznej UJK. Kustosz w zamku książąt Sanguszków w Podhorcach. Od 1.11.1915 r. do 28.02.1916 r. prowadził prywatny kurs dla młodzieży gimnazjalnej w Złoczowie. Redaktor „Gazety Narodowej”. W latach 1902–1929 nauczyciel języków: łacińskiego, greckiego i polskiego w gimnazjum klasycznym w Złoczowie. Podczas inwazji ukraińskiej rozpoczętej w 1918 r. został aresztowany przez Ukraińców 27.03.1919 r., gdyż nie wyraził zgody na wprowadzenie do gimnazjum języka ukraińskiego jako wykładowego. Po przesłuchaniu uwolniony. Szerzył świadomość narodową wśród Polaków i uczył przywiązania do ziemi rodzinnej. Był członkiem Podolskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego Oddział w Złoczowie. Autor opracowania pt. *Zamek w Złoczowie* wydanego w Złoczowie w 1894 r. oraz opracowania pt. *Zwiedzajcie powiat złoczowski*, Złoczów 1931 r. Dzięki jego staraniom członkowie Podolskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego Oddział w Złoczowie wydali w 1929 r. pracę historyczną autorstwa dr Charewiczowej, pt. *Dzieje miasta Złoczowa*. Dyskryminacyjne warunki egzystencji, okupacja Polski, ciężkie przeżycia i choroba przyczyniły się do jego śmierci. Zmarł 8.05.1943 r. w Złoczowie. Jego brat Bronisław Kryczyński, również nauczyciel, został w kwietniu 1940 r. deportowany ze Lwowa wraz z żoną Jadwigą i dwoma córkami. Załamany psychicznie i fizycznie nie przeżył zesłania i zmarł w 1941 r. [Relacja Władysławy Manterys z 7.07.2004 r., Bielsko-Biała. Zbiory autorki. Dokumenty z archiwum Władysławy Manterys z Bielska-Białej. Z. Harbuz, *Nauczyciele z Podola…*, s. 67. *Z krwawych dni Złoczowa 1919 r.*, Złoczów 1921, s. 33, 34. Zob. także, J. Kaplon, *Podolskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Zarys dziejów*, Internet, (dostęp: 7.06.2010 r.), dostępny: http://khit.pttk.pl/index.php?co=tx_podole_1. W. H. Piotrowski, *Kniaź tatarski Najman-beg i jego potomkowie. Krótka genealogia rodu*, Internet, (dostęp:
* Część II A została zamieszczona w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2009, nr 3–4.
7.06.2010 r.), dostępny: http://piotrowscy2006.republika.pl/tatarzy.html. M. Walczak, *Ludzie*..., s. 427.]
168. **ŁOBANOWSKA ZUZANNA**, ps. „Róża” – nauczycielka zawodu w szkole krawieckiej, czł. PWK; w okresie okupacji łączniczka por. „Grota”, komendanta Obwodu AK Włodzimierz Wołyński, przewoziła pocztę oraz broń; aresztowana w marcu 1944 w drodze z Włodzimierza do Bielina podczas transportowania broni do oddziału partyz., torturowana, rozstrzelana przez gestapo 13–14.03.1944 r. [**Słownik**..., s. 248.]
169. **ŁOJKUĆ ALBIN** – sekretarz ZG Związku Osadników w Równem, woj. wołyńskie. Rozstrzelany przez Niemców w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP. [Z. Okoń, *Kresowi sąsiedzi. W szponach trzech ludobójczych hord*, Rzeszów 2005, s. 53., „Wołyń i Polesie” 2008, nr 1, s. 44.]
170. **ŁOŻIŃSKI LUDOMIR** (pchor.) – nauczyciel. Aresztowany wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP. Stracony w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. Informacja uzupełniająca do biogramu Ludomira Łozińskiego zamieszczonego w opracowaniu A. Gredzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 90. [**Biesiada**..., z. 3, Londyn 1998, s. 134, 145. K. Warda, *Szklce*..., s. 172.]
171. **dr doc. ŁOŻIŃSKI WALERY WŁADYSŁAW DANIEL** – ur. 3.01.1880 r. we Lwowie, s. Bronisława. Dr, docent geologii, zastępca profesora, kierownik zakładu gleboznawstwa na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Opublikował 30 prac naukowych z zakresu geologii, w tym geologii dynamicznej, dotyczące Karpat i Zagłębia Węglowego. Był członkiem niemieckich towarzystw geologicznych, Polskiego Towarzystwa Geologicznego i Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. W okresie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu, współpracując z Władysławem Szaferem. Zmarł w Krakowie 2 maja 1944 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 120.]
172. **ŁUKASZEK JAN** – ur. 1909 r. Nauczyciel Gimnazjum i Liceum w Równem, woj. wołyńskie. W okresie okupacji niemieckiej był komendantem Rejonu Batalionów Chłopskich na terenie Lipnika, Obrazowa i Wilczycy. Zmobilizowany w 1944 r., poległ w walce z Niemcami w sierpniu 1944 r. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 474. M. Walczak, *Działalność*..., s. 501.]
173. **MACHALSKI RENEE** – lekarz weterynarii, asystent Katedry Anatomii Patologicznej Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Zatrzymany przez patrol policji niemieckiej został uznany za szpiega (posiadał polski dowód osobisty i paszport francuski) i natychmiast rozstrzelany. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 120.]
174. **mgr MADUROWICZÓWNA HALINA** – asystentka UJK. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP była komendantką Okręgu Lwowskiego Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet. 31.05.1943 r. została aresztowana przez gestapo. [**Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie**, sygn. K III-7, j. 199.]
175. **MAGDZIŃSKI** (imię nieznane) – nauczyciel biologii w Równem, woj. wołyńskie. Po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki pracował w szkole średniej z polskim językiem
wykładowym. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP został aresztowany w lipcu 1941 r. (lub jesienią 1941 r.) przez policję ukraińską współpracującą z Niemcami wraz z innymi przedstawicielami inteligencji, w tym ze wszystkimi nauczycielami ze szkoły w Równem, tzw. dziesięciolatki (Łukaszem Gajem, Adamem Horakiem, Monstrańskim, Pisowiczem, Polańskim). Magdziński był konwojowany przez dwóch policjantów ukraińskich i jednego Niemca. Po kilku dniach rozstrzelany w grupie ok. 40 osób przy ul. Białej w Równem. Informacja uzupełniająca do biogramu Magdzińskiego zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 90. [W. Siemaszko, E. Siemaszko, *Ludobójstwo…*, t. I, Warszawa 2000, s. 723. A. Peretiatkowicz, *Wołyńska…*, s. 200. A. Grędzik-Radziak, *Polscy nauczyciele z województwa wołyńskiego, ofiary zbrodni nacjonalistów ukraińskich w latach 1941–1945*, (cz. 1), w: „Wołyń i Polesie” 2007, nr 4, s. 77.]
176. **MAKSYMOWICZ ADELA** (z d. Niwelinska) – nauczycielka (kierowniczka) Publicznej Szkoły Powszechnej w powiecie śniatyńskim, woj. stanisławowskie. Aresztowana i zesłana do obozu koncentracyjnego w Majdanku, gdzie została zamordowana w 1942 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 482. M. Walczak, *Działalność…*, s. 501. *Lista…*, s. 158 (tu inna data śmierci – sierpień 1943 r.).]
177. **MALINOWSKI JÓZEF** – sekretarz Inspektoratu Szkolnego w Czortkowie, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców w lipcu–sierpniu 1941 r. lub, wg innego źródła, w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. F. Wiśnierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego na ziemiach wschodnich w okresie II wojny światowej (tajne nauczanie w powiecie czortkowskim)*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1970, nr 1, s. 107. M. Ścisłak, *Czortków…*, s. 116, 266.]
178. **prof. zw. dr doc. MALSBURG KAROL IGNACY** – ur. 31.07.1856 r. w Czernihowie k. Zbaraża. Profesor zwyczajny w Katedrze Hodowli Zwierząt Politechniki Lwowskiej. Od 1923 r. członek korespondent, a od 1932 r. członek czynny Akademii Nauk Technicznych. Członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Prezes Towarzystwa Zootechnicznego. Pierwszy w Polsce zastosował na szeroką skalę biologiczne metody hodowlane. Wielokrotnie reprezentował naukę polską w zagranicznych zootechnicznych ośrodkach badawczych. Od 1.10.1930 r. w stanie spoczynku. Profesor honorowy Politechniki Lwowskiej (1931 r.). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 31.12.1942 r. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [Z. Popławski, *Dzieje…*, s. 138, 147, 169, 181, 208, 233, 294, 312, 314, 315, 320. S. S. Nicieja, *Cmentarz…*, s. 350. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 121 (tu inna data śmierci – 19.12.1942 r.).]
179. **prof. dr MALACHOWSKI ROMAN** – ur. 1.11.1887 r. w Łodzi, *dr. profesor chemii organicznej UJK we Lwowie*, badacz w dziedzinie struktury i mechanizmu przemian związków organicznych. W czasie okupacji prowadził w Warszawie tajne nauczanie studentów UW i UZZ. W sierpniu 1944 r., w pierwszych dniach powstania warszawskiego wzięty przez Niemców jako zakładnik; zginął rozstrzelany w gmachu poczty na ul. Nowogrodzkiej, 5 sierpnia 1944 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 121. Por. J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 136.]
180. prof. dr MATERNOWSKA IRENA MARIA – ur. 26.03.1898 r. w Krukienicach k. Lwowa, c. Teofila. Absolwentka Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie w 1928 r. Doktor medycyny weterynaryjnej, profesor Wydziału Weterynarii Uniwersytetu Warszawskiego. Była kierownikiem naukowym Głównej Szkoły Gospodarczej Żeńskiej w Snopkowie, równocześnie pracowała na Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie w Zakładzie Badania Środków Spożywczych Zwierzęcego Pochodzenia. Jako stypendystka Funduszu Kultury Narodowej pracowała w zakładach naukowych w Kopenhadze i Paryżu. W czasie okupacji uczestniczyła w tajnym nauczaniu studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Od końca 1939 r. była czynnym członkiem Służby Zwycięstwa Polski, a następnie Związku Walki Zbrojnej. Od chwili powstania (20 IV 1940) należała też do Związku Odwetu, gdzie pracowała w biurze studiów środków walki sabotażowo-dywerysijnej. 20 IV 1941 została aresztowana przez gestapo, uwięziona w więzieniu na Pawiaku w Warszawie, gdzie zmarła w szpitalu (na „Serbii”) 4 czerwca 1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 122.]
181. MATUSZKIEWICZ MARIA (z d. Alexandrowicz) – ur. 25.02.1904 r. w Suchodole, c. Mieczysława i Heleny z d. Lessaer. Ukończyła Wyższy Kurs Nauczycielski. Uczyła języka polskiego w szkole powszechnej im. św. Antoniego we Lwowie (przy ul. Łyczakowskiej). Żołnierz AK (zaprzysiężona w kwaterze lwowskiej). Od 1.07.1941 r. do 31.07.1944 r. pracowała w kompletach tajnego nauczania we Lwowie. W pierwszym roku pracy zajęcia konspiracyjne odbywały się w jej mieszkaniu przy ul. Żulińskiego 8 (na I piętrze). Po rewizji gestapo i przesłuchaniu (nauczycielkę posądzono o kontakty z Żydami), nauka była kontynuowana w domach uczniów, a po upływie kilku miesięcy ponownie w jej mieszkaniu do lata 1943 r., kiedy to M. Matuszkiewicz aresztowano gestapo. Została oskarżona o próbę nielegalnego przekroczenia granicy – jechała do rodzinców mieszkających w woj. staniławowskim. Przez miesiąc była więziona przy ul. Bilińskich w Stanisławowie. Po zwolnieniu powróciła do Lwowa i kontynuowała nauczanie w tajnych kompletach. Po wypędzeniu ze Lwowa w kwietniu 1946 r. przez pół roku przebywała w Ligocie k. Katowic. W latach 1947–1948 w Oleśnie Śląskim, od 1949 r. w Świdnicy, gdzie była kierownikiem szkoły, nauczycielką języka polskiego oraz bibliotekarzem w Zakładzie Poprawczym. Po przejściu na emeryturę pracowała nadal w tamtejszej bibliotece szkolnej. Zmarła 25.10.1990 r. Spoczywa na cmentarzu parafialnym w Świdnicy (przy al. Brzozowej). [DB – Antoni Matuszkiewicz (syn), 9.09.2004 r. Zbiory autorki. Dokumenty z archiwum Antoniego Matuszkiewicza. Zbiory autorki. M. Matuszkiewicz, Moja praca w tajnym nauczaniu, Świdnica 3.09.1987 r. (mps). Tekst niepublikowany w zbiorach autorki.]
182. mgr MAZUREK ANNA – ur. 1903 r. Absolwentka geografii UJK. Nauczycielka gimnazjalna we Lwowie. Członek 1 Lwowskiej Drużyny Harcerek im. Emilii Plater. Członek Komendy Hufca. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP uczyła geografii w tajnych kompletach we Lwowie. Członek AK, kurierka. Aresztowana przez Niemców w 1943 r., więziona przy ul. Łackiego, a następnie zesłana do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, a potem do Ravensbrück, gdzie należała do tajnej drużyny harcerskiej o nazwie „Mury” i pełniła funkcję zastępowej III zastępu. Przeżyła. W latach 80. XX w. mieszkała w Kanadzie w Calgary. Obie jej siostry zginęły. [S. Stipal, Udział harcerek Chorągwi Lwowskiej w walce z okupantem w latach 1939–1945 (fragmenty), w: Harcerki 1939–1945. Relacje-pamiętniki, oprac. K. Wyczańska, Warszawa 1985, s. 513. J. Winowska, Relacja,
w: *Harcerki*..., s. 519. A. Mazurek, *Wspomnienia Iwowianki z Ravensbrück*, w: *Harcerki*..., s. 629–631. M. Wojtkiewicz, *Harcmistrzyni Stefania Stipal*, Warszawa 2000, s. 72. [Relacja Stefanii Gertler z dnia 9.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki.]
183. **MĄCZAK FRANCISZEK** – ur. 9.03.1898 r. w Przemyślu, s. Jana i Julii z d. Wilczyńskiej. Absolwent gimnazjum w Przemyślu (1916 r.), a następnie Wydziału Filozoficzno-Geograficznego UJK (1924 r.). Dyplom Nauczyciela Szkół Średnich uzyskał 21.06.1927 r. Od 24.10.1919 r. do 20.06.1920 r. nauczyciel w Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej w Grodnie. Od 1.09.1923 r. do 8.04.1928 r. nauczyciel w Państwowym Gimnazjum im. J. Korzeniowskiego w Brodach, woj. tarnopolskie, a także wykładowca geografii w Prywatnym Seminarium Nauczycielskim Żeńskim w Brodach. Od 8.04.1928 r. do 31.12.1939 r. nauczyciel geografii w szkołach Liceum Krzemienieckiego: Gimnazjum im. T. Czackiego, Seminarium Nauczycielskim, Pedagogium. Organizator i kierownik od października 1937 r. do grudnia 1939 r. Muzeum Krajoznawczego Liceum Krzemienieckiego (które funkcjonuje do dziś jako Muzeum Krajoznawcze). Od września 1929 r. do sierpnia 1932 r. był dyrektorem internatów licealnych. W latach 1917–1919 działał w Towarzystwie Szkoły Ludowej w Zagórzu koło Sanoka, prowadził chór i akcję świetlicową. W Brodach zorganizował Koło Krajoznawcze i chór nauczycielski. W Krzemieńcu był członkiem wielu komisji kwalifikacyjnych: dla nauczycieli Kuratorium Okręgu Szkolnego Wołyńskiego, Seminarium Nauczycielskiego Liceum Krzemienieckiego i kuratorium wołyńskiego, członkiem Okręgowej Komisji Konserwatorskiej w Łucku (1932–1939), prelegentem kursów wakacyjnych dla nauczycieli, wykładowca w Uniwersytetach Ludowych w Michałowce i Różynie. Współdziałał z krzemienieckim chórem nauczycielskim. Pełnił funkcję przewodniczącego Zarządu Powiatowego Wołyńskiego Związku Młodzieży Wiejskiej (do 1939 r.). Organizował na terenie powiatu świetlice, akcję czytelnictwa na wsi itd. W 1934 r. odbył półroczny wyjazd do Argentyny i Brazylii sfinansowany ze środków Liceum Krzemienieckiego. Jego celem było zapoznanie się z warunkami życia tamtejszej Polonii, a zwłaszcza możliwości organizacji szkolnictwa polonijnego. Od 1928 r. zorganizował i prowadził Koło Krajoznawcze Liceum Krzemienieckiego im. M. Bessera, liczące stale ok. 150 członków. Jego członkowie przez wiele lat wydawali czasopismo „Nasz Widnokrąg”. Koło podzielone było na 11 sekcji – od przewodnickiej, poprzez kartograficzną, archeologiczną po etnograficzną. W kole m.in. opracowano (dla potrzeb szkół) scenarną mapę hipsometryczno-przeglądową województwa wołyńskiego 1:300 000, wydana drukiem w 1935 r. nakładem Związku Nauczycielstwa Polskiego. Plenom pracy koła było zebranie materiałów do trzech przewodników po Krzemieńcu i okolicy opracowanych później przez F. Mączaka. Realizując obowiązującą w Liceum zasadę przygotowania do pracy w regionie, koło utrzymywało żywy kontakt z absolwentami Seminarium, nauczycielami szkół wołyńskich. Po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i likwidacji Liceum Krzemienieckiego 1.01.1940 r. oraz przekształceniu Pedagogium w rosyjskojęzyczny Państwowy Instytut Pedagogiczny, F. Mączak nie przyjął tam propozycji pracy i możliwości prowadzenia zajęć nawet w języku polskim (wg innego źródła uczył w ŚS nr 2 z językiem polskim). Wspólnie z dr Zdzisławem Opolskim pracował w utworzonym przez siebie muzeum, gdzie opracowali szczegółową mapę geologiczną 1:10 000 Krzemieńca i okolic, której rękopis po 53 latach został wyjęty z ukrycia i obecnie znajduje się
w Muzeum Krajoznawczym w Krzemieńcu. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP, F. Mączak, podobnie jak dr Z. Opolski, nie zdecydował się pomimo namowy na opuszczenie Krzemieńca. Opiekował się i strzegł ukrytych eksponatów pochodzących z wystawy poświęconej Juliuszowi Słowackiemu. Aresztowany wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu. Stracony w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. [DB – Sławomir Mączak (syn), 29.02.2004 r., Warszawa. Zbiory autorki. S. Mączak, Franciszek Mączak w 55 rocznicę egzekucji (wspomnienie syna), w: „Życie Krzemienieckie” 1998, nr 15, s. 39–41. J. Żulkoś, Wychowawca, w: „Życie Krzemienieckie” 1997, nr 14, s. 12–15. Biesiada..., z. 3, Londyn 1998, s. 28, 45, 51, 55–56, 86, 108, 128, 152, 165. K. Warda, Szkice..., s. 172. M. Walczak, Ludzie..., s. 500. M. Walczak, Działalność..., s. 501. Lista..., s. 165.]
184. dr MENDYS MICHAŁ TEODOR – ur. 28.08.1892 r. w Jaśle, dr filozofii, członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie. W 1936 r. został przeniesiony na stanowisko dyrektora Warszawskiego Archiwum Skarbowego. Zginął w 1944 r. w czasie powstania warszawskiego” [M. Walczak, Ludzie..., s. 123.]
185. MOKRZYCKI STEFAN – ur. 1913 r. Kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Kołonnej, pow. włodzimierski, woj. wołyńskie. W okresie okupacji niemieckiej przebywał w Dęboczu, pow. jasielski, woj. krakowskie. Aresztowany przez policję niemiecką 16 VII 1940 r. i więziony w Jaśle, a następnie w Tarnowie. 8 X 1940 r. został zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince. Zginął tamże 30.01.1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 516.]
186. MONSTRAŃSKI (imię nieznane) – nauczyciel Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki w Równem, woj. wołyńskie. Po zajęciu Ziem Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki pracował w szkole średniej z polskim językiem wykładowym. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP został aresztowany w lipcu 1941 r. (lub jesienią 1941 r.) przez policję ukraińską współdziałającą z Niemcami wraz z innymi przedstawicielami inteligencji, w tym ze wszystkimi nauczycielami ze szkoły w Równem, tzw. dziesięciolatki (Łukaszem Gajem, Adamem Horakiem, Magdzińskim, Pisowiczem, Polańskim). Monstrański był konwojowany przez dwóch policjantów ukraińskich i jednego Niemca. Po kilku dniach rozstrzelany w grupie ok. 40 osób przy ul. Białej w Równem. [W. Siemaszko, E. Siemaszko, Ludobójstwo..., t. I, Warszawa 2000, s. 723. A. Peretiatkowicz, Wołyńska..., s. 200. Por. „Wołyń i Polesie” 2008, nr 1, s. 44.]
187. MOROŻÓWNA (imię nieznane) – w czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowana za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub (wg innego źródła) w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, Z dziejów szkolnictwa polskiego..., s. 108. M. Ścisłak, Czortków..., s. 116.]
188. mgr MOSKWA EUGENIA – ur. 18.11.1925 r. w Rudowańcach k. Stryja. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP od stycznia 1943 r. do grudnia 1943 r. prowadziła komplety tajnego nauczania we wsi Polanka k. Sokala, woj. lwowskie. W pierwszych dniach stycznia 1944 r. aresztowana w ulicznej łapance została wywieziona na roboty do Niemiec. Pracę w majątku łączyła z pracą pedagogiczną wśród dzieci rodziców przebywających tak jak ona na przymusowych robotach. Powróciła do kraju w 1946 r. i w województwie koszalińskim podjęła pracę w szkole,
uzupełniając swoje wykształcenie. Ukończyła wyższe studia pedagogiczne. Przez wiele lat była nauczycielką w szkole podstawowej w Świdwinie. Działała społecznie w różnych stowarzyszeniach i organizacjach. W 1979 r. przeszła na emeryturę. Odznaczona: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką ZNP i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej oraz różnymi odznaczeniami regionalnymi. W latach 1999–2004 przebywała w Anglii. Zmarła 30.08.2004 r. Spoczywa na cmentarzu w Świdwinie. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki.]
189. MYCAWKA TADEUSZ – nauczyciel szkoły powszechnej w Samborze, woj. lwowskie. Po rozpoczęciu II wojny światowej internowany na Węgrzech. Po powrocie do Polski osiadł w Gliwicach. Kontynuował pracę w szkolnictwie. Zmarł pod koniec lat 70. [Informacje Jana Strońskiego z 9.10.2007 r., Bielsko-Biała. Zbiory autorki.]
190. inż. prof. dr NADOLSKI OTTO – ur. 18.11.1880 r. w Gliniku k. Sambora, s. Antoniego, dr nauk technicznych, profesor budownictwa wodnego Politechniki Lwowskiej, jej rektor w latach 1926/1927 i 1933–36. Miał duże zasługi w projektowaniu i przebudowie wielu polskich zdrojowisk, a przede wszystkim Krynicy. Zmarł 4 grudnia 1941 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. [M. Walczak, Ludzie..., s. 126. Lista..., s. 179. S. S. Nicieja, Cmentarz..., s. 354. Z. Popławski, Dzieje..., s. 320.]
191. ks. prof. dr NARAJEWSKI STANISŁAW – ur. 17.01.1860 r. w Kurowicach k. Przemyśla, s. Jana. Profesor teologii moralnej UJK. Redaktor i wydawca miesięcznika „Adoracja”. Jako rektor w latach 1922/23, trzykrotny dziekan i prorektor, po przejściu na emeryturę (1933) profesor honorowy. Obok zajęć uniwersyteckich pełnił szereg funkcji w lwowskiej Kurii Metropolitalnej. Zmarł nagle we Lwowie 23 lutego 1943 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim. [M. Walczak, Ludzie..., s. 126. J. Draus, Uniwersytet..., s. 140. Lista..., s. 179. S. S. Nicieja, Cmentarz..., s. 354.]
192. NAWARECKI STANISŁAW – absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Tarnopolu (1930 r.). W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP w październiku 1943 r. był więziony we Lwowie. [Z. Harbuz, Nauczyciele..., s. 91.]
193. NICZAJEWSKI BOLESŁAW – aresztowany i rozstrzelany w 1942 r. przez Niemców. Informacja uzupełniająca do biogramu Bolesława Niczajewskiego zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, Lista polskich nauczycieli..., w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 91. [Informacja Janiny Grodeckiej-Rzepa z 9.03.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki.]
194. prof. dr NIEMCZYCKI STANISŁAW TADEUSZ – ur. 19.09.1872 r. w Jarosławiu, s. Jana. Przewodniczący Kola Harcerzy z okresu walk o niepodległość. Dr profesor chemii Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, jej rektor w latach 1923–27. Był autorem podręczników do chemii ogólnej i publikacji naukowych dotyczących chemii organicznej oraz mleczarstwa. Po wkroczeniu Niemców do Lwowa został usunięty z uczelni i z mieszkania. Zmarł we Lwowie 12 maja 1943 r. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. [M. Walczak, Ludzie..., s. 127. Lista..., s. 181. S. S. Nicieja, Cmentarz..., s. 355. S. Stipal, Harcerki Chorągwi Lwowskiej]
w walce z okupantem w latach 1939–1945, w: Leopolis dzieje i kultura Lwowa, Warszawa 1988, s. 84 (tu inna data śmierci – 1.05.1943 r.).]
195. NIEMCZYK IGNACY – lat ok. 35. Absolwent Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Krzemieńcu (1924 r.). Kierownik szkoły. Oficer rezerwy WP. Zmobilizowany. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. Poległ na froncie działań wojennych we wrześniu tego roku. [Biesiada..., z. 3, Londyn 1998, s. 134.]
196. NIZIOLEK (imię nieznane) – dyrektor prywatnej szkoły handlowej w Czortkowie, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczyciel tajnego nauczania. Aresztowany za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, Z dziejów szkolnictwa polskiego..., s. 108. M. Ściślak, Czortków..., s. 116, 226.]
197. NN – kierownik szkoły w Brzezinie k. Rozdola. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami we wrześniu 1939 r. Przebywał na Węgrzech. [Rozmowa telefoniczna z Janiną Kacaper w dniu 4.09.2004 r., (g. 13:45).]
198. NOWAK EDWARD – kierownik szkoły w Młynowie. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP został aresztowany przez policję niemiecką na podstawie donosu Ukraińców, którzy posądziли go o przekonania komunistyczne. Znajomość języka niemieckiego i przekonywująca argumentacja uratowały go przed egzekucją (z 11 osób skazanych na śmierć tylko dwie ocalały, w tym E. Nowak). Po wygnaniu z Ziemi Wschodnich II RP osiadł we Wrocławiu. Zmarł w połowie lat 80. [Informacja anonimowa, styczeń 2004 r. Zbiory autorki.]
199. prof. dr NOWAK JAN – ur. 15.10.1880 r. w Hołyniu k. Kałusza, s. Wojciecha, dr filozofii, profesor geologii i paleontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (1923–39), dr inż. honoris causa Politechniki we Wrocławiu, członek czynny PAU od 1931 r., członek zagraniczny Akademii Umiejętności w Pradze, członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności i Sztuki w Kordobie. 6 listopada 1939 r. wraz z dużą grupą naukowców krakowskich został aresztowany przez policję niemiecką w Collegium Novum na terenie UJ. Po blisko 3-tygodniowym pobycie w więzieniach w Krakowie i Wrocławiu zesłany do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen-Oranienburg. Zwolniony 8 II 1940 r., zmarł kilka dni później 18 lutego 1940 r. w Krakowie na skutek wyniszczenia organizmu i choroby nabytej w obozie. [M. Walczak, Ludzie..., s. 127.]
200. NOWOROLSKA HELENA – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowana za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, Z dziejów szkolnictwa polskiego..., s. 108. M. Ściślak, Czortków..., s. 116, 266.]
201. OBERC TADEUSZ – nauczyciel, mąż Kazimiery. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami we wrześniu 1939 r. Poległ 9.09.1939 r. pod Iłżą. [T. Mikulski, Fotografia zbiorowa Polaków deportowanych do okręgu pawłodarskiego, Wrocław 1995, s. 449.]
202. OCHSENHOIT MARKUS – ur. 8.06.1913 r. we Lwowie, lekarz, od 1942 r. asystent Zakładu Anatomii Patologicznej Lwowskiego Państwowego Instytutu Medycznego. Narodowość żydowska. Zamordowany przez hitlerowców we Lwowie w 1943 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 128.]
203. **dr doc. ODRZYWOLSKI MARIAN** – ur. 19.11.1879 r. we Lwowie, s. Zygmunta. Pedagog, dr. docent Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie, działacz oświatowy. Od 1926 r. był dyrektorem prywatnego gimnazjum żydowskiego Świąteckiej w Warszawie. W okresie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu młodzieży gimnazjalnej i studentów WWP w Warszawie. Zmarł w Częstochowie w barakach dla wysiedlonych po powstaniu warszawskim. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 128.]
204. **OPACKI JÓZEF** – nauczyciel gimnazjum w Czortkowie, woj. tarnopolskie, działacz społeczny. Uczestnik wojny 1919–1920. Wiceprezes Centralnego Wydziału Podolskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, kierownik Muzeum Miejskiego, delegat Komitetu Lwowskiego Ochrony Przyrody, korespondent Okręgowej Komisji Konserwatorskiej we Lwowie. Redaktor czasopism: „Znicz Podola” i „Na Rubieżach”, członek redakcji „Głos Podola”. Skarbnik Polskiej Organizacji Wojskowej i Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, sekretarz rady nadzorczej Banku Zaliczkowego, członek zarządu LMiK, komisarz POS, komendant Hufca Kresowego ZHP na powiaty: Czortków, Borszczów, Kopyczyńce i Skalat, sekretarz Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, kierownik Ośrodka Metodycznego WF, członek komisji rewizyjnej Koła Związku byłych Ochotników Armii Polskiej, członek zarządu Koła Przyjaciół Harcerstwa, sekretarz zarządu Prywatnego Seminarium Żeńskiego w Czortkowie. J. Opacki był ponadto członkiem: Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika we Lwowie, Towarzystwa Entomologicznego, Towarzystwa Ludoznawczego. Od 15.09.1926 r. nauczyciel biologii i gimnastyki w gimnazjum w Czortkowie. Autor m.in. *Przewodnika po powiecie skalackim*. Lwów 1938. Odznaczony Brązowym Medalem „Za długoletnią służbę”. Po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną organizator, założyciel i komendant (październik 1939 r.) Polskiej Organizacji Walki z Wrogiem (zwanej również Polską Organizacją Wojskową). W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczyciel tajnych kompletów w Czortkowie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców w lipcu-sierpniu 1941 r. Wg innej relacji uniknął represji. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 115–116, 266. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, nr 1, s. 107 i porównaj s. 113–114. (tu dwie wykluczające się wersje dotyczące jego losów). Z. Harbuz, *Nauczyciele…*, s. 95–96. S. Rakowski, *Szkoła spod znaku Hermesa w Czortkowie*, w: „Semper Fidelis” 1996, nr 5, s. 14. Informacja Marka Ściślaka, 3.03.2004 r., Brzeg. Zbiory autorki.]
205. **dr OPOLSKI ANTONI** – ur. 1913 r. w Rozwadowie, s. Izydora i Emilii z d. Kreutz. Absolwent szkoły powszechnej w Buczaczu oraz tamtejszego Państwowego Gimnazjum. W 1935 r. ukończył studia na UJK. *Astronom, starszy asystent w Obserwatorium Astronomicznym UJK, kierowanym przez prof. Eugeniusza Rybkę. Zmobilizowany wziął udział w wojnie polsko-niemieckiej w 1939 r. i dostał się do niewoli niemieckiej. Lata wojny przeżył w oflagach w Arnswalde i Gross Born. W 1945 r. podjął pracę w Uniwersytecie we Wrocławiu – był profesorem i kierownikiem Katedry Astrofizyki, dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego (1955–1956). W latach 1959–1961 rektor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu.* [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 136. W. Szklarz, *Życiorysy…*, s. 393.]
206. **dr OPOLSKI ZDZISŁAW MARCEL** – aresztowany wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP. Stracony w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu
28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. Informacja uzupełniająca do biogramu dr Zdzisława Marcelego Opolskiego zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 91–92. Zob. także, *Biesiada*..., z. 3, Londyn 1998, s. 109, 129. K. Warda, *Szkice*..., s. 172. M. Walczak, *Działalność*..., s. 501.]
**207. dr doc. ORMICKI WIKTOR RUDOLF** – ur. 1.02.1898 r. w Krakowie, dr filozofii, docent geografii gospodarczej UJ, wykładowca w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie i w Śląskim Instytucie Pedagogicznym w Katowicach oraz w roku 1938/1939 na UJK. Autor licznych prac naukowych, głównie z zakresu demografii i geografii gospodarczej. 6 listopada 1939 r. wraz z dużą grupą naukowców krakowskich został aresztowany przez policję niemiecką w Collegium Novum na terenie UJ. Po blisko 3-tygodniowym pobycie w więzieniach w Krakowie i Wrocławiu zesłany do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen-Oranienburg. Na początku marca 1940 r. wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Dachau, później do Mauthausen-Gusen. Tam – jak pisze J. Gwiazdomorski w swoich wspomnieniach – »Ormicki, który przyznał się niebacznie do swego niaryjskiego pochodzenia, został na śmierć zamęczony«. Zginął zamordowany w obozie koncentracyjnym w Mauthausen-Gusen 17 września 1941 r. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 129.]
**208. OSIECKI JÓZEF** – w czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego*..., s. 108. M. Ściślak, *Czortków*..., s. 116, 266.]
**209. dr doc. OSTERN PAWEL** – ur. 1904 r., doktor, docent biochemii na Wydziale Lekarskim UJK. Specjalista w dziedzinie chemii fizjologicznej i chemii środków lekarskich. Latem 1943 r. aresztowany przez gestapo we Lwowie popełnił samobójstwo. Wg innego źródła zginął w więzieniu we Lwowie 19.08.1941 r. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 129.]
**210. OSUCHOWSKI KAZIMIERZ** (ppor.) – ur. 18.01.1915 r. w Dekaszmianach na Wileńszczyźnie. Prawnik, starszy asystent Katedry Polityki Społecznej KUL. *Brał udział w wojnie z Niemcami na Zachodzie, w bitwie o Narvik jako podporucznik rezerwy Brygady Strzelców Podhalańskich. W styczniu 1943 r. jako »cichociemny« został zrzucony w kraju z przydziałem do komórki łączności kurierskiej w V Oddziale Komendy Głównej AK. Zginął w powstaniu warszawskim 9 sierpnia 1944 r.* [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 129.]
**211. dr OXNER MIECZYSLAW** – ur. 31.12.1879 r. w Rudzie Guzowskiej, pow. błoński, s. Karola, *dr zoolog, pracownik naukowy w laboratorium zoologicznym na Sorbonie w Paryżu (1905–07), później wicedyrektor laboratorium chemicznego Muzeum Oceanograficznego w Monaco, autor ponad 50 prac naukowych z fizjologii i biologii zwierząt morskich; niektóre z nich publikował wspólnie z J. Neusbaumem-Hilarowiczem, profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Kilka lat przed wojną był konsulem honorowym Polski w Księstwie Monaco. I V 1944 r. został aresztowany przez policję niemiecką w Monaco i deportowany z transportem Żydów do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu–Brzezince, gdzie zginął w komorze gazowej 4 lipca 1944 r.* [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 130.]
212. **mgr PALIWODA (PALIWODZIANKA) HELENA** – ur. 6.05.1894 r. w Prozar w Bośni, c. Michała i Cecylii. Absolwentka UJK (?). Uczestniczka obrony Lwowa w 1918 r. Nauczycielka Państwowego Gimnazjum i Liceum im. Dąbrówki w Poznaniu, później od 1929 r. do 1939 r. nauczycielka geografii i historii w Liceum Krzemienieckim. W latach 1934–1936 dyrektor Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Liceum Krzemienieckiego. Działaczka harcerska. Drużynowa 2 Lwowskiej Drużyny Organizacji Harcerek im. W. Łukasińskiego, później harcmistrzyni i członek Komendy Chorągwi Wołyńskiej Organizacji Harcerek. We wrześniu 1939 r. instruktorka Pogotowia Harcerek w Krzemieńcu. Po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki nauczała w ŚS nr 2 z językiem polskim. Aresztowana wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP. Stracona w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. [Relacja Sławomira Mączaka z dnia 1.04.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki. DB – Sławomir Mączak, 29.02.2004 r., Warszawa. Zbiory autorki. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 552. M. Walczak, *Działalność…*, s. 501. *Słownik…*, s. 307. *Biesiada…*, z. 3, Londyn 1998, s. 109, 127. K. Warda, *Szkice…*, s. 109, 172. *Nasi wychowawcy*, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 24. S. Mączak, *Nachtigall w Krzemieńcu*, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 19–20.]
213. **prof. dr PAŃKOWSKI MIECZYSLAW** – ur. 6.10.1865 r. w Dublanach k. Lwowa, s. Kazimierza. Zootechnik, dr; profesor szczegółowej hodowli zwierząt Wydziału Rolniczo-Leśnego Uniwersytetu Poznańskiego. Napisał kilka monografii i artykułów z zakresu paszoznawstwa, żywienia zwierząt domowych, chowu bydła i owiec. Zmarł w Krakowie 9 listopada 1940 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 131.]
214. **PASEK JÓZEF** – ur. 10.12.1913 r. w Trzycieżu na Zaolziu. Nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w woj. wołyńskim. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. W październiku 1939 r. powrócił na Zaolzie. Żołnierz ZWZ-AK, komendant placówki w Trzycieżu. Aresztowany przez policję niemiecką 16.04.1943 r. i uwieziony w Cieszynie i Mysłowicach. Skazany na śmierć, wyrok został wykonany w Cieszynie w zbiorowej egzekucji 2 czerwca 1943 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 554. M. Walczak, *Działalność…*, s. 501.]
215. **PAWŁOWSKI ANTONI TEODOR** – ur. 1859 r. w Witkowie Dolnym na Bukowinie, matematyk, ekonomista, inicjator i organizator Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego; profesor honorowy Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie i jej pierwszy rektor. Wykładał arytmetykę handlową i polityczną oraz nauki komercyjne. Był także docentem w dziedzinie ubezpieczeń na Politechnice Lwowskiej. W 1937 r. przeszedł na emeryturę i wykładał dalej jako profesor honorowy. Zmarł we Lwowie w 1942 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 131. S. S. Nicieja, *Cmentarz…*, s. 360.]
216. **PAWŁOWSKI SZCZĘŚNY** (ppor.) – ur. 12.06.1912 r. w Stepaniu. Absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Ostrogu nad Horyniem (1932 r.), a także Wyższego Kursu Nauczycielskiego (geografia) we Lwowie w 1932 r. Po odbyciu służby wojskowej w Szkole Podchorążych w Równem w 1934 r. rozpoczął pracę nauczycielską w Szkole Powszechnej w Swozach, pow. łucki, woj. wołyńskie. W latach
1935–1939 był kierownikiem Publicznej Szkoły Powszechnej w Kostniehówce, pow. łucki. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. Jako dowódca plutonu w stopniu podporucznika, walczył na szlaku: Bory Tucholskie–Bydgoszcz–Toruń–Bzura-Puszczka Kampinoska. Dostał się do niewoli niemieckiej. Internowany w latach 1939–1945 w oflagach: IIA-Prenzlau, IIE/K Neubrandenburg, IID-Gross Born, Sandbostel. Po kapitulacji Niemiec zgłosił się do pracy przy organizacji szkolnictwa polskiego w obozach wysiedleńców na terenie brytyjskiej strefy okupacyjnej. W latach 1945–1946 był kierownikiem szkoły w Splitting Camp I koło Papenburga, skąd z całym obozem wrócił do kraju. Osiedlił się w Dąbiu Szczecińskim. W latach 1946–1949 współorganizator i nauczyciel Państwowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Dąbiu, a następnie od 1949 r. do 1963 r. dyrektor tejże szkoły. W 1963 r. przeszedł do pracy w Państwowej Szkole Morskiej. Do 1969 r. pełnił obowiązki zastępcy dyrektora do spraw pedagogicznych, a następnie do spraw młodzieżowych. Do 1972 r. był przewodniczącym Rady Zakładowej Związku Zawodowego Marynarzy i Portowców przy Wyższej Szkole Morskiej w Szczecinie. W 1972 r. przeszedł na emeryturę. Działacz społeczny i polityczny. Członek ZNP (od 1935 r. do 1963 r.), członek Związku Zawodowego Marynarzy i Portowców (od 1963 r.), członek PZPR (od 1961 r.). W latach 1949–1954 przewodniczący Komitetu Obrонców Pokoju Szczecin-Wschód. W latach 1951–1957 członek Prezydium Dzielnicowego Komitetu Frontu Jedności Narodu w Szczecinie-Dąbiu. Od 1958 r. do 1965 r. radny w Szczecinie-Dąbiu i jednocześnie przewodniczący Komisji Oświaty. W latach 1965–1972 radny Miejskiej Rady Narodowej w Szczecinie i przewodniczący Komisji Morskiej, a później Komisji Oświaty. Odznaczony: Srebrnym Krzyżem Zasługi (1953 r.), Medalem 10-lecia PRL (1955 r.), Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, Odznaką Gryfa Pomorskiego (1958 r.), Złotą Odznaką ZNP (1960 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1963 r.), Złotą Odznaką „Zasłużony Pracownik Morza” (1969 r.), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1969 r.), Srebrnym Medalem za Zasługi dla Obronności Kraju (1971 r.). [Pionierskie..., s. 71, 77, 242, 270–271.]
217. prof. PAZDRO ZBIGNIEW WALENTY – ur. 9.02.1873 r. w Przywłoce, k. Buczaczca, s. Jana. Doktor praw, profesor administracji i polskiego prawa administracyjnego na UJK, kilkakrotny dziekan Wydziału Prawa i Umiejętności Politycznych, wykładowca na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Zmarł we Lwowie 13 września 1939 r. Ciężkie przeżycia związane z utratą przez Polskę niepodległości przyczyniły się do przedwczesnej śmierci Z. W. Pazdra. [M. Walczak, Ludzie..., s. 131.]
218. dr doc. PAZDRO ZDZISŁAW – ur. 13.10.1903 r. we Lwowie. Jako 15-letni uczeń IV Gimnazjum we Lwowie walczył w 1 Pułku Strzelców Lwowskich w obronie Lwowa (do kwietnia 1919 r.). 5.08.1920 r. w wieku siedemnastu lat zgłosił się we Włocławku, na ochotnika, do walki z bolszewikami. Został odznaczony Krzyżem Obrony Lwowa, Odznaką pamiątkową V odcinka Szkoły Sienkiewicza, Odznaką pamiątkową Ochotników Artylerii 1920 r. Absolwent geologii i paleontologii UJK. W 1926 r. obronił doktorat z geologii, następnie odbył dodatkowe studia z geologii regionalnej, kartografii i paleontologii na uczelniach francuskich. Do 1939 r. pracował jako asystent, starszy asystent i docent na UJK. Podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP był wiceprezesem i kierownikiem działu szkolnictwa Zarządu Okręgowego Stronnictwa Narodowego, a w 1944 r. członkiem Rady Polskiej Ziemi Południowo-Wschodnich. Współpracował z Alojzym Stamplerem. Był
odpowiedzialny za kontakty z profesorami wyższych uczelni lwowskich. Do niego też należał udział w pracach reaktywowanego Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych oraz w pracach związanych z tajnym nauczaniem, które pozostawało pod opieką nauczyciela gimnazjalnego Michała Łukasiewicza. Na wniosek Z. Pazdry nowy podziemny tygodnik nazywano „Słowo Polskie”. Jego pierwszy numer ukazał się 1.01.1943 r. w nakładzie 800 egz. 31.05.1943 r. Z. Pazdro został aresztowany i do sierpnia 1943 r. był więziony przez gestapo. Po ponownym zajęciu Ziem Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną w latach 1945–1946 aresztowany przez służby NKWD za działalność patriotyczną, więziony w Złoczowie. Wypędzony ze Lwowa w 1946 r. osiedlił się w Gdańsku. W latach 1946–1958 był profesorem na Politechnice Gdańskiej, od 1958 r. profesorem geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Twórca polskiej szkoły hydrogeologicznej. Zmarł 11.07.1987 r. w Warszawie. [Zdzisław Pazdro, Internet, (dostęp: 31.05.2010 r.), dostępny: http://pl.wikipedia.org/wiki/Zdzisław_Pazdro. B. Maziak, Naukowcy Politechniki Lwowskiej siłą napędową odbudowy i rozwoju polskiej Politechniki w Gdańsku od 1945. Wspomnienia, w: „Semper Fidelis” 2005, nr 4, (tu inny rok śmierci – 1989). Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, sygn. K III-7, j. 199.]
219. ks. PERUCKI LEON – wikariusz w parafii Kowalówka k. Monasterzysk, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP przechowywał na plebanii broń i radiostację. Członek AK. Prowadził tajne nauczanie w Kowalówce. 15.11.1943 r. (w sierpniu 1943 r.?) został aresztowany przez Niemców wraz z proboszczem ks. P. Bieńko. Torturowany w śledztwie popadł w obłęd. 17.01.1944 r. rozstrzelany w więzieniu w Czortkowie (Stanisławowie?) wraz z proboszczem Bieńko i innymi więzionymi. [Relacja anonimowa. Zbiory autorki. Z. Harbuz, Nauczyciele..., s. 101.]
220. PETERS (PETERA) IRENA – nauczycielka w powiecie czortkowskim, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania. Aresztowana za tę działalność przez Niemców. [M. Ściślak, Czortków..., s. 266. Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki.]
221. doc. PIEKAŁKIEWICZ JAN – ur. 1892 r., wykładowca ekonomii, umiejętności politycznych oraz statystyki w UJK, profesor Akademii Nauk Politycznych w Warszawie. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Działacz PSL »Piast«, od 1931 r. Strotnictwa Ludowego, a podczas okupacji członek »Rocha«. Od 17 września 1942 r. Delegat Rządu RP na Kraj. Aresztowany przez Gestapo 19 lutego 1943 r. w Warszawie, więziony był w areszcie przy Alei Szucha, a od 25 maja 1943 r. na Pawiaku, gdzie zmarł 19 czerwca 1943 r. [J. Draus, Uniwersytet..., s. 137.]
222. PIKULSKI ANTONI – inspektor szkolny w Stanisławowie. Aresztowany przez policję niemiecka i zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, gdzie zginął. [M. Walczak, Działalność..., s. 501. M. Walczak, Ludzie..., s. 571.]
223. dr PISOWICZ MARIAN – ur. 20.01.1907 r. w Dulczówce k. Pilzna. Absolwent gimnazjum klasycznego w Tarnowie. W latach 1925–1930 studiował filologię polską i klasyczną na Wydziale Filozofii UJ. Tytuł doktora filozofii uzyskał w 1931 r. Po studiach podjął pracę nauczycielską najpierw na Śląsku, a następnie na Wołyniu: w Kowlu, Łucku i Równem, gdzie został powołany na kierownika Okręgowego Ogniska Języka Polskiego skupiającego polonistów pracujących w szkołach średnich Wołynia. Był autorem licznych rozpraw i artykułów z zakresu języka polskiego. W 1939 r. otrzymał nominację na wizytatora szkół średnich przy Kuratorium
Okręgu Szkolnego w Równem. Po zajęciu Ziem Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki pracował w szkole średniej z polskim językiem wykładowym. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP został aresztowany przez gestapo 30.08.1941 r. a 3.09.1941 r. rozstrzelany wraz z innymi pracownikami kuratorium. Wg innego źródła M. Pisowicz został aresztowany w lipcu 1941 r. (lub jesienią 1941 r.) – przez policję ukraińską współpracującą z Niemcami – wraz z innymi przedstawicielami inteligencji, w tym ze wszystkimi nauczycielami ze szkoły w Równem, tzw. dziesięciolatki (Łukaszem Gajem, Adamem Horakiem, Magdzińskim, Monstrańskim, Polańskim). M. Pisowicz był konwojowany przez dwóch policjantów ukraińskich i jednego Niemca. Po kilku dniach rozstrzelany w grupie ok. 40 osób przy ul. Białej w Równem. Informacje uzupełniające do biogramu dr. Mariana Pisowicza zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 92. [Marian Pisowicz (1907–1941), w: „Wołyń i Polesie” 2008, nr 1, s. 44. W. Siemaszko, E. Siemaszko, *Ludobójstwo…*, t. I, Warszawa 2000, s. 723. A. Peretiatkowicz, *Wołyńska…*, s. 200. A. Grędzik-Radziak, *Polscy nauczyciele z województwa wołyńskiego, ofiary zbrodni nacjonalistów ukraińskich w latach 1941–1945*, (cz. 2), w: „Wołyń i Polesie” 2008, nr 1, s. 35.]
224. **PLOCEK ROBERT** – w latach 1933–1934 dyrektor II Państwowego Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Samborze, woj. lwowskie, a także nauczyciel przyrodznawstwa tamże. Aresztowany w 1939 r. przez Niemców i zesłany do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zginął. [Informacje Heleny Szczepan (z d. Frydman), 8.06.2004 r., Szczecin. Zbiory autorki. Informacje M. Michalskiego, 6.07.2004 r., Legnica. Zbiory autorki. Zob. także, dok. Dekret przeniesienia Tadeusza Tyszarского do VIII Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego we Lwowie (19.07.1935 r.) podpisany przez dyrektora Roberta Plocka. Z archiwum rodzinnego Hannny Szwycer z Poznania.]
225. **POCHMARSKI BOLESŁAW** (kpt.), ps. „Szymon” (1883–1945) – nauczyciel w gimnazjach lwowskich, publicysta, krytyk literacki i teatralny, poseł na Sejm II RP, działacz niepodległościowy i społeczny. Walczył w powstaniu warszawskim. Po jego upadku wywieziony do obozu jenieckiego w Bergen k. Hanoweru, następnie Gross-Born, stamtąd został przewieziony do obozu w Sandbostel k. Hanoweru, gdzie zmarł z głodu i wycieńczenia 28.04.1945 r. Obszerny biogram B. Pochmarskiego został zamieszczony w publikacji naukowej Grzegorza Mazura i Jerzego Węgierskiego *Konspiracja lwowska 1939–1944. Słownik biograficzny*, Katowice 1997, s. 149–150.
226. **POCHORILLE RÓŻA** – nauczycielka pochodzenia żydowskiego. Uczyła w żeńskiej 7-klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej im. Grzegorza Piramowicza w Podhajcach, pow. Podhajce, woj. tarnopolskie. Zamordowana przez Niemców w 1943 r. [Relacja dr. Iwo Werschlera z dnia 24.11.2003 r., Poznań. Zbiory autorki.]
227. **dr doc. POLACZKÓWNA HELENA MARIA** – ur. 24.02.1884 r. lub 1891 r. we Lwowie, c. Adama Jana i Anny z d. Szustow. Ukończyła Gimnazjum Klasyczne im. Franciszka Józefa we Lwowie w 1905 r. Studiowała na Wydziale Filozoficznym UJK. Naukę tam ukończyła w 1909 r. Członek tajnego Związku Młodzieży Polskiej
– „Zetu”. Dr filozofii, docent nauk pomocniczych historii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego, od 1939 r. kustosz Archiwum Ziemiańskiego we Lwowie. Jej zainteresowania badawcze dotyczyły głównie heraldyki i genealogii, w tych dziedzinach pozostawiła znaczny dorobek pisarski. Była członkiem Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Komisji Historycznej PAU i austriackiego Towarzystwa Heraldycznego »Adler«. W czasie wojny pracowała w bibliotece w Ossolineum. Włączyła się do pracy konspiracyjnej. W jej mieszkaniu od 1941 r. mieściło się Biuro Informacji i Propagandy Armii Krajowej, był też tam punkt kontaktowy dla łączników i kurierów tajnych organizacji. Brała udział w nauczaniu w tajnych kompletach. W sierpniu 1942 r. została aresztowana przez gestapo i osadzona w więzieniu przy ul. Łąckiego we Lwowie. Po torturach i paromiesięcznym pobycie w więzieniu została rozstrzelana we wsi Lesienice k. Lwowa jesienią 1942 r. lub w obozie koncentracyjnym w Majdanku. [M. Walczak, Ludzie..., s. 133–134. Słownik..., s. 324. Relacja Stefanii Gertler z dnia 9.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki.]
228. POLAKOWSKI ZYGMUNT SEWERYN – ur. 1886 r. W latach 1909–1920 nauczyciel języka polskiego i historii w gimnazjum w Złoczowie. Przeniesiony do Śremu, a następnie dyrektor gimnazjum w Nakle i Państwowego Gimnazjum i Liceum nr 1 im. Marszałka J. Piłsudskiego w Bydgoszczy. Aresztowany przez policję niemiecką 15.10.1939 r. i uwieziony w V bloku w Bydgoszczy. Następnie rozstrzelany w zbiorowej egzekucji w tzw. Dolinie Śmierci w Miedzynie k. Fordonu 31 października 1939 r. Zwłoki rozpoznano i pochowano na Cmentarzu Bohaterów w Bydgoszczy. [M. Walczak, Ludzie..., s. 582. Z. Harbuz, Nauczyciele..., s. 104.]
229. POLAŃSKI (imię nieznane) – nauczyciel fizyki w Równem, woj. wołyńskie. Po zajęciu Ziem Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki pracował w szkole średniej z polskim językiem wykładowym. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP został aresztowany w lipcu 1941 r. (lub jesienią 1941 r.) przez policję ukraińską współpracującą z Niemcami wraz z innymi przedstawicielami inteligencji, w tym ze wszystkimi nauczycielami ze szkoły w Równem, tzw. dziesięciolatki (Łukaszem Gajem, Adamem Horakiem, Magdzińskim, Monstrańskim, Pisowiczem). Polański był konwojowany przez dwóch policjantów ukraińskich i jednego Niemca. Po kilku dniach rozstrzelany w grupie ok. 40 osób przy ul. Białej w Równem. Informacja uzupełniająca do biogramu Polańskiego, zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, Lista polskich nauczycieli z ziemi południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 92. [W. Siemaszko, E. Siemaszko, Ludobójstwo..., t. I, Warszawa 2000, s. 723. A. Peretiatkowicz, Wołyńska..., s. 200. A. Grędzik-Radziak, Polscy nauczyciele z województwa wołyńskiego..., s. 35.]
230. mgr PONIATOWSKA JANINA – ur. 29.10.1906 r. w Ostopolu na Wołyniu, c. Marceliny. Absolwentka Wydziału Filologii Romańskiej UJ (1934 r.). Działaczka harcerska, harcmistrzyni. Nauczycielka szkoły handlowej w Bielsku-Białej (wg innego źródła w Białej Krakowskiej, woj. krakowskie), a także komendantka żeńskiego hufca harcerskiego. Po przeniesieniu się na Wołyń ok. 1931 r. nauczycielka języka francuskiego w Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego w Krzemieńcu oraz w latach 1934–1939 nauczycielka w Liceum Krzemienieckim. Członek komendy Chorągwi Wołyńskiej. Była ostatnią komendantką hufca żeńskiego w Krzemieńcu, działaczką ruchu ludowego i Pogotowia Harcerek w Krzemieńcu. Po zajęciu Ziem Wschodnich
II RP przez Armię Czerwoną nadal uczyła w liceum i równocześnie opiekowała się młodzieżą. Wiosną 1940 r. aresztowana przez NKWD i uwieziona. Osvobodzona wraz z innymi przez ludność Krzemieńca w 1941 r. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP przez pewien czas ukrywała się. Po powrocie do domu została zadenukcionowana przez dawnego ucznia Ukraińca i wydana Niemcom. Stracona w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. [Nasi wychowawcy, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 2. K. Warda, Szkie…, s. 172. Por. także, Biesiada…, z. 3, Londyn 1998, s. 109, 129. M. Walczak, Ludzie…, s. 584. M. Walczak, Działalność…, s. 501. Słownik…, s. 326–327. Relacja Sławomira Mączaka z dnia 1.04.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki. S. Mączak, Nachtigall w Krzemieńcu, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 19–20.]
231. dr PORATYŃSKI JAN – ur. 3.01.1876 r. we Lwowie, s. Jakuba. Wykładowca UJK, farmaceuta, wiceprezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, prezes Rady Aptekarskiej we Lwowie, redaktor czasopism aptekarskich, autor licznych prac naukowych. Działacz społeczny i polityczny, przewodniczący TSL, radny m. Lwowa, poseł na Sejm Galicyjski. Obrońca Lwowa, wydatnie przyczynił się do wybudowania kaplicy Orląt na Łyczakowie. Na skutek przeżyć wojennych popełnił samobójstwo (lub zmarł) we Lwowie 16.07.1944 r. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. [M. Walczak, Ludzie…, s. 134 (tu inne nazwisko – Poratyński-Piepes Jan). S. S. Nicieja, Cmentarz…, s. 363.]
232. POTWOROWSKA ANNA – ur. 17.12.1905 r. we Lwowie. Nauczycielka. Żołnierz AK. Uczestniczka powstania warszawskiego w 1944 r. Ranna w walce z Niemcami. 6.09.1944 r. została spalona żywcem w szpitalu powstańczym przy ul. Foksal 6. [M. Walczak, Ludzie…, s. 587.]
233. PRAWDZIC ALICJA – nauczycielka we Lwowie. W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP w latach 1941–1942 była internowana w obozie pracy przymusowej w Schnitzer-Dresden. Po wydostaniu się stamtąd podjęła pracę w tajnym nauczaniu, którą prowadziła w małych zespołach do wakacji 1944 r. we Lwowie. [A. Prawdzic, Mój udział w tajnym nauczaniu we Lwowie w latach 1942–1944, Poznań, listopad 1979 r. (mps). Z Archiwum Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich Oddział w Poznaniu.]
234. PROCKO MARIA – mieszkanka Lwowa, przedszkolanka. Działaczka ruchu oporu, członek AK – łaczniczka Wydziału Łączności Komendy Obszaru Lwów. Aresztowana w 1943 r. przez gestapo. Wywieziona do Oświęcimia, gdzie zmarła 3.12.1943 r. [Słownik…, s. 330.]
235. PRZESMYCKI KAZIMIERZ – nauczyciel Gimnazjum i Liceum w Łucku, woj. wołyńskie. Zginął w 1941 r. [M. Walczak, Ludzie…, s. 592. M. Walczak, Działalność…, s. 501.]
236. PRZESTALSKI TADEUSZ – ur. 23.06.1901 r. w Kołomyi, ziemia stanisławowska. Absolwent średniej ogólnokształcącej szkoły we Lwowie (1919 r.) i Państwowego Instytutu Nauczycielskiego w Warszawie (1927 r.). Od 1.01.1921 r. nauczyciel, a od 1927 r. do 1928 r. kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Sokółce. W roku szkolnym 1928/1929 otrzymał nominację na stanowisko zastępcy inspektora szkolnego w Zamościu. W latach 1929–1933 był inspektorem szkolnym w Bilgoraju. Następnie w latach 1933–1937 ponownie pełnił funkcję podinspektora szkolnego w Zamościu i od 1937 r. do 1939 r. w Wadowicach. Od 1921 r. należał do ZNP.
T. Przestalski brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. jako żołnierz II Dywizji Strzelców Pieszych. Przeszedł kampanię wrześniową i francuską. Został internowany w Szwajcarii. Tam zorganizował dla polskich żołnierzy szkolnictwo podstawowe. Na tym polu położył wielkie zasługi. Był również kierownikiem Wyższego Kursu Nauczycielskiego w Winterthur. Po przybyciu do Szczecina w maju 1946 r. został zatrudniony w Kuratorium Okręgu Szkolnego Szczecińskiego w charakterze wizytatora i po naczelnika Wydziału Szkolnictwa Ogólnego, a następnie Podstawowego. Później pracował jako nauczyciel w Szkole Ogólnokształcącej im. A. Asnyka i w Zaocznym Studium Nauczycielskim. Działacz społeczny. Zorganizował i prowadził klub młodzieżowy w ramach polskich struktur organizacji „Ymca” (1947–1950). Był prezesem Wojewódzkiego Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. Pełnił obowiązki czynnego członka Komisji Oświaty Wojewódzkiej Rady Narodowej. Jednocześnie był członkiem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i pełnił funkcję przewodniczącego Komisji Kultury i Oświaty przy Komitecie Wojewódzkim. Zmarł 28.01.1959 r. w Szczecinie. [Pionierskie..., s. 274–275 oraz 235, 242.]
237. PRZYBOŚ STEFAN – ur. 1900 r. Dyrektor I Państwowego Gimnazjum i Liceum męskiego im. A. Mickiewicza w Samborze, woj. lwowskie, nauczyciel języka polskiego. Był współpracownikiem teatru „Reduta” w Rzeszowie. Aresztowany we wrześniu 1939 r. przez policję niemiecką i zesłany do obozu koncentracyjnego w Mauthausen-Gusen (wg innego źródła do obozu w Buchenwaldzie), gdzie zginął 15.05.1940 r. lub w 1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 592. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 216. Fotografia grona pedagogicznego I Państwowego Gimnazjum i Liceum Męskiego im. A. Mickiewicza w Samborze. Rok 1937. Z archiwum rodzinne M. Michalskiego z Legnicy.]
238. doc. QUEST ROBERT – ur. 1874 r., lekarz pediatra. Od 1913 r. prymariusz Oddziału Internistycznego Szpitala Dziecięcego im. św. Zofii we Lwowie, wykładowca pediatrii na Wydziale Lekarskim UJK (od 1922 r.). W 1941 r. opuścił Lwów i zamieszkał w rodzinnej miejscowości pod Opawą, gdzie 17 września 1942 r. zmarł. Pochowany w Regensdorf. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [J. Draus, Uniwersytet..., s. 140–141. M. Walczak, Ludzie..., s. 136.]
239. doc. RACZYŃSKI ALEKSANDER – ur. 28.12.1872 r. w Wiedniu, dr praw, adwokat, ekonomista, działacz polityczny. Wykładowca prawa gospodarczego na Wydziale Prawa UJK (od 1935 r.). Działał w Związku Ziemian Wschodnich Województw Małopolski. Wiceprezes Stronnictwa Narodowo-Chrześcijańskiego we Lwowie. Minister Rolnictwa i Dób Państwowych w rządzie prof. Kazimierza Bartla (od 21 czerwca do 2 października 1926 r). Członek Trybunału Stanu w sprawie Gabriela Czechowicza (1929). Po nastaniu okupacji zamieszkał w Krakowie, gdzie działał w krakowskiej Radzie Głównej Opiekuńczej. Zmarł 18 grudnia 1941 r. w Krakowie. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [J. Draus, Uniwersytet..., s. 141. M. Walczak, Ludzie..., s. 136.]
240. RAK STANISŁAW – ur. 7.04.1901 r. Nauczyciel Państwowego Gimnazjum i Liceum w Lucku, woj. wołyńskie. Od listopada 1939 r. nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Sierakowie w woj. kieleckim. Aresztowany przez policję niemiecką w czerwcu 1942 r. i uwięziony w Kielcach. Następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezinie, gdzie po ośmiu miesiącach został zamordowany w 1943 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 601.]
241. **RATH LUDWIK** – historyk literatury. Zamordowany we Lwowie w 1942 r. [*Lista…*, s. 224.]
242. **RATNER (RATTNER) CALEL (CALLEL)** – nauczyciel fizyki w gimnazjum w Czortkowie, woj. tarnopolskie, pochodzenia żydowskiego. Aresztowany 15.09.1941 r. przez Niemców i rozstrzelany następnego dnia w zbiorowej egzekucji grupy ok. 100 Żydów – przedstawicieli inteligencji w lesie „Basiówka” (będącego własnością hr. Potockiego z Uhrynia) lub wg innego źródła w poblizu szosy Czortków-Jagielnica. [F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 108. I. Kotowicz, *Polskie losy*, cz. II, w: „Głosy Podolana” 1998, nr 27, s. 29. *Z archiwum Marii Hudym z Koszalina*. Zbiory autorki (*tu informacja, że został rozstrzelany przez Niemców przed czerwcem 1941 r.*). M. Ściślak, *Czortków…*, s. 266 (*tu błędna informacja, że został rozstrzelany 15.10.1941 r.*). *Informacja Marka Ściślaka, 3.03.2004 r., Brzeg. Zbiory autorki.*]
243. **RAUBER IZAAK** – nauczyciel w I Państwowym Gimnazjum i Liceum w Stryju, woj. stanisławowskie. Pochodzenia żydowskiego. Zginął podczas eksterminacji Żydów w Stryju. [*Informacje Bolesława Szuby z 21.04.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki.*]
244. **RAUCHOWA** (imię nieznane) – nauczycielka pochodzenia żydowskiego. Uczyła w żeńskiej 7-klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej im. Grzegorza Piramowicza w Podhajcach, pow. Podhajce, woj. tarnopolskie. Zamordowana przez Niemców w 1943 r. [*Relacja dr. Iwo Werschlera z dnia 24.11.2003 r., Poznań. Zbiory autorki.*]
245. prof. **REIS WIKTOR FELIKS** – ur. 1875 r., lekarz okulista. *Doktorat wszech nauk lekarskich uzyskał w 1892 r. w UJ. Studiował w Paryżu i Berlinie. W 1901 r. został sekundariuszem Szpitala Powszechnego we Lwowie. Od 1906 r. asystent Kliniki Okulistycznej Uniwersytetu Lwowskiego. Habilitował się w 1910 r. W latach 1918–1922 służył w Wojsku Polskim w stopniu majora. Od 1929 r. profesor tytularny UJK. W okresie okupacji sowieckiej był profesorem w Lwowskim Instytucie Medycznym. W 1942 r. wyjechał do Warszawy. Zginął w 1943 r. w getcie warszawskim.* [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 137.]
246. **REITER EDWARD** – pedagog, były dyrektor Gimnazjum i Liceum w Brzeżanach, woj. tarnopolskie. Prezes zjednoczonych organizacji polskich w powiecie brzeżańskim, działacz Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Zmarł wskutek ran odniesionych w czasie działań wojennych w czerwcu 1941 r. [*Lista…*, s. 225. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 604. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
247. **RESPORT ABRAHAM** – nauczyciel fizyki i matematyki w I Państwowym Gimnazjum i Liceum w Stryju, woj. stanisławowskie. Pochodzenia żydowskiego. Zginął podczas eksterminacji Żydów w Stryju. [*Informacje Bolesława Szuby z 21.04.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki.*]
248. dr **RODEWALD ZDZISŁAW** – chemik, asystent Zakładu Chemii Ogólnej Politechniki Lwowskiej. Zginął bez wieści. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 137.]
249. **ROMAHN EDMUND** – nauczyciel Gimnazjum i Liceum we Lwowie. Filozof. Aresztowany przez policję niemiecką i zestany do obozu koncentracyjnego w Majdanku, gdzie zginął zamordowany w 1944 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 609. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
250. inż. dr doc. ROSENZWEIG (ROSENZWIEG) IZZAK – wykładowca w Katedrze Pomiarów Elektrycznych Politechniki Lwowskiej. Pionier badań geologicznych metodami elektrycznymi. Zginął wraz z żoną w obozie przy ul. Janowskiej we Lwowie wiosną 1942 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 96. Z. Popławski, *Dzieje…*, s. 252, 286, 320. Z. Popławski, *Represje okupantów na Politechnice Lwowskiej (1939–1945)*, w: „Semper Fidelis” 1991, nr 4, bs. Z. Popławski, *Represje okupantów na Politechnice Lwowskiej*. Internet, (dostęp: 5.05.2010 r.), dostępny: http://www.lwow.com/pl/sempol/polit-wojna.html]
251. ROTTER ALOJZY – ur. 1895 r., fizyk, nauczyciel II Gimnazjum w Stanisławowie. Zamordowany w 1941 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 613. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502. *Lista…*, s. 232.]
252. ROZMIŁOWSKA DANUTA, ps. „Ziuta” – ur. 21.03.1920 r. w Samborze, woj. lwowskie, c. Mariana i Janiny z d. Długosz-Labuńskiej. Mieszkańka Sambora. W 1938 r. ukończyła i zdala tam egzamin maturalny w Gimnazjum im. M. Kopernickiej. Działaczka harcerska. W czasie okupacji sowieckiej Ziemi Wschodnich II RP, po ukończeniu kursu pedagogicznego była nauczycielką we wsi Łóżko Górne (?) k. Starego Sambora. Od listopada 1941 r. (po przeprowadzce) mieszkała u siostry we Włochach k. Warszawy, a następnie w Warszawie u Hanny Dembowskiej (narzeczonej brata Romana). Od 1942 r. D. Rozmiłowska była członkiem ZWZ-AK. Kolportowała biuletyn radiowy „Echo”. Aresztowana 5.01.1944 r. w tramwaju w obławie przed Politechniką. Miała przy sobie dwie paczki gazet „Echo”. Więzienna na Pawiaku. Torturowana, nie wydała nikogo. Pomimo złożonego przez rodzinę okupu została rozstrzelana w egzekucji w ruinach getta 10/11.02.1944 r. [*Słownik…*, s. 343.]
253. prof. doc. RUDNIAŃSKI STEFAN (wł. RUBINROTH STEFAN) – ur. 28.04.1887 r. w Brzesciu n. Bugiem. Filozof, pedagog, profesor historii filozofii UJK. W latach 1928–1938 docent filozofii nowożytnej Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Działacz SDKPiL, PPS-Lewica oraz KPP. Współpracował z redakcjami czasopism lewicowych: „Kultura Robotnicza”, „Nowe Tory”. Redagował „Głos Współczesny”. Autor licznych artykułów popularno-naukowych o tematyce filozoficznej i historycznej. Po wybuchu wojny, w 1939 r. przebywał we Lwowie, gdzie w maju 1940 r. został profesorem w Uniwersytecie im. Iwana Franko. Od października 1940 r. był członkiem Lwowskiej Miejskiej Rady Delegatów Ludu Pracującego. Od 1941 r. starał się o przyjęcie do WKP(b). Kilka dni po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej zginął w okolicy Złoczowa w niewyjaśnionych okolicznościach. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie. Wg innej wersji zginął w czasie ewakuacji Lwowa, zamordowany przez wkraczający oddział operacyjny SS w czerwcu 1941 r. [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 137. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 139.]
254. RUZAMSKI MARIAN – ur. 2.02.1899 r. w Lipniku k. Bielska, asystent Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej, artysta malarz. 4 IV 1943 r. został aresztowany w Tarnowie i zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, następnie ewakuowany do Bergen-Belsen, gdzie zmarł na biegunkę głodową w 1945 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 139.]
255. RYBCZYŃSKA ZENOBIA JADWIGA (z d. Ożyjówka), ps. „Halina” – ur. 2.11.1914 r. w Zawidcu k. Radziechowa, ziemia tarnopolska. Absolwentka Seminarium Nauczycielskiego im. ks. Skarbowskiego w Stanisławowie. W latach
1939–1942 uczyła w szkole powszechnej w miejscowości Opaków, pow. Złoczów, woj. tarnopolskie. Od 1942 r. do 1944 r. żołnierz AK oddziału złoczowskiego, ps. „Halina”. Z pracą łączniczką łączyła, na polecenie przełożonych z AK, tajne nauczanie w zakresie szkoły powszechnej z historii i religii. W 1942 r., za tzw. „niesurbordynację”, została karne przeniesiona przez władze niemieckie z Opaków do Huty Oleskiej, pow. Złoczów, woj. tarnopolskie. Nauczycielce zarzucono celowe niezorganizowanie szkoły dla Ukraińców. W wyniku masowych mordów band UPA dokonywanych na ludności polskiej opuściła Ziemię Wschodnie II RP i osiedliła się w Pleśnej w powiecie tarnowskim, gdzie do 1971 r. pracowała jako nauczycielka w Szkołę Podstawowej. Po przejściu na emeryturę zamieszkała w Tarnowie, gdzie żyje do dziś (dane z 2003 r.). [Relacja Danuty Rybczyńskiej z dnia 25.11.2003 r., Tarnów. Zbiory autorki.]
256. **RYCHLICKI JAN** – nauczyciel Gimnazjum i Liceum w Kołomyi, woj. stanisławowskie, geolog. *Aresztowany przez policję niemiecką w Kołomyi i tam zamordowany w 1942 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 618. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502. *Lista…*, s. 237.]
257. **SADOWSKA STANISŁAWA** – wieloletnia nauczycielka w Liczkowcach, rozstrzelana przez Niemców i policję ukraińską po akcji przeciw partyzantce sowieckiej w Horodnicy, pow. Kopeczynce, woj. tarnopolskie. [J. Ziobrowski, *Losy nauczycieli* (mps), 2004 r., Krotoszyn. Zbiory autorki.]
258. **SÄFFEROWA (SCHÄFFEROWA)** (imię nieznane) – nauczycielka szkoły powszechnej w Czortkowie, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP uczyła w Jagielnicy. Rozstrzelana 26.08.1941 r. w lesie „Basiówka” za Sieniakową, wg innego źródła rozstrzelana przez Niemców za działalność w tajnym nauczaniu w 1942 r. [F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 108. I. Kotowicz, *Polskie losy*, cz. II, w: „Głosy Podolan” 1998, nr 27, s. 30. *Z archiwum Marii Hudym z Koszalina*. Zbiory autorki. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 266.]
259. **prof. dr SAKS STANISŁAW** – ur. 31.12.1897 r. w Kaliszu. *Dr, profesor matematyki Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W latach 1929–39 docent Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej. Autor licznych prac i monografii, zwłaszcza z zakresu funkcji rzeczywistych i topologii. Został zamordowany przez hitlerowców przy próbie ucieczki z więzienia w getcie warszawskim w 1943 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 140.]
260. **SAMIRA JANINA**, ps. „Jan” – nauczycielka szkoły powszechnej w Czortkowie, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP współpracownik i łączniczka Powiatowej Komisji Oświaty i Kultury w Czortkowie. Aresztowana pod zarzutem prowadzenia tajnego nauczania. Więzioną w obozach koncentracyjnych w Majdanku i Ravensbrück. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 112, 120. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 266.]
261. **SANDEL JAKUB** – pedagog, polonista i germanista. Dyrektor I Państwowego Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika we Lwowie. Zamordowany w 1943 r. we Lwowie w obozie. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 625. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502. *Lista…*, s. 241.]
262. **SAUTER ALEKSANDER** – dyrektor Państwowego Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki w Równem, woj. wołyńskie. Rozstrzelany przez Niemców. [„Wołyń i Polesie” 2008, nr 1, s. 44.]
263. SCHÄCHTER (imię nieznane) – nauczycielka pochodzenia żydowskiego. Uczyła języka łacińskiego i historii w Brzeżanach. Podczas II wojny światowej rozstrzelana przez Niemców. [Relacja Heleny Wierzbickiej z dnia 10.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki.]
264. SCHALL (SCHOLL) ADOLF – nauczyciel Gimnazjum i Liceum we Lwowie. Polonista. Rozstrzelany we Lwowie w 1941 r. przez policję niemiecką. [M. Walczak, Ludzie..., s. 626. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 243.]
265. doc. SCHAUDER JULIUSZ PAWEŁ – ur. 1899 r. Współpracownik (wcześniej uczeń) Stefana Banacha. Matematyk, starszy asystent w Zakładzie Matematycznym Oddział B prof. Hugo Steinhausa. W czasie I wojny światowej służył w armii austriackiej, a od 1917 r. w Armii Polskiej gen. Józefa Hallera we Francji. W okresie okupacji sowieckiej został profesorem i kierownikiem Katedry Mechaniki w Uniwersytecie im. Iwana Franko. Po wkroczeniu Niemców do Lwowa ukrywał się w okolicach miasta. Zamordowany przez Gestapo jesienią 1943 r., podczas jednej z akcji eksterminacyjnych przeciw ludności żydowskiej. [J. Draus, Uniwersytet..., s. 137. M. Walczak, Ludzie..., s. 140 (tu inna data ur. – 1896 r. oraz informacja, że był profesorem matematyki UJK). Lista..., s. 243. J. Kozielecki, Banach..., s. 98. Uwaga! Inne spotykane w źródłach imiona Schaudera to Julian i Józef.]
266. SCHEICHER (SCHLEICHER) (imię nieznane) – nauczyciel pochodzenia żydowskiego. Uczył języka łacińskiego i greckiego w gimnazjum w Brzeżanach, pow. brzeżański, woj. tarnopolskie. Zamordowany w pierwszych dniach okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP przez Niemców. [J. Mikuszewski, Wspomnienia z okresu okupacji hitlerowskiej, opracowanie opublikowane, brak bliższych danych. Zbiory autorki. Relacja Heleny Wierzbickiej z dnia 10.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki.]
267. SCHERMAN ANATOL – ur. 1900 r., germanista, nauczyciel I Gimnazjum w Stanisławowie. Zamordowany w 1943 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 627. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 243.]
268. SCHMERL FRITZHAND – nauczyciel języka niemieckiego w I Państwowym Gimnazjum i Liceum w Stryju, woj. stanisławowskie. Pochodzenia żydowskiego. Zginął podczas eksterminacji Żydów w Stryju. [Informacje Bolesława Szuby z 21.04.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki.]
269. dr SCHMIERER ZYGMUNT – ur. 1910 r., asystent katedry Filozofii UJK. Zajmował się logiką matematyczną. Był przedstawicielem pokolenia najmłodszych filozofów lwowskich. Członek Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie. Zamordowany w obozie janowskim we Lwowie w 1943 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 141. Lista..., s. 243. J. Draus, Uniwersytet..., s. 138.]
270. SCHOLL JAKUB (ofiś.) – historyk, geograf, nauczyciel Gimnazjum i Liceum we Lwowie. Zamordowany przez policję niemiecką we Lwowie w 1942 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 628. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 244.]
271. SENS-TAUBES (SENS-TÄUBES) ZYGMUNT – ur. 1868 r., historyk-judaista, literat, pedagog, emerytowany nauczyciel VIII Gimnazjum i Liceum we Lwowie. Zamordowany przez policję niemiecką we Lwowie w 1942 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 629. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 245.]
272. SERWAŃSKI ALEKSANDER – nauczyciel Publicznej Szkoły Powszechnej w Hołobach, woj. wołyńskie. Zginął w powstaniu warszawskim w 1944 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 630. M. Walczak, Działalność..., s. 502.]
273. **prof. SICHULSKI KAZIMIERZ** – ur. 17 I 1879 r. we Lwowie, profesor Rysunku Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w latach 1930–1939, poprzednio (od 1920) profesor Państwowej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego we Lwowie. Zmarł we Lwowie w listopadzie 1942 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 141.]
274. **SIEDELINK WANDA** – ur. 4.12.188 (?) r. w Dmytrowicach Lwowskich, ziemia lwowska. Kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Roży Podgórnej, pow. łuckiowski. Została bezpodstawnie oskarżona o współpracę z okupantem i zastrzelona przez żołnierzy AK. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 631–632.]
275. **SIEDLECKI FRANCISZEK** – ur. 6 VI 1906 r. w Kamińcu Podolskim, pracownik naukowy, teoretyk literatury, tłumacz, Redaktor »Archiwum Tłumaczeń z Zakresu Teorii Literatury i Metodologii Badań Literackich« (1934–39). Zmarł w Warszawie 10 lutego 1942 r. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 141.]
276. **SIKORSKI ZYGMUNT** – ur. 14.12.1908 r. Kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Korsowie, pow. zdolbunowski, woj. wołyńskie. Wyświędzony przez Niemców do Będzina, gdzie pracował w szkole na Ksawerze, a następnie w zbiornicy ziół, brał udział w zbrojnym ruchu oporu w szeregach AK, prowadził tajne nauczanie. Aresztowany przez policję niemiecką 21 XII 1944 r., więziony w Sosnowcu i Mysłowicach, a w połowie stycznia 1945 r. zesłany do obozu koncentracyjnego Dora (Nordhausen), gdzie zmarł na czerwonkę. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 635. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
277. **SILBERSZTAJN** (imię nieznane) – nauczycielka szkoły powszechnej w Międzyrzeczu Koreleckim, woj. wołyński. Szanowana i lubiana przez uczniów za serdeczny stosunek do nich bez względu na narodowość i wyznanie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP przebywała w Równem. Pod koniec 1941 r. została wraz z innymi Żydami wezwana do stawienia się w punkcie zbornym, skąd miano ich rzekomo zabrać do pracy. Wszystkich wyprowadzono za miasto, a następnie rozstrzelano nad wcześniej wykopanymi dołami. [Z. Okoń, *Kresowi…*, s. 20–24.]
278. **SKIBA MARCIN** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. F. Wiśnierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 108. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 116.]
279. **ks. prof. SKIBNIEWSKI STEFAN** – ur. 1871 r., prawnik, filozof i teolog. Kierownik Zakładu Filozofii Chrześcijańskiej UJK. Wykładał filozofię chrześcijańską i prawo kanoniczne. Był nuncjusz apostolski na Krecie. Zmarł 14.10.1941 r. we Lwowie. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. Spoczywa na Cmentarzu Janowskim. [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 141. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 142. *Lista…*, s. 249.]
280. **dr SKURSKI RUDOLF** – dr adiunkt Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Zginął od odlamka bomby podczas bombardowania Lwowa 25 czerwca 1941 r.” [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 142.]
281. **SŁONECKA KRYSYNTA** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania we Lwowie. Rozstrzelana przez Niemców. [Informacja Wandy Golkowskiej z 29.06.2006 r., Wrocław. *Zbiory autorki.*]
282. **doc. SMEREKA JAN** – ur. 1895 r., filolog klasyczny. *Absolwent Uniwersytetu Lwowskiego. Podczas I wojny światowej służył w armii austriackiej. Doktorat uzyskał w 1925 r., habilitował się w 1936 r. Od 1922 r. asystent, a następnie adiunkt (od 1937 r.) w Zakładzie Filologii Klasycznej II (lacińskiej) prof. Jerzego Kowalskiego. Podeczas okupacji sowieckiej i niemieckiej pracował fizycznie (wyrzucony z Uniwersytetu). Schorowany na gruźlicę zmarł 25 sierpnia 1943 r. we Lwowie. Pochowany na Cmentarzu Janowskim.* [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 141. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 142. *Lista…*, s. 252.]
283. **prof. SMOLKA FRANCISZEK** – ur. 1882 r., filolog klasyczny, papirolog. *Studiował we Lwowie, Wiedniu i Paryżu. Od 1904 r. nauczyciel gimnazjów w Jaśle i we Lwowie. Doktorat uzyskał w 1908 r., zaś habilitował się w 1925 r. Od 1937 r. profesor UJK i wykładowca filologii klasycznej. W okresie okupacji sowieckiej i niemieckiej pozbawiony pracy. Zmarł 29 listopada 1942 r.* [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 141. M. Walczak, *Ludzie…*, s. 143. *Lista…*, s. 253.]
284. **SOŁTYSIK KAZIMIERZ** – w latach 1923–1928 nauczyciel języka polskiego i niemieckiego w gimnazjum w Złoczowie. Od 1934 r. dyrektor szkoły średniej „Macierzy Szkolnej” w Wolnym Mieście Gdańsku. *W czasie studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie był przewodniczącym Akademickiego Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej, działał w Gminie Polskiej, Związku Polaków, Federacji Związków Obronić Ojczyzny i za tę rozległą pracę społeczną został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. We wrześniu 1939 r. przebywał w Gdyni, gdzie został aresztowany przez policję niemiecką, skazany na karę śmierci i rozstrzelany w zbiorowej egzekucji nauczycieli w lasach Piąśnickich 11 listopada 1939 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 652. Z. Harbuz, *Nauczyciele…*, s. 127.]
285. **SOMMERSTEIN DAWID** – 20.08.1942 r. wywieziony wraz z dużą grupą Żydów do obozu pracy. Wg innego źródła rozstrzelany przez Niemców 14.07.1941 r. Informacja uzupełniająca do biogramu Sommersteina zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 94. [F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 108. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 266.]
286. **SPŁAWA-NEYMANÓWNA MARIA** – ur. 1906 r. w majątku Źdźary k. Lwowa, c. Tadeusza i Anny z d. Konopackiej. Absolwentka Seminarium Nauczycielskiego ss. Niepokalanekw Maciejowie-Wołyńskim, a następnie szkoły gospodarstwa domowego. Nauczycielka prywatna, instruktorka ogrodnictwa w Kołach Gospodyń Wiejskich na terenie Wołynia. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP łączniczka i kurierka ZWZ-AK Okręgu Wołyńskiego. Jesienią 1942 r. aresztowana w Łucku w następstwie „wpadki” por. Zabłockiego, ps. „Julian”. M. Spławę-Neyman więziono w Równem. Podeczas śledztwa niczego nie ujawniła. Rozstrzelana w egzekucji zbiorowej 18.01.1943 r. [*Słownik…*, s. 371. Zob. także, *Jednodniówka z okazji zamknięcia Seminarium Nauczycielskiego ss. Niepokalanek w Maciejowie-Wołyńskim*, [Maciejów-Wołyński] 1936.]
287. **STACHOŃ STEFANIA** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowana za tę działalność przez Niemców. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 266.]
288. **mgr STACHOWSKA HALINA** (z d. Połowa) – ur. 5.12.1921 r. w Zahajcach Wielkich, woj. wołyńskie, c. Mariana i Bronisławy z d. Klippel. Szkołę powszechną ukończyła w 1934 r. w Kruszwicy, a następnie 12.05.1939 r. Koedukacyjną Szkołę Handlową (Gimnazjum Spółdzielcze) Liceum Krzemienieckiego. Po zajęciu Ziem Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i likwidacji Liceum Krzemienieckiego 1.01.1940 r. i przekształceniu Pedagogium w rosyjskojęzyczny Państwowy Instytut Pedagogiczny była jego słuchaczką na Wydziale Przyrodniczo-Geograficznym (w latach 1940–1941). Od 8.01.1940 r. do czerwca 1941 r. pracowała w charakterze nauczycielki, równocześnie kierując szkołą powszechną w Hołybirach, Litowiszczech i Przymurówce, pow. Krzemieniec, woj. wołyńskie. Od 1.09.1941 r. do 20.11.1942 r. (łącznie 1 rok i 3 miesiące) prowadziła tajne nauczanie z zakresu języka polskiego i matematyki w kompletach dla młodzieży dorastającej i dla dzieci w wieku szkolnym wsi Przymurówka, pow. Krzemieniec, w mieszkaniu Jana i Zofii Malinowskich. Od listopada 1943 r. do 9.05.1945 r. przebywała w obozie pracy przymusowej w Buchen k. Mecu (Lotaryngia). Po oswoobodzeniu i powrocie do kraju we wrześniu 1945 r. zaangażowana została do organizowania szkół podstawowych w Storkowie, Szkoly Zbiorczej w Wielawieniu, woj. koszalińskie. W 1950 r. ukończyła Państwowe Liceum Pedagogiczne w Szczecinie. W 1951 r. przeniosła się do Raciborza, gdzie pracowała jako nauczycielka w szkołach podstawowych. W latach 60. ukończyła filologię polską, a w 1971 r. filologię rosyjską na Uniwersytecie we Wrocławiu. W 1978 r. przeszła na emeryturę, lecz nadal pracowała w niepełnym wymiarze godzin przez kilka lat. Odznaczona została: Złotym Krzyżem Zasługi (1965 r.), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1979 r.), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1981 r.). [mjr w st. spocz. mgr T. Rut, **mgr Halina Stachowska**, 30.01.2004 r. (mps.). Zbiory autorki. Dokumenty z archiwum Kola Miejskiego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej i byłych Więźniów Politycznych w Raciborzu. Zob. dok. Zaświadczenie Kuratorium Oświaty i Wychowania w Katowicach wydane Halinie Stachowskiej do działalności kombatanckiej. Zob. dok. Decyzja nr 15210 z dnia 5.05.1994 r. o zaliczeniu Halinie Stachowskiej okresu tajnego nauczania, stwierdzająca prowadzenie przez nią w okresie okupacji hitlerowskiej tajnego nauczania w Przymurówce, pow. Krzemieniec, woj. wołyńskie. Dokumenty pochodzą z archiwum Kola Miejskiego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej i byłych Więźniów Politycznych w Raciborzu. Za ich udostępnienie przez mjr. w st. spocz. mgr. T. Ruta autorka serdecznie dziękuje.]
289. **STAMIROWSKA ANNA** – ur. 1906 r. Nauczycielka Prywatnego Gimnazjum Żenskiego Lenkiewiczowej w Tarnopolu. Później nauczycielka w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Stowarzyszenia Szkolnego pw. św. Zofii oraz w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Towarzystwa „Współpraca” w Warszawie. Działaczka Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Nauczycielka tajnego nauczania, łączniczka AK. W 1943 r. aresztowana przez policję niemiecką i osadzona w więzieniu na Pawiaku w Warszawie, skąd następnie została wywieziona do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince i tam zamordowana 11.12.1943 r. Wg innej wersji zginęła w powstaniu warszawskim. [M. Walczak, **Ludzie…**, s. 657. **Lista…**, s. 257. Z. Harbuz, **Nauczyciele…**, s. 129.]
290. **ks. STAŃKO FRANCISZEK** – ur. 1903 r. w Chałupkach Medyckich. Prefekt Publicznej Szkoły Powszechnej w Równem. Zamordowany 29.06.1941 r. [M. Walczak, **Ludzie…**, s. 659. M. Walczak, **Działalność…**, s. 502.]
291. STASZKIEWICZ JAN – w czasie okupacji niemieckiej nauczyciel tajnych kompletów. Aresztowany za tę działalność przez Niemców. [Z archiwum Marii Hudy m z Koszalina. Zbiory autorki.]
292. STEMLER JÓZEF, ps. „Doliński”, „Jan Dąbski” – ur. 17.10.1886 r. w Dolinie k. Stryja, ziemia stanisławowska, s. Henryka i Karoliny z d. Hołyniec. Mieszkał w Warszawie (Krakowskie Przedmieście 7). Od 1920 r. dyrektor Polskiej Macierzy Szkolnej. Organizator Uniwersytetów Ludowych. Działacz społeczny i oświatowy. Zasłużony na polu walki z analfabetyzmem i popularyzator czytelnictwa. Kandydat na ministra edukacji narodowej. Od 1924 r. do 1939 r. redagował pismo „Oświata Polska” – Organ Wydziału Wykonawczego Polskich Towarzystw Oświatowych. W latach 30. przebywał służbowo w Ameryce, gdzie organizował Uniwersytety Ludowe. W czasie okupacji niemieckiej aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu w marcu 1941 r. Od listopada 1944 r. (?) zastępca dyrektora Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj. W 1945 r. aresztowany przez służby NKWD i sądzony w „procesie szesnastu” – uniewinniony. Po raz trzeci aresztowany przez władze stalinowskie i oskarżony o udział w siatce szpiegowskiej USA, sądzony w 1955 r. przez sąd w Warszawie i skazany na 3 lata. Autor licznych książek i broszur m.in.: Pamiętnik Komisji Ratowania Dzieci: Warszawa 1916–1921, Warszawa 1921; Instrukcje w sprawie zakładania Kół Polskiej Macierzy Szkolnej oraz organizowania i prowadzenia czytelni ludowych, bibliotek, kursów dla dorosłych, uniwersytetów ludowych PMS, Warszawa 1922; Czwórki oświatowe jako społeczny sposób zwalczania analfabetyzmu, Warszawa 1922; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: ustawa z dnia 17 marca 1921 roku: wstęp, objaśnienia, pytania i słowniczek trudniejszych wyrazów i określeń dla samouków, Warszawa 1924; Polska Macierz Szkolna: szkic historyczno-sprawozdawczy z 20-lecia działalności 1905–1925: wydawnictwo jubileuszowe, Warszawa 1926; O prowadzeniu bibliotek: wskazówki organizacyjne, techniczne i wychowawcze dla małych bibliotek, Warszawa 1927; Zagadnienie likwidacji analfabetyzmu w Polsce, Warszawa 1925; Liceum Krzemienieckie: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, Warszawa 1927; Książka obywatela: pamiątka ze szkoły, Warszawa 1928; Polacy na szlakach świata: materiał do wykładu oświatowego z przerocza, Warszawa 1929; Jak podróżują ludzie po świecie?: materiał do wykładu oświatowego z przerocza, Warszawa 1929; Problem likwidacji analfabetyzmu książkowego, Warszawa 1934; Dzieło samopomocy narodowej Polska Macierz Szkolna 1905–1935, Warszawa 1935. Napisał również wspomnienia Ludzie Doliny, wydane drukiem po jego śmierci w 1989 r. Zmarł w Józefowie k. Warszawy 9.09.1966 r. [Relacja Aliny Rudnickiej (bratanicy) z dnia 3.07.2007 r., Łódź. Zbiory autorki. Józef Stemler, Internet (dostęp: 6.06.2010 r.), dostępny: http://pl.wikipedia.org/wiki/Józef_Stemler]
293. prof. dr STERNBACH LEON – ur. 2.07.1864 r. w Drohobyczu. Doktor filozofii, profesor honorowy filologii klasycznej, doktor honoris causa UJ. Członek Akademii Umiejętności od 1902 r., członek zagraniczny Akademii Umiejętności w Pradze, członek korespondent austriackiego Instytutu Archeologicznego w Wiedniu. 6 listopada 1939 r. wraz z dużą grupą naukowców krakowskich został aresztowany przez policję niemiecką w Collegium Novum na terenie UJ. Po blisko 3-tygodniowym pobycie w więzieniach w Krakowie i Wrocławiu zesłany do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen-Oranienburg. Zmarł w obozie 22 lutego 1940 r. [M. Walczak, Ludzie…, s. 145. Lista…, s. 33.]
294. **STERNBACH LUDWIK** – ur. 1905 r., matematyk, absolwent UJK (1928). Nauczyciel szkół średnich we Lwowie (do 1934 r.). W latach 1934–1939 pracował w Towarzystwie Ubezpieczeniowym „Feniks” w Warszawie. Po powrocie do Lwowa w 1939 r. został asystentem w Katedrze Matematyki Uniwersytetu im. Iwana Franko. Podczas okupacji niemieckiej został zamordowany we Lwowie (17 sierpnia 1942 r.) lub popełnił samobójstwo w transporcie do obozu zagłady w Bełżcu. [J. Draus, *Uniwersytet…*, s. 138.]
295. **STERNIK F.** – nauczycielka języka niemieckiego w Janowej Dolinie, pow. Kostopol, woj. wołyńskie. W 1942 r. rozstrzelana przez Niemców. [Informacje Bogusława Soboń z 13.07.2007 r., Poznań. Zbiory autorki.]
296. **STROŃSKA MARIA** (z d. Korniłowicz) (major), ps. „Maria”, „Kwiatkowska”, nazwisko okupacyjne „Maria Wiśniewska”, „Maria Sadowska” – ur. ok. 1895 r. W 1912 r. ukończyła szkołę J. Kowalczykówny i J. Jawurkówny w Warszawie. Absolwentka studiów polonistycznych i historycznych. Żołnierz I Brygady Legionów. Działaczka Polskiej Organizacji Wojskowej. Odznaczona Orderem Virtuti Militari i Krzyżem Niepodległości. Przed wybuchem II wojny światowej nauczycielka historii, geografii i języka polskiego w Gimnazjum im. A. Mickiewicza i im. Królowej Jadwigi we Lwowie. W późniejszym czasie dyrektorka Gimnazjum i Liceum w Stanisławowie, żona Zdzisława, prezydenta Stanisławowa i wiceprezydenta Lwowa. M. Strońska była przewodniczącą Koła Lokalnego Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet w Stanisławowie. Po przeniesieniu się z rodziną do Warszawy ok. 1936 r. uczyła języka polskiego w Gimnazjum im. Królowej Jadwigi. Od pierwszych dni września 1939 r. w ruchu oporu. Działała na tylach niemieckich na terenie Pomorza, później była organizatorką łączności pomorskiego Okręgu Służby Zwycięstwu Polski - ZWZ. Od 1940 r. współpracowała z pplk. dypl. Waclawem Berką, ps. „Brodowicz” (m.in. prowadziła sekretariat), następnie była szefem kontrwywiadu w Komendzie Głównej ZWZ, a po objęciu tej funkcji przez Bernarda Zakrzewskiego, ps. „Oskar”, objęła kierownictwo łączności w oddziale Informacyjno-Wywiadowczym Komendy Głównej ZWZ-AK. We wrześniu 1943 r. została przypadkowo aresztowana w drodze do Wilna pod nazwiskiem Sadowska. Nierozpoznana, osadzono na Pawiaku, gdzie zetknęła się z córką Anną (aresztowaną wcześniej). M. Strońską 5.10.1943 r. wywieziono do Oświęcimia (nr obozowy 64481), gdzie zmarła 7.02.1944 r. Odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi z Mieciami (pośmiertnie). [Ślownik…, s. 379–380.]
297. **STRUTYŃSKA MARIA ANTONINA** (z d. Gajewska) – ur. 2.02.1888 r. w Bobowej, pow. Tarnów, woj. krakowskie. Absolwentka UJ i Uniwersytetu Heidelberg. Do 1920 r. nauczycielka języka polskiego w szkole średniej w Tarnowie, a następnie w Drohobyczu, woj. lwowskie (do 1939 r.) W czasie okupacji niemieckiej Ziem Wschodnich II RP aresztowana przez gestapo w czerwcu 1943 r. Do września 1943 r. więziona w Drohobyczu, skąd wywieziono ją do Lwowa. Tam skazana na karę śmierci. Stracona w marcu 1944 r. za ratowanie Żydów – m.in. swojej przyjaciółki (także nauczycielki) Gustawy Lieberman i jej rodziny, których ukrywała w swoim domu w Drohobyczu. Na kilka dni przed aresztowaniem M. A. Strutyńska została uprzedzona, że gestapo podejrzewa ją o ukrywanie Żydów. Nauczycielka chciała za wszelką cenę ocalić ich życie i nie zdecydowała się na usunięcie ich z kryjówki. Podczas obławy przeprowadzonej przez gestapo i żandarmów ukraińskich ci ostatni dawali M. A. Strutyńskiej możliwość ucieczki, z czego jednak nie skorzystała w obawie o życie swoich dzieci. Po wojnie córka M. A. Strutyńskiej, Teresa Strutyńska-Christow, jako jedyna z rodziny w 1990 r. została uhonorowana medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Jej bracia Lesław i Stanisław, a także siostra Kazimiera, którzy również byli zaangażowani w pomoc Żydom, nie otrzymali tego wyróżnienia. [T. Strutyńska-Christow, *Wspomnienia*, bd Warszawa (rekopis). Tekst niepublikowany w zbiorach autorki. *Relacja Teresy Strutyńskiej-Christow z 6.06.2004 r.*, Warszawa. *Zbiory autorki*. Informacje Janiny Jaworskiej-Gajdy z 18.05.2004 r., Wrocław. *Zbiory autorki*. Zob. także, *The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations. Rescuers of Jews during the Holocaust. Poland*, Jerozolima 2004. Zob. fot. Maria Antonina Strutyńska (z d. Gajewska). Prawdopodobnie początek XX w. Zob. fot. Maria Antonina Strutyńska (z d. Gajewska) w gronie uczennic. Prawdopodobnie lata 20. lub początek lat 30. XX w. Zob. fot. Teresa Strutyńska-Christow, śp. Stanisław Strutyński i śp. Kazimiera Strutyńska (z czasów dzieciństwa) – dzieci Marii Antoniny Strutyńskiej, która została zamordowana w marcu 1944 r. za ratowanie Żydów m.in. swojej przyjaciółki Gustawy Lieberman i jej rodziny. Po II wojnie światowej tylko Teresa Strutyńska-Christow jako jedyna z rodziny została uhonorowana medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Kazimiera, Stanisław i Lesław Strutyńscy, którzy również byli zaangażowani w pomoc ukrywającym się Żydom, nie otrzymali tego wyróżnienia. Wszystkie fotografie pochodzą z archiwum rodinnego Teresy Strutyńskiej-Christow z Warszawy. Za udostępnienie wspomnień i fotografii autorka serdecznie dziękuje.]
298. **STRZELECKA STANISŁAWA** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania z Inspektoratu Brześć n. Bugiem. Aresztowana prawdopodobnie za tę działalność, a następnie stracona w 1944 r. [A. Grędzik, *Nauczyciele z Inspektoratu Brześć n. Bugiem, którzy brali udział w akcji tajnego nauczania w okresie okupacji niemieckiej (1941–1944)*, Kielce 2002, (mps).]
299. **ks. dr STUGLIK STEFAN** – ur. 2.03.1906 r. w Oświęcimiu. Nauczyciel w Seminarium Duchownym we Lwowie. *W okresie okupacji niemieckiej przebywał na plebanii w Bobrku pow. chrzanowski, był nauczycielem tajnych kompletów, przejmował żywność i lekarstwa do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince. Aresztowany przez policję niemiecką 21 VII 1941 w Borku, więziony w Bielsku, potem w więzieniu przy ul. Montelupich w Krakowie, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince, a 5 VI 1942 r. do Dachau (nr oboz. 30314), gdzie zmarł 17 grudnia 1943.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 668. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
300. **SWARYCZEWSKA JOANNA** – ur. 1887 r. Nauczycielka w Drohobyczu, woj. lwowskie. Zamordowana w czerwcu 1941 r. [Relacja Romana Lorenza z dnia 10.06.2003 r., Legnica. *Zbiory autorki.*]
301. **SYGNATOWICZ (SYGNAŁOWICZ) EDWARD** – nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców w lipcu-sierpniu 1941 r. lub 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 107. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 116, 266.]
302. **SYROWATKA WŁADYSŁAW** – ur. 1913 r. Nauczyciel w Publicznej Szkołę Powszechnej w Holoniewiczach, woj. wołyńskie. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. Ranny pod Borzuchowicami zmarł na tyfus w sowieckim
szpitalu w Żytomierzu w październiku 1939 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 673. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
**303. SZACH JÓZEF** – kierownik Publicznej Szkoły Powszechnej w Radziechowie, woj. tarnopolskie. *Zginął w czasie działań wojennych w 1941 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 674. M. Walczak, *Działalność…*, s. 502.]
**304. SZAJNA (SZAYNA) (imię nieznane)** – nauczyciel gimnazjalny w Brzeżanach, pow. brzeżański, woj. tarnopolskie. Wyznania mojżeszowego. Zamordowany w pierwszych dniach okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP przez Niemców. [KN – Leon Pfeifer, 13.10.2003 r., Katowice. Zbiory autorki.]
**305. SZCZERBICKI EDWARD** – ur. 1902 r. W 1920 r. rozpoczął studia na UJK, które przerwał na skutek wojny polsko-bolszewickiej. Ochotnik 6 pułku piechoty legionowej w wojnie z bolszewikami. Po zakończeniu działań wojennych powrócił na przerwane studia humanistyczne na Wydziale Historii USB i ukończył je w 1924 r. W latach 1925–1931 pracował w Państwowym Gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Oszmianie. Od 1931 r. pełnił funkcję inspektora szkół powszechnych w Oszmianie, Brasławiu i pow. wileńsko-trockim. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. W czasie walk został ranny w okolicach Rabki, a następnie wzięty do niewoli niemieckiej. Po zakończeniu II wojny światowej przebywał we Włoszech, a następnie na stałe wyjechał do Londynu, gdzie pełnił różne funkcje we władzach szkolnych. Równocześnie opracowywał historię polskich szwoleżerów walczących czasie kampanii napoleońskiej. Zmarł w 1974 r. w Londynie. Spoczywa na cmentarzu we Wrocławiu. [Zbiory autorki.]
**306. mgr SZCZERSKA JANINA** – ur. 22.10.1897 r. w Stryju. Uczyła się w prywatnym Gimnazjum Żeńskim w Stryju, a po wybuchu I wojny światowej w polskim Gimnazjum w Wiedniu (1915 r.). Absolwentka Wydziału Filozoficznego UJK we Lwowie (1923 r.). W latach 1923–1929 uczyła w Gimnazjum w Stryju. Następnie pełniła obowiązki dyrektora w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Jadwigi w Siedlcach (w latach 1929–1939). W czasie okupacji niemieckiej działała w ruchu oporu. Członek ZWZ-AK. Zatrudniona była w nasłuchu we Lwowie, a potem w Warszawie. *W maju 1943 r. została aresztowana w Chełmie i osadzona w więzieniu na Zamku Lubelskim. Po otrzymaniu wyroku śmierci przewieziona została do więzienia w Pińczowie. Tutaj w czerwcu 1944 r. w wyniku śmiałej akcji partyzantów została uwolniona wraz z trzystu współwięźniami skazanymi na śmierć. Przedostała się do Warszawy. Po wybuchu powstania warszawskiego została ponownie aresztowana i wywieziona do obozu w Ravensbrück*. Po oswobodzeniu wyruszyła pieszo do Polski. Dnia 11.05.1945 r. zatrzymała się w Szczecinie, gdzie przyjęła propozycję objęcia funkcji dyrektora nowo powstającego Gimnazjum i Liceum w Szczecinie. Pod jej dyrekcją w latach 1945–1951 i 1959–1966 szkoła została rozbudowana i unowocześniona. Była pierwszym dyrektorem zorganizowanego w 1947 r. Prywatnego Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w Szczecinie. Janina Szczerska przeszła na emeryturę w 1966 r. Działaczka społeczna. Od 1923 r. była członkiem ZNP. Pełniła obowiązki zastępcy przewodniczącego Wojewódzkiego Zarządu Więźniów Politycznych, wiceprzewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Obrońców Pokoju, radnej Miejskiej Rady Narodowej w czterech kadencjach, w tym w pierwszej kadencji opiekowała się Ligą Kobiet. Odznaczona: Złotym Gryfem Pomorskim (1959 r.) i Krzyżem Kawalerskim Orderu
Odrodzenia Polski (1964 r.). [Pionierskie..., s. 21, 26, 30, 68, 70–71, 78, 80, 89, 201, 213–214, 242, 281–282.]
307. ks. SZCZUPIEL PIOTR – ur. 1908 (?). Prefekt gimnazjum w Samborze. Pedagog, działacz społeczny, oświatowy i spółdzielczy. Rozstrzelany w Dublanach pod Samborem w 1942 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 680. M. Walczak, Działalność..., s. 502. Lista..., s. 270.]
308. SZREDFEL TADEUSZ – nauczyciel. Zamordowany latem 1943 r. w Okninach, woj. wołyńskie. [A. Peretiatkowicz, Wołyńska..., s. 300.]
309. SZULIŃSKA (SZUMILSKA) JANINA – w czasie II wojny światowej nauczycielka w Monasterzyskach, pow. Buczacz, woj. tarnopolskie. Zginęła w lipcu 1941 r. podczas bombardowania Monasterzysk przez lotnictwo niemieckie. [W. Szklarz, Życiorysy..., s. 535. Z. Harbuz, Nauczyciele..., s. 139.]
310. doc. SZUMAŃSKI MAURYCY MARIAN – pracownik naukowy, asystent prof. dr Adama Sołowija (rozstrzelanego na Wzgórzach Wuleckich). M. M. Szumański został aresztowany przez gestapo w swoim mieszkaniu przy ul. Jagiellońskiej 4 we Lwowie 4.11.1941 r. i uwięziony przy ul. Łąckiego wraz z innymi przedstawicielami lwowskiej inteligencji, a następnie rozstrzelany wraz z nimi w lesie Krzywczyńskim przez hitlerowców i ukraińskich nacjonalistów. [A. Szamański, Lwów – dole i niedole, Internet, (dostęp: 6.05.2010 r.), dostępny: http://www.rodaknet.com/rp_szumanski_2.htm]
311. SZUMOWSKI KAZIMIERZ – ur. 1896 r., lekarz, laryngolog, asystent Wydziału Lekarskiego UJK. Zginął zamordowany podczas okupacji hitlerowskiej we Lwowie 27 czerwca 1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 147.]
312. dr SZUMSKA URSZULA – ur. 1907 r. w Stanisławowie. Dziecinstwo spędziła w okolicach Borysławia, dokąd przeniosła się rodzina Szumskich, gdyż ojciec pracował tam przy budowie szybów naftowych. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości mieszkała w Stryju. Tu rodzina przeżyła atak „Czerwonych Kozaków” z konnej armii Budionnego. W 1924 r. zamieszkała wraz z matką i rodzeństwem (ojciec umarł rok wcześniej) we Lwowie. Tam ukończyła studia na Wydziale Historyczno-Filozoficznym UJK. W 1937 r. obroniła rozprawę doktorską na temat stosunków polsko-angielskich w epoce humanizmu i reformacji. Po studiach podjęła pracę jako nauczycielka w gimnazjach w Łańcucie, Nisku, a potem w Tarnobrzegu, gdzie uczyła przez sześć lat. W czasie II wojny światowej jej tarnobrzescy uczniowie zorganizowali jedną z pierwszych w Polsce grup partyzanckich – oddział „Jędrusiów”. W maju 1939 r. otrzymała posadę w lwowskim Gimnazjum im. Szymonowiczów i równocześnie została adiunktem na UJK. Plan odbycia studiów w Londynie przerwał wybuch II wojny światowej. Działaczka konspiracyjna. Nauczycielka tajnego nauczania. Podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP aresztowana przez gestapo. Więziona przy ul. Łąckiego. Po powtórnym zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną na polecenie przełożonych z AK prowadziła dokumentację zbrodni ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej. Po zakończeniu II wojny światowej przekazała te zbiorzy do archiwum. Ponownie aresztowana przez służby NKWD. Osadzona w więzieniu na Brygidkach, przesłuchiwana. Zwolniona z więzienia, ale bez dokumentów. Zagrożona kolejnym aresztowaniem wyjechała ze Lwowa jednym z pierwszych transportów ekspatriacyjnych. Osiedliła się w Bytomiu. Tam mieszkała wraz ze swoją siostrą. Gdy ta umarła, pozostawiając roczną córkę, zajęła się jej wychowaniem. U. Szumska pracowała w bytomskich szkolach:
w żeńskim LO im. Radziejewskiej przy ul. Piekarskiej, Liceum im. Jana Smolenia (tam zorganizowała pracownię historyczną), tzw. Technikum dla Wysuniętych Robotników, w Chorzowie w liceum wieczorowym. W 1961 r. podjęła pracę w WSP w Opolu, gdzie była adiunktem w Zakładzie Historii Nowożytnej. Nie należała do partii, toteż pierwsze odznaczenie otrzymała po 40 latach pracy zawodowej. Była jedną z tych osób, które przywracali Lwów do polskiej świadomości historycznej. Nie uległa koniunkturalnym naciskom ideologicznym. Zmarła w styczniu 1994 r. [M. Hałaś, *Bytom magiczny. Wypominki*, Bytom 2006, s. 66–70.]
313. **SZWADRON BERNARD** (ofic.) – polonista, nauczyciel gimnazjalny we Lwowie. Zamordowany we Lwowie w 1942 r. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 690. M. Walczak, *Działalność…*, s. 503. *Lista…*, s. 276.]
314. **SZYBEJKO (SZUBEJKO, SZYBAJKO) LUDWIK**, ps. „Wrzos” – instruktor oświaty dla dorosłych w Czortkowie, woj. tarnopolskie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP członek konspiracyjnej Powiatowej Komisji Oświaty i Kultury w Czortkowie. Nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie. *Aresztowany za tę działalność przez Niemców w lipcu-sierpniu 1941 r.* (wg innego źródła w 1942 r.). *Zwolniony 30.07.1941 r. Powtórnie aresztowany 10.08.1941 r.* [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. *Zbiory autorki*. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego…*, s. 107–108, 111, 120. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 116, 266.]
315. ks. **TABACZKOWSKI EDWARD** – ur. 1872 r. Prefekt Gimnazjum i Liceum w Tłumaczu, woj. stanisławowskie. Działacz społeczny, pedagog. *Aresztowany przez policję niemiecką, osadzony w więzieniu w Stanisławowie, zginął 20 października 1941 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 701. M. Walczak, *Działalność…*, s. 503. *Lista…*, s. 283.]
316. **mgr TARGOŃSKI JAN** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP aresztowany wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu. Stracony w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. *Podzielił […] los wielu profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz los profesorów wyższych uczelni lwowskich. Los tysięcy ludzi ducha narodu polskiego jak też innych narodów.* Informacja uzupełniająca do biogramu mgr Jana Targońskiego, zamieszczonego w opracowaniu A. Gredzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziemi południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w.: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 96. [W. Opolski, *Szczik biograficzny skreślony przez syna*, Poznań 2004. Tekst niepublikowany w posiadaniu autorki. DB – Sławomir Mączak, 29.04.2004 r., Warszawa. *Zbiory autorki*. Fotografie z archiwum rodinnego Wojciecha Opolskiego z Poznania. Za ich udostępnienie autorka serdecznie dziękuje. Zob. także, K. Warda, *Szklce…*, s. 173. A. Peretiatkowicz, *Wołyńska…*, s. 272. S. Mączak, *Nachtigall w Krzemieńcu*, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 20.]
317. **TARNOWSKA JANINA** – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP brała udział w akcji tajnego nauczania na terenie Zboiska-Lwów. Żołnierz AK. Współpracowała m.in. z nauczycielką Heleną Czeredarek. J. Tarnowska, zagrożona aresztowaniem przez gestapo, popełniła samobójstwo w 1943 r. [Archiwum Nauki PAN i PAU, K III–7, j.a. 131.]
318. **inż. TATARCZUK STANISŁAW** – inżynier, dyrektor Instytutu Technologicznego we Lwowie. *Zginął w obozie koncentracyjnym w Stutthofie na początku 1945 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 148.]
319. **TAUB SZYMON** – nauczyciel Gimnazjum i Liceum w Gródku Jagiellońskim, woj. lwowskie. *Zginął w Belżcu w 1943*. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 703. M. Walczak, *Działalność…*, s. 503.]
320. **prof. dr THULLIE MAKSYMILIAN** – ur. 16.01.1853 r. we Lwowie, *dr, profesor honorowy budowy mostów Politechniki Lwowskiej, członek Akademii Nauk Technicznych i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, autor ponad 250 prac m.in. z dziedziny mechaniki budowli mostów, teorii i budowy mostów, budowli żelbetowych. Zmarł we Lwowie 1 września 1939 r.* Atak hitlerowskich Niemiec na Polskę przyczynił się do jego śmierci. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 149.]
321. **TOKARSKI LUCJAN** – ur. 1890 r. nauczyciel I Gimnazjum w Stanisławowie. *Zmarł w więzieniu jesienią 1941 r.* [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 706. M. Walczak, *Działalność…*, s. 503. *Lista…*, s. 286.]
322. **TOPERZOWA ANIELA** – nauczycielka w Stebniku. Zamordowana w tej wiosce w grupie 8 Polaków w 1943 r. [Relacja Romana Lorenza z dnia 10.06.2003 r., Legnica. Zbiory autorki.]
323. **dr doc. TRETER MIECZYŚLAW** – ur. 2.08.1883 r. we Lwowie, *dr, docent historii sztuki nowszej i teorii sztuk plastycznych Uniwersytetu Warszawskiego, przedtem docent historii sztuki na Politechnice Lwowskiej i Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, od 1926 r. dyrektor Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych w Warszawie, współzałożyciel Instytutu Propagandy Sztuki. Opublikował szereg prac, głównie o sztuce polskiej XIX i XX w. Zmarł w Warszawie 25 października 1943 r.* Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 149.]
324. **TIUNIN WŁODZIMIERZ** (pchor.) – artysta plastyk, pedagog, wychowawca. Ur. 1915 r. w Ostrogu nad Horyniem. Wychowywał się w rodzinie o tradycjach powstańczych. Absolwent Liceum Krzemienieckiego. Od 1937 r. studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, pod kierunkiem prof. Tadeusza Pruszkowskiego. Jednocześnie ukończył Oficerską Szkołę Łączności w Zegrzu. Brał udział w wojnie obronnej z Niemcami w 1939 r. Po dostaniu się do niewoli sowieckiej, po pobycie w kilku obozach został wraz z innymi polskimi żołnierzami wydany Niemcom. Po wojnie kontynuował studia w warszawskiej ASP. Asystent prof. Wojciecha Jastrzębowskiego na Wydziale Architektury Wnętrz. Od 1949 r. nauczyciel-wykładawca w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Warszawie, a także wieloletni zastępca dyrektora. Współtwórca programów przedmiotów plastycznych i metod wychowania przez sztukę. W pracy swojej odznaczał się nie tylko pełnym zaangażowaniem w sprawy szkolne, ale również wyjątkową kulturą osobistą. Zajmował się metaloplastyką, modelarstwem, introligatorstwem, wyrobem biżuterii artystycznej, konserwacją i rekonstrukcją starych mebli jak i rzeźbą. Pozostawił po sobie bogaty dorobek artystyczny w postaci akwareli, pejzaży olejnych, grafik, szkiców i rysunków. Pasjonował się historią wojskowości. Wspomnienia ze swojej wojennej tułaczkę utrwalił w osobistym cyklu rysunków. *W pamięci jego uczniów i wychowanków – cytując ich słowa – pozostanie przykładem prawdziwego pedagoga i wychowawcy, humanisty, człowieka, który starał się zawsze przekazywać nam poszanowanie dla nieprzemijających, ogólno ludzkich wartości. Ucząc nas technologii, uczył jednocześnie uniwersalnej rzetelności i uczciwości w stosunku do tego, co robimy, cokolwiek byśmy robili, uczciwości do naszej pracy, pogardy dla fuzerki i niechlujstwa. Dopiero teraz, wiele lat po skończeniu Szkoły, wiele lat po śmierci Profesora zdajemy*
sobie sprawę z tego, jak bardzo jest go brak, ile rzeczy mógłby nam jeszcze powiedzieć, właśnie teraz, właśnie dziś... Zmarł 27.04.1977 r. Z inicjatywy wychowanków Włodzimierza Tiunina, 9.05.2007 r., w Podchorążowie w Łazienkach Królewskich, w gmachu mieszczącego się tam w latach 1957–1977 Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Warszawie, została odsłonięta tablica upamiętniająca Jego postać. [Włodzimierz Tiunin, Wspomnienie w 30 rocznicę śmierci, Internet, (dostęp: 8.01.2008 r.), dostępny: http://18.104.22.168/search?q=cache:u6Xg8j4lvnoJ:www.wlodzimierziunin.pl/wspomnienie.pdf]
325. dr TURECKA ZOFIA – ur. 1890 r. w Tarnopolu, c. Zygmunta i Kazimiery z d. Petter. 12.06.1909 r. zdała eksternistyczny egzamin maturalny w c.k. I Gimnazjum, rok później 29.06.1910 r. w c.k. Seminarium Nauczycielskim. Doktor filozofii. Od września 1933 r. dyrektorka Prywatnego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego Towarzystwa Szkoły Ludowej, a następnie Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego Towarzystwa Szkoły Ludowej w Tarnopolu (przy ul. Kaczały). Działaczka społeczna i oświatowa. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP uzyskała od ówczesnych władz pozwolenie na otwarcie dwóch szkół zawodowych w Tarnopolu. Były to: Koedukacyjna Szkoła Handlowa (Staatliche Handelsschule für Mädchen und Knaben in Tarnopol) oraz Żeńska Szkoła Zawodowo-Gospodarcza (Handwerks und Haushaltsgschule mit polnischer Unterrichtssprache in Tarnopol). W placówkach tych pracowali polscy nauczyciele i w rzeczywistości była to agenda Tajnego Nauczania. Dzięki jej zmysłowi społecznemu uzyskała zezwolenie na prowadzenie warsztatu szkolnego do nauki gotowania i pieczenia, w którym, z czasem, również za zgodą władz, wydawano zupy dla nie niemieckich robotników i pracowników, co ratowało niejedną polską rodzinę przed głodem. W latach 1942–1944 nauczycielka tajnych kompletów. Z. Turecka zginęła (spaliła się) we własnym domu przy ul. Słowackiego w czasie oblężenia miasta w kwietniu 1944 r., nie chcąc opuścić sparaliżowanej niani-staruszki. Prochy Z. Tureckiej spoczęły w podziemiach oo. Dominikanów w Tarnopolu. [Z. Harbuz, Nauczyciele..., s. 144. M. Walczak, Ludzie..., s. 713. M. Walczak, Działalność..., s. 503. Lista..., s. 289. C. E. Blicharski, Tarnopol w latach 1809–1945 (od epizodu epopei napoleońskiej do wypędzenia), Biskupce 1993, s. 266, 288, 305–307, 312. C. E. Blicharski, Tarnopolskie Campo Santo..., t. IV, Biskupce 1997, s. 189. Relacja Danuty Michalowskiej z dnia 20.01.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki. KN – Danuta Michałowska, 4.02.2004 r., Wrocław. Zbiory autorki.]
326. TUTKA (TUTEK) WŁADYSŁAW – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczyciel tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowany za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, Z dziejów szkolnictwa polskiego..., s. 108. M. Ściślak, Czortków..., s. 116. Informacja Marka Ściślaka, 3.03.2004 r., Brzeg. Zbiory autorki.]
327. TYSZARSKI TADEUSZ KAZIMIERZ, h. Ślepowron, ps. „Antonii” – ur. 15.09.1902 r. w Żabnie, k. Dąbrowy, ziemia krakowska, s. Władysława i Heleny z d. Polomskiej. Absolwent Państwowej Szkoły Realnej w Tarnowie (1921 r.). W 1920 r. odbył służbę wojskową. Ukończył Państwowy Wyższy Kurs Nauczycielski przy Państwowym Instytucie Robót Ręcznych w Warszawie (1926 r.). Dyplom Nauczyciela Szkół Średnich uzyskał w 1931 r. W latach 1921–1922 nauczyciel 6-klasowej Publicznej Szkoły Powszechnej w Koprzywnicy, pow. Sandomierz,
następnie od 1922 r. do 1926 r. pracował w 1-klasowej Publicznej Szkole Powszechnej w Sośniczanach, pow. Sandomierz. Od 1926–1932 jw. zatrudnienie w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim w Święcianach, woj. wileńskie. Po przeniesieniu od 1932–1935 nauczyciel II Państwowego Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Samborze, woj. lwowskie. W latach 1935–1938 nauczyciel VIII Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego we Lwowie, a od 1938 r. do 30.06.1941 r. X Państwowego Gimnazjum i Liceum im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie, które po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną, w związku z reorganizacją polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki, zostało przemianowane na 16 pełną szkołę średnią z polskim językiem wykładowym (inna nazwa występująca w dokumentach to: 16 średnia szkoła z polskim językiem wykładowym). W czasie okupacji niemieckiej członek ZWZ, ps. „Antoni”, łącznik na terenie powiatów: nowosądeckiego i brzeskiego. 7.11.1942 r. aresztowany przez gestapo we wsi Kąty, pow. Brzesko. Uwięziony w Nowym Sączu w pojedynczej celi. W czasie przesłuchań doznał wstrząsu mózgu, uszkodzenia wątroby i nerek, stracił żebę na skutek ich wybicia. Po odmowie współpracy w roli konfidenta w nocy z 7/8.12.1942 r. odezycano mu wyrok śmierci z datą wykonania, po czym został przewieziony do więzienia w Tarnowie, a następnie 24.01.1943 r. do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie otrzymał numer 93687. 15.03.1943 r. odtransportowano go do obozu koncentracyjnego we Flossenburgu, gdzie pracował w kamieniołomach. Chorował na serce, chroniczne biegunki, świerzb, bronchit. 2.07.1943 r. przewieziono go do obozu w Dachu, gdzie otrzymał numer 49362. Pracował w fabryce urządzeń elektrycznych do samolotów. W dalszym ciągu chorował (na wątrobę, nerki, chroniczny katar i bóle głowy). 29.04.1945 r. oswobowdzony przez oddział ochotników Armii Amerykańskiej. Po odbyciu leczenia wrócić do Polski, gdzie przez rok, wyczerpany fizycznie i psychicznie, kontynuował leczenie. Od 1946 r. czynny zawodowo. Podjął pracę w Liceum Pedagogicznym w Raciborzu. Działacz społeczny. Członek ZNP, PZPR, Towarzystwa Rozwoju Ziemi Zachodnich, Towarzystwa Miłośników Ziemi Raciborskiej, Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Towarzystwa Szkoły Świeckiej. Był przewodniczącym Komisji Historycznej Oddziału ZBOWiD w Raciborzu, członkiem Komisji estetyki miasta przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej oraz członkiem Kolegium Karno-Administracyjnego przy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Raciborzu. Do 1957 r. opiekun Kota Czerwonego Krzyża w Liceum Pedagogicznym. Organizator oświaty na Ziemiach Odzyskanych. Autor projektów dekoracji plastycznych miasta Raciborza. Twórca winiety do gazety „Głos Ziemi Raciborskiej” (nr 1/1954). Projektant obiektu architektonicznego Planu 5-letniego wybudowanego na placu Wolności. Organizator sekcji malarsko-dekoracyjnych połączonych z prelekcjami nt. polskości Ziemi Odzyskanych. Organizator, projektant i wykonawca wystawy pt. „Racibórz wczoraj, dziś i jutro”. Prelegent na kursach dekoracyjnych w ZNP. Od 1957 r. do 1970 r. nauczyciel w Studium Nauczycielskim w Raciborzu. Opiekun Ochotniczych Hufców Pracy. Odznaczony: Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1929 r.), Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (1938 r.), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1953 r.), Srebrną Odznaką Ochotnicze Hufce Pracy (1963 r.), Medalem Zwycięstwa i Wolności (1967 r.), Medalem Zaśłużonemu Działaczowi Ziemi Raciborskiej (1967 r.), Odznaką Grunwaldzką – Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego (1968 r.), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odznaczenia Polski (1969 r.), Złotą Odznaką ZNP (1971 r.). Ponadto wyróżniony
dyplomami, m.in. Dyplom za nowatorstwo i racjonalizację w pracy dydaktyczno-wychowawczej (1956 r.), Dyplom za osiągnięcia w pracy oświatowo-spolecznej (1956 r.), Dyplom za aktywną działalność w Kolegium Karno-Administracyjnym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Raciborzu (1967 r.). Zmarł 8.11.1972 r. w Raciborzu. [DB – Hanna Szwycer (z d. Tyszarska), 14.11.2007 r., Poznań.
Zbiory autorki. Helena Tyszarska (z d. Czułowska). *Wspomnienie o mężu*, bd, Racibórz (?). Tekst nieopublikowany w zbiorach autorki. Dokumenty z archiwum rodzinnego Hanny Szwycer z Poznania. Zob. dok. Dekret przeniesienia Tadeusza Tyszarskiego do VIII Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego we Lwowie (19.07.1935 r.) podpisany przez dyrektora Roberta Plocka, który w 1939 r. został aresztowany przez Niemców i zesłany do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zginął. Zob. fot. Tadeusz Tyszarski. Zdjęcie z lat młodości. Także dokumenty: Zaświadczenie wydane Tadeuszowi Tyszarskiemu w dniu 28.07.1923 r. uprawniające go do zwolnienia z egzaminu nauczycielskiego; Przyznanie prawa Tadeuszowi Tyszarskiemu do Medalu Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości, podpisane przez kuratora Wileńskiego Okręgu Szkolnego w Wilnie z dnia 30.10.1929 r.; Brązowy Medal za Długoletnią Służbę przyznany Tadeuszowi Tyszarskiemu, podpisany w imieniu kuratora Lwowskiego Okręgu Szkolnego we Lwowie. 14.04.1938 r., Lwów. Wszystkie dokumenty i fotografie pochodzą z archiwum rodzinnego Hanny Szwycer z Poznania. Za ich udostępnienie autorka serdecznie dziękuje.]
328. dr ULRICH EMIL – filolog klasyczny i germanista, lektor języka łacińskiego na UJK, dyrektor IV Gimnazjum im. Królowej Jadwigi we Lwowie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP był kierownikiem grup tajnego nauczania we Lwowie. Aresztowany przez Niemców i zamordowany w lutym 1942 r. we Lwowie. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 150, 719. M. Walczak, *Działalność*..., s. 503. *Lista*..., s. 293. Relacja Stefanii Gertler z dnia 9.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki.]
329. dr USZYŃSKA STANISŁAWA – doktor filozofii, nauczycielka w Liceum Pedagogicznym we Lwowie. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka historii w zorganizowanym tajnym nauczaniu we Lwowie. Członek ZWZ. W jej mieszkaniu mieściła się komórka organizacji. Przebywał tu komendant wojskowy Grupy Wschód – Sereczyński (z żoną i synem). S. Uszyńska kolportowała prasę podziemną. Aresztowana 17.12.1942 r. przez policję niemiecką w swoim domu na Kolonii Profesorskiej na Górnym Łyczakowie i uwieziona przy ul. Łackiego, a następnie deportowana do obozu koncentracyjnego na Majdanek, a stamtąd do Oświęcimia, Ravensbrück i Buchenwaldu. Próba wykupienia dr S. Uszyńskiej z obozu za sumę 25 tys. zł. nie powiodła się z powodu wybuchu epidemii tyfusu w Majdanku. Po wojnie wróciła do Polski. Mieszkała w Domu Nauczyciela przy ul. Karmelickiej w Krakowie. Zmarła tamże 27.12.1973 r. [S. Stipal, *Udział harcerek Chorągwi Lwowskiej w walce z okupantem w latach 1939–1945* (fragmenty), w: *Harcerki*..., s. 513, 515. J. Winowska, *Relacja*, w: *Harcerki*..., s. 519–520. M. Wojtkiewicz, *Harcmistrzyni*..., s. 72, 74. KN – Danuta Różycka i Helena Żygulska-Mach, 17.08.2003 r., Kraków. Zbiory autorki. Relacja Stefanii Gertler z dnia 9.12.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki. S. Stipal, *Harcerki Chorągwi Lwowskiej w walce z okupantem w latach 1939–1945*, w: *Leopolis*..., s. 87, 89.]
330. doc. WARDER (imię nieznane) – docent UJK. Zamordowany we Lwowie w lipcu 1941 r. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 151.]
331. **WASIUTYŃSKI ALEKSANDER** – ur. 13 XII 1859 r. w Lisowicach, inżynier komunikacji, profesor honorowy budowy linii kolejowych Politechniki Warszawskiej, od 1934 r. również Politechniki Lwowskiej, prezes Akademii Nauk Technicznych (od 1937 r.), członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; autor licznych prac naukowych i publikacji z dziedziny budownictwa kolejowego. Zmarł we Włodzisławiu k. Jędrzejowa 17 października 1944 r. po wysiedleniu go z Warszawy. Do jego śmierci przyczyniły się trudy życia okupacyjnego. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 151.]
332. **prof. zw. WĄTOREK KAROL MICHAŁ** – ur. 29 IX 1875 r. w Dobczycach, woj. krakowskie, dr inżynier, profesor i kierownik Katedry Budowy Kolei Żelaznych Politechniki Lwowskiej. Był również rektorem PL (1924–25), członkiem Rady Technicznej Ministerstwa Komunikacji, członkiem-korespondentem Akademii Nauk Technicznych. Wydał szereg prac, w tym dwutomowy podręcznik »Budowa kolei żelaznych«. Nie mogąc znieść trudów życia okupacyjnego zmarł we Lwowie 12 lutego 1944 r. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 151. *Lista…*, s. 300. Z. Poplawski, *Dzieje…*, s. 132, 135 i in. S. S. Nicieja, *Cmentarz…*, s. 341. Internet, (dostęp: 6.05.2010 r.), dostępny: http://lwow.home.pl/politechnika/politechnika2.html]
333. **WCZELIK WŁADYSŁAW** – nauczyciel wychowania fizycznego w I Państwowym Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Samborze, woj. lwowskie. Aresztowany w 1939 r. przez Niemców i zesłany do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zginął. [Informacje M. Michalskiego, 6.07.2004 r., Legnica. Zbiory autorki.]
334. **WEJCZERTÓWNA (WEICHERÓWNA)** (imię nieznane) – w czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP nauczycielka tajnego nauczania w Czortkowie, woj. tarnopolskie. Aresztowana za tę działalność przez Niemców 10.08.1941 r. lub wg innego źródła w 1942 r. [Z archiwum Marii Hudym z Koszalina. Zbiory autorki. F. Wiśmierski, *Z dziejów szkolnictwa polskiego na…*, s. 108. M. Ściślak, *Czortków…*, s. 116, 266.]
335. **prof. WEYBERG ZYGMUNT** – ur. 3 VIII 1872 r. w Warszawie, profesor mineralogii Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 1912–35 profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Zmarł w Madralinie k. Warszawy 30 marca 1945 r. Do jego śmierci przyczyniły się trudy życia okupacyjnego. [M. Walczak, *Ludzie…*, s. 152.]
336. **dr WINOWSKA JANINA** – ur. w 1906 r. w Skałacie, ziemia tarnopolska. Absolwentka filologii polskiej, filologii klasycznej i francuskiej na UJK. Nauczycielka szkół średnich. Działałczka harcerstwa. Od 1920 r. w Chorągwii Lwowskiej. Harcmistrzyni. Prowadziła hufiec żeński we Lwowie, brała udział w pracach hufca w Stryju i Stanisławowie. W latach 1932–1934 opiekunka harcerstwa polskiego na Węgrzech i w Rumunii. Podczas okupacji sowieckiej i niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP czynna w tajnym nauczaniu i w pracach Pogotowia Harcerek. Aresztowana w 1941 r. przez gestapo i więziona we Lwowie. Po wypędzeniu ze Lwowa od czerwca 1946 r. pracowała w Krakowie jako nauczycielka w kilku liceach. [J. Winowska, *Relacja*, w: *Harcerki…*, s. 516.]
337. **dr WISŁOCKI WŁADYSŁAW TADEUSZ** – ur. 27.08.1887 r. w Łące k. Sambora, dr, bibliotekarz dyplomowany, bibliograf, historyk-słowianoznawca, długoletni kustosz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. Wydawał i redagował
miesięcznik »Ruch Słowiański«. Po zajęciu Lwowa przez hitlerowców został aresztowany i zamordowany 11 lipca 1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 153.]
338. ks. WOJCIECHOWSKI KAZIMIERZ – ur. 16.08.1904 r. w Jaśle. Nauczyciel seminarium w Daszewie, k. Stryja, woj. stanisławowskie. Później prefekt w szkołach powszechnych w Krakowie. Działacz katolickich stowarzyszeń młodzieżowych. Zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu-Brzezince w maju 1941 r., gdzie zginął podczas pracy w kamieniołomach 27.06.1941 r. [M. Walczak, Ludzie..., s. 748. M. Walczak, Działalność..., s. 503.]
339. WOŹNIAK MARIA, s. Columba – ur. 19.09.1903 r. w Gródku Jagiellońskim k. Lwowa. W 1936 r. wstąpiła do zgromadzenia sióstr zmartwychwstanek. W czasie okupacji niemieckiej mieszkała w Warszawie. Prowadziła tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej, organizowane przez jej zgromadzenie na Żoliborzu. Brała udział w powstaniu warszawskim jako żołnierz Obwodu AK-Żoliborz. Przydzielona do pralni szpitala powstańczego nr 100 przy ul. Mickiewicza 34, gdzie zginęła 31.08.1944 r. [Słownik..., s. 435.]
340. ZAMORA MARIA (z d. Paluch) – ur. 10.01.1906 r. w Tlustem, k. Zaleszczyk. Absolwentka Seminarium Nauczycielskiego w Buczaczu. W 1939 r. zawarła związek małżeński z pchor. Antonim Zamorą. W latach 1939–1944 przebywała na Węgrzech, skąd została wywieziona do obozu pracy w Niemczech. Po wkroczeniu do Niemiec wojsk alianckich organizowała polskie szkoły dla dzieci rodzin polskich. W 1950 r. przybyła do Chicago, gdzie organizowała Polską Szkołę Sobotnią im. Tadeusza Kościuszki, której do 1961 r. była kierownikiem. Opublikowała zbiór poezji pt. Kwiaty dla mamy. Jej wiersze zamieszczano na łamach „Głosu Buczaczan”. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w dowód uznania za długoletnią pracę na obczyźnie w dziedzinie szerzenia kultury polskiej. Przedstawicieli władz Polskiej Macierzy w Londynie przyznali jej Złotą Odznakę Honorową za wybitne osiągnięcia w dziedzinie oświaty polonijnej. Zmarła 23.03.2004 r. w Chicago. [W. Szklarz, Życiorysy..., s. 626.]
341. ZAWALNICKI LUDWIK – aresztowany wraz z wieloma innymi przedstawicielami inteligencji w Krzemieńcu podczas okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP. Stracony w egzekucji pod Górą Krzyżową w Krzemieńcu 28–30.07.1941 r. przez Batalion Nachtigall. Informacja uzupełniająca do biogramu Ludwika Zawalnickiego zamieszczonego w opracowaniu A. Grędzik-Radziak, Lista polskich nauczycieli z ziemi południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944, w: „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2008, nr 1–2, s. 96. Zob. także, K. Warda, Szkice..., s. 173. A. Peretiakowicz, Wołyńska..., s. 272. S. Mączak, Nachtigall w Krzemieńcu, „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 20.]
342. prof. ZBYCZEWSKI LEON – ur. 1880 r. Profesor UJK. Zmarł w 1943 r. Spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Do jego śmierci przyczyniły się dyskryminacyjne warunki egzystencji i okupacja Polski. [S. S. Nicieja, Cmentarz..., s. 38, 376.]
343. mgr ZDOBNICKA MARIA – ur. 1889 r. we Lwowie. Magister geografii. W latach 1928–1939 nauczała geografii w Państwowym Seminarium Nauczycielskim oraz Pedagogium i Szkole Ćwiczeń przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Liceum Krzemienieckim. Działaczka harcerska. Harcmistrzyni, kierowniczka szkolenia hufca Pogotowia Harcerek w Krzemieńcu. Po zajęciu Ziemi Wschodnich II RP przez Armię Czerwoną i reorganizacji polskiego szkolnictwa na wzór sowiecki była nauczycielką ŚS nr 2 z polskim językiem wykładowym. W latach 1940–1941 zaangażowana w organizację pomocy Polakom deportowanym do Archangielska. Członek ZWZ. W czasie okupacji niemieckiej Ziemi Wschodnich II RP brała udział w tajnym nauczaniu. Aresztowana jesienią 1942 r. w wyniku dekonspiracji placówki ZWZ – „wpadki” łaczniczki. Rozstrzelana przez gestapo w Dubnie lub w więzieniu krzemienickim. [DB – Sławomir Mączak, 29.02.2004 r., Warszawa. Zbiory autorki. S. Mączak, *List do Redakcji*, w: „Wołyń i Polesie” 2007, nr 4, s. 79. Relacja Sławomira Mączaka z dnia 1.04.2003 r., Warszawa. Zbiory autorki. *Biesiada*..., z. 3, Londyn 1998, s. 113, 129. K. Warda, *Szklce*..., s. 109, 173. *Stownik*..., s. 449 (tu informacja, że została aresztowana w lipcu 1941 r., rozstrzelana). *Nasi wychowawcy*, w: „Życie Krzemienieckie” 1993, nr 6, s. 24. Por. M. Walczak, *Ludzie*..., s. 775. M. Walczak, *Działalność*..., s. 503.]
344. **ZIARNO KAROL**, ps. „Sikora” – ur. 1900 r. Inspektor szkolny w Brodnicy, ziemia pomorska. *Od 1923 r. nauczyciel szkół powszechnych na Wołyniu i Pomorzu, od 1928 r. nauczyciel Państwowego Gimnazjum i Liceum w Chełmży. W czasie okupacji nauczyciel szkoły powszechnej w Horchoryniu na Wołyniu, od 1941 r. referent opieki n. dzieckiem w RGO Warszawskim, działacz AK (ps. „Sikora”), od wiosny 1942 r. pracownik Departamentu Oświaty i Kultury w Warszawie, organizator powiatowych komisji oświaty i kultury w dystrykcie krakowskim. Zginął podczas pacyfikacji Brzostka pow. jasielski w czerwcu 1944 r.* [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 777.]
345. **prof. dr ZIELIŃSKI TADEUSZ STEFAN** – ur. 14.09.1859 r. w Skrzypczyńcach k. Humania na Ukrainie, dr filozofii, profesor honorowy filologii klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego, członek czynny PAU, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i wielu zagranicznych akademii i towarzystw naukowych. Był autorem licznych prac naukowych i popularnonaukowych, należał do najwybitniejszych filologów świata. Zmarł w Unterschoendorf na terenie Bawarii 8 maja 1944 r. [M. Walczak, *Ludzie*..., s. 157.]
346. **ZILBERMAN-OLSZEWSKA** (imię nieznane) – w czasie okupacji sowieckiej Ziemi Wschodnich II RP kierowniczka i nauczycielka języka rosyjskiego w Janowej Dolinie, pow. Kostopol, woj. wołyński. Rozstrzelana przez Niemców w 1942 r. [Relacja Bogusława Sobonia z dnia 13.07.2007 r., Poznań. Zbiory autorki.]
347. **doc. dr ZYCH WŁADYSŁAW** (kpt.), ps. „Bolesław”, „Buczacki”, „Falko”, „Piechota”, „Podolski”, „dr Falko”, „Prosper”, „Szary”, nazwiska okupacyjne Marian Czerkawski, Kazimierz Rutkowski – ur. 5.06.1899 r. w Buczaczu, s. Franciszka (dyrektora gimnazjum w Buczaczu) i Marii Zofii z d. Schutt. Absolwent Państwowego Gimnazjum w Buczaczu. Członek harcerstwa i Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Ochotnik Legii Akademickiej we Lwowie. Członek Polskiej Organizacji Wojskowej w Przemyślanach. Aresztowany przez Ukraińców 15.02.1919 r. i uwięziony w Brzeżanach, skąd zbiegł 18.05.1919 r. Po powrocie do Lwowa rozpoczął wyższe studia przerywane powołaniami do wojska. Służył w 40 pp., brał udział w walkach z Ukraińcami pod Złoczowem i Zbarażem. Uczestnik III Powstania Śląskiego (1921 r.), w walkach stracił oko. Od 1924 r. studiował na UJK geologię i paleontologię, uzyskując w 1927 r. doktorat, a w 1937 r. habilitację i rok później docenturę na UJK. W latach 1934–1935 odbył staże naukowe w Londynie i Sztokholmie, uczestniczył też w wyprawie na Spitsbergen. Wykładał paleontologię niższych kregowców na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UJK. Na polecenie dowódców wojskowych utworzył oddziały bojowe do zwalczania dywersji ukraińskiej i akcji dywersyjnej na Rusi Zakarpackiej. W 1939 r. we wrześniu w czasie obrony Lwowa włączył się do organizowania Obywatelskiej Straży Bezpieczeństwa we Lwowie, był zastępcą jej komendanta w Dzielnicy V (Centrum). Od września 1940 r. do 5.08.1941 r. Okręgowy Delegat Rządu RP na Kraj we Lwowie. W czasie okupacji sowieckiej Ziem Wschodnich II RP i likwidacji przez władze sowieckie UJK pracował na stanowisku kierownika Katedry Paleontologii i Geologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu im. Iwana Franko, mianowany został na profesora. W latach 1940–1941 dowodził obwodem ul. Zielonej w Okręgu I Lwów-Wschód ZWZ-1, (ps. „Falko”), a od kwietnia 1940 r. był zastępcą komendanta Obszaru nr 3 i komendantem Okręgu I Lwów-Wschód ZWZ-1. 13.05.1943 r. aresztowany przez Niemców. Od 3.10.1943 r. przebywał w Oświęcimiu II-Brzezin-ka, w połowie listopada 1944 r. przewieziony do obozu Leonberg pod Stuttgartem, następnie do Dachau, a stamtąd do Freiman k. Monachium. Po uwolnieniu pracował w Wydziale Oświaty 2 Korpusu Polskiego we Włoszech. W Anglii prowadził Stację Hufca „Szczecin” Polskiej Chorągwi Wielkobrytyjskiej Harcerzy. Fundator kaplicy Chrystusa Miłosiernego w St. Briavels w Anglii. Zmarł 22.05.1981 r. w Chepstow. Spoczywa na cmentarzu w Hereford. [G. Mazur, J. Wegierski, Konspiracja..., s. 233–234 (obszerny biogram w powyższym opracowaniu został skrócony). W. Szklarz, Życiorysy..., s. 638.]
**WYKAZ SKRÓTÓW:**
bd – brak danych
DB – autorski kwestionariusz badawczy danych biograficznych nauczycieli – obywateli polskich z województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego, wileńskiego, nowogródzkiego, poleskiego i częściowo białostockiego – powiaty: Grodno i Wołkowysk
KN – autorski kwestionariusz badawczy dotyczący tajnego nauczania na ziemiach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej w czasie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944
mps. – maszynopis
pow. – powiat
ppor. – podporucznik
SP – szkoła podstawowa
ŚS – szkoła średnia
UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie
woj. – województwo
ZSZ – zasadnicza szkoła zawodowa
Uwaga! W opracowaniu A. Grędzik-Radziak, *Lista polskich nauczycieli z ziem południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar represji niemieckich w latach 1941–1944*, w: „Przeglądzie Historyczno-Oświatowym” 2008, nr 1–2 na stronie 104 błędnie podano osoby o nazwisku: Majkulowa Helena i Launik Stanisław. W związku z powyższym lista ofiar-nauczycieli Polaków ze Stanisławowa i okolic aresztowanych 8–9.08.1941 r., a następnie rozstrzelanych przez Niemców w Czarnym Lesie k. Stanisławowa obejmuje 141 osób. Za pomyłkę autorka serdecznie przeprasza.
Dyrekcja Gimnazjum Państwowego II
IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA
W SAMBORZE.
Data 19 lipca 1935.
L. 894/35.
Sprawa:
Odpowiedź na
z dnia 103.
Nr.
Do
Pana Tadeusza Tyszarskiego
nauczyciela Państwowego Gimnazjum II
im.M.Kopernika
w Samborze.
Dyrekcja II Państwowego Gimnazjum im.M.Kopernika w Samborze,
dekretem Kuratorium O.S.Lwowskiego z dnia 15 lipca 1935r., Nr.BP 19447/35,
mocą którego zostaje Pan na własną prośbę przeniesiony na równorzędne sta-
nowisko do Państwowego Gimnazjum VIII im.Kazimierza Wielkiego we Lwowie.
We właściwym czasie zostanie Pan wezwany przez tutejszą Dyrekcję celem
zwolnienia Pana od Jego dotychczasowych obowiązków.
Załączony dowód doręczenia zechce Pan po podpisaniu zwrócić tut.Dyrekcji.
Dyrektor:
Robert Ploczek
Dekret przeniesienia Tadeusza Tyszarskiego do VIII Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego we Lwowie (19.07.1935 r.) podpisany przez dyrektora Roberta Plocka, który w 1939 r. został aresztowany przez Niemców i zesłany do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zginął. Tadeusz Tyszarski, członek ZWZ-AK, ps. „Antoni”, również został aresztowany przez gestapo i uwięziony w obozie koncentracyjnym, początkowo w Oświęcimiu, a następnie we Flossenbürgu i Dachau, skąd został wyzwolony. Z archiwum rodzinnego Hanny Szweycer z Poznania.
Urząd Wojewódzki
w Katowicach
Kuratorium Oświaty i Wychowania
40-032 KATOWICE
ul. Jagiellońska nr 25
3514269
(22)
Katowice, 1985.12.16
Nr Ow.VII.Sta-35/85-R/Prz.
Zaświadczenie
Kuratorium Oświaty i Wychowania w Katowicach stwierdza na podstawie oświadczeń dwóch świadków oraz dokumentów zawartych w treści akt osobowych Nr Zta-35 znajdującej się w archiwum Zespołu Szkół Rolniczo – Usługowych w Raciborzu ul. M. Parnalickiej 8, że Ob. mgr Halina Stachowska, córka Marcina, urodzona dnia 5 grudnia 1921 r. w Zahajcach Wielkich /ZSRR/ zamieszkała w Raciborzu, ul. Plac Bohaterów 1, prowadziła w okresie okupacji hitlerowskiej od września 1941 r. do listopada 1942 r. tajne nauczanie w kompletach, dla młodzieży dorastającej i dla dzieci z wsi Przymurówka pow. Krzemieniec, woj. Wołyń /ZSRR/. Nauka odbywała się w mieszkaniu Jana i Zofii Malinowskich i obejmowała program języka polskiego i matematyki.
Zaświadczenie niniejsze wydaje się na prośbę zainteresowanej celem przedłożenia w Związku Bojowników o Wolność i Demokrację.
KIEROWNIK
Działu Ws. Czyt. Społecznych
i Rodz. dla Nauczycieli
mgr Kazimierz Głód
Zaświadczenie dostarczam zgodności z jego treścią o obrazanym wydarzeniu.
Racibórz, dnia 10.01.1986 r.
SEKRETARZ
Koła Bojownika i BoWiU
w Raciborzu
mgr Haliczew
DECYZJA 15210
z dnia 05.05.1994 r.
Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Na podstawie art. 21-31 w związku z art. 25 ust. 3 oraz art. 27 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz. 75 z późn. zm.) potwierdzam z urzędu
Panu (Pani) Halinie Stachowskiej imię i nazwisko
Dr Bohaterowie Węgierlotte 14 44-400 Racibórz adres zamieszkania
uprawnienia określone w wyżej wymienionej ustawie i postanawiam zaliczyć następujące okresy i rodzaje działalności kombatantckiej lub represji:
| 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|
| Okresy | Rodzaj działalności kombatantckiej lub represji | Artykuł ustawy |
| od 01.01.1941 do 31.12.1942 | Tajne nauczanie | 21-31 |
| od 01.01.1943 do 31.12.1944 | | |
| od 01.01.1945 do 31.12.1946 | Stwierdza się zgodność odpisu z oryginałem. Dnia 22.04.1994. | |
| od 01.01.1947 do 31.12.1948 | | |
| od 01.01.1949 do 31.12.1950 | | |
| od 01.01.1951 do 31.12.1952 | | |
| łącznie lat 1 miesięcy 3 | | |
Decyzja niniejsza może być zaskarżona do Naczelnego Sądu Administracyjnego za pośrednictwem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w terminie trzydziestu dni od dnia jej doręczenia.
Wystawiono zaświadczenie nr 612712
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Z upoważnienia
Kierownik Oddziału Kombatantów i Osób Represjonowanych
A. Burzyński
Decyzja 15210 z dnia 5.05.1994 r. o zaliczeniu Halinie Stachowskiej okresu tajnego nauczania do działalności kombatantckiej. Z archiwum Koła Miejskiego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej i byłych Więźniów Politycznych w Raciborzu
Maria Antonina Strutyńska (z d. Gajewska). Prawdopodobnie początek XX w. Z archiwum rodzinnego Teresy Strutyńskiej-Christow z Warszawy
Maria Antonina Strutyńska (z d. Gajewska) w gronie uczennic. Prawdopodobnie lata 20. lub początek lat 30. XX w. Z archiwum rodzinnego Teresy Strutyńskiej-Christow z Warszawy
Teresa Strutyńska-Christow, śp. Stanisław Strutyński i śp. Kazimiera Strutyńska – zdjęcie na dole (z czasów dzieciństwa) – dzieci Marii Antoniny Strutyńskiej, która została zamordowana w marcu 1944 r. za ratowanie Żydów, m.in. swojej przyjaciółki Gustawy Lieberman i jej rodziny. Po II wojnie światowej tylko Teresa Strutyńska-Christow jako jedyna z rodziny została uhonorowana medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Kazimiera, Stanisław i Lesław Strutyński, którzy również byli zaangażowani pomoc ukrywającym się Żydom, nie otrzymali tego wyróżnienia. Wszystkie trzy fotografie pochodzą z archiwum rodzinnego Teresy Strutyńskiej-Christow z Warszawy.
Tadeusz Tyszarski. Zdjęcie z lat młodości. Z archiwum rodzinnego Hanny Szweycer z Poznania
RAFAŁ NOWAKOWSKI
Wrocław
DECENTRALIZACJA OŚWIATY NA PRZYKŁADZIE
NAJWIĘKSZYCH MIAST W PIERWSZYCH LATACH
TRANSFORMACJI SYSTEMOWEJ KRAJU
Energiczne i stałe działanie nad poprawą katastrofalnego stanu edukacji narodowej [...] możliwe jest poprzez zmiany w jej systemie zarządzania. W szczególności dotyczy to wyłączenia administracji oświatowej z administracji ogólnej [...] i powiązania szkolnictwa z samorządem lokalnym\(^1\). Taka była konkluzja z obrad Senatu poświęconych kierunkom zmian w systemie oświaty w Polsce. Celem reformy było zniesienie monopolu edukacyjnego państwa poprzez zwiększenie autonomii szkoły, uspołecznienie, a przede wszystkim zmianę modelu zarządzania przez zdecentralizowanie systemu decyzyjnego i „przeniesienie” go na poziom lokalny. W ten sposób kwestie reformy oświatowej zespołono z decentralizacją systemu administracji państwowej. W myśl założeń katalizatorem przemian systemowych miał być przyszły samorząd gminny. Reforma miała zmienić obowiązujący model systemu oświaty, który u progu 1989 r. pozostawał nadal pod silną kontrolą państwa, był wysoce scentralizowany i zetatyzowany. Ponadto charakteryzował go wysoki stopień biurokracji i niski stopień uspołecznienia\(^2\). Jednak już w początkowym etapie wdrażanych przemian, podobnie jak i w trakcie trwania pierwszej kadencji rad gminnych, ustawodawca znacznie wypaczył zakres przewidzianych reform.
Ustawa o samorządzie terytorialnym z 8 marca 1990 r. do zadań własnych gminy przypisała kompetencje z dziedziny szkolnictwa przedszkolnego, podstawowego, opiekuńczo-wychowawczego. Przekazanie samorządom wyłącznie szkolnictwa stopnia elementarnego wiązało się z decyzją izby niższej parlamentu. Już na wstępie dyskusji nad kształtem przyszłych wspólnot lokalnych Sejm dokonał „uszczećgówowienia” pkt. 8 senackiego projektu ustawy z 17 stycznia 1990 r., przewidującego przekazanie gminom spraw z zakresu całego szkolnictwa, tj. podstawowego, ponadpodstawowego,
---
\(^1\) Biblioteka Wydziału Nauk Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego: Biuletyn Kancelarii Sejmu X kadencji (1989–1991): Sprawozdanie Stenograficzne z 2 posiedzenia Senatu w dniach 7 i 8 grudnia 1989 r.
\(^2\) M. Zahorska, *Zmiany w oświacie – koncepcje i uwarunkowania*, w: *Reforma terytorialnej organizacji kraju. II fala polskich reform*, red. L. Kolarska-Bobińska, Warszawa 1999, s. 130.
zawodowego. Tym sposobem dokonano pierwszego wyłomu niosącego daleko idące konsekwencje. Wprowadzono sztuczny podział na szkoły podległe administracji rządowej i elementarne, podporządkowane organom samorządowym.
Tuż przed wyborami do rad gminnych, w maju 1990 r. dokonano kolejnej modyfikacji. Edukację szczebla podstawowego całkowicie wyłączono z zakresu działań samorządu, na mocy tzw. ustawy kompetencyjnej\(^3\). Prowadzenie ich podporządkowano kuratorom oświaty, którzy uzyskali status terenowych organów rządowej administracji specjalnej, podporządkowanych Ministerstwu Edukacji Narodowej. Decyzją tą dokonano więc całkowitego zarzucenia pierwotnej wizji zmian, centralizując ponownie szkolnictwo kosztem kompetencji samorządów. Uznano jednocześnie, że proces ten zostanie rozłożony w czasie, przyznając jednak gminom możliwość dobrowolnego przejęcia szkół przed obligatoryjnym terminem 1 stycznia 1994 r. Broniąc swojej decyzji, władze centralne argumentowały, że zapewnienie standardu nauczania na szczeblu podstawowym należy do obowiązków państwa. Tłumaczono, że trzeba chronić gminy przed nadmiernymi obciążeniami. Podkreślono, że jest to stan przejściowy, w oczekiwaniu na całościową reformę systemu oświaty\(^4\).
Prawda była jednak zupełnie inna. Zdaniem J. Regulskiego winę za ten stan rzeczy ponosiły środowiska nauczycielskie oraz resort oświaty. *Ostry sprzeciw ZNP i pełna rezerwa MEN wystarczyła – pisał – aby zaledwie w trzy miesiące pomiędzy marcem a majem 1990 r. zmobilizować siły mogące zablokować pierwotną decyzję*\(^5\). Siłę stanowili posłowie lewej strony Sejmu kontraktowego, którzy blokując pierwotne zamierzenia – jak trafnie podkreślił J. Stepien – dokonali groźnego precedensu, pozwalającego śmielej hamować bądź wręcz stopować proces decentralizacji państwa\(^6\). Natomiast zdaniem J. M. Rokity już podczas debaty Włodzimierz Cimoszewicz przestrzegał z trybuny sejmowej w imieniu PZPR, że nowa władza chce przywrócić w Polsce analfabetyzm i straszyl rodziców wizją zamknięcia szkół. Wspominał także, iż zbytnich chęci nie wykazywał również rząd T. Mazowieckiego, który do proponowanych zamierzeń usamorządowienia szkół odnośił się sceptycznie, wręcz *strachliwie*\(^7\). Tak więc brak pełnego poparcia i woli politycznej, zarówno ze strony solidarnościowej, jak i byłego establishmentu władzy, poskutkował perturbacjami, jakie towarzyszyły reformie już na starcie, ale i w trakcie funkcjonowania samorządów.
Zmiany wywołane ustawą kompetencyjną uznane zostały przez nowo wybrane władze lokalne jako zamach na ideę samorządności i tendencje decentralizacyjne w kraju. *W połowie 1990 r. obejmując władzę na szczeblu samorządowym – oceniał na początku kadencji radny Kazimierz Barczyk – nie posiadaliśmy nawet połowy kompetencji, jaką miały poprzednie rady narodowe. Pogląd ten dotyczył zwłaszcza szkolnictwa*
---
\(^3\) Dz.U. z 1990, Nr 34, poz. 198. *Ustawa z 17 maja 1990 r. o podziale i kompetencji określonych w ustawach szczegółowych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw*.
\(^4\) R. Wróbel, *Cztery lata reform. Z doświadczeń samorządu terytorialnego w Polsce 1990–1994*, Warszawa 1994, s. 77.
\(^5\) J. Regulski, *Samorząd III RP. Koncepcje i realizacja*, Warszawa 2000, s. 201.
\(^6\) J. Stepien, *Porozkręcone państwo*, w: „Samorząd Terytorialny” 1995, nr 5, s. 69. Fakt przesunięcia terminu przejęcia szkolnictwa elementarnego o cztery lata J. Stepien uznał za *bodaj najcięższy grzech i to niejako pierworodny reformy samorządowej*.
\(^7\) *Alfabet Rokity, Rozmawiali: Michał Karnowski, Piotr Zaremba*, Kraków 2004, s. 159–160.
podstawowego, które uprzednio znajdowało się przecież w ich gestii\(^8\). Do 1990 r. szkolnictwo elementarne było bowiem zadaniem tzw. terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego (toap). I jako takie – twierdził A. Jeżowski z Zespołu Oświaty Krajowego Sejmiku Samorządu Terytorialnego – mogło więc pozostać w gminie, przez co uniknęłoby się tej całej hecy związanej z oświatą\(^9\). Zmiany kolidowały również z aspiracjami samorządów, które dążyły do maksymalizacji zadań i kompetencji, uważając, iż katalog zadań i kompetencji był zbyt ubogi, gdyż ograniczał się praktycznie do zadań z zakresu gospodarki komunalnej.
Sprawa przekazania szkół stała się ponownie źródłem konfliktu jesienią 1993 r. Podobnie jak w 1990 r., tak i 1993 r. lewa strona parlamentu postanowiła zmodyfikować kwestie związane z usamorządowieniem szkolnictwa. Rząd W. Pawlaka postanowił opóźnić o kolejne dwa lata termin przekazywania szkół samorządom. W połowie listopada 1993 r. ogłoszono więc w trybie pilnym projekt nowelizacji ustawy o systemie oświaty z 7 września 1991 r. w punkcie regulującym termin przejęcia placówek. Z początkiem grudnia 1993 r. Sejm przyjął ustawę przedłużającą obligatoryjny termin przejęcia szkół z 1 stycznia 1994 r. na 1 stycznia 1996 r.\(^{10}\) Próbowało zmienić także finansowe zasady przejmowania szkół. Dotychczasową subwencję oświatową chciałno zastąpić dotacją celową. Takie działanie – krytykował rozgoryczony przewodniczący wrocławskiego Sejmiku Samorządowego L. Kieres – spowoduje, iż będziemy musieli się rozliczać z państwem z każdej złotówki jaką otrzymamy w ramach dotacji. Dotąd bowiem gminy mogły swobodnie operować subwencją według potrzeb, co sprzyjało ich gospodarności. Obecne działania rządu to dowód centralistycznego myślenia. Jesteśmy rozczarowani, że nikt nas o nic nie pytał\(^{11}\). Protest środowisk samorządowych spowodował, iż rząd w ostatniej fazie legislacyjnej wycofał się z pomysłu wprowadzenia dotacji.
Przesuwając termin, nowy rząd argumentował, że gmin nie można ustawowo przynuszać do przejmowania zadań i pod pretekstem oddłużenia szkolnictwa zamierzał wstrzymać reformę. Podobnie jak w uchwale kompetencyjnej utrzymano możliwość dobrowolnego przejęcia szkół w terminie wcześniejszym. Okazało się, iż ponownie o decentralizacji systemu oświaty oraz reformie systemu administracyjnego kraju zadecydowała postawa środowisk nauczycielskich\(^{12}\), której sprzyjało antysamorządowe nastawienie rządu. W obecnym Sejmie – komentowała krakowska prasa lokalna – nauczyciele stali się najliczniej reprezentowaną grupą zawodową. Prezes ZNP został szefem Sejmowej Komisji Edukacji, a szef MEN A. Łuczak otrzymał rangę wicepremiera. Nic więc dziwnego,
---
\(^8\) Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Krakowa (dalej: AZUMK), Protokoły z Sesji RMK nr 3/90 z dnia 6 lipca 1990 r.
\(^9\) A. Jeżowski, Czyja oświata?, w.: „Wspólnota” 1992, nr 47, s. 3.
\(^{10}\) Dz.U. z 1993, Nr 127, poz. 585. Ustawa z 3 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty.
\(^{11}\) Samorządy przeciw. Rozmowa z L. Kierensem, w.: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 237, s. 4.
\(^{12}\) Tym razem ZNP kojarzonemu z SLD tworowały także solidarnościowe związki zawodowe zrzeszające nauczycieli. Pauperyzacja ekonomiczna, degradacja zawodowa, obawy przed przejściem pod kuratelę gmin, mentalność pokutująca przeświadczeniem, iż za wychowanie i kształcenie dziecka odpowiedzialne jest państwo, wytwarzyły antysamorządowy front nauczycieli. Nauczyciele domagali się utrzymania ich statusu pracowników państwowych, zagwarantowania uprawnień wynikających z Karty Nauczyciela. Prozaiczne kwestie, m.in. nie-wykupienie zniżek na koleje państwowe przez gminy, utwierdzały kadrę zawodową w przekonaniu, iż państwo jest jedynym gwarantem i obrońcą status quo. etc. Szerzej zob.: M. Zahorska, Nauczycielskie związki zawodowe w procesie przemian w Polsce w latach 1989–1995, Warszawa 1997.
iż rząd Pawlaka wracał do ręcznego sterowania szkolnictwem\(^{13}\). Zauważać należy, że bez względu na rządzącą opcję polityczną niezmienne pozostawało stanowisko MEN-u. Resort zajął stanowisko niechętne wobec wizji oddania szkół gminom, obawiając się uszczuplenia resortowych prerogatyw. Pewna zmiana polityki nastąpiła w 1992 r. Wynikała jednak z kłopotów finansowych budżetu państwa. Z tego powodu ministerstwo oświaty zachęcało gminy do przejmowania szkół podstawowych przed obligatoryjnym terminem\(^{14}\).
Działania władz centralnych, powiązane z partykularnymi interesami grupowymi, wspierane tendencjami recentralizacyjnymi w administracji i trudną sytuacją gospodarczą kraju, skutecznie zahamowały planowane reformy. W efekcie – jak skonstatował J. Regulski – przejmowanie zadań z zakresu szkolnictwa elementarnego nie zostało zakończone praktycznie w ciągu dwóch kadencji władz samorządowych\(^{15}\).
Tabela nr 1
Gminy prowadzące szkoły podstawowe w latach 1991–1995
| Dane: | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 |
|-------|------|------|------|------|------|
| Gminy % | 95 | 258 | 345 | 632 | 694 |
| Szkoły % | 986 | 2314 | 2995 | 5779 | 6262 |
| Uczniowie % | 368148 | 858947 | 1039928 | 2236061 | 2332889 |
Źródło: Za A. Jeżowski, *Finanse oświaty samorządowej*, Warszawa 1997, s. 22.
Interesujące dane przynosi raport NIK z kontroli przeprowadzonej w II i III kwartale 1993 r.\(^{16}\) Z możliwości wcześniejszego przejęcia szkół przed 1994 r. skorzystało zaledwie 345 gmin, tj. ok. 14% wszystkich. Obejmowało to prawie 3000 szkół (15%) i ponad milion uczniów (19%). Wśród nich znalazła się także gmina Kraków, która 1 stycznia 1992 r. przejęła (z dwuletnim wyprzedzeniem) prowadzenie szkół szczębla elementarnego. Na przejęcie oświaty z dniem 1 stycznia 1994 r. zdecydowało się zaledwie 287 gmin. Taką decyzję podjęły m.in. władze samorządowe miasta Wrocławia. Odmiennie natomiast postąpiły władze Poznania, które (obok Łodzi) odłożyły kwestię oświatową do 1 stycznia 1996 r. W ten sposób w okresie pierwszej kadencji rad gminnych zaledwie 632 gminy, a więc co czwarta w kraju, zdecydowało się na usamorządowanie placówek oświatowych. Dotyczyło to 5779 szkół, tj. prawie 19%, do których uczęszczało 43% uczniów czyli ponad 2,2 mln.
---
\(^{13}\) P. Legutko, *Karty zostały odkryte*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 280, s. 2.
\(^{14}\) MEN pragnie zachęcić – pisała wiceminister edukacji narodowej Anna Radziwiłł – do powszechniejszego niż dotąd przejmowania szkół. Zobowiązano kuratoria do ściślejszej współpracy z organami samorządowymi i udzielania im niezbędnej pomocy merytorycznej we wszystkich sprawach związanych z funkcjonowaniem przejętych szkół, w: „Wspólnota” 1991, nr 50, s. 5; Kierownictwo ministerstwa zachęca gminy do przejmowania zadań oświatowych, ze względu na dramatyczną sytuację finansową. Przejście stwarza im lepszą szansę przetrwania ciekiego okresu. Nasze wcześniejsze stanowisko wynikało z ostrożności – wytłumaczył dyplomatycznie dyrektor Departamentu Finansów w MEN Witold Pałka – przed obawą, iż nie wszystkie gminy poradzą sobie z tymi zadaniami – I. Marcisz, *Gmina – szansa dla szkoły*, tamże, s. 3.
\(^{15}\) J. Regulski, *Samorząd…*, s. 201.
\(^{16}\) *Informacja NIK o wynikach kontroli stanu organizacji i finansowania szkół podstawowych oraz przygotowań do ich ustawowego przekazania gminom*, w: „Samorząd Terytorialny” 1993, nr 12, s. 3–45.
Zdecydowanie odmienne stanowisko miast w kwestii oświaty nie było tylko wynikiem decyzji stricte politycznych. Postawę władz lokalnych zdominował przede wszystkim czynnik ekonomiczny, który zniechęcał do prowadzenia szkół. Do czasu przejęcia zadań własnych z zakresu oświaty przez gminy szkoły podstawowe pozostawały pod nadzorem kuratorów oświaty i wychowania, a więc w kompetencji władz państwowych. Finansowali oni ich prace z funduszy przekazywanych przez resort edukacji narodowej. Jednak pogłębiający się kryzys finansów publicznych powodował cięcia i ograniczenia wydatków na utrzymanie oraz prowadzenie szkół. W rezultacie pod koniec 1993 r. dług kuratoryjnych szkół podstawowych z tytułu niepłaconych składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Pracy, należności za dostawy usług, tj. wodę, energię, wywóz śmieci etc., wyniósł 3,6 bln zł. W województwie wrocławskim u progu 1994 r. dług wynosił 73 mld 817 mln zł, z czego w samym Wrocławiu szkoły podstawowe zadłużone były na kwotę 65 mld zł\(^{17}\). Analogicznie sytuacja wyglądała również w innych miastach. W Poznaniu dług ten wynosił aż 73 mld zł. W Krakowie na 31 grudnia 1991 r. – 28 mld zł, ale już dla całego województwa w 1994 r. sięgnął aż 144 mld zł. Dlatego postulaty oddłużania szkół poruszone były przez samorządy przez cały okres kadencji. Były one również jednym z podstawowych argumentów przeciw przejmowaniu szkolnictwa. Obok zadłużenia szkolnictwa kontrowersje wzbudzała kwestia subwencji. Kwoty deklarowane przez MEN były przeważnie niższe od przekazywanych średnio o 15–20%. W ten sposób władze kosztem samorządów ratowały finanse publiczne. Zmuszało to gminy do pokrycia różnic z własnych budżetów kosztem innych dziedzin. Ponadto subwencja wystarczała zaledwie na pokrycie płac nauczycielskich. Sytuacja pogorszyła się po fali protestów nauczycieli na przełomie 1991/1992 r., kiedy rząd zdecydował się na stopniową waloryzację pensji nauczycieli. Z powodu nieuwzględnienia tego w subwencji gminy, które przejęły szkoły, zmuszone były dokładać do pensji nauczycieli. Samorządy, zarówno te, które przejęły, jak i te, które miały zamiar tego dokonać, solidarnie podnosili larum, że rząd spycha na władze lokalne utrzymanie szkolnictwa. Gminy, które zażądały finansowania w połowie 1992 r. podwyżki płac pracowników oświaty – tłumaczył skarbnik miasta Poznania – otrzymały odpowiedź, iż została ona już wliczona na początku roku do subwencji, lecz nie została tylko kalkulacyjnie wyodrębniona\(^{18}\) Takie poczynania podkopywały zaufanie samorządów do władz rządowych. *Działania resortu finansów w kwestii oświaty doprowadziły do tego* – twierdził przewodniczący sejmiku L. Kieres – *że nastąpiło pęknięcie między administracją rządową a lokalną. Próbowałem interweniować. Bezskutecznie. Ministra Finansów gmina Wrocław i jej problemy nie interesują*\(^{19}\).
Niezadowolenie wzbudzała również nieterninowość przekazywanych subwencji, które powodowały, iż gminy musiały na pokrycie pensji nauczycielskich zaciągać krótkoterminowe kredyty, których nie refundował resort, bądź tworzyć rezerwy finansowe, pod warunkiem, że miały z czego. Osobną kwestią była sprawa inwestycji i remontów szkół, które poważnie ograniczono przez władze rządowe. Oczekiwanie bowiem, że samorządy zapobiegną dekapitalizacji budynków i dołożą środków z własnych funduszy. Wydarzenia
---
\(^{17}\) M. Garbacz, *Brać czy nie brać? Oto jest pytanie*, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 260, s. 5.
\(^{18}\) Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Poznania (dalej: AZUMP), Protokoły z Sesji RMP nr 64/92 z dnia 26 września 1992 r., cz. II.
\(^{19}\) Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Wrocławia (dalej: AZUMW), Protokoły z Sesji RMW nr 56/92 z dnia 19 grudnia 1992 r.
te miały bezpośredni wpływ na działania władz lokalnych. Jedne, kierując się względami społecznymi, przejmowały szkoły i dotowady je sporymi sumami. Inne z kolei czekały na zmianę warunków, tłumacząc swoje decyzje względami finansowymi. Problematyka oświaty była więc jedną z najbardziej kontrowersyjnych kwestii związanych z funkcjonowaniem samorządów w okresie pierwszej kadencji. Ujawniło się to podczas debat rad miejskich, gdzie nie brakowało emocji i sporów.
Usamorządowanie szkolnictwa było ogromnym przedsięwzięciem o charakterze organizacyjnym. Dotyczyło ono bowiem przejęcia ogromnej ilości dzieci i młodzieży szkolnej, kadry nauczycielskiej oraz mienia szkolnego. Obliczano, iż do czasu obowiązującego terminu przejęcia szkół gmin staną się pracodawcą dla 2/3 nauczycieli w kraju. Na 443 tys. nauczycieli czynnych zawodowo aż 317 tys. pracowało w 17 653 szkołach podstawowych, w których uczyło się 5 270 600 uczniów.
Tabela nr 2
Statystyka publicznych szkół podstawowych. Stan na 1992 r.
| Dane | Kraków | Poznań | Wrocław |
|---------------|--------|--------|---------|
| Liczba uczniów (tys.) | 87,6 | 68,9 | 74,4 |
| Liczba nauczycieli (tys.) | 6598 | 4100 | 4182 |
| Liczba szkół | 134 | 91 | 100 |
Źródło: Zestawienie własne na podstawie: Roczniki Statystyczne Miast oraz opracowań Wydziałów Oświaty UM i danych z Kuratorów Oświaty i Wychowania.
W samych tylko miastach: Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu przedsięwzięcie miało objąć 325 szkół, prawie 15 tys. nauczycieli i ponad 230 tysięcy uczniów szkół podstawowych. Skala operacji wymagała dużego zaangażowania władz samorządowych, które miały zminimalizować potencjalne trudności. Przygotowania poczyniono, począwszy od reorganizacji wydziałów oświatowych, tak aby dostosować ich strukturę do nowych zadań. Do tej pory bowiem prowadziły one w gminach głównie sprawy placówek przedszkolnych. Nie obyło się jednak bez konfliktów. W Poznaniu np., pomimo zorganizowania w 1993 r. dwukrotnego konkursu na stanowisko dyrektora Wydziału Oświaty, żaden z kandydatów nie uzyskał wymaganej większości głosów. Wśród nich była również radna Urszula Wachowska, szefowa Komisji Oświaty i Wychowania. Zdecydowano więc, iż dyrektora desygnowuje prezydent Wojciech Szczęsny Kaczmarek. Wybór padł na Andrzeja Tomczaka, szefa delegatury kuratorium we Wrześni, pomimo iż komisja usilnie rekomendowała swoją przewodniczącą. Na znak protestu radna zrezygnowała z pełnienia funkcji przewodniczącej KOiW. We Wrocławiu natomiast wybór, w połowie 1992 r., radnego Henryka Feliksa na stanowisko dyrektora Wydziału Oświaty został
---
20 Raport o stanie oświaty, w: „Wspólnota” 1992, nr 39, s. 4–5.
21 AZUMP. Protokoły z Sesji RMP nr 89/93 z dnia 27 sierpnia 1993 r., cz. II. Znam metodę i mam klucz, którym moglibyśmy otworzyć drzwi przed poznańską oświatą – stwierdziła radna – i zaprotestowała przeciw de-cyzji prezydenta, którą uznała do zdłużenia przypominająca metodę z poprzedniego ustroju kiedy dyrektorów przynoszono w tecce. W konsekwencji radna zachowała funkcję przewodniczącej do końca kadencji, gdyż 5 października 1993 r. wycofała swoją rezygnację po tym, jak cała KOiW odrzuciła jej wniosek. Zdaniem radnej mianowanie Tomczaka było wyraźnym sygnałem, że ZM był przeciwny koncepcji i sugestii komisji dążącej do przejęcia szkolnictwa podstawowego. Przyznać należy, że winę za komplikacje ponosił prezydent. Zlekceważył on wyniki konkursu, który w lipcu 1993 r. wygrała wicedyrektor Wydziału Oświaty D. Szrajorowska, posiadająca poparcie KOiW. Wyniki konkursu nie zostały jednak upublicznione. Prezydent rozpisał dwa kolejne konkursy, które nie przyniosły rozstrzygnięcia. Stąd decyzja o mianowaniu wywołała ostry sprzeciw części radych.
oprotestowany przez radnych z Komisji Rewizyjnej, wokół której skupiona była opozycja względem Zarządu Miasta. Protestowali oni w ten sposób przeciw łączeniu mandatu radnego z funkcją urzędniczą w magistracie. Dopiero wiadomość, iż został on wyłoniony w drodze konkursu, wyciszyła emocje\(^{22}\). Nowe wydziały opracowywały strategię działania, analizowały stan szkolnictwa oraz zakres jego potrzeb. Jak wspominał na łamach wrocławskiej prasy H. Feliks, *na rok przed przejęciem szkół jeździłem, rozmawiałem aby poznać potrzeby i oczekiwania placówek. Mialo to przygotować miasto do bezbolesnego przejęcia szkół*\(^{23}\). Ustanowiono także pełnomocników ds. oświaty w randze członków zarządów miast. W Krakowie był nim Tadeusz Matusz, w Poznaniu Janusz Kaczmarek, którego zadania od połowy 1992 r. przejął wiceprezydent Tomasz Kayser. We Wrocławiu został nim Bogdan Aniszczyk, ale dopiero od stycznia 1992 r., kiedy wybrany został na członka Zarządu Miasta. Wcześniej, od jesieni 1991 r., pełnił funkcję pełnomocnika prezydenta ds. oświaty. Współpracowali oni bezpośrednio z kuratorami oświaty, którzy do czasu przejęcia szkół przez gminy zajmowali się ich prowadzeniem. Układ ten dopełniały komisje branżowe rad miejskich, w których zajmowano się gruntownie problematyką oświaty, a także opracowywano projekty uchwał odnośnie terminu i warunków usamorządowania szkół. W Krakowie była to Komisja Edukacji pod przewodnictwem Jerzego Ronikiera, w Poznaniu Komisja Oświaty i Wychowania pod przewodnictwem Urszuli Wachowskiej oraz Komisja Oświaty i Młodzieży we Wrocławiu, której przewodził Henryk Feliks, a od połowy 1992 r. – Maria Piaczyńska. Tak zorganizowane władze przystępowaly do działań w zakresie szkolnictwa.
Z omawianych miast Kraków jako jedyny zdecydował się na wcześniejsze przejęcie szkolnictwa szczebla elementarnego. Już pod koniec sierpnia 1990 r., a więc zaledwie w dwa miesiące po wyborach samorządowych, T. Matusz oświadczył na łamach prasy lokalnej, że miasto planuje przyspieszyć termin przejęcia szkół o dwa lata, tj. 1 stycznia 1992 r.\(^{24}\) Bez wątpienia na decyzji tej zaważyły aspiracje nowego samorządu, który dążył do poszerzania skromnego władztwa lokalnego. *Przejęcie zadań z zakresu oświaty* – podkreślili J. Roniker – *to odzyskanie tego co zabrała gminie ustawa kompetencyjna*. W ten sposób rozpoczęła się decydująca debata nad przejęciem szkół w listopadzie 1991 r. Radny sprawozdawca poinformował o pozytywnym stosunku środowisk nauczycielskich do projektu uchwały, co niewątpliwie zaktywizowało miasto do działania. Już na początku debaty zarysowały się dwa odmienne stanowiska. Zarząd Miasta i Komisja Budżetowa wyraźnie były przeciwnie przejęciu szkół, obawiając się, iż w warunkach powiększającej się inflacji i pogarszającego się stanu finansów publicznych spowoduje to cięcia i ograniczenia w innych dziedzinach komunalnych. Podkreślono, że w sytuacji braku projektu budżetu państwa i wielkości przyszłorocznych subwencji branie „w ciemno” szkół jest decyzja chybiona.
Odmienne stanowisko prezentowała Komisja Edukacyjna oraz przedstawiciele kuratorium oświaty. Kurator Jerzy Lackowski oznajmił, iż z tytułu przejęcia szkół gmina
---
\(^{22}\) AZUMW, Protokoły z Sesji RMW nr 42/92 z dnia 6 maja 1992 r., cz. III. *Podobnie jak w Poznaniu, mimo przeprowadzenia konkursu i wyłonienia zwycięzcy, ostateczną decyzję o obsadzeniu stanowiska dyrektora wydziału, zarezerwował sobie również prezydent Wrocławia* – jak stwierdził Leonard Smolka, przewodniczący komisji konkursowej. Przeciw faktycznej nominacji protestowała Komisja Rewizyjna, podobnie jak poznańska KOiW, za: *Nowy dyrektor wydziału oświaty*, w.: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 85, s. 5.
\(^{23}\) J. Sąsiadek, *Szkoła bez perspektyw*, w: „Wieczór Wrocławia” 1992, nr 253, s. 3.
\(^{24}\) P. Legutko, *Oświata nie lubi rewolucji*, w: „Czas Krakowski” 1990, nr 105, s. 2.
nie poniesie żadnych dodatkowych kosztów, że mimo drastycznych cięć w finansach publicznych subwencja oświatowa zostanie przekazana w całości i w terminie. Posługując się przykładami gmin\(^{25}\), zachęcał radnych do przejęcia szkół z nowym rokiem. Kilku-godzinna debata wyraźnie spolaryzowała radnych. Wobec skutecznej argumentacji ZM i KB do ofensywy przystąpili radni z Komisji Edukacyjnej. W jej imieniu T. Matusz\(^{26}\) twierdził, że przejęcie spowoduje możliwość prowadzenia wspólnej polityki w zakresie oświaty, wspólne administrowanie szkolnictwem przedszkolnym i podstawowym, możliwość wsparcia szkół z budżetu miasta, decydowanie o polityce inwestycyjnej gminy, decydowanie o obsadzie personalnej szkół, możliwość reorganizowania systemu zarządzania szkołami\(^{27}\). Mimo obaw o finanse miasta, 36 głosami za, przy 8 wstrzymujących się i 7 przeciwnych, przeszedł wniosek KE o odstąpienie rady od II czytania. W ostatecznym głosowaniu, 36 głosami za, przy 11 przeciwnych i 5 wstrzymujących się, radni podjęli uchwałę w sprawie przejęcia szkół podstawowych na terenie miasta Krakowa\(^{28}\). Pod koniec listopada 1991 r. prezydent Jerzy Bachmiński, na mocy uchwały Rady Miasta Krakowa, podpisał z kuratorem J. Lackowskim porozumienie o przekazaniu gminie szkół podstawowych. Sporną kwestię długów oświatowych (15,5 lub 28 mld za media i ZUS) powstałych do 31 grudnia 1991 r. uregulować miał kurator. Uznano, iż komunalizacja placówek oświatowych odbędzie się na podstawie odrębnego protokołu sporządzonego dla każdej szkoły oddzielnie. Natomiast kurator wymógł dodatkowy zapis mówiący, że uczniowie na dotychczasowych warunkach korzystać będą ze wszystkich obiektów kulturalnych, sportowych i rekreacyjnych pozostających we władaniu gminy\(^{29}\). W ten sposób zapoczątkowano w stolicy Małopolski proces usamorządowania szkolnictwa podstawowego, który rozpoczęto wdrażać z dniem 1 stycznia 1992 r.
Odmienne od Krakowa postąpiły władze Poznania i Wrocławia. Stało się to jednak w późniejszym okresie, pod wpływem negatywnych wydarzeń związanych z przejmowaniem szkolnictwa. Początkowo jednak wszystkie działania i deklaracje wykazywały zainteresowanie obydwu miast w sprawie usamorządowania podstawówek. Poznań jednak, w odróżnieniu od Wrocławia, od samego początku kadencji zajął wstrzemięźliwe stanowisko w sprawie przejmowania oświaty podstawowej. Wynikało to z realistycznej analizy sytuacji, zaprezentowanej przez Komisję Oświaty i Wychowania, choć nadmienić należy, iż jeszcze w lipcu 1990 r. komisja nalegała na przejęcie szkolnictwa i zajęła stanowisko w sprawie możliwie najszybszego przejęcia szkół\(^{30}\). Nastroje ochłodziły jednak wieści
---
\(^{25}\) Kurator stwierdził, że gmina Gdynia, która od dawna prowadzi placówki elementarne, jest zadowolona, gdyż samodzielnie dysponuje subwencją, która w pełni pokrywa koszty prowadzenia zadań. Była to niepełna prawda, bowiem Gdynia, która przejęła szkolnictwo stopnia elementarnego tuż po wyborach samorządowych, do końca 1990 r. musiała dołożyć 35% z budżetu miasta do ich utrzymania. W 1991 r. koszty wyniosły 120 mld zł, z czego subwencja pokryła 90 mld zł. Miasto musiało dołożyć 30 mld zł. – I. Marcisz, *Gdynia inwestuje w przyszłość*. *Rozmowa z prezydentem Gdyni Franciszkiem Cegielską*, w: „Wspólnota” 1992, nr 39, s. 6.
\(^{26}\) W wywiadzie prasowym przed głosowaniem nad projektem KE T. Matusz oznajmił, że chociaż jest członkiem Zarządu Miasta, który jako gremium jest przeciwko projektowi w sprawie przejęcia szkół, będzie głosował jako radny i członek komisji edukacyjnej. Tam również wymienił argumenty powtórzono na sesji. P. Legutko, *Skończyć z prowizorką*. *Rozmowa z T. Matuszem, członkiem ZMK*, w: „Czas Krakowski” 1991, nr 241, s. 6.
\(^{27}\) AZUMK, Protokoły z Sesji RMK nr 36/91 z dnia 8 listopada 1991 r., cz. I.
\(^{28}\) Uchwała nr XXXVI/245/91 RMK z dnia 8 listopada 1991 r. w sprawie przejęcia szkół podstawowych na terenie miasta Krakowa.
\(^{29}\) *Gminie szkoły, kuratorowi dług*, w: „Czas Krakowski” 1991, nr 259, s. 5.
\(^{30}\) AZUMP, Protokoły z posiedzeń KOiW za 1990–1991 nr 5/90 z 10 07 1990 r.
z terenu. Diametralna zmiana postawy radnych z komisji wynikała z dramatycznego
położenia oświaty, której stan przedstawiła poznańska kurator Grażyna Ziółkowska,
oraz informacje płynące z biura delegata, pełnomocnika ds. reformy samorządu tery-
torialnego, w których ostrzegało przed zagrożeniami finansowymi wynikającymi ze
zbyt szybkiego przejmowania szkół w sytuacji braku budżetu państwa na 1991 r., a tym
samym braku danych o wielkości subwencji oświatowych\(^{31}\). Wpłynęło to na projekt
uchwały w sprawie szkół podstawowych, jaki komisja wniosła w końcu września 1990 r.
pod obrady rady. Wnikliwe i fachowe zaprezentowanie problemów z zakresu oświaty
przez przewodniczącą komisji U. Wachowską wywołało ożywioną dyskusję. Stwierdzi-
ła, iż brak uregulowań prawnych, zasad gospodarki finansowej gminy, w szczególności
w kwestii dochodów własnych i gwarancji subsydiowania inwestycji oświatowych oraz
spraw dotyczących wynagrodzeń nauczycieli przez budżet państwa, spowodowały, że
możliwości utrzymania oświaty przerosły możliwości finansowe naszego miasta\(^{32}\). Rad-
ni wraz z zarządem miasta zdecydowani byli bowiem na przejęcie szkół z początkiem
stycznia 1991 r. Po krótkiej wymianie poglądów Rada podjęła uchwałę wstrzymującą
Zarząd Miasta od przejęcia szkolnictwa z początkiem 1991 r.\(^{33}\) oraz drugą uchwałę-sta-
nowisko wyrażającą pogląd, iż finansowanie pensji nauczycielskich powinno pokrywać
państwo\(^{34}\). W ten sposób radni przesądzili o losie oświaty miejskiej na najbliższe lata,
gdzie kolejne próby przejęcia szkół spotykały się ze stanowczą odmową. *Nie jestem tym
wczele roczarowana* – skomentowała stanowisko radnych kurator G. Ziółkowska. *Fi-
nansowanie oświaty spoczęłoby na radnych, co w obecnej deficytowej sytuacji państwa
i miasta Poznania może być kłopotliwe*\(^{35}\).
Ponownie sprawa szkolnictwa weszła pod obrady Rady Miejskiej Poznania w maju
1991 r., podobnie jak i we Wrocławiu, gdzie w lipcu 1991 r. odbyła się pierwsza poważna
dyskusja nad przyszłością szkolnictwa. Podeczas kiedy w Poznaniu Rada Miasta podjęła
(z inicjatywy Komisji Oświaty i Wychowania) uchwałę w sprawie opracowania modelu
szkoły samorządowej w oparciu o nowe zasady zarządzania, organizacji oraz finansowa-
nia, we Wrocławiu Rada Miasta upoważniła Zarząd Miasta do wystąpienia do Kuratora
Oświaty o przekazanie gminie szkół podstawowych. H. Feliks w imieniu komisji zapro-
ponował przejęcie oświaty z dniem 1 stycznia 1993 r., choć, jak stwierdził, pierwotna kon-
cepcja przewidywała to na 1 stycznia 1992 r. Wzięto jednak pod uwagę negatywną opinię
Komisji Budżetowej i przesunięto termin o kolejny rok. Uzasadniając projekt, stwierdził,
iż wcześniejsze przejęcie miało zapobiec dekapitalizacji substancji budynków szkolnych
i umożliwić pomoc miasta w zakresie remontów i inwestycji oraz – na co zwrócił uwagę
radny – polepszyć ich gospodarkę finansową i skończyć z zawieszeniem szkół pomiędzy
kuratorem a gminą. Projekt spotkał się z poparciem członków Zarządu Miasta. *To ważna
inicjatywa komisji* – oznajmił prezydent Zdrojewski – *pozwoli na przygotowanie całej
procedury przejęcia szkół*. Z kolei przewodniczący Sejmiku Samorządowego L. Kieres
---
\(^{31}\) AZUMP, Protokoły z posiedzeń KOiW za 1990–1991 nr 6/90 z 27 08 1990 r.
\(^{32}\) AZUMP, Protokoły z Sesji RMP nr 10/90 z dnia 26 09 1990 r., cz. II.
\(^{33}\) Uchwała nr X/63/90 RMP z dnia 26 września 1990 r. w/s dotyczącej przejęcia przez samorząd Poznania
jako zadania własnego gminy szkół podstawowych.
\(^{34}\) Uchwała nr X/64/90 RMP z dnia 26 września 1990 r. w/s opinii dotyczącej wynagrodzenia nauczycieli.
\(^{35}\) T. Mańkowski, *Wytycznych nie będzie. Rozmowa z G. Ziółkowską, Kuratorem Oświaty i Wychowania
w Poznaniu*, w: „Głos Wielkopolski” 1990, nr 240, s. 6.
przypomniał doświadczenia gmin z terenu województwa wrocławskiego. Stwierdził, iż mają one nieustanne kłopoty z wyegzekwowaniem całej kwoty subwencji, gdyż resort obcina 15%, które muszą dokołać gminy. Zauważył jednak, że nie widzi specjalnego zagrożenia dla Wrocławia i optował za przejęciem\(^{36}\). Większością głosów, przy zaledwie jednym głosie sprzeciwu i 5 wstrzymujących się, radni przyjęli uchwałę\(^{37}\) zaproponowaną przez komisję.
Decyzja Rady rozpoczęła przygotowania do przejęcia szkół. Jesienią 1991 r. prezydent ustanowił B. Aniszczycy pełnomocnikiem ds. oświaty, który zorganizować miał także wydział oświaty. *Takie działania przygotowawcze władz miasta – jak stwierdził H. Feliks na łamach wrocławskiej prasy – były konieczne. Gmina miała przejąć przecież zarządzanie nad setką szkół podstawowych, a więc płace i wydatki na wyposażenie i pomoce naukowe etc. Ponadto zająć się miała wkrótce planowaniem sieci szkolnej, prowadzeniem remontów, zarządzaniem nieruchomościami szkolnymi i sprawami kadrowymi, a więc tym wszystkim czym zajmował się Kurator. W jego gestii pozostawić miał wyłącznie nadzór merytoryczny nad dydaktyką*\(^{38}\). Władze miasta prowadziły także rozmowy z nauczycielami i dyrektorami na tzw. forum dyskusyjnym nauczycieli szkół podstawowych. Miały one na celu wybadanie oczekiwań i nastrojów kadry pedagogicznej wobec przyszłych zmian, ale również przedstawienie wizji miasta względem przyszłego zarządzania szkołami przez gminę. Wrocławskie kuratorium pozytywnie odniosło się do „pragmatycznej” metody, wypracowanej przez miejski samorząd\(^{39}\).
W oparciu o nowe wzorce zarządzania, finansowania i księgowania trwały przygotowania do stworzenia modelu poznańskiej szkoły samorządowej. Maksymalne usamodzielnienie\(^{40}\) placówek miało ułatwić ich prowadzenie przez gminę. Sprawa ta jednak stała się zarzewiem konfliktu między Zarządem a radnymi z Komisji Oświaty i Wychowania. Wynikało to z negatywnego stanowiska względem przejęcia szkolnictwa, co dezaktualizowało – w opinii członków Zarządu – dalsze prace nad modelem szkoły
---
\(^{36}\) AZUMW, Protokoly z Sesji RMW nr 26/91 z dnia 10 lipca 1991 r.
\(^{37}\) Uchwała nr XXVI/152/91 RMW z dnia 10 lipca 1991 r. w sprawie upoważnienia Zarządu Miasta do wystąpienia do Kuratora Oświaty i Wychowania o przekazanie gminie szkół podstawowych.
\(^{38}\) M. Garbacz, *Nieszkośliwy dualizm*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 189, s. 4.
\(^{39}\) M. G., *Gmina przejmuje szkoły*, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 287, s. 3. Wyjaśnić należy, iż pomysł zorganizowania forum dyskusyjnego wyszedł od nauczycieli szkół wrocławskich, a zwłaszcza dyr. SP nr 65 J. Kluski. Nauczycielom chodziło o zorganizowanie się w obliczu przejęcia szkół przez gminy, wobec czego nie ukrywali obaw i sceptycyzmu. Forma forum uległa ewolucji i do ostatecznego przejęcia szkół 1 stycznia 1994 r. stała się płaszczyzną wymiany myśli, tworzenia koncepcji zmian, a przede wszystkim przekonywania kadry nauczycielskiej do przyszłego pracodawcy. – *By nie zjadły nas samorządy*, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 247, s. 4. O ewolucji postawy nauczycieli świadczyła wypowiedź jednej z dyrektorów szkół wrocławskich, która po roku funkcjonowania forum stwierdziła, że *Dzieki forum uwiedomiliśmy sobie wiele zalet z przejścia pod kuratela gminną. Zyskujemy nowego partnera, który jest blisko nas. Nie powinno więc być gorzej, bo w razie czego gmina dołoży.* – M. Garbacz, *Samorząd bierze szkoły. Szanse i obawy*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 254, s. 6.
\(^{40}\) Uchwała XXVIII/160/91 RMP z dnia 14 maja 1991 r. w sprawie opracowania modelu samorządowego szkoły podstawowej. W połowie 1991 r. prezydent Poznania powołał zespół do opracowania modelu. Z ramienia Zarządu Miasta wszedł wiceprezydent T. Kayser oraz członek d/s oświaty J. Kaczmarek, a także U. Wojtkowiak, A. Tomeczak, jako przedstawiciele kuratorium, i radni z KOiW: U. Wachowska, E. Kownacki, W. Chomicz. Wstępne zasady zostały opracowane do lutego 1992 r. i w uchwale Rady Miasta zobowiązano Zarząd Miasta do opracowania w przeciągu ośmiu tygodni zasad uszczegółowienia wytycznych, tak aby gotowe były do wdrożenia z dniem przejęcia.
samorządowej\textsuperscript{41}. Wywołało to gwałtowną reakcję części radnych, zwłaszcza zajmujących się problematyką oświatową. Zarząd tłumaczył to niewystarczającą subwencję z budżetu państwa na utrzymanie placówek oraz potencjalnymi kłopotami finansów miejskich. \textit{Je-steśmy w tyle za innymi miastami. Kraków przejął szkoły już w styczniu tego roku. Za pół roku dokona tego Wrocław} – wylieczała poirytowana U. Wachowska podczas posiedzenia KOiW – tylko u nas są ciągle obawy. \textit{Zarząd Miasta jest niechętny. Prezydent powiedział, że szkoły przejmie, ale od 1 stycznia 1994 r. i zdania nie zmieni. Nie interesują go nasze argumenty. W tym przypadku musimy ponowić batalię o szkolnictwo, najlepiej od września}. Radni przyjęli pomysł przewodniczącej jednogłośnie – odnotowała stenotypistka\textsuperscript{42}. W ten sposób rozpoczął się stan permanentnych zmagań pomiędzy Komisją a ZM, który trwał do końca kadencji.
W drugiej połowie 1992 r. w Poznaniu i we Wrocławiu radni rozważali przejęcie szkolnictwa podstawowego z dniem 1 stycznia 1993 r. W obydwu przypadkach projekty spotkały się ze zdecydowaniem negatywnym stanowiskiem rad miejskich. Podczas wrześniowej debaty poznańskich radnych wspólny front Komisji Finansów i Zarządu Miasta zdezawuował pomysł przedterminowego przejęcia szkół. Argumenty finansowe operacji, która, w zależności od wyliczeń, wymagałaby dotowania placówek kwotą rzędu 80–130 mld, zaciążyły nad wynikiem głosowania. Za projektem głosowało 17 radnych, stanowisko ZM poparło 26 radnych, a od głosowania wstrzymało się 2 radnych\textsuperscript{43}. Porażka Komisji bynajmniej nie zniechęciła jej członków przed dalszym forsowaniem pomysłu przejęcia szkół. Zaledwie w tydzień po negatywnym stanowisku rady Komisja złożyła wniosek o umieszczenie w porządku obrad punktu dotyczącego ponownego głosowania w tej sprawie. Nie wszedł on jednak do porządku obrad, gdyż po krótkiej dyskusji i głosowaniu propozycja została odrzucona przez poznańskich radnych.
Podobnie jak w Poznaniu nad decyzją wrocławskich radnych także zaważył aspekt finansowy przewidzianej operacji. Stanowisko Rady Miasta było jednak sporą niespodzianką, gdyż gmina wycofała się – jak to ujęła kurator – „za pięć dwunasta”. Do samego końca władze podkreślają chęć przejęcia szkolnictwa elementarnego. Pod koniec lipca 1992 r. prezydent parafował – na podstawie czerwcowego stanowiska RM\textsuperscript{44} – porozumienie z Kuratorem o przejęciu placówek oświaty. \textit{Nie oznacza to} – tłumaczył mieszkańcom
\begin{footnotesize}
\textsuperscript{41} W \textit{Programie działania ZM na 1992 r.}, który przesłany został radnom do wglądu, czytamy: \textit{Ze względu na obserwowane zjawiska w budżetach lokalnych, wynikłe z przejmowania szkół przez gminy, należy dokonać tego w najpóźniejszym możliwym terminie} – AZUMP, \textit{Program działania ZM na 1992 r. na tle długofalowych kierunków działania}.
\textsuperscript{42} AZUMP, Protokoły z posiedzeń KOiW za 1992–1993 nr 66/92 z 02 06 1992 r.
\textsuperscript{43} AZUMP, Protokoły z Sesji RMP nr 64/92 z dnia 26 września 1992 r., cz. II. W odpowiedzi sfrustrowana U. Wachowska złożyła wniosek o odwołanie z funkcji wiceprzewodniczącego Rady Miasta J. Wiesiółskiego, który w listopadzie 1992 r. został odwołany ze stanowiska. Stwierdziła ponadto, \textit{że wice nie identyfikował się ze stanowiskiem KOiW, nieodpowiednio prezentował sprawy oświaty, wobec których był obojętny, a które mu podlegały z racji pełnionego stanowiska. Zarzuciła mu chroniczne opuszczanie obrad KOiW przed czasem, i że projekt mimo wniosku o umieszczenie go w połowie września, znalazł się pod koniec miesiąca z dwutygodniowym opóźnieniem}. Oświadczenie U. Wachowskiej stanowi zał. nr 37 do protokołu z sesji.
\textsuperscript{44} Stanowisko RMW podjęte na XLV sesji w dniu 6 czerwca 1992 r. w sprawie realizacji uchwali nr XXVI/151/91 z 10 lipca 1991 r. w sprawie upoważnienia Zarządu Miasta do wystąpienia do Kuratora Oświaty i Wychowania o przekazanie Gminie szkół podstawowych. W trakcie sesji problemowej, poświęconej wyłącznie oświatie i służbie zdrowia, komisja wysoko oceniła przygotowania ZM do przejęcia zadań z zakresu szkolnictwa elementarnego. Nakazano dalsze kontynuowanie działań.
\end{footnotesize}
Wrocławia – że mamy na to wystarczające fundusze ale przejmujemy je bez długów i na nie otrzymamy środki finansowe [subwencja oświatowa – RN]. Dokonujemy to o rok wcześniej, by nie spiętrzyło się to ze zmianą władzy w mieście oraz przed wejściem nowych przepisów dotyczących administracji publicznej, które planowane są na początek 1994 r. [związane z utworzeniem powiatów – RN]⁴⁵. Dlatego dużym zaskoczeniem była grudniowa decyzja radnych wycofujących się z zamierzonych zadań. Mam ogromne poczucie rozgoryczenia – skomentowała wydarzenie kurator Grażyna Tomaszewska – w stosunku do radnych. Mimo tego nie wpłynie to na naszą dalszą współpracę. Jesteśmy na siebie skazani. Trzeba myśleć o dzieciach. Trzeba będzie teraz wszystko odkręcać⁴⁶. Sesja przebiegała sprawnie, dopiero punkt dotyczący subwencji dla oświaty rozgrzał atmosferę na sali obrad. Potem była już tylko dramatyczna dyskusja – zrelacjonowała wydarzenia prasa wrocławska⁴⁷. Atmosferę zelektryzowała informacja o wielkości subwencji na 1993 r., która według obliczeń ZM będzie za niska, a przez to niewystarczająca na pokrycie potrzeb przejętych placówek. Powołując się na racje społeczne, za przejęciem optowało Kuratorium i Komisja Oświaty. Podzielony był również Zarząd Miasta. W tej sytuacji – oznajmił prezydent – osobiście wstrzymuję się od głosowania. Dyskusja zesłała na sytuację finansową państwa i miasta. Skarbnik Leontyna Gemza oznajmiła, że do szkół trzeba będzie doliczyć od 40 do 97 mld zł, w zależności od ustawy budżetowej. Poinformowała o ogromnych trudnościach ze zrównoważeniem budżetu miasta, którego wydatki przewyższają przychody o 200 mld zł – łącznie z oświatą stanowić to miało prawie 300 mld zł. Po dramatycznej dyskusji⁴⁸, 29 za przy 23 głosach przeciwnych i 7 wstrzymujących się, radni przyjęli wniosek Zarządu o odstąpienie z przejmowania szkół⁴⁹. Tym sposobem Wrocław, na jedenaście dni przed ostatecznym terminem usamorządowienia oświaty, wycofał się, podobnie jak uczyniły to jesienią 1992 r. władze Poznania. Miasta te zdecydowały się odroczać jeszcze do obligatoryjnego terminu 1 stycznia 1994 r.
Na negatywnej decyzji władz obydwu miast wyraźnie zaciążyły kwestie finansowe. Ich stanowisko wynikało z realnej oceny warunków, jakie towarzyszyły procesowi przejmowania szkolnictwa. Finanse bowiem – jak podkreślano w toczących się dyskusjach na łamach „Wspólnoty” – wpływały na powolne tempo przejmowania szkół przez gminy, gdyż za małe rzadowe subwencje, niskie dochody gmin, kłopoty finansowe państwa, siłą rzeczy odbijały się negatywnie na budżetach terenowych⁵⁰. Rozczarowania i obawy nie ukrywali również poznańscy i wrocławski radni, a przede wszystkim krakowscy, którzy w praktyce odczuli działania władz resortowych. Ujawniły się one, kiedy wyszło na jaw, iż subwencja przewidziana na 1993 r. będzie niższa od tej z 1992 r. Budżet subwencji oświatowej na 1993 r. został policzony z przekonaniem resortu edukacji narodowej – analizowała pod koniec 1992 r. wrocławska skarbniczka L. Gemza – że układ zbiorowy,
---
⁴⁵ C. Trytko, Jak minął tydzień, panie prezydencie. Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 180, s. 6.
⁴⁶ Kurator G. Tomaszewska jest rozgoryczona, w: „Wieczór Wrocławia” 1992, nr 250, s. 6.
⁴⁷ Bezpańskie szkoły w: „Słowo Polskie” 1992, nr 299, s. 7.; R. Skiba, Realizm kontra idealizm, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 299, s. 1, 4.
⁴⁸ AZUMW, Protokoły z Sesji RMW nr 55/92 z dnia 5 grudnia 1992 r.
⁴⁹ Uchwała nr LXI/365/92 RMW z dnia 19 grudnia 1992 r. w sprawie uchylenia uchwały nr XXVI/152/91 w sprawie upoważnienia Zarządu Miasta do wystąpienia do Kuratora Oświaty i Wychowania o przekazanie szkół podstawowych.
⁵⁰ E. Cegła, Ż kagankiem pod górę, w: „Wspólnota” 1993, nr 2, s. 7.
który był w trakcie negocjacji ze związkami zawodowymi, zostanie podpisany do marca 1993 r. Pozwoliłoby to na 5% redukcję zatrudnienia wśród nauczycieli, co miało dać, zdaniem resortu, znaczne oszczędności w dziale płac. Ta redukcja nie przejdzie – twórca L. Kieres – bo pracowników chroni Karta Nauczyciela i zwolnienia mogą zostać dokonane dopiero 1 września 1993 r. Służby finansowe poznańskiego magistratu przewidywały, iż subwencja na 1993 r. będzie stanowiła 85% kwoty przeznaczonej w 1992 r., gdyż nie będzie ona w pełni zabezpieczać prawie 40% inflacji. Odkładając decyzję w sprawie szkolnictwa, władze Poznania i Wrocławia uchroniły się przed dodatkowymi wydatkami, które, niestety, musiały ponieść gminy prowadzące zadania z zakresu oświaty. Nieprzejście oświaty z dniem 1 stycznia 1993 r. okazało się decyzją słuszną – uznał wrocławski prezydent B. Zdrojewski. Gdynia musiała w 1993 r. dopłacić do szkół aż 100 mld zł. A były to – zaznaczył – tylko wydatki podstawowe. Podobnie Kraków, informował T. Matusz, musiał dołożyć aż 132 mld zł, a więc 24% całej sumy. Ograniczając się do terenu województwa wrocławskiego, łączy niedobór subwencji wynosił prawie 60 mld zł. Z 8 gmin pretendentujących do przejęcia oświaty podstawowej decyzję taka podjęły jedynie władze Trzebnicy, co było konsekwencją korzystnego naliczenia subwencji. Pozostałe siedem gmin wraz z Wrocławiem zaniechało przejęcia szkół z dniem 1 stycznia 1993 r. Komentując wydarzenia odnośnie szkolnictwa, prezydent B. Zdrojewski stwierdził, iż chcieliśmy przejąć szkoły ale nie na warunkach jakie podyktował nam rząd.
Tabela nr 4
Proponowana wysokość subwencji na 1993 r. dla Wrocławia i gmin z terenu województwa wrocławskiego, które chciały przejąć szkolnictwo elementarne od 1 l 1993 r.
| Lp. | Gmina | Wykonanie budżetu w 1992 r. | Przewidywana subwencja w 1993 r. | Różnica (w mln. zł) |
|-----|----------------|-------------------------------|---------------------------------|---------------------|
| 1 | Mietków | 3669 | 3163 | -506 |
| 2 | Miękinia | 10130 | 8076 | -2054 |
| 3 | Oleśnica gmina | 9776 | 7791 | -1985 |
| 4 | Katy Wrocławskie | 12894 | 12238 | -656 |
| 5 | Sobótka | 11299 | 9103 | -2196 |
| 6 | Trzebnica | 13240 | 15737 | -2497 |
| 7 | Wołów | 17791 | 16050 | -1714 |
| 8 | Wrocław | 396695 | 343416 | -53243 |
| | Razem | 475458 | 415574 | -59884 |
Źródło: za L. Kieres, Zaniżone kwoty, w: „Wspólnota” 1993, nr 2, s. 8.
51 Jak trafna była ta analiza, okazało się już w trakcie 1993 r. Od początku roku wiadomo było – wyjaśniał wysoki urzędnik resortu edukacji – że braknie na nauczycielskie wyplaty. Wynikało to z zapisu ustawy budżetowej obcinającej fundusz na place o 5%. Przecież oczywistym było, że redukcji zatrudnienia nie dokonuje się w trakcie roku szkolnego. Aby ratować sytuację, musielibyśmy pożyczyć już 900 mld zł z funduszu oddłużenia szkoły. Nadal jednak brakuje na wyplaty. Trzeba było naruszyć dyscyplinę budżetową. – Krach oświaty, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 286, nr 6.
52 J. Podsiadla, Szkoły na zakręcie. Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim cz. IV z cyklu Wrocław mój widzę ogromny, w: „Wieczór Wrocławia” 1993, nr 246, s. 4–5.
53 AZUMK, Sprawozdanie T. Matusza z prowadzenia oświaty gminnej w Krakowie w okresie 1992–1994 r.
54 W województwie wrocławskim w latach 1991 i 1992 aż 12 gmin przejęło szkolnictwo podstawowe. Gminom, które zamierzaly usamorządzić szkoły – podobnie jak te, które uczyniły to wcześniej – wyliczono również zaniżone subwencje łącznie o prawie 8 mld zł. Z tych gmin jedynie Prusice otrzymały subwencję dodatnią. Pozostałe, tj. Cieszków, Długoleką, Dobroszyce, Łagiewniki, Wińsko, Bierutów, Brzeg Dolny, Milicz, Środa Śląska, Twardogóra i miasto Oleśnica, otrzymały subwencje niepokrywające kosztów prowadzenia szkół.
55 Bezpańskie szkoły, w: „Słowo Polskie” 1992, nr 299.
Podobnie negatywne wnioski samorządy wyciągnęły z doświadczeń płynących w 1992 r. W połowie 1992 r. za jednym zamachem wywrócono finanse samorządom, bo rząd ugiął się pod presją strajków i zdecydował się na podwyżki w budżetówce – analizowała skarbnik L. Giemza\(^{56}\), mimo iż budżet resortu posiadał środki na podwyżki, których jednak nie przekazał – tłumaczył wiceprezydent Poznania T. Kayser\(^{57}\). Takie działania powodowały, że każdego roku Kraków musiał dopłacać 25% na funkcjonowanie szkół w mieście – wyjaśniał z kolei T. Matusz\(^{58}\). Zaniepokojenie władz Poznania i Wrocławia związane było także z samą kwestią naliczania subwencji\(^{59}\) oraz terminowością jak i sposobem dokonywanych przelewów.
**Tabela nr 5**
Wydatki publiczne na oświatę podstawową w latach 1990–1996
| Dane: | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 |
|-----------------------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|
| Wydatki budżetu | 2203,8 | 2812,8 | 3969,5 | 5174,8 | 7691,4 | 10310 | 12213 |
| | | 4,34% | 4,49% | 4,55% | 4,20% | 4,14% | 4,27% |
| W tym: | | | | | | | |
| 1) wydatki MEN-u: | 9299,9 | 12909,6| 17953,4| 12046,6| 35,7 | – | – |
| | (55,6%)| (64,7%)| (61,3%)| | | | |
| 2) subwencja | – | 1025,8 | 3950,0 | – | 1667,5 | 21951 | 8427,4 |
| oświatowa: | | (18,81%)| (22,79%)| (23,51%)| (29,99%)| (40,8%)| |
| Wydatki gminne: | – | 717,3 | 1263,4 | 1932,2 | 1761,4 | 2454,4 | 4363,4 |
| | (18,81%)| | (22,79%)| (23,51%)| (29,99%)| (40,8%)| |
| Razem | 2203,8 | 3530,01| 5232,9 | 7107,0 | 9452,8 | 12764,2| 16576,9|
Źródło: Zestawienie własne ma podstawie: A. Jeżowski, *Finanse…*, s. 23, 29 (tab. nr 2); M. Zahorska, *Zmiany…*, w: tamże, s. 147 (tab. nr 4).
*Subwencje z budżetu wypłacane są nieregularnie. Tymczasem – argumentował prezydent Poznania W. Sz. Kaczmarek – nauczyciele zgłaszają się po pensję w wyznaczonym dniu, więc trzeba byłoby robić rezerwy na wypłaty bądź zaciągać krótkoterminowe kredyty.\(^{60}\) Wynagrodzenie dla nauczycieli – wyjaśniała fachowo wrocławska skarbniczka – trzeba płacić „z góry” każdego pierwszego miesiąca. Subwencja zgodnie z ustawą ma prawo przyjść do połowy każdego miesiąca i zawsze przychodzi w ostatnim dniu. Rodzi to kłopot, bo miasto na te wynagrodzenia mieć nie będzie. Możemy robić rezerwę budżetową lub brać kredyt ale kto pokryje odsetki z tego tytułu?\(^{61}\) Działacze samorządowi krytykowali także rosnące długi w sferze oświaty, które były pochodną decyzji władz centralnych i zaniżanych subwencji. Na przełomie 1992/1993 r. łączny dług oświaty wyniósł ok. 2,5 bln zł. Nierzadko więc samorządy musiały ratować finansowo kuratoria przed niewypłacalnością, bo jak stwierdziła poznańska kurator G. Ziółkowska – *od lat nieustannie martwimy się czy wystarczy pieniędzy i czy przyjadą w terminie*\(^{62}\). Władze Wrocławia udzieliliły na
---
\(^{56}\) AZUMW, Protokoły z Sesji RMW nr 55/92 z dnia 5 grudnia 1992 r.
\(^{57}\) *Szkoły na garnuszku kuratorium*, w: „Gazeta Poznańska” 1992, nr 228, s. 6.
\(^{58}\) AZUMK, Sprawozdanie T. Matusza z prowadzenia oświaty gminnej w Krakowie w okresie 1992–1994 r.
\(^{59}\) Sposób naliczania subwencji nie został uregulowany w latach 1990–1994. Budził więc krytykę samorządów, które oczekiwały wypracowania takich kryteriów, które w pełni uwzględnialiły lokalne potrzeby szkolnictwa elementarnego. Tzw. Algorytm, na podstawie którego wyliczano kwoty, był elementem ciągłych przetargów pomiędzy resortem finansów i edukacji narodowej a Związkiem Miast Polskich i Krajowego Sejmiku Samorządu Terytorialnego, przez co ulegał stałym zmianom.
\(^{60}\) *Szkoły (nie) do wzięcia*, w: „Gazeta Poznańska” 1993, nr 298, s. 2.
\(^{61}\) AZUMW, Informacja skarbnika gminy o sytuacji finansowej miasta w 1992 r.
\(^{62}\) *Szkolnictwo na półmetku*, w: „Gazeta Poznańska” 1994, nr 2, s. 5.
początku 1993 r. KOiW 500 mln pożyczkę z powodu silnych mrozów, awarii grzewczych, zakupu i dowozu opalu\(^{65}\) – stwierdził prezydent B. Zdrojewski. Podobna sytuacja miała miejsce w Poznaniu. Fakt ten obecnie nie jest już tajemnicą – wyjawił prezydent Poznania. W 1992 r. miasto uratowało kuratorium, które nie otrzymało na czas pieniędzy dla nauczycieli i pożyczyło wówczas 30 mld zł\(^{66}\). Niezadowolenie wzbudzał również mechanizm przekazywania pieniędzy, który dokonywał resort finansów poprzez MEN, a ten z kolei przekazywał miesięczne raty subwencji gminom poprzez kuratoria\(^{67}\).
Działania i mankamenty, które wyliczali pracownicy i działacze samorządowi, stały się obiektem powszechnej krytyki. Pod koniec czerwca 1992 r. w stolicy dolnośląskiej odbyło się spotkanie przedstawicieli największych miast Polski, gdzie omawiano problemy związane z przejmowaniem oświaty. W stanowisku sygnowanym przez działaczy m.in. Krakowa, Poznania i Wrocławia zażądano m.in.: weryfikacji ustawodawstwa związanego z oświatą przy współudziale samorządów, zagwarantowania gminom funduszy umożliwiających pokrycie wydatków osobowych i materialnych szkół oraz informowania o planowanych subwencjach przez resort finansów z trzymiesięcznym wyprzedzeniem\(^{68}\). Podobne stanowiska, rezolucje i protesty samorządy stały z terenu całego kraju\(^{69}\). W stanowisku RM Wrocławia z grudnia 1992 r. stwierdzono, iż subwencja wyliczona przez MF w listopadzie 1992 r. wystarczyłaby w najlepszym przypadku na pokrycie funduszu płac\(^{70}\) i wymuszała dolożenie z budżetu miasta ponad 80 mld zł na środki rzeczowe\(^{69}\).
Nasilające się żądania władz lokalnych spowodowały, że na początku 1993 r. rząd H. Suchockiej poczynił znaczne ustępowania wobec samorządów. Powołano – jak relacjonował prezes Związku Miast Polskich W. S. Kaczmarek – zespół ds. przekazywania szkół, po czym rząd oznajmił – podkreśliła kurator G. Ziółkowska – iż zadłużenie zostaje przy dłużniku\(^{70}\). W praktyce oznaczało to, iż państwo zobowiązało się oddłużyć gminy własnymi siłami, a nie ich własnym kosztem. Rozpoczęto prace nad projektem nowej ustawy o finansach gminnych, który zakładał – wyjaśniał prezydent Krakowa J. Lassota – wielkość subwencji i sposób jej naliczania adekwatnie do ilości dzieci i szkół na terytorium gminy. W przygotowywanym projekcie rządowo-poselskim gminy miały otrzymać
---
\(^{65}\) Gminy domagały się bezpośredniego finansowania z MF, co ich zdaniem miało poprawić terminowość przelewów, a przede wszystkim poczynić znaczne oszczędności. Według szacunków gmin, same przelewy na konta instytucji pośredniczących w procesie finansowania samorządów generowało straty rzędu 5–8% spowodowanych kosztami prowadzenia m.in. rachunków bankowych, dokonywaniem operacji od których banki pobierały prowizje, wynagrodzeniami osobowymi etc. Jednym z argumentów przemawiających za przejęciem szkół przez Kraków 1 stycznia 1992 r., miało być bezpośrednie finansowanie je przez resort finansów. Sytuacja ta stała się elementem drwin lokalnej prasy, która rozpisywała się, iż szkoly ma miasto ale kasę nadal trzyma administracja rządowa. – Oświatowa obsługa, w: „Czas Krakowski” 1992, nr 7, s. 8.
\(^{66}\) AZUMW, Stanowisko przedstawicieli największych miast Polski w sprawach oświaty i systemu edukacyjnego z 26 czerwca 1992 r. zał. nr 1 do Protokołu z Sesji nr 47/92 z dnia 4 lipca 1992 r.
\(^{67}\) Oświatowe anomalie. Oświadczenie W. Krochmala, przewodniczącego Stowarzyszenia Wójtów i Burmistrzów województwa wrocławskiego, w: „Wspólnota” 1993, nr 33, s. 17.
\(^{68}\) Niekorzystna była struktura wydatków w oświacie. Aż 83% wszystkich wydatków stanowiły wynagrodzenia wraz z wydatkami towarzyszącymi (tj. ZUS-em, funduszem płac, honorariami). Warto wspomnieć, iż jeszcze na początku lat 80. wydatki te stanowiły prawie 60% wszystkich kosztów związanych z funkcjonowaniem oświaty. Niewiele bo 17% pozostawało więc na remonty i inwestycje, a także na zakup pomocy i materiałów dydaktycznych, na które przeznaczano zaledwie 2–5% ogólnej kwoty. A. Jeżowski, Finanse…, s. 24.
\(^{69}\) AZUMW, Stanowisko RMW z dnia 19 grudnia 1992 r. w sprawie wysokości subwencji na szkoły podstawowe miasta.
\(^{70}\) AZUMP, Sprawozdanie KOiW 103/93 z 31 08 1993 r. z sesji poznańskiego Sejmiku Samorządowego z 13 08 1993 r.
wramach subwencji aż 7,5% dochodów państwa czyli dodatkowe 42 bln zł. Dla Krakowa oznaczałoby to więcej o 50 mld zł rocznie na utrzymanie i funkcjonowanie szkół\(^{71}\). Ministerstwo Finansów zapewniało, że rząd znajdzie pieniądze na oddłużenie gmin i sposób na terminowość ich przelewów. Z kolei wiceminister edukacji narodowej K. Marcinkiewicz objeżdżał kraj i uspokajał wzburzone nastroje samorządowców, deklarując, iż rząd postara się wspomóc gminy.
Wszystkie te działania zdezaktualizowały się wraz z upadkiem rządu i zwycięstwem postkomunistów w wyborach parlamentarnych jesienią 1993 r. Wstrzymanie pilotażu oraz chęć opóźnienia o dwa lata terminu przekazania szkół podstawowych gminom odebrane zostało jako zamach na ideę samorządności. Znowu posypały się protesty i rezolucje ze strony władz lokalnych. Ogólnopolska organizacja samorządu terytorialnego 2 października 1993 r. opowiedziała się w swoim stanowisku za utrzymaniem pierwotnego terminu 1 I 1994 r.\(^{72}\)
Sprawa opóźnienia o kolejne dwa lata przekazywania szkół gminom zbiegła się z dyskusją poznańskich i wrocławskich radnych nad kwestią usamorządowania placówek oświatowych. W Poznaniu dyskutowano dwukrotnie, 7 i 30 grudnia, natomiast we Wrocławiu 22 grudnia 1993 r. *Mam nadzieję* – zdradził obawy dziennikarzom prezydent Wrocławia tuż przed sesją decydującą o przejęciu szkolnictwa – że *uda się uniknąć upolitycznienia problemu, a więc bez poruszania kwestii związanych z decyzjami nowej ekipy rządowej i decydować będą względy merytoryczne*\(^{73}\). Dyskusję zdominował aspekt finansowy. Prezydenci stwierdzili, że niedobór dotacji wynosi 15%, który gminy zmuszone będą pokryć z własnych budżetów kosztem innych działów. Potrzeby Wrocławia oszacowano na 460 mld zł, a Poznania na 573 mld zł. Dotacja miała wynieść dla pierwszego miasta 408 mld zł, a dla drugiego 393 mld zł. Wraz z zadłużeniem placówek wynoszącym 65 mld zł we Wrocławiu i 73 mld zł w Poznaniu łączny niedobór zamykał się kwotą ok. 115 mld zł we Wrocławiu i ok. 153 mld zł w Poznaniu. Decyzja o przejęciu lub nie przypomina więc *skoczka do basenu*, który *zapomniał sprawdzić, czy jest tam woda*, jak powiedział obrażowo poznański prezydent. *Wobec groźby deficytu – stwierdził Zdrojewski – trzeba liczyć się z koniecznością stosowania polityki represywnej i fiskalnej*. Natomiast zdaniem Kaczmarka oznacza to likwidację ulg i stosowanie maksymalnych stawek podatkowych. Niezbędne pieniądze trzeba więc będzie zdjąć z planowanych inwestycji, co grozi paraliżem miasta. Za niekorzystną sytuację prezydenci uznali spadek realnych dochodów budżetów miejskich, wprowadzenie podatku VAT, który wycisnął np. z Poznania 50 mld zł, oraz perspektywę zmiany podatku od środków transportowych na akcyzę, przez co grozi miastom utrata dochodu rzędu 40 mld zł. Z tego powodu Zdrojewski stwierdził, iż w razie
---
\(^{71}\) *Samorządy nalegają na zmianę decyzji premiera*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 259, s. 5.
\(^{72}\) Magazyn Samorządowy 1993, nr 10, s. 23. Podobne stanowisko zajęli m.in. członkowie 120 komisji edukacji Związku Miast Polskich obradujących w Wieliczce. Otwierając w Krakowie obrady Federacji Związków i Stowarzyszeń Gmin Polskich, prezydent J. Lassota stwierdził, iż przejęcie szkół jest koniecznością. Tylko gminy mogą, co udowodniły, zapobiec ich degradacji i uratować przed upadkiem. Prezydent Poznania ripostował obecnemu na sali M. Strąkowi, szefowi URM, przekonującemu, iż przesunięcie terminu jest korzystnym rozwiązaniem dla gmin, że za przejęciem są same szkoły, bo widzą w tym ratunek przed beznadziejną sytuacją. – *Jak zmniejszyć państwo*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 264, s. 5.
\(^{73}\) W. Sondej, *Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim*, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 261, s. 6. Głos zabrał także obecny podczas debaty przedstawiciel lewicy J. Uczkiewicz, który zapewnił radnych, że obecny rząd nie prowadzi wojny z samorządami i że jego celem jest umacnianie samorządności.
przejęcia szkół Zarząd przygotował pakiet uchwał proponujących podwyżki usług komunalnych. Dlatego w obydwu przypadkach zarządy zajęły stanowiska niechętne usamorządowieniu szkół z dniem 1 stycznia 1994 r. Za ich przejęciem optowały za to obydwie komisje oświaty. We Wrocławiu przejęcie szkół uzyskało wsparcie wielu komisji oraz szefa sejmiku L. Kieresa, który stwierdził, że lepiej być oskarżonym o to, że wydaliśmy pieniądze na słuszny cel, niż być pomawianym o uchylanie się od odpowiedzialności. Na pozytywnym stanowisku radnych zaważyła także informacja kuratora, iż rząd na oddłużenie szkół województwa wrocławskiego (sięgające ok. 73 mld zł) przekazał 54 mld zł\(^{74}\). W głosowaniu radni wrocławscy wyraźnie opowiedzieli się za ideą przejęcia szkolnictwa 33 głosami za przy 6 przeciwnych i 8 wstrzymujących\(^{75}\).
O ile przejęcie szkolnictwa we Wrocławiu zakończyło się pełnym sukcesem komisji oświaty, o tyle w Poznaniu dyskusja wokół usamorządowania oświaty elementarnej i negatywny stosunek Zarządu Miasta wywołał kolejne napięcie w łonie władz lokalnych. Jeszcze podczas debaty szefowa komisji U. Wachowska oskarżyła Komisję Finansową i Zarząd Miasta, że stworzyli mur niechęci wobec przejmowania szkół. Stwierdziła, iż Kaczmarek przedstawił błędne, wręcz demagogiczne wyliczenia, mające na celu zniechęcić radnych. Z wyliczeń komisji i kuratorium wynikało, że roczny koszt utrzymania ucznia wynosił 6,5 mln zł, łączny zaś koszt utrzymania prawie 69 tys. dzieci wynosi rocznie 470 mld zł. Wyliczenia komisji odbiły znacznie od kalkulacji zaprezentowanej przez ZM i KF, co wyraźnie zaciążyło na „antyszkolnym” stanowisku radnych\(^{76}\). Z tego powodu nie brakło aluzji pod ich adresem, ze strony komisji i opozycyjnych radnych, m.in. iż zarząd prowadzi politykę antyświatową, że decyzja ta jest na rękę lewicowemu rządowi, który dąży do ponownej centralizacji kraju etc.\(^{77}\) Ataki radnych z Komisji Oświaty i Wychowania wzrosły się po kolejnej nieudanej próbie przejęcia szkół na terenie dzielnicy Wilda w marcu 1994 r. Permanentny stan wojny przerodził się w ciągłe ataki, pomówienia i oskarżenia, przeniósł się na łamy lokalnej prasy poznańskiej i trwał praktycznie do końca kadencji Rady Miasta\(^{78}\).
---
\(^{74}\) J. Podsiadła, *Droga szkół do samodzielności*, w: „Wieczór Wrocławia” 1993, nr 244, s. 6: *Nasze stanowisko w kwestii długów jest bezkompromisowe – oświadczył prasie przed sesją prezydent Wrocławia. W żadnym wypadku nie weźmiemy na siebie zadłużenia wynikającego z roszczeń płacowych, bieżącego funkcjonowania szkół czy kosztów eksploatacji. To nie podlega nawet negocjacji.* A. Pestkowski, *Gmina i województwo zgodne*, w: „Słowo Polskie” 1993, nr 256, s. 7.
\(^{75}\) AZUMW, Protokoły z Sesji RMW nr 74/93 z dnia 21 grudnia 1993 r.
\(^{76}\) AZUMP, Protokoły z Sesji RMP nr 93/93 z dnia 7 grudnia 1993 r., Protokoły z Sesji RMP nr 95/93 z nia 21 grudnia 1993 r.
\(^{77}\) Uchwała nr XCVII/559/93 RMP z dnia 21 grudnia 1993 r. w sprawie nie przejęcia zadań i kompetencji dotyczących prowadzenia szkół podstawowych.
\(^{78}\) Po nieudanej próbie usamorządowania szkół w grudniu 1993 r. KOiW wystąpiła z inicjatywą dotyczącą przejęcia szkół podstawowych wyłącznie w dzielnicy Wilda. Przedsiewzięcie miało objąć 8 szkół i prawie 7 tys. uczniów. Koszty projektu, który miał zostać wdrożony od 1 marca 1994 r., obliczono na 40,6 mld zł z czego 33,6 mld miała stanowić subwencja oświatowa, a resztę kwoty, która stanowiła 0,42% budżetu gminy, miało doliczyć miasto. W celu wywarcia presji na radnych tuż przed sesją radni z komisji rozczuli po sali obrad ulotki z tekstem apelującym do ojców miasta, *by nie odrzucać swoich dzieci, nie bali się odpowiedzialności za ich wychowanie i przystąpili do ratowania rozpadających się szkół*. *Podpisano DZIECI*. Oprócz tego na sesję przyprowadzili nauczycieli szkół z dzielnicy Wilda. Po blisko 5-godzinnych obradach, w obliczu fiaska koncepcji, komisja oskarżyła ponownie zarząd, prezydenta i komisję finansową o niegospodarność, niechęć do oświaty i zażądała imiennego głosowania nad projektem. Przy 23 głosach przeciwnych, 18 za i 7 wstrzymujących się rada odrzuciła inicjatywę komisji. AZUMP, Protokoły z sesji RMP 100/94 z dnia 22 lutego 1994 r. i 1 marca 1994 r., cz. I, II. Nr 100.
Nieodzownym elementem związanym z przejmowaniem zadań oświatowych przez gminy była kwestia prowadzenia prac remontowo-inwestycyjnych w budynkach szkolnych. W okresie pierwszej kadencji państwo sukcesywnie wycofywało się z zakresu przewidzianych prac z powodów finansowych. Z łącznej sumy przyznawanej kuratorom na prowadzenie szkół zaledwie 2% przeznaczone było na naprawy i remonty, a 0,06% na pomoce naukowe. Postępująca dekapitalizacja budynków szkolnych działała na niekorzyść przyszłych gospodarzy gminnych. Szkoły ratowały się prowadzeniem działalności gospodarczej i pomocą ze strony rodziców. Naprzeciw tym negatywnym tendencjom w oświacie – mówił B. Zdrojewski – wyszła także gmina. *Wygospodarowaliśmy nieco środków finansowych i znaleźliśmy kilku sponsorów i patronów – między innymi zakłady komunalne, które będą pomagać w drobnych inwestycjach i reagować w sytuacjach awaryjnych*.\(^{79}\) Potrzeby były ogromne. Z informacji wrocławskiego kuratorium wynikało, iż na remonty bazy szkolnej potrzeba było 18 mld zł. Tak duże koszty wynikały z fatalnego stanu technicznego budynków szkolnych, które w 60% pochodziły sprzed 1945 r. Pod tym względem najgorsza sytuacja była w szkołach zlokalizowanych w dzielnicach Fabryczna i Krzyki, gdzie znajdowała się ponad połowa wrocławskich szkół. Jeszcze większe potrzeby oszacowano w Krakowie. Na same tylko remonty 134 szkół potrzeba było ok. 28 mld zł. Na 100 szkół wrocławskich – informował H. Feliks – 76 wymaga natychmiastowej naprawy dachów. Wychodzą wieloletnie zaniechania i zaległości, które musi ponosić gmina.\(^{80}\) Obok doraźnej pomocy gminy przejęły również ciężar finansowania inwestycji. Początkowo sytuacja w tym zakresie była w miarę sprzyjająca gminom. Dzięki akcji „złotówka za złotówkę”\(^{81}\), którą zapoczątkowano wiosną 1991 r., na podstawie umowy resortów edukacji i finansów, do każdej deklarowanej kwoty przez gminę na inwestycje oświatowe resort finansów dokładał kwotę równorzędną z budżetu. Parytet ten do końca kadencji uległ zmianie na niekorzyść gmin. Już w połowie 1992 r. resort do każdej gminnej złotówki dokładał 50%, ale od 1994 r. zaledwie 30%. Pod tym względem interesująco prezentował się Kraków, który ponosił znaczne wydatki na oświatę w latach 1991–1994.
Tabela nr 6
Wydatki gminy Kraków na szkolnictwo podstawowe w latach 1991–1994\(^{82}\)
| Dane | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 |
|-----------------------|--------|--------|--------|--------|
| Wydatki szkolne | – | 425 mld| 585 mld| 706 mld|
| Subwencja szkolna | – | 406 mld| 453 mld| 566 mld|
| Dotacja z miasta | 2,5 mld| 19 mld | 132 mld| 140 mld|
| Inwestycje | 20 mld | 10 mld | 27 mld | 49 mld |
**Źródło:** *Samorząd miasta Krakowa 1990–1994*, Kraków 1994, s. 23. (opracowanie wewnętrzne magistratu)
---
\(^{79}\) *Jak minął tydzień, panie prezydencie?*, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 209, s. 6.
\(^{80}\) J. Sąsiadek, *Szkoła w gminie. Wywiad z H. Feliksem, dyrektorem Wydziału Oświaty UMW*, w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 46, s. 4.
\(^{81}\) K. Marcinkiewicz wspomina, iż była to bardzo ważna i potrzebna inicjatywa resortu gdyż w okres szkolny wkraczał wyż demograficzny. *Szkoly były kompletnie przepelnione, co wymuszało potrzebę budowania nowych obiektów szkolnych.* – *Kulisy władzy. Z K. Marcinkiewiczem rozmawiali M. Karnowski, P. Zaremba*, Warszawa 2007, s. 104.
\(^{82}\) Dla porównania Gdynia w latach 1991–1994 r. wydała na prowadzenie szkół podstawowych: w 1991 r. – 29% budżetu z czego 21% pokryła subwencja, w 1992 r. 30,5% z czego 22% pokryła subwencja, w 1993 r. 32% z czego subwencja pokryła 22% a w 1994 r. 32% z czego 21% pokryła subwencja. – A. Jeżowski, *Finanse…*, s. 30.
W czteroletnim okresie inwestycje szkolne miasta wyniosły łącznie ponad 106 mld zł. W oparciu o te środki prowadzono duże inwestycje, m.in. w osiedlach Rząka, Oświecienia, Cegielniana, Kurdwanów. Jednocześnie, przy ogromnym niedoborze subwencji budżetowej, gmina dotowała, zwłaszcza w latach 1993 i 1994 r., sporymi sumami szkoły podstawowe. W okresie poprzedzającym bezpośrednie usamorządowanie szkół gmina wyłożyła łącznie 22,5 mld zł na cele szkolne. Oświata szczębla podstawowego stanowiła więc w budżecie miasta Krakowa znaczny wydatek. Na tym tle dorobek Poznania i Wrocławia przedstawia się skromnie.
Tabela nr 7
Środki miejskie przeznaczone na inwestycje oświatowe 1991–1994
| Inwestycje szkolne | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 |
|--------------------|------|------|------|------|
| Poznań | – | 1 mld| 5 mld| 11 mld|
| Wrocław | – | 2,1 mld| 10 mld| 16,7 mld|
Źródło: na podstawie uchwał budżetowych miast za lata 1991–1994.
Poznań przeznaczył łącznie 17 mld zł, a Wrocław prawie 29 mld zł. Łącznie środki obydwu miast stanowiły zaledwie 43% środków przeznaczonych na inwestycje oświatowe przez władze Krakowa. Uwidacznia się tu pewna prawidłowość. Wzrost nakładów gminnych postępował wraz z ograniczaniem środków przez władze rządowe\(^{83}\) oraz im bliżej obligatoryjnego terminu przejęcia szkół, tym gminy chętniej partycypowały w inwestycjach oświatowych. Wydatki Wrocławia w 1994 r. na oświatę podstawową wstępnie obliczono na prawie 60 mld zł, z czego 43 mld zł w formie dotacji pokrywającej różnicę między kosztami a subwencją oraz 16,7 mld na inwestycje. W samym tylko Wrocławiu – jak podał wicekurator A. Lange – na 5 inwestycji szkolnych, z braku funduszy, kontynuowana była zaledwie jedna budowa, a na rozpoczęcie czekały już kolejne cztery inwestycje. *Nadal jest wiele do zrobienia* – podsumowała kadencję kurator G. Tomaszewska – *wiele szkół jest zaniedbanych, ale bieżący rok, pod względem budowlanych efektów, zapowiada się bardzo korzystnie*. *Przybyć ma 190 nowych pomieszczeń do nauki i 15 sal gimnastycznych*. *Gminy z terenu naszego województwa zadeklarowały łącznie 127 mld zł na inwestycje i remonty. Fundusze stałe rosły. Jeszcze rok temu w 1993 r. wydały 51,6 mld zł, w 1992 r. 25 mld zł, a w 1991 r. zaledwie 6 mld zł*\(^{84}\). Z progresu cieszył się również krakowski kurator J. Lackowski, który stwierdził: w ciągu ostatnich 3 lat oddano tyle nowych szkół do użytku, co w ostatnich 12 latach. W dużej mierze to zasługa samorządów\(^{85}\). W Poznaniu, w ramach inwestycji szkolnych, oddano do użytku 6 szkół podstawowych, w których było 118 pomieszczeń do nauki\(^{86}\). W okresie I kadencji, dzięki środkom pochodząącym od władz lokalnych – według raportu NIK – w skali kraju oddano do użytku 12,5 tys. nowych pomieszczeń do nauki, w tym 9,6 tys. w szkołach podstawowych. Dorobek gmin był tu niepodważalny. Mimo problemów finansowych samorządów zdołano wielkim sumptem dokonać znaczących remontów i inwestycji szkolnych.
---
\(^{83}\) Dynamika nakładów na inwestycje oświatowe z budżetu państwa w tym samym czasie zaczęła się zmniejszać. Zaledwie w ciągu dwóch lat, pomiędzy 1990 r. a 1992 r., udział ten procentowo zmalował z 102,9% w 1990 r. do 92,8% w 1992 r.; Tamże, s. 27.
\(^{84}\) *Finansowa kroplówka dla gmin. Relacja z obrad wrocławskiego Sejmiku Samorządowego z 28 04 1994 r.*, w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 100, s. 3.
\(^{85}\) *Do szkoły by się szło*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 196, s. 4.
\(^{86}\) AZUMP: Poznań w latach 1990–1994. Pierwsza kadencja samorządu miasta Poznania w III RP, Urząd Miasta Poznania, maj 1994 s. 209–210.
względzie na wielkość nakładów – stwierdziła przewodnicząca KOiM Piaczyńska – przy tak ogromnych brakach oświaty przekazane kwoty są kroplą w morzu. Oświata to worek bez dna. Ale miasto udało się przeznaczyć w 1994 r. 2% środków z budżetu.
Obok spraw związanych z pracami remontowymi i inwestycyjnymi, istotną kwestię stanowiła reorganizacja dotychczasowej struktury zarządzania systemem oświaty na szczeblu gminnym. Samorządom oddano bowiem możliwość swobodnego decydowania o wyborze struktury zarządzania oświatą na jej terenie. Decyzje odnośnie wyboru modelu zarządzania opierały się na przesłankach wynikających z ustawy o systemie oświaty z 7 września 1991 r. Podstawą zmian organizacyjnych miało być maksymalne usamodzielnienie placówek oświatowych poprzez pozostawienie im swobody w zakresie przekazywanych i wypracowanych środków budżetowych. Dotąd bowiem placówki oświatowe podlegały scentralizowanej obsłudze administracyjno-gospodarczej i finansowo-księgowej, prowadzonej przez Zespoły Ekonomiczno-Administracyjne Szkół (ZEAS). W praktyce pełniły one funkcje władcze w stosunku do placówek oświatowych. Zespoły decydowały o rozdzielaniu funduszy przekazywanych przez kuratoria. Brak jasnych kryteriów rozdziału środków, niejasność wielkości otrzymywanych sum ściągała na ZEAS-y krytykę ze strony dyrekcji placówek oświatowych, domagających się likwidacji administracyjnych „czap”. Ponadto były przerosnięte kadrowo i płacowo – jak stwierdziła kontrola NIK już jesienią 1991 r., co z kolei razilo władze samorządowe, dążące do racjonalizacji wydatków i struktur zarządzania. Funkcjonujące dotychczas w systemie oświaty – czytamy w uzasadnieniu do projektu uchwały krakowskiej Rady Miasta – ZEAS nie odpowiadają aktualnym potrzebom oświaty. Stanowią rozbudowany kadrowo i zadaniowo zespół, który, de facto, ogranicza samodzielność placówek oświatowych. Problem ten został odmiennie potraktowany w każdym z omawianych miast. W Krakowie z czterech dzielnicowych ZEAS-ów utworzono trzy jednostki budżetowe pod nazwą Zespół Ekonomiczny Oświaty, które wraz z Wydziałem Edukacji i Kultury UMK przejęły obowiązki dawnych zespołów. Również we Wrocławiu zlikwidowano jeden z zespołów, przy czym pozostałe trzy zajmowały się prowadzeniem spraw szkolnictwa podstawowego, a jeden wyłącznie ponadpodstawowego. W Poznaniu natomiast nie przejęcie oświaty
---
87 Rozmowa z M. Piaczyńską, szefową KOiM RMW, w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 100, s. 5.
88 Agonia kontrolowana. NIK o szkołach po roku, w: „Gazeta Krakowska” 1991, nr 200, s. 4.
89 AZUMK, Uzasadnienie do projektu uchwały Zarządu Miasta w sprawie reorganizacji ZEAS. Protokół z Sesji RMK 76/93 z dnia 26 luty 1993 r., cz. I.
90 W Krakowie zastanawiano się nad dwoma modelami zarządzania oświatą. Pierwszy zakładał natychmiastową likwidację 4 ZAES-ów, ale ze względów społecznych, które związane były ze zwolnieniami grupowymi 285 pracowników w tych zespołach, wariat ten zarzucono i opracowano nowy. Zakładał on ewolucyjną decentralizację zarządzania szkołami, przy czym w pierwszej kolejności zlikwidowano jeden z zespołów dla dzielnic Krowodrza i Śródmieście i utworzono wspólny pod nazwą Zespoły Ekonomiczne Oświaty – ZEO. Dzielnicowe zespoły Podgórze i Nowa Huta przekształcono w ZEO Wschód i Południe. Sprawy kadrowe i inwestycyjno-remontowe przejął UMK.
91 We Wrocławiu w okresie I kadencji władze nie zdążyły wdrożyć praktycznie żadnych zmian. Warto jednak wspomnieć, iż z inicjatywy kuratorium opracowano dwa warianty zarządzania szkołami na terenie miasta. Pierwszy zakładał likwidację 3 z 5 zespołów i pozostawienie jednego dla obsługi dzielnic Psie Pole, Śródmieście i Stare Miasto oraz drugiego dla obsługi Fabrycznej i Krzyków. Wariant drugi – który częściowo wdrożono – zakładał likwidację jedynie zespołu dla dzielnic Psie Pole. Zespół na Krzykach otrzymał wyłącznie obsługę szkół ponadpodstawowych oraz innych placówek oświatowych i jako taki miał pozostać w wyłącznej kompetencji KOiW. Pozostałe podmioty otrzymały prowadzenie szkół podstawowych, których funkcje w perspektywie miał przejąć UM.
spowodowało, iż rozważania nad reorganizacją DZEAS-ów zatrzymały się na tworzeniu koncepcji teoretycznych\textsuperscript{92}.
Usamorządowanie szkolnictwa w okresie pierwszych lat funkcjonowania samorządów było skomplikowanym i trudnym procesem. Dotyczył on bowiem diametralnej zmiany koncepcji zarządzania i funkcjonowania oświaty, tak na szczeblu centralnym, jak i lokalnym. Stał się przez to jednym z najbardziej zawiłych i kontrowersyjnych elementów reformy ustrojowej państwa. Niestabilność polityczna kraju, braki w ustawodawstwie, problemy finansowe państwa i gmin, opór środowisk nauczycielskich i tendencje recen-tralizacyjne skutecznie zahamowały realizację pierwotnych założeń. Zaledwie co czwarta gmina przejęła szkoły, a ok. 1800, podobnie jak Poznań czy Łódź, postanowiło odłożyć tę sprawę o kolejne dwa lata. Władze rządowe, szukając przyczyn niechęci gmin wobec przejmowania zadań z zakresu oświaty, uznały, iż winę za to ponoszą kuratorzy, którzy zawyżali koszty utrzymania placówek szkolnych\textsuperscript{93}.
Kwestia usamorządowania szkół miała także wpływ na funkcjonowanie samych samorządów. Skrajnym przypadkiem był Poznań, w którym na tle oświaty doszło do konfliktu zarządu z Komisją Oświaty i Wychowania. Różnice poglądów nie brakowało także w Krakowie i we Wrocławiu. Wynikało to z ogromu przedsięwzięcia, jakim było przejęcie szkolnictwa podstawowego. Niedoinwestowane w znacznym stopniu, ogromnie zadłużone, wstrząsane falami nauczycielskich strajków nie stanowiło atrakcyjnego obszaru zainteresowań ze strony samorządów. Nic więc dziwnego, iż samorządy, mimo chęci przejęcia kolejnych zadań, a przez to i możliwości poszerzenia skromnego władztwa lokalnego, wykazywały dalece idącą wstrzemięźliwość. Uwiodocznioło się to na przykładzie Poznania, Krakowa i Wrocławia, które przyjęły zupełnie odmiennie strategie dziania wobec oświaty szczebla podstawowego.
Postawa omawianych miast odnośnie przejęcia szkolnictwa elementarnego wpływała również na stosunek ościennych i okolicznych gmin. Niekwestionowane miejsce pod tym względem zajmowało województwo krakowskie, w którym z 39 gmin aż 80% przejęło prowadzenie szkół podstawowych, podobnie jak w województwie gdańskim. W województwie wrocławskim do 1 stycznia 1994 r. z 40 gmin szkoły przejęło 17, co stanowiło prawie 45%. W latach 1991 r. i 1992 r. uczyniło to 12 gmin\textsuperscript{94}, a w 1993 r. decyzję taką podjęła jedynie Trzebnica\textsuperscript{95}. Natomiast wraz z Wrocławiem z dniem 1 stycznia 1994 r. analogiczne stanowisko zajęły władze Miękini, Wołowa i Wiszni Małej\textsuperscript{96}. Najgorzej pod tym względem przedstawiało się województwo poznańskie. Z 61 gmin szkolnictwo
\textsuperscript{92} W Poznaniu przygotowano trzy warianty reorganizacji systemu zarządzania szkolnictwem. Pierwszy zakładał pozostawienie dotychczasowej struktury zarządzania poprzez ZEAS-y, czyli tzw. model centralistyczny. Drugi wariant zakładał likwidację 5 ZEAS-ów, a w ich miejsce powołanie również pięciu podmiotów w strukturze Urzędu Miejskiego, tzw. Oddziałów Ekonomiki Placówek Oświatowych. Wariant ten miał mieć charakter przejściowy i stwarzać warunki do dalszej decentralizacji zarządzania szkolniami. Natomiast ostatni wariant zakładał przekazanie zadań finansowo-ekonomicznych do szkół, ale ze względu na rozbudowę obsługi administracyjnej władze preferowały wariant II.
\textsuperscript{93} Pomyśli się kuratorzy?, w: „Gazeta Poznańska” 1994, nr 27, s. 3.
\textsuperscript{94} Cieszków, Dlugoleka, Dobroszyce, Łagiewniki, Prusice, Wińsko, Bierutów, Brzeg Dolny, Milicz, Środa Śląska, Twardogóra, miasto Oleśnica.
\textsuperscript{95} Wraz z Trzebnicą decyzję taką rozważyły również gminy: Mietków, Miękinia, Oleśnica gmina, Kały Wrocławskie, Sobótka oraz Wrocław, którego negatywne stanowisko zaważyło na decyzji władz gmin ościennych.
\textsuperscript{96} Możliwość taką rozważyły także gminy: Oborniki Śląskie, Kobierzyce, Sobótka.
elementarne przejęło raptem 16 gmin, co stanowiło 25% wszystkich. Wyraźnie negatywne stanowisko Poznania wpłynęło negatywnie na decyzje gmin z terenu tego województwa.
BIBLIOGRAFIA
I Archiwalia
Protokoły z sesji Rad Miejskich i stenogramy z posiedzeń Komisji Rad Miejskich 1990–1994.
– Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Krakowa (AZUMK).
– Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Poznania (AZUMP).
– Archiwum Zakładowe Urzędu Miasta Wrocławia (AZUMW).
II Źródła drukowane
– Dziennik Ustaw RP.
– Uchwały Rad Miejskich Krakowa, Poznania i Wrocławia.
– Informacja NIK o wynikach kontroli stanu organizacji i finansowania szkół podstawowych oraz przygotowań do ich ustawowego przekazania gminom, w: „Samorząd Terytorialny” 1993, nr 12, s. 3–45.
III Książki
– Alfabet Rokity. Z J. M. Rokitą rozmawiali M. Karnowski, P. Zaremba, Kraków 2004.
– Jeżowski A., Finanse oświaty samorządowej, Warszawa 1997.
– Kulisy władzy. Z K. Marcinkiewiczem rozmawiali M. Karnowski, P. Zaremba, Warszawa 2007.
– Regulski J., Samorząd III RP. Koncepcje i realizacja, Warszawa 2000.
– Wróbel R., Cztery lata reform. Z doświadczeń samorządu terytorialnego w Polsce 1990–1994, Warszawa 1994.
– Zahorska M., Nauczycielskie związki zawodowe w procesie przemian w Polsce w latach 1989–1995, Warszawa 1997.
IV Artykuły naukowe
– Zahorska M., Zmiany w oświatie – koncepcje i uwarunkowania w: Reforma terytorialnej organizacji kraju. II fala polskich reform, red. L. Kolarska-Bobińska, Warszawa 1999.
– Stepien J., Porozkręcane państwo, w: „Samorząd Terytorialny” 1995, nr 5, s. 69.
IV Artykuły prasowe
Agonia kontrolowana. NIK o szkołach po roku, w: „Gazeta Krakowska” 1991, nr 200, s. 4.
Bezańskie szkoły, w: „Słowo Polskie” 1992, nr 299, s. 7.
By nie zjadły nas samorządy, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 247, s. 4.
Cegla E., Z kagankiem pod górę, w: „Wspólnota” 1993, nr 2, s. 7.
Do szkoły by się szło, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 196, s. 4.
Finansowa kroplówka dla gmin. Relacja z obrad wrocławskiego Sejmiku Samorządowego z 28 04 1994 r., w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 100, s. 3.
G. M., Gmina przejmuje szkoły, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 287, s. 3.
Garbacz M., Brać czy nie brać? Oto jest pytanie, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 260, s. 5.
Garbacz M., Nieszkodliwy dualizm, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 189, s. 4.
Garbacz M., *Samorząd bierze szkoły. Szanse i obawy*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 254, s. 6.
*Gminie szkoły, kuratorowi dług*, w: „Czas Krakowski” 1991, nr 259, s. 5.
*Jak zmniejszyć państwo*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 264, s. 5.
*Jak minął tydzień, panie prezydencie?*, w: „Gazeta Robotnicza” 1991, nr 209, s. 6.
Jeżowski A., *Czyja oświata?*, w: „Wspólnota” 1992, nr 47, s. 3.
*Krach oświaty*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 286, nr 6.
*Kurator G. Tomaszewska jest rozgoryczona*, w: „Wieczór Wrocławia” 1992, nr 250, s. 6.
Legutko P., *Karty zostały odkryte*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 280, s. 2.
Legutko P., *Skończyć z prowizorką. Rozmowa z T. Matuszem, członkiem ZMK*, w: „Czas Krakowski” 1991, nr 241, s. 6.
Legutko P., *Oświata nie lubi rewolucji*, w: „Czas Krakowski” 1990, nr 105, s. 2.
Mańkowski T., *Wytycznych nie będzie. Rozmowa z G. Ziółkowską, Kuratorem Oświaty i Wychowania w Poznaniu*, w: „Głos Wielkopolski” 1990, nr 240, s. 6.
Marcisz I., *Gmina – szansa dla szkoły*, w: „Czas Krakowski” 1990, nr 105, s. 3.
Marcisz I., *Gdynia inwestuje w przyszłość. Rozmowa z prezydentem Gdyni Franciszką Cegielską*, w: „Wspólnota” 1992, nr 39, s. 6.
*Nowy dyrektor wydziału oświaty*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 85, s. 5.
*Oświatowa obsługa*, w: „Czas Krakowski” 1992, nr 7, s. 8.
*Oświatowe anomalie, Oświadczenie W. Krochmala, przewodniczącego Stowarzyszenia Wójtów i Burmistrzów województwa wrocławskiego*, w: „Wspólnota” 1993, nr 33, s. 17.
Pestkowski A., *Gmina i województwo zgodne*, w: „Słowo Polskie” 1993, nr 256, s. 7.
Podsiadla J., *Szkoły na zakręcie. Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim cz. IV z cyklu Wrocław mój widzę ogromny*, w: „Wieczór Wrocławia” 1993, nr 246, s. 4–5.
Podsiadla J., *Droga szkół do samodzielności*, w: „Wieczór Wrocławia” 1993, nr 244, s. 6.
*Pomylił się kuratorzy?*, w: „Gazeta Poznańska” 1994, nr 27, s. 3.
*Raport o stanie oświaty*, w: „Wspólnota” 1992, nr 39, s. 4–5.
*Rozmowa z M. Piaczyńską, szefową KOiM RMW*, w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 100, s. 5.
Sąsiadek J., *Szkoła bez perspektywy*, w: „Wieczór Wrocławia” 1992, nr 253, s. 3.
*Samorządy przeciw. Rozmowa z L. Kieresem*, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 237, s. 4.
*Samorządy nalegają na zmianę decyzji premiera*, w: „Czas Krakowski” 1993, nr 259, s. 5.
Sąsiadek J., *Szkoła w gminie. Wywiad z H. Feliksem, dyrektorem Wydziału Oświaty UMW*, w: „Wieczór Wrocławia” 1994, nr 46, s. 4.
Sondej W., *Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim*, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 261, s. 6.
*Szkoły na garnuszku kuratorium*, w: „Gazeta Poznańska” 1992, nr 228, s. 6.
*Szkoły (nie) do wzięcia*, w: „Gazeta Poznańska” 1993, nr 298, s. 2.
*Szkolnictwo na półmetku*, w: „Gazeta Poznańska” 1994, nr 2, s. 5.
Skiba R., *Realizm kontra idealizm*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 299, s. 1, 4.
Trytko C., *Jak minął tydzień, panie prezydencie. Rozmowa z prezydentem B. Zdrojewskim*, w: „Gazeta Robotnicza” 1992, nr 180, s. 6.
Trytko C., *Szkoły bezpieczne*, w: „Gazeta Robotnicza” 1993, nr 6, s. 6.
BARWNA POSTAĆ POLSKIEGO SZKOLNICTWA XVII WIEKU
Do najbarwniejszych postaci w dziejach szkolnictwa polskiego należy bez wątpienia Bartłomiej Nowodworski (ok. 1552–1625) – żołnierz i dworzanin królewski, mecenas oświaty. Stanisław Dziedzic przed pięciu laty napisał o nim, iż mógłby oddarzyć pewnie co najmniej kilku bohaterów sensacyjnych powieści. Służył w pułku kozackim książąt zastawskich na Rusi, był dworzaninem Stefana Batorego, gdy tenże był jeszcze wojewodą siedmiogrodzkim, po zabójstwie szlachcica w pojedynku w czasie trwania sejmu Najjaśniejszej Rzeczypospolitej, w obawie przed grożąca mu karą śmierć, salwował się ucieczką do Francji. Tam podczas wojen rozmaitych kilkakrotnie był raniony, po czym wyjechał na Maltę i wstąpił do Zakonu Kawalerów Maltańskich. Przez kilka lat walczył z Turkami, wykazując się męstwem niemałym – m.in. pod Lepanto. Po powrocie do kraju oddawał się zajęciom rycerskim, uczestniczył także w wyprawach na Moskwę, gdzie znowu się męstwem wyróżnił (wysadzając bramę w Smoleńsku, przyczynił się do zdobycia tego miasta). Po utracie ręki w bitwie pod Moząjskiem zakończył swą wojskową działalność. Nie ona zresztą przyniosła mu pamięć potomnych, ale dwie wieczyste fundacje: na szkołę przyakademicką (1617 r.) i, w dwa lata później, na drukarnię prac naukowych krakowskich akademików¹.
Jedna tylko rzecz się tu nie zgadza: pod Moząjskiem nasz bohater nie stracił ręki, a tylko odniósł ciężką ranę. Działo się to w czasie trzeciej wyprawy na Moskwę, gdy 3 sierpnia 1618 r. kula z moskiewskiego samopału przeszyla mu prawą rękę. Rana ta nie oznaczała jeszcze końca działalności tego żołnierza: Postrzelony Nowodworski, nie kawaler maltański, który zdrów, a nienaruszony, tamten boleje na ranę, ale kawaler nie ma boleć, ma się raczej weselić, że dla dostojenstwa pana swego, dla sławy narodu polskiego, ranę odniósł. Oby jeszcze Moząjsk był wzięty tą raną – mówił do najbliższych, gdy
¹ S. Dziedzic, Alma Mater Jagellonica, Kraków 2005, s. 35.
go przeniesiono do namiotu\(^2\). Z niezagajoną raną kontynuował walkę – aż do generalnego szturmu Moskwy nocą z 10 na 11 października. Żołnierską posługę zakończył dopiero, wówczas, gdy kula powtórnie ugodziła go w prawe ramię, kiedy usiłował petardą wysadzić jedną z bram miasta. I wtedy to w ręce tej utracił władzę. Fakt ten pozbawił Polaków zwycięstwa, bo bez wyłomu w murze nie mogła tam wejść piechota węgierska.
Już za życia był wzorem dobrego i szlachetnego Polaka, rycerza bez skazy. Jako syn chorążego pomorskiego z Tucholi, Augustyna Nowodworskiego h. „Nałęcz”, Bartłomiej Nowodworski otrzymał staranne humanistyczne wykształcenie, prawdopodobnie w Chełmie, a następnie za granicą. Poznał doskonale łacinę i jako jeden z pierwszych Polaków posłużył się czynnie językiem francuskim, w którym pisał listy. Znał też włoski i niemiecki. Największą jednak jego pasją była służba wojskowa. Biegłości rycerskiej nabrał w walkach z Tatarami – jako towarzysz pancerny w choragwi książąt Michała i Janusza Zasławskich na Rusi. W walkach z Moskalami pod Pskowem w 1581 r. u boku Stefana Batorego uwidoczniły się waleczność i talent wojenny Nowodworskiego, za co w roku następnym król posłał go do sułtana tureckiego. Sławę i nie lada jaką szkołę rzemiosła żołnierskiego zdobył też w wojsku królów francuskich: Henryka III, czyli byłego króla polskiego Henryka Walezego, i Henryka IV. Po 17 latach wojennych przygód we Francji podążył na Maltę, by na wyspach śródziemnomorskich i wybrzeżu Afryki, w szeregach Zakonu Kawalerów Maltańskich, skupiającego w owym czasie najsłynniejszych rycerzy z całej Europy, walczyć z Turkami w obronie wiary chrześcijańskiej. Mimo obłymych zasług, dopiero 23 października 1605 r. złożył formalne śluby zakonne w kościele Najświętszej Marii Panny w La Valette i przyjęty został pro fratre militie do przeorstwa czeskiego wchodzącego do obszaru lingua d’Alemagna\(^3\).
Największy jednak rozgłos przyniosła mu – po powrocie do Polski – funkcja kapitana królewskiej gwardii przybocznej Zygmunta III złożonej z zaciężnych Niemców i związana z nią próba opanowania Smoleńska w ciemną noc 12 października 1609 r. przez wysadzenie petardą bram Kopeczyńskiej i Michałowskiej, czego nauczył się podczas zdobywania Lepantskiego zamku. Miasta nie opanowano wówczas tylko dlatego, że na czas nie przybyły posiłki. Bo bramy zostały już wyłamane i wały przez obrońców opuszczone. Gdy po dwóch latach król planował zwinąć oblężenie i odstąpić od Smoleńska, Nowodworski poradził mu, by przypuścić w nocy szturm, pozorując atak w innym miejscu, gdy on w tym czasie przy pomocy prochu wysadził kanał żelaznymi kratami umocniony, które dotąd starał się różnemi narzędziami [...] powyłamywać (by nie zostać przez przeciwnika przy tej pracy zauważonym, przywdziewał w zimie odzież podobną do lodu, w lecie zieloną szatę, trawy farbę udającą). Król postąpił zgodnie z tym planem i zdobył miasto bez większych strat\(^4\).
Za swój czyn Nowodworski otrzymał burgrabiostwo zamku krakowskiego, wieś Liebenthal w woj. malborskim oraz roczną pensję 700 złotych polskich z dóbr Cielesz w starostwie sokalskim. Ponadto w Wilnie Zygmunt III lańcuch na niego złoty włożył,
---
\(^2\) M. Barłowska, *Jakub Sobieski pamięci wielkiego kawalera Bartłomieja Nowodworskiego*, Szczecin 2006, s. XXI.
\(^3\) H. Barycz, *Nowodworski Bartłomiej*, w: *Polski słownik biograficzny*, t. 23, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1978, s. 358.
\(^4\) A. E. Koźmian, *Żywot Bartłomieja Nowodworskiego*, Wrocław 1840, s. 29–38.
miecz mu staroświecki, ale osobiłszy oddał\(^6\). Do końca jego życia wszyscy miłowali jego
czerstwą i wcale niezrzedną starość, silną budowę ciała, zręczność wielką, godną podzi-
wiania umysłu wspaniałość, bystry dowcip, sąd zdrowy, mowę zwięzłą, radę w sprawach
wojennych szybką, czynność szczególną, więcej jak młodzieńczą rzeźkość, wytrwałość
na trudy, głód, niewczasy, rzadką w tak sędziwym wieku składność ruchu, na biesiadach
żartów i gadek przyjemność, twarzy ciągłą wesołość, obyczajów łagodność i słodycz naj-
wdzieczniejszą – pisał w 1616 r. pierwszy jego biograf, Wawrzyniec Smieszkowic.
Już współcześni znali przyczyny, dla których Bartłomiej Nowodworski samotrzeć
wystawiał się na niebezpieczeństwo, żeby petardą wojsku do miast-twierdzie drogę otwie-
rać. Jerzy Ossoliński, przyszły kanzlerz wielki koronny, tak ową rzecz wyjaśniał: Kawaler
Nowodworski, który tę robotę umiał „praecipue” odprawować [tj. szczególnie wykony-
wać – S. L. K.], nie życzył i odrodził drabinami, sama petardą kontentując się, z tej przy-
czyny, że drabin robienie nie mogło być tak skryte, aby sięła ich wiedzieć nie musiało, za
czym by i nieprzyjaciel prędko o tym wiedział\(^6\).
Nowodworski, opromienny niezrównaną sławą rycerską, postanowił reformować
Rzeczpospolitą, poczynając od kształcenia kadr dla armii – celem ożywienia ducha ry-
cerskiego szlachty polskiej. Na forum sejmów 1613 i 1615 r. zgłaszał projekt fundacji
mającej na celu utworzenie w każdym województwie po jednym przeorstwie lub komen-
dzie kawalerów maltańskich, opartych na mniejszych królewsczych znamach, gdzie przeciętny
dochód roczny wynosił 1 tysiąc złotych polskich. Komendy te miały wysyłać szlachecką
młodzież za granicę do służby w armiach cudzoziemskich dla wyćwiczenia sztuki wojen-
nej, meštwa i dzielności. Chciał w ten sposób stworzyć stały zastęp wyższych dowódców
w liczbie około 250, którzy by nieustannie ćwiczyli się wojskowo w pogranicznych zam-
kach i fortecach.
Projekt ten upadł, bo nie tylko szlachta, ale i król był przeciwny powołaniu stałej
wyższej kadry oficerskiej. Gwoli ścisłości dodajmy, że projekt Nowodworskiego wspie-
rał na sejmie 1615 r. wojewodzie lubelski, Jakub Sobieski – przyszły wojewoda ruski
i ojciec króla Jana III. W tej sytuacji Nowodworski pośpieszył z pomocą finansową dla
Akademii Krakowskiej, ustanawiając dla niej dwie fundacje – oddalone od siebie na czas
kolejnej wojny z Moskwą. Pierwsza ustanowiona została 4 marca 1617 r. w dniu patrona
młodzieży – św. Kazimierza (królewicza polskiego) – wobec zgromadzonych profesorów
i studentów. Ofiarowany dar w kwocie 8 tys. złotych polskich przeznaczył Nowodwor-
ski na stworzenie stypendium (alumnatu) dla czterech studentów powiatu tucholskiego
wyznania katolickiego (trzech ze szlachty i jednego syna mieszczańskiego) oraz na stałe
uposażenie dla trzech mistrzów „szkół prywatnych” w Krakowie, tj. do gramatyki, poety-
ki i dialektyki z retoryką. Ich wychowanci mieli zamieszkiwać w Bursie Jerozolimskiej,
a wyznaczać ich miał proboszcz tucholski. Ze stypendium korzystali przez 5 lat, mając
zapewnione miejsce w bursie i odzienie, a co sobote każdy z nich otrzymywał na drobne
wydatki po 1 złotym polskim. Ich obowiązkiem było nosić studencki ubiór i poprawnie
się zachowywać, a ponadto uczestniczyć w wykładach, dyskusjach, mszach i egzaminach.
Czuwać miał nad tym prowizor wybierany spośród profesorów Akademii Krakowskiej
(pierwszym był ks. dr Jakub Janidło).
---
\(^5\) K. Niesiecki, *Herbarz polski* […], t. 6, Lipsk 1841, s. 584.
\(^6\) Cyt. za: M. Barłowska, *Jakub Sobieski pamięci…*, s. XXII.
W 1618 r. ks. Janidło, podkanclerzy Akademii Krakowskiej, całą sumę z fundacji Nowodworskiego ulokował na dobrach Słupiec i Szczebruszus, co dawało 360 złotych polskich rocznego dochodu, a resztę umieścił na dobrach Nasiechowice. Fundator chciał, by nowa szkoła dawała rzetelne podstawy do studiów na Akademii Krakowskiej. Nauczanie dialektyki i retoryki powierzono Wawrzyncowi Smieszkowicowi, poetyki – Jakubowi Witeliuszowi, a gramatyki – Bartłomiejowi Januszowicowi. Po roku dialektyki nauczał Andrzej Proga, a gramatyki Szymon Rozemberski. Podniesiono atrakcyjność nauczania (deklamacje i przedstawienia); wprowadzono, po raz pierwszy w Polsce, pomocników nauczycieli. Można Nowodworskiego uznać za prekursora reform szkolnictwa średniego. Wprowadził do klas, uważanych za pierwszą kolonię akademicką, nowe przedmioty matematyczno-przyrodnicze i kulturalno-rekreacyjne, muzykę, gimnastykę oraz zabawy teatralne i taneczne.
Druga fundacja została ustanowiona 31 maja 1619 r. – po powrocie fundatora z ostatniej swej wyprawy moskiewskiej, w święto Petronelli i w rocznicę fundacji Akademii przez Władysława Jagiełłę – wobec profesorów, kanoników i studentów oraz synowca Jerzego Nowodworskiego, pisarza kancelarii królewskiej. Darowizna w sumie 7 tys. złotych polskich przeznaczona była na stworzenie stałego funduszu wydawniczego na druk książek naukowych w Akademii Krakowskiej oraz na opłatę mistrza szkoły parafialnej w Tucholi. Fundusz wydawniczy w wysokości 5 tys. złotych polskich pobudzić miał działalność naukową profesorów krakowskich. W razie braku takowych prac miały być przedrukowywane dzieła już wczesnej publikowane, ale o dużym znaczeniu naukowym. Jako pierwszy z zapisu Nowodworskiego skorzystał Jan Brosciusz, wydając w 1620 r. *Matematykę*. Natomiast na mistrzów szkoły tucholskiej przeznaczone zostało 2 tys. złotych polskich. Znane są nazwiska trzech z nich: Seweryn Parnas (1629 r.), Jan Szadkowski (1639 r.) i Hieronim Centelli (1650 r.). Rektora szkoły parafialnej przy farze Tucholi powoływał prowizor fundacji spośród absolwentów Akademii Krakowskiej. Miał ich kształcić w zakresie gramatyki, arytmetyki i muzyki oraz wystawiać dla publiczności przynajmniej 5 razy do roku komedie, tragedie albo deklamacje. Nadzór nad tą szkołą spoczywał w rękach proboszcza tucholskiego.
Zapisy Nowodworskiego znacznie podniósły prestiż Akademii Krakowskiej, która – obok Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły – uznała go za jednego z największych dobroczyńców. W 1624 r. fundator otrzymał od króla bogato uposażoną komandorię kawalerów maltańskich w Poznaniu i odtąd mógł używać tytułu komandora kawalerów maltańskich. Zmarł w Warszawie 13 lutego 1625 r. i pochowano go w kolegiacie św. Jana. Akademia Krakowska ufundowała mu okazałe mauzoleum oraz wprowadziła urocyste obchody rocznicy śmierci Nowodworskiego. Uczniowie pisali wówczas panegiryki i wygłaszali okolicznościowe mowy. Wybudowany w 1643 r. budynek dla ufundowanej przez niego szkoły nazywano Kolegium Nowodworskiego. Nazwa ta przetrwała do 1777 r. i przywrócono ją w Polsce niepodległej.
---
7 J. Andrzejewski, *Dwie fundacje Iego M[os]ci P.[ana] Bartłomieja Nowodworskiego, Káwaléra Mál-táńskiego, Króla I[ego] M.[os]ci Dworzániná, etc. etc.*, Łódź-Tuchola 1987, s. 3–4; J. Bąk, *Semper in altum. Z dziejów Szkół Nowodworskich*, Kraków 1976, s. 29–31; *Wiadomość o życiu i fundacjach Nowodworskiego*, w: *Programma popisów publicznych uczniów Liceum Krakowskiego Ś. Anny z roku szkolnego 1840/41 w Amfiteatrze Nowodworskim od dnia 19 do 31 lipca 1841 roku, z rana od godziny 8 do 12, a po południu od godziny 3 do 7méj odbywać się mających, na które prorektor i Zgromadzenie Profesorów zapraszają*, Kraków 1841, s. 29–43.
O WIELKIM PRZYRODNIKU Z CIECHANOWCA
O Krzysztofie Kluku (1739–1796), księdzu i przyrodniku z Ciechanowca (Podlasie) napisano już bardzo wiele prac i rozpraw. Ich zakres tematyczny wskazuje, że nie było w XVIII-wiecznych naukach przyrodniczych dziedziny, w której by się ze znaświstem nie wypowiadał.
Urodził się w Ciechanowcu w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Ojciec, Jan Krzysztof Kluk, pochodzący z Warmii architekt i budowniczy (głównie kościółków), stale zmieniał miejsce zamieszkania, a wraz z nim i rodzina. Przyszły przyrodnik kształcił się w Warszawie, Drohiczynie i kolegium pijarskim w Łukowie. Po dwuletniej przerwie wstąpił w 1761 r. do seminarium misjonarzy przy kościele św. Krzyża w Warszawie, które ukończył w 1763 r. Został kapelanem domowym starosty nurskiego, Tomasza Ossolińskiego, a po 4 latach proboszczem w Winnej, by w 1770 r. osiąść w Ciechanowcu na stałe.
W miasteczku tym, obok posługi kapłańskiej, poświęcił się nauce, a wiedzę czerpał z pobliskiej bogatej biblioteki księży Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Siemiatyczach, wojewodziny braćławskiej, która posiadała także najsławniejszy w Polsce gabinet historii naturalnej. Po jej śmierci został on nabyty przez cara Aleksandra I (za cenę 50 tys. dukatów) i w 1803 r. przewieziony do Petersburga. Póki znajdował się w Siemiatyczach, dla ciechanowieckiego proboszcza był zawsze otwarty. Na jego wzór ks. Kluk planował potem zakładać gabinety historii naturalnej przy szkołach. Sam kolekcjonował zioła, ptaki i motyle, a przy plebanii założył ogród botaniczny, gdzie próbował aklimatyzować rośliny z innych stref klimatycznych (np. bawelnej).
Badania flory i fauny ks. Kluk prowadził na Podlasiu, Mazowszu, w Lubelskiem i okolicach Sandomierza. Jako jeden z pierwszych rozpoczął badania w dziedzinie morfologii, anatomii i fizjologii roślin. Ich wyniki zawarł w 3-tomowym pionierskim dziele *Rosiń potrzebnych, pożytecznych, osobliwie krajuowych, albo które w kraju użyteczne być mogą, utrzymanie, rozmnożenie, i zażycie*, [tu: wykorzystanie – S. L. K.], które ukazało się w latach 1777–1779. Zawarł tam bogaty materiał z zakresu rolnictwa, ogrodnictwa i leśnictwa oraz dawał praktyczne rady w zakresie uprawy roli i jej nawożenia, regulacji rzek, melioracji łak i zazieleniania miast. Propagował nowoczesne metody gospodarowania, uprawę roślin dających praktyczne wartości krajowi, zakładanie sadów, ogrodów warzywnych i poletek zielarskich. Pisał o sposobach aklimatyzacji nowych odmian, doceniając również hodowlę winorośli. Był to faktyczny podręcznik botaniki, rolnictwa, ogrodnictwa i leśnictwa – zalecany w szkołach Komisji Edukacji Narodowej.
Dzieło to stało się podstawą *Dykcyonarza roślinnego*, wydanego latach 1786–1788 również w 3 tomach i zawierającego pierwszy krytyczny opis flory polskiej, służący kilku pokoleniom Polaków do nauki flory ojczyznej. Kluk pierwszy spolszczył terminologię taksonów systematycznych Karola Linneusza, jak: gromady (*classis*), rzędy (*ordines*), rodzaje (*genera*), gatunki (*species*), odmiany (*varietates*). W całym *Dykcyonarzu*... znajduje się ułożony alfabetycznie wg nazw łacińskich opis 1597 gatunków roślin, w tym 1535 numerowanych i 62 nienumerowanych. Sam Kluk przyznawał, że ich nazwy najczęściej brał z *Herbarza Polskiego* [...] Marcina z Urzędowa (ok. 1500–1573) i *Zielnika Polskiego* Szymona Syreńskiego, zwanego Syreniuszem (ok. 1540–1611) – profesorów Akademii Krakowskiej. Kiedy ich tam nie było, wtedy nadawał nazwę taką, jak pospolicie była używana (ma się rozumieć, na Podlasiu lub Mazowszu), względnie nazywał przepośczożonym imieniem, najczęściej branym z łaciny lub niemieckiego (np. *Impatiens* – niecierpek; *Arnica montana* – arnika góriska; *Ruchgrass* – trawa wonna). Poza samym brzmieniem obcego wyrazu (np. *Cissus* przerobionym na *czystek*, *Elatin* na elatynek, *Nardu* na narduszek, *Convallaria majalis* na konwalia majowa), w swoim nazewnictwie ks. Kluk kierował się także cechą rośliny (np. „dwuząb”, „krwawica”), względnie podobieństwem (np. „brzanka” – pastewna trawa, zwana tymotką, bo podobna do bru – jednorocznej rośliny zbożowej). Zaledwie około 18% wprowadzonych przez Kluka nazw polskich uległo później zmianie, a reszta na trwałe pozostała w polskiej botanice.
Plonem pracy ks. Kluka było też wprowadzenie nazewnictwa części składowych kwiatów i ich skupień. Kto dziś nie zna takich terminów jak: kielich, korona, kwiatostan, nitka pyłkowa, słupek? Z terminów botanicznych stworzonych przez Kluka do dziś zachowały się także: ciernie, kolce, ogonek liściowy – nazywany przez Syreniusza *stopką*¹.
Kolejną dziedziną zainteresowań ks. Kluka było *zwierzętopismo*, czyli zoologia. Wielkie 4-tomowe dzieło pt. *Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajobrywnych, historii naturalnej początki i gospodarstwo. Potrzebnych i pożytecznych domowych, chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie. Szkodliwych zaś wygubienie* wydane latach 1779–1780, zawiera omówienie kolejno fauny polskiej, tj. *zwierząt ssących, ptastwa*, gadów i ryb, owadów i… robaków. On pierwszy w Polsce wprowadził naturalny układ systematyczny: od człowieka do robaków, do których zaliczał także jamochły. Do gadów natomiast zaliczył dzisiejsze płazy, a do owadów stonogę i… raka rzecznego! Polskie nazwy zwierząt najczęściej czerpał ze słownictwa ludowego, dlatego niektóre wydają się dziś śmieszne, np. w grupie *owadów motylowych*: cesarz, kamerdyner, pisarz, podkomorzy. Stąd się nie przyjęły – poza nielicznymi, dotyczącymi zwłaszcza fauny krajowej.
Najwięcej miejsca (175 stron) K. Kluk poświęcił pszczołom i jedwabnikom: ich biologii i sposobom hodowli, zachęcając do ich hodowania. Wszędzie zresztą dawał praktyczne pouczenia, jak choćby o ochronie środowiska naturalnego oraz przyjaznym, a nie rabunkowym stosunku człowieka do przyrody. Dostrzegał wpływ warunków zewnętrznych na populację zwierząt i na kształtowanie się cech ich organizmów i dowodził, że zwierzęta przystosowały się z biegiem czasu do warunków środowiska. Na licznych przykładach udowadniał istnienie równowagi między światem flory i fauny, czy między
---
¹ Krzysztof Kluk – przyrodnik i pisarz rolniczy, red. J. Babicz, W. Grębecka, S. Inglot, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 39–67.
poszczególnymi gatunkami zwierząt. Jedne żyją tylko pewnym pokarmem, który im pożyteczny jest, tegoż nie tykają drugie, że im albo niepożyteczny, albo wcale trucizną jest. Przez długi czas dzieło to stanowiło pierwszą syntezę fauny krajowej, pełniąc również funkcję podręcznika szkolnego.
Podobną rolę odgrywało *Rzeczy kopalnych osobliwie zdatniejszych szukanie, poznanie i zażycie* (t. 1–2, 1781–1782), zasługujące na miano – jak to określił prof. Antoni Gawel – pierwszego polskiego podręcznika mineralogii. Jego istotną wartością jest zarazem to, iż daje wgląd w historię kultury materialnej związanej z górnictwem, hutnictwem i rękozdielami, o kulturze umysłowej ówczesnego społeczeństwa świadczy zaś rodzime dawne słownictwo, wzbogacone zgodnie z duchem języka polskiego przez Kluka. Nasz przyrodnik zamieścił tam obszerny opis rud, soli, mineralów oraz nafty. W tej dziedzinie nie był wielkim specjalistą, więc zmuszony był korzystać z opracowań obcych, zwłaszcza niemieckich.
Współpraca z Komisją Edukacji Narodowej zaowocowała pierwszym szkolnym podręcznikiem botaniki: *Botanika dla szkół narodowych*, wydanym w 1785 r. wg prospektu dr. Pawła Czenpińskiego, członka Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Podręcznik zawierał polskie nazwy roślin oraz tablice rysunkowe liści i kwiatów wykonane przez autora. Rozmiłowany w przyrodzie ojczystej, niestrudzony obserwator świata roślin i zwierząt, w bezpośrednich kontaktach ucznia z naturą upatrywał najskuteczniejszą metodę zdobywania wiedzy przyrodniczej i rozmilowania w przedmiocie. W tym samym roku ks. Kluk przystąpił do pisania podręcznika szkolnego zoologii. Praca ta, zatytułowana *Zoologia czyli zwierzętopismo dla szkół narodowych*, ukazała się drukiem dopiero w 1789 r. i bez nazwiska autora, a jedynie z podpisami członków KEN. Było to spowodowane tym, że w Komisji została ona gruntownie przerobiona i uzupełniona, do czego przyczynił się głównie dr Czenpiński – jako mający wiadomości i biegłość w materiałach anatomicznych. Pisze o tym prof. Gabriel Brzęk, dodając, iż *wkład pracy i wiadomości Czenpińskiego w dostosowanie podręcznika do potrzeb dydaktycznych był tak duży, że dziś trudno jest ustalić, jakie wartości w jego opracowanie wniosł Kluk, a jakie Czenpiński*.
Znawczyni twórczości ciechanowieckiego proboszcza, prof. Irena Stasiewicz-Jasiukowa, twierdzą, że jego wybór na autora podręczników historii naturalnej, jak wówczas nazywano nauki przyrodnicze, wynikał stąd, że chociaż nie studiował za granicą, to posiadał szczególnie bogatą wiedzę z zakresu historii naturalnej krajowej, której, niestety, brakowało autorom-cudzoziemcom, a której nie posiadali także być może w tym stopniu wysoko wykwalifikowani profesorowie Polacy, nie mogący ze względu na obowiązki zawodowe poświęcić tyle czasu badaniom terenowym co systematycznie działający praktyk ciechanowiecki.
W 1781 r. król Stanisław August Poniatowski wyróżnił go złotym medalem „Merentibus”, bo nauczaniu i Ojczyźnie dobrze służył. Jego książkami posługiwało się prawie we wszystkich szkołach KEN. W 1787 r. Szkoła Główna Wielkiego Księstwa Litewskiego
---
2 G. Brzęk, *Zoologiczne poglądy Krzysztofa Kluka*, w: *Krzysztof Kluk – przyrodnik…*, s. 83–93.
3 K. Marszałek, *Rady i przesłania księdza Krzysztofa Kluka*, Ciechanowiec 2004, s. 231.
4 Por.: K. Uszyński, *Botanika dla szkół narodowych (1785)*, w: „Biologia w Szkole” 1969, nr 5, s. 40.
5 G. Brzęk, *Zoologiczne poglądy…*, s. 96.
6 I. Stasiewicz-Jasiukowa, *Krzysztof Kluk – ciechanowiecki współpracownik Komisji Edukacji Narodowej*, w: *Krzysztof Kluk – przyrodnik…*, s. 173–174.
w Wilnie obdarowała go doktoratem filozofii i mianowała towarzyszem Kolegium Fizyki. W tym samym roku rektor, ks. prof. Marcin Poczobut-Odłanicki, zamierzał powołać Kluka na katedrę historii naturalnej, ale z niewyjaśnionych przyczyn do tego nie doszło\(^7\).
Krzysztof Kluk zmarł w Ciechanowcu i tam został pochowany. Wdzięczni ziomkowie na pomniku nagrobnym umieścili piękną płaskorzeźbę z napisem: *Wielkiemu miłośnikowi przyrody ojczystej składają hołd: rolnictwo, ogrodnictwo, rybołówstwo, pszczelarstwo i górnicstwo*. Jego imieniem Benedykt Dybowski nazwał gatunek małża bajkalskiego, a paleobotanik, prof. Marian Raciborski – gatunek paproci kopalnej. Jako pierwszy z Polaków wszedł do *Indeksu Keweńskiego* (*Index Kewensis*) – spisu wszystkich rodzajów i gatunków roślin kwiatowych całego świata, opracowanego na podstawie zielnika Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew (obecnie dzielnica Londynu).
Bez przesady można powiedzieć, że w Ciechanowcu stale jest obecny. I to nie tylko swym popiersiem w kościele czy pomnikiem z 1850 r. – w sutannie i todze, zajęty badaniem opisanej przez siebie driakwi pogiętej (*Scabiosa inflexa*, dla której dziś przyjęła się nazwa: czarcieksik Kluka). Patronuje tamtejszej szkole oraz Muzeum Rolnictwa, które posiada pierwsze wydania wszystkich jego dzieł z zakresu botaniki, zoologii i mineralogii (ogółem 13 tomów). W założonym w 1984 r. ogrodzie botanicznym podkreślono tradycje zielarskie z jego dykcjonarza roślinnego. Rośliny lecznicze są tam reprezentowane na poszczególnych poletkach, tak jak je Kluk uporządkował: wg listy 143 chorób, do zwalczania których służą. I wraz z nazwami użytymi przez Kluka. Wedle jego rysunku także zrekonstruowano gołębnik słupowy w skansenie zagrody drobnoślazheckiej. Atrakcją Muzeum Rolnictwa im. Księdza. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu jest też dział poświęcony sztuce „pisankowej” w Polsce. Na jednej z pisanek widnieje – a jakże! – zminiaturyzowany portret ciechanowieckiego proboszcza.
![Miniaturowy portret ks. dr. Krzysztofa Kluka utrwalony w 1994 r. farbą olejną przez Wojciecha Boguckiego na skorupce wydmuszki. Własność: Muzeum Pisanki w Ciechanowcu. Ilustracja pochodzi z pracy prof. Ireny Stasiewicz-Jasiukowej, *Pisanki „uczone” w zbiorach Muzeum Pisanki w Ciechanowcu*. Ciechanowiec 2006, s. 19.]
---
\(^7\) I. Szybiak, *Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim*, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973, s. 158 i 205.
KS. EDWARD WALEWANDER: DZIAŁALNOŚĆ WYCHOWAWCZA KOŚCIOŁA LUBELSKIEGO 1939–1945, LUBLIN 2009, s. 204, fotografie
Studium ks. prof. E. Walewandera zrodziło się – jak pisze Autor – z osobistych jego wspomnień o bliskich mu ludziach, którzy przeżyli wojnę, walczyli z niemieckim okupantem, borykali się z trudami okupacyjnego życia. Autor, urodzony już po wojnie, przedstawia w swej pracy patriotyczną i wychowawczą działalność rzymsko-katolickiego Kościoła lubelskiego podczas niemieckiej okupacji w latach 1939–1944.
Podstawę źródłową pracy stanowią akta zgromadzone w lubelskim Archiwum Archidiecezjalnym, wybrane dokumenty z Archiwum Państwowego w Lublinie, Archiwum Seminarium Duchownego w Lublinie oraz z wielu archiwów parafialnych. Ponadto Autor wyzyskał niedrukowane prace znajdujące się w Archiwum i Bibliotece KUL oraz w Bibliotece Seminarium Duchownego. Zapoznał się z wybranymi pamiętnikami i relacjami oraz z licznymi publikacjami obrazującymi życie Kościoła i narodu polskiego w okrutnych latach niemieckiej okupacji, szczególnie na ziemi lubelskiej.
Omawiane studium składa się ze wstępu, poprzedzonego słowem od Autora i z czterech rozdziałów zakończonych podsumowaniem. Pracę uzupełniają interesujące aneksy oraz kilkadziesiąt fotografii związanych z tematyką studium.
We wstępie Autor przedstawił pokrótkie losy lubelskiego duchowieństwa katolickiego w czasie okupacji, scharakteryzował dotychczasowe prace o katolickim Kościele lubelskim w tych latach, odniósł się do źródeł, z których korzystał, uwzględniając szczególnie rzetelne prace badawcze ks. Franciszka Stopniaka oraz nader interesujące pamiętniki i wspomnienia.
Rozdział I traktuje o formacji wiernych przez nauczanie prawd wiary. Poruszono tu dylematy związane z trudnym i niebezpiecznym kaznodziejstwem księży w warunkach terroru niemieckiego, napisano o pracy dydaktyczno-wychowawczej w jawnych szkołach polskich i w tajnym nauczaniu, które było rozpowszechnioną formą konspiracji niepodległościowej.
W rozdziale II omówiono wychowawczą rolę sakramentów i służby bożej sprawowanej przez Kościół katolicki w diecezji lubelskiej.
Rozdział III przedstawia rolę organizacji religijno-społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem prac Polskiego Czerwonego Krzyża i Rady Głównej Opiekuńczej wspieranej przez „Caritas”. Ukazano tu zaangażowanie Kościoła w pomoc uchodźcom,
wysiedleńcom, ofiarom wojny, więźniom obozów koncentracyjnych, dzieciom Zamojszczyzny wydartym z rąk niemieckich, w akcje zbiorowego żywienia ubogich, prowadzenie noclegowni, schronisk, ochronek dla dzieci. Interesującą formą pomocy były także organizowane w kościołach koncerty na cele dobroczynne, wykonywane najczęściej przez Towarzystwo Śpiewacze „Echo” kierowane przez Franciszka Litwińskiego.
W rozdziale IV Autor ukazuje zjawiska negatywne w życiu ludności, takie jak przypadki konwersji na prawosławie, podyktowane głównie obawą przed wysiedleniem przez Niemców (przyjęcie prawosławia upodobniało do Ukraińców, którzy cieszyli się niemieckimi взглядами). Poza tym trudne warunki życia pod okupacją powodowały wzmożone zainteresowanie różnymi proroctwami, wróżbami i sektami, które karmiły iluzjami rychłego zakończenia wojny i kresu niemieckiego terroru. Ucieczce od realnej rzeczywistości sprzyjało również szerzące się pijaństwo, wspomagane przez liczne „bimbrownie”, zwłaszcza na wsi. Szerzyły się kradzieże, napady i rozboje uprawiane przez bandy podszywające się czasem pod leśną partyzantkę.
W podsumowaniu polsko- i niemiecko-języcznym Autor dokonuje zwięzłej rekaptulacji działalności wychowawczej lubelskiego Kościoła katolickiego i jego wpływu na postawy ludności polskiej podczas okupacji niemieckiej.
W aneksach znajdujemy list Ojca Świętego Piusa XII do internowanego przez Niemców biskupa lubelskiego M. L. Fulmana oraz odważny, madry i roztropny memorial wikariusza generalnego ks. dra J. Kruszyńskiego do gubernatora niemieckiego dra R. Wendlera z 31 lipca 1943 r. W memoriale postulowano zaprzestanie akcji wysiedleńczej, zwolnienie niewinnie aresztowanych, otwarcie kościołów zamkniętych przez władze niemieckie, zwolnienie uwięzionych księży, nauczycieli i organistów oraz ukrócenie samowoli band ukraińskich. Nawiązaniem do tego memoriału jest osobliwy anonim jednego z Polaków z 20 sierpnia 1943 r. do ks. dra J. Kruszyńskiego, sugerujący Kościołowi współpracę z Niemcami i wspólne przeciwwstawianie się zagrożeniu komunistyczemu ze strony sowieckiej. List ten wyraźnie pachnie prowokacją lub niemiecką propagandą. Ponadto znajdujemy w aneksach pismo okólnie wikariusza generalnego ks. dra J. Kruszyńskiego do duchowieństwa z 21 listopada 1944 r. polecające powołanie w każdej parafii organizacji „Caritas” jako sekcji PCK oraz przeznaczenie tacy z pierwszej niedzieli Adwentu na gwiazdkę dla żołnierzy polskich. Dalej zamieszczono fragmentaryczną kronikę parafii pw. Nawrócenia św. Pawła w Lublinie, która zawiera spostrzeżenia z życia religijnego okupowanego Lublina. Ostatnim aneksem jest krótkie wspomnienie napisane w 1985 r. – na prośbę ks. prof. E. Walewandra – przez niemieckiego księdza Aloisa Schindlera, który przebywał w Lublinie, w charakterze sanitariusza, w latach 1940–1944. Wynurzenia ks. A. Schindlera ujmują niezwykle życzliwym stosunkiem do Polaków.
Studium ks. prof. E. Walewandra odznacza się bogactwem materiału poznawczego. Gęsto cytowane fragmenty wspomnień (H. Kajtel, S. Thugutt, Z. Klukowski, H. Steinhau, C. Bartnik, K. Slowikowski i in.), wyzyskanie bogatych źródeł archiwalnych i wielu publikacji stanowią o wysokiej wartości merytorycznej omawianego dzieła, a żywy styl i piękna polszczyzna Autora wzmagają zainteresowanie czytanym tekstem.
STANISŁAW MAUERSBERG
Warszawa
Dwie ojczyzny. Polskie dzieci w Nowej Zelandii. Tułacze wspomnienia, red. S. Manterys, Warszawa 2006, s. 364
Z inicjatywy Społecznego Zespołu Wydania Książki o Polskich Dzieciach w Nowej Zelandii i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, pojawiła się w polskim obiegu czytelniczym, wydana przez Oficynę Wydawniczą RYTM, książka (opublikowana w 2004 roku w Nowej Zelandii w języku angielskim) o 732 polskich dzieciach, będących w większości sierotami, i 102 opiekunach, ewakuowanych z Rosji Sowieckiej do Iranu, a następnie przybyłych do Pahiatua w Nowej Zelandii na zaproszenie jej premiera w latach 1940–1949 – Petera Frasera. Publikacja ta zajmuje szczególną pozycję wśród opracowań poświęconych zagadnieniu polskich dzieci na uchodźstwie podczas drugiej wojny światowej, ponieważ, podobnie jak i obszerna pozycja wydawnicza Polacy w Indiach 1942–1948 w świetle wspomnień i dokumentów (zespoł redakcyjny: Leszek Bełdowski, Joanna Chmielowska, Teresa Glazer, Wiesław Kleszko, Danuta Pniewska, Jan K. Siedlecki, wydanie drugie, Warszawa 2002), została napisana przez same byłe dzieci, a także ich córki, synów, wnuki i nowozelandzkich przyjaciół. Wraz z trzema innymi publikacjami (Marian Kaluski, Polacy w Nowej Zelandii, Toruń 2006; Dariusz Zdziech, Pahiatua „Mała Polska” małych Polaków, Kraków 2007; Mirosława Jaworowska, Bronisław Gołębiowski, Nowozelandzkie rozmowy, Toruń 2007) stanowi ona ważne źródło informacji o życiu naszych rodaków w Nowej Zelandii.
Recenzowana książka składa się z sześciu różnej wielkości części. Pierwsza z nich ma charakter wprowadzający do tematu. Otwiera ją przedmowa o charakterze źródłowym. Napisał ją sekretarz i przewodniczący elektoratu premiera Petera Frasera, prezes Związku Byłych Parlamentariuszy Nowej Zelandii – Gerald O’Brien. W zamieszczonym tekście polityk ten stwierdził, że w wyniku przybycia małych wygnanców do Nowej Zelandii polski charakter połączył się z naszą kulturą. Ze spokojem i pokorą ofiarowały nowemu krajowi swój chropowaty dziecięcy charakter, z polską „żywoną iskrę niebiańskiego ognia” przejęły nasze normy życia i we wspaniały sposób przyczyniły się do rozwoju naszego kraju. W części tej znajdują się między innymi fragmenty wypowiedzi przedstawicieli wszystkich partii politycznych Izby Reprezentantów wygłoszone z okazji sześćdziesiątej rocznicy przyjazdu dzieci polskich do Nowej Zelandii. Zamieszczony został także list marszałka sejmu Rzeczypospolitej Polskiej – Włodzimierza Cimoszewicza przesłany na tę okoliczność do przewodniczącego nowozelandzkiego parlamentu Jonathana Hunta oraz informacja o uczczeniu tego wydarzenia przez wysokie izby obydwu krajów (w Nowej Zelandii odbyło się to na wniosek ministra spraw zagranicznych, którym wówczas był Phil Goff). Opublikowane zostały również dwa listy premiera P. Frasera do
oficjalnych przedstawicieli rządu polskiego na uchodźstwie rezydujących w Wellington (konsul RP – hr. K. A. Wodzicki) i Pahiatua (Szczęsny Zaleski) z 28 grudnia 1943 roku i 17 sierpnia 1948 roku w sprawie przyjęcia i dalszych losów dzieci. Część pierwsza wprowadza czytelnika w uwarunkowania pobytu małych uchodźców w tym gościnnym kraju, położonym na przeciwnych końcach kuli ziemskiej.
Część druga recenzowanej pozycji wydawniczej, najobszerniejsza, zawiera wspomnienia polskich dzieci z perspektywy sześćdziesięciu lat. Wstęp do tego fragmentu publikacji napisał redaktor tomu – Stanisław Manterys. Pierwsze trzy wspomnienia dotyczą zamieszkiwania w przedwojennej Rzeczypospolitej, deportacji w głąb Związku Sowieckiego, pobytu na tych obszarach i wyjazdu do Iranu, a następnie do Nowej Zelandii. Relacje autorek mają charakter wyrazisty i przejmujący. Następnego kilkudziesięciu wspomnień przedstawia głównie kolejne losy młodych wygnanców po opuszczeniu Obozu Polskich Dzieci w Pahiatua, okres nauki w nowozelandzkich szkołach, a następnie dorosłe życie. Z relacji przebijają opisy trudnego okresu adaptacji w nowym, początkowo nieznajonym środowisku, przy raczej słabej znajomości języka angielskiego. Szczególnie widoczne było to podczas podejmowania nauki w różnych szkołach. Dzieci polskie bowiem, w czasie pobytu w Pahiatua, nauczać były szkołach pracujących według polskiego programu przedwojennego, z myślą o powrocie do wolnej ojczyzny. Dopiero sytuacja społeczno-polityczna, która zaistniała w Polsce po zakończeniu wojny, spowodowała, że wywodzący się w zdecydowanej większości z kresów wschodnich młodzi uchodźcy zdecydowali się, w obawie przed ewentualnymi szkadaniami, pozostać (z wyjątkiem kilku osób) za granicą i nie powracać do kraju. Zamieszczone wspomnienia w sposób obiektywny, ale z nutą nostalgia za minionym czasem, przedstawiają dorosłe życie byłych dzieci z obozu w Pahiatua. Przebija z nich tęsknota za utraconą ojczyzną i żal z powodu skradzionego dzieciństwa. Jak wynika ze wspomnień, większość osób osiadła na stałe w Nowej Zelandii. Niewiele wyjechało do pobliskiej Australii i do Wielkiej Brytanii oraz do innych państw. Prawie wszystkim – dzięki ciężkiej i wytrwałej pracy – na ogół dobrze ułożyło się dorosłe życie. Część osiągnęła znaczny sukces zawodowy i wyróżniającą pozycję społeczną. Niektórzy ukończyli studia uniwersyteckie, a jedna osoba uzyskała doktorat. Wiele pielęgnowało język i tradycje polskie, utrzymywało między sobą kontakty, założyło polonijne organizacje, starało się wychowywać swoje dzieci i wnuki zgodnie z polską tradycją. Niektórzy, gdy Polska odzyskała wolność, odwiedzili kraj swojego dzieciństwa.
Ta część książki budzi głęboką zadumę i refleksję nad życiem dzieci, którym bez żadnej przyczyny zgotowano ciężki los. Posiada też duży walor pedagogiczny, bowiem poprzez pokazanie, niełatwych nieraz, dróg życiowych uświadamia, że zwykła codzienność uczciwości i prawość postępowania popłaca oraz przynosi praktyczne rezultaty i daje satysfakcję w życiu.
Na szczególną uwagę zasługuje trzecia część publikacji, zawierająca 16 relacji dzieci i wnuków, mieszkańców Obozu Polskich Dzieci w Pahiatua, na temat ich związków z krajem pochodzenia przodków. Z wypowiedzi tych wyłania się, mimo częstej nieznajomości języka ojców i dziadków, sympatia i przywiązanie do kraju nad Wisłą, jego kultury oraz bogatej tradycji. Zauważalna jest duża znajomość potraw świątecznych, obyczajów (łamanie się opłatkiem, pisanki, barszcz wigilijny, bigos, pierogi z grzybami) i różnorodności smaków kuchni polskiej. Z opublikowanych relacji wynika, że spora część potomków wygnanców uczęszczała do polskich szkół sobotnich i na msze święte, gdzie spotykała się przed kościołem z innymi rodzinami polonusów. Wiele spośród tych osób należało do harcerstwa, a obecnie aktywnie uczestniczy w dość bogatym życiu organizacyjnym polonii.
nowozelandzkiej i australijskiej, ćwiczy w zespołach artystycznych, zwłaszcza tanecznych i chóralnych, oraz aktywnie angażuje się w pracę świetlicową w domach polskich.
Zupełnie niespotykanym charakterem posiada część czwarta recenzowanej książki. Zawiera ona bowiem 14 obszerniejszych i 9 skróconych wspomnień Nowozelandczyków o polskich dzieciach z obozu w Pahiatua. Ukaźuje przychylną postawę ludności rodzimej wobec przybyszów z „końca świata” i uczucia sympatii, którymi ich darzono. Szczególnie interesująca jest opowieść nauczyciela języka angielskiego w obozie Pahiatua – Alexandra Hendersona, wielkiego przyjaciela Polaków, który za swój serdeczny stosunek do Polaków i kultury polskiej otrzymał z rąk prezydenta Lecha Wałęsy w lipcu 1995 roku Oficerski Krzyż Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej. Na uwagę zasługują również relacje Mary McAllister – także nauczycielki języka angielskiego i Valerie Roy-Wojciechowskiej, Nowozelandki, żony konsula honorowego RP – które podają szereg informacji na temat życia obozu w Pahiatua i społeczności polskiej w tym kraju. Z wypowiedzi wszystkich Nowozelandczyków wynika, że młodzi Polacy odznaczały się dużą pracowitością, konsekwentnym dążeniem do jasno określonego celu. Potrafiły przewyższać napotykane przeszkody i trudności. Okazuje się, że koledzy, sąsiedzi, całe otoczenie bacznie obserwowało, zwłaszcza w pierwszej fazie pobytu na wyspach, zachowanie ludzi o innych nawykach, przyzwyczajeniach i wywodzących się z innego kręgu kulturowego. Należy też podkreślić, że wielu Nowozelandczyków, utrzymując bliskie kontakty z Polakami, przyswoiło sobie ich sposób zachowania i pewne wartości. Niektórzy podjęli próbę zagłębiania polskiej kultury, tradycji, historii i przybliżenia się do katolicyzmu.
W części piątej umieszczono szereg ważnych informacji i dokumentów związanych z różnymi aspektami pobytu dzieci i coraz większej liczby dorastającej młodzieży polskiej na nowozelandzkich wyspach. Przedstawiono istotny problem ich przyszłości. W Obozie Polskich Dzieci w Pahiatua przygotowywano wychowanków do powrotu po zakończonej wojnie do wolnej ojczyzny. Tymczasem w nowej sytuacji, po cofnięciu uznania rządowi polskiemu na uchodźstwie przez państwa zachodnie w 1945 roku i w zmienionych warunkach terytorialnych, wewnętrznych i międzynarodowych Polski, zaistniała potrzeba określenia na nowo dalszych perspektyw życiowych młodych uchodźców. Jak wynika ze źródeł archiwalnych, opublikowanych w części piątej książki, pojawiło się w tej sprawie kilka koncepcji. Między innymi proponowano na posiedzeniu rządu Nowej Zelandii, któremu przewodniczył zastępca premiera – Walter Nash w dniu 12 lutego 1946 roku, aby obóz polski został rozwiązany, a dzieci polskie „wchłonięte” w miejscowe społeczeństwo. Formami wspomagającymi realizację tej koncepcji miała być adopcja części dzieci przez zgłaszające się rodziny, wzmożona nauka języka angielskiego, skierowanie do gimnazjów i innych szkół, podjęcie przez dorastającą młodzież, a zwłaszcza osoby dorosłe (nauczycieli i opiekunów), pracy zarobkowej. Premier P. Fraser odrzucił te założenia. Opowiedział się za zachowaniem przez Polaków tożsamości narodowej. Pełną odpowiedzialność za utrzymanie polskich dzieci w Nowej Zelandii przejął rząd tego kraju.
W części piątej zawarte są również interesujące informacje na temat działalności instytucji opiekuńczo-wychowawczych, które zajmowały się polskimi dziećmi i młodzieżą. Należały do nich przede wszystkim: Katolicka Bursa dla Młodzieży Polskiej w Wellington, Polska Bursa Żeńska Lyall Bay w Wellington, Bursa Polskich Chłopców w Hawera. W pracy opiekuńczej i wychowawczej, stwarzaniu namiastki ciepła domowego, którego wychowankom tak bardzo brakowało, dużą rolę odegrały siostry urszulanki, a zwłaszcza siostra Monika (Maria) Alexandrowicz.
Część szóstą książki stanowią załączniki przedstawiające informacje źródłowe i statystyczne oraz spis polskich uchodźców ewakuowanych ze Związku Sowieckiego i przyjętych przez Nowa Zelandię w 1944 roku. Na szczególną uwagę zasługuje opracowanie dokonane na zlecenie Królewskiego Towarzystwa Nauk Ścisłych w Nowej Zelandii, Służby Uchodźcom i Imigrantom oraz Uniwersytetu Victoria w Wellington, oparte na rezultatach badań przeprowadzonych za pomocą kwestionariusza ankiety wśród 86 wychowanków obozu w Pahiātua i ich dzieci. Interesujące informacje dotyczące wszystkich osób polskiego pochodzenia zawierają dane uzyskane z oficjalnych źródeł statystycznych Nowej Zelandii. Najbardziej jednak cennym załącznikiem jest imienny, alfabetyczny spis dzieci i opiekunów zamieszkujących w obozie w Pahiātua. Pozwala on ocalić od zapomnienia osoby, które doznały ogromu krzywd i cierpień za to tylko, że były Polakami.
Na uznanie zasługuje staranne wydanie i szata graficzna książki, a zwłaszcza jej bogata ikonografia. Wszystkie fotografie zostały opisane. Proza publikacji dobra, chociaż nie ustrzeżono się, zwłaszcza w częściach drugiej i trzeciej, pewnych niezręczności językowych. Fakt ten w żadnym wypadku nie umniejsza wartości książki i nie może dziwić, ponieważ zdecydowana większość autorów wspomnień przebywa poza Polską od kilkudziesięciu lat, a niektórzy nie mieli z nią w ogóle kontaktu. Należy żywić przekonanie, że w kolejnym wydaniu tej wspaniałej publikacji owe niedociągnięcia zostaną usunięte. Szkoda również, że przynajmniej przytoczone w części piątej źródła archiwalne nie zostały opatrzone przypisami, co pozwoliłoby w przyszłości badaczom tej problematyki łatwiej do nich dotrzeć.
Na zakończenie warto przedstawić opinię na temat recenzowanej pozycji, którą sformułował cytowany już Gerald O’Brien: *Własnymi słowami dzieci-tulacze przedstawiają w tej książce obraz swego życia po wygnaniu z rodinnego kraju, oderwaniu od swoich korzeni, po deportacji do przymusowych prac w ZSRR, po ich ostatecznej ucieczce i przybyciu do Nowej Zelandii. Książka przedstawia natężone tempo doświadczeń życiowych tych dzieci oraz poczucie radości z powstałych trwałych więziów grupy, która przeżyła wspólne losy w młodości. Jednak głównym celem tej książki jest skupienie uwagi czytelnika na zrozumieniu życia tych dzieci i ich włączeniu się w społeczeństwo nowozelandzkie* [...]
Wskazane byłoby, aby ta cenna publikacja znalazła się w każdej większej bibliotece i była dostępna szerszemu ogółowi czytelników, zwłaszcza młodzieży, jako świadectwo losów najmłodszego pokolenia Polaków podczas drugiej wojny światowej, a zarazem jako przykład wychowania i kształtowania patriotycznych postaw naszych rodaków poza granicami kraju.
WITOLD CHMIELEWSKI
Piotrków Trybunalski
EWA POGORZAŁA: MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE W POLITYCE OŚWIATOWEJ PAŃSTWA POLSKIEGO W LATACH 1944–1966, ZAMOŚĆ 2009, s. 447
Praca dr E. Pogorzały obejmuje całokształt zagadnień szkolnictwa dla mniejszości narodowych w Polsce Ludowej. Autorka – w przeciwieństwie do innych badaczy zajmujących się szkolnictwem wybranych mniejszości – obejmuje swymi badaniami politykę oświatową partii i rządu dotyczącą wszystkich grup mniejszościowych (Litwini, Białorusini, Niemcy, Słowacy, Rosjanie, Ukraińcy i Żydzi a także emigranci greccy i macedońscy przebywający czasowo w naszym kraju). To szerokie ujęcie nie powoduje jednak spłycenia obszaru badań, przeciwnie jest pogłębianą analizą i syntezą problematyki badawczej, co dodatnio wyróżnia omawiane dzieło i wysuwa je na czoło dotychczasowych prac poświęconych tym zagadnieniom.
Autorka wyzyskała bogate zbiory Archiwum Akt Nowych (archiwa ministerstw i urzędów centralnych, spuścizny S. Skrzeszewskiego i S. Zachariasza). Ponadto sięgnęła do Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, do archiwów stowarzyszeń mniejszościowych oraz do Archiwum Państwowego w Lublinie. Przestudiowała dokładnie dzienniki ustaw i dzienniki urzędowe resortu oświaty, różne wydawnictwa źródłowe i prace statystyczne, niepublikowane prace doktorskie i dyplomowe, wspomnienia, podstawową prasę oraz bardzo liczne monografie, opracowania i artykuły. Baza źródłowa pracy jest dobrze dobrana i niezmiernie bogata. Można by wprawdzie sięgnąć jeszcze do archiwów kuratoryjnych w Białymstoku, Koszalinie, Olsztynie i Wrocławiu, ale nie wydaje się, aby to wpłynęło w sposób znaczący na ustalenia Autorki. W aneksie przytoczono kilkanaście znaczących dokumentów urzędowych, partyjnych i innych oraz kilkadziesiąt tabel statystycznych ilustrujących przemiany liczbowe szkolnictwa dla mniejszości narodowych w latach Polski Ludowej.
Omawiana praca składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono ogólne zasady państwowej polityki oświatowej w stosunku do mniejszości narodowych, wskazując na ewolucję tej polityki w różnych okresach Polski Ludowej. Dalsze rozdziały charakteryzują poszczególne etapy stosunku władz partyjnych i rządowych do szkolnictwa mniejszościowego, przy czym Autorka celnie wyznacza cezury i trafnie charakteryzuje poczynania władz i przemiany szkolnictwa w kolejnych fazach jego przekształceń. I tak rozdział drugi nosi tytuł: *Od polityki akceptacji do polityki restrykcji (1944–1948)*, rozdział trzeci przedstawia *okres polityki unifikacji (1944–1956)*, rozdział czwarty – *okres polityki aktywizacji (1956–1960)* a rozdział piąty – *okres polityki marginalizacji (1961–1966)*. Takie określenie meandrów polityki władz wobec mniejszości
narodowych stanowi nowatorskie i oryginalne dokonanie Autorki, dokonanie – dodajmy – dobrze uzasadnione i przekonywająco w pracy udowodnione.
Jasna i przejrzysta struktura pracy, komunikatywny język (z odrobiną skłonności do nadużywania wyrazów obcych) i umiejętność zainteresowania czytelnika czynią lekturę tej księgi przyjemną i pociągającą, a szeroka wiedza Autorki daje czytelnikowi możliwość lepszego poznania słabo na ogół znanego fragmentu naszej najnowszej historii.
Autorka zwraca uwagę na często występujące różnice w postrzeganiu potrzeb mniejszości narodowych przez władze (partyjne i oświatowe) i towarzystwa te mniejszości reprezentujące. Na pewno jedna i druga strona były często dość odległe od obiektywnie istniejących poglądów i potrzeb oświatowych zainteresowanej ludności. Może należało w tej sytuacji przeprowadzić badania (wywiady, rozmowy) wśród samej ludności (np. białoruskiej, ukraińskiej, litewskiej i słowackiej). Pozwoliłoby to na bardziej obiektywną ocenę (krytykę) polityki oświatowej władz państwowych wobec mniejszości. Może Autorka zechce przemyśleć tę propozycję na przyszłość?
STANISŁAW MAUERSBERG
Warszawa
PATRIOTYZM A WYCHOWANIE, RED. E. J. KRYŃSKA,
J. DĄBROWSKA, A. SZARKOWSKA, U. WRÓBLEWSKA,
BIAŁYSTOK 2009, s. 709
Wydawałoby się, iż patriotyzm jest pojęciem łatwym do zdefiniowania, przejrzystym i jednoznaczny. W powszechnej świadomości kojarzy się zazwyczaj z gotowością do obrony zagrożonej Ojczyzny, z uczestnictwem w obchodach kolejnych rocznic znaczących wydarzeń z dziejów narodu. Tego typu zachowania przekazywane są młodemu pokoleniu od najwcześniejszych lat – w rodzinie, szkole, środowisku lokalnym. Warto zastanowić się, jak rozumieli patriotyzm nasi przodkowie, jak rozumiany jest dzisiaj i czy w ogóle jest potrzebny jednoczącej się Europy, w obliczu globalizacji, integracji, w warunkach istniejących, niestety jeszcze, konfliktów narodowościowych?
Prawie każda znacząca w dziejach Polski postać formułowała swoją definicję tego pojęcia. Odwołując się do najwybitniejszego polskiego pedagoga i praktyka I połowy XVIII w. Stanisława Konarskiego, można definicję patriotyzmu zamknąć w zdaniu trzeba albo radzić nad sprawami ojczyzny albo jej bronić; obydwie te powinności bardzo piękne, zaszczytne, chlubne i zbawienne. W początkach XIX w. wybitny Polak, ks. Stanisław Staszic gorąco propagował wychowanie obywatelskie w duchu posłuszeństwa prawom krajowym, pracowitości i przedsiębiorczości, co wskazywało na konieczność stosownego wychowania młodego pokolenia nie tyle do walki zbrojnej, ale do codziennej, żmudnej pracy na rzecz narodu. W czasach zaborów nurt patriotyczny reprezentowali między innymi Karol Libelt, Stanisław Prus-Szczepanowski i inni.
Powodem do rozpatrywania tych kwestii stał się jubileusz 30. rocznicy powstania Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Białymstoku. W związku z nim odbyło się spotkanie historyków oświaty, pedagogów, socjologów, w wyniku którego powstała książka. Zawiera ona teksty badaczy uczelni: białostockiej (najliczniejsza grupa, reprezentowana między innymi przez: prof. Elwirę Kryńską, prof. Ewę Citko, prof. Elżbietę Czykwin, prof. Rafała Piwowarskiego, prof. Jerzego Nikitorowicza, dr Joannę Dąbrowską, dr Artura Konopackiego, dr Annę Józefowicz, dr Urszulę Wróblewska); opolskiej (dr Marek Białokur, dr Barbara Kubis), wrocławskiej (dr Karol Sanojca, mgr Grzegorz Malczewski), koszalińskiej (dr Ryszard Skrzypniak), warszawskiej (prof. Janusz Gajda, prof. Tadeusz Pilch, prof. Karol Poznański, mgr Iwona Czarnecka), krakowskiej (prof. Andrzej de Tchorzewski, dr Maria Stinia, mgr Tomasz Mames), lubelskiej (prof. Krystyna Wróbel Lipowa, prof. Mariya Chepil UMCS, prof. Grażyna Korolewicz, prof. Edward Walewander, prof. Mariusz Zemlo KUL), olsztyńskiej (dr Teresa Jaroszuk, dr Danuta Raczyńska, dr Aldona Zakrzewska), śląskiej (dr Barbara Majkut-Czarnota), bydgoskiej (mgr Kamila Juchcińska-Gilka), śląskiej (dr Elżbietą Gorloff), siedleckiej (dr Andrzej Cwer).
Opublikowane artykuły wyszły spod piór zarówno ludzi świeckich, jak i duchownych (ks. dr Andrzej Proniewski – Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne w Białymstoku, ks. prof. Andrzej Kryński – Akademia Polonijna w Częstochowie, ks. dr Czesław Galek – Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu).
Wszystkie teksty poświęcone są zjawisku wychowania patriotycznego, widzianego z różnych perspektyw, w różnych epokach historii Polski, opisanego w wielu płaszczyznach.
Praca składa się z sześciu części, a otwiera ją przedmowa, zmarłego tragicznie w kwietniu tego roku, prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie – Ryszarda Kaczorowskiego. Jej uzupełnieniem jest krótka introdukcja księdza arcybiskupa Edwarda Ozorowskiego, metropolity białostockiego, który w przedmowie stwierdził, iż patriotyzm jest życiem nie ideologią¹.
Wstępem poprzedziła publikację prof. Elwira Jolanta Kryńska, spiritus movens całego przedsięwzięcia, również autorka rozważań zamieszczonych w pierwszym rozdziale książki, zmuszających czytelnika do odpowiedzi, czy współcześnie patriotyzm jest skansenem, czy zaściankiem? Ten dylemat każdy czytelnik musi sam rozstrzygnąć.
Próbie zdefiniowania patriotyzmu poświęcili swoje rozważania także profesorowie: Jerzy Nikitorowicz, Andrzej Michał de Tchorzewski, Janusz Gajda oraz Michał Balicki.
W drugiej części publikacji ukazano tradycje wychowania patriotycznego, począwszy od czasów Rzeczypospolitej szlacheckiej (tekst prof. Krystyny Wróbel-Lipowej), poprzez czasy zaborów (teksty prof. Karola Poznańskiego, dr. Andrzeja Cwera, dr Joanny Dąbrowskiej, ks. dr. Czesława Galka, dr Marii Stini, dr Agnieszki Szarkowskiej, dr Barbary Kubis, dr. Jana Snopko, mgr. Grzegorza Malczewskiego, dr hab. Hanny Markiewiczowej) po okres międzywojenny (teksty: dr. Marka Białokura, dr Aldony Zakrzewskiej, dr Teresy Jaroszuk, mgr Iwony Czarneckiej, dr. Karola Sanojcy, mgr Kamili Juchcińskiej-Gilki, dr Anny Józefowicz, dr Urszuli Wróblewskiej). Ostatnie dwa artykuły, autorstwa ks. prof. Andrzeja Kryńskiego oraz dr Agaty Samsel, ujmują patriotyzm i pokój w kategoriach ogólniejszych, jako wartość w tradycji pedagogicznej i narodowej. W tej części pracy znalazła się również ciekawy tekst dr. Artura Konopackiego o dylemach ludności tatarskiej w Polsce po 1945r w kontekście jej pozostania w kraju lub emigracji. Do problematyki Tatarów polskich nawiązała również dr Urszula Wróblewska, ukazując patriotyzm tej mniejszości narodowej od wieków związanej z ziemiami polskimi.
Kolejne dwie części, trzecia i czwarta, poświęcone zostały współczesnemu wychowaniu patriotycznemu zarówno w sferze teoretycznej, jak i praktycznej. W rozdziale trzecim omówione zostały między innymi takie kwestie jak: rola domu rodzinnego w kształtowaniu postaw patriotycznych i jego różnorakie konsekwencje (prof. Izdebska), aktywność obywatelska jako przejaw współczesnego patriotyzmu (prof. Rafał Piwowarski), patriotyzm w dobie przemian ustrojowych (prof. Agata Cudowska), peerelowska interpretacja wychowania patriotycznego (dr Joanna Sadowska) oraz wolontariat jako forma współczesnego patriotyzmu (mgr Marta Wyszyńska) i problem postaw obywatelskich wobec globalnego rynku i strategii marketingowych (mgr Anna Korzińska).
¹ Patriotyzm a wychowanie, red. E. J. Kryńska, J. Dąbrowska, A. Szarkowska, U. Wróblewska, Białystok 2009, s. 15.
Natomiast w rozdziale czwartym znalazły się między innymi teksty dotyczące: patriotyzmu jako wyznacznika tożsamości człowieka; między innymi rozważania kwestii identyfikacji narodowej i etnicznej młodzieży (prof. E. Czykwin), wizerunek Polaka na Białorusi w ujęciu pokoleniowym (dr J. Halicki), działalność Jana Nowaka-Jeziorańskiego (dr E. Romanowska) czy patriotyczne kształcenie nauczycieli na Litwie po 1947 r. (dr D. Raczyńska).
Piąta część pracy otwierają artykuły trzech duchownych. Ksiądz prof. Adam Skreczek zajął się ukazaniem roli Kościoła w wychowaniu patriotycznym, ks. prof. Edward Walewander ukazał problem na gruncie praktyki w środowisku wiejskim diecezji lubelskiej w okresie II RP, a ks. dr Andrzej Proniewski zaprezentował patriotyzm w świadomości chrześcijanina. Z wymienionymi artykułami koresponduje tekst mgr T. Mamesa, w którym przedstawiono patriotyzm w nauczaniu Kościoła Mariawitów.
Dalsze teksty tej części mają charakter różnorodny i poświęcone zostały obliczom patriotyzmu w twórczości dla dzieci (dr B. Majkut-Czarnota), literackim wpływom na kształtowanie postaw patriotyzmu (dr hab. K. Krasoń), funkcji przyrody ojczystej w tym zakresie (dr E. Wolter), patriotyzmowi polskich kobiet (mgr E. Kępa), utrwalaniu tożsamości narodowej w twórczości Andrzeja Wajdy (dr E. Citko) i inne.
Ostatnia część pracy jest w zasadzie prezentacją praktycznego rozumienia pojęcia patriotyzmu i jego weryfikacją w świetle opinii nauczycieli szkół białostockich, młodzieży szkół gimnazjalnych, licealistów, studentów, nie tylko polskich, ale także ukraińskich i białoruskich. Umieszczono tu, obok tekstów autorów polskich (dr Wioletta Danilewicz, mgr Agnieszka Solbut, dr Barbara Dudel, prof. Mariusz Zemło), teksty kolegów z Białorusi (dr Zinaida Lewczuk, prof. Mariya Chepil, prof. Andrei Harbatski). Publikację zamyka prof. Elwira Kryńska stwierdzeniem: *Patriotyzm codzienny – niezależnie od wieku – to praca nad sobą i przekraczanie własnych słabości na drodze międzyludzkiej solidarności*, a tym samym *wkraczanie w aura humanis*. Wydaje się, iż ta obszerna publikacja, przedstawiająca różne modele postaw patriotycznych, różne drogi dochodzenia do świadomości narodowej, zawierająca w sobie najważniejsze pytania związane z poczuciem tożsamości jednostki w globalnym świecie, jest niebywałe aktualna nie tylko w kontekście wychowania młodego pokolenia, ale także w wizji społeczeństwa solidarnego we współczesnym świecie, niezapominającego wszakże o tradycjach narodowych, wnoszących nowe wartości do ogólnoludzkiej kultury. Ponieważ tekst ten napisany został kilka dni po tragicznej katastrofie samolotu polskiej delegacji pod Smoleńskiem, wypada zacytować fragment wiersza Józefa Krzyżanowskiego poświęconego prezydentowi Ryszardowi Kaczorowskiemu, a umieszczonego w publikacji;
Matejko się przesunął, aż do końca sali
Prezydentszedł Galerią, wszyscy z miejsc powstali
A potem grzmot oklasków – radość znakomita,
Bo razem w majestacie szla Rzeczpospolita
Najjaśniejsza i Święta i wiernie kochana...
HANNA MARKIEWICZOWA
Warszawa
Czasopismo *Przegląd Historyczno-Oświatowy* jest kwartalnikiem wydawanym w 2 edycjach (po 2 numery w każdej).
Aby zamówić prenumeratę roczną, należy wpłacić kwotę **40,00 zł** na konto Wydawnictwa: **PKO BP S.A. I O/Kielce Nr 87 1020 2629 0000 9502 0144 9172** [podając dokładne dane (imię, nazwisko, adres) odbiorcy w rubryce: nazwa zleceniodawcy oraz tytuł i rocznik czasopisma w rubryce: tytułem] lub zgłosić do działu handlowego (tel. 041 366 07 01, 041 346 21 81, tel./faks 041 346 21 80, e-mail: firstname.lastname@example.org) prośbę o wystawienie faktury do zapłaty na zamawianą publikację. Po otrzymaniu wpłaty wydawnictwo prześle fakturę VAT, a poszczególne numery czasopisma sukcesywnie po ich ukazaniu się (edycja I, tj. numery 1–2, ukazuje się w czerwcu, edycja II, tj. numery 3–4, ukazuje się w grudniu każdego roku).
Istnieje również możliwość zakupu czasopism za zaliczeniem pocztowym. Koszty przesyłki (do 0,5 kg – 10 zł, do 1 kg – 12 zł, powyżej 1 kg – 14 zł) ponosi odbiorca.
**Koszty przesyłki zamówień w formie przedpłaty pokrywa Wydawnictwo.**
Zapraszamy do prenumeraty!
Dysponujemy jeszcze numerami 1–2 i 3–4 z rocznika 2009 w cenie 12,00 zł.
Sposoby zamawiania prenumeraty kwartalnika „Przegląd Historyczno-Oświatowy” przez „RUCH” S.A.
**Prenumerata krajowa:**
Przez „RUCH” S.A. – wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH” S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5. dnia każdego miesiąca poprzedzającego okres rozpoczęcia prenumeraty.
infolinia **0-804-200-600**
www.ruch.com.pl
**Prenumerata opłacona w zlotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę:**
Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH” S.A. Oddział Krajowej Dystrybucji Prasy, 01–248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33,
tel. **+48 (0)22 53-28-823** – prenumerata płatna w walucie obcej,
tel. **0-22 53-28-816, 53-28-819** – prenumerata płatna w PLN;
nr faksu **0-22 53-28-734**.
Prenumerata opłacona w PLN:
• przelewem na konto w banku: PEKAO S.A. IV O/Warszawa,
**68 1240 1053 1111 0000 0443 0494**
• lub w kasie Oddziału.
Dokonując wpłaty za prenumeratę w banku czy też w urzędzie pocztowym, należy podać:
• nazwę naszej firmy,
• nazwę banku,
• numer konta,
• czytelny, pełny adres odbiorcy za granicą,
• zamawiany tytuł,
• okres prenumeraty,
• rodzaj wysyłki (poczta priorytetową czy ekonomiczną).
Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto.
**Prenumerata opłacona w dewizach przez odbiorcę z zagranicy:**
• przelew na nasze konto w banku
SWIFT banku: PKOPLPLWXXX
w USD – PEKAO S.A. IV O/W-wa IBAN PL54124010531787000004430508
w EUR – PEKAO S.A. IV O/W-wa IBAN PL46124010531978000004430511
Po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu na nr faksu **+48 (0)22 532-87-31**.
• czek wystawiony na firmę „RUCH SA OKDP” i przesłany, razem z zamówieniem, listem poleconym na nasz wyżej podany adres
• karty kredytowe VISA i MASTERCARD – płatność przez [http://www.ruch.nor.pl](http://www.ruch.nor.pl) | cab474e7-1041-4599-acc1-786811e67dfe | finepdfs | 3.439453 | CC-MAIN-2024-33 | https://pho.znp.edu.pl/files/2015/12/P-H-O_1-2-2010.pdf | 2024-08-08T19:24:21+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722640740684.46/warc/CC-MAIN-20240808190926-20240808220926-00137.warc.gz | 362,096,423 | 0.999184 | 0.999815 | 0.999815 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
144,
791,
3034,
3570,
5406,
9043,
12473,
15803,
19496,
23608,
27171,
30685,
34378,
38406,
42903,
47068,
50955,
55524,
60215,
65944,
69955,
73898,
77713,
82275,
85898,
89594,
93136,
96702,
100390,
104896,
109422,
113351,
117589,
121952,
125769,
12... | 1 | 0 |
REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA IM. ORŁA BIAŁEGO W ZESPOLE SZKOLNO – PRZEDSZKOLNYM W MIĘKINI
Podstawa prawna
Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 60), Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2018 r. poz. 996), Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 marca 2017 r. w sprawie przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego do publicznych przedszkoli, szkół i placówek (Dz. U. z 2017 r., poz. 610), Statut Publicznego Przedszkola im. Orła Białego w Zespole Szkolno – Przedszkolnym w Miękini.
Zasady ogólne
1. Przedszkole prowadzi postępowanie rekrutacyjne dzieci w oparciu o zasadę powszechnej dostępności oraz zasady i kryteria zawarte w niniejszym regulaminie.
2. Postępowanie rekrutacyjne dzieci do przedszkola ogłasza dyrektor przedszkola w formie: pisemnego ogłoszenia na tablicy ogłoszeń w placówce oraz na stronie internetowej przedszkola.
I. Tok postępowania rekrutacyjnego
1. Przebieg rekrutacji dzieci do przedszkoli obejmuje:
1.1 określenie liczby miejsc organizowanych w przedszkolu;
1.2 ogłoszenie o rekrutacji dzieci do przedszkoli;
1.3 przyjmowanie „Kart zgłoszeń do przedszkoli" oraz oświadczeń rodziców dotyczących kontynuowania nauki w przedszkolu;
1.4 powołanie Komisji Rekrutacyjnej;
1.5 posiedzenie Komisji Rekrutacyjnej;
1.6 ogłoszenie wyników rekrutacji dzieci do przedszkola.
2. Postępowanie komisji rekrutacyjnej jest jawne.
II. Zasady postępowania rekrutacyjnego
1. Do przedszkola prowadzonego przez Gminę Miękinia przyjmowane są dzieci w wieku od 3 do 6 lat zamieszkałe i zameldowane na terenie gminy Miękinia , z zastrzeżeniem punktu 2. W wyjątkowych przypadkach przyjmowane są dzieci powyżej 2,5 roku życia.
2. W przypadku dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, wychowaniem przedszkolnym może być objęte dziecko w wieku powyżej 6 lat, nie dłużej jednak niż do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym , w którym dziecko kończy 10 lat. Obowiązek szkolny tych dzieci może być odroczony do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym , w którym dziecko kończy 10 lat.
3. Dziecko w wieku 6 lat jest obowiązane odbyć roczne przygotowanie przedszkolne.
4. Liczba oddziałów określona w wytycznych Organu prowadzącego do arkuszy organizacyjnych jest liczbą maksymalną, a w przypadku zgłoszenia do przedszkola mniejszej liczby dzieci ulega odpowiedniemu zmniejszeniu.
5. Kolejność zgłoszeń nie ma wpływu na przyjęcie dziecka do przedszkola.
6. Każde Przedszkole Publiczne na terenie Gminy Miękinia pozostawia 5% wolnych miejsc ogólnej liczby miejsc określonej w arkuszu organizacyjnym. Miejsca te pozostawia się dla dzieci znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej lub zmieniających miejsce zamieszkania.
7. Dopuszcza się możliwość przyjmowania dzieci do przedszkola w ciągu całego roku szkolnego jeżeli placówka dysponuje wolnymi miejscami.
8. O przyjęciu dziecka do przedszkola w trakcie roku szkolnego decyduje dyrektor Zespołu Szkolno – Przedszkolnego w Miękini, a gdy przyjęcie dziecka wymaga przeprowadzenia zmian organizacyjnych pracy placówki powodujących dodatkowe skutki finansowe, dyrektor Zespołu może przyjąć dziecko po uzyskaniu zgody organu prowadzącego.
9. W uzasadnionych sytuacjach dzieci spoza gminy Miękinia mogą być przyjęte tyko po uzgodnieniu z organem prowadzącym. W przypadku przyjmowania dzieci spoza gminy, kierować się należy:
a) sytuacją rodzinną dziecka
b) miejscem pracy rodziców
c) miejscem zamieszkania w pobliżu przedszkola.
10. Posiedzenie rekrutacyjne dzieci do przedszkoli na terenie Gminy Miękinia odbywa się raz w roku.
10.1 Rodzice, których dzieci będą kontynuować pobyt w przedszkolu, zobowiązani są złożyć oświadczenie o chęci kontynuowania pobytu w przedszkolu (oświadczenie należy składać co roku).
10.2 Rodzice dzieci nie uczęszczających do przedszkola, składają „ Kartę zgłoszenia dziecka do przedszkola"- w terminie od 01 lutego do 15 kwietnia w każdym roku kalendarzowym.
10.3 O przyjęciu dziecka do przedszkola decyduje Komisja Rekrutacyjna w oparciu o liczbę miejsc organizacyjnych. Komisja, uwzględniając zasady określone w niniejszym Regulaminie oraz w Statucie Przedszkola, przyjmuje dzieci - w miarę istniejących miejsc.
10.4 W celu zapewnienia dziecku odpowiedniej opieki, odżywiania oraz metod opiekuńczo-wychowawczych rodzic dziecka przekazuje dyrektorowi przedszkola, uznane przez niego za istotne dane o stanie zdrowia, stosowanej diecie i rozwoju psychofizycznym dziecka.
10.5 W przypadku dziecka chorego i posiadającego odpowiednią dietę placówka nie zapewnia specjalistycznego żywienia. W takiej sytuacji rodzice są zobowiązani do przedstawienia stosownego zaświadczenia lekarskiego i odpowiedzialni za przygotowanie posiłków swojemu dziecku oraz dostarczenie ich do przedszkola.
11. Kryteria rekrutacji wraz z punktami:
1) Dziecko odbywające roczne obowiązkowe przygotowanie przedszkolne- 1 punkt
2)
Dziecko posiadające orzeczenie o niepełnosprawności- 1 punkt
3) Dziecko rodziców niepełnosprawnych- 1 punkt
4) Dziecko, w którego rodzinie wychowuje się niepełnosprawne rodzeństwo- 1 punkt
5) Dziecko rodziców samotnie wychowujących- 1 punkt
6) Dziecko obojga rodziców pracujących- 5 punktów
7) Dziecko, którego rodzice rozliczają podatek dochodowy od osób fizycznych w Urzędzie Skarbowym w Środzie Śląskiej- 5 punktów
8) Dziecko zameldowane i zamieszkałe na terenie gminy Miękinia- 1 punkt
9) Dziecko którego rodzeństwo uczęszcza do tutejszego przedszkola lub szkoły- 2 punkt
10) Dziecko rodziny wielodzietnej (+3)- 1 punkt
11) Dziecko z rodziny zastępczej- 1 punkt
12) Dziecko potrzebujące wydłużonej opieki przedszkolnej (powyżej 5 godzin)- 1 punkt
12. Kolejność zgłoszeń nie ma wpływu na przyjęcie dziecka do przedszkola.
13. W sprawach spornych komisja ma prawo ustalić dodatkowe kryteria.
III. Skład komisji rekrutacyjnych
1. W skład Komisji Rekrutacyjnej wchodzą:
1.1 Przedstawiciel Rady Pedagogicznej przedszkola.
1.2 Przedstawiciel organu prowadzącego.
1.3 Przedstawiciel rodziców desygnowany przez Radę Rodziców przedszkola.
2. Przewodniczącym Komisji jest wicedyrektor do spraw przedszkola.
3. O terminach posiedzenia Przewodniczący Komisji Rekrutacyjnej zawiadamia, przedstawicieli: rady rodziców i organu prowadzącego z co najmniej 5 - dniowym wyprzedzeniem.
IV. Zasady ogłaszania rekrutacji
1. Podstawową rekrutację ogłasza Dyrektor Zespołu Szkolno – Przedszkolnego w Miękini w formie:
1.1 pisemnych ogłoszeń w przedszkolu i szkołach podstawowych;
1.2 pisemnych ogłoszeń na tablicach informacyjnych Urzędu Gminy;
1.3 komunikatu na stronie internetowej Urzędu Gminy.
V. Dokumenty dotyczące rekrutacji
1. Dokumenty składane przez rodziców do przedszkola to:
1.1 „ Karta zgłoszenia dziecka do przedszkola" lub oświadczenie o kontynuacji pobytu dziecka w przedszkolu.
W przypadku gdy rodzic składa ,, Kartę zgłoszenia dziecka do przedszkola" dołącza do niej:
- kserokopia odpisu aktu urodzenia dziecka,
- inne dokumenty dołączane w miarę potrzeb, np.
- orzeczenie o niepełnosprawności dziecka, rodzeństwa lub rodziców,
- oświadczenie o samotnym wychowywaniu dziecka,
- prawomocny wyrok sądu rodzinnego orzekający rozwód lub separację lub akt zgonu,
- potwierdzające przebywanie dziecka w rodzinie zastępczej,
- oświadczenie o wielodzietności rodziny (w karcie zapisu),
- zaświadczenie z zakładów pracy rodziców o zatrudnieniu, z imienną pieczątką osoby
wystawiającej zaświadczenie o zatrudnieniu lub oświadczenie i wydruk Centralnej Ewidencji i Informacji o działalności gospodarczej,
- oświadczenie o rozliczeniu podatku dochodowego od osób fizycznych w Urzędzie Skarbowym w Środzie Śląskiej.
Dokumenty stanowiące podstawę pracy Komisji rekrutacyjnej to:
1.2 Imienne wykazy zgłoszonych dzieci.
1.3 „Karty zgłoszeń dzieci do przedszkola" oraz inne dokumenty złożone przez rodziców.
1.4 Wytyczne do projektu organizacyjnego przedszkola.
2. Komisja rekrutacyjna sporządza protokół ze swojego posiedzenia, do którego załącza:
2.1 listy dzieci zamieszkałych i zameldowanych na terenie Gminy Miękinia przyjętych do przedszkola;
2.2 listy dzieci nieprzyjętych.
VI. Zadania Dyrektora Zespołu szkolno – Przedszkolnego w Miękini prowadzonego przez Gminę Miękinia:
1. Wykonanie czynności przygotowawczych do pracy Komisji rekrutacyjnej:
1.1 Wywieszenie ogłoszenia o terminach rekrutacji i niniejszego Regulaminu.
1.2 Wydawanie i przyjmowanie „Kart zgłoszeń dziecka do przedszkola", oświadczeń oraz innych dokumentów dostarczanych przez rodziców w sekretariacie Zespołu Szkolno – Przedszkolnego w Miękini.
1.3 Sprawdzanie wszystkich dokumentów pod względem formalnym i rzeczowym.
1.4 Sporządzenie na posiedzeniu Komisji wykazu zgłoszonych dzieci zawierającego następujące informacje:
- nazwiska i imiona dzieci w porządku alfabetycznym;
- informacje o pełnym (z wyżywieniem ) lub niepełnym czasie pobytu dziecka w przedszkolu.
2. Uczestniczenie w pracach Komisji Rekrutacyjnej.
VII.Ochrona danych osobowych i wrażliwych zgromadzonych dla postępowania rekrutacyjnego
1. Administratorem danych zgromadzonych dla potrzeb postępowania rekrutacyjnego jest Przedszkole Publiczne w Miękini.
2. Podstawą przetwarzania danych jest pisemna zgoda wyrażona przez rodzica.
3. Wnioski są opatrzone klauzulą o wyrażeniu zgody na udostępnianie i przetwarzanie danych osobowych dla potrzeb postępowania rekrutacyjnego.
4. Pracownik Przedszkola upoważniony przez dyrektora do gromadzenia wniosków i ich procedowania ma stosowne upoważnienie, załączone do teczki akt osobowych.
3. Dane osobowe dzieci zgromadzone w celach postępowania rekrutacyjnego oraz dokumentacja postępowania, są przechowywane nie dłużej niż do końca okresu uczęszczania dziecka do przedszkola.
4. Dokumenty kandydatów nieprzyjętych zgromadzone w celach postępowania rekrutacyjnego przechowuje się w przedszkolu przez okres roku pod warunkiem że nie toczy się postępowanie w sądzie administracyjnym w związku ze skargą.
5. W przypadku toczącego się postępowania w sądzie administracyjnym dokumentacja danego kandydata jest przechowywana do zakończenia sprawy prawomocnym wyrokiem.
VIII. Przepisy końcowe
1. Liczbę dzieci w oddziałach określają obowiązujące przepisy prawa oświatowego.
2. Przez rodziców rozumie się również prawnych opiekunów i rodziców zastępczych.
3. Terminarz rekrutacji ogłasza Dyrektor Zespołu Szkolno – Przedszkolnego w Miękini w trybie zalecenia organizacyjnego.
4. W trakcie roku szkolnego dzieci przyjmowane są do przedszkola decyzją dyrektora Zespołu szkolno – Przedszkolnego w Miękini z uwzględnieniem postanowień zawartych w rozdziale II, punkty 1-11.
5.
Traci moc regulamin rekrutacji do przedszkola z dnia 02 stycznia 2018r.
Regulamin wchodzi w życie z dniem 01.02.2019 roku. | <urn:uuid:42bb3dd1-d1fe-4e25-9497-44bb67085552> | finepdfs | 1.385742 | CC-MAIN-2019-47 | http://przedszkole.miekinia.pl/images/stories/dokumenty/REGULAMIN_REKRUTACJI.pdf | 2019-11-19T12:32:12 | crawl-data/CC-MAIN-2019-47/segments/1573496670151.97/warc/CC-MAIN-20191119121339-20191119145339-00085.warc.gz | 126,095,071 | 0.999982 | 0.999988 | 0.999988 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1547,
3688,
5750,
7471,
9084,
10783
] | 4 | 1 |
Warunki taryfowe oferty specjalnej „Małopolski Bilet Zintegrowany"
(obowiązują od 4 grudnia 2023 r.)
1. Uprawnieni
1) Podróżnym na przejazdy według oferty wydaje się bilety:
a) czasowe 24 godzinne na Strefę I, II, III, IV oraz V (z wyłączeniem przejazdów od/do stacji Kraków Lotnisko),
b) czasowe 24 godzinne na Strefę I, II, III, IV oraz V (wraz z przejazdami od/do stacji Kraków Lotnisko),
c) czasowe 24 godzinne sieciowe (z wyłączeniem przejazdów od/do stacji Kraków Lotnisko),
d) czasowe 24 godzinne sieciowe (wraz z przejazdami od/do stacji Kraków Lotnisko),
e) weekendowe na Strefę I, II, III, IV oraz V (z wyłączeniem przejazdów od/do stacji Kraków Lotnisko),
f) weekendowe sieciowe (wraz z przejazdami od/do stacji Kraków Lotnisko),
g) czasowe 72 godzinne sieciowe (wraz z przejazdami od/do stacji Kraków Lotnisko),
h) czasowe 7-dniowe sieciowe (wraz z przejazdami od/do stacji Kraków Lotnisko),
i) miesięczne imienne strefowe na Strefę I, II, III oraz IV,
j) miesięczne imienne strefowe na Strefę I, II, III, IV oraz V,
k) miesięczne imienne sieciowe.
2) Bilety, o których mowa w pkt 1 lit. a-d wydawane są:
a) według taryfy normalnej,
b) z zastosowaniem ulg ustawowych: 33%, 37%, 49%, 51%, 78%, 93%, 95%, 100%,
c) z zastosowaniem ulgi handlowej: 30%.
3) Bilety, o których mowa w pkt 1 lit. e-h wydawane są wyłącznie według taryfy normalnej (w odniesieniu do tych biletów nie stosuje się ulg ani upustów).
4) Bilety, o których mowa w pkt 1 lit. i-k wydawane są:
a) według taryfy normalnej,
b) z zastosowaniem ulg ustawowych: 33%, 37%, 49%, 51%, 78%, 93%,
c) z zastosowaniem ulg handlowych: 30%, 50%.
5) Z oferty na podstawie biletu normalnego może skorzystać każda osoba.
6) Ulgowe bilety, o których mowa w pkt 1 może nabyć wyłącznie osoba uprawniona do ulg, o których mowa w pkt 2 lit. b-c oraz pkt 4 lit. b-c. Szczegółowy wykaz osób uprawnionych do nabycia biletu według oferty z ulgą stanowi Załącznik nr 1 do niniejszych warunków taryfowych.
7) Dokumenty uprawniające do przejazdów z zastosowaniem ulg ustawowych określa Taryfa przewozowa osób, rzeczy i zwierząt „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (dalej: „TP-KMŁ"), dostępna na stronie internetowej KMŁ 1 www.kolejemalopolskie.com.pl.
8) Wzory dokumentów uprawniających do ulgowych przejazdów zawarte są na stronie internetowej KMŁ www.kolejemalopolskie.com.pl.
2. Zakres i obszar ważności oferty
1) Oferta ma zastosowanie w przypadku przejazdów realizowanych na obszarze obejmującym następujące strefy biletowe:
a) Strefa I obejmuje:
– wszystkie stacje i przystanki kolejowe z nazwą Kraków, z wyłączeniem stacji Kraków Lotnisko (Kraków Airport), wskazane w Załączniku nr 2 do niniejszych warunków taryfowych,
– teren Gminy Miejskiej Kraków (w odniesieniu do przejazdów środkami transportu ZTP 2 oraz ALD 3 ),
b) Strefa II obejmuje:
1 KMŁ – „Koleje Małopolskie" sp. z o.o.
2 ZTP – Zarząd Transportu Publicznego w Krakowie. Przez określenie „środki transportu ZTP" rozumie się pojazdy Komunikacji Miejskiej w Krakowie oraz gmin sąsiadujących, które przystąpiły do porozumienia w celu wspólnej realizacji publicznego transportu zbiorowego, a także środki transportu publicznego uruchamiane przez podmioty, które na podstawie porozumień z Zarządem Transportu Publicznego w Krakowie świadczą usługi w zakresie przewozu osób. Lista „środków ZTP" jest udostępniona na stronie internetowej „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. www.kolejemalopolskie.com.pl. 3
ALD – Autobusowe Linie Dowozowe, uruchamiane przez „Koleje Małopolskie" sp. z o.o.
– stacje i przystanki kolejowe wskazane w Załączniku nr 2 do niniejszych warunków taryfowych,
– teren następujących gmin: Biskupice, Czernichów, Iwanowice, Kocmyrzów-Luborzyca, Liszki, Michałowice, Mogilany, Niepołomice, Skawina, Świątniki Górne, Wieliczka, Wielka Wieś, Zabierzów oraz Zielonki (w odniesieniu do przejazdów środkami transportu ZTP oraz ALD),
c) Strefa III obejmuje:
– stacje i przystanki kolejowe wskazane w Załączniku nr 2 do niniejszych warunków taryfowych,
– teren następujących gmin: Brzeźnica, Krzeszowice, Skała, Słomniki, Jerzmanowice-Przeginia (w odniesieniu do przejazdów środkami transportu ZTP oraz ALD),
d) Strefa IV obejmuje:
– stacje i przystanki kolejowe wskazane w Załączniku nr 2 do niniejszych warunków taryfowych,
– teren następujących gmin: Miechów, Gołcza, Trzyciąż, Sułoszowa, Olkusz, Bukowno, Trzebinia, Chrzanów, Spytkowice, Kalwaria Zebrzydowska, Proszowice, Nowe Brzesko, Drwinia, Rzezawa, Bochnia, Kłaj, Nowy Wiśnicz, Gdów, Łapanów, Wiśniowa, Raciechowice, Dobczyce, Siepraw oraz Myślenice (w odniesieniu do przejazdów środkami ALD),
e) Strefa V obejmuje:
– stacje i przystanki kolejowe wskazane w Załączniku nr 2 do niniejszych warunków taryfowych,
– teren następujących gmin: Kozłów, Charsznica, Chełmek, Libiąż, Zator, Przeciszów, Wadowice, Stryszów, Zembrzyce, Jodłownik, Tymbark, Dobra, Szczurowa, Borzęcin, Brzesko, Dębno, Gnojnik, Lipnica Murowana, Żegocina oraz Laskowa (w odniesieniu do przejazdów środkami ALD).
2) Szczegółowa mapa z podziałem na strefy biletowe stanowi Załącznik nr 3 do niniejszych warunków taryfowych.
3) Bilet wydany według oferty uprawnia do nieograniczonej liczby przejazdów realizowanych w terminie jego ważności:
a) pociągami osobowymi uruchamianymi przez KMŁ – odbywanych do stacji i przystanków kolejowych, znajdujących się w granicach strefy (stref) wskazanej(-ych) na bilecie, stosownie do pkt 1,
b) autobusami ALD – pomiędzy przystankami w ramach sieci połączeń ALD, znajdującymi się w granicach strefy (stref) wskazanej(-ych) na bilecie, stosownie do pkt 1,
c) środkami transportu ZTP – pomiędzy przystankami w ramach sieci połączeń ZTP, znajdującymi się w granicach strefy (stref) wskazanej(-ych) na bilecie, stosownie do pkt 1.
4) Bilety:
a) czasowe 24 godzinne na wszystkie Strefy ( I-V) – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na obszarze wskazanym w pkt 1, z wyłączeniem przejazdów pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
b) czasowe 24 godzinne na wszystkie Strefy (I-V) + Lotnisko – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na obszarze wskazanym w pkt 1, wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
c) czasowe 24 godzinne sieciowe – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza obszar Stref wskazany w pkt 1), z wyłączeniem przejazdów pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
d) czasowe 24 godzinne sieciowe + Lotnisko – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza obszar Stref wskazany w pkt 1), wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
e) weekendowe na wszystkie Strefy (I-V) – uprawniają 5 osób albo 2 osoby dorosłe oraz 5 dzieci do 16 roku życia do przejazdów realizowanych od godziny 00:00 w sobotę do godziny 23:59 w niedzielę na obszarze wskazanym w pkt 1, z wyłączeniem przejazdów pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
f) weekendowe sieciowe – uprawniają 5 osób albo 2 osoby dorosłe oraz 5 dzieci do 16 roku życia do przejazdów realizowanych od godziny 00:00 w sobotę do godziny 23:59 w niedzielę na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza obszar Stref wskazany w pkt 1), wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
g) czasowe 72 godzinne sieciowe – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza
obszar Stref wskazany w pkt 1), wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
h) czasowe 7-dniowe sieciowe – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza obszar Stref wskazany w pkt 1), wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
i) miesięczne imienne strefowe na Strefę I, II, III oraz IV – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych wyłącznie na obszarze wskazanym w pkt 1 lit-a-d, wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
j) miesięczne imienne strefowe na wszystkie Strefy (I-V) – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na obszarze wskazanym w pkt 1, wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko,
k) miesięczne imienne sieciowe – uprawniają jedną osobę do przejazdów realizowanych na całej sieci połączeń KMŁ, ZTP oraz ALD (w tym także poza obszar Stref wskazany w pkt 1), wraz z przejazdami pociągami KMŁ od/do stacji Kraków Lotnisko, a także – opcjonalnie – do przejazdów wszystkimi liniami Komunikacji Miejskiej w Tarnowie, pod warunkiem zakupu właściwego biletu, obejmującego przejazdy Komunikacją Miejską w Tarnowie.
Łączna cena biletu miesięcznego imiennego sieciowego oraz biletu miesięcznego na Komunikację Miejską w Tarnowie stanowi sumę opłat za bilet miesięczny imienny sieciowy wskazaną w ust. 4 pkt 3 oraz za bilet miesięczny na przejazdy Komunikacją Miejską w Tarnowie.
5) W przypadku gdy bilet został wystawiony na daną strefę, niedozwolony jest przejazd na jego podstawie poza obszarem jej obowiązywania.
6) Bilety, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. a-d oraz lit. g-h są biletami czasowymi, ważnymi począwszy od chwili nabycia lub od daty i godziny wskazanej przez nabywcę, z jednoczesnym zachowaniem 30-dniowego okresu przedsprzedaży.
7) Bilety, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. e-f są ważne od godziny 00:00 w sobotę do godziny 23:59 w niedzielę, z jednoczesnym zachowaniem 30-dniowego okresu przedsprzedaży.
8) Bilety, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. i-k są biletami imiennymi, wydawanymi na okres jednego miesiąca, np. od 1 stycznia do 31 stycznia, od 4 maja do
3 czerwca. Są ważne począwszy od daty wskazanej przez nabywcę z jednoczesnym zachowaniem 30-dniowego okresu przedsprzedaży.
3. Warunki stosowania
1) Bilety, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. a-h można nabyć:
a) za pośrednictwem systemu Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej:
– w automatach biletowych (stacjonarnych oraz mobilnych) w formie papierowej oraz
– w aplikacji mobilnej iMKA w formie elektronicznej
na zasadach określonych w Regulaminie wydawania i korzystania z Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej, aplikacji mobilnej iMKA oraz sprzedaży biletów przez Internet, dostępnym pod adresem https://mka.malopolska.pl.
b) u obsługi pociągu w formie papierowej na zasadach określonych w Regulaminie przewozu osób, rzeczy i zwierząt oraz obsługi i odprawy podróżnych „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (RPO-KMŁ), dostępnym na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl.
2) Bilety o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. i-k można nabyć za pośrednictwem systemu Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej:
a) w automatach biletowych (stacjonarnych oraz mobilnych) – poprzez zakodowanie biletu miesięcznego na plastikowy nośnik, to jest kartę MKA, a także w Punktach Obsługi Klienta MKA – poprzez zakodowanie biletu miesięcznego na plastikowy nośnik, to jest kartę MKA oraz
b) w aplikacji mobilnej iMKA w formie elektronicznej
na zasadach określonych w Regulaminie wydawania i korzystania z Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej, aplikacji mobilnej iMKA oraz sprzedaży biletów przez Internet, dostępnym pod adresem https://mka.malopolska.pl.
3) Bilety wydane według niniejszej oferty, niezależnie od miejsca oraz kanału ich zakupu, są honorowane:
a) w autobusach ALD,
b) w środkach transportu ZTP,
c) w pociągach osobowych uruchamianych przez POLREGIO S.A. oraz „Koleje Śląskie" sp. z o.o. (z wyłączeniem połączeń o charakterze komercyjnym).
4) Posiadacz biletu wydanego w ramach niniejszej oferty może przewozić pod swoim nadzorem w pociągach KMŁ i autobusach ALD rzeczy, zwierzęta oraz rower na zasadach określonych odpowiednio:
a) w odniesieniu do przejazdów pociągami KMŁ: w Regulaminie przewozu osób, rzeczy i zwierząt oraz obsługi i odprawy podróżnych „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (dalej: „RPO-KMŁ"), dostępnym na stronie internetowej przewoźnika www.kolejemalopolskie.com.pl,
b) w odniesieniu do przejazdów autobusami ALD: w Regulaminie przewozu osób, rzeczy i zwierząt pojazdami Autobusowych Linii Dowozowych obsługiwanych przez „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (dalej: „RPO-ALD").
5) Podróżny odbywający przejazd na podstawie ulgowego biletu wydawanego w ramach oferty, zobowiązany jest posiadać w pociągu oraz w autobusie ALD odpowiedni dokument uprawniający do ulgowego przejazdu, określony w TP-KMŁ.
6) Jeżeli podczas kontroli podróżny oświadczy, że:
a) posiada bilet wydany w ramach oferty, ale nie okaże go w pociągu/autobusie ALD,
b) posiada uprawnienie do ulgi, okaże bilet wydany w ramach oferty z ulgą ustawową lub handlową, ale nie może okazać dokumentu poświadczającego to uprawnienie,
– wówczas taką osobę traktuje się jak podróżnego bez ważnego dokumentu przewozu i stosuje się odpowiednie postanowienia RPO-KMŁ, TP-KMŁ oraz Taryfy Drogowej.
7) Za podróżnego bez ważnego dokumentu przewozu na zasadach określonych w RPO-KMŁ traktowany jest także pasażer, który korzysta z biletu miesięcznego wydanego w ramach oferty nie będąc jego właścicielem (posiadany bilet uznaje się za nieważny). Odstępowanie biletu miesięcznego wydanego w ramach oferty osobie trzeciej jest niedozwolone.
8) Podczas korzystania na podstawie biletu wydanego w ramach oferty z przejazdów pociągami POLREGIO S.A. lub „Koleje Śląskie" sp. z o.o. zastosowanie znajdują właściwe przepisy obowiązujące u danego przewoźnika.
9) Oferta nie łączy się z innymi ofertami specjalnymi KMŁ, za wyjątkiem oferty pn. „Małopolski bilet rowerowy".
10) W razie przerwy w ruchu pociągów albo utraty połączenia przewidzianego w rozkładzie jazdy pociągów, ograniczenia oferty przewozowej lub zmiany organizacji sieci ALD, pasażerowi, który zakupił bilet wydawany w ramach oferty, nie przysługuje zwrot części zapłaconej należności.
11) Przedłożenie biletu wydanego w ramach oferty po odbytym przejeździe (nieokazanego w czasie kontroli biletów) nie stanowi podstawy do zwrotu pobranej należności za przewóz i opłaty dodatkowej lub umorzenia wystawionego wezwania do zapłaty, z zastrzeżeniem ust. 3 pkt 5-7.
4. Opłaty
1) Cennik biletów, wydawanych według oferty, w odniesieniu do biletów, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. a-d został zamieszczony w poniższej tabeli:
| | Cena brutto w złotych [zawierają 8% VAT] | | | | | | | | | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nazwa biletu | | Strefa | Taryfa N | z ulgą 33% | z ulgą 37% | z ulgą 49% | z ulgą 51% | z ulgą 78% | z ulgą 93% | z ulgą 95% | senior |
| | | | | | | | | | | | z ulgą |
| | | | | | | | | | | | 30% |
| | czasowy 24h (z | I+II+III+IV+V | 39,00 | 26,13 | 24,57 | 19,89 | 19,11 | 8,58 | 2,73 | 1,95 | |
| | wyłączeniem | | | | | | | | | | |
| | Kraków | | | | | | | | | | |
| | Lotnisko) | | | | | | | | | | |
| czasowy 24h + Lotnisko | | I+II+III+IV+V | 57,00 | 38,19 | 35,91 | 29,07 | 27,93 | 12,54 | 3,99 | 2,85 | |
| | czasowy 24h | sieciowy | 50,00 | 33,50 | 31,50 | 25,50 | 24,50 | 11,00 | 3,50 | 2,50 | |
| | (z wyłączeniem | | | | | | | | | | |
| | Kraków | | | | | | | | | | |
| | Lotnisko) | | | | | | | | | | |
| czasowy 24h + Lotnisko | | sieciowy | 65,00 | 43,55 | 40,95 | 33,15 | 31,85 | 14,30 | 4,55 | 3,25 | |
Dodatkowo obowiązuje ulga ustawowa 100%.
2) Cennik biletów, wydawanych według oferty, w odniesieniu do biletów, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. e-h został zamieszczony w poniższej tabeli:
| | Cena brutto w złotych [zawierają 8% VAT] | | | | |
|---|---|---|---|---|---|
| | Nazwa biletu | | Strefa | | Taryfa N |
| weekendowy | | I+II+III+IV+V | | 74,00 | |
| weekendowy sieciowy | | sieciowy | | 129,00 | |
| | 72h sieciowy | | sieciowy | | 99,00 |
| | 7-dniowy sieciowy | | sieciowy | | 170,00 |
3) Cennik biletów, wydawanych według oferty, w odniesieniu do biletów, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. i-k został zamieszczony w poniższej tabeli:
Małopolanin"
| Strefa | Taryfa N | z ulgą 33% | z ulgą 37% | z ulgą 49% | z ulgą 51% | z ulgą 78% | z ulgą 93% | | senior |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | | | | | | | | z ulgą |
| | | | | | | | | | 30% |
| I+II+III+IV | 295,00 | 197,65 | 185,85 | 150,45 | 144,55 | 64,90 | 20,65 | 206,50 | |
| I+II+III+IV+V | 335,00 | 224,45 | 211,05 | 170,85 | 164,15 | 73,70 | 23,45 | 234,50 | |
5. Zmiana umowy przewozu i zasady zwrotów za częściowo i całkowicie niewykorzystane bilety wydane w ramach oferty
1) Zmiana umowy przewozu w zakresie:
a) terminu ważności biletu,
b) uprawnień podróżnego do ulgi,
c) strefy obowiązywania biletu
możliwa jest wyłącznie poprzez nabycie nowego biletu. Posiadany bilet podlega zwrotowi bez potrącania odstępnego (o ile nie rozpoczął się termin ważności biletu). Operacje te dokonywane są w Punktach Obsługi Klienta Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej, z zastrzeżeniem postanowień pkt 2. Lista POK MKA dostępna jest na stronie internetowej https://mka.malopolska.pl.
2) W przypadku biletów nabytych u obsługi pociągu, zmiana umowy przewozu, o której mowa w pkt 1, dokonywana jest poprzez nabycie nowego biletu w jednym z kanałów dystrybucji. Pierwotnie posiadany bilet podlega zwrotowi bez potrącania odstępnego (o ile nie rozpoczął się termin ważności biletu) w drodze reklamacji, złożonej do KMŁ na zasadach określonych w odpowiednich przepisach RPO-KMŁ.
3) Przejazd poza strefę wskazaną na posiadanym bilecie wydanym według oferty, możliwy jest wyłącznie poprzez nabycie biletu jednorazowego na przejazd w relacji od stacji granicznej określonej strefy do nowej stacji przeznaczenia. Bilet wydawany jest według oferty specjalnej „Taryfa Małopolska" lub według innej korzystniejszej oferty specjalnej KMŁ/POLREGIO/KŚ. Warunki stosowania ofert specjalnych KMŁ zamieszczone są na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl.
4) W pociągu KMŁ przejazd poza strefę wskazaną na bilecie należy zgłosić obsłudze pociągu najpóźniej przed przyjazdem pociągu do ostatniej stacji (przystanku) znajdującej się w tej strefie.
5) Przejazd poza strefę wskazaną na posiadanym bilecie wydanym według oferty – w odniesieniu do przejazdów autobusami ALD – możliwy jest wyłącznie poprzez nabycie biletu jednorazowego na przejazd w relacji od przystanku granicznego określonej strefy do nowego przystanku przeznaczenia. Bilet wydawany jest zgodnie z Warunkami stosowania „Taryfy Drogowej" lub według ofert specjalnych, obowiązujących podczas odprawy podróżnych w ALD (warunki taryfowe tych ofert zamieszczone są na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl).
6) Zwroty za częściowo lub całkowicie niewykorzystane bilety wydane w ramach oferty dokonywane są w Punktach Obsługi Klienta Małopolskiej Karty Aglomeracyjnej na zasadach wynikających z RPO-KMŁ. Lista POK MKA dostępna jest na stronie internetowej https://mka.malopolska.pl, z zastrzeżeniem pkt 7.
7) Zwroty za całkowicie niewykorzystane bilety wydane w ramach oferty, zakupione u obsługi pociągu, dokonywane są w drodze reklamacji, wniesionej do KMŁ na zasadach wynikających z RPO-KMŁ.
8) Nie dokonuje się zwrotów za częściowo niewykorzystane bilety, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. a-h.
9) Zwrot lub wymiana całkowicie niewykorzystanych biletów, o których mowa w ust.1 pkt 1 lit. a-h może nastąpić przed rozpoczęciem oznaczonego na nich terminu ważności.
10) Przejście do pociągu/autobusu innego przewoźnika/organizatora z biletem wydanym według oferty nie jest dozwolone, z zastrzeżeniem ust. 3 pkt 3.
11) W ramach terminu ważności biletu można dokonywać przerw w podróży – przerwy w podróży nie powodują wydłużenia terminu ważności biletu. Wznowienie podróży po dokonaniu przerwy w podróży, jak również jej ukończenie musi nastąpić w czasie ważności oznaczonym na bilecie.
6. Inne
1) Bilety wydane według oferty stanowią wspólny bilet w rozumieniu art. 12 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/782 z dnia 29 kwietnia 2021 r. dotyczącego praw i obowiązków pasażerów w ruchu kolejowym (Dz. Urz. UE L 172/1 z 17 maja 2021 r. z późn.zm.).
2) Reklamacje/skargi/wnioski przyjmowane i rozpatrywane są na zasadach określonych w RPO-KMŁ.
3) Niedozwolone jest przedłużanie ważności biletu.
4) W sprawach nieuregulowanych niniejszymi warunkami taryfowymi stosuje się odpowiednio przepisy:
a) Taryfy przewozowej osób, rzeczy i zwierząt „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (TP-KMŁ), dostępnej na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl,
b) Regulaminu przewozu osób, rzeczy i zwierząt oraz obsługi i odprawy podróżnych „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (RPO-KMŁ), dostępnego na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl,
c) Warunków stosowania „Taryfy Drogowej", dostępnych na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl,
d) Regulaminu przewozu osób, rzeczy i zwierząt pojazdami Autobusowych Linii Dowozowych obsługiwanych przez „Koleje Małopolskie" sp. z o.o. (RPO-ALD), dostępnego na stronie internetowej www.kolejemalopolskie.com.pl,
e) właściwych taryf i regulaminów, a także ofert specjalnych przewoźników i operatorów honorujących Małopolski Bilet Zintegrowany, w tym obowiązujących w ZTP, POLREGIO S.A. oraz „Koleje Śląskie" sp. z o.o.
Załącznik nr 1
Wykaz osób uprawnionych do zakupu biletu ulgowego w ramach oferty
| Lp. | Ulga | | | |
|---|---|---|---|---|
| | | | miesięczne | pozostałe z oferty |
| 1. | Dzieci od 4 lat do rozpoczęcia rocznego przygotowania przedszkolnego na podstawie dokumentu stwierdzającego wiek w chwili rozpoczęcia przejazdu (Mały Małopolanin) | 50% (handlowa) | | |
| 2. | Dzieci od rozpoczęcia rocznego przygotowania przedszkolnego oraz uczniowie w wieku do ukończenia 24 roku życia | 49% (ustawowa) | | |
| 3. | Seniorzy (ukończony 60 rok życia) na podstawie dokumentu stwierdzającego wiek w chwili rozpoczęcia przejazdu | 30% (handlowa) | | |
| 4. | Dzieci i młodzież niepełnosprawna do 18 roku życia (wyłącznie w przypadku przejazdów w relacjach określonych w ustawie4) | 78% (ustawowa) | | |
| 5. | Dzieci i młodzież dotknięte inwalidztwem lub niepełnosprawne w wieku 18-24 lat oraz studenci dotknięci inwalidztwem lub niepełnosprawni do ukończenia 26 roku życia (wyłącznie w przypadku przejazdów w relacjach określonych w ustawie4) | 78% (ustawowa) | | |
| 6. | Jedno z rodziców lub opiekun dzieci i młodzieży dotkniętej inwalidztwem lub niepełnosprawnych (wyłącznie w przypadku przejazdów w relacjach określonych w ustawie4) | - | | |
| 7. | Nauczyciele | 33% (ustawowa) | | |
| 8. | Rodzice lub małżonkowie rodziców posiadający ważną Kartę Dużej Rodziny | 49% (ustawowa) | | |
| 9. | Studenci z zagranicy z kartą ISIC do 26 lat (pod warunkiem prawa pobytu stałego na terytorium RP) | 51% (ustawowa) | | |
| 10. | Studenci na podstawie legitymacji studenckiej (do ukończenia 26 lat) | 51% (ustawowa) | | |
| 11. | Doktoranci (do ukończenia 35 lat) | 51% (ustawowa) | | |
| 12. | Osoby niewidome, jeśli nie są uznane za osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji | 37% (ustawowa) | | |
| 13. | Osoby niewidome uznane za niezdolne do samodzielnej egzystencji | 93% (ustawowa) | | |
| 14. | Cywilne niewidome ofiary działań wojennych, uznane za osoby całkowicie niezdolne do pracy | 37% (ustawowa) | | |
| 15. | Cywilne niewidome ofiary działań wojennych, uznane za osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji | - | | |
| 16. | Dzieci w wieku do ukończenia 4 roku życia oraz funkcjonariusze Straży Granicznej, Policji, Służby Celno-Skarbowej oraz żołnierze Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organów porządkowych (na zasadach określonych w ustawie4) | - | | |
| 17. | Posiadacze Karty Polaka | - | | |
| 18. | Osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji (stopień znaczny) | 49% (ustawowa) | | |
| 19. | Przewodnik/opiekun | - | | |
| 20. | Inwalidzi wojenni lub wojskowi zaliczani do I grupy inwalidzkiej | - | | |
| 21. | Inwalidzi wojenni lub wojskowi zaliczani do II lub III grupy inwalidzkiej | - | | |
| 22. | Kombatanci i inne osoby uprawnione Kombatanci, będący inwalidami wojennymi lub wojskowymi, zaliczonymi do II i III grupy inwalidzkiej | - | | |
| 23. | Członkowie Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. | - | | |
| 24. | Żołnierze odbywający niezawodową służbę wojskową | - | | |
| 25. | Weterani poszkodowani | - | | |
| 26. | Emeryci i renciści (dwa przejazdy w roku) | - | | |
4 Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego
(t.j. Dz.U. z 2018, poz.295 z późn. zm).
Wykaz stacji i przystanków obowiązywania oferty w odniesieniu do przejazdów KMŁ z podziałem na strefy biletowe
Załącznik nr 3
Szczegółowa mapa obowiązywania oferty z podziałem na strefy biletowe | <urn:uuid:c06a8321-2347-4e4e-8f8c-e7de57843fce> | finepdfs | 1.086914 | CC-MAIN-2024-10 | https://kolejemalopolskie.com.pl/brepo/panel_repo/2023/12/01/4ahiqt/dh0021372023-zal-nr-2-warunki-taryfowe-oferty-spec.pdf | 2024-03-03T22:37:44+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947476399.55/warc/CC-MAIN-20240303210414-20240304000414-00467.warc.gz | 353,211,421 | 0.999959 | 0.99998 | 0.99998 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
1417,
3499,
5386,
7415,
9568,
11251,
13058,
15344,
17249,
19627,
21022,
24362,
24474,
24560
] | 4 | 0 |
Terminy postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego, a także terminy składania dokumentów
do klas I publicznych: czteroletnich liceów ogólnokształcących, pięcioletnich techników, trzyletnich branżowych szkół I stopnia oraz
do klas wstępnych w publicznych: czteroletnich liceach ogólnokształcących dwujęzycznych, czteroletnich liceach ogólnokształcących z oddziałami dwujęzycznymi, pięcioletnich technikach dwujęzycznych, pięcioletnich technikach z oddziałami dwujęzycznymi
Lp.
1.
2.
3.
4.
| Rodzaj czynności | Terminy w postępowaniu rekrutacyjnym (w tym dla szkół, w których zajęcia dydaktyczno- wychowawcze rozpoczynają się w dniu 01 lutego 2024 r.) |
|---|---|
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły informacji o języku obcym, który jest językiem nauczania albo drugim językiem nauczania odpowiednio w danej szkole dwujęzycznej, oddziale dwujęzycznym i oddziale międzynarodowym w danej szkole ponadpodstawowej, zgodnie z art. 154 ust. 4 pkt 1 ustawy1. | |
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły informacji o sporcie, w którym odbywa się szkolenie sportowe odpowiednio w danej szkole sportowej, danej szkole mistrzostwa sportowego lub oddziale mistrzostwa sportowego w danej szkole ponadpodstawowej, zgodnie z art. 154 ust. 4 pkt 2 ustawy1. | |
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły informacji o obowiązkowych zajęciach edukacyjnych, z których oceny wymienione na świadectwie ukończenia szkoły podstawowej będą brane pod uwagę w postępowaniu rekrutacyjnym do szkoły ponadpodstawowej, zgodnie z art. 154 ust. 4 pkt 3 ustawy1. | |
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły terminu przeprowadzenia odpowiednio sprawdzianu kompetencji językowych i sprawdzianu predyspozycji językowych oraz terminu podania do publicznej wiadomości listy kandydatów, którzy uzyskali pozytywny wynik tych sprawdzianów, biorąc pod uwagę terminy dokonania tych czynności określone poniżej w punktach 11, 12 i 15. | |
1 Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 1082 z późn. zm).
2 W ofercie edukacyjnej na rok szkolny 2023/2024 w szkołach, w których zajęcia dydaktyczno-wychowawcze rozpoczynają się w pierwszym powszednim dniu lutego, nie ma oddziałów, w których wymagane jest przeprowadzenie prób sprawności albo sprawdzianów.
1
)
5.
6.
7.
8.
9.
10.
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły terminu przeprowadzenia sprawdzianu uzdolnień kierunkowych oraz terminu podania do publicznej wiadomości listy kandydatów, którzy uzyskali pozytywny wynik tego sprawdzianu, biorąc pod uwagę terminy dokonania tych czynności określone poniżej w punktach 13 i 15, zgodnie z art. 154 ust. 2 pkt 1 ustawy1. | |
|---|---|
| Podanie do publicznej wiadomości przez dyrektora szkoły terminu przeprowadzenia prób sprawności fizycznej oraz terminu podania do publicznej wiadomości listy kandydatów, którzy uzyskali pozytywny wynik tych prób, biorąc pod uwagę terminy dokonania tych czynności określone poniżej w punktach 14 i 15. | |
| Złożenie wniosku, w tym zmiana wniosku wraz z dokumentami (podpisanego przez co najmniej jednego rodzica/prawnego opiekuna) o przyjęcie do szkoły ponadpodstawowej dwujęzycznej, oddziału dwujęzycznego, oddziału międzynarodowego, oddziału wstępnego, oddziału przygotowania wojskowego w szkole ponadpodstawowej, oddziałów wymagających od kandydatów szczególnych indywidualnych predyspozycji oraz do szkół i oddziałów prowadzących szkolenie sportowe w szkołach ponadpodstawowych. | od 15 maja 2023 r. do 31 maja 2023 r. – do godz. 15.00 (nie dotyczy2) |
| Złożenie wniosku, w tym zmiana wniosku o przyjęcie do szkoły ponadpodstawowej wraz z dokumentami (podpisanego przez co najmniej jednego rodzica/prawnego opiekuna) z wyłączeniem szkół i oddziałów dwujęzycznych, oddziałów międzynarodowych, oddziałów wstępnych, oddziałów przygotowania wojskowego, oddziałów wymagających od kandydatów szczególnych indywidualnych predyspozycji oraz szkół i oddziałów prowadzących szkolenie sportowe. | od 15 maja 2023 r. do 19 czerwca 2023 r. – do godz. 15.00 (od 30 października 2023 r. do 10 listopada 2023 r.) |
| Uzupełnienie wniosku o przyjęcie do szkoły ponadpodstawowej o świadectwo ukończenia szkoły podstawowej i o zaświadczenie o szczegółowych wynikach egzaminu ósmoklasisty. | od 23 czerwca 2023 r. do 10 lipca 2023 r. – do godz. 15.00 (nie dotyczy2) |
| Możliwość zmiany przez kandydata wniosku o przyjęcie do szkoły lub złożenie nowego wniosku z uwagi na zmianę szkół, do których kandyduje. | od 23 czerwca 2023 r. do 10 lipca 2023 r. – do godz. 15.00 |
2
)
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
| Przeprowadzenie sprawdzianu kompetencji językowych dla kandydatów do szkół dwujęzycznych i szkół z oddziałami dwujęzycznymi lub z oddziałami międzynarodowymi. | I termin: od 01 czerwca 2023 r. do 12 czerwca 2023 r. II termin3: od 19 czerwca 2023 r. do 06 lipca 2023 r. (nie dotyczy2) |
|---|---|
| Przeprowadzenie sprawdzianu predyspozycji językowych dla kandydatów do klas wstępnych. | I termin: od 01 czerwca 2023 r. do 12 czerwca 2023 r. II termin3: od 19 czerwca 2023 r. do 06 lipca 2023 r. (nie dotyczy2) |
| Przeprowadzenie sprawdzianu uzdolnień kierunkowych dla kandydatów do szkół z programem nauczania wymagającym od kandydatów szczególnych indywidualnych predyspozycji. | I termin: od 01 czerwca 2023 r. do 12 czerwca 2023 r. II termin3: od 19 czerwca 2023 r. do 06 lipca 2023 r. (nie dotyczy2) |
| Przeprowadzenie prób sprawności fizycznej dla kandydatów do szkół sportowych, szkół mistrzostwa sportowego, szkół z oddziałami sportowymi lub z oddziałami mistrzostwa sportowego i kandydatów do oddziałów przygotowania wojskowego. | I termin: od 01 czerwca 2023 r. do 12 czerwca 2023 r. II termin3: od 19 czerwca 2023 r. do 06 lipca 2023 r. (nie dotyczy2) |
| Podanie do publicznej wiadomości przez komisję rekrutacyjną listy kandydatów, którzy uzyskali pozytywne wyniki sprawdzianu kompetencji językowych, sprawdzianu predyspozycji językowych, sprawdzianu uzdolnień kierunkowych, prób sprawności fizycznej. | I termin: do 16 czerwca 2023 r. II termin3: do 07 lipca 2023 r. (nie dotyczy2) |
| Weryfikacja przez komisję rekrutacyjną wniosków o przyjęcie do szkoły i dokumentów potwierdzających spełnianie przez kandydata warunków poświadczanych w oświadczeniach, w tym dokonanie przez przewodniczącego komisji rekrutacyjnej czynności związanych z ustaleniem tych okoliczności. | do 10 lipca 2023 r. (do 10 listopada 2023 r.) |
| Weryfikacja przez komisję rekrutacyjną wniosków o przyjęcie do szkoły i dokumentów potwierdzających spełnianie przez kandydata warunków lub kryteriów branych pod uwagę w postępowaniu rekrutacyjnym, w tym ustalonych przez wójta (burmistrza lub prezydenta) okoliczności wskazanych w oświadczeniach4. | do 17 lipca 2023 r. (do 17 listopada 2023 r.) |
| Podanie do publicznej wiadomości przez komisję rekrutacyjną listy kandydatów zakwalifikowanych i kandydatów niezakwalifikowanych do szkoły. | 18 lipca 2023 r. (20 listopada 2023 r.) |
3 Dyrektor szkoły wyznacza II termin dla kandydatów, którzy z przyczyn od nich niezależnych nie mogli przystąpić do sprawdzianu lub prób sprawności w pierwszym terminie.
4 Czynności te mogą być mogą być podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz.U. z 2020 r. poz. 344) lub za pomocą innych środków łączności, a w przypadku czynności podejmowanych przez komisje rekrutacyjne - także w trybie obiegowym, na podstawie art. 130 ust. 6a ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.
3
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
| Wydanie przez szkołę prowadzącą kształcenie zawodowe skierowania na badanie lekarskie. | od 15 maja 2023 r. do 21 lipca 2023 r. (od 30 października 2023 r. do 24 listopada 2023 r.) |
|---|---|
| Potwierdzenie woli przyjęcia w postaci przedłożenia oryginału świadectwa ukończenia szkoły podstawowej i oryginału zaświadczenia o szczegółowych wynikach egzaminu ósmoklasisty, o ile nie zostały one złożone w uzupełnieniu wniosku o przyjęcie do szkoły ponadpodstawowej, a w przypadku szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe także zaświadczenia lekarskiego zawierającego orzeczenie o braku przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia praktycznej nauki zawodu oraz odpowiednio orzeczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdami i orzeczenia psychologicznego o braku przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem. | od 19 lipca 2023 r. do 28 lipca 2023 r. (od 21 listopada 2023 r. do 01 grudnia 2023 r.) |
| Podanie do publicznej wiadomości przez komisję rekrutacyjną listy kandydatów przyjętych i kandydatów nieprzyjętych. | 31 lipca 2023 r. – do godz. 12.00 (04 grudnia 2023 r.) |
| Przekazanie kuratorowi oświaty przez komisję rekrutacyjną informacji o wolnych miejscach w szkole. | 31 lipca 2023 r. – do godz. 15.00 (04 grudnia 2023 r.) |
| Opublikowanie przez Dolnośląskiego Kuratora Oświaty informacji o wolnych miejscach w danych szkołach ponadpodstawowych. | 31 lipca 2023 r. – do godz. 16.00 (do 05 grudnia 2023 r.) |
| Wystąpienie do komisji rekrutacyjnej o sporządzenie uzasadnienia odmowy przyjęcia4. | do 03 sierpnia 2023 r. (do 07 grudnia 2023 r.) |
| Sporządzenie przez komisję rekrutacyjną uzasadnienia odmowy przyjęcia4. | |
| Wniesienie do dyrektora szkoły odwołania od rozstrzygnięcia komisji rekrutacyjnej4 | |
| Rozpatrzenie przez dyrektora szkoły odwołania od rozstrzygnięcia komisji rekrutacyjnej4. | |
4
)
) | <urn:uuid:280db2f3-cb87-42c7-b094-f97648f0e74c> | finepdfs | 1.614258 | CC-MAIN-2023-14 | https://miasto.jeleniagora.pl/sites/default/files/Zarz%C4%85dzenie%20Dolno%C5%9Bl%C4%85skiego%20Kuratora%20-%20terminy%20rekrutacji%20za%C5%82%C4%85cznik.pdf | 2023-03-23T04:11:55+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-14/segments/1679296944996.49/warc/CC-MAIN-20230323034459-20230323064459-00077.warc.gz | 449,179,052 | 0.999934 | 0.999947 | 0.999947 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | false | [
2365,
4631,
7648,
9561
] | 3 | 5 |
prof. dr hab. Tomasz Szlendak dr Wojciech Goszczyński Zakład Badań Kultury Instytut Socjologii UMK
Współpraca: dr Anna Wójtewicz dr Radosław Kossakowski mgr Jacek Nowiński
Skrzynka narzędzi naprawczych dla Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
'Produkt' finalny projektu Raport o raportach. Wielowymiarowa i wielofunkcyjna ocena trafności, recepcji i użyteczności raportów o stanie kultury, realizowanego w latach 2014-2015 na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Spis treści
Wstęp
Zarządzanie wiedzą w organizacjach jest wyjątkowo skomplikowanym zadaniem (np. Dalikr 2011). Zarządzanie wiedzą w obszarach dóbr publicznych jest zadaniem jeszcze trudniejszym (np. Willem, Buelens 2007). Zarządzanie wiedzą w złożonym, skomplikowanym, składającym się z różnych sektorów obszarze kultury jest zadaniem karkołomnym i wymagającym odwagi. Na szczęście nie jesteśmy bezbronni, istnieje cały szereg narzędzi, które można wykorzystać w pracy instytucji kultury. Jednym z ważniejszych elementów tej układanki są raporty tworzone przez ekspertów: uczonych, działaczy, animatorów. W założeniu stanowić mają one bazę, zbiór wiedzy, którą można wykorzystać planując działania, czy myśląc o sposobie zarządzania instytucjami kultury. W sytuacji idealnej takie raporty powinny służyć horyzontalnym, wertykalnym i diagonalnym przepływom wiedzy (Brown, Leffrey 2003). Innymi słowami – powinny one wspierać procesy uczenia się wewnątrz instytucji kultury, pomiędzy poszczególnymi poziomami hierarchii oraz pomiędzy różnymi instytucjami i osobami. Znaczenie raportów wykracza poza taktykę, prostą akumulację wiedzy. Raporty muszą być refleksyjne i aktywne – muszą zachęcać do aplikacji zawartej w niej wiedzy. W tym sensie, raporty nie mogą stanowić fetyszu – nie mogą pełnić roli przedmiotu otaczanego magiczną i nieco bezrefleksyjną czcią. Nie mogą też istnieć same dla siebie – powinny stanowić element złożonej układanki składającej się z różnych narzędzi pozwalających kulturotwórcom podejmować nowe działania, zmieniać swoje instytucje, przyciągać zainteresowanych obywateli. Raporty nie są więc prostym narzędziem, pasem transmisyjnym pomiędzy oświeconym ekspertem a czytającym. Powinny one pełnić istotną rolę w procesie zarządzania i wykorzystania wiedzy w obszarze kultury. Niestety zarówno wyniki tego projektu, jak i innych opracowań (np. Rokicka, Kruczkowska 2013) pokazują, że z recepcją raportów o stanie kultury nie jest najlepiej. Jest to spowodowane przed dwie podstawowe przyczyny. Pierwsza z nich, wykraczająca poza ramy tego opracowania, dotyczy samych instytucji kultury, ich elastyczności, chłonności, zaangażowania. Archaiczna struktura instytucji kultury powoduje, że raporty nie są potrzebne. Do niczego się nie przydają instytucjom, które nie chcą się zmieniać, nie widzą problemów w swoim funkcjonowaniu, uważają swoją ofertę za kompletną. Druga przyczyna natomiast, z naszej perspektywy dużo ciekawsza, dotyczy oceny
samych raportów. Badania 1 wskazują na niedostosowanie formy, treści oraz charakteru znacznej części raportów do potrzeb osób zaangażowanych w pracę na rzecz instytucji kultury. Raporty są rzadko cytowane, poza chlubnymi wyjątkami nie generują żywej dyskusji w środowisku, nie przekładają się na konkretne, realne działania. Niekiedy czytelnik może odnieść wrażenie, że rodzą się martwe, skazane na zapomnienie. W efekcie prawie połowa z 350 przebadanych przez nas osób zarządzających instytucjami kultury wskazała, że nie uznaje raportów o stanie kultury za przydatne i użyteczne (Karwacki, Goszczyński 2015).
Jednym z elementów proponowanego przez nas ożywienia raportów o stanie kultury będzie skrzynka z narzędziami, której zawartość przedstawiamy poniżej. Skupia się ona na procesach: zamawiania, powstawania, wdrażania oraz upowszechnienia raportów. Jednocześnie mamy prośbę, by nie traktować skrzynki jako zestawu rekomendacji „do przeklejenia". Z założenia staraliśmy się, żeby miała ona dość ogólny charakter. Proces zarządzania wiedzą jest skomplikowany i nie jest to rytualne zastrzeżenie badaczy. Chcemy poniżej zaproponować rozwiązania, które w naszym przekonaniu mogą poprawić pracę z raportami o stanie kultury. Jednocześnie wystrzegamy się podawania gotowego przepisu. Uważamy, że nie da się wprowadzić ujednoliconej, korporacyjnej formy przekazywania wiedzy. Zdecydowanie da się natomiast przemyśleć sam proces powstawania raportu i jego wykorzystania. Chcemy, żeby wiedza w obszarze kultury była wykorzystywana w sposób bardziej świadomy.
Skrzynka z narzędziami Wizja
Zanim przejdziemy do proponowanych rozwiązań szczegółowych, chcielibyśmy jeszcze przedstawić ogólną wizję tego, w jaki sposób raporty powinny być zamawiane, opracowywane i wdrażane. Przede wszystkim raporty powinny dotyczyć rzeczy istotnych (a wydaje nam się, że nie zawsze tak jest), potrzebnych ludziom kultury, użytecznych bądź inspirujących. Wydaje nam się, że niezbędna jest lepsza koordynacja procesu zamawiania i określania tematyki powstających raportów, po to by przy ograniczonych środkach w pełniejszy sposób pokrywały obszar kultury. Zależy nam żeby raporty żyły – były cytowane,
1 Raport z badań ilościowych, wykonany na potrzeby projektu „Raport o raportach. Wielowymiarowa i wielofunkcyjna ocena trafności, recepcji i użyteczności raportów o stanie kultury".
stanowiły istotny wkład w dyskusję o stanie kultury, odnosiły się do siebie nawzajem. Niezbędne jest więc stworzenie wirtualnego i instytucjonalnego centrum gromadzenia, zarządzania i upowszechniania wiedzy. Ważne jest także wyraźne wyodrębnienie raportów nakierowanych na zdobywanie wiedzy oraz tych, które wiedzę mają dodatkowo aplikować. Istotne dla nas jest to, żeby raporty zawierały przemyślane i uporządkowane rekomendacje oraz plan upowszechniania wyników. Kluczowe jest to, żeby zespoły tworzące raporty miały charakter inter i transdycyplinarny – angażowały osoby pochodzące z różnych instytucji i różnych sektorów. W naszej wizji raporty są aktywnie wykorzystywane w taktycznych i strategicznych pracach instytucji i organizacji kultury. Rozpoczynają dyskusję, zmuszają do myślenia, promują nieoczywiste rozwiązania. Poniżej pozwalamy sobie zaprezentować przegródki naszej skrzynki - mechanizmy, które w naszym przekonaniu ułatwią realizację wizji.
Przegródka pierwsza – ZARZĄDZANIE WIEDZĄ
W Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego powinien powstać (z prawdziwego zdarzenia) DZIAŁ ZARZĄDZANIA I WDRAŻANIA WIEDZY (dalej DZiWW). Zajmowałby się nie tylko (jak do pewnego stopnia robił to dotąd Dział Badań) porządną integracją wiedzy płynącej z zamawianych czy finansowanych przez Ministerstwo / Narodowe Centrum Kultury badań (oraz badań wszelkich innych podmiotów), ale też: 1) samodzielnym poszukiwaniem wyników badań, 2) odnoszeniem wyników polskich do analogicznych wyników badań przeprowadzonych za granicą, 3) porównawczą ewaluacją raportowych recept/rekomendacji, 4) skuteczną pomocą w promocji raportów. Zależy nam na profesjonalnej komórce, która będzie w stanie dokonać sensownej ewaluacji zastanej wiedzy, ocenić raportowe potrzeby, koordynować proces wdrażania wyników badań w codziennej bądź eventowej praktyce funkcjonowania instytucji kultury. Dodatkowo, dział zajmowałby się profesjonalną ewaluacją projektów, efektów ich wdrożenia oraz procesu powstawania poszczególnych raportów. DZiWW stanowiłby centrum koordynacji, prawdziwe Langley w obszarze kultury. Pracownicy działu odpowiadaliby m.in. za inwentaryzację raportów, prowadzenie ogólnodostępnej (wirtualnej i realnej) bazy wiedzy o kulturze. Udostępnialiby przestrzeń (wirtualną i realną) służącą upowszechnianiu projektów i dyskusji nad ich efektami. Krótko mówiąc, nie zależy nam na prostej komórce analitycznej, ale na strategicznej jednostce, odpowiedzialnej za proces zarządzania wiedzą w obszarze kultury.
Przegródka druga – KONKURSY I REGULAMINY
Powinny być co roku, w ramach środków Ministra na badania, dwie szuflady konkursowe:
1) Konkurs otwarty
2) Konkurs zamknięty/ celowany/ sterowany
Konkursy otwarte (nieograniczający obszaru tematycznego, celów projektów) ma za zadanie wyłonić projekty innowacyjne, nietypowe, potrzebne. Pozostawi przestrzeń dla oddolnych inicjatyw. Należy pamiętać o znaczeniu tego mechanizmu – odgórne skonstruowanie spójnych i kompletnych celów konkursów w obszarze kultury jest w praktyce niemożliwe. Brak otwartej osi spowoduje, że istotne, ale niezauważone z centralnej perspektywy problemy zostaną pominięte i zapomniane. Takie działania pozwolą wykorzystać potencjał tkwiący w ludziach kultury. Konkursy otwarte muszą mieć charakter cykliczny, powinny zapewniać stabilne źródło finansowania oddolnych inicjatyw.
Konkursy zamknięte: ze sterowanym przez MKiDN merytorycznym, metodologicznym bądź praktycznym celem. Konkursy tego typy mają za zadanie wyprodukować i upowszechnić wiedzą dotyczącą najpoważniejszych, ale już rozpoznanych obszarów badań i działań. Zamknięty charakter konkursu dotyczyć ma tematyki, a nie składu (wciąż obowiązują mechanizmy konkursowego naboru wniosków).
Postulujemy, że na konkursy zamknięte powinno zostać przeznaczone 70% a na otwarte 30% budżetu MKiDN oraz NCK.
Niezależnie od typu konkursu należy przeformułować regulaminy konkursowe. Nowy regulamin konkursowy powinien zawierać: 1) zestaw wytycznych, co musi się znaleźć we wnioskach (wedle typów konkursów i przede wszystkim typu raportu: metodologia, charakterystyki wnioskodawców i wykonawców, strategię upowszechnienia wyników, procedurę ewaluacji merytorycznej i procesowej projektu oraz 2) kartę o konflikcie interesów dla recenzentów i wnioskodawców, implementowaną z analogicznej wypracowanej przez Komitet Polityki Naukowej przy Ministrze Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Powinien zostać wdrożony Mechanizm Powtarzalności Badań (MPB). Ministerstwo/ NCK wracają do tematów/ problemów wcześniejszych, wcześniej przebadanych, istotnych dla polityki kulturalnej państwa sprawdzając, co się zmieniło. Do tego jednak – rzecz jasna – konieczna jest doprecyzowana polityka kulturalna państwa (tego do tej pory nie było). MPB
służy monitorowaniu dynamiki zmian w kulturze. Kryteriami doboru tematów/ problematyki do ponownego przebadania zajmuje się DZiWW oraz dobrani przez niego eksperci. W kluczowych obszarach konieczne są też badania powtarzalne (podłużne, longitudinalne) postulowane w ramach Obserwatorium Kultury, a nigdy w pełni nieurzeczywistnione.
Przegródka trzecia – DWA TYPY RAPORTÓW
Istnieje pewna logiczna niespójność w badanych przez nas raportach. Mądre raporty, nastawione na zdobywanie wiedzy niepotrzebnie starają się wprowadzać (często bardzo pobieżne i nieco naiwne) rekomendacje odnoszące się do praktyki. Z drugiej strony, innowacyjne raporty wdrożeniowe (o laboratoryjnym, aplikacyjnym charakterze) niepotrzebnie obudowane są akademicką (często tylko formalnie) nomenklaturą. Powinien zostać wprowadzony wyraźny podział na raporty OPISY (skupione na akumulacji wiedzy, raczej bez rekomendacji) i raporty POPRAWCZAKI (eksperymentalne laboratoria nastawione na rekomendacje oraz ich lokalne wdrażania).
Pierwszy typ raportu – OPIS – to raport pobadawczy pozbawiony rekomendacji. Składać się musi z (maksymalnie) trzech stron obowiązkowego, atrakcyjnego resume / skrótu ustaleń, przyswajalnego przez niespecjalistów i rozsyłanego przez DZiWW, właściwej części opisowej, szczegółowo opisanej metodologii badań oraz nieskrótowych charakterystyk autorów i badaczy. Takie raporty przypominają sprawozdania/teksty z działań badawczych realizowanych w projektach z gatunku 'Badania podstawowe' w Narodowym Centrum Nauki. Doroczny budżet przeznaczony w MKiDN na działania badawcze powinien być w 60 procentach przeznaczony na OPISy. Takie raporty pisać mogą, a badania prowadzić tylko akademicy (choć oczywiście mogą sobie dobrać do współpracy nie-akademików). Liczba i jakość akademików ma tu znaczenie w ocenie / recenzji wniosku. Tego rodzaju raporty służą akademikom zajmującym się kulturą, mediom / publicystom oraz urzędom centralnym i regionalnym.
Drugi typ raportu – POPRAWCZAK – to tekst pobadawczy nastawiony na rekomendacje. Składać się musi z (maksymalnie) trzech stron obowiązkowego, atrakcyjnego resume / skrótu ustaleń (ze skrótem rekomendacji), przyswajalnego przez niespecjalistów i rozsyłanego przez
DZiWW, właściwej części opisowej relacjonującej ustalenia badawcze, szczegółowo opisanej metodologii badań, nieskrótowych charakterystyk autorów i badaczy oraz – przede wszystkim – przemyślanych rekomendacji. Takie raporty przypominają sprawozdania/teksty z działań badawczych realizowanych w projektach z gatunku 'Badania wdrożeniowe' w Narodowym Centrum Badań i Rozwoju. Doroczny budżet przeznaczony w MKiDN na działania badawcze powinien być w 40 procentach przeznaczony na POPRAWCZAKi. Mają to być projekty badawcze „z definicji" kooperacyjne. Nie mogą ich pisać wyłącznie akademicy. Składają tu wnioski kooperatywy złożone z akademików (przy czym liczba osób ze stopniem doktora nie ma tu znaczenia w ocenie wniosków), reprezentantów trzeciego sektora i/albo publicznych instytucji kultury. Tego rodzaju raporty mogą służyć akademikom zajmującym się kulturą i mediom / publicystom, ale przede wszystkim wszelkim praktykom (pracownikom instytucji kultury, trzeciemu sektorowi, urzędnikom wszelkiego szczebla) dla celów ostatecznego rozstrzygania konfliktów o kształt polityki kulturalnej (rekomendacje w nich zawarte mówić będą bowiem, jak ma wyglądać instytucja, na co przeznaczać środki finansowe, jak ma wyglądać proces zarządzania zmianą etc.). W wersji radykalnej poprawczaki mogą przyjąć charakter laboratorium, w którym przed rekomendacjami dokonywane jest przetestowanie rozwiązania, pomysłu małej skali (np. jednej organizacji, gminy, społeczności). Taki raport składałby się z części badawczej, planu działania, opisu zrealizowanych działań (merytorycznie + metodologia działania), ewaluacji projektu i rekomendacji.
Rysunek 1 – Dwie pętle raportów
Źródło: opracowanie własne
Przegródka czwarta – FORMA RAPORTÓW
Jaka ma być forma „dobrego raportu"? Dobry raport ma być zdaniem respondentów biorących udział w badaniach: czytelny, przejrzysty, dydaktycznie przyswajalny, ma za zadanie przekonać, ma być przewidywalny jeśli chodzi o strukturę (wiadomo jakie rozdziały można czytając pominąć, bo autorzy je sami wskazują), mają w nim być sylwetki autorów, musi mieć resume, musi mieć dołączoną „interaktywną" stronę internetową, musi mieć zrekapitulowane na początku ustalenia z innych raportów na ten bądź podobny temat przeprowadzonych wcześniej (to mogą być nawet dwie strony). Nie ma jednej postulowanej formy raportów. Mogą one mieć zarówno charakter tradycyjny (bloki tekstu i poważnych wykresów), jak i nowoczesny (z obróbką graficzną, nastawiony na efekt). Ważne, żeby były one staranne, czytelne, zrozumiałe, w przejrzysty sposób prowadzące czytelnika przez raport i jego cele. Dział Zarządzania i Wdrażania Wiedzy powinien w ewaluacji raportu uwzględnić także jego stronę formalną. Można przygotować zestaw wskazówek dla piszących jak powinny być skonstruowane czytelne raporty. Trzeba przygotować książkę kucharską – zbiór dobrych praktyk raportowych, dobrych raportów, z których formy można brać przykład.
Przegródka piąta – ZRÓŻNICOWANE ZESPOŁY PISZĄCYCH RAPORTY
Elementem ograniczającym efektywność wykorzystania raportów jest ujednolicony skład grup autorów odpowiedzialnych za stworzenie raportu. Niezależnie od sektora, z którego pochodzą, dominuje wśród piszących chłodna, racjonalna logika akademii. Tymczasem warto rozważyć wymieszanie (na równych prawach) piszących. Muszą oni pochodzić z różnych środowisk i reprezentować różne punkty widzenia, kompetencje metodologiczne, zdolność do realizacji konkretnych działań. Realizując projekty badawcze i praktyczne warto sięgnąć do zaplecza metodologii badań kooperacyjnych – umożliwiających zaangażowanie się skrajnie rożnych aktorów w proces tworzenia i wdrażania wiedzy. Zespół projektowy musi balansować na linie pomiędzy gorącym chaosem działań praktycznych a chłodną powściągliwością badań naukowych. Zróżnicowania autorów raportów powinno być widoczne tak w konstrukcji, jak i celach oraz języku i narzędziach wykorzystywanych przez
piszących. Nie mogą one utrudniać obioru i polemiki z raportem. Wydaje się, że wymieszanie zespołów autorskich, zaangażowanie na równych prawach badaczy i potencjalnych odbiorców (przede wszystkim osoby zaangażowane w obszarze kultury) pomogłoby wymieszać logiki, systemy wiedzy zawarte w raportach. Z jednej strony badacze dbaliby o rzetelność wniosków, z drugiej przedstawiciele kultury zadbaliby o ich użyteczność.
Przegródka szósta – REKOMENDACJE
Należy uznać, że ramą przy wprowadzaniu rekomendacji powinna być konieczność mierzenia się badaczy z następującymi pytaniami: jak jest?, dlaczego tak jest?, co zrobić, żeby poprawiać/zmieniać to, co nie działa? Zwróćmy jednak uwagę, że powyższy zestaw pytań „ramujących" dedykowany jest tylko pewnemu typowi praktyk badawczoewaluacyjnych. Wydaje nam się, że w pewnych przypadkach rekomendacje nie tylko nie są konieczne, ale sprawiają wrażenie „doklejonych" na siłę. Dlatego pierwszą rekomendacją, jaką chcielibyśmy zaproponować jest taka, że jeśli piszący nie są pewni, że tworzenie rekomendacji ma sens – po prostu nie powinni ich tworzyć. Nie każdy raport dedykowany jest tworzeniu propozycji zmiany społecznej, wiele z raportów o stanie kultury to raporty diagnostyczne, przede wszystkim opisowe, od których oczekujemy informacji, jak się sprawy w danym miejscu, sektorze kultury, mają. Postulujemy zatem, aby przy okazji konstruowania regulaminów konkursowych wzmocnić w wymogach formalnych nacisk na rekomendacje w tych zakresach tematycznych, które dotyczą poszukiwania rozwiązań dla jakichś dylematów i problemów. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby przygotowane przez siebie rekomendacje i wszystko, to co się z nimi wiąże, zaprezentować w prostej tabeli:
Tabela. Proponowany schemat rekomendacji
Źródło: opracowanie własne
Rekomendacje muszą mieć wskaźniki (co zrobić, za ile zrobić, kto to ma zrobić, bariery stojące przed tymi, którzy mają to zrobić etc.). Rekomendacje muszą zawierać perspektywę czasową wprowadzania zmian / ulepszeń. Rekomendacje muszą określać ryzyka (dlaczego może nam się nie udać) i sposoby radzenia sobie z nimi. Rekomendacje nie mogą tylko szybować, rekomendacje muszą też drążyć – poza sugestiami filozoficznymi,
strategicznymi, potrzebne są także takie o bardziej przyziemnym, aplikacyjnym charakterze. Rekomendacji nie należy wstawiać na siłę, natomiast jeśli rekomendacje już są, to muszą mieć realny, przemyślany charakter. W przypadku poprawczaków i raportów z laboratorium muszą one bazować także na praktycznych doświadczeniach z wdrażania projektu, na którym bazował raport.
Przegródka siódma - UPOWSZECHNIENIE
Przede wszystkim każdy raport musi posiadać strategię upowszechnienia. Musi ona zawierać plan: do kogo chcemy trafić z raportem? W jaki sposób chcemy dotrzeć do tych osób z raportem? Jak chcemy uzyskać informację zwrotną od odbiorców raportu? Każdy zespół musi zamieścić raport w ogólnodostępnej bazie raportów, należy też przygotować z każdego raportu notkę prasową oraz prezentację (według wzoru narzuconego przez DZiWW), która będzie rozsyłana do potencjalnych czytelników. Zarówno notatka, jak i prezentacja w syntetyczny, przejrzysty i czytelny sposób muszą informować o głównych celach projektu oraz jego najważniejszych ustaleniach. Poza biernymi (notatka, prezentacja) kanałami dotarcia do raportu każdy z zespołów piszących musi też przygotować scenariusz metod aktywnych, bazujących na warsztatach, spotkaniach. Dodatkowo raporty muszą być publicznie zaprezentowane. Po zakończeniu działań badawczych i napisaniu raportu musi się odbyć publiczna jego prezentacja, najlepiej 1) w formie konferencji i 2) rozesłania e-mailem trzystronicowego, atrakcyjnego resume do wszystkich zainteresowanych podmiotów przez DZiWW. We wnioskach grantowych co najmniej 10 procent środków winno być przeznaczonych na promocję wiedzy płynącej z raportu pobadawczego. Wymóg publicznej prezentacji ustaleń spowoduje, że piszący wnioski trzy razy zastanowią się przed napisaniem czegokolwiek „od rzeczy" i nad złożeniem wniosku. Będzie to w zamierzeniu narzędzie selekcyjne dla chętnych do korzystania ze środków MKiDN na badania. Prezentacja pokazywana w czasie konferencji i rozsyłana do instytucji e-mailem MUSI BYĆ ŁADNA. Nie może to być „suchy", nieozdobny, tradycyjnie-raportowy tekst napisany po akademicku. Ta prezentacja ma „ciągnąć" za sobą / promować ustalenia badawcze. O jej formę mają pomóc zadbać pracownicy DZiWW. Warto wprowadzić ocenę upowszechnienia do procedur ewaluacyjnych projektów.
Kolejnym elementem pozwalającym upowszechniać raporty jest obowiązek krytycznego
odniesienia się do wcześniejszych opracowań. Raporty muszą krążyć, nie mogą się dublować, praca w obszarze kultury wymaga od piszących znajomości tego, co już zostało napisane.
Przegródka ósma – EWALUACJA RAPORTÓW
Należy dokonać przeglądu procedur ewaluacyjnych raportów. Warto rozważyć stworzenie zróżnicowanych grup ewaluatorów pochodzących z różnych sektorów, którzy ocenialiby poszczególne elementy raportów. Ocena ewaluacyjna byłaby składową tych dwóch elementów. Dodatkowo w procedurze ewaluacyjnej trzeba uwzględnić miękkie elementy związane z formą raportu oraz sposobem jego upowszechnienia. Poza oceną merytoryczną należy też ewaluacji poddać sam proces powstawania raportu, charakter pracy zespołu, podział obowiązków, odpowiedzialność.
Przegródka dziewiąta – BIAŁE PLAMY
Badani wskazali następujące dzieła „do napisania", niekoniecznie „klasyczne" raporty z badań, których nie ma na rynku, a pojawić się powinny:
1. Nie ma raportów porównawczych z innymi krajami. Nie ma też raportów „wewnątrzporównawczych".
2. Raport a artystach / nie ma wiedzy o artystach. Jacy są? Czy żyją dobrze? Ich punkt widzenia?
3. Zarządzanie instytucją kultury.
4. Marketing instytucji kultury.
5. Kobiety jako „odbiorcy", mężczyźni jako „odbiorcy" kultury.
6. Program szkolenia księgarzy (po ludzku napisany).
7. Raporty o nie-uczestnictwie w kulturze i o nie-uczestniczących. Jest dotąd jeden taki, do tego lokalny (gdański).
8. Raport z rynku książki oparty o twarde wskaźniki, np. liczbę wydanych paragonów w księgarniach, liczby uwiecznione na tych paragonach, w skali województw i kraju. Interesujące w tym kontekście są prywatne obserwacje uczestnika rozmów
niebędącego badaczem: spada sukcesywnie wartość przeciętnego paragonu z księgarni od momentu, kiedy z księgarń „wyszły" podręczniki szkolne. Dane z księgarni internetowych sprzedających ebooki.
9. Ustawa o książce (nie o cenie książki). Rynek książki jest rozregulowany i „zaśmiecony" jak w żadnym innym europejskim kraju.
10. Raport badawczy o cyklu życia książki, podobny do niemieckich czy francuskich.
11. Nowość warta zakupu. Doroczny raport ekspercki o tytułach wartych zakupu do bibliotek spośród 30 tysięcy wydawanych rocznie w Polsce książek.
12. Raport na temat tego, czy – powiedzmy – 50 milionów na kulturę w budżecie marszałkowskim w jednym z województw to jest za mało, za dużo czy w sam raz?
13. Sektorowe raporty porównawcze (branży muzycznej, filharmonicznej, teatralnej), żebyśmy się mogli odnieść i popatrzeć, czy w naszej instytucji i strukturze organizacyjnej jest czegoś za mało czy czegoś za dużo.
14. Narzędzie do ewaluacji projektów kulturalnych (współ)finansowanych z pieniędzy publicznych (poza narzędziami czysto księgowymi).
Przegródka dziesiąta– LUDZIE
Jeden ze zdiagnozowanych problemów, który ogranicza wykorzystanie raportów związany jest z zaburzonym przepływem wiedzy pomiędzy osobami i instytucjami zajmującymi się kulturą. Warto rozważyć powstanie bazy danych „ludzi dających jakość", z której czerpać by można – na poziomie centralnym i na poziomach regionalnych – nazwiska specjalistów mogących przeprowadzić badania, wziąć w nich udział jako eksperci, zinterpretować lub/i kompetentnie omówić wyniki i napisać raport na zlecenie dowolnych, pragnących takiej wiedzy podmiotów. Fachowcy od procesów przeprowadzania zmian / usprawniania działań. Jeden z rozmówców, pracujący w samorządowej instytucji kultury, omawia taką bazę przy okazji zwracania uwagi na ogólną jakość (różną) raportów o kulturze: widać w Polsce, że w gruncie rzeczy, kiedy tworzy się pewna moda na budowę, a ona po Kongresie krakowskim zaczęła gdzieś tak w Polsce funkcjonować, na tworzenie raportów na temat kultury… to też rynek ładnie na to odpowiedział. Czyli odpowiedział na to ofertą nie zawsze profesjonalną, nie zawsze konkretną, czasem taką bardzo uległą względem
zamawiających i takie potworki i niedoróbki w Polsce, z tego, co wiem, funkcjonują. Tak więc jest to i jest w ślad za tym, mówię, jest potrzebne zbudowanie jakiejś takiej bazy informacyjnej o ludziach-instytucjach z odpowiednim dorobkiem, którzy…, co do których zleceniodawca raportu miałby przynajmniej jakieś duże prawdopodobieństwo, że ten facet czy ta kobieta, czy ten zespół da jakość.
Literatura:
1. Brown, Maureen, Brudney, Leffrey. 2003, Learning organizations in the public sector? A Study of Police Agencies Employing Information and Technology to Advance Knowledge, "American Society for Public Administration" vol 63
2. Dalkir Kimiz. 2011, Knowledge Management in Theory and Practice, MIT Press, Massachusetts
3. Karwacki, Arkadiusz, Goszczyński, Wojciech. 2015. Rekonstrukcja cyklu życia raportów o stanie kultury, raport z projektu „Raport o raportach. Wielowymiarowa i wielofunkcyjna ocena trafności, recepcji i użyteczności raportów o stanie kultury".
4. Rokicka, Ewa, Kruczkowska, Patrycja. 2013, Ekskluzja w dyskursie pracowników instytucji kultury, Raport Narodowego Centrum Kultury, Łódź
5. Willem Annick, Buelens Marc. 2007, Knowledge Sharing in Public Sector Organizations: The Effect of Organizational Characteristics of Interdepartmental Knowledge Sharing, Journal of Public Administration Research and Theory 4 (17) | <urn:uuid:f1b3c7a0-ae8f-48bb-bbc6-420b77df51d9> | finepdfs | 3.179688 | CC-MAIN-2024-46 | http://raportoraportach.bibel.pl/wp-content/uploads/2015/11/Skrzynka-z-narz%C4%99dziami.pdf | 2024-11-03T21:27:25+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-46/segments/1730477027796.35/warc/CC-MAIN-20241103212031-20241104002031-00621.warc.gz | 27,818,502 | 0.999476 | 0.999942 | 0.999942 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
488,
501,
3072,
5480,
8058,
10362,
12630,
14372,
16656,
18897,
21326,
22997,
25215,
26584
] | 2 | 0 |
EUROPEJSKI KOMITET EKONOMICZNO-SPOŁECZNY
WERSJA SKODYFIKOWANA REGULAMINU WEWNĘTRZNEGO EKES
(obowiązująca od 24 października 2004 r.)
(2004/788/WE, Euratom)
Niniejsza publikacja zawiera:
— Regulamin wewnętrzny Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego przyjęty na sesji plenarnej Komitetu w dniu 17 lipca 2002 r. (Dz.U. L 268 z 4 października 2002 r.), oraz
— modyfikacje wynikające ze:
(1) zmian wprowadzonych dnia 27 lutego 2003 r. do Regulaminu wewnętrznego Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego;
(2) zmian wprowadzonych dnia 31 marca 2004 r. do Regulaminu wewnętrznego Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego.
Niniejsza wersja Regulaminu została przygotowana przez Sekretariat Generalny Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i obejmuje różne zmiany przyjęte przez Zgromadzenie EKES. Zmienione artykuły Regulaminu wewnętrznego zostały oznaczone za pomocą nawiasu stojącego obok numeru artykułu; w nawiasie tym podana jest liczba odpowiadająca numeracji zmian przedstawionych powyżej.
PREAMBUŁA
1. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) jest przedstawicielem zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego w różnych dziedzinach życia społeczno-gospodarczego. Utworzony przez Traktat Rzymski w roku 1957, Komitet jest instytucjonalnym organem doradczym.
wilejowanym miejscem wymiany poglądów między nim a instytucjami Unii.
2. Funkcja doradcza Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego pozwala jego członkom, jak i reprezentowanym przez nich organizacjom brać udział w procesie decyzyjnym Wspólnoty. Przy nieraz sprzecznych opiniach, dyskusje w obrębie Komitetu często przyjmują postać rzeczywistych negocjacji z udziałem nie tylko partnerów społecznych, tj. pracodawców (Grupa I) i pracowników (Grupa II), ale również – co jest szczególną cechą EKES – przedstawicieli wszystkich innych interesów społeczno-zawodowych (Grupa III). Wiedza, dyskusje, negocjacje i poszukiwanie zbieżności mogą poprawić jakość
i wiarygodność procesu decyzyjnego Wspólnoty, o ile polepszą one jego zrozumienie i akceptację przez obywateli Europy oraz zwiększą jego przejrzystość, która jest niezbędna dla demokracji.
3. W ramach instytucjonalnych struktur europejskich, Komitet pełni szczególną rolę: jest on zasadniczym forum debat zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego i uprzy-
4. Ponieważ jest on jednocześnie miejscem debat i konsultacji, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny zwiększa wiarygodność demokratycznego procesu budowania Unii Europejskiej, łącznie z umacnianiem stosunków między UE a grupami społeczno-ekonomicznymi państw trzecich. W ten sposób przyczynia się on do rozwoju prawdziwej tożsamości europejskiej.
5. W celu jak najlepszego wypełniania swoich obowiązków, Komitet przyjął 17 lipca 2002 r., zgodnie z art. 260 ust. 2 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, poniższy Regulamin wewnętrzny.
TYTUŁ I
ORGANIZACJA KOMITETU
ROZDZIAŁ I
Ustanowienie Komitetu
Artyku
ł
1
1. Kadencja Komitetu trwa cztery lata.
2. Pierwsze posiedzenie Komitetu nowej kadencji zostaje zwołane przez najstarszego członka Komitetu, o ile to możliwe, najpóźniej w ciągu jednego miesiąca po powiadomieniu przez Radę członków Komitetu o ich nominacji.
Artykuł 2
1. W skład Komitetu wchodzą następujące organy: Zgromadzenie, Prezydium, przewodniczący i sekcje specjalistyczne.
2. Komitet dzieli się na trzy Grupy, których skład i rola są określone w art. 27.
ROZDZIAŁ II
PREZYDIUM
Artykuł 3 (2)
1. Prezydium składa się z 37 członków i znajduje się w nim przedstawiciel każdego Państwa Członkowskiego.
2. W skład Prezydium Komitetu wchodzą:
a) przewodniczący, dwóch wiceprzewodniczących i dwudziestu pięciu członków wybranych bezpośrednio przez Zgromadzenie;
b) trzech przewodniczących Grup wybranych zgodnie z postanowieniami art. 27;
c) sześciu przewodniczących sekcji specjalistycznych.
3. Przewodniczący jest kolejno wybierany spośród członków trzech Grup.
4. Przewodniczący i wiceprzewodniczący nie mogą być ponownie wybrani na kolejną dwuletnią kadencję, następującą zaraz po wygaśnięciu ich dwuletniego mandatu.
5. Wiceprzewodniczący są wybierani spośród pozostałych dwóch Grup, do których nie należy przewodniczący.
6. Wybór członków Prezydium jest zgodny z zasadą określoną w art. 3 ust. 1 i zachowuje równowagę między Grupami utworzonymi zgodnie z postanowieniami art. 27.
Artykuł 4
1. Podczas pierwszego posiedzenia, odbywającego się zgodnie z art. 1, Komitet z tymczasowym przewodniczącym wybiera spośród swoich członków przewodniczącego, dwóch wiceprzewodniczących, przewodniczących sekcji specjalistycznych i pozostałych członków Prezydium innych niż przewodniczących Grup, na okres dwóch lat od daty ustanowienia Komitetu.
2. Podczas obrad pod kierownictwem tymczasowego przewodniczącego mogą być rozpatrywane wyłącznie sprawy dotyczące tych wyborów.
Artykuł 5
Posiedzenie, podczas którego dokonuje się wyboru Prezydium Komitetu na ostatnie dwa lata okresu czteroletniego jest zwoływane przez przewodniczącego kończącego swoją kadencję. Posiedzenie to odbywa się na początku sesji w miesiącu, w którym wygasa mandat Prezydium wybranego na pierwsze dwa lata czteroletniego okresu, pod kierownictwem przewodniczącego kończącego swoją kadencję.
Artykuł 6
1. Komitet może utworzyć komisję przygotowawczą, składającą się z jednego przedstawiciela każdego Państwa Członkowskiego, która będzie odpowiedzialna za zebranie kandydatur i przedstawienie Zgromadzeniu listy kandydatów, z należytym uwzględnieniem art. 3.
2. Działając zgodnie z przepisami niniejszego artykułu, Komitet podejmuje decyzję w sprawie listy lub list kandydatów na przewodniczącego i do Prezydium.
3. Komitet wybiera członków Prezydium, poza przewodniczącymi Grup i sekcji specjalistycznych, w więcej niż jednym głosowaniu, jeżeli jest to konieczne, zgodnie z procedurą głosowania na listy.
4. Tylko listy kandydatów zgodne z postanowieniami art. 3 i zawierające deklarację akceptacji każdego z kandydatów będą dopuszczone do głosowania.
5. Na członków Prezydium są wybierani kandydaci, którzy otrzymają największą liczbę głosów i co najmniej jedną czwartą głosów ważnych.
6. Następnie Zgromadzenie wybiera przewodniczącego Komitetu i wiceprzewodniczących zwykłą większością spośród członków Prezydium wybranych zgodnie z art. 6 ust. 3.
7. Następnie Komitet wybiera zwykłą większością przewodniczących sekcji specjalistycznych.
8. W końcu, Komitet przegłosowuje cały skład Prezydium. Przynajmniej dwie trzecie całkowitej liczby głosów ważnych muszą zostać oddane „za".
Artykuł 7
Zastępstwo jednego z członków Prezydium w przypadku niezdolności do wypełniania swoich funkcji lub w przypadku przewidzianym w art. 70 ust. 2, odbywa się zgodnie z art. 6 niniejszego Regulaminu i obejmuje pozostający okres mandatu.
Artykuł 8 (2)
1. Prezydium jest zwoływane przez przewodniczącego, działającego z urzędu lub na wniosek dziesięciu członków.
2. Protokół z obrad sporządza się na każdym posiedzeniu Prezydium. Protokół jest przedstawiany Prezydium do zatwierdzenia.
3. Prezydium ustala swoje własne zasady proceduralne.
4. Prezydium określa organizację i procedury wewnętrzne Komitetu i uchwala zasady stosowania Regulaminu wewnętrznego.
5. Prezydium i przewodniczący wykonują swoje uprawnienia budżetowe i finansowe określone w Regulaminie finansowym i w Regulaminie wewnętrznym Komitetu.
6. Prezydium określa przepisy dotyczące kosztów podróży i pobytu członków, ich zastępców, wyznaczonych na mocy art. 18, jak i wysokość dziennych diet ekspertów wyznaczonych na mocy art. 23, zgodnie z procedurami budżetowymi i finansowymi.
7. Prezydium ponosi odpowiedzialność polityczną za ogólne zarządzanie Komitetem. Zapewnia w szczególności, aby działalność Komitetu, jego organów i personelu, była zgodna z powierzoną mu rolą.
8. Prezydium jest odpowiedzialne za prawidłowe korzystanie z zasobów ludzkich, budżetowych i technicznych w wykonywaniu zadań powierzonych mu w Traktacie. Przykładowo Prezydium bierze udział w procedurze budżetowej i organizacji sekretariatu.
9. Prezydium może powoływać grupy ad hoc spośród swoich członków w celu zbadania wszelkich spraw w zakresie jego kompetencji. W pracach tych grup mogą uczestniczyć inni członkowie, chyba że omawiane sprawy dotyczą mianowania stałego personelu.
10. Co sześć miesięcy, Prezydium zapoznaje się z działaniami podjętymi w związku z opiniami wydanymi przez Komitet, na podstawie raportu sporządzonego w tym celu.
11. Na wniosek członka lub Sekretarza Generalnego, Prezydium udziela wyjaśnień odnośnie wykładni Regulaminu wewnętrznego i zasad jego stosowania. Ustalenia te są wiążące z zastrzeżeniem prawa odwołania się do Zgromadzenia, które podejmuje ostateczną decyzję.
12. W chwili wznowienia działalności Komitetu na kolejną czteroletnią kadencję, ustępujące Prezydium czuwa nad bieżącymi sprawami do pierwszego posiedzenia nowego Komitetu.
Artykuł 9
W ramach współpracy międzyinstytucjonalnej, Prezydium może upoważnić przewodniczącego do zawarcia umów o współpracy z instytucjami i innymi organami Unii Europejskiej.
Artykuł 10 (2)
1. Zostaje powołany Zespół Budżetowy, którego zadaniem jest wspomaganie Prezydium w wykonywaniu jego prerogatyw w kwestiach budżetowych i finansowych.
2. Zespołem Budżetowym kieruje jeden z dwóch wiceprzewodniczących z upoważnienia przewodniczącego. Zespół składa się z dziewięciu członków mianowanych przez Prezydium, których kandydatury proponują Grupy.
3. W sprawach szczególnych Prezydium może przekazać Zespołowi Budżetowemu uprawnienia do podejmowania decyzji.
4. Propozycje przyjęte jednogłośnie przez Zespół Budżetowy są przedkładane, bez dyskusji, do akceptacji Prezydium.
5. Zespół Budżetowy uczestniczy w opracowywaniu budżetu i zapewnia jego prawidłowe wykonanie.
6. Przewodniczący Zespołu Budżetowego bierze udział w negocjacjach z władzami budżetowymi i składa Prezydium sprawozdanie z tych działań.
7. W ramach swoich obowiązków Zespół Budżetowy pełni funkcję doradczą dla przewodniczącego, Prezydium i Komitetu, jak również funkcję kontrolną wobec różnych służb.
Artykuł 10a (2)
1. Powołany zostaje Zespół ds. Komunikacji, odpowiedzialny za kierowanie i czuwanie nad strategią Komitetu w zakresie komunikacji.
2. Zespołem ds. Komunikacji kieruje jeden z dwóch wiceprzewodniczących z upoważnienia przewodniczącego. Zespół składa się z dziewięciu członków mianowanych przez Prezydium, których kandydatury proponują Grupy.
ROZDZIAŁ III
Prezydencja i przewodniczący
Artykuł 11
1. Prezydencja składa się z przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących.
2. Prezydencja Komitetu spotyka się z przewodniczącymi Grup w celu przygotowania prac Prezydium i Zgromadzenia. O ile zajdzie taka potrzeba lub będzie to stosowne, przewodniczący danych sekcji specjalistycznych są zapraszani do brania udziału w tych posiedzeniach.
3. W ramach programu pracy Komitetu, Prezydencja spotyka się z przewodniczącymi Grup i sekcji specjalistycznych przynajmniej dwa razy do roku.
Artykuł 12
1. Pracami Komitetu kieruje przewodniczący zgodnie z Traktatami i na warunkach określonych w niniejszym Regulaminie.
2. Przewodniczący stale włącza w swoje działania wiceprzewodniczących; może on im powierzyć określone zadania lub uprawnienia znajdujące się w jego kompetencji.
3. Przewodniczący może powierzyć określone zadania na czas określony Sekretarzowi Generalnemu.
4. Przewodniczący jest uprawniony do reprezentowania Komitetu na zewnątrz. W niektórych przypadkach może przekazać te uprawnienia wiceprzewodniczącemu lub członkowi.
5. Przewodniczący składa Komitetowi sprawozdanie z podjętych działań i zastosowanych środków w jego imieniu w okresie między sesjami plenarnymi. Sprawozdaniu temu nie towarzyszy debata.
6. Po swoim wyborze przewodniczący przedstawia na sesji plenarnej swój program pracy na okres swojej kadencji. Przedstawia on także bilans dokonań na koniec swojej kadencji.
Te dwa wystąpienia mogą być przedmiotem obrad Zgromadzenia.
Artykuł 13 (2)
Dwaj wiceprzewodniczący pełnią odpowiednio funkcję przewodniczącego Zespołu Budżetowego i przewodniczącego Zespołu ds. Komunikacji i wykonują te funkcje z upoważnienia przewodniczącego.
ROZDZIAŁ IV
Sekcje specjalistyczne
Artykuł 14
1. Komitet obejmuje sześć sekcji specjalistycznych. Niemniej jednak Zgromadzenie plenarne może na wniosek Prezydium powołać inne sekcje specjalistyczne w dziedzinach objętych Traktatami.
2. Komitet powołuje sekcje specjalistyczne po każdym odnowieniu czteroletniej kadencji na posiedzeniu inauguracyjnym.
3. Lista i kompetencje sekcji specjalistycznych mogą być przeanalizowane przy każdym odnowieniu czteroletniej kadencji.
Artykuł 15
1. Liczbę członków sekcji specjalistycznej określa Komitet na wniosek Prezydium.
2. Za wyjątkiem przewodniczącego, każdy członek Komitetu musi być również członkiem przynajmniej jednej sekcji specjalistycznej.
3. Żaden członek nie może należeć do więcej niż dwóch sekcji specjalistycznych z wyjątkiem przypadków uzasadnionych koniecznością zapewnienia równej reprezentacji Państw Członkowskich; takiego pozwolenia udziela Prezydium.
4. Członkowie sekcji specjalistycznych są mianowani przez Komitet na okres dwuletni, który może być odnawialny.
5. Zastąpienie jednego z członków sekcji specjalistycznej odbywa się na tych samych zasadach co jego nominacja.
Artykuł 16 (2)
1. Prezydium sekcji specjalistycznej, wybrane na okres dwuletni, składa się z dwunastu członków, w tym przewodniczącego i trzech wiceprzewodniczących, jednego z każdej Grupy.
2. Przewodniczący sekcji specjalistycznych i pozostali członkowie ich prezydiów wybierani są przez Komitet.
3. Przewodniczący sekcji specjalistycznych i inni członkowie prezydiów takich sekcji mogą być ponownie wybierani.
4. Prezydencja trzech sekcji specjalistycznych zmienia się kolejno między Grupami co dwa lata. Ta sama Grupa nie może sprawować przewodnictwa żadnej sekcji specjalistycznej dłużej niż cztery kolejne lata.
Artykuł 17
1. Zadaniem sekcji specjalistycznych jest sporządzanie opinii lub raportów informacyjnych na temat skierowanych do nich zapytań, zgodnie z art. 32 niniejszego Regulaminu.
2. W celu opracowania kwestii, które są im przedłożone, sekcje specjalistyczne mogą utworzyć spośród swoich członków grupę analityczną lub redakcyjną albo wyznaczyć samodzielnego sprawozdawcę. Zadaniem sprawozdawcy jest śledzenie działań podjętych w odniesieniu do opinii po ich przyjęciu na sesji plenarnej i informowanie o tych faktach w odpowiednim czasie sekcji specjalistycznej.
3. Decyzja o wyborze sprawozdawców lub współsprawozdawców, składzie grupy analitycznej i redakcyjnej zapada na podstawie propozycji sformułowanych przez Grupy.
4. Grupy analityczne nie mogą stać się stałymi strukturami poza wyjątkowymi przypadkami, po otrzymaniu uprzedniej zgody Prezydium Komitetu na taki sam okres dwuletni.
Artykuł 18
1. W razie czasowej niemożności brania udziału w pracach grupy analitycznej, członka może zastąpić zastępca.
2. Nazwisko i kompetencje wybranego zastępcy przekazywane są Prezydium Komitetu do akceptacji.
3. Zastępca wykonuje w ramach grupy analitycznej te same obowiązki, które pełni zastępowany przez niego członek.
ROZDZIAŁ V
Podkomitety i sprawozdawca generalny
Artykuł 19 (2)
1. Na wniosek Prezydium Komitet może, w wyjątkowych przypadkach, powoływać podkomitety spośród swoich członków celem przygotowania, najpierw do przedłożenia Prezydium, a następnie pod obrady Zgromadzenia, projektów opinii lub raportów informacyjnych w kwestiach o charakterze ściśle horyzontalnym i ogólnym.
2. W okresie między sesjami plenarnymi, Prezydium może powoływać podkomitety spośród swoich członków, pod warunkiem ich późniejszej akceptacji przez Komitet. Podkomitet może zostać powołany do rozpatrzenia tylko jednej sprawy. Podkomitet zostaje automatycznie rozwiązany w momencie głosowania Komitetu nad przygotowanym przez niego projektem opinii lub raportem informacyjnym.
3. Podkomitety powoływane odnośnie spraw będących w zakresie kompetencji dwóch lub kilku sekcji specjalistycznych składać się będą z członków tychże sekcji specjalistycznych.
4. Zasady odnoszące się do sekcji specjalistycznych stosują się analogicznie do podkomitetów.
Artykuł 20
Komitet może wyznaczyć sprawozdawcę generalnego w każdej przedłożonej mu kwestii.
ROZDZIA
Ł
VI
Obserwatoria, przesłuchania, eksperci
Artykuł 21
1. Komitet może utworzyć obserwatorium, jeżeli rodzaj, znaczenie i specyfika rozważanego tematu wymaga szczególnej elastyczności metod pracy, procedur i stosowanych instrumentów.
2. Utworzenie obserwatorium należy do decyzji Zgromadzenia na sesji plenarnej, które potwierdza wcześniej podjętą decyzję Prezydium przyjętą na podstawie wspólnych propozycji Grup lub sekcji specjalistycznej.
3. Decyzja o utworzeniu obserwatorium określa jego cel, strukturę, skład, czas trwania i reguły pracy.
Artykuł 22
Jeżeli znaczenie opracowanej kwestii to uzasadnia, poszczególne organy i grupy robocze Komitetu mogą zaprosić na przesłuchanie osoby spoza Komitetu. Jeżeli zaproszenie ekspertów zewnętrznych powoduje dodatkowe koszty, dany organ lub grupa musi wcześniej uzyskać zgodę Prezydium Komitetu i przedłożyć program wskazując punkty danej kwestii i uzasadniając konieczność udziału eksperta zewnętrznego.
Artykuł 23
O ile okaże się to konieczne do wykonania określonych zadań, przewodniczący może z własnej inicjatywy lub na wniosek Grup, sekcji specjalistycznych lub sprawozdawców, wyznaczyć ekspertów zgodnie z przepisami przyjętymi przez Prezydium i określonymi w art. 8 ust. 6.
ROZDZIAŁ VII
Komisje konsultacyjne
Artykuł 24 (2)
1. Komitet ma możliwość powoływania komisji konsultacyjnych. Komisje te składają się z członków Komitetu i przedstawicieli zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego, których Komitet chciałby włączyć do swoich prac.
2. Komisje takie powoływane są w drodze decyzji Zgromadzenia na sesji plenarnej, które potwierdza decyzję podjętą przez Prezydium. Decyzja o utworzeniu tych komisji określa ich cel, strukturę, skład, okres funkcjonowania i zasady pracy.
3. Zgodnie z ust. 1 i 2 niniejszego artykułu, może zostać utworzona Komisja Konsultacyjna ds. Przemian w Przemyśle (CCMI), złożona z członków Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i przedstawicieli organizacji zawodowych sektora produkcji węgla i stali oraz sektorów pokrewnych. Przewodniczący tej Komisji jest członkiem Prezydium Komitetu. Jest on wybierany spośród 25 członków Prezydium, o których mowa w art. 3 ust. 2 lit. a niniejszego Regulaminu wewnętrznego.
ROZDZIAŁ VIII
Dialog z organizacjami społeczno-ekonomicznymi Unii i państw trzecich
Artykuł 25
1. Komitet, z inicjatywy Prezydium, może utrzymywać stosunki z radami społeczno-ekonomicznymi, instytucjami podobnego typu i organizacjami społeczno-ekonomicznymi społeczeństwa obywatelskiego Unii Europejskiej i państw trzecich.
2. W podobny sposób, Komitet prowadzi działalność zachęcającą do tworzenia rad społeczno-ekonomicznych lub podobnych instytucji w krajach, w których jeszcze nie istnieją.
Artykuł 26
1. Komitet, na wniosek Prezydium, może wyznaczyć delegacje w celu utrzymania stosunków z różnymi grupami społeczno-ekonomicznymi zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego państw lub związkami państw spoza Unii Europejskiej.
2. Współpraca Komitetu z partnerami zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego krajów kandydujących przyjmuje postać wspólnych komitetów konsultacyjnych, jeżeli zostały powołane przez Rady Stowarzyszeniowe. W przypadku ich braku, współpraca ta toczy się w grupach kontaktowych.
ROZDZIAŁ IX
Grupy i kategorie
Artykuł 27
1. Komitet składa się z trzech Grup członków reprezentujących odpowiednio pracodawców, pracowników i inne podmioty społeczno-ekonomiczne zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego.
2. Grupy wybierają swoich przewodniczących i wiceprzewodniczących. Uczestniczą w przygotowaniach, organizacji i koordynacji prac Komitetu i jego organów. Biorą udział w informowaniu Komitetu i jego organów. Każda z Grup posiada sekretariat.
3. Przewodniczący Grup są członkami Prezydium, zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. c).
4. Przewodniczący Grup wspierają prezydencję Komitetu w kształtowaniu polityk i, tam gdzie okaże się to stosowne, w monitorowaniu wydatków.
5. Przewodniczący Grup spotykają się z prezydencją Komitetu biorąc udział w przygotowaniu prac Prezydium i Zgromadzenia.
6. Grupy przedstawiają Zgromadzeniu propozycje dotyczące wyboru przewodniczących sekcji specjalistycznych zgodnie z art. 6 ust. 7 i prezydiów sekcji specjalistycznych zgodnie z art. 16.
7. Grupy przygotowują propozycje składu Zespołu Budżetowego, powoływanego przez Prezydium zgodnie z art. 10 ust. 1.
8. Grupy przygotowują propozycje składu obserwatorium i komisji konsultacyjnych powoływanych przez Zgromadzenie zgodnie odpowiednio z art. 21 i 24.
9. Grupy przygotowują propozycje składu delegacji i wspólnych komitetów konsultacyjnych zgodnie odpowiednio z art. 26 ust. 1 i 2.
10. Grupy przygotowują propozycje kandydatur na sprawozdawców i składu grup analitycznych i redakcyjnych powoływanych przez sekcje specjalistyczne zgodnie z art. 17 ust. 3.
11. W stosowaniu ust. 6 i 10 niniejszego artykułu, Grupy biorą pod uwagę reprezentację Państw Członkowskich w ramach Komitetu, przedstawicieli różnych form działalności społeczno-ekonomicznej, kompetencje i kryteria prawidłowego zarządzania.
12. Członkowie mogą dobrowolnie wstąpić do jednej z Grup z zastrzeżeniem potwierdzenia spełnienia przez nich niezbędnych kryteriów kwalifikujących przez członków tej Grupy. Jeden członek może jednocześnie należeć tylko do jednej Grupy.
13. Sekretariat Generalny zapewnia członkom, którzy nie należą do żadnej z Grup, wsparcie materialne i techniczne konieczne do wykonywania swoich obowiązków. O ich udziale w grupach analitycznych i innych strukturach wewnętrznych decyduje przewodniczący Komitetu po konsultacji z Grupami.
Artykuł 28
1. Członkowie Komitetu mogą dobrowolnie łączyć się według kategorii reprezentujących różne podmioty o charakterze ekonomiczno-społecznym zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego Unii Europejskiej.
2. Jedna kategoria może się składać z członków trzech Grup Komitetu. Członek może należeć tylko do jednej kategorii jednocześnie.
3. Utworzenie kategorii jest uwarunkowane zgodą Prezydium, które informuje o niej Zgromadzenie.
TYTUŁ II
FUNKCJONOWANIE KOMITETU
ROZDZIAŁ I
Zasięganie opinii Komitetu
Artykuł 29
1. Komitet jest zwoływany przez przewodniczącego w celu wydania opinii na prośbę Rady lub Komisji lub Parlamentu Europejskiego.
2. Komitet jest zwoływany przez przewodniczącego na wniosek Prezydium i za zgodą większości członków w celu wydania opinii z własnej inicjatywy dotyczących wszystkich zadań powierzonych Unii Europejskiej.
Artykuł 30
Wnioski o opinie, o których mowa w art. 29 ust. 1 są kierowane do przewodniczącego Komitetu. Przewodniczący, we współpracy z Prezydium, organizuje prace Komitetu, starając się uwzględnić w możliwie największym stopniu terminy określone we wniosku o wydanie opinii.
Artykuł 31
Komitet może, na wniosek Prezydium, podjąć decyzję o przygotowaniu raportu informacyjnego w celu analizy wszelkich kwestii dotyczących polityk Unii Europejskiej.
ROZDZIAŁ II
Organizacja prac
A. Prace sekcji specjalistycznych
Artykuł 32 (1)
1. Do przygotowania opinii lub raportu informacyjnego, Prezydium zgodnie z art. 8 ust. 4, wyznacza sekcję specjalistyczną właściwą do prowadzenia określonych prac. Jeżeli sprawa do rozpatrzenia jednoznacznie należy do kompetencji danej sekcji specjalistycznej, taką sekcję wyznacza przewodniczący, o czym informuje Prezydium.
2. Jeżeli sekcja specjalistyczna wyznaczona jako właściwa celem przygotowania opinii pragnie zapoznać się ze stanowiskiem Komisji Konsultacyjnej ds. Przemian w Przemyśle (CCMI) lub jeżeli CCMI pragnie przedstawić swoje poglądy odnośnie opinii przydzielonej danej sekcji specjalistycznej, Prezydium może upoważnić CCMI do wydania opinii uzupełniającej, dotyczącej jednej lub kilku spraw będących przedmiotem wniosku o wydanie opinii. Prezydium może także podjąć taką decyzję z własnej inicjatywy. Prezydium organizuje pracę Komitetu w taki sposób, aby CCMI było w stanie przygotować swoją opinię w terminie pozwalającym na uwzględnienie jej przez sekcję specjalistyczną.
Sekcja specjalistyczna jako jedyna odpowiedzialna jest za referowanie spraw Komitetowi. Jednakże powinna ona załączyć do swojej opinii opinię uzupełniającą Komisji Konsultacyjnej ds. Przemian w Przemyśle.
3. Przewodniczący Komitetu zawiadamia przewodniczącego danej sekcji specjalistycznej o podjętej decyzji oraz o terminie zakończenia prac sekcji.
4. Przewodniczący Komitetu informuje członków Komitetu o przekazaniu sprawy do sekcji i terminie, w którym temat ten będzie przedmiotem porządku dziennego sesji plenarnej.
Artykuł 33
Sekcje specjalistyczne nie obradują wspólnie.
Artykuł 34
Przewodniczący za zgodą Prezydium może zezwolić sekcji specjalistycznej na zorganizowanie wspólnego posiedzenia z Komisją Parlamentu Europejskiego, Komitetu Regionów lub inną sekcją specjalistyczną Komitetu.
Artykuł 35
Sekcje specjalistyczne, którym została przekazana sprawa zgodnie z niniejszym Regulaminem, są zwoływane przez swoich przewodniczących.
Artykuł 36
1.
Posiedzenia sekcji specjalistycznych s
ą
przygotowywane przez przewodnicz
ą
cych sekcji specjalistycznych w porozu- mieniu z prezydium sekcji.
2. Posiedzenia prowadzi przewodniczący sekcji specjalistycznej lub pod jego nieobecność, jeden z wiceprzewodniczących.
Artykuł 37
1. Posiedzenie sekcji specjalistycznych jest prawomocne, jeżeli ponad połowa członków jest obecna lub reprezentowana.
2. Jeżeli kworum nie zostało osiągnięte, przewodniczący zamyka posiedzenie i zwołuje w stosownym terminie, lecz w ciągu tego samego dnia, nowe posiedzenie, które jest prawomocne bez względu na ilość obecnych lub reprezentowanych członków.
Artykuł 38
Sekcja specjalistyczna sporządza opinię na podstawie projektu opinii przedłożonej przez sprawozdawcę lub w niektórych przypadkach współsprawozdawcę.
Artykuł 39
1. Opinia sekcji specjalistycznej zawiera tylko teksty przyjęte przez nią zgodnie z procedurą ustanowioną w art. 56 niniejszego Regulaminu.
2. Teksty odrzuconych poprawek wraz z wynikiem głosowania, załącza się do opinii, jeżeli za wprowadzeniem zmian oddano przynajmniej jedną czwartą oddanych głosów.
Artykuł 40
Opinia sekcji specjalistycznej wraz z wszystkimi dokumentami dołączonymi do niej, zgodnie z art. 39, jest przekazywana przez przewodniczącego sekcji specjalistycznej przewodniczącemu Komitetu i przedkładana jak najszybciej Komitetowi przez Prezydium. Dokumenty te wysyłane są do członków Komitetu z odpowiednim wyprzedzeniem.
Artykuł 41
Z każdego posiedzenia sekcji specjalistycznej sporządza się zwięzły protokół, który przedkładany jest do zatwierdzenia sekcji specjalistycznej.
Artykuł 42
Przewodniczący w porozumieniu z Prezydium lub – o ile okaże się to stosowne – ze Zgromadzeniem, może odesłać sprawę ponownie do sekcji specjalistycznej, jeżeli uzna, że przepisy niniejszego Regulaminu dotyczące procedury sporządzania opinii nie były przestrzegane lub jeżeli konieczne są dodatkowe prace.
Artykuł 43
1. Z zastrzeżeniem art. 17 ust. 2 prace przygotowawcze sekcji specjalistycznych są zazwyczaj prowadzone w ramach grupy analitycznej.
2. Sprawozdawca, wspierany przez jednego lub kilku współsprawozdawców i eksperta, w zależności od okoliczności, bada sprawę, gromadzi wyrażone opinie i sporządza na tej podstawie projekt opinii, który jest przekazywany przewodniczącemu sekcji specjalistycznej.
3. Grupy analityczne nie głosują.
B. Obrady sesji plenarnych
Artykuł 44
Zgromadzenie złożone ze wszystkich członków Komitetu zbiera się podczas sesji plenarnej.
Artykuł 45
1. Sesje są przygotowywane przez przewodniczącego w porozumieniu z Prezydium. W celu organizacji obrad Prezydium zbiera się przed każdą sesją, a także podczas sesji, o ile zajdzie taka potrzeba.
2. Prezydium może ustalić w sprawie każdej opinii czas trwania dyskusji ogólnych podczas sesji plenarnej.
Artykuł 46
1. Projekt porządku dziennego przygotowany przez Prezydium na podstawie propozycji przewodniczącego we współpracy z przewodniczącymi Grup jest wysyłany przez przewodniczącego Komitetu do każdego członka Komitetu oraz do Rady, Komisji i Parlamentu Europejskiego, przynajmniej piętnaście dni przed otwarciem danej sesji.
2. Projekt porządku dziennego jest przedkładany do zatwierdzenia przez Zgromadzenie przy otwarciu każdej sesji. Po przyjęciu porządku dziennego, punkty w nim przewidziane muszą być rozpatrywane na posiedzeniu, na który zostały zaplanowane. Dokumenty potrzebne do obrad Komitetu są wysyłane do członków zgodnie z art. 40.
Artykuł 47
1. Obrady Komitetu są prawomocne, jeżeli ponad połowa jego członków jest obecna lub reprezentowana.
2. Jeżeli kworum nie zostało osiągnięte, przewodniczący zamyka posiedzenie i zwołuje w stosownym terminie, lecz w ciągu tej samej sesji, nowe posiedzenie, które jest prawomocne bez względu na ilość obecnych lub reprezentowanych członków.
Artykuł 48
Po przedłożeniu porządku obrad do zatwierdzenia przewodniczący ogłasza wprowadzenie jakiegokolwiek aktualnego punktu, o ile zajdzie taka potrzeba.
Artykuł 49
Projekt porządku obrad może być zmieniony przez Komitet w celu przystąpienia do rozpatrzenia projektów uchwał przedłożonych przez jedną lub kilka Grup zgodnie z obowiązującą procedurą.
Artykuł 50 (2)
1. Przewodniczący otwiera obrady, prowadzi debaty i czuwa nad przestrzeganiem niniejszego Regulaminu. Przewodniczący jest wspomagany przez wiceprzewodniczących.
2. W przypadku nieobecności przewodniczącego, zastępują go wiceprzewodniczący. W przypadku nieobecności wiceprzewodniczących, w zastępstwie występuje najstarszy członek Prezydium.
3. Komitet obraduje na podstawie prac sekcji specjalistycznej właściwej do przedłożenia sprawozdania przed Zgromadzeniem w danej sprawie.
4. Jeżeli tekst został przyjęty przez sekcję specjalistyczną bez głosów przeciw, Prezydium może zaproponować Zgromadzeniu głosowanie nad tym tekstem bez debaty. Procedura ta ma zastosowanie, chyba że co najmniej 25 członków zgłosi swój sprzeciw.
5. Jeżeli tekst nie uzyska większości głosów Zgromadzenia, przewodniczący Komitetu, za zgodą Zgromadzenia, może odesłać opinię do właściwej sekcji specjalistycznej do ponownego rozpatrzenia lub może wyznaczyć sprawozdawcę generalnego, który przedstawi na tej samej lub innej sesji nowy projekt opinii.
Artykuł 51 (2)
1. Poprawki muszą mieć formę pisemną, muszą być podpisane przez autorów i złożone w sekretariacie przed otwarciem właściwej sesji.
2. W celu zapewnienia dobrej organizacji pracy Zgromadzenia, Prezydium określa tryb zgłaszania poprawek.
3. Komitet jednakże zezwala na przedłożenie poprawek przed otwarciem danego posiedzenia, jeżeli są one podpisane przez co najmniej piętnastu członków.
4. Poprawki muszą wskazywać do której części tekstu się odnoszą oraz musi im towarzyszyć krótkie uzasadnienie.
5. Zazwyczaj Zgromadzenie wysłuchuje tylko autora proponowanych poprawek, członka, który sprzeciwia się ich wprowadzeniu oraz sprawozdawcę.
6. W trakcie rozpatrywania poprawki, sprawozdawca może przedstawić ustnie, za zgodą autora takiej poprawki, propozycje kompromisowe, które są poddane głosowaniu przez Zgromadzenie.
7. W przypadku zgłoszenia opinii przeciwnej, która ma na celu wyrażenie stanowiska zasadniczo odmiennego od tego, które przedstawia opinia sekcji specjalistycznej, Prezydium decyduje, w porozumieniu z przewodniczącym sekcji specjalistycznej i sprawozdawcą, czy taka poprawka może zostać przedłożona w takiej formie pod obrady Komitetu czy też należy odesłać sprawę do sekcji specjalistycznej celem dalszego rozpatrzenia.
8. Tam, gdzie okaże się to stosowne, przewodniczący Komitetu w porozumieniu z przewodniczącym i sprawozdawcą właściwej sekcji specjalistycznej może zaproponować Komitetowi taki sposób postępowania w sprawie wprowadzonych poprawek, który zapewni spójność ostatecznego tekstu.
Artykuł 52 (2)
1. Przewodniczący, z własnej inicjatywy albo na prośbę jednego z członków, może zwrócić się do Komitetu z prośbą o podjęcie decyzji o ograniczeniu czasu przeznaczonego na zabranie głosu lub liczby mówców, o zawieszeniu obrad lub zamknięciu debaty. Po zamknięciu debaty żaden członek nie może zabrać głosu, chyba że celem wyjaśnienia głosowania; wyjaśnienia takie następują po głosowaniu i nie przekraczają czasu wystąpienia przyznanego przez przewodniczącego.
2. Członek może w każdej chwili poprosić o głos i otrzymać go w drodze pierwszeństwa w celu przedstawienia wniosku proceduralnego.
Artykuł 53
1. Sporządza się protokół z przebiegu każdej sesji plenarnej. Dokument taki jest przedkładany Komitetowi do zatwierdzenia.
2. Ostateczną wersję protokołu podpisuje przewodniczący i Sekretarz Generalny Komitetu.
Artykuł 54
1. Opinia Komitetu zawiera, oprócz podstawy prawnej, uzasadnienie i opinie Komitetu na temat całości problemu.
2. Wyniki głosowania nad całością tekstu znajdują się we wstępie do opinii. Jeżeli głosowanie miało charakter imienny, wówczas wymienia się nazwiska głosujących.
3. Jeżeli w czasie sesji plenarnej odrzucone zostaną proponowane poprawki, ale za wprowadzeniem ich będzie co najmniej jedna czwarta oddanych głosów, tekst takich poprawek oraz ich uzasadnienie zostanie dołączone do właściwej opinii wraz z wynikiem głosowania. Wymóg ten dotyczy również opinii przeciwnych.
4. Tekst opinii sekcji specjalistycznej odrzucony na korzyść poprawek przyjętych przez Zgromadzenie również dołącza się do opinii Komitetu wraz z wynikiem głosowania, jeżeli tekst proponowanej opinii sekcji specjalistycznej otrzymał przynajmniej jedną czwartą głosów „za".
5. Jeżeli jedna z grup utworzonych w Komitecie zgodnie z art. 27 lub jedna z kategorii działalności społeczno-ekonomicznej utworzona zgodnie z art. 28 zajmuje inne acz jednolite stanowisko w sprawie rozpatrywanej przez Zgromadzenie, to ich stanowisko może być skrótowo ujęte i dołączone do opinii, o ile kwestia ta została zakończona głosowaniem imiennym.
Artykuł 55
1. Opinie przyjęte przez Komitet i protokół z sesji przesyłane są do Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji.
2. Dalsze losy opinii są monitorowane przez sprawozdawcę przy wsparciu Sekretariatu Generalnego.
TYTUŁ III
PRZEPISY OGÓLNE
ROZDZIAŁ I
Tryb głosowania
Artykuł 56
1. Prawomocnymi formami oddania głosu są głosy: „za" „przeciw" lub „wstrzymanie się od głosu".
,
2. O ile niniejszy Regulamin nie stanowi inaczej, teksty lub decyzje Komitetu i jego organów są uchwalane większością głosów „za" lub „przeciw".
3. Głosowanie przyjmuje postać głosowania publicznego, imiennego lub tajnego.
4. Głosowanie w sprawie proponowanych poprawek odbywa się w drodze głosowania imiennego, o ile z takim wnioskiem wystąpiła jedna czwarta członków Komitetu. Ostateczne głosowanie w sprawie opinii także przyjmuje postać głosowania imiennego na wniosek co najmniej dziesięciu członków.
5. Głosowanie przyjmuje formę głosowania tajnego na wniosek większości członków Komitetu.
6. Jeżeli podczas głosowania publicznego lub imiennego na sesji plenarnej lub w sekcji specjalistycznej jest równa liczba głosów za i przeciw, wówczas głos przewodniczącego jest głosem rozstrzygającym.
7. Przyjęcie poprawki przez sprawozdawcę nie jest powodem do nieprzystąpienia do głosowania w sprawie tej poprawki.
ROZDZIAŁ II
Tryb pilny i procedura pisemna
Artykuł 57
1. Jeżeli pilność wynika z terminu wyznaczonego Komitetowi na przedstawienie swojej opinii przez Radę, Parlament
Europejski lub Komisję, może zostać zastosowany tryb pilny, jeżeli przewodniczący uzna, że jest on niezbędny do przyjęcia przez Komitet opinii w odpowiednim czasie.
2. W przypadku pilności na szczeblu Komitetu, przewodniczący może, bez wcześniejszego porozumienia z Prezydium, podjąć wszelkie niezbędne kroki, aby zapewnić wykonanie prac Komitetu. Informuje członków Prezydium o podjętych działaniach.
3. Decyzje podjęte przez przewodniczącego w trybie pilnym są przedkładane Komitetowi na następnej sesji do zatwierdzenia.
Artykuł 58
Niektóre opinie Komitetu, które podlegają obowiązkowej konsultacji Rady lub Komisji z Komitetem, a które wymagają tylko oficjalnej opinii Komitetu, mogą być przyjęte w trybie procedury pisemnej w drodze decyzji Prezydium na wniosek danej sekcji specjalistycznej.
Artykuł 59
1. Jeżeli pilność wynika z terminu wyznaczonego sekcji specjalistycznej, przewodniczący tej sekcji za zgodą przewodniczącego Komitetu i wspólnie z prezydium sekcji specjalistycznej organizuje pracę tej sekcji w sposób odbiegający od przepisów niniejszego Regulaminu w zakresie organizacji prac sekcji specjalistycznych.
2. Ustalenia podjęte przez przewodniczącego sekcji specjalistycznej w trybie pilnym są poddawane tej sekcji do zatwierdzenia na następnym posiedzeniu.
ROZDZIAŁ III
Nieobecność i zastępstwo
Artykuł 60
1. Każdy członek Komitetu, który nie może wziąć udziału w posiedzeniu, na które jest wezwany, musi wcześniej poinformować o tym danego przewodniczącego.
2. Jeżeli członek Komitetu był nieobecny na więcej niż trzech kolejnych sesjach plenarnych bez zastępstwa i bez żadnego istotnego powodu, przewodniczący może, po naradzie z Prezydium i po wezwaniu tego członka do złożenia wyjaśnień dotyczących jego nieobecności, zwrócić się do Rady z prośbą o zwolnienie tego członka z pełnienia funkcji.
3. Jeżeli członek sekcji specjalistycznej był nieobecny na więcej niż trzech kolejnych posiedzeniach sekcji bez zastępstwa i bez żadnego istotnego powodu, przewodniczący tej sekcji specjalistycznej może, po wezwaniu tego członka do złożenia wyjaśnień dotyczących jego nieobecności, zwrócić się do niego z prośbą o rezygnację z pełnienia funkcji w sekcji specjalistycznej na rzecz innego członka.
PL
Artykuł 61
1. Każdy członek Komitetu, który nie może uczestniczyć w sesji lub posiedzeniu sekcji specjalistycznej może, po powiadomieniu danego przewodniczącego, przekazać na piśmie swoje prawo do głosowania innemu członkowi Komitetu lub sekcji specjalistycznej.
2. Każdy członek może otrzymać pełnomocnictwo tylko od jednego członka na sesji plenarnej lub na posiedzeniu sekcji specjalistycznej.
Artykuł 62
1. Każdy członek sekcji specjalistycznej, grupy analitycznej lub delegacji, który nie może uczestniczyć w posiedzeniu, na które był wezwany, może, po pisemnym poinformowaniu danego przewodniczącego, bezpośrednio lub za pośrednictwem sekretariatu swojej Grupy, być reprezentowany przez innego członka Komitetu.
2. Takie zastępstwo jest ważne tylko i wyłącznie na posiedzenin, na które zostało wydane.
3. Każdy członek grupy analitycznej może, w momencie ustanawiania składu grupy, prosić o zastępstwo przez innego członka Komitetu. To zastępstwo, ważne dla danej sprawy i na cały okres prac sekcji specjalistycznej dotyczący danej sprawy, nie może zostać odwołane.
ROZDZIAŁ IV
Publikacja i dystrybucja tekstów Komitetu
Artykuł 63
1. Komitet publikuje swoje opinie w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich zgodnie z procedurą przyjętą przez Radę i Komisję po konsultacji z Prezydium Komitetu.
2. Skład Komitetu, jego Prezydium i sekcji specjalistycznych, jak i wszystkie zmiany w ich składzie są publikowane w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich i na stronie internetowej Komitetu.
Artykuł 64
1. Komitet zapewnia przejrzystość swoich decyzji zgodnie z art. 1 Traktatu o Unii Europejskiej.
2. Sekretarz Generalny jest odpowiedzialny za podjęcie odpowiednich kroków gwarantujących publiczny dostęp do odpowiednich dokumentów.
3. Każdy obywatel Unii Europejskiej może napisać do Komitetu w jednym z urzędowych języków i otrzymać odpowiedź w tym samym języku zgodnie z art. 21, ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Artykuł 65
1. Sesje plenarne Komitetu i posiedzenia sekcji specjalistycznych są publiczne.
2. Niektóre debaty, które nie dotyczą pracy doradczej mogą zostać uznane przez Komitet za poufne na wniosek jednej z instytucji lub danego organu lub na wniosek Prezydium.
3. Inne posiedzenia nie są publiczne.
Artykuł 66
1. Członkowie instytucji europejskich mogą brać udział w posiedzeniach Komitetu i jego organów i zabierać głos.
2. Członkowie innych organów i upoważnieni urzędnicy instytucji i innych organów mogą być zaproszeni do uczestnictwa w posiedzeniach, do zabrania głosu lub udzielenia odpowiedzi pod kierownictwem przewodniczącego posiedzenia.
ROZDZIAŁ V
Tytuły, przywileje, immunitety i Regulamin członków, kwestorzy
Artykuł 67
1. Członkowie Komitetu noszą tytuł członków Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego.
2. Postanowienia rozdziału IV art. 11 Protokołu w sprawie przywilejów i immunitetów Wspólnot Europejskich z dnia 8 kwietnia 1965 r., dołączonego do Traktatu, stosują się do członków Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego.
Artykuł 68
1. Regulamin członków określa prawa i obowiązki członków Komitetu, jak również zasady regulujące ich działalność i stosunki z instytucją i jej służbami.
2. Określa on również działania, które mogą być podjęte w przypadku naruszenia Regulaminu wewnętrznego lub statutu.
Artykuł 69
Na wniosek Prezydium, Zgromadzenie wybiera na okres dwuletni trzech członków Komitetu, którzy nie mają innych stałych obowiązków w strukturze Komitetu celem utworzenia grupy kwestorów do wykonywania następujących funkcji:
a) monitorowanie i zapewnienie prawidłowego wykonywania Regulaminu członków;
b) sporządzanie propozycji, które mają udoskonalić i ulepszyć Regulaminu członków;
c) popieranie i podejmowanie odpowiednich inicjatyw w celu rozwiązania ewentualnych wątpliwości lub konfliktów wynikających ze stosowania Regulaminu członków; oraz
d) zapewnienia stosunków między członkami Komitetu i Sekretariatu Generalnego w sprawach dotyczących stosowania Regulaminu członków.
ROZDZIAŁ VI
Wygaśnięcie mandatu członków, niezgodności
Artykuł 70
1. Mandat członków Komitetu wygasa pod koniec okresu czteroletniego określonego przez Radę w momencie odnowienia składu Komitetu.
2. Mandat poszczególnych członków Komitetu wygasa wraz z dymisją, usunięciem ze stanowiska, śmiercią, w wyniku siły wyższej lub zaistnienia niezgodności pełnionych funkcji.
3. Funkcje członków Komitetu nie dają się pogodzić z funkcjami członków rządu, Parlamentu, instytucji Wspólnoty, Komitetu Regionów, Rady Dyrektorów Europejskiego Banku Inwestycyjnego jak i ze stanowiskiem urzędnika lub innego pracownika Wspólnot w czynnym zatrudnieniu.
4. Zawiadomienie o dymisji jest przesyłane na piśmie do przewodniczącego Komitetu.
5. Warunki, na których członek może zostać usunięty ze stanowiska określa artykuł 60 ust. 2 niniejszego Regulaminu. W takim przypadku, po podjęciu decyzji o usunięciu ze stanowiska, Rada rozpoczyna procedurę zastępstwa.
6. W przypadku dymisji, śmierci, siły wyższej lub niezgodności pełnionych funkcji, przewodniczący Komitetu powiadamia Radę, która stwierdza wakat i rozpoczyna procedurę zastępstwa. Jednakże w przypadku dymisji, członek ustępujący pełni swoją funkcję do dnia, w którym mianowany jest jego zastępca, chyba że członek ustępujący wskaże inaczej.
7. We wszystkich przypadkach przewidzianych w ust. 2 niniejszego artykułu, zastępca jest mianowany na okres pozostający do końca kadencji.
ROZDZIAŁ VII
Administracja Komitetu
Artykuł 71
1. Komitet jest wspomagany przez sekretariat pod kierownictwem Sekretarza Generalnego, który pełni swoje obowiązki pod kierownictwem przewodniczącego reprezentującego Prezydium.
2. Sekretarz Generalny uczestniczy z głosem doradczym w posiedzeniach Prezydium, które protokołuje.
3. Uroczyście zobowiązuje się przed Prezydium wypełniać swoje funkcje obiektywnie i sumiennie.
4. Zapewnia realizację decyzji podjętych przez Zgromadzenie, Prezydium i przewodniczącego zgodnie z niniejszym Regulaminem i sporządza, co trzy miesiące, dla przewodniczącego pisemny raport, dotyczący kryteriów i ustaleń przyjętych lub przewidzianych celem rozwiązania problemów administracyjnych lub organizacyjnych oraz kwestii kadrowych.
5. Sekretarz Generalny może przekazywać swoje uprawnienia w zakresie określonym przez przewodniczącego.
6. Prezydium na wniosek Sekretarza Generalnego przygotowuje strukturę organizacyjną Sekretariatu Generalnego, zapewniającą efektywne funkcjonowanie Komitetu i jego organów oraz pomoc członkom Komitetu w wykonywaniu swoich funkcji, w szczególności w organizowaniu posiedzeń i przygotowywaniu opinii.
Artykuł 72 (2)
1. Uprawnienia nadane przez Regulamin pracowniczy Wspólnot władzom posiadającym kompetencje w zakresie nominacji wykonywane są:
— w przypadku Sekretarza Generalnego, przez Prezydium;
— w przypadku urzędników stopnia 16, 15 i 14 grupy funkcyjnej AD, przez Prezydium na wniosek Sekretarza Generalnego, w zakresie stosowania artykułów 13, 29, 30, 31, 32, 40, 41, 49, 50, 51, 78 i 90 ust. 1 Regulaminu pracowniczego; przez przewodniczącego na wniosek Sekretarza Generalnego, w zakresie stosowania innych postanowień Regulaminu pracowniczego, włącznie z art. 90 ust. 2;
— w przypadku urzędników stopnia 13, 12 i 11 grupy funkcyjnej AD, przez przewodniczącego na wniosek Sekretarza Generalnego;
— w przypadku urzędników pozostałych stopni grupy funkcyjnej AD oraz wszystkich stopni grupy funkcyjnej AST, przez Sekretarza Generalnego.
2. Uprawnienia nadane przez Warunki zatrudniania innych pracowników Wspólnot (CEOS) organom właściwym do zawierania umów o pracę wykonywane są:
— w przypadku pracowników zatrudnionych na umowy na czas określony stopnia 16, 15 oraz 14 grupy funkcyjnej AD przez Prezydium, w zakresie stosowania art. 11, 17, 33 oraz 48 CEOS; w zakresie innych postanowień CEOS, przez przewodniczącego na wniosek Sekretarza Generalnego;
— w przypadku pracowników zatrudnionych na umowy na czas określony stopnia 13, 12 oraz 11 grupy funkcyjnej AD, przez przewodniczącego na wniosek Sekretarza Generalnego;
— w przypadku pracowników zatrudnionych na umowy na czas określony pozostałych stopni grupy funkcyjnej administratorów oraz wszystkich stopni grupy funkcyjnej asystentów, przez Sekretarza Generalnego;
— w przypadku doradców specjalnych, pracowników pomocniczych, kontraktowych i lokalnych, przez Sekretarza Generalnego.
3. Przewodniczący wykonuje prerogatywy nadane instytucji na mocy art. 110 Regulaminu pracowniczego, mające na celu wypełnienie postanowień ogólnych wykonania Regulaminu pracowniczego i zasad przyjętych za wspólną zgodą instytucji.
4. Prezydium, przewodniczący oraz Sekretarz Generalny mogą przekazywać uprawnienia nadane im w niniejszym artykule.
5. Decyzje o przekazaniu uprawnień, zgodnie z art. 72 ust. 4, powinny przede wszystkim określać zakres przekazywanych uprawnień, ich ograniczenia i okres obowiązywania oraz powinny stwierdzać, czy beneficjenci tych uprawnień mogą je przekazywać dalej na inne osoby.
Artykuł 73
1. Przewodniczący ma do swojej dyspozycji własny sekretariat.
2. Pracownicy tego sekretariatu są zatrudniani w ramach budżetu jako pracownicy zatrudnieni na czas określony, przy czym uprawnienia do zawierania umów o pracę wykonuje przewodniczący.
Artykuł 74
1. Przed 1 czerwca każdego roku, Sekretarz Generalny przedstawia Prezydium projekt dochodów i wydatków Komitetu na następny rok budżetowy. Prezydium sporządza szacunki dochodów i wydatków Komitetu. Szacunki te są przekazywane zgodnie z procedurą i w terminie określonym w rozporządzeniu finansowym Wspólnot Europejskich.
2. Działając zgodnie z przepisami rozporządzenia finansowego, przewodniczący Komitetu realizuje lub powoduje wykonanie dochodów i wydatków.
Artykuł 75
Korespondencja Komitetu adresowana jest do przewodniczącego lub Sekretarza Generalnego.
ROZDZIAŁ VIII
Przepisy ogólne
Artykuł 76
Terminologia użyta w niniejszym Regulaminie w odniesieniu do funkcji stosuje się jednakowo do kobiet i mężczyzn.
Artykuł 77
1. Komitet stanowi absolutną większością głosów swoich członków o konieczności weryfikacji niniejszego Regulaminu.
2. W przypadku podjęcia takiej decyzji, Komitet powołuje Komisję ds. regulaminu wewnętrznego. Komitet mianuje sprawozdawcę generalnego odpowiedzialnego za sporządzenie projektu nowego regulaminu.
3. Data wejścia w życie nowego regulaminu wewnętrznego zostaje ustalona w momencie przyjęcia go przez Komitet.
Artykuł 78
Niniejszy Regulamin wewnętrzny wchodzi w życie pierwszego dnia miesiąca po jego przyjęciu absolutną większością przez członków Komitetu. | <urn:uuid:de272162-bb56-42d7-be09-b0df1a474ff2> | finepdfs | 3.1875 | CC-MAIN-2024-10 | https://www.infor.pl/download/site/pl/oj/2004/l_348/l_34820041124pl00270039.pdf | 2024-02-29T21:23:13+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947474853.43/warc/CC-MAIN-20240229202522-20240229232522-00759.warc.gz | 809,806,565 | 0.999994 | 0.999996 | 0.999996 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2980,
6364,
10013,
13232,
16751,
20702,
24749,
28715,
33586,
37643,
40930,
44800,
48161
] | 1 | 0 |
ANALIZA STANU GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI NA TERENIE GMINY DOBRZEŃ WIELKI ZA 2019 ROK
Przygotowana w oparciu o art. 9tb ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz. U. 2020 r., poz. 1439)
SPIS TREŚCI
1 WPROWADZENIE
1.1 CEL ORAZ PODSTAWA PRZYGOTOWANIA ANALIZY
Przedmiotowy dokument stanowi roczną analizę stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Dobrzeń Wielki, sporządzoną w celu weryfikacji możliwości technicznych i organizacyjnych Gminy w zakresie gospodarowania odpadami kmunalnymi, do której zostały zobowiązane na podstawie art. 3 ust. 2 pkt 10 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz. U. 2020 r., poz. 1439).
Zadaniem Analizy jest dostarczenie niezbędnych informacji dla stworzenia efektywnego systemu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Dobrzeń Wielki. Zgodnie z art. 9tb ww. ustawy Wójt, Burmistrz lub Prezydent sporządza przedmiotową analizę w terminie do dnia 30 kwietnia za poprzedni rok kalendarzowy oraz udostępnia ją na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Urzędu Gminy. W 2020 r. w związaku z rozpoczęciem działania BDO oraz w wyniku wprowadzenia działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS COV-2 przesuniete zostały terminy sporządzania rocznych sprawozdań dla podmiotów odbierających odpady komunalne. Termin wydłużony został do 30 września 2019 r.; do 31 października wydłużono temin składania sprawozdań Wójta, Burmistrza lub Prezydenta miasta natomiast termin sporządzania analizy stanu gospodarki odpadami komunalnymi przesunięty został do 30 listopada 2020 r.
1.2 REGULACJE PRAWNE Z ZAKRESU GOSPODAROWANIA ODPADAMI
W trakcie sporządzania niniejszej analizy opierano się m.in. na następujących dokumentach:
Ustawa:
Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t.j. Dz.U. 2020 poz. 797);
Rozporządzenia:
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 2 stycznia 2020 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. 2020 poz. 10);
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 15 grudnia 2017 r. w sprawie poziomów ograniczenia składowania masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji (Dz.U. 2017 poz. 2412);
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie poziomów recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami niektórych frakcji odpadów komunalnych (Dz.U. 2016 poz. 2167);
Akty prawa miejscowego:
Plan Gospodarki Odpadami dla Województwa Opolskiego na lata 2016-2022 przyjęty Uchwałą nr XXVII/306/2017 Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia 28.03.2017 r.;
Uchwała Rady Gminy Dobrzeń Wielki z dnia 11 grudnia 2014 r. w sprawie regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Dobrzeń Wielki;
Uchwała Rady Gminy z dnia 31 lipca 2014 r. w sprawie wyboru metody ustalenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi oraz ustalenia stawki takiej opłaty;
Uchwała Rady Gminy z dnia 11 grudnia 2014 r. w sprawie szczegółowego sposobu i zakresu świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości z terenu Gminy i zagospodarowania tych odpadów w zamian za uiszczoną przez właściciela nieruchomości opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi.
Pozostałe uchwały Rady Gminy dot. Gospodarki odpadami udostępniane są na bieżąco na stronie Biuletynu Informacji Publicznej Gminy Dobrzeń Wielki.
1.3 CHARAKTERYSTYKA GMINY DOBRZEŃ WIELKI
Gmina Dobrzeń Wielki położona jest w centralnej części województwa opolskiego. Współrzędne geograficzne wynoszą 51º szerokości geograficznej północnej oraz 18º długości geograficznej wschodniej. Powierzchnia omawianego obszaru wynosi ok. 64 km².
Gmina Dobrzeń Wielki od zachodu graniczy z Gminą Popielów, od północy z Gminą Pokój, od północnego wschodu z Gminą Murów, od wschodu z Gminą Łubniany, od południa z Gminą Miasto Opole i z Gminą Dąbrowa, a od południowego zachodu z Gminą Lewin Brzeski. Przez teren Gminy przepływa rzeka Odra.
Od stycznia 2017 roku z gminy odłączono miejscowości Borki, Brzezie, Czarnowąsy, Krzanowice i Świerkle, włączając je do Opola. Tym samym, zmniejszeniu uległa ludność Gminy oraz jej powierzchnia. Obecne sołectwa Gminy to: Dobrzeń Wielki, Chróścice, Kup i Dobrzeń Mały, zamieszkiwane przez ok. 9,1 tys. mieszkańców.
Gmina Dobrzeń Wielki, zgodnie z „Planem gospodarki odpadami dla wojwództwa Opolskiego na lata 2016-2022 z uwzględnieniem lat 2023-2028" należała do Centralego Regionu Gospoadarki Odpadami Województwa Opolskiego. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2019 r. poz. 1579) zniosła regionalizację co spowodowało również zniesienie zakazu przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych odpadów zielonych oraz pozostałosci z sortowania odpadów komunalnych i z procesu mechaniczno-biologicznego przetwarzania odpadów komunalnych poza obszarem regionu na którym zostały wytworzone. Inną ważną wprowadzoną zmianą jest zastąpienie regionalnych instalacji przetwarzania odpadów komunalnych przez instalacje komunalne.
5
2 SYSTEM GOSPODAROWANIA ODPADAMI
Przez gospodarowanie odpadami rozumie się zbieranie, transport, przetwarzanie odpadów, łącznie z nadzorem nad tego rodzaju działaniami, jak również późniejsze postępowanie z miejscami unieszkodliwiania odpadów oraz działania wykonywane w charakterze sprzedawcy odpadów lub pośrednika w obrocie odpadami.
W 2019 roku zadania związane z odbiorem odpadów komunalnych na terenie Gminy Dobrzeń Wielki realizowane były przez następujące podmioty:
1. PROWOD Sp. z o.o., ul. Rynek 4, 46-082 Kup,
2. EKO-TRANS Jan Kurowski ul. Brynicka 46B, 46-082 Kup,
3. ELKOM Sp. z o.o. ul. Norweska 11, 45-920 Opole.
Z dozwolonych przez ustawę u.c.p.g sposobów naliczania opłat związanych z gospodarką odpadami Gmina Dobrzeń Wielki uchwałą nr XLI/426/2014 Rady Gminy Dobrzeń Wielki z dnia 31 lipca 2014 r. w sprawie wyboru metody ustalenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi oraz ustalenia stawki takiej opłaty wprowadziła opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi od liczby osób w danym gospodarstwie domowym, tj. miesięczną opłatę uiszczaną na rzecz Gminy Dobrzeń Wielki od właścicieli nieruchomości zamieszkałych (14 zł od gospodarstwa jednoosobowego przy segregacji odpadów oraz 21 zł od gospodarstwa jednoosobowego nieprowadzącego segregacji odpadów). Stawki te maleją proporcjonalnie do zwiększania się liczby osób stanowiących gospodarstwo domowe.
Uchwała określa również stawki opłat od nieruchomości, na których nie zamieszkują mieszkańcy, a powstają odpady komunalne.
Zebrane opłaty mają za zadanie pokryć koszty ponoszone przez Gminę związane z szeroko rozumianym tematem gospodarowania odpadami.
2.1 ŹRÓDŁA POWSTAWANIA ODPADÓW KOMUNALNYCH
Odpady komunalne, to zgodnie z ustawą o odpadach (t.j. Dz. U. 2020, poz. 797) odpady powstające w gospodarstwach domowych, z wyłączeniem pojazdów wycofanych z eksploatacji, a także odpady niezawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych. Jak wynika z definicji, źródłami powstawania odpadów komunalnych poza gospodarstwami domowymi są także nieruchomości niezamieszkałe (np. placówki oświatowe, obiekty handlowe czy usługowe). Do odpadów komunalnych zalicza sie także odpady z terenów otwartych, np. koszy ulicznych.
2.2 SELEKTYWNA ZBIÓRKA ODPADÓW
Selektywna zbiórka polega na podziale odpadów na poszczególne frakcje, co ułatwia ich dalsze przetwarzanie.
W 2019 roku na terenie Gminy Dobrzeń Wielki segregacji podlegały:
Papier i tektura – w workach i pojemnikach w kolorze niebieskim,
Szkło – w workach i pojemnikach w kolorze zielonym,
Metale, tworzywa sztuczne i opakowania wielomateriałowe – w workach
i pojemnikach w kolorze żółtym,
Odpady ulegające biodegradacji i odpady zielone – w pojemnikach w kolorze brązowym,
Popiół – w pojemnikach w kolorze szarym.
W przypadku odpadów ulegających biodegradacji możliwe jest kompostowanie we własnym zakresie w przydomowych kompostownikach.
Regularnie, raz do roku ma miejsce mobilna zbiórka odpadów wielkogabarytowych, podczas której mieszkańcom zabierane są tego typu odpady wprost sprzed budynków. W 2019 roku taka zbiórka miała miejsce 2 i 30 lipca oraz 22 sierpnia, w poszczególnych miejscowościach wg harmonogramu wywozu.
Mieszkańcy Gminy w ramach opłaty za gospodarowanie odpadami wyposażani są na bieżąco w worki do segregacji.
W 2019 roku wydano:
65 600 szt. żółtych worków,
23 400szt. niebieskich worków,
230 szt. zielonych worków.
Podczas odbioru odpadów segregowanych worki dostarczane są mieszkańcom na wymianę.
Spadek ilości wydanych worków do segragacji szkła w stosunku do lat poprzednich spowodowany jest wydaniem mieszkańcom pojemników w kolorze zielonym. Worki do segregacji szkła wydano mieszkańcom Dobrzenia Małego (Otok).
2.3 PUNKT SELEKTYWNEJ ZBIÓRKI ODPADÓW KOMUNALNYCH
Dzięki zlokalizowanemu w Chróścicach Punktowi Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych Gmina Dobrzeń Wielki wypełniła ustawowy obowiązek posiadania takiego miejsca w każdej gminie. PSZOK był przyjazny wszystkim mieszkańcom Gminy, dzięki dogodnym godzinom otwarcia oraz szerokiemu wachlarzowi bezpłatnie odbieranych selektywnie zebranych odpadów, zgodnie z listą poniżej:
Tekstylia - stare ubrania, szmaty,
Papier, tektura, opakowania wielomateriałowe,
Tworzywa sztuczne - folie, donice, baniaki, butelki,
Opakowania zawierające pozostałości substancji niebezpiecznych lub nimi zanieczyszczone,
Odpady budowlane - cegły, szyby bez ram, kafelki, gruz (do 500 kg na miesiąc na jedno gospodarstwo domowe, dla którego złożona została deklaracja o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi),
Odpadowa papa,
Opony - do 1,10 m średnicy,
Materiały izolacyjne - wełna, styropian,
Odpady zielone (biodegradowalne) - trawa, gałęzie o dł. do 1,5 mb (do 150 kg na miesiąc na jedno gospodarstwo domowe, dla którego złożona została deklaracja o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi),
Szkło - słoiki, butelki,
AGD - piece, pralki, lodówki, odkurzacze,
RTV - telewizory, radia, odtwarzacze (kompletne – wraz z układami elektrotechnicznymi),
Odpady wielkogabarytowe - meble, krzesła, fotele, dywany, wykładziny,
Żarówki, świetlówki, baterie, akumulatory,
Złom,
Czysty popiół.
Ponadto pojemniki na zużyte baterie znajdują się w obiektach użyteczności publicznej i placówkach oświatowych, a pojemniki na przeterminowane lekarstwa w aptekach.
W 2019 roku w PSZOK-u w Chróścicach zebrano ponad 300 Mg odpadów, co świadczy o rosnącej świadomości ekologicznej mieszkańców, na co miała wpływ edukacja ekologicczna prowadzona w poprzednich latach przez Gminę Dobrzeń Wielki.
3 OCENA MOŻLIWOŚCI TECHNICZNYCH I ORGANIZACYJNYCH GMINY W ZAKRESIE GOSPODARKI ODPADAMI KOMUNALNYMI
3.1 LICZBA MIESZKAŃCÓW I ILOŚĆ ZŁOŻONYCH DEKLARACJI
Na koniec 2019 roku Gmina Dobrzeń Wielki liczyła 9136 mieszkańców (osób zameldowanych na pobyt stały).
W deklaracjach o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi złożonych w Urzędzie ujętych zostało 7243 mieszkańców. Różnica wynika m.in. ze stałego pobytu części mieszkańców za granicą lub w innej gminie, a także spowodowana jest wyjazdami mieszkańców w celach zarobkowych do pracy za granicą. Ponadto należy mieć na względzie przypadki, gdzie liczba osób w gospodarstwie jest większa niż 8, czyli maksymalna liczba osób w deklaracji.
Ogółem złożono 2768 deklaracji, z czego w 2543 przypadkach deklarowano prowadzenie segregacji. Prawie 92% wynik zadeklarowanej segregacji pozwala wierzyć, że coraz to więcej mieszkańców w rzeczywistości na codzień segerguje swoje odpady.
W 2019 r. przeprowadzona została weryfikacja złożonych deklaracji pod kątem ilości osób wykazanych w deklaracjach oraz rzeczywistej ilości osób zamieszkałych w gospodarstwach domowych.
3.2 LICZBA WŁAŚCICIELI NIERUCHOMOŚCI, KTÓRZY NIE ZAWARLI UMOWY, O KTÓREJ MOWA W ART. 6 UST. 1 U.C.P.G.
Gmina Dobrzeń Wielki w 2019 roku nie podejmowała działań, o których mowa w art. 6, ust. 1 u.c.p.g, ponieważ ze względu na brak danych o liczbie właścicieli nieruchomości, którzy nie zawarli umowy, nie odnotowano konieczności wydania przez Wójta Gminy decyzji administracyjnych w powyższej kwestii.
3.3 MASA ODPADÓW WYTWORZONYCH NA TERENIE GMINY DOBRZEŃ WIELKI
Według danych GUS każdy mieszkaniec województwa opolskiego w 2018 roku wytworzył 327 kg odpadów. Opierając się na dostępnych danych (brak danych za 2019 rok) szacuje się, iż na terenie Gminy Dobrzeń Wielki w 2019 roku wytworzonych zostało przynajmniej 3000 Mg odpadów komunalnych (faktyczna ilość w dalszej części Analizy).
Tab. 1. Odpady komunalne zebrane i wytworzone w kg na 1 mieszkańca w latach 2005, 2010, 2014-2016 wg GUS
Tabela 1.
ODPADY KOMUNALNE ZEBRANE WEDŁUG WOJEWÓDZTW a
w kg miesz-
kańca
325
394
320
222
361
319
316
336
327
234
253
355
367
201
308
351
377
a Dane szacunkowe. Od 2014 r. pozycja obejmuje odpady odebrane od wszystkich właścicieli nieruchomości i uznawana jest za odpady wytworzone ze względu na objęcie od 01.07.2013 r. przez gminy systemem gospodarowania odpadami komunalnymi wszystkich właścicieli nieruchomości.
12
3.4 MOŻLIWOŚĆ PRZETWARZANIA ZMIESZANYCH ODPADÓW KOMUNALNYCH, ODPADÓW ZIELONYCH ORAZ POZOSTAŁOŚCI Z SORTOWANIA I POZOSTAŁOŚCI Z MECHANICZNOBIOLOGICZNEGO PRZETWARZANIA ODPADÓW KOMUNALNYCH
Na terenie Gminy Dobrzeń Wielki nie ma możliwości przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, odpadów zielonych oraz pozostałości z sortowania i pozostałości z MBP odpadów komunalnych. Wszystkie zebrane zmieszane odpady komunalne przekazywane były do instalacji do mechaniczno - biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych (MBP) mieszczącej się przy ulicy Podmiejskiej 69 w Opolu. Podobnie rzecz miała się z odpadami zielonymi, które trafiały na kompostownię do Opola. Ilość odpadów poddanych składowaniu w stosunku do całości zebranych odpadów przedstawia tabela nr 2.
3.5 MASA ODPADÓW ZEBRANYCH I PRZEZNACZONYCH DO SKŁADOWANIA Z TERENU GMINY DOBRZEŃ WIELKI
Masę odpadów zebranych oraz przeznaczonych do składowania z terenu Gminy Dobrzeń Wielki za 2019 rok przedstawia poniższa tabela.
Tab. 2. Masy poszczególnych odpadów odebranych z terenu Gminy Dobrzeń Wielki wraz z ilościami poddanymi składowaniu w 2019 roku (na podstawie danych z rocznego sprawozdania Wójta z realizacji zadań z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi)
Tabela 2.
Tab. 3. Masy poszczególnych odpadów zebranych z terenu Gminy Dobrzeń Wielki w PSZOK-u wraz z ilościami poddanymi składowaniu w 2019 roku (na podstawie danych z rocznego sprawozdania Wójta z realizacji zadań z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi)
Tabela 3.
4 POZIOMY RECYKLINGU
Wskaźniki odzysku przewidziane do osiągnięcia w 2019 r. i w kolejnych latach:
I. Ograniczenie masy odpadów komunalanych ulegających biodegradacji przekazywanych do składowania. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 15 grudnia 2017 r. w sprawie poziomów ograniczenia składowania masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji, poziomy ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji przekazywanych do składowania, które gmina jest zobowiązana osiągnąć w poszczególnych latach kształtują się następująco:
Poziom ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji osiągnięty przez Gminę Dobrzeń Wielki wyniósł w 2019 r. 0% 1
II.Poziomy recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami niektórych frakcji odpadów komunalnych. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie poziomów recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami niektórych frakcji odpadów komunalnych, poziom ten wynosi odpowiednio:
1 Na podstawie danych z rocznego sprawozdania Wójta z realizacji zadań z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi
2 Poziomy są liczone łącznie dla wszystkich podanych frakcji odpadów komunalnych
Poziomy są liczone łącznie dla wszystkich podanych frakcji odpadów komunalnych.
Poziom recyklingu, przygotowania do ponownego użycia następujących frakcji odpadów komunalnych: papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła osiągnięty przez Gminę Dobrzeń Wielki w 2019 r. wyniósł 44,54% 3 .
III. Poziom recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami innych niż niebezpieczne odpadów budowlanych i rozbiórkowych
Wymagane poziomy odzysku odpadów budowlanych i poremontowych określone w Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie poziomów recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami niektórych frakcji odpadów komunalnychzawiera poniższa tabela.
Poziom recyklingu, przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami innych niż niebezpieczne odpadów budowlanych i rozbiórkowych osiągnięty przez Gminę Dobrzeń Wielki w 2019 r. wyniósł 73,89% 4 .
3 Na podstawie danych z rocznego sprawozdania Wójta z realizacji zadań z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi
4 Na podstawie danych z rocznego sprawozdania Wójta z realizacji zadań z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi
5 KOSZTY PONIESIONE W ZWIĄZKU Z ODBIERANIEM, ODZYSKIEM, RECYKLINGIEM I UNIESZKODLIWIANIEM ODPADÓW KOMUNALNYCH
Koszty obsługi systemu obejmujące m.in.: odbiór, transport, zagospodarowanie odpadów, utrzymanie składowiska, PSZOK-u, dzierżawę pojemników oraz pozostałe koszty administracyjne wyniosły w 2019 r. 2 323 044,06 zł i znacznie przewyższały wpływy z tytułu opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi.
Z tego względu Rada Gminy Dobrzeń Wielki podjęła uchwałę nr XI/84/2019 z dnia 31 października 2019 r. uchylającą uchwałę nr XXVIII/265/213 z dnia 4 kwietnia 2013 r. w sprawie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na których nie zamieszkują mieszkańcy a powstają odpady komunalne, i z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2020 r.
Rozważano również podwyższenie opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi dla mieszkańców gminy Dobrzeń Wielki.
6 POTRZEBY INWESTYCYJNE ZWIĄZANE
Z GOSPODAROWANIEM ODPADAMI KOMUNALNYMI
Na terenie Gminy Dobrzeń Wielki funkcjonuje składowisko odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne oraz Punkt Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych. Na składowisko przyjmowane są głównie odpady budowlane z grupy 17 oraz selektywnie zbierany popiół.
Instalacją do przetwarzania odpadów komunalnych pochodzących z terenu Gminy jest instalacja MBP w Regionalnym Centrum Gospodarki Odpadami w Opolu, a dla odpadów zielonych – kompostownia także znajdująca się na jej terenie.
W 2019 roku opracowane zostały założenia przyszłej modernizacji gminnego Punktu Sektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych.
7 PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Zgodnie z wymogami ustawy u.c.p.g. analiza stanu gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy Dobrzeń Wielki za 2019 r. została opracowana, jako element weryfikacji możliwości technicznych i organizacyjnych Gminy związanych z gospodarowaniem odpadami komunalnymi. Analiza dostarczyła informacji o liczbie osób zamieszkujących, objętych gminnym systemem gospodarowania odpadami komunalnymi, liczbie gospodarstw domowych segregujących odpady komunalne, ilości wytwarzanych na terenie Gminy odpadów komunalnych oraz kosztach systemu. Powyższe informacje pozwalają poszukiwać najbardziej racjonalnych i efektywnych ekonomicznie rozwiązań związanych z doskonaleniem gminnego systemu gospodarki odpadami komunalnymi.
Gmina Dobrzeń Wielki spełnia obowiązki dotyczące realizacji zadań zapewniających utrzymanie czystości i porządku na swoim terenie. System gospodarowania odpadami komunalnymi na jej terenie funkcjonuje prawidłowo.
Gmina Dobrzeń Wielki osiągnęła wymagane prawem poziomy recyklingu i przygotowania do ponownego użycia papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła, odpadów ulegających biodegradacji oraz odpadów pochodzących z remontów i rozbiórek. Zdecydowana większość odpadów komunalnych jest poddawana innym niż składowanie procesom przetwarzania.
W 2019 roku poziom ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji kierowanych do składowania wyniósł 0%, podobnie jak w latach 2017 i 2018.
W 2019 roku poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia następujących frakcji odpadów komunalnych: papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła odebranych z terenu Gminy Dobrzeń Wielki wyniósł 44,54% i spełnia wymagania obowiązującego rozporządzenia.
W 2019 roku poziom recyklingu i przygotowania do ponownego użycia i odzysku innymi metodami innych niż niebezpieczne odpadów budowlanych i rozbiórkowych wyniósł 73,89% i również spełnia wymagania obowiązującego rozporządzenia.
Z terenu Gminy Dobrzeń Wielki w 2019 roku zebrano łącznie 4174,572 Mg odpadów (w tym 321,598 Mg odpadów w PSZOK-u). W takiej sytuacji statystycznie każdy mieszkaniec Gminy wytworzył ok. 457 kg odpadów, czyli więcej niż szacowano na
podstawie danych GUS-u. W stosunku do roku 2018, zmniejszyła się o 120 Mg masa odebranych niesegregowanych (zmieszanych) odpadów komunalnych; wzrosła natomiast masa odebranych frakcji segregowanych: tworzyw sztucznych o 18,5 Mg, papieru i tektury o 26 Mg, szkła o 18,5 Mg, odpadów wielkogabarytowch o 37 Mg (razem z terenu gminy oraz PSZOK).
System gospodarki odpadami komunalnymi na terenie Gminy nie bilansuje się (wyższe koszty systemu niż wpływy z opłat). Gmina planuje w 2020 roku podjąć działania mające na celu zmiany w systemie gospodarowania odpadami komunalnymi, zmierzające do osiągnięcia w przyszłości bilansowania się systemu.
Sporządziły:
Beata Wocka-Culic Specjalista ds. Ochrony Środowiska
Joanna Duda Specjalista ds. Komunalnych | <urn:uuid:394263a1-8f50-47c3-8344-ff4c7e41d932> | finepdfs | 1.816406 | CC-MAIN-2021-17 | http://bip.dobrzenwielki.pl/download/attachment/16526/analiza-gospodarki-odpadami-na-terenie-gminy-dobrzen-wielki-za-2019-rok.pdf | 2021-04-13T04:09:05+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-17/segments/1618038072082.26/warc/CC-MAIN-20210413031741-20210413061741-00595.warc.gz | 14,211,894 | 0.999955 | 0.999978 | 0.999978 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
235,
248,
1635,
3357,
5056,
6697,
7395,
8890,
10741,
11871,
12274,
13209,
13986,
14463,
14729,
15983,
17152,
18027,
18701,
20873,
21626
] | 1 | 0 |
O akcji
Dane liczbowe:
- 955 szkół z woj. podlaskiego wzięło udział, pozyskano 400 Mecenasów Wiedzy (czyli firm, które fundowały prenumeratę gazet szkołom), 320 uczniów nadesłało 339 recenzji, 145 prac wpłynęło na konkurs "Moje pasje moje stypendium".
Wykaz artykułów
- Setki szkół, mnóstwo pasjonatów lektury
- Czytam, więc wiem: Efekt akcji przeszedł oczekiwania. Z Olgą Topolewską, prezes białostockiego oddziału Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich rozmawia Marta Gawina.
Treści artykułów
Setki szkół, mnóstwo pasjonatów lektury
Dodano: 21 czerwca 2013, 7:45 Autor: Maryla Pawlak-Żalikowska, email@example.com, tel. 85 748 95 52
Myślę, że akcja się udała. Z tego, co widziałem, zainteresowanie nią było duże - ocenia Jerzy Kiszkiel, podlaski kurator oświaty.
Kampanię społeczną "Czytam, więc wiem" rozpoczęliśmy we wrześniu ubiegłego roku. Wzięło w niej udział 955 szkół z całego województwa podlaskiego. Niektóre były niezwykle zaangażowane w nasze propozycje działań, a także wychodziły z inicjatywą i chwaliły się własnymi osiągnięciami. Otrzymaliśmy wiele sprawozdań z działalności szkolnych klubów dyskusyjnych, spotkań autorskich czy happeningów. Nauczyciele bibliotekarze pokazywali, jak te działania wpłynęły na czytelnictwo. Bo celem akcji, jak pisaliśmy, było promowanie czytania, ale też dążenia do pogłębiania wiedzy i rozwijania własnych zainteresowań.
- Najważniejsze, że problem został nazwany, postawiony publiczne - mówi Jerzy Kiszkiel. - Dzięki temu mówi się o potrzebie czytania, o tym, że to wartość sama w sobie. Bo książka nie jest przecież tylko źródłem wiedzy, informacji, ale też przeżyć. Cieszy, że akcja pomogła wzmocnić zainteresowania czytelnicze dzieci i młodzieży.
Szczególnie zależało nam na zaktywizowaniu samych uczniów. Mimo że mieliśmy sporo obaw, cel ten udało się osiągnąć. Chodzi o akcję "Czytam, bo lubię", element naszej kampanii. Zachęcaliśmy w niej młodych do tego, by dzielili się z nami swoimi spostrzeżeniami na temat przeczytanych książek. Mogły to być szkolne lektury, nowości, czy ulubione książki. Aktywność uczniów przeszła nasze oczekiwania. Od grudnia do końca maja, bo tyle trwała ta akcja, otrzymaliśmy 339 recenzji. Niektórzy autorzy przesyłali nam po kilka swoich prac.
I EDYCJA
- Prowadząc serwis byłyśmy zaskoczone liczbą recenzji - przyznaje Olga Topolewska, prezes białostockiego oddziału Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich. - W dzisiejszych czasach nie jest łatwo zachęcić ucznia do aktywności. Miłe jest też to, że każdy z nich otrzymał od redakcji upominek. Bardzo wdzięczni za książki są także bibliotekarze. Wiadomo, jak trudno teraz o pieniądze na zakup nowości.
Zachętą do aktywności był też konkurs "Moje pasje, moje stypendium", który przeprowadziliśmy w ubiegłym roku. Jego celem było wsparcie uczniów mających ciekawe pasje. Pieniądze ze stypendiów miały im pomóc je realizować. Także w tym przypadku zainteresowanie młodych było ogromne. Otrzymaliśmy 145 prac. Niektórzy autorzy w niezwykle ciekawy sposób przedstawiali swoje zainteresowania. Choć wybór zwycięzców był trudny, ostatecznie wybraliśmy dziesiątkę laureatów, którzy od listopada do czerwca otrzymywali od nas po 100 zł miesięcznie. Są to: Marcin Bartyś z Białegostoku, Agata Berezowiec z miejscowości Łosinka, Patrycja Malinowska z miejscowości Niewino Borowe, Weronika Kozłowska z Białegostoku, Marta Makuszewska z Białegostoku, Adam Szwajkowski z miejscowości Ostrożne, Katarzyna Ślesicka z Białegostoku, Karol Szyszko z Czartajewa Podleśnego, Tomasz Pytel z Dubicz Cerkiewnych oraz Jakub Rombel z Bielska Podlaskiego. Nasi stypendyści zainteresowania mają różne. Jedni to miłośnicy dawnej motoryzacji, jeszcze inni animacji komputerowych czy meteorologii. Są też artystyczne natury i tacy, którzy pasjonują się uzbrojeniem z czasów II wojny światowej.
Elementem kampanii "Czytam, więc wiem" było także specjalne wydawnictwo. Od września, w każdy wtorek do szkół trafiał tygodnik "Wiem". Prezentowaliśmy w nim ciekawostki ze świata nauki, najnowsze odkrycia, rozmowy. Były też propozycje prostych eksperymentów, które uczniowie mogli przeprowadzić w domowych warunkach. W przyszłym tygodniu ukaże się ostatnie w tym roku szkolnym wydanie tygodnika "Wiem".
Wielu działań związanych z akcją nie udałoby się przeprowadzić, gdyby nie pomoc innych instytucji. Dziękujemy za zaangażowanie pracownikom Centrum Edukacji Nauczycieli w Białymstoku oraz Miejskiego Ośrodka Doradztwa Metodycznego. Jesteśmy też wdzięczni Maciejowi Żywno, wojewodzie podlaskiemu oraz Jerzemu Kiszkielowi, podlaskiemu kuratorowi oświaty za objęcie honorowym patronatem naszej akcji. Dziękujemy także naszym patronom medialnym: PAP Nauka w Polsce, TVP Białystok oraz Polskiemu Radiu Białystok. Akcję będziemy kontynuować także w przyszłym roku szkolnym. Już pracujemy nad jej formułą.
Źródło: Kurier Poranny
Czytam, więc wiem: Efekt akcji przeszedł oczekiwania. Z Olgą Topolewską, prezes białostockiego oddziału Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich rozmawia Marta Gawina. Dodano: 11 września 2013, 16:08 Autor: Marta Gawina
Kurier Poranny: Za nami pierwszy rok akcji Czytam, więc wiem. Jak ją Pani ocenia?
Olga Topolewska: Bardzo dobrze, nie spodziewaliśmy się takiego efektu – zarówno Państwo, jak i my: nauczyciele bibliotekarze – około 1000 szkół. Ponad 300 recenzji, kilkanaście artykułów o pracy z czytelnikiem. Wokół słyszy się, że dzieci i młodzież nie sięgają po książki, są zafascynowani obrazem, słowo zostaje gdzieś z tyłu, w zapomnieniu. A tutaj taka, masowa wręcz, odpowiedź na Państwa akcję i zaproszenie do współpracy. Może warto zaryzykować stwierdzenie, że z czytaniem nie jest tak źle, jak się powszechnie uważa? Trzeba tylko umiejętnie zachęcić do sięgnięcia po książki.
W ramach naszej akcji prowadziliśmy wiele inicjatyw. Jedną z nich były recenzje książek pisane przez uczniów. Młodzi ludzie napisali setki takich recenzji. Zaskoczyło Panią to zaangażowanie?
– Nie spodziewałam się, podsuwając redakcji pomysł na recenzje, że okażą się one takim hitem. Myślę, że jest w tym duża zasługa nauczyciel bibliotekarzy i polonistów, którzy w szkołach zainteresowali akcją uczniów, prosili o ich refleksje na temat czytanych książek. Czytali recenzje, dokonywali pierwszych korekt, dyskutowali na temat lektur. Zaskoczył nas wszystkich wachlarz zainteresowań czytelniczych uczniów – czytają oni lektury, klasykę literacką, fantastykę, utwory współczesne. Autorów znanych naszemu pokoleniu, ale też zupełnie nowe nazwiska.
Pamięta Pani którąś recenzję szczególnie?
– W grupie szkół ponadgimnazjalnych zaintrygowała mnie recenzja książki Umberto Eco "Imię Róży". Podobały się też inne teksty – były przemyślane, głębokie i rzeczywiście zachęcały do lektury. Byłam pozytywnie zaskoczona, że gimnazjaliści czytają nie tylko fantastykę, ale też sięgają po dzieła Henryka Sienkiewicza. Zmieniły się preferencje wśród literatury dziewczęcej, pojawiły się nowe autorki – Ewa Nowak, Małgorzata Gutowska- Adamczyk, Anna Onichimowska – pisarki potrafiące pisać o współczesnych problemach młodzieży. Uczniowie szkół podstawowych preferowali znaną starszemu pokoleniu klasykę (jest ponadczasowa), zdarzyła się recenzja książki "Kubuś Puchatek" pisana wierszem...
Do naszej akcji przyłączyło się blisko tysiąc szkół. Co zyskały dzięki naszej kampanii?
– Przede wszystkim udział w ciekawym przedsięwzięciu edukacyjnym. Uczniowie poszerzali swoją wiedzę, potrafiliście zachęcić ich do aktywności pisarskiej – co przyznaję, zdarza się niewielu instytucjom na tak masową skalę. Poza tym doszło do współpracy pomiędzy szkołami a firmami. Jest budujące, że przedsiębiorstwa stały się mecenasami wiedzy, że wzbogaciły szkoły w egzemplarze gazet – trafiły one do bibliotek, którym przybyło nowych czytelników. Z każdego daru nauczyciele bibliotekarze bardzo się cieszą, ponieważ o nowościach w wielu szkołach można tylko pomarzyć. Pięknym gestem z Państwa strony było przekazanie każdej szkole, która zaangażowała się w akcję (podczas konferencji nauczycieli bibliotekarzy w Centrum Edukacji Nauczycieli), kompletu książek do bibliotek.
Czytam, więc wiem będzie kontynuowane także w tym roku. Znów wspólnie będziemy zachęcać młodych ludzi do czytania. Dlaczego warto sięgać po książkę?
– O zaletach czytania powiedziano i napisano bardzo dużo, nie powiem nic odkrywczego. Czytanie rozwija wyobraźnię, wzbogaca słownictwo, buduje wiedzę. Dzięki czytaniu przenosimy się w inny wymiar, odreagowujemy stresy, zapominamy o codziennych troskach, zmartwieniach. Zaczynamy marzyć… a od marzeń zaczyna się budowanie przyszłości. Książka to przyjaciel, który nigdy nie zawodzi i nieważne, czy czytamy ją w formie papierowej, czy na tablecie, czytniku, komputerze. Liczy się sam proces czytania, wrażenia, a nie forma wydawnicza. Czytajmy więc, by poszerzać wiedzę, uczyć się nowych zdarzeń, podróżować po świecie i poznawać siebie.
Źródło: Kurier Poranny | <urn:uuid:c4a394fd-5a05-4745-add5-d4a6dc2d47d3> | finepdfs | 2.072266 | CC-MAIN-2017-39 | http://bp.bialystok.edu.pl/sites/default/files/cww1_o%20akcji.pdf | 2017-09-24T08:37:46Z | crawl-data/CC-MAIN-2017-39/segments/1505818689900.91/warc/CC-MAIN-20170924081752-20170924101752-00274.warc.gz | 49,426,589 | 0.999909 | 0.999916 | 0.999916 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2280,
5782,
8938
] | 1 | 0 |
Wójt Gminy Krasocin z dnia 28 lipca 2020 r.
w sprawie zmian w budżecie gminy na 2020 r.
Na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U z 2020 r., poz. 7 art. 257 pkt 1,3 z ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jednolity Dz. U z 2019.869 z zm.) oraz uchwały XVI/150/19 Rady Gminy w Krasocinie z dnia 18 grudnia 2019 r. zarządza się, co następuje:
§ 1. Dokonuje się zwiększenia dochodów budżetowych, zgodnie z załącznikiem Nr 1
§ 2. Dokonuje się zwiększenia wydatków budżetowych, zgodnie z załącznikiem Nr 2
§ 3. Ogółem zwiększa się plan budżet gminy po stronie dochodów i wydatków o kwotę 33.556 zł. Budżet wynosi stronie dochodów budżetu 54.138.644,84 zł a po stronie wydatków budżetu 64.472.888,48 zł
§ 4. Wykonanie zarządzenia powierza się Skarbnikowi Gminy.
§ 5. Zarządzenie wchodzi w życie z dniem powzięcia.
WÓJT GMINY
Ireneusz Glisciński
| Dział | Rozdział | Paragraf | Treść | Kwota |
|-------|----------|----------|-----------------------------------------------------------------------|---------|
| 750 | | | **Administracja publiczna** | |
| | 75056 | | Spis powszechny i inne | 33 556,00 |
| | | 2010 | Dotacje celowe otrzymane z budżetu państwa na realizację zadań bieżących z zakresu administracji rządowej oraz innych zadań zleconych gminie (związkom gmin, związkom powiatowo-gminnym) ustawami | 33 556,00 |
Razem: 33 556,00
WÓJT GMINY
Ireneusz Gliściński
| Dział | Rozdział | Paragraf | Treść | Wartość |
|-------|----------|----------|--------------------------------------------|----------|
| 750 | | | Administracja publiczna | 33 556,00|
| | 75056 | | Spis powszechny i inne | 33 556,00|
| | | 3020 | Wydatki osobowe niezaliczone do wynagrodzeń| 14 340,00|
| | | 3040 | Nagrody o charakterze szczególnym niezaliczone do wynagrodzeń | 18 500,00|
| | | 4210 | Zakup materiałów i wyposażenia | 716,00 |
| 801 | | | Oświata i wychowanie | 0,00 |
| | 80101 | | Szkoły podstawowe | 0,00 |
| | | 4210 | Zakup materiałów i wyposażenia | 8 000,00 |
| | | 4260 | Zakup energii | -8 000,00|
| 900 | | | Gospodarka komunalna i ochrona środowiska | 0,00 |
| | 90003 | | Oczyszczanie miast i wsi | 10 000,00|
| | | 4300 | Zakup usług pozostałych | 10 000,00|
| | 90095 | | Pozostała działalność | -10 000,00|
| | | 4040 | Dodatkowe wynagrodzenie roczne | -1 000,00|
| | | 4140 | Wpłaty na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych | -5 000,00|
| | | 4210 | Zakup materiałów i wyposażenia | -4 000,00|
| 926 | | | Kultura fizyczna | 0,00 |
| | 92605 | | Zadania w zakresie kultury fizycznej | 0,00 |
| | | 4210 | Zakup materiałów i wyposażenia | -5 400,00|
| | | 4300 | Zakup usług pozostałych | 5 400,00 |
Razem: 33 556,00
WÓJT GMINY
Ireneusz Gliściński | 0bf401f7-f09a-499c-b671-79e5b0635332 | finepdfs | 1.242188 | CC-MAIN-2021-21 | http://bip.krasocin.com.pl/download/attachment/60/63-2020.pdf | 2021-05-12T23:17:44+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-21/segments/1620243991413.30/warc/CC-MAIN-20210512224016-20210513014016-00576.warc.gz | 8,478,836 | 0.99994 | 0.99993 | 0.99993 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | true | [
934,
1683,
3713
] | 1 | 0 |
St. Valentin, 12.11.2017 r.
Case IH prezentuje na targach Agritechnica projekt „HoloLens":
zdalnej konserwacji
Case IH i Microsoft współpracują ze sobą na rzecz przyszłości
Nowa gama usług poprzez projekt rzeczywistości mieszanej , zoptymalizowane prace konserwacyjne, udoskonalenie inteligentnej interakcji z wyspecjalizowanymi serwisantami
oraz zminimalizowanie przestojów i zwiększenie wydajności.
Podczas targów Agritechnica Case IH ogłosi swoją współpracę z firmą Microsoft nad zaawansowanym programem wykorzystującym zalety rzeczywistości mieszanej w perspektywie Industry 4.0, w celu
zapewnienia błyskawicznej komunikacji najlepszych specjalistów w dziedzinie konserwacji z dowolnym warsztatem Klienta czy Sprzedawcy w całym obszarze EMEA. Celem tej partnerskiej
współpracy jest zaoferowanie jak najlepszej obsługi Klienta poprzez zmniejszenie przestojów i poprawę wydajności. W istocie Case IH obecnie testuje w Austrii rozwiązanie HoloLens opracowane
przez Microsoft w celu zoptymalizowania prac konserwacyjnych, ponadto marka pragnie je wykorzystać do celów szkoleniowych w swoich zakładach.
Dzięki interakcjom holograficznym w czasie rzeczywistym możliwe jest wsparcie Klientów poprzez umożliwienie im korzystania z zestawu
głośnomówiącego i rozmów, by zapewnić im dokładną i kompetentną diagnostykę w połączeniu z większą produktywnością.
Microsoft HoloLens wykracza poza koncepcję rzeczywistości rozszerzonej i wprowadza rzeczywistość
mieszaną, wyświetlającą hologramy w polu widzenia Użytkownika z mapowaniem środowiska, co umożliwia mu umieszczanie hologramów w świecie rzeczywistym i przemieszczanie ich wedle
życzenia lub zgodnie z potrzebą, przy poszanowaniu fizyki środowiska wokół zestawu słuchawkowego.
Właśnie dlatego z punktu widzenia Case IH HoloLens ma ewidentną przewagę w dwóch ważnych dziedzinach:
zdalnej pomocy technicznejiszkoleń.
W pierwszym przypadku, w ramach pilotażu, zespoły zajmujące się konserwacją mogą uzyskać dostęp do specjalistów Case IH przy pomocy zestawów głośnomówiących wykonywania prac w obrębie
maszyny, co umożliwia efektywną i szybką interwencję oraz przesyłanie informacji pomocniczych w
Osoba odpowiedzialna za kontakty z prasą
ciągu kilku sekund. Tym samym serwisant może naprawić maszynę, komunikując się ze specjalistą znajdującym się w warsztacie, który może na przykład udostępnić wszystkie karty danych technicznych i stosowane metody i przesłać je do serwisanta, który z kolei może je zobaczyć na swoich „okularach". Serwisant może również bezpośrednio rozmawiać ze specjalistą w czasie rzeczywistym przez Skype. Korzyści są ewidentne dla wszystkich zainteresowanych (producent, sprzedawca itp.): większa skuteczność i oszczędność czasu. Głównym celem urządzenia jest zminimalizowanie przestoju maszyny i poprawa efektywności serwisowania poprzez zwiększenie produktywności i ciągłości pracy.
W drugim przypadku szkolenie staje się łatwiejsze: osoba nosząca zestaw słuchawkowy może być zdalnie połączona z wieloma innymi osobami i może prowadzić kurs na żywo bez konieczności podróżowania. Wynikają z tego jasne korzyści w postaci oszczędności czasu, jak i wydajności.
„Projekt HoloLens stanowi dla firm Case IH i Microsoft okazję do bliskiej współpracy nad opracowywaniem technologii przyszłości i ustanawianiem nowego modelu zdalnej pomocy technicznej. Faza testowa, która ma potrwać rok, przynosi już znaczące wyniki, jeżeli chodzi o wydajność i skuteczność. Chcemy podążać naszą ścieżką transformacji cyfrowej, opracowując dalsze scenariusze zastosowań tej i innych nowych technologii", oświadczył Peter Friis, dyrektor ds. marketingu handlowego Case IH na obszar EMEA.
„Branża motoryzacyjna może odegrać kluczową rolę w rozwoju branży rolniczej, dlatego tak ważne jest wykorzystywanie nowych technologii do rozpoczęcia cyfrowej transformacji wpływającej na cały system gospodarczy i konkurencyjność każdego kraju. Przemysł 4.0 i technologie Smart Farming są ściśle powiązane i cieszymy się, że możemy współpracować z marką Case IH w celu przekształcenia obszaru związanego z konserwacją: rzeczywistość mieszana jest czynnikiem wydajności i może poprawić efektywność maszyny poprzez wzmocnienie pozycji firm z branży rolniczej na całym świecie. Maszyny rolnicze są złożone i charakteryzują się specyficznymi cechami, zgodnie z ich przeznaczeniem, dlatego dzięki Microsoft HoloLens można szybko i świadomie rozwiązać problem oraz dokonać naprawy bez użycia rąk, aby zredukować przestoje maszyny", oświadczył Fabio Moioli, kierownik ds. usług dla firm w Microsoft Italia.
Zestaw słuchawkowy HoloLens wyposażony jest w kompletny komputer z zainstalowaną zaadaptowaną wersją systemu Windows 10. Wykorzystywane są tu trzy procesory: pierwszy to główny procesor CPU (Central Processing Unit), drugi to procesor grafiki GPU (Graphics Processing Unit), zaś trzeci o nazwie HPU (Holographic Processing Unit) zarządza pozycjonowaniem przestrzennym hologramów, rozpoznając świat wokół zestawu słuchawkowego HoloLens. Kamery na podczerwień pomagają urządzeniu w jeszcze lepszym stworzeniu środowiska w warunkach słabego oświetlenia,
podczas gdy głośniki przestrzenne odtwarzają dźwięk w promieniu 360° w kontekście realistycznego pozycjonowania hologramów. Dostępne są również polecenia głosowe obsługiwane przez asystenta cyfrowego Cortana firmy Microsoft. Waży około 579 gramów i oferuje pole widzenia około 30° na 17,5°.
***
Informacje dla prasy i materiał zdjęciowy: http://mediacentre.caseiheurope.com
Marka Case IH cieszy się zaufaniem profesjonalistów dzięki ponad 175-letniemu doświadczeniu w branży maszyn rolniczych. Obszerna gama ciągników, kombajnów i pras kostkujących wspierana przez globalną sieć profesjonalnych sprzedawców, zapewniających naszym Klientom doskonałą pomoc techniczną i wydajne rozwiązania wymagane do zapewnienia produktywności i efektywności w XXI wieku. Dodatkowe informacje na temat produktów marki Case IH można znaleźć w Internecie pod adresem www.caseih.com.
Case IH to marka CNH Industrial N.V., światowego lidera w dziedzinie dóbr kapitałowych, notowanego na giełdzie w Nowym Jorku (NYSE: CNHI) oraz na Włoskiej Giełdzie Papierów Wartościowych w indeksie Mercato Telematico Azionario (MI: CNHI). Więcej informacji na temat CNH można znaleźć na stronie internetowej www.cnhindustrial.com.
Case IH Media Center
www.caseih.com www.facebook.com
www.youtube.com
W celu uzyskania dalszych informacji prosimy o kontakt:
Esther Gilli
Tel. +43 7435 500 634
Mob: +43 676 88 0 86 634
Case IH Public Relations Officer
Europa, Środkowy Wschód i Afryka
e-mail: firstname.lastname@example.org | <urn:uuid:2e5e00ef-ce89-4e4c-8dd4-7538aab095ec> | finepdfs | 1.81543 | CC-MAIN-2023-40 | https://assets.cnhindustrial.com/caseih/emea/EMEAASSETS/News/2017/2017-11-12%20Case%20IH%20presents%20the%20HoloLens%20Project%20at%20Agritechnica/PL_2017_Agritechnica_Hololens_FINAL1.pdf | 2023-09-22T19:05:31+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-40/segments/1695233506421.14/warc/CC-MAIN-20230922170343-20230922200343-00274.warc.gz | 131,852,952 | 0.999831 | 0.99989 | 0.99989 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2201,
5111,
6604
] | 1 | 0 |
__________________________________________________________________
w Pruszkowie
PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA TECHNIKA 4-6
Ocena osiągnięć ucznia polega na rozpoznaniu stopnia opanowania przez niego wiadomości i umiejętności rozwiązywania zadań technicznych w stosunku do wymagań edukacyjnych wynikających z podstawy programowej. Ocenianie służy zatem do sprawdzenia skuteczności procesu dydaktycznego i ma na celu:
- informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i o postępach w tym zakresie,
- wspomaganie ucznia w samodzielnym planowaniu swojego rozwoju,
- motywowanie do dalszych postępów w nauce,
- umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.
- dostarczanie rodzicom i nauczycielom informacji o trudnościach w nauce oraz specjalnych uzdolnieniach ucznia,
Kryteria oceniania
Oceniając osiągnięcia, nauczyciel zwraca uwagę na:
- rozumienie zjawisk technicznych,
- umiejętność wnioskowania,
- czytanie ze zrozumieniem instrukcji urządzeń i przykładów dokumentacji technicznej,
- poznanie i przestrzeganie zasad ruchu drogowego,
- czytanie i wykonywanie rysunków technicznych,
- umiejętność organizacji miejsca pracy,
- właściwe wykorzystanie materiałów, narzędzi i urządzeń technicznych,
- przestrzeganie zasad BHP,
- dokładność i staranność wykonywania zadań.
Ocenę osiągnięć ucznia można sformułować z wykorzystaniem
zaproponowanych kryteriów
odnoszących się
do sześciostopniowej
skali ocen.
- stopień celujący otrzymuje uczeń, który:
a. pracuje systematycznie, z dużym zaangażowaniem, na każdej lekcji i w domu;
b. wykazuje się inwencją twórczą, nie czekając na inicjatywę nauczyciela;
c. biegle posługuje się zdobytymi wiadomościami w rozwiązywaniu problemów teoretycznych lub praktycznych z programu nauczania danej klasy;
d. z większości prac klasowych i sprawdzianów otrzymuje oceny celujące;
e. wykazuje się indywidualną pracą wykraczającą poza realizowany program;
f. reprezentuje klasę, szkołę w konkursach przedmiotowych,
profilaktycznych, plastycznych, kwalifikując się do dalszego etapu.
g. podczas wykonywania praktycznych zadań przestrzega zasad BHP,
h. bezpiecznie posługuje się narzędziami i dba o właściwą organizację miejsca pracy
- stopień bardzo dobry otrzymuje uczeń, który:
a. pracuje systematycznie z zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu;
__________________________________________________________________
w Pruszkowie
b. wykazuje się wiedzą i umiejętnościami na poziomie ponadpodstawowym, o znacznym stopniu trudności;
c. wszystkie zadania wykonuje w terminie;
d. z większości prac klasowych, sprawdzianów i odpowiedzi otrzymuje oceny bardzo dobre.
e. działania techniczne wykonuje w odpowiednio zorganizowanym miejscu pracy i z zachowaniem podstawowych zasad bezpieczeństwa.
- stopień dobry otrzymuje uczeń, który:
a. pracuje systematycznie na każdej lekcji i w domu;
b. opanował umiejętności umiarkowanie trudne, ale niezbędne w dalszej nauce;
c. poprawnie stosuje wiadomości, wykonuje nietypowe zadania teoretyczne i praktyczne;
d. wykonuje zadania w terminie określonym przez nauczyciela, a także uzupełnia ewentualne braki;
e. z większości prac klasowych, sprawdzianów i odpowiedzi otrzymuje oceny dobre.
f. w czasie wykonywania prac praktycznych właściwie dobiera narzędzia i utrzymuje porządek na swoim stanowisku pracy.
- stopień dostateczny otrzymuje uczeń, który:
a. pracuje w miarę systematycznie,
b. podczas realizowania działań technicznych w dużej mierze korzysta z pomocy innych osób;
c. opanował wiadomości i umiejętności na poziomie podstawowym;
d. umie zastosować zdobyte wiadomości w sytuacjach typowych według określonego wzorca;
e. z większości prac klasowych i sprawdzianów otrzymuje oceny dostateczne.
- stopień dopuszczający otrzymuje uczeń, który:
a. z trudem wykonuje działania zaplanowane do zrealizowania podczas lekcji, ale podejmuje w tym kierunku starania
b. wykazuje się znajomością treści całkowicie niezbędnych w dalszym zdobywaniu wiedzy;
c. wykonuje samodzielnie lub przy pomocy nauczyciela zadania typowe, wyćwiczone na lekcji, o niewielkim stopniu trudności;
d. z większości prac klasowych i sprawdzianów otrzymuje oceny dopuszczające.
- stopień niedostateczny otrzymuje uczeń, który:
a. nie opanował wiadomości i umiejętności elementarnych z danego przedmiotu, a stwierdzone braki uniemożliwiają dalsze zdobywanie wiedzy;
b. nie umie wykonać zadań o niewielkim stopniu trudności nawet z pomocą nauczyciela;
c. z większości prac klasowych i sprawdzianów otrzymuje oceny niedostateczne.
Ustala się procentowy przelicznik punktowy na poszczególne oceny:
100%
oraz poprawne
wykonanie dodatkowych
zadań – celujący
99% -
89% -
90%
75%
-
bardzo dobry
- dobry
__________________________________________________________________
Szkoła
Podstawowa nr
5 im. I.J. Paderewskiego
w Pruszkowie
```
74% - 50% - dostateczny 49% - 40% - dopuszczający 39% - 0% - niedostateczny
```
Podczas oceniania osiągnięć uczniów poza wiedzą i umiejętnościami należy wziąć pod uwagę:
- aktywność podczas lekcji,
- zaangażowanie w wykonywane zadania,
- umiejętność pracy w grupie,
- obowiązkowość i systematyczność,
- udział w pracach na rzecz szkoły i ochrony środowiska naturalnego.
W wypadku techniki trzeba ponadto uwzględnić stosunek ucznia do wykonywania działań praktycznych. Istotne są też: pomysłowość konstrukcyjna, właściwy dobór materiałów, estetyka wykonania oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Ocena powinna przede wszystkim odzwierciedlać indywidualne podejście ucznia do lekcji, jego motywację i zaangażowanie w pracę.
Metody sprawdzania osiągnięć
Ocena osiągnięć jest integralną częścią całego procesu nauczania. Najpełniejszy obraz wyników ucznia można uzyskać wówczas, gdy ocenianie będzie systematyczne i oparte na różnorodnych sposobach weryfikowania wiedzy oraz umiejętności. W nauczaniu techniki ocenie mogą podlegać następujące formy pracy:
- test/ karty pracy
- zadanie praktyczne,
- kartkówki,
- zadanie domowe,
- aktywność na lekcji,
- odpowiedź ustna,
- praca pozalekcyjna (np. konkurs, projekt).
W ocenianiu szkolnym dąży się do spełnienia wymogów obiektywności poprzez jasność kryteriów i procedur oceny. Należy informować uczniów oraz rodziców (prawnych opiekunów) o zasadach oceniania i wymaganiach edukacyjnych wynikających z realizowanego programu nauczania, a także o sposobie sprawdzania osiągnięć młodych ludzi. Jawna i dobrze uzasadniona ocena jest bowiem dla ucznia źródłem informacji wspierających jego rozwój i może być zachętą do podejmowania działań technicznych.
Skala ocen:
- celujący (6)
- bardzo dobry (5)
- dobry (4)
- dostateczny (3)
- dopuszczający (2)
- niedostateczny (1) | <urn:uuid:c390abbe-9f46-493f-ae7c-fa29128fa52f> | finepdfs | 3.798828 | CC-MAIN-2022-49 | https://www.sp5pruszkow.pl/wp-content/uploads/2022/03/technika.pdf | 2022-11-30T00:50:33+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2022-49/segments/1669446710712.51/warc/CC-MAIN-20221129232448-20221130022448-00238.warc.gz | 1,080,937,913 | 0.999994 | 0.999994 | 0.999994 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2356,
4732,
6692
] | 1 | 0 |
Zarządzenie Nr 39/2011
Wójta Gminy Klimontów
z dnia 22 sierpnia 2011 r.
w sprawie wyznaczenia miejsc na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów komitetów wyborczych
Na podstawie art. 114 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r - Kodeks wyborczy (jt. Dz. U. Nr 21, poz. 112 z późn. zm.) zarządzam, co następuje:
§ 1. Dla przeprowadzenia wyborów do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze gminy Klimontów wyznacza się miejsca na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów komitetów wyborczych.
Wykaz miejsc:
| Lp. | Nazwa sołectwa | Wykaz miejsc na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów komitetów wyborczych |
|-----|-------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| | | Liczba miejsc | Rodzaj miejsca |
| 1. | Adamczowice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 2. | Beradz | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 3. | Borek Klimontowski | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 4. | Byszów | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 5. | Byszówka | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 6. | Dziewków | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 7. | Goźlice | 2 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| | | | Tablica ogłoszeń obok budynku remizy |
| 8. | Góry Pęchowskie | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 9. | Górki | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 10. | Grabina | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 11. | Kępie | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 12. | Klimontów | 7 | Tablica ogłoszeń przy ul. Rynek, |
| | | | Tablica ogłoszeń przy ul. Zysmana, |
| | | | Tablica ogłoszeń przy ul. Osieckiej, |
| | | | Tablica ogłoszeń przy ul. Batalionów Chłopskich (obok przystanku PKS), |
| | | | Tablica ogłoszeń przy ul. Sandomierskiej (obok targowicy), |
| | | | Słup ogłoszeniowy przy ul. Strażackiej, |
| | | | Słup ogłoszeniowy przy skrzyżowaniu ulicy Rynek i ulicy Osieckiej |
| Nr | Miejscowość | Liczba | Opis tablicy ogłoszeń |
|----|----------------------|--------|-----------------------|
| 13 | Konary | 2 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS
Tablica ogłoszeń obok budynku remizy |
| 14 | Konary - Kolonia | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 15 | Kroblice Pęchowskie | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 16 | Krobielice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 17 | Nawodzice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 18 | Nasławice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 19 | Nowa Wieś | 2 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS
Tablica ogłoszeń obok budynku świetlicy |
| 20 | Olbierzowice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 21 | Ossolin | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 22 | Pęchowiec | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 23 | Pęchów | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 24 | Płaczkowice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 25 | Pokrzywianka | 2 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS
Tablica ogłoszeń obok budynku remizy |
| 26 | Przybysławice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 27 | Rogacz | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 28 | Rybnica | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 29 | Szymanowice Dolne | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 30 | Szymanowice Górne | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 31 | Śniekozy | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 32 | Ulanowice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 33 | Węgrce Szlacheckie | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 34 | Wilkowice | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
| 35 | Zakrzów | 1 | Tablica ogłoszeń przy przystanku PKS |
§ 2. Zarządzenie podlega podaniu do publicznej wiadomości poprzez ogłoszenie na tablicy ogłoszeń Urzędu Gminy oraz w Biuletynie Informacji Publicznej Gminy Klimontów.
§ 3. Zarządzenie wchodzi w życie z dniem podjęcia.
Zap. WÓJTA
mgr inż. Adam Rezybiński
ZASTĘPCZA WÓJTA | <urn:uuid:b17ee6fa-adc6-472c-b778-fdf7505edc00> | finepdfs | 1.094727 | CC-MAIN-2025-08 | https://www.bip.klimontow.akcessnet.net/upload/20111019100159o56q47a6ri5q.pdf | 2025-02-09T18:18:16+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2025-08/segments/1738831951623.52/warc/CC-MAIN-20250209163549-20250209193549-00438.warc.gz | 655,223,605 | 0.999917 | 0.999936 | 0.999936 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
3872,
6186
] | 1 | 0 |
OPERAT SZACUNKOWY
nieruchomości lokalowych w Oborach,
gm. Konstancin-Jeziorna, ul Obory 21.
12 kwietnia 2022 roku
SPIS TREŚCI
1. Określenie przedmiotu i zakresu wyceny.
1.1. Przedmiot wyceny.
1.2. Zakres wyceny.
2. Określenie celu wyceny.
3. Podstawa formalna wyceny prawa oraz źródła danych o lokalu.
3.1. Podstawa formalna.
3.2. Podstawy prawne i uwarunkowania dokonywanych czynności.
3.3. Źródła danych merytorycznych.
4. Ustalenie daty określania wartości przedmiotu wyceny – wskazanie dat istotnych dla czynności rzeczoznawcy majątkowego.
5. Opis stanu przedmiotu wyceny.
5.1. Stan zagospodarowania.
5.2. Stan prawny.
5.3. Stan techniczno użytkowy.
5.4. Stan otoczenia.
6. Wskazanie przeznaczenia przedmiotu wyceny wynikającego z planu miejscowego.
7. Wskazanie rodzaju określonej wartości, wyboru podejścia, metody, i techniki szacowania.
7.1. Rodzaj określanej wartości.
7.2. Procedura szacowania.
8. Analiza i charakterystyka rynku własnościowego spółdzielczego prawa do lokali mieszkalnych w zakresie dotyczącym celu i sposobu wyceny.
9. Wynik wyceny z przedstawieniem obliczeń wartości przedmiotu wyceny.
9.1. Wybór obiektów do porównań.
9.2. Obliczenia wartości rynkowej przedmiotu wyceny.
10. Klauzule i zastrzeżenia.
11. Polisa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.
1. Określenie przedmiotu i zakresu wyceny.
1.1. Przedmiot wyceny.
Przedmiotem wyceny jest nieruchomość lokalowa, lokal mieszkalny nr 13 położony we wsi Obory, gm. Konstancin-Jeziorna, przy ulicy Obory 21. Nieruchomość budynkowa zlokalizowana jest na działce nr ew. 4/31, w obrębie 0016, identyfikator: 141802_5.0016.4/31. Przedmiotem wyceny jest również nieruchomość lokalowa – lokal niemieszkalny, garaż, dz. nr ew. 4/75, identyfikator: 141802_5.0016.4/75.
Źródło: Starostwo Powiatowe w Piasecznie.
1.2. Zakres wyceny.
Zakresem wyceny jest określenie wartości rynkowej nieruchomości lokalowej, lokalu mieszkalnego nr 13 w Oborach, przy ulicy Obory 21 oraz nieruchomości garażowej w udziałach \( \frac{1}{4} \).
2. Określenie celu wyceny.
Wycenę nieruchomości lokalowych sporządzono do wykorzystania w postępowaniu upadłościowym.
3. Podstawa formalna wyceny prawa oraz źródła danych o lokalu.
3.1. Podstawa formalna.
Podstawą formalną sporządzenia tej opinii jest zlecenie Pana Łukasza Ragusa, Syndyka masy upadłości Łukasza Bernaciaka, adres do korespondencji: ul. Zalipie 1A, 04-625 Warszawa.
3.2. Podstawy prawne i uwarunkowania dokonywanych czynności.
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U. Nr 261, poz. 2603 z 2004 roku z późniejszymi zmianami).
- Ustawa z dnia 28 lutego 2003 roku Prawo upadłościowe (Dz. U. Nr 60 poz. 535 z późniejszymi zmianami).
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93 z późniejszymi zmianami).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 roku w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. Nr 207 poz. 2109 z późniejszymi zmianami).
3.3. Źródła danych merytorycznych.
- Starostwo Powiatowe w Piasecznie.
- W. Baranowski, M. Cyran – „Wycena i zużycie nieruchomości zabudowanych”, Instytut Doradztwa Majątkowego, Warszawa, czerwiec 2002,
- M. Prystupa – „Wycena nieruchomości przy zastosowaniu podejścia porównawczego” Wyd. PFSRZ, Warszawa 2003,
- M. Cyran, D. Białek, A. Michalak, M. Safianik, R. Wyszogrodzki – „Przykłady wycen nieruchomości”, Instytut Doradztwa Majątkowego, Warszawa, kwiecień 2005.
- W. Baranowski, M. Cyran, E. Więcek – „Obliczanie powierzchni i kubatury budynków”, Instytut Doradztwa Majątkowego, Warszawa, 2002,
- S. Żróbek – „Metodyka określania wartości rynkowej nieruchomości”, Educaterra, Olsztyn 2006,
- Kwartalnik – „Wycena nieruchomości i przedsiębiorstw”, Warszawskie Stowarzyszenie Rzeczoznawców Majątkowych, Warszawa 2017-2021.
- Informacje z lokalnych agencji obrotu nieruchomościami.
- Własna baza danych o nieruchomościach.
4. Ustalenie daty określania wartości przedmiotu wyceny – wskazanie dat istotnych dla czynności rzeczoznawcy majątkowego.
- Data sporządzenia wyceny: 12 kwietnia 2022 roku.
- Data, na którą określono wartość przedmiotów wyceny: 12 kwietnia 2022 roku.
- Data, na którą uwzględniono stan przedmiotów wyceny: 25 stycznia 2022 roku
- Data dokonania oględzin przedmiotów wyceny: 25 stycznia 2022 roku.
5. Opis stanu przedmiotu wyceny.
5.1. Stan zagospodarowania.
Przedmiotowy lokal mieszkalny o pow. wg księgi wieczystej 46,60 m² znajduje się na drugim, ostatnim piętrze w dwupiętrowym budynku wielomieszkaniowym. Lokal składa się z dwóch pokoi, kuchni, przedpokoju i łazienki i WC. Garaż o powierzchni 19,52 m² w zabudowie szeregowej (działka o powierzchni 21,00 m²).
5.2. Stan prawny.
Treść księgi wieczystej nr WA5M/00288880/6, stan z dnia 2022-02-23 10:57 prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Piasecznie, IV Wydział Ksiąg Wieczystych - WA1I, lokal stanowiący odrębną nieruchomość.
| DZIAŁ I-O - OZNACZENIE NIERUCHOMOŚCI |
|--------------------------------------|
| Numer bieżący nieruchomości | 1 |
| Nr podstawy wpisu | --- |
| Lokal |
|-------|
| Położenie (numer porządkowy / gmina, miejscowość) | Lp. 1. | 1 | KONSTANCIN JEZIORNA, OBORY |
| Nr podstawy wpisu | --- |
| Ulica | Numer budynku | Numer lokalu | OBORY | 2113 |
| Przeznaczenie lokalu | LOKAL MIESZKALNY |
| Opis lokalu (rodzaj izby – liczba) | POKÓJ - 2, KUCHNIA - 1, ŁAZIENKA - 1, WC - 1, PRZEDPOKÓJ - 1 |
| Przyłączenie - numer księgi wieczystej (nieruchomość, z której wyodrębniono lokal) | Lp. 1. | VII / 00107661 / |
| Odrębność (czy lokal stanowi odrębną nieruchomość) | TAK |
| Pole powierzchni użytkowej lokalu wraz z powierzchnią pomieszczeń przynależnych | 46,60 M2 |
| Komentarz do migracji |
|------------------------|
| Wpisy lub części wpisów, ujawnione w księdze wieczystej w toku migracji, które zawierają treść nie objętą strukturą księgi wieczystej lub projekty wpisów przeniesione z dotychczasowej księgi wieczystej | PODSTAWA OZNACZENIA LOKALU JEST UMOWA SPRZEDAŻY LOKALU I ODDANIA W UŻYTKOWANIE WIECZYSTE CZĘŚCI TERENU. WPISU DOKONANO NA WNIOSEK Z Dnia 17 STYCZNIA 1995 ROKU, NR VIIA 607/95. |
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 1 |
| DZIAŁ I-SP - SPIS PRAW ZWIĄŻANYCH Z WŁASNOŚCIĄ |
|-----------------------------------------------|
| Spis praw związanych z własnością |
| Lp. 1. | --- | Nr podstawy wpisu |
| Numer prawa | 1 | 1, 9 |
| Rodzaj prawa | PRAWO ZWIĄŻANE Z WŁASNOŚCIĄ NIERUCHOMOŚCI |
| Wielkość udziału w nieruchomości wspólnej, która stanowi grunt oraz części budynku i urządzenia, na którym wyłoniono uprzednio użytku właścicieli lokalu | Lp. 1. | 449 / 10000 |
| Numer księgi wieczystej, z której wyodrębniono lokal | Numer udziału w prawie w księdze, z której wyodrębniono lokal | WA5M / 00292277 / 7 | 13 |
| Rodzaj zmiany | Lp. 1. | DOKONANO ZMIANY WPISÓW W POLU 220.127.116.11. ZMIANA WPISU W ZWIĄZKU Z PRZEKSZTAŁCENIEM UDZIAŁU W NIERUCHOMOŚCI WSPÓLNEJ NA PODSTAWIE USTAWY Z Dnia 20 lipca 2018 r. O PRZEKSZTAŁCENIU PRAWA UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO GRUNTÓW ZABUDOWANYCH NA CELE MIESZKANIOWE W PRAWO WŁASNOŚCI TYCH GRUNTÓW. |
| Komentarz do migracji |
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 1 |
| DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU |
|-----------------------------------------------------|
| Nr podstawy wpisu | 1 |
| UMOWA SPRZEDAŻY LOKALU I ODDANIA W UŻYTKOWANIE WIECZYSTE CZĘŚCI TERENU (tytuł aktu) | DZ. KW./VIA/00000607/95/, 1995-01-17, 1995-02-14, NIE (rodzaj i numer dziennika, chwilowy numer, data i adres z urzędu) |
| 9 | ZWIĄZKI Z PRZEKSZTAŁCENIEM PRAWA UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO GRUNTÓW ZABUDOWANYCH NA CELE MIESZKANIOWE W PRAWO WŁASNOŚCI TYCH GRUNTÓW, 2019-07-18, STAROSTA PIASECZYSKI; 52 |
| Lp. 1. | --- | Nr podstawy wpisu |
| --- | --- | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 2 | 1 / 4 | ---5 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | ROMAN WŁADYSŁAW BERNACIAK, 52101808173 |
| Lp. 2. | --- | Nr podstawy wpisu |
| --- | --- | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 3 | 1 / 4 | ---6 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | GRAŻYNA BERNACIAK, 52072407887 |
| Lp. 3. | --- | Nr podstawy wpisu |
| --- | --- | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 4 | 1 / 4 | ---7 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | ŁUKASZ ROMAN BERNACIAK, 77110407513 |
| Lp. 4. | --- | Nr podstawy wpisu |
| --- | --- | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 5 | 1 / 4 | ---8 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze nazwisko, PESEL) | KATARZYNA BERNACIAK, 83103006023 |
### DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU
| Nr podstawy wpisu | UMOWA SPRZEDAŻY, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSAWA; 32-34, WASM/00288880/6 (tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/imiona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej) |
| --- | --- |
| DZ. KW./WASM/00007929/04/002, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-18.104.22.1682572, NIE, 32-34, WASM/00288880/6 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| Nr podstawy wpisu | UMOWA SPRZEDAŻY, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSAWA; 32-34, WASM/00288880/6 (tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/imiona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej) |
| --- | --- |
| DZ. KW./WASM/00007929/04/003, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-22.214.171.1242572, NIE, 32-34, WASM/00288880/6 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| Nr podstawy wpisu | UMOWA SPRZEDAŻY, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSAWA; 32-34, WASM/00288880/6 (tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/imiona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej) |
| --- | --- |
| DZ. KW./WASM/00007929/04/004, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-126.96.36.1992572, NIE, 32-34, WASM/00288880/6 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| Nr podstawy wpisu | UMOWA SPRZEDAŻY, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSAWA; 32-34, WASM/00288880/6 (tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/imiona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej) |
| --- | --- |
| DZ. KW./WASM/00007929/04/005, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-188.8.131.522572, NIE, 32-34, WASM/00288880/6 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
### DZIAŁ III - PRAWA, ROSZCZENIA I OGRANICZENIA
| Wzmianki (numer wzmianki, chwila zamieszczenia, opis wzmianki) |
| --- |
| 1. DZ. KW. / WASM / 7929 / 04 / 1 - 2004-08-03, 09:19:58 |
| Lp. 1. | --- | Nr podstawy wpisu |
| --- | --- | --- |
| Numer wpisu | 2 | 10 |
| Rodzaj wpisu | ROSZCZENIE |
| Treść wpisu | ROSZCZENIE DOTYCZĄCZOSWEGO WŁAŚCIWCIA GRUNTU O OPLATE PRZEKSZTAŁCENIOWA W ODNIESIENIU DO KAZDEJNEGO WŁAŚCIWCIA TECZOSWEGO NA PODSTAWIE USTAWY Z 2002 R. NR 2002/100 R. O PRZEKSZTAŁCENIU PRAWA UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO GRUNTÓW ZABUDOWANYCH NA CELE MIESZKANIOWE W PRAWO WŁAŚCIWOŚCI TYCH GRUNTÓW. |
| Komentarz do migracji | Nr podstawy |
| Nr podstawy wpisu | 10 |
|-------------------|----|
| **DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU** |
| **ZASŁOWNICZENIE WYDANE W TRYBIE USTAWY Z Dnia 20 lipca 2018 r. O PRZEKSZTAŁCENIU PRAWA UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO GRUNTÓW ZABUDOWANYCH NA CELE MIESZKANIOWE W PRAWO WŁASNOSCI TYCH GRUNTÓW, 2019-07-18, STAROSTA PIASECZNYSKI; 52 (wskazanie podstawy, data wydania, wystawca, położenie dokumentu - numer karty akt)**
| DZ. KW./WA11/00020472/19/002, 2019-07-22 10:30:00, 2019-09-26 184.108.40.206947, TAK, 52 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt) |
| Lp. 1. | --- |
| Numer hipoteki (roszczenia) | 1 |
| Rodzaj hipoteki (roszczenia) | HIPOTEKA UMOWNA ZWYKŁA |
| Suma (słownie), waluta | 6471,20 (SZESĆ TYŚIĘCY CZTERYSTA SIEDEMDZIESIAT JEDEN 20/100) ZŁ |
| Wierzytelność i stosunek prawny (numer wierzytelności / wierzytelność) | Lp. 1. 1 RESZTA CENY NABYCIA |
| Inne informacje | HIPOTEKA WRAZ Z ODSETKAMI Z TYTUŁU NIEZAPŁACONEJ RESZTY CENY NABYCIA LOKALU, NA WARUNKACH OKRĘŚLONYCH W AKCIE NOTARIALNYM Z DNIA 14 GRUDNIA 1994 ROKU, REP. A NR 8133/94. |
| Wierzyciel hipoteczny | |
| Inna osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną (nazwa) | Lp. 1. SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO W WARŞAWIE |
| Lp. 2. | --- |
| Numer hipoteki (roszczenia) | 2 |
| Rodzaj hipoteki (roszczenia) | HIPOTEKA PRZYMUSOWA |
| Suma (słownie), waluta | 46029,00 (CZTERDZIESIĘĆ SZEŚĆ TYŚIĘCY DWADZIESIĄCA DZIEWięć) ZŁ |
| Udział (numer udziału w prawie) | Lp. 1. 4 |
| Wierzytelność i stosunek prawny (numer wierzytelności / wierzytelność) | Lp. 1. 1 ODSETKI ZA ZWŁOKĘ OD ZALICZEK NA PODATEK DOCHODÓW ZA MIESIĄCE LISTOPAD I GRUDZIEŃ 2019 ROKU, PODATEK DOCHODÓW OD OSÓB FIZYCZNYCH ZA ROK 2019 ORAZ PODATEK DLA TOWARZYSZEJ USŁUGI ZA MIESIĄCE LISTOPAD I GRUDZIEŃ 2019 ROKU, STYCZEŃ, LUTY ORAZ MARZEC 2020 ROKU WRAZ Z NALEŻYMI ODSETKAMI ZA ZWŁOKĘ, KOSZTAMI UPOMNIENIA I KOSZTAMI EGZEKUCYJNYMI. |
| Wierzyciel hipoteczny | Skarb Państwa (nazwa, siedziba, REGON, rola instytucji) | Lp. 1. URZĄD SKARBOWY W PIASECZNI; PIASECZNO, 0010210000200, ORGAN REPREZENTUJĄCY SKARB PAŃSTWA |
| Lp. 1. | --- |
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 1 |
| Nr podstawy wpisu | 3 |
| **DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU** |
| AKT NOTARIALNY, 2133/94, 1994-12-14 (wskazanie podstawy, sygnatura, data wydania, wystawca, położenie dokumentu - numer karty akt) |
| DZ. KW./VIA/00000608/95, 1995-01-17, 1995-02-14, NIE (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu) |
| Lp. 11. | --- |
| **TYTUŁ WYKONAWCZY**, 1418-723.35341.2021, 2021-01-15, NACZELNIK URZĘDU SKARBOWEGO W PIASECZNI; 59-61 (wskazanie podstawy, sygnatura, data wydania, wystawca, położenie dokumentu - numer karty akt) |
| DZ. KW./WA11/00003630/22/001, 2021-12-08 08:38:00, 2022-02-08 13.26.09.504203, NIE, 54-56, 72 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt) |
| Lp. 12. | --- |
| **TYTUŁ WYKONAWCZY**, 1418-723.35329.2021, 2021-01-15, NACZELNIK URZĘDU SKARBOWEGO W PIASECZNI; 61-63 (wskazanie podstawy, sygnatura, data wydania, wystawca, położenie dokumentu - numer karty akt) |
| DZ. KW./WA11/00003630/22/001, 2021-12-08 08:38:00, 2022-02-08 13.26.09.504203, NIE, 54-56, 72 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt) |
| Lp. 13. | --- |
| **TYTUŁ WYKONAWCZY**, 1418.723.345151.2020, 2020-07-07, NACZELNIK URZĘDU SKARBOWEGO W PIASECZNI; 63 (wskazanie podstawy, sygnatura, data wydania, wystawca, położenie dokumentu - numer karty akt) |
| DZ. KW./WA11/00003630/22/001, 2021-12-08 08:38:00, 2022-02-08 13.26.09.504203, NIE, 54-56, 72 (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt) |
Treść księgi wieczystej nr WA5M/00288881/3, stan z dnia 2022-02-23 11:15 prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Piasecznie, IV Wydział Ksiąg Wieczystych - WA11, grunt oddany w użytkowanie wieczyste i budynek stanowiący odrębną nieruchomość.
### DZIAŁ I-O - OZNACZENIE NIERUCHOMOŚCI
| Numer bieżący nieruchomości | 1 |
|----------------------------|---|
| Nr podstawy wpisu | 1 |
#### Działki ewidencyjne
| Lp. 1. | --- | Nr podstawy wpisu |
|--------|-----|-------------------|
| Numer działki | 4/75 | 1 |
| Położenie (numer porządkowy / gmina, miejscowość) | Lp. 1. | 1 |
| Sposób korzystania | NIERUCHOMOŚĆ ZABUDOWANA | |
| Przyłączenie (numer księgi wieczystej, z której odjęto działkę) | VII / 00070268 / | |
| Obszar całej nieruchomości | 21,00 M2 |
|----------------------------|----------|
| Nr podstawy wpisu | 1 |
#### Budynki
| Lp. 1. | --- | Nr podstawy wpisu |
|--------|-----|-------------------|
| Numer działki | 4/75 | 1 |
| Położenie (numer porządkowy / gmina, miejscowość) | Lp. 1. | 1 |
| Powierzchnia użytkowa budynku | 21,00 M2 | |
| Przeznaczenie budynku | GARAZ | |
| Odrębność (budynek stanowi odrębną nieruchomość) | TAK | |
#### Komentarz do migracji
| Wpisy lub części wpisów, ujawnione w księdze wieczystej w toku migracji, które zawierają treści nie objęte strukturą księgi wieczystej lub projekty wpisów ujęcie niezależne z dotychczasowej księgi wieczystej | W ŁAMIE 4 WPISANO MAPA K.10 W KW VII 118822; |
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 1 |
#### DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU
| Nr podstawy wpisu | 1 |
|-------------------|---|
| **MAPA:** 10, VII/00118822/ (podstawa oznaczenia: położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej) |
| DZ. KW./VIIA/00013442/95/, 1995-12-12, 1996-06-21, NIE |
| (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu) |
### DZIAŁ I-SP - SPIS PRAW ZWIĄZANYCH Z WŁASNOŚCIĄ
#### Prawo użytkowania wieczystego
| Nr podstawy wpisu | 3 |
|-------------------|---|
| Okres użytkowania | 2089-09-12 |
| Sposób korzystania | DZIAŁKA GRUNTU W WIECZYSTYM UŻYTKOWANIU DO DNIA 12.09.2089r., I BUDYNEK GRUNTU 6/VI O POW. 19,52 M2 STANOWIĄCY ODREBNA NIERUCHOMOŚĆ PRZEZNACZONY NA CELE GARAZOWE. |
**Komentarz do migracji**
| Nr podstawy wpisu | --- |
|-------------------|---|
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 0 |
**DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU**
| Nr podstawy wpisu | 3 |
|-------------------|---|
| **NA PODSTAWIE DZIAŁU II KSIĘGI WIECZYSTEJ KW VII 70268 (wskazanie podstawy)** | |
| DZ. KW./VIIA/00013442/95/, 1995-12-12, 1996-06-21, NIE (rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu) | |
**DZIAŁ II - WŁASNOŚĆ**
**Właściciele**
| Lp. 1. | --- |
|--------|---|
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 1 | 1 / 1 |
| Skarb Państwa (Nazwa) | SKARB PAŃSTWA |
**Użytkownicy wieczysti**
| Napis | WPISY DOTYCZĄCE UŻYTKOWANIA WIECZYSTEGO I WŁASNOSCI BUDYNKU STANOWIĄCEGO ODREBNA NIERUCHOMOŚĆ |
|-------|--------------------------------------------------|
| Lp. 1. | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 2 | 1 / 4 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | ROMAN WŁADYSŁAW BERNACIAK, 52101808173 |
| Lp. 2. | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 3 | 1 / 4 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | GRAŻYNA BERNACIAK, 52072407887 |
| Lp. 3. | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 4 | 1 / 4 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze imię drugie nazwisko, PESEL) | ŁUKASZ ROMAN BERNACIAK, 77110407513 |
| Lp. 4. | --- |
| Lista wskazań udziałów w prawie (numer udziału w prawie/ wielkość udziału/rodzaj wspólnoty) | Lp. 1. | 5 | 1 / 4 |
| Osoba fizyczna (Imię pierwsze nazwisko, PESEL) | KATARZYNA BERNACIAK, 83103006023 |
**Komentarz do migracji**
| Nr podstawy wpisu | --- |
|-------------------|---|
| Wpisy lub części wpisów, ujawnione w księdze wieczystej w toku migracji, które zawierają treści nieobjętą strukturą księgi wieczystej lub projekty wpisów przeniesione z dotychczasowej księgi wieczystej | W ŁAMIE 3 WPISANO TOMASZ SEWER KOŁCZYŃSKI, SYN STANISŁAWA I EWA ORAZ JEGO ŻONA HANNA KOŁCZYŃSKA, COCHKA JERZEGO I MARII NA ZASADACH WSPÓŁNOSTEI USTAWOWEJ JAKO WIECZYŚCI UŻYTKOWNICY GRUNTU I WŁAŚCICIELE BUDYNKU GARAZU OPISANEGO W DZIALE I-O POD NR 1 WU. |
**DOKUMENTY BĘDĄCE PODSTAWĄ WPISU / DANE O WNIOSKU**
| Nr | --- |
| podstawy wpisu | |
|----------------|---|
| 3 | **NA PODSTAWIE DZIAŁU II KSIĘGI WIECZYSTEJ KW VII 70268**
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WIA/0001-3442/95/, 1995-12-12, 1996-06-21, NIE
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu)
00288880/ |
| 2 | **UMOWA SPRZEDAŻY**, 9454/97, 1997-11-20, PIOTR SOROKA; 16-18, /00288880/
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WIA/0001-5254/97/, 1997-11-20, 1998-06-31, NIE
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu) |
| 5 | **UMOWA SPRZEDAŻY**, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSZAWA; 32-34, WASM/00288880/6
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WASM/00007930/04/001, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-220.127.116.11588, NIE, 32-34, WASM/00288880/6
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| 6 | **UMOWA SPRZEDAŻY**, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSZAWA; 32-34, WASM/00288880/6
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WASM/00007930/04/002, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-18.104.22.168588, NIE, 32-34, WASM/00288880/6
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| 7 | **UMOWA SPRZEDAŻY**, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSZAWA; 32-34, WASM/00288880/6
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WASM/00007930/04/003, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-22.214.171.124588, NIE, 32-34, WASM/00288880/6
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
| 8 | **UMOWA SPRZEDAŻY**, 8310/2004, 2004-06-08, ROBERT SIELSKI, WARSZAWA; 32-34, WASM/00288880/6
(tytuł aktu, numer rep A, data sporządzenia, notariusz – imię/miona i nazwisko/nazwiska, siedziba; położenie dokumentu - numer karty akt, położenie dokumentu - numer księgi wieczystej)
DZ. KW./WASM/00007930/04/004, 2004-06-15 10:03:00, 2004-09-03-126.96.36.199588, NIE, 32-34, WASM/00288880/6
(rodzaj i numer dziennika, chwila wpływu, chwila wpisu, czy z urzędu, położenie wniosku – numer karty akt, położenie wniosku – numer księgi) |
### DZIAŁ III – PRAWA, ROSZCZENIA I OGRANICZENIA
**BRAK WPISÓW**
### DZIAŁ IV – HIPOTEKA
| Komentarz do migracji | Nr podstawy wpisu |
|------------------------|-------------------|
| Ostatni numer aktualnego lub wykreślonego wpisu w danym dziale w dotychczasowej księdze wieczystej | 1 |
---
**5.3. Stan techniczno użytkowy.**
Ogólne kryteria oceny i klasyfikacji stanu technicznego elementów budynków
**TABELA NR 1.**
| Lp. | Klasyfikacja stanu technicznego, % zużycia elementu. | Kryteria oceny elementu |
|-----|------------------------------------------------------|--------------------------|
| 1. | bardzo dobry 0 – 10 | Element budynku (lub rodzaj konstrukcji, wykończenia, wyposażenia) jest dobrze utrzymany, konserwowany nie wykazuje zużycia i uszkodzeń. Cechy i właściwości wbudowanych materiałów odpowiadają wymogom normowym. |
| 2. | dobry 11 – 25 | Element budynku nie wykazuje większego zużycia. Mogą wystąpić nieznaczne uszkodzenia wynikające z użytkowania, szczególnie mechaniczne. Element wymaga konserwacji. |
| 3. | zadowalający 26 – 50 | Element budynku utrzymany jest zadawalająco. Celowy jest remont bieżący polegający na drobnych naprawach. |
| | | |
|---|---|---|
| 4. | średni 51 – 60 | W elementach budynku występują średnie uszkodzenia i ubytki nie zagrożające bezpieczeństwu publicznemu. Celowy jest częściowy remont kapitałny. |
| 5. | zły 61 – 70 | W elementach występują znaczne uszkodzenia i ubytki. Cechy i właściwości wbudowanych materiałów mają obniżoną klasę. Wymagany kompleksowy remont kapitałny. |
| 6. | awaryjny powyżej 70 | Budynek nadaje się do likwidacji. |
Uwaga: Kryteria oceny i klasyfikacji technicznej elementów budynku odnosić się również mogą do oceny budynku jako całości.
Powyższa tabela jest ogólnym opisem kryteriów stanu technicznego. Ponieważ operat szacunkowy nie stanowi ekspertyzy technicznej oraz nie ma możliwości opisania stanu technicznego obiektów porównawczych, opisanych wyżej kryteriów oceny nie należy utożsamiać z konkretnymi cechami obiektów porównawczych.
Stan techniczny lokalu mieszkalnego określa się, jako przeciętny w odniesieniu do obiektów porównawczych. Standard podstawowy.
Stan techniczny dwupiętrowego, podpiwniczonego budynku z lat sześćdziesiątych XX wieku określa się, jako przeciętny.
Stan techniczny budynku garażowego określa się, jako słaby. Standard podstawowy.
5.4. Stan otoczenia.
Szacowane nieruchomości położone są we wsi Obory, gm. Konstancin-Jeziorna. Dojazd do nieruchomości ulicami Warszawską lub Wilanowską oraz Literacką. Okolica nieuciążliwa, mało atrakcyjna.
Źródło: Mapy Google.
6. Wskazanie przeznaczenia przedmiotu wyceny wynikającego z planu miejscowego.
*Źródło: Urząd Gminy Konstancin-Jeziorna.*
1MW budownictwo mieszkaniowe, wielorodzinne.
Uchwała z dnia 16.01.2009 nr 305/V/23/2009 Rady Miasta Konstancin-Jeziorna.
7. Wskazanie rodzaju określonej wartości, wyboru podejścia, metody, i techniki szacowania.
7.1. Rodzaj określonej wartości.
W niniejszym opracowaniu przyjęto założenie, że szacowana nieruchomość (nieruchomości) będzie wykorzystywana w dotychczasowy sposób. Wartość rynkowa tu szacowana stanowi Wartość Rynkową dla Aktualnego Sposobu Użytkowania (WRU).
Wartość rynkowa nieruchomości stanowi najbardziej prawdopodobną jej cenę możliwą do uzyskania na rynku przy przyjęciu następujących założeń:
- strony umowy są dla siebie niezależne i działają w sposób racjonalny, nie kierując się szczególnymi motywami,
- mają stanowczy zamiar zawarcia umowy,
- są świadome współistniejących okoliczności mających wpływ na wartość nieruchomości,
- nie działają w sytuacji przymusowej,
- upłynął okres niezbędnego wyeksponowania nieruchomości na rynku, przy zastosowaniu odpowiedniej reklamy, oraz czas potrzebny do
wynegocjowania warunków umowy, biorąc pod uwagę charakter nieruchomości i stan rynku.
7.2. Procedura szacowania.
- Rodzaj rynku.
W niniejszej opinii określono rynek nieruchomości lokalowych, lokali mieszkalnych oraz nieruchomości lokalowych, garaży.
- Obszar.
Dla potrzeb opinii określono obszar rynku – gmina Konstancin-Jeziorna i gminy sąsiednie.
- Okres badania cen.
Zakreślając okres badania cen uwzględnia się intensywność obrotu rynkowego nieruchomościami tego samego typu, w tym samym obszarze oraz koniunkturę dla tego typu nieruchomości. Badaniem objęto okres ostatnich kilkunastu miesięcy.
- Cechy rynkowe nieruchomości.
TABELA NR 2.
| Rodzaj cechy | Określenie cechy. | Kryteria oceny. |
|--------------|-------------------|-----------------|
| | 1. | 2. | 3. |
| Położenie na terenie miasta, dzielnicy, dostęp do usług i handlu, dojazd, atrakcyjność lokalizacyjna. | dobre | Prestiż dzielnicy, łatwy dojazd, łatwy dostęp do zaplecza handlowo-usługowego, w tym również komunikacją zbiorową. |
| | przeciętne | Położenie w dzielnicy mniej prestiżowej, dość duża odległość do zaplecza handlowo-usługowego. |
| | słabe | Brak dobrych dróg dojazdowych, brak zaplecza handlowo-usługowego, brak komunikacji zbiorowej |
| Stan techniczny budynku i lokalu | dobry | Element budynku nie wykazuje większego zużycia. Mogą wystąpić nieznaczne uszkodzenia wynikające z użytkowania, szczególnie mechaniczne. Element wymaga konserwacji. |
| Przeciętny | Element budynku utrzymany jest zadowalająco. Celowy jest remont bieżący polegający na drobnych naprawach, uzupełnieniach, konserwacji i impregnacji. Konieczność nakładów dla stanu surowego. |
| Slaby | W elementach budynku występują średnie uszkodzenia i ubytki nie zagrażające bezpieczeństwu publicznemu. Celowy jest częściowy remont kapitałny. |
| Piętro | Dobre | Pierwsze piętro. |
| | Przeciętne | Piętra pozostałe. |
| | Slabe | Parter, piętro ostatnie. |
| Sąsiedztwo i otoczenie | Dobre | Sąsiedztwo i otoczenie nieuciążliwe. |
| | Przeciętne | Sąsiedztwo i otoczenie nieznacznie uciążliwe. |
| | Slabe | Sąsiedztwo i otoczenie uciążliwe. |
W odniesieniu do obiektów porównawczych.
Powyższa tabela przedstawia ogólny opis cech na rynku lokalnym, których nie należy utożsamiać z konkretnymi cechami obiektów porównawczych.
Wycenę nieruchomości sporządzono przy zastosowaniu podejścia porównawczego, metody korygowania ceny średniej, według cen transakcyjnych obiektów podobnych z uwzględnieniem:
- lokalizacji,
- stanu technicznego,
- piętra,
- sąsiedztwa i otoczenia.
Podejście porównawcze polega na określeniu wartości nieruchomości przy założeniu, że wartość ta odpowiada cenom, jakie uzyskano za nieruchomości podobne, które były przedmiotem obrotu rynkowego. Wartość nieruchomości koryguje się ze względu na cechy różniące te nieruchomości i ustala się z uwzględnieniem zmian poziomu cen wskutek upływu czasu. Podejście porównawcze stosuje się, jeżeli są znane ceny nieruchomości podobnych do nieruchomości wycenianej.
Metoda korygowania ceny średniej polega na określaniu wartości rynkowej wycenianej nieruchomości, tu: własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, na podstawie zbioru co najmniej kilkunastu nieruchomości reprezentatywnych przyjętych do porównań, które były przedmiotem transakcji sprzedaży. Jako nieruchomości reprezentatywne rozumie się nieruchomości, które były przedmiotem obrotu rynkowego, charakteryzujące się w szczególności podobieństwem co do rodzaju i
przeznaczenia w planie miejscowym. Do określenia wartości rynkowej nieruchomości dochodzi się w drodze korekty średniej ceny rynkowej uzyskanej z tego zbioru współczynnikami przypisanymi odpowiednim cechom rynkowym nieruchomości.
Zdecydowano się na wycenę tym podejściem i tą metodą ze względu na występowanie na rynku obrotu nieruchomości lokalowych, lokali mieszkalnych oraz lokali niemieszkalnych podobnych ze względu na cechy i charakterystykę.
8. Analiza i charakterystyka rynku własnościowego spółdzielczego prawa do lokali mieszkalnych w zakresie dotyczącym celu i sposobu wyceny.
Konstancin-Jeziorna – miasto w woj. mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, położone w aglomeracji warszawskiej ok. 20 km na południe od centrum Warszawy; siedziba gminy miejsko-wiejskiej Konstancin-Jeziorna. Powstało w 1969 r. w wyniku połączenia miast Skolimów-Konstancin i Jeziorna oraz kilku wsi. Jest siedzibą władz gminy. Według danych GUS z 31 marca 2011, miasto miało 17 566 mieszkańców. Znane, jako uzdrowisko, dawniej także ze względu na produkcję papieru.
Prawidłowo nazwa miasta odmienia się przez przypadki jak rzeczownik (a nie przyimotnik) (np. do Konstancina-Jeziorny, w Konstancinie-Jeziornie, natomiast wszelkie formy zakończone na -Jeziornej są niepoprawne).
Ponieważ miasto powstało z połączenia kilku ośrodków, jest urbanistycznie niejednorodne i rozrzucone na dużym obszarze. Przeważa zabudowa jednorodzinna, częściowo o charakterze rezydencjonalnym, której trzon stanowi zabytkowa zabudowa willowa i koncepcja urbanistyczna z początku XX wieku i okresu dwudziestolecia międzywojennego na terenie Konstancina (koncepcję miasta hr. Skórzewski oparł na koncepcji Grunewaldu), Skolimowa i Klarysewa, oraz typu miejskiego (Jeziorna) i przemysłowego (tereny na wschód od ul. Mirkowskiej w Mirkowie, okolice ul. Tysiaclecia) i handlowo-usługowego (tereny wzdłuż drogi z Warszawy, rejon Al. Wojska Polskiego). Po wojnie powstały tu także osiedla bloków wielorodzinnych Mirków i Grapa. W ostatnich latach realizowanych jest wiele nowych inwestycji, zarówno domów jednorodzinnych, jak i bloków mieszkalnych.
Obory – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, w gminie Konstancin-Jeziorna. Leży na terenie mikroregionu etnograficznego Urzecze. Wikipedia
Rynek obrotu nieruchomościami lokalowymi, lokalami mieszkalnymi na terenie Konstancina-Jeziorny jest rynkiem przeciętnie rozwiniętym. Nie odnaleziono natomiast transakcji porównawczych z obszaru wsi Obory. Po zastosowaniu odpowiednich korekt do porównań przyjęto nieruchomości lokalowe z Konstancina-Jeziorny. Lokale znajdujące się w budynkach nie obciążonych uciałliwościami wynikającymi ze wzmożonego ruchu
samochodowego są bardziej cenione przez nabywców. Ważnymi cechami dla nabywców jest położenie na terenie dzielnicy, dostęp do usług i handlu, dojazd i szeroko pojęta atrakcyjność lokalizacyjna. Rynek obrotu garażami jest bardzo słabo rozwinięty. Znaleziono nieliczne transakcje porównawcze dotyczące miejsc postojowych w gminie Konstancin-Jeziorna i w sąsiednich. Uzyskane w ten sposób dane skorygowano szacując przedmiotowy lokal niemieszkalny, garaż.
Przeciętne ceny nieruchomości lokalowych, lokali mieszkalnych w badanym obszarze kształtują się średnio w granicach od ponad 6 000 do ponad 10 000 zł/m² w zależności od standardu wykończenia oraz lokalizacji szczegółowej. Nabywców znajdują również lokale przeznaczone do remontu. Ich cena jest niższa. Ceny jednostkowe miejsc postojowych kształtują się w granicach od 650 do 1 253 zł/m².
Trend czasowy, a więc zmiana cen spowodowana upływem czasu jest wypadkową oddziaływań wielu procesów, nie tylko ekonomicznych, ale również instytucjonalnych, prawnych, demograficznych. Aby określić trend zmiany cen nieruchomości należy znać aktualną koniunkturę oraz prognozy na rynku, należy analizować zjawiska gospodarcze, ekonomiczne, zmiany przepisów prawa, w tym podatkowych, znać relacje popytu do podaży. Zmiany cen nie są stałe w czasie. Podawane więc wartości są jedynie przybliżone. W analizowanym przypadku przyjęto za analitykami rynku nieruchomości krótkoterminowy trend zbliżony do zera.
Wagi cech rynkowych ustalono na podstawie analizy bazy danych o cenach i cechach nieruchomości będących wcześniej przedmiotem obrotu rynkowego w okresie badania cen, przez analogię do podobnych rodzajowo i obszarowo rynków lokalnych oraz na podstawie badań obserwacji preferencji potencjalnych nabywców nieruchomości.
9. Wynik wyceny z przedstawieniem obliczeń wartości przedmiotu wyceny.
9.1. Wybór obiektów do porównań.
Transakcje porównawcze kupna sprzedaży nieruchomości lokalowych, lokali mieszkalnych z obszaru Konstancina-Jeziorny na podstawie poniższej licencji.
1. Nazwa organu wydającego licencję: Starosta Powiatu Piaseczyńskiego.
2. Licencjobiorca: Rzeczoznawstwo Majątkowe, Łomianki, Ogrodowa 38, 05-092 Łomianki.
3. Informacje o materiałach państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, których dotyczy licencja:
| Lp. | Nazwa materiału państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego | Identyfikator materiału państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego | Data wykonania kopii | Określenie obszaru/obiektu, do którego odnosi się licencja |
|-----|------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------|----------------------|-------------------------------------------------------------|
| 1 | Zbiór danych rejestru cen i wartości nieruchomości w postaci elektronicznej | | 2022-02-23 | |
4. Niewsza licencja upoważnia licencjobiorcę wymienionego w pkt 2 lub podmioty ustanowione przez licencjobiorcę do wykorzystywania wyszczególnionych w pkt 3 materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego w celu wykonania wyceny nieruchomości - rzeczoznawcom majątkowym (dotyczy tylko rejestru cen nieruchomości)
5. Nie narusza licencji udostępnianie materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego przez licencjobiorcę innym podmiotom dla realizacji celu i w granicach uprawnień określonych w pkt 4.
Dokument elektroniczny wygenerowany automatycznie w trybie art. 40c ust. 4 ustawy „Prawo geodezyjne i kartograficzne” nie wymaga podpisu organu lub uprawnionego pracownika ani przeszuki urzęduowej. Wygenerowano z systemu epodgik.pl 2022-02-23 13:50:45. Weryfikacji dokumentu można dokonać na stronie http://weryfikacjalicencji.epodgik.pl
POUCZENIE
Zgodnie z art. 48a ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. z 2021 r., poz. 1990) kto wykorzystuje materiały państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego bez wymaganej licencji lub niezgodnie z warunkami licencji lub udostępnia je wbrew postanowieniom licencji osobom trzecim, podlega karze pieniężnej w wysokości dziesięciokrotności opłaty za udostępnienie tych materiałów.
---
**TABELA NR 3.**
| Lp. | Położenie | Kw. nr | Pow. lokalu [m²] | Cena lokalu [zł] | Cena lokalu [zł/m²] | Repertorium, data transakcji |
|-----|--------------------|--------|------------------|------------------|---------------------|-------------------------------|
| 1 | Sobieskiego 10A | b.d. | 28,71 | 265 000 | 9 230 | 266/2021 01.02.2021 |
| 2 | Sobieskiego 10A | b.d. | 28,71 | 218 000 | 7 593 | 727/2021 23.02.2021 |
| 3 | Warszawska 21B | b.d. | 30,00 | 285 000 | 9 500 | 3543/2021 19.03.2021 |
| 4 | Bielawska 36B | b.d. | 34,40 | 330 000 | 9 593 | 1504/2021 23.03.2021 |
| 5 | Bielawska 48B | b.d. | 33,10 | 300 000 | 9 063 | 1573/2021 26.04.2021 |
| 6 | Kopernika 4 | b.d. | 26,50 | 280 070 | 10 569 | 2722/2021 06.05.2021 |
| 7 | Mirkowska 47 | b.d. | 33,46 | 245 000 | 7 322 | 3611/2021 12.05.2021 |
| 8 | Bielawska 48B | b.d. | 30,69 | 310 000 | 10 101 | 3785/2021 |
| 9 | Zgoda 7 | b.d. | 30,92 | 295 000 | 9 541 | 2856/2021 28.07.2021 |
| 10 | Mickiewicza 19 | b.d. | 35,65 | 255 000 | 7 153 | 2461/2021 |
| | | | | | | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 11. | Walentynowicz 20 | b.d. | 29,17 | 200 000 | 6 856 | 06.09.2021
7913/2021
09.10.2021 |
| 12. | Bielawska 36B | b.d. | 34,00 | 340 000 | 10 000 | 6417/2021
14.12.2021 |
**Ceny jednostkowe nieruchomości lokalowych, lokali mieszkalnych**
Transakcje porównawcze kupna sprzedaży nieruchomości lokalowych, lokali niemieszkalnych, garaży z obszaru powiatu piaseczyńskiego na podstawie poniższej licencji.
1. Nazwa organu wydającego licencję: Starosta Powiatu Piaseczyńskiego.
2. Licencjobiorca: Rzeczoznawstwo Majątkowe, Łomiąki, Ogrodowa 38, 05-092 Łomiąki
3. Informacje o materiałach państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, których dotyczy licencja:
| Lp. | Nazwa materiału państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego | Identyfikator materiału państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego | Data wykonania kopii | Określenie obszaru/obiektu, do którego odnosi się licencja |
|-----|------------------------------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------|-------------------|----------------------------------------------------------|
| 1 | Zbiór danych rejestru cen i wartości nieruchomości w postaci elektronicznej | | 2022-02-25 | |
4. Niniejsza licencja upoważnia licencjobiorcę wymienionego w pkt 2 lub podmioty ustanowione przez licencjobiorcę do wykorzystywania wyszczególnionych w pkt 3 materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego **w celu wykonania wyceny nieruchomości - rzeczoznawcom majątkowym (dotyczy tylko rejestru cen nieruchomości)**
5. Nie narusza licencji udostępnianie materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego przez licencjobiorcę innym podmiotom dla realizacji celu i w granicach uprawnień określonych w pkt 4.
**POUCZENIE**
Zgodnie z art. 48a ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. z 2021 r., poz. 1990) kto wykorzystuje materiały państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego bez wymaganej licencji lub niezgodnie z warunkami licencji lub udostępnia je wbrew postanowieniom licencji osobom trzecim, podlega karze pieniężnej w wysokości dziesięciokrotności opłaty za udostępnienie tych materiałów.
---
**TABELA NR 4.**
| Lp. | Położenie | Kw. nr | Pow. lokalu [m²] | Cena lokalu [zł] | Cena lokalu [zł/m²] | Repertorium, data transakcji |
|-----|---------------------------------|--------|------------------|------------------|---------------------|-------------------------------|
| 1. | Konstancin-Jeziorna Bielawska 3 | b.d. | 45,93 | 30 000 | 653 | 1319/2021 11.03.2021 |
| 2. | Góra Kalwaria Białka 7 | b.d. | 21,62 | 21 000 | 971 | 2645/2021 26.04.2021 |
| 3. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 39,92 | 47 970 | 1 202 | 1860/2021 19.04.2021 |
| 4. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 19,96 | 24 000 | 1 202 | 1916/2021 21.04.2021 |
| 5. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 19,96 | 24 000 | 1 202 | 1955/2021 22.04.2021 |
| 6. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 19,96 | 24 000 | 1 202 | 2253/2021 04.05.2021 |
| 7. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 19,96 | 24 000 | 1 202 | 2488/2021 13.05.2021 |
| 8. | Józefosław Geodetów 43 | b.d. | 19,96 | 25 000 | 1 253 | 4778/2021 27.09.2021 |
| 9. | Józefosław Enklawy 9 | b.d. | 30,78 | 20 000 | 650 | 10289/2021 08.11.2021 |
| Lp. | Miejsce | Status | Pow. | CENA | NIERUCHOMOŚĆ | DATA |
|-----|-------------------------------|--------|------|------|--------------|------------|
| 10. | Góra Kalwaria Białka 7 | b.d. | 43,24| 39 000| 902 | 4011/2021 16.06.2021 |
| 11. | Konstancin-Jeziorna Bielawska 48B | b.d. | 24,30| 30 000| 1 235 | 1573/2021 26.04.2021 |
**Ceny jednostkowe miejsc postojowych**
### 9.2. Obliczenia wartości rynkowej przedmiotu wyceny.
Dla analizowanego rynku lokalnego nieruchomości lokalowych - lokali mieszkalnych określono ceny maksymalną, cenę minimalną i cenę średnią:
\[ C_{\text{max}} = 10 \, 569 \, \text{zł/m}^2 \]
\[ C_{\text{min}} = 6 \, 856 \, \text{zł/m}^2 \]
\[ C_{\text{śr}} = 8 \, 877 \, \text{zł/m}^2 \]
Obliczenie zakresu współczynników korygujących \( U_i \):
\[ w_d = \frac{C_{\text{min}}}{C_{\text{śr}}} = \frac{6 \, 856}{8 \, 877} = 0,7723 \]
\[ w_g = \frac{C_{\text{max}}}{C_{\text{śr}}} = \frac{10 \, 569}{8 \, 877} = 1,1906 \]
**TABELA NR 5.**
| Lp. | Rodzaj cechy | Wpływ na cechy procentowy | Nieruchomość szacowana | Zakres wsp. | Wsp. \( U_i \) |
|-----|-------------------------------|---------------------------|------------------------|-------------|-----------------|
| | | | | | \( w_d \) | \( w_g \) | \( U_i \) |
| 1. | Położenie i lokalizacja | 40 | słabe | 0,3089 | 0,4762 | 0,3089 |
| 2. | Stan techniczny | 20 | przeciętny | 0,1545 | 0,2381 | 0,1963 |
| 3. | Piętro | 20 | słabe | 0,1545 | 0,2381 | 0,1545 |
| 4. | Sąsiedztwo i otoczenie | 20 | przeciętne | 0,1545 | 0,2381 | 0,1963 |
| | Razem: | 100 | | 0,7724 | 1,1905 | 0,8560 |
Skala: dobre, przeciętne słabe w odniesieniu do obiektów porównawczych.
Oszacowana wartość rynkowa dla celu opisanego w tym operacie szacunkowym nieruchomości lokalowej, lokalu mieszkalnego wynosi w zaokrągleniu:
\[ W_{1/4} = 89 \, 000 \text{ złotych} \]
słownie: osiemdziesiąt dziewięć tysięcy złotych
\[ 88 \, 528,25 \text{ zł} : 4,6626 \text{ zł/€} = 18 \, 987 \text{ €} \]
Porównując uzyskaną wartość rynkową z informacjami uzyskiwanymi w agencjach obrotu nieruchomości, z informacjami analityków rynku nieruchomości, uzyskaną kwotę oszacowania wartości rynkowej przedmiotowego prawa uznać należy za realną, a poziom nieufności szacunku za nieprzekraczający racjonalnej wielkości.
Dla analizowanego rynku lokalnego nieruchomości lokalowych - lokali niemieszkalnych określono cenę maksymalną, cenę minimalną i cenę średnią:
\[ C_{\text{max}} = 1 \, 253 \, \text{zł/m}^2 \]
\[ C_{\text{min}} = 650 \, \text{zł/m}^2 \]
\[ C_{\text{sr}} = 1 \, 061 \, \text{zł/m}^2 \]
Obliczenie zakresu współczynników korygujących \( U_i \):
\[ w_d = \frac{C_{\text{min}}}{C_{\text{sr}}} = \frac{650}{1 \, 061} = 0,6126 \]
\[ w_g = \frac{C_{\text{max}}}{C_{\text{sr}}} = \frac{1 \, 253}{1 \, 061} = 1,1810 \]
**TABELA NR 4.**
| Lp. | Rodzaj cechy | Wpływ na cechy procentowy | Nieruchomość szacowana | Zakres wsp. | Wsp. \( U_i \) |
|-----|-------------------------------|---------------------------|------------------------|-------------|-----------------|
| | | | | | |
| 1. | Położenie i lokalizacja | 50 | słabe | 0,3063 | 0,3063 |
| 2. | Stan techniczny | 25 | słaby | 0,1531 | 0,1531 |
| 3. | Sąsiedztwo i otoczenie | 25 | przeciętne | 0,1531 | 0,2241 |
| | Razem: | 100 | | 0,6125 | 1,1809 |
| | | | | | 0,6835 |
Skala: dobre, przeciętne słabe w odniesieniu do obiektów porównawczych.
\[ W' = C_{\text{sr}} * \sum U_i \]
\[ W' = 1 \, 061 \, \text{zł/m}^2 * 0,6835 \]
\[ W' = 725 \, \text{zł/m}^2. \]
\[ W = 725 \, \text{zł/m}^2 * 19,52 \, \text{m}^2 \]
\[ W = 14 \, 152 \, \text{zł}. \]
\[ W_{1/2} = 14\,152\,zł \times \frac{1}{4} \]
\[ W_{1/4} = 3\,538\,zł. \]
Oszacowana wartość rynkowa dla celu opisanego w tym operacie szacunkowym nieruchomości lokalowej, lokalu niemieszkalnego, garażu wynosi w zaokrągleniu:
\[ W_{1/4} = 3\,500\,\text{złotych} \]
słownie: trzy tysiące pięćset złotych
\[ 3\,538\,zł : 4,6626\,zł/\€ = 759\,\€ \]
Porównując uzyskaną wartość rynkową z informacjami uzyskiwanymi w agencjach obrotu nieruchomości, z informacjami analityków rynku nieruchomości, uzyskaną kwotę oszacowania wartości rynkowej przedmiotowego prawa uznać należy za realną, a poziom nieufności szacunku za nieprzekraczający racjonalnej wielkości.
Należy zauważyć, że zgodnie z art. 320 ust. 3 w zw. z art. 319 ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe w oszacowaniu należy oddzielnie podać, które z praw obciążających nieruchomość pozostają w mocy po sprzedaży, a także ich wartość. Zgodnie z art. 313 Prawa upadłościowego, sprzedaż nieruchomości powoduje wygaśnięcie hipoteki oraz praw i roszczeń osobistych ujawnionych przez wpis do księgi wieczystej. Pozostają w mocy służebność drogi koniecznej, służebność przesyłu oraz służebność ustanowiona w związku z przekroczeniem granicy przy wznoszeniu budowli lub innego urządzenia.
Zgodnie z księgą wieczystą i wiedzą biegłego sądowego, brak jest praw, które pozostają w mocy.
10. Klauzule i zastrzeżenia.
- Niniejszy operat szacunkowy jest zgodny z prawem i ze wskazaniami Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych.
- Uprasza się o nie kopiowanie i nie publikowanie w całości ani w części, w jakikolwiek sposób i jakimkolwiek dokumencie tego operatu szacunkowego bez pisemnej zgody autora i bez pisemnego uzgodnienia z nim formy i treści takiej publikacji.
- Niniejszy operat szacunkowy może być wykorzystany jedynie przez uprawnione podmioty w zakresie i celu określonymi w tej wycenie.
- Rzeczoznawca majątkowy nie odpowiada za ewentualne wady dokumentacji okazanej do celów wyceny.
Niniejszy operat szacunkowy nie stanowi ekspertyzy technicznej ani opinii prawnej.
Wybrane informacje zawarte w operacie szacunkowym mogą mieć charakter poufny. Ich wykorzystanie nie może być sprzeczne z prawem.
Niniejszy operat szacunkowy nie może być traktowany, jako gwarancja osiągnięcia ceny transakcyjnej przy sprzedaży przedmiotu wyceny według oszacowanej wartości.
11. Polisa ubezpieczeniowa odpowiedzialności cywilnej.
Art. 175.4. Przedsiębiorca prowadzący działalność, o której mowa w art. 174 ust. 3 i 3a – Rzeczoznawca Majątkowy podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem umowy, której jest stroną, a której przedmiotem są czynności wskazane w art. 174 ust. 3 i 3a. Jeżeli wykonuje ją przy pomocy rzeczoznawcy majątkowego związanego z tym przedsiębiorcą umową o pracę lub umową cywilnoprawną, podlega on również odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone działaniem tej osoby.
4a. Kopia dokumentu ubezpieczenia, o którym mowa w ust. 4, aktualnego na dzień sporządzenia operatu szacunkowego, stanowi załącznik do operatu szacunkowego lub umowy o dokonanie wyceny nieruchomości.
4b. Przepis ust. 4a stosuje się odpowiednio w przypadku potwierdzenia aktualności operatu szacunkowego, o którym mowa w art. 156 ust. 4, a także w odniesieniu do opracowań i ekspertyz niestanowiących operatu szacunkowego, o których mowa w art. 174 ust. 3a.
Zakres ubezpieczenia
PZU SA udziela ochrony na podstawie Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 20 kwietnia 2019 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorcy prowadzącego działalność w zakresie czynności rzeczoznawstwa majątkowego (Dz. U. z 2019 r. poz. 805), Ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, Poniżej określono zakres ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorcy prowadzącego PSORM z dnia 18 grudnia 2017 r. oraz Ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK z dnia 22 maja 2003 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 124, poz. 1152 z późniejszymi zmianami).
Ubezpieczenie OC jest objęte odpowiedzialnością cywilną przedsiębiorcy prowadzącego działalność w zakresie czynności rzeczoznawstwa majątkowego za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem umowy, której rzeczoznawca jest stroną, a której przedmiotem są czynności wskazane w art. 174 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
Ochrona ubezpieczona obejmuje następujące czynności:
I. określanie wartości nieruchomości, a także maszyn i urządzeń trwałych związanych z nieruchomościami;
II. sporządzanie opracowań i ekspertyz, niestanowiących operatu szacunkowego, dotyczących:
1) rynku nieruchomości oraz doradztwa w zakresie tego rynku;
2) efektywności inwestycji w nieruchomości i rozwoju;
3) warunków finansowych oddawania lub wynajmu działek miejscowych;
4) oznaczania przedmiotu odległej własności lokali;
5) bankowo-hipotecznej wartości nieruchomości;
6) określania wartości inwestycji dla potrzeb indywidualnego inwestora;
7) określania warunków załączonych do inwestycji w rozumieniu przepisów o rachunkowości;
8) wyceny nieruchomości jako środków trwałych jednostek w rozumieniu ustawy o rachunkowości.
1. PZU SA obejmuje ochronę także odpowiedzialności cywilną za szkody powstałe wskutek wykonywania dodatkowej działalności w zakresie nie wskazanym w art. 174 ust. 3 i 3a Ustawy o gospodarce nieruchomościami i obejmującym:
1) czynności wyceny środków trwałych wymienionych w wykazie ewidencji środków trwałych nie związanych z nieruchomościami,
2) czynności wyceny środków niskiej wartości nie związanych trwałe z nieruchomościami,
3) czynności polegające na kontroli inwestycji i inspekcji nieruchomości,
4) ekspertyzy techniczne i oceny stanu technicznego budynków i budowli.
Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorcy prowadzącego działalność w zakresie rzeczoznawstwa majątkowego
POLISA NR: SRM0010994
Oferta nr: 046/JI/65P/WJ/2014
DANE
UBEZPIECZYCIEL
Przewodniczy Zrzeszeniu Ubezpieczycieli Spółka Akcyjna, Al. Jana Pawła II 24,
00-113 Warszawa zarejestrowana w Sądzie Rejonowym dla m. st. Warszawy
XII Wydział Gospodarczy, KRS 0000008831, NIP 526-021-10-49,
wysokość kapitału zakładowego 86 532 500, el. kapitał wpłacony w całości.
UBEZPIECZAJĄCY
Ryszard Wyszogrodzki
Ogrodowa 38
05-092 Łomianki Kiełpin
REGON: 012871665
Telefon: 602236884
UBEZPIECZONY
Ryszard Wyszogrodzki
RZECZOZNAWCA MAJĄTKOWY
Ogrodowa 38
05-092 Łomianki Kiełpin
REGON: 012871665
Telefon: 602236884
UBEZPIECZONY
BIEGLY SĄDOWY
Ryszard Wyszogrodzki
Okres ubezpieczenia 24.06.2021 - 23.06.2022
Zakres terytorialny RZECZPOSPOLITA POLSKA
Inż. Ryszard Wyszogrodzki | 4c36c73e-6684-4af8-b415-5b6b3e110132 | finepdfs | 1.19043 | CC-MAIN-2024-33 | https://efficius.pl/wp-content/uploads/2022/09/Operat-Obory-21-lok.-13.pdf | 2024-08-06T14:21:19+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722640492117.28/warc/CC-MAIN-20240806130705-20240806160705-00818.warc.gz | 192,832,781 | 0.982869 | 0.999919 | 0.999919 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
115,
1340,
1844,
2865,
4740,
7822,
11901,
15793,
17828,
20579,
24915,
26347,
27542,
29068,
31176,
33880,
35902,
39771,
40245,
43759,
45912,
46673,
48337,
50300,
54096,
54979
] | 1 | 0 |
UCHWAŁA NR .../2018
ZARZĄDU POWIATU BYDGOSKIEGO
z dnia 30 listopada 2018 r.
w sprawie rozstrzygnięcia otwartego konkursu ofert nr 1/2019 na wykonanie zadań publicznych Powiatu Bydgoskiego w 2019 roku przez organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego
Na podstawie art. 15 ust. 2a, 2b, 2d, 2g, 2h, 2j ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2018 r. poz. 450, poz. 650, poz. 723 i poz. 1365), oraz art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2030; zm. Dz. U. z 2018 r. poz. 1467), w związku z Uchwałą Nr 439/2018 Zarządu Powiatu Bydgoskiego z dnia 19 października 2018 r. w sprawie ogłoszenia otwartego konkursu ofert na wykonanie zadań publicznych Powiatu Bydgoskiego w 2019 roku przez organizację pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego - uchwala się, co następuje:
§ 1. Rozstrzyga się otwarty konkurs ofert nr 1/2019 na wykonanie zadań publicznych związanych z prowadzeniem punktu nieodpłatnej pomocy prawnej, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego na terenie powiatu bydgoskiego w 2019 roku oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej.
§ 2. Spośród ofert podlegających rozpatrzeniu, dokonuje się wyboru ofert do realizacji. Wykaz wszystkich ofert złożonych w otwartym konkursie ofert na wykonanie zadań publicznych związanych z prowadzeniem punktu nieodpłatnej pomocy prawnej, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego na terenie powiatu bydgoskiego w 2019 roku oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej – stanowi załącznik do niniejszej uchwały.
§ 3. Wykonanie uchwały powierza się Staroście Bydgoskiemu.
§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.
Przewodniczący
Zarządu Powiatu Bydgoskiego
Starosta Bydgoski
Wojciech Porzych
Dyrektor
Wydziału Promocji Kultury i Sportu
Andrzej Kubiak
Przedmiot regulacji
Rozstrzygnięcie otwartego konkursu ofert nr 1/2019 na wykonanie zadań publicznych związanych z prowadzeniem punktu nieodpłatnej pomocy prawnej, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego na terenie powiatu bydgoskiego w 2019 roku oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej przez organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego.
Podstawa prawna
Podstawę prawną stanowi ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej.
Uzasadnienie merytoryczne
Uchwałą Nr 439/2018 z dnia 19 października 2018 r. Zarząd Powiatu Bydgoskiego ogłosił otwarty konkurs ofert nr 1/2019 na wykonanie zadań publicznych związanych z prowadzeniem punktu nieodpłatnej pomocy prawnej, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego na terenie powiatu bydgoskiego w 2019 roku oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej. Termin składania ofert upłynął 9 listopada 2018 r. w związku z czym Uchwałą 443/2018 Zarządu Powiatu Bydgoskiego z dnia 14 listopada 2018 r. powołano komisję konkursową do rozpatrzenia ofert złożonych w ww. konkursie. Komisja konkursowa na posiedzeniu w dniu 22 listopada 2018 r. oceniła wszystkie oferty oraz zarekomendowała Zarządowi Powiatu wybór Partnerstwa – Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Kobiet GINEKA i Bydgoskie Stowarzyszenia Pomocy Prawnej jako podmiot, któremu zostanie powierzona realizacja zadań objętych konkursem.
Konsultacje społeczne
Nie dotyczy.
Skutki finansowe
Źródłem finansowania dotacji są środki, zaplanowane w projekcie budżetu Powiatu Bydgoskiego na rok 2019 w dziale 755 – wymiar sprawiedliwości, rozdziale 75515 – nieodpłatna pomoc prawna, paragrafie 2360 – Dotacje celowe z budżetu jednostki samorządu terytorialnego, udzielone w trybie art. 221 ustawy, na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji organizacjom prowadzącym działalność pożytku publicznego. W 2019 roku na realizację zadania pn. „Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy prawnej w Solcu Kujawskim, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Dąbrowie Chełmińskiej i Brzozie w roku 2019 oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej” przeznacza się kwotę 190 080 zł (w tym: 180 180 zł na udzielenie nieodpłatnej pomocy prawnej i świadczenia nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego /po 60 060 zł na jeden punkt/+ 9 900 zł na realizację zadań z zakresu edukacji prawnej).
| Lp. | Nazwa Wnioskodawcy | Nazwa zadania | Data wpływu | Kwota wnioskowana (zł) | Kwota przyznana (zł) | Uwagi |
|-----|----------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------|------------------------|----------------------|----------------------------------------------------------------------|
| 1. | STOWARZYSZENIE WSPARCIA OBYWATELSKIEGO Z KRAKOWA | Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy z Solcu Kujawskim, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Dąbrowie Chełmińskiej i Brzozie na 2019 rok oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej | 08.11.2018 | - | 192 060,00 zł | Oferta nie spełnia wymogów formalnych – nie uzupełniono w terminie brakujących dokumentów |
| 2. | FUNDACJA HONESTE VIVERE Z WARSAWY | Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy z Solcu Kujawskim, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Dąbrowie Chełmińskiej i Brzozie na 2019 rok oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej | 09.11.2018 | - | 190 080,00 zł | Oferta spełnia wymogi formalne |
| Nr | Nazwa organizacji | Opis zadania | Data | Koszt | Stan | Opinia |
|----|------------------|--------------|------|-------|------|--------|
| 3. | FUNDACJA TOGATIUS PRO BONO Z OLSZTYNA | Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy prawnej w Solcu Kujawskim | 09.11.2018 | 64 020,00 zł | - | Oferta spełnia wymogi formalne |
| 4. | FUNDACJA CIVITAS Z NARŁA | Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy z Solcu Kujawskim, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Dąbrowie Chełmińskiej i Brzozie na 2019 rok oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej | 09.11.2018 | 190 080,00 zł | - | Oferta spełnia wymogi formalne |
| 5. | PARTNERSTWO – STOWARZYSZENIE NA RZECZ ROZWOJU KOBIET GINEKA I BYDGOSKIE STOWARZYSZENIE POMOCY PRAWNEJ | Prowadzenie punktu nieodpłatnej pomocy z Solcu Kujawskim, dwóch punktów nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Dąbrowie Chełmińskiej i Brzozie na 2019 rok oraz realizację zadań z zakresu edukacji prawnej | 09.11.2018 | 190 080,00 zł | 190 080,00 zł | Oferta spełnia wymogi formalne | | <urn:uuid:b426476e-9d8c-4fda-87ed-49ffb88d981a> | finepdfs | 1.279297 | CC-MAIN-2019-39 | http://bip.powiat.bydgoski.pl/?p=document&action=save&id=15084&bar_id=7438 | 2019-09-17T17:25:16Z | crawl-data/CC-MAIN-2019-39/segments/1568514573098.0/warc/CC-MAIN-20190917161045-20190917183045-00286.warc.gz | 23,049,018 | 0.999986 | 0.999989 | 0.999989 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown"
] | pol_Latn | {} | false | [
1917,
4411,
6163,
7197
] | 1 | 0 |
SPECYFIKACJE TECHNICZNE WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT
Podstawa sporządzenia: Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych i programu funkcjonalno użytkowego (Dz.U.2004.202.2072)
Nazwa roboty budowlanej: Remont kotłowni o mocy 220kW
Kategoria robót wg kodów CPV: 45331110-0, 45310000-3, 45330000-9
Adres obiektu budowlanego: Rynek-Ratusz 1, 55-080 Kąty Wrocławskie
działka nr 72 AM-13
Nazwa i adres Zamawiającego: GMINA KĄTY WROCŁAWSKIE
Rynek-Ratusz 1, 55-080 Kąty Wrocławskie
Opracował: mgr inż. Aleksander Busza, nr uprawnień WKP/0277/PWOS/04
Data opracowania: czerwiec 2013r
Uwaga: Opracowanie ten jest chronione prawem autorskim w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.1994.24.83 z późn.zmianami).
SPECYFIKACJA TECHNICZNA
ST-450.0.00
WYMAGANIA OGÓLNE
1. WSTĘP
1.1. Przedmiot Specyfikacji Technicznej
1.1.1. Specyfikacja Techniczna ST-450.0.00 "Wymagania Ogólne" odnosi się do wspólnych wymagań dla poszczególnych wymagań technicznych dotyczących wykonania i odbioru Robót, przewidzianych do wykonania w ramach robót budowlanych realizacji zadania inwestycyjnego pn., „Remont kotłowni 220KW”.
1.1.2. Nazwa zadania inwestycyjnego:
„REMONT KOTŁOWNI 220KW”.
1.1.3. Adres inwestycji:
Rynek Ratusz 1; 55-080 Kały Wrocławskie
Nr ewidencyjny działki: 72 AM-13
1.1.4. Uczestnicy procesu inwestycyjnego.
184.108.40.206. Zamawiający :
Gmina Kały Wrocławskie;
Rynek Ratusz 1; 55-080 Kały Wrocławskie
220.127.116.11. Wykonawca : do wyłonienia w postępowaniu przetargowym
1.2. Zakres stosowania ST
Specyfikacje Techniczne jako część Dokumentów Przetargowych i Kontraktowych, należy odczytywać i stosować w odniesieniu do zlecenia i wykonania Robót opisanych w pkt.1.1. oraz w wykonawczej dokumentacji projektowej dostarczonej przez Zamawiającego na potrzeby realizacji kontraktu. Niniejsza specyfikacja techniczna ST-450.0.00 stanowi podstawę do opracowania szczegółowych specyfikacji technicznych, stosowanych wraz z nim jako dokument przetargowy i kontraktowy.
1.2.1. Zakres robót sklasyfikowano stosownie do struktury systemu klasyfikacji Wspólnego Słownika Zamówień.
Określenie grupy, klasy i kategorii robót wg Wspólnego Słownika Zamówień CPV:
DZIAŁ: 45000000-7 Roboty budowlane.
Grupa robót: 450 Roboty budowlane
Klasa robót: 4521 Roboty budowlane w zakresie budynków
Klasa robót: 4523 Roboty grzewcze
Klasa robót: 4530 Roboty instalacyjne w budynkach
Kategoria robót 45231 Roboty budowlane w zakresie kładzenia rurociągów
Kategoria robót 45310 Roboty instalacyjne elektryczne
Kategoria robót 45330 Roboty instalacyjne wodno-kanałizacyjne i sanitarne
Kategoria robót 45400 Roboty wykończeniowe w zakresie obiektów budowlanych
1.2.2. Wymagania Ogólne należy rozumieć i stosować w powiązaniu z niżej wymienionymi Specyfikacjami Technicznymi (ST):
Rozdział 1 Roboty związane z przygotowaniem terenu pod budowę (grupa CPV 451)
ST-451.1.20 Roboty rozbiorkowe
Rozdział 3 Roboty instalacyjne (grupa CPV 453)
ST-453.3.30 Technologia kotłowni gazowej
Rozdział 4 Roboty wykończeniowe (grupa CPV 454)
ST-454.1.30 Roboty ogólnobudowlane
1.2.3. Niezależnie od postanowień warunków szczególnych, normy państwowe, instrukcje i przepisy wymienione w Specyfikacjach Technicznych będą stosowane przez Wykonawcę w języku polskim.
1.3. Zakres Robót objętych ST
1.3.1. Przeznaczenie obiektów i rozwijanie funkcjonalno-użytkowe.
Przedmiotem opracowania jest remont kotłowni o mocy 220 kW.
1.3.2. Ogólny zakres robót.
Zakres remontu obejmuje zmianę sposobu zabezpieczenia instalacji centralnego ogrzewania w obiekcie. Istniejące naczynie wzbiorcze, systemu otwartego, zabezpieczające całą instalację zostanie zdemonrowane. Istniejące kotły nadal będą pracować w układzie otwartym, zostaną zabezpieczone nowym naczyniem wzbiorczym systemu otwartego, a pozostała instalacja centralnego ogrzewania pracować będzie w układzie zamkniętym, zostanie zabezpieczona naczyniem wzbiorczym przeponowym i zaworem bezpieczeństwa. Połączenie systemu otwartego z zamkniętym realizowane będzie poprzez wymiennik płytowy. Szczegółowy zakres robót określa dokumentacja projektowa.
1.3.3. Lokalizacja robót.
Roboty będą zlokalizowane na terenie budynku Ratusza, zlokalizowanego w Kątach Wrocławskich, Rynek-Ratusz 1, dział nr 72, AM-13.
1.3.4. Istniejący stan obiektu.
Obecnie źródło ciepła w budynku stanowią dwa kotły niskotemperaturowe na paliwo płynne „Maciek 100”, każdy o mocy 110 kW. Kotły zamontowane są w piwnicy budynku w wydzielonym na ten cel pomieszczeniu kotłowni. Zabezpieczenie układu stanowi naczynie wzbiorcze systemu otwartego o pojemności 800 l, zamontowane na poddaszu.
Instalacja centralnego ogrzewania w budynku jest z rozdziałem górnym, z tym że poziomy powrotne są poprowadzone na ostatniej kondygnacji. W przypadku dłuższych przerw w pracy instalacji oraz przy uzupełnianiu zlądu zdarza się zapowietrzenie instalacji. W kotłowni zamontowane są dwie pompy obiegowe jedna prod. WILO TOP-S 65/7, a druga prod. Grundfos UPS 65-60-4F. Pracuje jedna pompa, druga jest rezerwowa. W pomieszczeniu kotłowni zamontowany jest zlew, złączka na wąż, wykonana jest również wentylacja grawitacyjna, nawiewno - wywiewna.
1.3.5. Zgodność robót z dokumentacją.
Wykonawca jest odpowiedzialny za jakość prac i ich zgodność z dokumentacją kontraktową i techniczną, specyfikacjami technicznymi oraz instrukcjami zarządzającego realizacją umowy (Inspektora Nadzoru). Wykonawca jest zobowiązany wykonywać wszystkie roboty ścisłe według otrzymanej dokumentacji technicznej.
Jeśli jednak w czasie realizacji robót okaże się, że dostarczona przez zamawiającego wymaga uzupełnienia wykonawca przygotuje na własny koszt niezbędne rysunki w formacie A3 lub A4 i przedłoży je w 3-ch kopiach do akceptacji Inspektorowi Nadzoru. Rysunki będą przedkładane Inspektorowi w odpowiednim terminie tak, by zapewnić mu nie mniej niż 14 dni roboczych na ich analizę. Dostarczenie rysunków roboczych elementów współzależnych należy skoordynować tak, by do zatwierdzenia przekazać komplet umożliwiający analizę ich wzajemnych powiązań. Rysunki winny być dokładne, kompletne i wyraźne, z oznaczeniem elementów odniesienia do projektu wykonawczego, a także opisane (nazwa budowy, numer umowy, tytuł dokumentu, numer rysunku, data przekazania potwierdzona pieczątką i podpisem Inspektora nadzoru). W uzasadnionych przypadkach Inspektor nadzoru może wymagać akceptacji składanych dokumentów przez nadzór autorski.
1.4. Niektóre określenia podstawowe
Użyte w ST wymienione poniżej określenia należy rozumieć w każdym przypadku następująco:
1.4.1 **ST** – specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót
1.4.2 **Kierownik budowy** – osoba wyznaczona przez Wykonawcę, upoważniona do kierowania robotami i do występowania w jego imieniu w sprawach realizacji Umowy.
1.4.3 **Zarządzający realizacją umowy** – w ramach posiadanego umocowania od zamawiającego reprezentuje interesy zamawiającego na budowie poprzez sprawowanie kontroli zgodności robót z dokumentacją projektową, specyfikacjami technicznymi, przepisami, zasadami wiedzy technicznej i postanowieniami warunków umowy. Polecenia Inspektorów Nadzoru mają moc postanowień zarządzającego realizacją umowy.
1.4.4 **Inspektor nadzoru inwestorskiego /Inspektor nadzoru/** – osoba posiadająca odpowiednie wykształcenie techniczne i praktykę zawodową oraz uprawnienia budowlane, wykonująca samodzielne funkcje w budownictwie, której Inwestor powierza nadzór nad
budową obiektu budowlanego. Reprezentuje on interesy Inwestora na budowie i wykonuje bieżącą kontrolę jakości i ilości wykonanych robót, bierze udział w sprawdzianach robót zanikających i ulegających zakryciu, badaniu i odbiorze instalacji oraz urządzeń technicznych, jak również przy odbiorze gotowego obiektu.
1.4.5 **Grupy, klasy i kategorie robót** – grupy, klasy, kategorie określone w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2195/2002 z dnia 5 listopada 2002 roku w sprawie Wspólnego Słownika Zamówień (Dz. Urz. L 340 z 16. 12. 2002 r.) oraz w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2151/2003 z dnia 16 grudnia 2003 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2195/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Wspólnego Słownika Zamówień (CPV) (Dz. Urz. L 329 z 17. 12. 2003 r.)
1.4.6 **Materiały** – wszelkie tworzywa niezbędne do wykonania robót, zgodnie z Dokumentacją Projektową i Specyfikacjami Technicznymi, zaakceptowane przez Zamawiającego. Materiały użyte do wykonania robót powinny być nowe i pełnowartościowe.
1.4.7 **Odpowiednia (bliska) zgodność** – zgodność wykonywanych robót z dopuszczonymi tolerancjami, a jeśli przedział tolerancji nie został określony - z przeciętnymi tolerancjami, przyjmowanymi zwyczajowo dla danego rodzaju robót budowlanych.
1.4.8 **Dziennik budowy** – urzędowy dokument przebiegu robót budowlanych oraz zdarzeń i okoliczności zachodzących w toku wykonywania robót opatrzony pieczęcią Zamawiającego. Zeszyt z ponumerowanymi stronami, służący do odnotowywania wydarzeń zaistniałych w toku wykonywania zadania budowlanego, rejestrowania dokonywanych odbiorów, przekazywania polecen i korespondencji technicznej między Inspektorem Nadzoru, Wykonawcą i Zamawiającym.
1.4.9 **Projektant** – uprawniona osoba prawna lub fizyczna będąca autorem Dokumentacji Projektowej.
1.4.10 **Aprobata techniczna** – dokument potwierdzający pozytywną ocenę techniczną wyrobu stwierdzającą jego przydatność do stosowania w określonych warunkach, wydany przez jednostkę upoważnioną do udzielania aprobat technicznych zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa.
1.4.11 **Atest** – świadectwo oceny wyrobu lub materiału pod względem jakości i bezpieczeństwa użytkowania wydane przez upoważnione instytucje państwowe i specjalistyczne placówki naukowo badawcze.
1.4.12 **Certyfikat zgodności** – dokument wydany zgodnie z zasadami systemu certyfikacji wykazujący, że zapewniono odpowiedni stopień zaufania, iż należycie zidentyfikowano wyrob, proces lub usługę są zgodne z określoną normą lub innymi dokumentami normatywnymi w odniesieniu do wyrobów dopuszczonych do obrotu i stosowania. W budownictwie (zgodnie z Ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, art. 10) certyfikat zgodności wykazuje, że zapewniono zgodność wyrobu z normą lub aprobatę techniczną (w wypadku wyrobów, dla których nie ustalono norm).
1.4.13 **Znak zgodności** – zastrzeżony znak, nadawany lub stosowany zgodnie z zasadami systemu certyfikacji, wskazujący, że zapewniono odpowiedni stopień zaufania iż dany wyrob, proces lub usługa są zgodne z określoną normą lub innym dokumentem normatywnym.
1.4.14 **Wyrób budowlany** – należy rozumieć wyrób w rozumieniu przepisów o ocenie zgodności, wytworzony w celu wbudowania, wmontowania, zainstalowania lub zastosowania w sposób trwały w obiekcie budowlanym, wprowadzony do obrotu jako wyrób pojedynczy lub jako zestaw wyrobów do stosowania we wzajemnym połączeniu stanowiącym integralną całość użytkową.
1.4.15 **Jednostka notyfikowana** – jednostka prowadząca ocenę oraz certyfikację/rejestrację systemów jakości na terenie Wspólnoty Europejskiej na warunkach podanych w Ustawie o systemie oceny zgodności
1.4.16 **Polecenia Zamawiającego** – wszelkie polecenia przekazane Wykonawcy w formie pisemnej dotyczące sposobu realizacji Robót lub innych spraw związanych z prowadzeniem budowy.
1.4.17 **Ustalenia techniczne** – ustalenia podane w normach, aprobatach technicznych i szczegółowych specyfikacjach technicznych.
1.4.18 **Teren budowy** – przestrzeń, w której prowadzone są roboty budowlane wraz z przestrzenią zajmowaną przez urządzenia zaplecza budowy.
1.4.19 **Dokumentacja budowy** – należy przez to rozumieć pozwolenie na budowę wraz z załączonym projektem budowlanym, dziennik budowy, protokoły odbiorów częściowych.
i końcowych, w miarę potrzeby, rysunki i opisy służące realizacji obiektu, operaty geodezyjne i książkę obmiarów, a w przypadku realizacji obiektów metodą montażu – także książkę montażu.
1.4.20 **Dokumentacja powykonawcza** – dokumentacja budowy z naniesionymi zmianami dokonanymi w toku wykonywania robót oraz geodezyjnymi pomiarami powykonawczymi, a także DTR-ki, instrukcje obsługi i konserwacji urządzeń zainstalowanych bądź wykonanych w toku realizacji robót.
1.4.21 **Dziennik montażu** – urzędowy dokument przebiegu montażu konstrukcji stalowej i urządzeń dźwigowych.
1.4.22 **Elementy robót** – wyodrębnione z całości planowanych robót ich rodzaje, bądź stany realizowanej przebudowy, służące planowaniu, organizowaniu, kosztorysowaniu i rozliczaniu inwestycji.
1.4.23 **Rejestr obmiarów** – akceptowany przez Zamawiającego rejestr z ponumerowanymi stronami, służący do wpisywania przez Wykonawcę obmiaru dokonywanych robót w formie wyliczeń, szkiełców i ewentualnych dodatkowych załączników Wpisy w rejestrze podlegają potwierdzeniu przez Inspektora Nadzoru.
1.4.24 **Roboty zanikające** – roboty budowlane, których efekty są zakrywane w trakcie wykonywania kolejnych etapów robót.
1.4.25 **Kontrola techniczna** – ocena wyrobu lub procesu technologicznego pod kątem jego zgodności z Polskimi Normami, przeznaczeniem i przydatnością użytkową.
1.4.26 **Odbiór częściowy** – nieformalna nazwa odbioru robót ulegających zakryciu i zanikających, a także dokonywanie prób i sprawdzeń instalacji, urządzeń technicznych i przewodów kominowych. Odbiorem częściowym nazywa się także odbiór części obiektu budowlanego wykonanego w stanie nadającym się do użytkowania, przed zgłoszeniem do odbioru całego obiektu budowlanego, który jest traktowany jako „odbór końcowy”.
1.4.27 **Odbiór gotowego obiektu budowlanego** – formalna nazwa czynności, zwanych też „odbiorem końcowym”, polegającym na protokołowym przyjęciu /odbiorze/ od wykonawcy gotowego obiektu budowlanego przez osobę lub grupę osób o odpowiednich kwalifikacjach zawodowych, wyznaczoną przez inwestora, ale nie będącą inspektorem nadzoru inwestorskiego na tej budowie. Odbioru dokonuje się po zgłoszeniu przez kierownika budowy faktu zakończenia robót budowlanych, łącznie z zagospodarowaniem i uporządkowaniem terenu budowy i ewentualnie terenów przyległych, wykorzystywanych jako plac budowy, oraz po przygotowaniu przez niego dokumentacji powykonawczej..
1.4.28 **Wada techniczna** – efekt nie zachowania przez Wykonawcę reżimu technologicznego powodujący ograniczenie lub uniemożliwiający korzystanie z wyrobu zgodnie z jego przeznaczeniem, za co odpowiedzialność ponosi Wykonawca.
1.4.29 **Protokół odbioru robót** – dokument odbioru robót przez Inwestora od Wykonawcy, stanowiący podstawę do dokonania zapłaty.
1.4.30 **Geodezyjna ewidencja sieci uzbrojenia terenu** – uporządkowany zbiór danych przestrzennych i opisowych sieci uzbrojenia terenu, a także informacje o podmiotach władających sieci. Geodezyjne czynności w budownictwie – polegają na:
0 - inwentaryzacji architektoniczno-budowlanej (w szczególności remontowanego obiektu zabytkowego)
1 - opracowaniu geodezyjnym projektu zagospodarowania działki lub terenu inwestycji
2 - geodezyjnym wytyczeniu obiektów budowlanych w terenie i utwierdzeniu na gruncie głównych osi naziemnych i podziemnych oraz charakterystycznych punktów i punktów wysokościowych (reperów)
3 - geodezyjnej obsłudze budowy i montażu obiektu budowlanego
4 - pomiarach przemieszczeń obiektu i jego podłoża oraz odkształceń
5 - geodezyjnej inwentaryzacji powykonawczej obiektów budowlanych lub elementów ulegających zakryciu.
### 1.5. Ogólne wymagania dotyczące Robót
#### 1.5.1. Ogólne zasady prowadzenia robót.
18.104.22.168. Wykonawca jest odpowiedzialny za prowadzenie robót zgodnie z umową i ścisłe przestrzeganie terminu ich zakończenia oraz jakość zastosowanych materiałów i wykonywanych robót, za ich zgodność z projektem wykonawczym, wymaganiami specyfikacji technicznych, programu zapewnienia jakości, planem bioz oraz poleceniami Zamawiającego lub upoważnionego przez niego zarządzającego realizacją umowy (np. Inspektora Nadzoru).
22.214.171.124. Przed przystąpieniem do wykonywania robót budowlanych wykonawca winien odpowiednio przygotować teren, na którym te roboty będą prowadzone.
126.96.36.199. Roboty będą prowadzone bez wyłączania obiektów z użytkowania. Roboty mogą być prowadzone w dowolnych godzinach pracy.
Zamawiający zabezpieczy dostęp do mediów:
a) pobór wody na potrzeby budowy odbywać się będzie z istniejącego przyłącza z miejsca wskazanego przez Zamawiającego po uprzednim zamontowaniu przez Wykonawcę wodomierza, chyba że postanowienia umowy stanowią inaczej.
b) pobór energii elektrycznej na potrzeby budowy odbywać się będzie z istniejącego przyłącza energetycznego, z miejsca wskazanego przez Zamawiającego po uprzednim zamontowaniu przez wykonawcę podlicznika energii, chyba że postanowienia umowy stanowią inaczej.
Dostawy mediów będą odbywać się na koszt Wykonawcy.
188.8.131.52. Likwidacja placu budowy
Wykonawca jest zobowiązany do likwidacji placu budowy i pełnego uporządkowania terenu wokół budowy. Uprzątnięcie terenu budowy stanowi wymóg określony przepisami administracyjnymi o porządku.
1.5.2. Przekazanie Terenu Budowy
W terminie określonym w Umowie, Zamawiający przekaże protokolarnie Wykonawcy teren robót.
W czasie przekazania terenu zamawiający przekaże wykonawcy:
- dokumentację techniczną, wraz ze wszystkimi wymaganymi uzgodnieniami prawnymi i administracyjnymi,
- kopię pozwolenia na budowę,
- Dziennik Budowy
- dwa egzemplarze Dokumentacji Projektowej,
- jeden komplet Specyfikacji Technicznych Wykonania i Odbioru Robót.
Pozostałe kopie w/w dokumentów Wykonawca winien wykonać na swoje potrzeby we własnym zakresie i na własny koszt.
Wykonawca jest zobowiązany do przestrzegania warunków wydanych przez jednostki uzgadniające, opiniujące oraz właściciela obiektu, w którym prowadzone będą prace.
1.5.3. Dokumentacja Projektowa i Powykonawcza
(1) Dokumentacja Projektowa
184.108.40.206. Dokumentacja Projektowa, którą opracowuje Zamawiający.
Zamawiający przekaże Wykonawcy wraz z Umową na wykonanie Robot Dokumentację projektową na którą składają się projekt budowlany z informacją dotyczącą bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, oraz projekty branżowe wykonawcze.
220.127.116.11. Dokumentacja Projektowa, którą Wykonawca opracuje we własnym zakresie w ramach ceny ofertowej
Wykonawca jest zobowiązany w cenie umowy opracować we własnym zakresie i uzgodnić następującą dokumentację:
18.104.22.168.1. Projekt organizacji Robót.
Wykonawca wykona szczegółowy Projekt organizacji Robót uwzględniający technologię prac i sposób prowadzenia robót. Projekt ma zapewnić zaplanowany sposób realizacji robót w oparciu o zasoby techniczne, ludzkie i organizacyjne, które zapewnią realizację robót zgodnie z dokumentacją projektową, specyfikacjami technicznymi oraz harmonogramem robót.
Projekt powinien zawierać szczegółowe harmonogramy prac i projekty technologiczne robót. Wykonawca w projektach technologicznych robót uwzględni wszelkie niezbędne prace związane z zabezpieczeniem robót, bezpieczeństwem i higieną pracy, a których nie ujęto w Dokumentacji Projektowej i Specyfikacjach technicznych.
Projekt winien zawierać:
- organizację wykonania robót, w tym terminy i sposób prowadzenia robót,
- projekt zagospodarowania zaplecza wykonawcy,
- organizację ruchu na budowie wraz z oznakowaniem dróg,
- wykaz zespołów roboczych, ich kwalifikacje i przygotowanie praktyczne,
- wykaz osób odpowiedzialnych za jakość i terminowość wykonania poszczególnych elementów robót.
Projekt organizacji budowy
Wykonawca opracuje (lub zapewni opracowanie) projekt organizacji budowy, obejmujący m.in.:
- szczegółowe zestawienie ilości robót z charakterystyką techniczną,
- metody i systemy wykonania robót z uwzględnieniem środków realizacji, jak: materiały, maszyny i urządzenia pomocnicze, zatrudnienie i in.,
- harmonogramy wykonania robót, pracy maszyn i urządzeń,
- plany zatrudnienia
- zapotrzebowanie i harmonogramy dostaw materiałów i elementów konstrukcji stalowej,
- instrukcje montażowe i bhp.
22.214.171.124.2. Szczegółowy harmonogram robót inwestycyjnych i finansowania.
Roboty będą odbywały się zgodnie z zatwierdzonym przez Zamawiającego i dostarczonym wykonawcy harmonogramem rzeczowo-finansowym robót.
Przy ustalaniu planu realizacyjnego robót warunkującego wykonanie prac zgodnie z terminami określonymi w harmonogramie, Wykonawca winien uwzględnić zakres prac wynikający z dokumentacji projektowej warunkujący kolejność wykonywania robót, okresy czasowe przeznaczone na realizację poszczególnych robót, możliwości przerobowe wykonawcy, oraz cykl realizacji całego przedsięwzięcia. Harmonogram winien wyraźnie przedstawiać w etapach tygodniowych proponowany postęp robót w zakresie głównych obiektów i zadań kontraktowych. Harmonogram będzie korygowany w miarę postępu robót.
126.96.36.199.3. Projekt organizacji placu i zaplecza technicznego budowy.
Wykonawca wykona lub zapewni opracowanie szczegółowego Projektu organizacji Placu budowy wraz z projektem dojazdów i ich oznakowania. Projekt winien zawierać szczegółowe ustalenia dotyczące sposobu zasilania placu budowy w energię elektryczną i wodę. Projekt należy uzgodnić z Zamawiającym.
188.8.131.52.4. Plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia.
184.108.40.206.5. Program zapewnienia jakości.
Program zapewnienia jakości winien zawierać:
a) część ogólną opisującą:
- system (procedurę) proponowanej kontroli i sterowania jakością wykonywanych robót,
- wyposażenie w sprzęt i urządzenia do pomiarów i kontroli (opis laboratorium własnego lub któremu Wykonawca zamierza zlecić prowadzenie badań),
- sposób i formę gromadzenia wyników badań laboratoryjnych, zapis pomiarów,
- wykaz osób odpowiedzialnych za jakość i terminowość wykonania poszczególnych elementów robót,
- ustawienie mechanizmów sterujących a także wyciąganych wniosków i zastosowanych korekt w procesie technologicznym, proponowany sposób i formę przekazywania tych informacji zarządzającemu realizacją umowy.
b) część szczegółową opisującą:
- wykaz maszyn i urządzeń stosowanych na budowie z ich parametrami technicznymi oraz wyposażeniem w mechanizmy do sterowania i urządzenia kontrolno-pomiarowe,
- rodzaje i ilość środków transportu oraz urządzeń do magazynowania i załadunku materiałów,
- sposób zabezpieczenia i ochrony materiałów i urządzeń przed utratą ich właściwości w czasie transportu i przechowywania na budowie,
- sposób i procedurę pomiarów i badań (rodzaj i częstotliwość, pobieranie próbek, legalizacja i sprawdzanie urządzeń itp.) prowadzonych podczas dostaw materiałów i wykonywania poszczególnych elementów robót,
- sposób postępowania z materiałami nie odpowiadającymi wymaganiom.
Termin opracowania programu: 7 dni od przekazania placu budowy.
(2) Dokumentacja Projektowa Powykonawcza
Wykonawca w ramach ceny ofertowej winien wykonać i skompletować dokumentację powykonawczą całości wykonanych robót, w tym również:
- protokoły odbiorowe robót,
- dokumenty potwierdzające użycie materiałów dopuszczonych do obrotu w budownictwie,
- instrukcje obsługi, konserwacji i DTR-ki urządzeń itp.
Dokumentacja powykonawcza powinna zawierać wszystkie zmiany w stosunku do projektu wynikłe w trakcie realizacji robót.
1.5.4. Zgodność Robót z Dokumentacją Projektową i Specyfikacjami Technicznymi
Dokumentacja Projektowa i Specyfikacje Techniczne oraz dodatkowe dokumenty przekazane przez Zamawiającego lub upoważnionego przez niego zarządzającego realizacją umowy (np. Inspektora Nadzoru) stanowią część Umowy, a wymagania wysegregowane w chwobcy jednym z nich są obowiązujące dla Wykonawcy tak, jakby zawarte były w całej dokumentacji. Wykonawca nie może wykorzystywać błędów lub opuszczeń w Dokumentach Przetargowych na podstawie których uzyskał zlecenie realizacyjne, a o ich wykryciu winien natychmiast powiadomić Zamawiającego lub upoważnionego przez niego zarządzającego realizacją umowy (np. Inspektora Nadzoru), który dokona odpowiednich zmian, poprawek lub interpretacji tych dokumentów. Wszystkie wykonane roboty i dostarczone materiały będą zgodne z Dokumentacją Projektową i ST.
W przypadku rozbieżności, opis wymiarów jest ważniejszy od odczytów ze skali rysunków. Dane określone w Dokumentacji Projektowej i w ST będą uważane za wartości docelowe, od których dopuszczalne są odchylenia w ramach określonego przedziału tolerancji. Cechy materiałów i elementów budowli muszą być jednorodne i wykazywać bliską zgodność z określonymi wymaganiami, a rozrzuty tych cech nie mogą przekraczać dopuszczalnego przedziału tolerancji. W przypadku, gdy materiały lub roboty nie będą w pełni zgodne z Dokumentacją Projektową lub ST i wpłynie to na niezadowalającą jakość zrealizowanych robót budowlanych, to takie materiały będą niezwłocznie zastąpione innymi, a roboty rozebrane na koszt Wykonawcy.
1.5.5. Zabezpieczenie Terenu Robót
Wykonawca jest odpowiedzialny za ochronę i utrzymanie bezpieczeństwa Terenu Robót oraz wszystkich materiałów i elementów wyposażenia istniejących i użytych do realizacji robót od chwili przekazania Terenu Robót do ostatecznego odbioru robót i zdania Terenu Robót Zamawiającemu.
Wykonawca dostarczy, zainstaluje i będzie utrzymywać tymczasowe urządzenia zabezpieczające, w tym ogrodzenia, poręcze, oświetlenie, sygnały i znaki ostrzegawcze, zatrudni dozorców, oraz zaangażuje wszelkie inne środki niezbędne do ochrony Robót. Wykonawca zapewni stałe warunki widoczności w dzień i w nocy dla tych zapór i znaków, dla których jest to nieodzowne ze względów bezpieczeństwa.
Przez cały ten okres urządzenia lub ich elementy będą utrzymywane w sposób satysfakcjonujący Zamawiającego. Może on bowiem wstrzymać realizację robót jeśli w jakimkolwiek czasie Wykonawca zaniebędzie swoje obowiązki konserwacyjne.
Wykonawca w szczególności:
(a) Utrzyma warunki bezpiecznej pracy i pobytu osób wykonujących czynności związane z prowadzeniem prac i nienaruszalność ich mienia służącego do pracy, a także na własny koszt zabezpieczy Teren Robót przed dostępem osób nieupoważnionych,
(b) Dostarczy, zainstaluje i będzie utrzymywać wszystkie tymczasowe urządzenia zabezpieczające Teren Robót zapewniając bezpieczeństwo pojazdów i pieszych w strefie wykonywanych robót.
Teren budowy Wykonawca będzie utrzymywał w czystości.
Wykonawca będzie także odpowiedzialny do zakończenia robót za utrzymanie wszystkich reperów i innych znaków geodezyjnych istniejących na terenie budowy i w razie ich uszkodzenia lub zniszczenia do odbudowy na własny koszt.
Przed rozpoczęciem robót wykonawca poda ten fakt do wiadomości zainteresowanych użytkowników terenu w sposób ustalony z zarządzającym realizacją umowy. Wykonawca umieści tablice podającą informacje o budowie zgodnie z rozporządzeniem z 26 czerwca 2002r. wydanym przez Ministra Infrastruktury w sprawie dziennika budowy, montażu i rozbiorki, tablicy informacyjnej oraz ogłoszenia zawierającego dane dotyczące bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia.
Koszt zabezpieczenia i utrzymania Terenu Robót nie podlega odrobnej zapłacie i przyjmuje się, że jest włączony w cenę umowną.
1.5.6. Ochrona środowiska w czasie wykonywania robót
Wykonawca ma obowiązek znać i stosować w czasie prowadzenia robót wszelkie przepisy zawarte we wszystkich regulacjach prawnych dotyczące ochrony środowiska. W okresie realizacji, do czasu zakończenia robót, Wykonawca będzie podejmował kroki żeby stosować się do wszystkich przepisów i normatywów w zakresie ochrony środowiska na placu budowy i poza jego terenem, unikać działań szkodliwych dla innych jednostek występujących na tym terenie w zakresie zanieczyszczeń, hałasu lub innych czynników powodowanych jego działalnością.
W okresie trwania budowy i wykończenia robót Wykonawca będzie:
- stosować się Ustawy o odpadach (Dz.U.2001.62.628 z późn. zm.),
- utrzymywać Teren Budowy i wykopy w stanie bez wody stojącej,
- podejmować wszelkie uzasadnione kroki mające na celu stosowanie się do przepisów i norm dotyczących ochrony środowiska na terenie i wokół Terenu Robót oraz będzie unikać uszkodzeń lub uciążliwości dla osób lub własności społecznej i innych, a wynikających ze skażenia, hałasu lub innych przyczyn powstałych w następstwie jego sposobu działania. Stosując się do tych wymagań Wykonawca będzie miał szczegółowy wzgląd na:
- lokalizację składowisk materiałów i dróg dojazdowych,
- lokalizację baz, warsztatów, magazynów,
- środki ostrożności i zabezpieczenia przed:
a) zanieczyszczeniem powietrza pyłami i gazami,
b) możliwością powstania pożaru,
c) niszczeniem drzewostanu na terenie budowy i terenie przyległym
d) zanieczyszczeniem zbiorników i cieków wodnych pyłami lub substancjami toksycznymi.
1.5.7. Bezpieczeństwo i higiena pracy.
Podczas realizacji robót Wykonawca będzie przestrzegać przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności Wykonawca ma obowiązek zadbać, aby personel nie wykonywał pracy w warunkach niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia oraz nie spełniających odpowiednich wymagań sanitarnych.
Wykonawca zapewni i będzie utrzymywać wyposażenie konieczne dla zapewnienia bezpieczeństwa. Zapewni wyposażenie w urządzenia socjalne oraz odpowiednie wyposażenie w odzież dla ochrony życia i zdrowia osób zatrudnionych na budowie oraz dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego.
W szczególności Wykonawca zobowiązany jest do przestrzegania przepisów BHP wskazanych w:
- Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U.2003.47.401)
- Rozporządzeniu Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 w sprawie ogólnych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U.2003.169.1650)
- Rozporządzeniu Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 14.03.2000 w sprawie bezpieczeństwa Ministra higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U.2000.26.313)
- Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 17 września 1999r w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach i instalacjach energetycznych (Dz.U.1999.80.912)
- pozostałe obowiązujące przepisy prawne określające wymagania bhp przy wykonywaniu prac.
Uznaje się, że wszelkie koszty związane z wypełnieniem wymagań określonych powyżej nie podlegają odrębnej zapłacie i są uwzględnione w cenie ofertowej.
1.5.8. Ochrona przeciwpożarowa
Wykonawca będzie przestrzegać przepisów prawnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Wykonawca będzie stałe utrzymywać wymagany przez odpowiednie przepisy sprawny sprzęt przeciwpożarowy w stanie gotowości: w pomieszczeniach biurowych, socjalnych i magazynach, na placu budowy oraz w maszynach i pojazdach.
Materiały łatwopalne będą składowane w sposób zgodny z odpowiednimi przepisami przeciwpożarowymi, w bezpiecznej odległości od budynków i składowisk, zabezpieczone przed dostępem osób trzecich.
Wykonawca będzie odpowiedzialny za wszelkie straty spowodowane pożarem wywołanym jako rezultat realizacji robót albo przez personel Wykonawcy.
1.5.9. Materiały szkodliwe dla otoczenia
Materiały, które w sposób trwały są szkodliwe dla otoczenia, nie będą dopuszczone do użycia. Nie dopuszcza się użycia materiałów wywołujących szkodliwe promieniowanie o stężeniu większym od dopuszczalnego określonego odpowiednimi przepisami.
Materiały, które są szkodliwe dla otoczenia tylko w czasie robót, a po zakończeniu robót ich szkodliwość zanika (np. materiały pylaste) mogą być użyte pod warunkiem przestrzegania wymagań technologicznych wbudowania. Jeżeli wymagają tego odpowiednie przepisy Zamawiający powinien otrzymać zgodę na użycie tych materiałów od właściwych organów administracji państwowej.
Wszelkie materiały odpadowe użyte do Robót będą miały świadectwa dopuszczenia wydane przez uprawnioną jednostkę, jednoznacznie określające brak szkodliwego oddziaływania tych materiałów na środowisko.
Jeżeli Wykonawca użył materiałów szkodliwych dla otoczenia zgodnie ze specyfikacjami, a ich użycie spowodowało jakiekolwiek zagrożenie środowiska, to konsekwencje tego poniesie Zamawiający.
1.5.10. Ochrona własności publicznej i prywatnej
Wykonawca jest odpowiedzialny za ochronę istniejących instalacji naziemnych i podziemnych takich jak rurociągi i kable etc. oraz pozostałych instalacji i urządzeń zlokalizowanych na terenie prowadzonych robót i zapewnienie ich właściwego zabezpieczenia. Przed rozpoczęciem robót Wykonawca potwierdzi u odpowiednich władz, które są właścicielami instalacji i urządzeń podziemnych, informacje podane na planie zagospodarowania terenu dostarczonym przez Zamawiającego. Wykonawca spowoduje żeby te instalacje i urządzenia zostały właściwie oznaczone i zabezpieczone przed uszkodzeniem w trakcie realizacji robót.
W przypadku, gdy wystąpi konieczność przeniesienia instalacji i urządzeń podziemnych w granicach Terenu robót, Wykonawca ma obowiązek poinformować Zamawiającego o zamiarze rozpoczęcia takiej pracy.
Wykonawca natychmiast poinformuje Zamawiającego o każdym przypadkowym uszkodzeniu obcych urządzeń lub instalacji i będzie współpracował przy ich naprawie, udzielając wszelkiej możliwej pomocy, która może być potrzebna dla jej przeprowadzenia.
Wykonawca będzie odpowiadać za wszelkie spowodowane jego działaniem uszkodzenia instalacji na powierzchni ziemi i urządzeń podziemnych wskazanych w dokumentach dostarczonych mu przez Zamawiającego.
1.5.11. Ograniczenie obciążeń osi pojazdów
Wykonawca stosować się będzie do ustawowych ograniczeń obciążenia na oś przy transporcie materiałów i wyposażenia na i z terenu robót. Uzyska on wszelkie niezbędne zezwolenia od władz, co do przewozu nietypowych wagono ładunków. Wykonawca będzie odpowiadać za naprawę wszelkich uszkodzeń wynikłych z tytułu nadmiernego obciążenia osiowego pojazdów.
1.5.12. Ochrona i utrzymanie robót
Wykonawca będzie odpowiedzialny za ochronę robót i za wszelkie materiały i urządzenia używane do robót od daty rozpoczęcia do daty odbioru robót przez Zamawiającego.
Wykonawca będzie utrzymywać roboty do czasu końcowego odbioru. Utrzymanie powinno być prowadzone w taki sposób, aby wykonane roboty były w zadowalającym stanie przez cały czas, do momentu odbioru końcowego. W miarę postępu robót plac budowy powinien być porządkowany, usuwane zbędne materiały, sprzęt i zanieczyszczenia.
Jeśli Wykonawca w jakimkolwiek czasie zaniebia utrzymanie, to na polecenie Zamawiającego powinien rozpocząć roboty utrzymiowne nie później niż w 24 godziny po otrzymaniu tego polecenia.
1.5.13. Stosowanie się do prawa i innych przepisów
Wykonawca zobowiązany jest znać wszystkie przepisy wydane przez władze centralne i miejscowe oraz inne przepisy i wytyczne, które są w jakikolwiek sposób związane z robotami i będzie w pełni odpowiedzialny za przestrzeganie tych praw, przepisów i wytycznych podczas prowadzenia robót.
Wykonawca będzie przestrzegać praw patentowych i będzie w pełni odpowiedzialny za wypełnienie wszelkich wymagań prawnych odnośnie wykorzystania opatentowanych urządzeń lub metod.
Uznaje się, że wszelkie koszty związane z wypełnieniem wymagań określonych powyżej nie podlegają odrębnej zapłacie i są uwzględnione w cenie ofertowej.
1.5.14. Ubezpieczenie
Wykonawca ubezpieczy budowę i minie znajdujące się na terenie budowy stosownie do wartości umowy. W tym celu zawrze stosowne umowy ubezpieczenia z tytułu szkód, które mogą zaistnieć w związku z określonymi zdarzeniami losowymi oraz od odpowiedzialności cywilnej z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków pracowników oraz osób trzecich, za szkody wyrządzone osobom trzecim w związku z robotami budowlanymi i funkcjonowaniem terenu budowy, a także ruchu pojazdów w związku z wykonywanymi robotami. Ubezpieczenie powinno obejmować sprzęt, urządzenia, maszyny i roboty zaangażowane w realizacji zamówienia.
Wykonawca jest zobowiązany do przedstawienia na każde żądanie „Zamawiającego” polisy ubezpieczeniowej i dowodu opłacenia składek. Nie zawarcie umowy ubezpieczenia będzie stanowić podstawę do odstąpienia od umowy przez Zamawiającego z winy Wykonawcy.
Uznaje się, że wszelkie koszty związane z wypełnieniem wymagań określonych powyżej nie podlegają odrębnej zapłacie i są uwzględnione w cenie ofertowej.
1.5.15. Przygotowanie terenu robót.
Wykonawca uwzględni w cenie ofertowej wszystkie prace przygotowawcze i towarzyszące związane z planowanymi robotami.
Przed przystąpieniem do wykonywania robót budowlanych wykonawca winien odpowiednio przygotować teren, na którym te roboty będą prowadzone a w szczególności:
a) ogrodzić plac budowy, gdy jest to konieczne ze względu na ochronę mienia lub w celu zapobieżenia niebezpieczeństwu, jakie może zagrażać w czasie wykonywania robót osobom mającym dostęp do miejsca wykonywania robót. Ogrodzenie winno być tak wykonane, aby nie stwarzało zagrożenia dla ludzi.
b) wznieść stosowne do potrzeb tymczasowe budynki lub przystosować budynki istniejące dla pracowników zatrudnionych na budowie oraz na cele składowania materiałów, maszyn i urządzeń,
c) przygotować miejsce do składowania materiałów i sprzętu zmechanizowanego lub pomocniczego poza budynkami,
d) zapewnić korzystanie z wody do robót budowlanych i do użytku pracowników zatrudnionych przy robotach,
e) zapewnić korzystanie z prądu elektrycznego niezbędnego przy wykonywaniu robót budowlanych oraz oświetlenia placu budowy i miejsc pracy,
f) wykonać przylącza do sieci infrastruktury technicznej na potrzeby budowy lub zainstalować podliczniki pomiarowe mediów (woda, energia elektryczna) w miejscach wskazanych przez Zamawiającego.
g) usuwać z placu budowy gruz, zbędne materiały, urządzenia i przedmioty mogące stwarzać przeszkody lub utrudniać wykonywanie robót.
h) opracować projekt zagospodarowania placu budowy, projektu organizacji i zabezpieczenia robót w czasie trwania budowy
i) ochrona środowiska
2. MATERIAŁY
Zakup i dostarczenie wszystkich materiałów i urządzeń potrzebnych do wykonania umowy odbędzie się kosztem i staraniem Wykonawcy.
Wszystkie materiały, których Wykonawca użyje do wbudowania muszą odpowiadać warunkom określonym w art.10. Ustawy „Prawo Budowlane” z dnia 7 lipca 1994 r. (tekst.jedn.Dz.U.2006.156 poz. 1118). Ponadto powinny być zgodne z:
- ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 o wyrobach budowlanych (Dz.U.2004.92.881),
- obwieszczeniem Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 24 sierpnia 2004 w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U.2004.204.2087),
- Polskimi Normami przenoszącymi europejskie normy zharmonizowane lub powinny posiadać aprobatę techniczną oraz certyfikat zgodności lub znak zgodności oraz certyfikat na znak bezpieczeństwa zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie sposobów deklarowania zgodności wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz.U.2004.198.2041),
- Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie systemów oceny zgodności, wymagań, jakie powinny spełniać notyfikowane jednostki uczestniczące w ocenie zgodności, oraz sposobu oznaczania wyrobów budowlanych oznakowaniem CE (Dz.U.2004.195.2011).
Wykonawca dla potwierdzenia jakości użytych materiałów dostarczy świadectwa (certyfikaty) zgodności potwierdzające wymaganą jakość zastosowanych materiałów.
Wykonawca zobowiązany jest do udokumentowania, że materiały uzyskane od wybranego dostawcy w sposób ciągły spełniają wymagania Specyfikacji Technicznych w czasie postępu robót.
Ponadto Wykonawca jest zobowiązany do przechowywania i składowania materiałów wg asortymentów, z zachowaniem bezpieczeństwa, w sposób zapewniający ich właściwą jakość i przydatność do robót.
2.1. Pozyskiwanie materiałów miejscowych
Wykonawca odpowiada za uzyskanie pozwolen od właścicieli i odnosnych władz na pozyskanie materiałów z jakichkolwiek źródeł miejscowych włączając w to źródła wskazane przez Zamawiającego oraz poniesie wszystkie koszty a w tym: opłaty, wynagrodzenia i jakiekolwiek inne koszty związane z dostarczeniem materiałów do robót. Eksploatacja źródeł materiałów
będzie zgodna z wszelkimi regulacjami prawnymi obowiązującymi na danym obszarze. Wykonawca ponosi odpowiedzialność za spełnienie wymagań ilościowych i jakościowych materiałów z jakiegokolwiek źródła.
2.2. **Materiały nie odpowiadające wymaganiom**
Materiały nie odpowiadające wymaganiom zostaną przez Wykonawcę wywiezione z Terenu robót. Każdy rodzaj robót, w którym znajdują się niezbadane i nie zaakceptowane materiały, Wykonawca wykonuje na własne ryzyko, licząc się z jego nie przyjęciem i niezapłaceniem.
2.3. **Przechowywanie i składowanie materiałów**
Wykonawca zapewni, aby tymczasowo składowane materiały, do czasu, gdy będą one potrzebne do robót, były zabezpieczone przed zanieczyszczeniem, zachowały swoją jakość i właściwości do robót i były dostępne do kontroli przez Zamawiającego.
Miejsca czasowego składowania będą zlokalizowane w obrębie Terenu robót w miejscach uzgodnionych z Zamawiającym lub poza Terenem robót w miejscach zorganizowanych przez Wykonawcę.
2.4. **Wariantowe stosowanie materiałów**
Wszelkie zmiany i odstępstwa od Dokumentacji Projektowej nie mogą powodować obniżenia wartości funkcjonalnych i użytkowych obiektów, a zmiany projektowanych rozwiązań materiałowych i urządzeń nie mogą powodować zmniejszenia trwałości eksploatacyjnej i zwiększenia kosztów eksploatacji. Wprowadzenie zmiany do dokumentacji jest możliwe wyłącznie przed złożeniem oferty, po zaakceptowaniu proponowanej zmiany przez Zamawiającego w formie odpowiedzi na zapytanie ofertowe. Wniosek winien zawierać precyzyjne opisanie proponowanego rozwiązania zamiennego oraz porównanie parametrów technicznych z rozwiązaniem zawartym w Dokumentacji projektowej.
W trakcie realizacji robót Zamawiający nie dopuszcza wprowadzania zmian poza następującymi przypadkami:
- wyrob został wycofany z obrotu i stosowania w budownictwie,
- producent lub dystrybutor stosuje praktyki monopolistyczne,
- zaproponowane rozwiązanie posiada istotne wady, niemożliwe do usunięcia bez zastosowania odmiennego rozwiązania.
Jeśli Dokumentacja Projektowa lub ST przewidują możliwość wariantowego zastosowania rodzaju materiałów w wykonywanych robótach, Wykonawca powiadomi o uzyska zgodę Zamawiającego o swoim zamiarze, co najmniej 1 tydzień przed użyciem materiału. Wybrany i zaakceptowany rodzaj materiału nie może być później zmieniany bez zgody Zamawiającego.
Decyzja o wprowadzonych zmianach powinna być każdorazowo potwierdzona wpisem Inspektora Nadzoru do dziennika Budowy, a w przypadkach uznanych przez konieczne, również potwierdzona przez projektanta.
3. **SPRZĘT**
Wykonawca jest zobowiązany do używania jedynie takiego sprzętu, który nie spowoduje niekorzystnego wpływu na jakość wykonywanych robót. Sprzęt używany do robót powinien być zgodny z ofertą Wykonawcy i powinien odpowiadać pod względem typów i ilości wskazaniom zawartym w ST (o ile takie wskazania wystąpiły).
Liczba i wydajność sprzętu będzie gwarantować przeprowadzenie robót, zgodnie z zasadami określonymi w Dokumentacji Projektowej, ST w terminie przewidzianym Umową.
Sprzęt będący własnością Wykonawcy lub wynajęty do wykonania robót ma być utrzymywany w dobrym stanie i gotowości do pracy. Będzie on zgodny z normami ochrony środowiska i przepisami dotyczącymi jego użytkowania.
Jakikolwiek sprzęt, maszyny, urządzenia i narzędzia nie gwarantujące zachowania warunków Umowy lub wymagań ST, zostanie przez Inspektora Nadzoru zdyskwalifikowany i niedopuszczony do robót.
4. **TRANSPORT**
Wykonawca jest zobowiązany do stosowania jedynie takich środków transportu, które nie wpłyną niekorzystnie na jakość wykonywanych robót i właściwości przewożonych materiałów oraz stan dróg. Liczba środków transportu będzie zapewniać prowadzenie robót zgodnie z zasadami określonymi w Dokumentacji Projektowej, ST w terminie przewidzianym Umową.
Przy ruchu na drogach publicznych pojazdy będą, spełniać wymagania dotyczące przepisów ruchu drogowego w odniesieniu do dopuszczalnych obciążeń na osie i innych parametrów
technicznych. Wykonawca będzie usuwać na bieżąco, na własny koszt, wszelkie zanieczyszczenia spowodowane jego pojazdami na drogach oraz dojazdach do terenu robót.
5. WYKONANIE ROBÓT.
5.1. Ogólne zasady wykonywania Robót.
5.1.1. Wykonawca jest odpowiedzialny za prowadzenie robot, zgodnie z Umową, oraz za jakość zastosowanych materiałów i wykonanych robót, za ich zgodność z Dokumentacją Projektową, wymaganiami ST, oraz wymaganiami Zamawiającego (w tym również Inspektora Nadzoru).
5.1.2. Wykonawca ustanawia Kierownika budowy posiadającego przygotowanie zawodowe do pełnienia samodzielnich funkcji technicznych w budownictwie (do kierowania, nadzoru i kontroli robót budowlanych w branży konstrukcyjno-budowlanej). Do każdej z branż należy ustanowić kierowników robót posiadających uprawnienia budowlane odpowiednie dla danej branży.
5.1.3. Wykonawca ponosi odpowiedzialność za dokładne wytyczenie w planie i wyznaczenie wysokości wszystkich elementów robót zgodnie z wymiarami i rzędnymi określonymi w dokumentacji projektowej lub przekazanymi na piśmie przez zarządzającego realizacją umowy.
5.1.4. Następstwa jakiegokolwiek błędu spowodowanego przez Wykonawcę w zakresie wykonanych robót zostaną poprawione przez Wykonawcę na jego własny koszt.
5.1.5. Decyzje dotyczące akceptacji lub odrzucenia materiałów i elementów robót będą oparte na wymaganiach sformułowanych w Umowie, Dokumentacji Projektowej i w ST, a także w normach i wytycznych. Przy podejmowaniu decyzji Zamawiający uwzględnia wyniki badań materiałów i robót, rozrzuty normalnie występujące przy produkcji i przy badaniach materiałów, wyniki badań naukowych oraz inne czynniki wpływające na rozważaną kwestię.
5.1.6. Polecenia Zamawiającego będą wykonywane nie później niż w czasie przez niego wyznaczonym, po ich otrzymaniu przez Wykonawcę, pod groźbą zatrzymania robót. Skutki finansowe z tego tytułu ponosi Wykonawca.
6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT.
6.1. Zasady kontroli jakości robót
6.1.1. Celem kontroli jakości robót będzie takie sterowanie ich przygotowaniem i wykonaniem, aby osiągnąć założoną jakość robót. Wykonawca jest odpowiedzialny za pełną kontrolę robót i jakość zastosowanych materiałów. Wykonawca zapewni odpowiedni system kontroli, włączając personel, laboratorium, sprzęt, zaopatrzenie i wszystkie urządzenia niezbędne do pobierania próbek i badań materiałów oraz robót. Wykonawca będzie przeprowadzać pomiary i badania materiałów oraz robót z częstotliwością zapewniającą stwierdzenie, że roboty wykonano zgodnie z wymaganiami zawartymi w Dokumentacji Projektowej i ST. Minimalne wymagania, co do zakresu badań i ich częstotliwość są określone w ST, normach i przywoływanych wytycznych.
6.1.2. Zamawiający będzie przekazywać Wykonawcy pisemne informacje o jakichkolwiek niedociągnięciach dotyczących metod badawczych. Jeżeli niedociągnięcia te będą tak poważne, że mogą wpływać ujemnie na wyniki badań, Zamawiający natychmiast wstrzyma użycie do robót badanych materiałów i dopuszcza je do użycia dopiero wtedy, gdy stwierdzona zostanie odpowiednia jakość materiałów. Wszystkie koszty związane z organizowaniem i prowadzeniem badań materiałów ponosi Wykonawca.
6.1.3. Do obowiązków wykonawcy należy opracowanie i przedstawienie do zaakceptowania przez Inspektora nadzoru programu zapewnienia jakości, w którym przedstawi on zamierzony sposób wykonania robót, możliwości techniczne, kadrowe i organizacyjne gwarantujące wykonanie robót zgodnie z dokumentacją projektową i ST. Wymagania do programu zapewnienia jakości określono w ust. 220.127.116.11.5.
6.2. Badania i pomiary
Wszystkie badania i pomiary będą przeprowadzone zgodnie z wymaganiami norm. W przypadku, gdy normy nie obejmują jakiegokolwiek badania wymaganego w ST, stosować można wytyczne krajowe, albo inne procedury, zaakceptowane przez Zamawiającego. Koszt wykonania niezbędnych pomiarów i badań powinien zostać uwzględniony w cenie jednostkowej każdej z pozycji, której dotyczy. Wykonawca będzie przekazywać Zamawiającemu kopie raportów z wynikami badań.
6.3. Badania prowadzone przez Zamawiającego
Zamawiający uprawniony jest do dokonywania kontroli, pobierania próbek i badania materiałów do celów kontroli jakości i zapewniona mu będzie wszelka potrzebna do tego pomoc ze strony Wykonawcy.
Zamawiający, będzie oceniać zgodność materiałów i robót z wymaganiami ST na podstawie wyników badań dostarczonych przez Wykonawcę. Badania kontrolne mogą być przeprowadzone w przypadku zakwestionowania przez Zamawiającego wyników badań jako niewiarygodnych. Zamawiający może pobierać próbki materiałów i prowadzić badania niezależnie od Wykonawcy, na swój koszt. Jeżeli wyniki tych badań wykazają, że raporty Wykonawcy są niewiarygodne, to poleci Wykonawcy lub zleci niezależnemu laboratorium przeprowadzenie powtórnych lub dodatkowych badań, albo oprze się wyłącznie na własnych badaniach przy ocenie zgodności materiałów i robót z Dokumentacją Projektową i ST. W takim przypadku całkowite koszty powtórnych lub dodatkowych badań i pobierania próbek poniesione zostaną przez Wykonawcę.
6.4. **Atesty jakości, certyfikaty i deklaracje dotyczące materiałów i urządzeń**
6.4.1. Zamawiający dopuszcza do użycia materiały dopuszczane do obrotu w budownictwie zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 o wyrobach budowlanych (Dz.U.2004.92.881) oraz wykazujące pełną zgodność z warunkami wymaganymi w Specyfikacjach Technicznych. Zamawiający dopuszcza do użycia materiały które posiadają: certyfikat na znak bezpieczeństwa, deklarację zgodności lub certyfikat zgodności z polską Normą lub aprobata techniczną.
6.4.2. W przypadku materiałów, dla których w/w dokumenty są wymagane przez ST, każda partia dostarczona do robót będzie posiadać te dokumenty określające w sposób jednoznaczny jej cechy.
6.4.3. Produkty przemysłowe będą posiadać w/w dokumenty wydane przez producenta poparte w razie potrzeby wynikami wykonanych przez niego badań.
6.4.4. W zakresie jakości materiałów Wykonawca ma obowiązek:
- wyegzekwować od dostawcy materiały odpowiedniej jakości,
- przestrzegać warunków transportu i przechowywania materiałów dla zachowania odpowiedniej ich jakości,
- określić i uzgodnić warunki dostaw dla rytmiczności robót,
- prowadzić bieżące kontrole jakości otrzymywanych materiałów.
6.4.5. Jeżeli zostanie stwierdzona niezgodność właściwości materiałów z wymaganiami ST to takie materiały i/lub urządzenia zostaną odrzucone.
6.5. **Dokumenty budowy**
(1) **Dziennik Budowy**
Dziennik Budowy jest wymaganym dokumentem obowiązującym Zamawiającego i Wykonawcę w okresie od przekazania Wykonawcy Terenu Budowy do końca okresu gwarancyjnego. Odpowiedzialność za prowadzenie Dziennika Budowy zgodnie z obowiązującymi przepisami spoczywa na Wykonawcy.
Zapisy w Dzienniku Budowy będą dokonywane na bieżąco i będą dotyczyć przebiegu robót, stanu bezpieczeństwa ludzi i mienia oraz technicznej i gospodarczej strony budowy.
Każdy zapis w Dzienniku Budowy będzie opatrzony datą jego dokonania, podpisem osoby, która dokonała zapisu, z podaniem jej imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego. Zapisy będą czytelne, dokonane trwałą techniką, w porządku chronologicznym, bezpośrednio jeden pod drugim, bez pozostawiania pustych miejsc.
Załączone do Dziennika Budowy protokoły i inne dokumenty będą oznaczone kolejnym numerem załącznika i opatrzone datą i podpisem Wykonawcy i przedstawiciela Zamawiającego (np. inspektora nadzoru).
Do Dziennika Budowy należy wpisywać w szczególności:
- datę przekazania Wykonawcy Terenu Budowy,
- datę przekazania przez Zamawiającego Dokumentacji Projektowej,
- uzgodnienie przez Zamawiającego programu zapewnienia jakości i harmonogramów robót,
- zatwierdzenie przez Zamawiającego dokumentów przygotowanych przez Wykonawcę,
- daty rozpoczęcia i zakończenia poszczególnych elementów robót
- przebieg i postęp robót, trudności i przeszkody w ich prowadzeniu,
- daty, przyczyny i okresy wszystkich przerw i opóźnień w robotach,
- uwagi, polecenia i instrukcje Zamawiającego lub Inspektora Nadzoru,
- daty, okresy trwania i uzasadnienie jakiegokolwiek wstrzymania robót z poleceniami Zamawiającego,
- daty zgłoszenia odbiorów robót zanikających, ulegających zakryciu, częściowych i końcowych odbiorów robót,
- przyjęcia lub odrzucenia robót,
- wyjaśnienia, uwagi i komentarze Wykonawcy,
• stan pogody i temperaturę powietrza w okresie wykonywania robót podlegających ograniczeniom lub wymaganiom szczególnym w związku z warunkami klimatycznymi,
• dane na temat prac geodezyjnych wykonanych przed i w trakcie realizacji robót,
• dane dotyczące sposobu wykonywania zabezpieczenia robót,
• dane dotyczące sposobu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia na budowie,
• dane dotyczące jakości materiałów, pobierania próbek oraz wyniki przeprowadzonych badań z podaniem, kto próbki pobierał i przeprowadzał badania,
• wyniki z przeprowadzonych prób i badań z podaniem, kto je przeprowadzał,
• inne istotne informacje o przebiegu i postępie robót.
Wszystkie komentarze lub propozycje wpisane przez wykonawcę do dziennika budowy winny być przekazywane na bieżąco do akceptacji Inspektorowi Nadzoru.
Decyzje Zamawiającego (Inspektora nadzoru) wpisane do Dziennika Budowy, Wykonawca podpisuje z zaznaczeniem ich przyjęcia lub zajęciem stanowiska.
Każdy wpis projektanta (przedstawiciela nadzoru autorskiego) do Dziennika Budowy obliguje Zamawiającego do ustosunkowania się. Projektant nie jest jednak stroną Umowy o wykonawstwo robót i nie ma uprawnień do wydawania poleceń Wykonawcy Robót.
(2) Dokumenty dopuszczające materiały i urządzenia do stosowania w budownictwie
Badania certyfikacyjne, atesty materiałów, orzeczenia o jakości materiałów, wyniki badań będą gromadzone przez Wykonawcę w wydzielonym segregatorze. Dokumenty te stanowią załącznik do odbioru robót i winny zostać przekazane Zamawiającemu najpóźniej wraz z protokołem, którego dotyczą. Dokumenty te będą na bieżąco udostępnione na każde życzenie Zamawiającego.
(3) Dokumenty laboratoryjne
Atesty materiałów, deklaracje zgodności lub certyfikaty zgodności, orzeczenia o jakości materiałów, recepty robocze i kontrolne wyniki badań będą gromadzone przez Wykonawcę w wydzielonym segregatorze. Dokumenty te stanowią załącznik do protokołów odbiorowych robót. Winny być udostępnione na każde życzenie Zamawiającego.
(4) Pozostałe dokumenty budowy
Do dokumentów budowy zalicza się, oprócz wymienionych w pkt. (1)-(3) następujące dokumenty:
• pozwolenie na realizację zadania budowlanego,
• protokół przekazania Terenu robót,
• umowy cywilno-prawne z osobami trzecimi (np. z podwykonawcami robót) i inne umowy cywilno-prawne,
• protokoły odbioru robót,
• protokoły z narad i ustaleń,
• korespondencję roboczą z przebiegu robót budowlanych,
• protokoły prób i rozruchu,
• operaty geodezyjne,
• opinie ekspertów i konsultantów,
• plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia,
• dokumenty przygotowane przez Wykonawcę w trakcie trwania budowy
(5) Przechowywanie dokumentów budowy
Dokumenty będą przechowywane przez Wykonawcę w miejscu odpowiednio zabezpieczonym na Terenie robót. Zaginięcie któregokolwiek z dokumentów budowy spowoduje jego natychmiastowe odtworzenie w formie przewidzianej prawem. Wszelkie dokumenty budowy będą zawsze dostępne dla Zamawiającego i przedstawiane do wglądu na jego życzenie. Dokumenty składane Zamawiającemu winny być wyraźnie oznaczone nazwą Zamawiającego i nazwą przedsięwzięcia.
7. OBMIAR ROBÓT.
7.1. Ogólne zasady rozliczania robót.
7.1. W przypadku rozliczania robót zgodnie z ceną ryczałtową - w toku wykonanych robót nie będzie prowadzona Książka obmiarów. Wówczas jakikolwiek błąd lub przeoczenie (opuszczenie) w ilościach podanych w Przedmiarze Robót lub gdzie indziej w Specyfikacjach Technicznych nie zwalnia Wykonawcy od obowiązku ukończenia wszystkich robót i nie daje podstaw do żądania dodatkowego wynagrodzenia.
7.2 W przypadku rozliczania robót zgodnie z ceną kosztorysową - w toku wykonanych robót będzie prowadzona Książka obmiarów, która stanowi dokument pozwalający na rozliczenie faktycznego postępu każdego z elementów Robót. Zasady prowadzenia obmiarów określają ust. 7.2 – 7.6.
7.2 Ogólne zasady obmiaru Robót
Obmiar Robót będzie określać faktyczny zakres w wykonywanych Robót zgodnie z Dokumentacją Projektową i ST, w jednostkach ustalonych w wycenionym Przedmiarze Robót. Obmiaru Robót dokonuje Wykonawca po pisemnym powiadomieniu Inspektora Nadzoru o zakresie obmierzanych Robót i terminie obmiaru, co najmniej na 3 dni przed tym terminem. Wyniki obmiaru będą wpisane do Księgi Obmiaru. Jakikolwiek błąd lub przeoczenie (opuszczenie) w ilościach podanych w Przedmiarze Robót lub gdzie indziej w Specyfikacjach Technicznych nie zwalnia Wykonawcy od obowiązku ukończenia wszystkich Robót. Błędne dane zostaną poprawione wg instrukcji Zamawiającego lub Inspektora Nadzoru na piśmie. Obmiar gotowych Robót będzie przeprowadzony z częścinością wymaganą do celu płatności na rzecz Wykonawcy lub w innym czasie określonym w Umowie. Jeśli Inspektor Nadzoru będzie wymagał dodatkowo, by jakąś część robót została obmierzona, to uprzedzi o tym Wykonawcę, który winien wziąć udział w dokonaniu pomiarów. Jeżeli Wykonawca nie stawi się, to pomiary dokonane przez Inspektora Nadzoru będą uważane za ważne.
7.3 Zasady określania ilości Robót i materiałów
Obmiary będą dokonywane w ilościach netto dla każdego z elementów robót, a zasady określania ilości robót będą określone we właściwych Specyfikacjach Technicznych lub w Przedmiarze. Roboty pomiarowe do obmiaru oraz nieodzowne obliczenia będą wykonywane w sposób zrozumiały i jednoznaczny. Wymiary skomplikowanych powierzchni lub objętości będą uzupełnione odpowiednimi szkicami umieszczonymi na karcie Księgi Obmiaru. W razie braku miejsca szkice mogą być dołączone w formie oddzielnego załącznika do Księgi Obmiaru, którego wzór zostanie uzgodniony z Inspektorem Nadzoru.
7.4 Urządzenia i sprzęt pomiarowy
Wszystkie urządzenia i sprzęt pomiarowy, stosowany w czasie obmiaru Robót będą zaakceptowane przez Inspektora Nadzoru. Urządzenia i sprzęt pomiarowy zostaną dostarczone przez Wykonawcę. Jeżeli urządzenia te lub sprzęt wymagają badań atestujących, to Wykonawca będzie posiadać ważne świadectwa legalizacji. Wszystkie urządzenia pomiarowe będą przez Wykonawcę utrzymywane w dobrym stanie, w całym okresie trwania Robót.
7.5 Wagi i zasady ważenia
Wykonawca dostarczy i zainstaluje urządzenia wagowe odpowiadające odnośnym wymaganiom Specyfikacji Technicznych. Będzie utrzymywać to wyposażenie zapewniając w sposób ciągły zachowanie dokładności wg norm zatwierdzonych przez Inspektora Nadzoru.
7.6 Czas przeprowadzania obmiaru
Obmiary będą przeprowadzane przed odbiorami warunkującymi płatności częściowe lub przed końcowym odbiorem Robót, a także w przypadku występowania dłuższej przerwy w Robotach lub zmiany Wykonawcy(podwykonawcy) Robót. Obmiar Robót zanikających przeprowadza się w czasie ich wykonywania. Obmiar Robót podlegających zakryciu przeprowadza się przed ich zakryciem.
8. ODBIÓR ROBÓT.
8.1.Rodzaje odbiorów Robót
W zależności od ustaleń odpowiednich Specyfikacji Technicznych, roboty podlegają następującym etapom odbioru przez Inspektora Nadzoru, przy udziale Wykonawcy:
a) odbiór Robót zanikających i ulegających zakryciu,
b) odbiory częściowe,
c) odbiór końcowy.
Odbiór końcowy będzie odbywał się przy udziale przedstawicieli Zamawiającego.
8.2. Odbiór Robót zanikających i ulegających zakryciu
Odbiór robót zanikających i ulegających zakryciu polega na finalnej ocenie ilości i jakości wykonywanych robót, które w dalszym procesie realizacji ulegną zakryciu. Odbiór robót zanikających i ulegających zakryciu będzie dokonany w czasie umożliwiającym wykonanie eventualnych korekt i poprawek bez hamowania ogólnego postępu robót. Odbioru robót dokonuje Inspektor Nadzoru.
Gotowość danej części robót do odbioru zgłasza Wykonawca powiadamiając telefonicznie Inspektora Nadzoru i jednocześnie potwierdzając to zgłoszenie pisemnie wpisem do Dziennika Budowy. Odbiór będzie przeprowadzony niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 3 dni roboczych od daty skutecznego powiadomienia Inspektora Nadzoru. Jakość i ilość robót ulegających zakryciu ocenia Inspektor Nadzoru na podstawie dokumentów zawierających komplet wyników badań oraz w oparciu o przeprowadzone pomiary, w konfrontacji z Dokumentacją Projektową, ST i uprzednimi ustaleniami.
8.3. Odbiór częściowy
Odbiór częściowy polega na ocenie ilości i jakości wykonanych części robót, które stanowią zakończony element całego zadania i dotyczy:
a) każdego odcinka robót w odniesieniu do którego ustalono, że podlega odbiorowi częściowemu,
b) każdej znaczącej części robót, która albo została ukończona, albo została zajęta lub jest użytkowana przez Zamawiającego,
c) każdej części robót, którą Zamawiający wybrał celem zajęcia lub użytkowania przed ukończeniem.
Gotowość danej części robót do odbioru zgłasza Wykonawca powiadamiając telefonicznie Inspektora Nadzoru i jednocześnie potwierdzając to zgłoszenie pisemnie wpisem do Dziennika Budowy. Odbiór będzie przeprowadzony niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 5 dni roboczych od daty skutecznego powiadomienia Inspektora Nadzoru. Jakość i ilość robót ulegających zakryciu ocenia Inspektor Nadzoru na podstawie dokumentów zawierających komplet wyników badań oraz w oparciu o przeprowadzone pomiary, w konfrontacji z Dokumentacją Projektową, ST i uprzednimi ustaleniami.
8.4. Odbiór końcowy
Odbiór końcowy polega na finalnej ocenie rzeczywistego wykonania robót w odniesieniu do ich ilości, jakości i wartości.
Całkowite zakończenie robót winno zostać pisemnie zgłoszone przez Wykonawcę Inspektorowi Nadzoru wpisem do dziennika Budowy oraz przesłana na adres Zamawiającego. Informacja o gotowości do odbioru winna zostać równocześnie przekazana Inspektorowi Nadzoru telefonicznie.
Odbiór końcowy będzie przeprowadzony nie później jednak niż w ciągu 7 dni roboczych od daty skutecznego powiadomienia Inspektora Nadzoru i Zamawiającego.
Pozostałe wymagania odnośnie zgłaszania robót do odbioru zawiera wzór umowy. Odbioru ostatecznego dokona Komisja Odbiorowa Zamawiającego w obecności Wykonawcy. Komisja dokona oceny jakościowej robót na podstawie złożonych dokumentów, oceny wizualnej wykonanych robót oraz zgodności z ST i Dokumentacją Techniczną. Ponadto Komisja zapozna się z realizacją ustaleń przyjętych w trakcie odbiorów częściowych, branżowych, zanikających i ulegających zakryciu. W przypadku niewykonania nakazanych robót poprawkowych, Komisja przerwie swoje czynności i ustali nowy termin odbioru.
W przypadku stwierdzenia przez Komisję, że jakość wykonanych robót nieznacznie odbiega w poszczególnych asortymentach od jakości wymaganej ST z uwzględnieniem tolerancji i nie ma większego wpływu na estetykę, cechy eksploatacyjne obiektu i jego bezpieczeństwo, Komisja podejmie decyzję o możliwości i warunkach odbioru wykonanych robót.
8.5. Dokumenty do odbioru Końcowego Robót
8.5.1. Podstawowym dokumentem do dokonania odbioru końcowego robót jest pisemny protokół odbioru końcowego sporządzony wg wzoru ustalonego przez Zamawiającego. Do odbioru końcowego Wykonawca jest zobowiązany przygotować następujące dokumenty:
- powykonawczą Dokumentację Projektową z naniesionymi zmianami oraz dodatkową, jeśli została sporządzona w trakcie realizacji Umowy,
- Dziennik Budowy,
- Rejestr Obmiarów (jeśli wynagrodzenie będzie obliczane metodą obmiarową)
• dokumenty potwierdzające zastosowanie materiałów dopuszczonych do obrotu w budownictwie zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa,
• recepty i ustalenia technologiczne,
• wyniki pomiarów kontrolnych, przeprowadzonych prób, badań i pomiarów zgodne z wymaganiami ST,
• wszystkie sporządzone protokoły odbiorowe,
• rysunki na wykonanie robót towarzyszących jak np. przełożenie linii itp. oraz protokoły odbioru i przekazania tych robót właścicielom urządzeń,
• geodezyjną inwentaryzację powykonawczą Robót i sieci uzbrojenia terenu,
• kopię mapy zasadniczej powstałą w wyniku geodezyjnej inwentaryzacji powykonawczej,
• DTR-ki, karty gwarancyjne, instrukcje obsługi i konserwacji (spełniające wymagania 8.5.1) o odpowiedniej szczegółowości umożliwiającej eksploatację, konserwację, regulacje i naprawy zainstalowanych urządzeń i wyposażenia,
• Oświadczenie kierownika budowy o doprowadzeniu do należytego porządku i stanu terenu budowy
• Oświadczenie kierownika budowy o wykonaniu robót zgodnie z projektem i warunkami pozwolenia na budowę, przepisami i obowiązującymi lub wskazanymi normami,
• inne dokumenty wymagane przez Zamawiającego zgodnie z zapisami w ST.
W przypadku gdy, według Komisji Odbiorowej Zamawiającego, roboty pod względem przygotowania dokumentacyjnego nie będą gotowe do odbioru końcowego, Komisja w porozumieniu z Wykonawcą wyznaczy termin na uzupełnienie dokumentacji powykonawczej i ponowny termin odbioru końcowego robót.
Wszystkie zarządzone przez Komisję Odbiorową roboty poprawkowe lub uzupełniające będą zestawione przez Zamawiającego i przekazane Wykonawcy. Termin wykonania robót poprawkowych i robót uzupełniających wyznaczy Komisja Odbiorowa.
8.5.2. Instrukcje eksploatacji i konserwacji zainstalowanych urządzeń.
Wykonawca dostarczy przed zakończeniem robót, po jednym egzemplarzu kompletnych instrukcji eksploatacji i konserwacji w języku polskim dla każdego urządzenia oraz systemu mechanicznego, elektrycznego lub elektronicznego. O wymogu tym zostaną poinformowani ich producenci i/lub dostawcy zaś wynikające stąd koszty zostaną uwzględnione w koszcie dostarczenia urządzenia lub systemu.
Instrukcje muszą być kompletne i uwzględniać całość urządzenia, układów sterujących, akcesoriów i elementów dodatkowych. Wszelkie braki stwierdzone w dostarczonych instrukcjach zostaną uzupełnione przez wykonawcę w ciągu 30 dni kalendarzowych następujących po zawiadomieniu przez Zamawiającego/Inspektora nadzoru o stwierdzonych brakach.
Każda instrukcja winna zawierać dane:
1. Strona tytułowa zawierająca: tytuł instrukcji, nazwę inwestycji, datę wykonania urządzenia
2. Spis treści
3. Informacje katalogowe o producentce: nazwa firmy i kontakt, nr telefonu, pełny adres pocztowy
4. Gwarancje producenta
5. Wykresy i ilustracje
6. Szczegółowy opis funkcji każdego głównego elementu składowego układu
7. Dane o osiagh i wielkości nominalne
8. Instrukcje instalacyjne
9. Procedura rozruchu
10. Właściwa regulacja
11. Procedury testowania
12. Zasady eksploatacji
13. Instrukcja wyłączania z eksploatacji
14. Instrukcja postępowania awaryjnego i usuwania usterek
15. Środki ostrożności
16. Instrukcje dotyczące konserwacji i naprawy winny zawierać szczegółowe rysunki montażowe z numerami części, wykazami części, instrukcjami odnośnie zamawiania części zamiennych, wraz z kompletną instrukcją konserwacji zachowawczej niezbędnej do utrzymania dobrego stanu i trwałości urządzeń
17. Instrukcje odnośnie smarowania, z wykazem punktów, które należy smarować lub naoliwić, zalecanymi rodzajami, klasą i zakresem temperatur smarów i zalecaną częstotliwością smarowania
18. Wykaz zalecanych części zapasowych wraz z danymi kontaktowymi do najbliższego przedstawiciela producenta
19. Wykaz ustawień przekaźników elektrycznych oraz nastawień przełączników sterujących i alarmowych
20. Schemat połączeń elektrycznych dostarczonych urządzeń, w tym układów sterujących i oświetleniowych.
8.5.3. Dokumentacja powykonawcza.
Wykonawca odpowiedzialny będzie za prowadzenie na bieżąco ewidencji wszelkich zmian w rodzaju materiałów, urządzeń, lokalizacji i wielkości robót. Zmiany te należy rejestrować na komplecie rysunków, wyłącznie do tego przeznaczonych. Wykonawca winien przedkładać Inspektorowi Nadzoru aktualizowane na bieżąco rysunki powykonawcze, w terminie przez niego wymaganym, w celu dokonania ich przeglądu i sprawdzenia. Po zakończeniu robót kompletny zestaw rysunków zostanie przekazany Zamawiającemu.
8.6. Przejście Ostateczne (po okresie gwarancyjnym)
Odbiór ostateczny (pogwarancyjny) stanowi ocenę zachowania wymaganej jakości poszczególnych elementów robót w okresie gwarancyjnym oraz prac związanych z usuwaniem wad ujawnionych w tym okresie.
Protokół ostatecznego odbioru i przejęcia robót zostanie podpisany po zakończeniu okresu gwarancyjnego. Wykonawca jest zobowiązany wystawić do Zamawiającego z wnioskiem o ostateczne przejęcie robót w ciągu 21 dni przed upływem terminu gwarancji. Jeżeli Zamawiający nie dokona odbioru i nie podpisze protokołu odbioru i przejęcia robót w terminie 28 dni od daty otrzymania powiadomienia, to będzie się uważać, że roboty zostały odebrane, a protokół wystawiono w ostatnim dniu tego terminu.
9. PODSTAWA PŁATNOŚCI.
9.1. Ustalenia ogólne
Wykonawca jest zobowiązany przed złożeniem oferty uzyskać wszelkie potrzebne informacje dotyczące warunków miejscowych, rozmiaru i natury robót, rozwiązań technicznych oraz materiałów niezbędnych do wykonania zamówienia oraz informacji dotyczących ryzyka i trudności oraz wszelkich okoliczności, jakie mogą mieć wpływ na wartość złożonej oferty przetargowej.
Podstawą płatności jest cena jednostkowa, skalkulowana przez Wykonawcę, za jednostkę obmiarową ustaloną dla danej pozycji Przedmiaru Robót.
Cena jednostkowa pozycji kosztorysowej będzie uwzględniać wszystkie czynności, wymagania i badania składające się na jej wykonanie, określone dla tej Roboty w ST i dokumentacji technicznej.
Cena jednostkowa będzie obejmować:
- roboczną bezpośrednią,
- wartość zużytych materiałów wraz z kosztami ich zakupu,
- wartość pracy sprzętu wraz z kosztami jednorazowymi, (sprowadzenie sprzętu na Teren Budowy i z powrotem, montaż i demontaż na stanowisku pracy),
- koszty pośrednie, w skład których wchodzą: płace personelu i kierownictwa budowy, pracowników nadzoru i laboratorium, koszty urządzenia i eksploatacji zaplecza budowy, koszty dotyczące oznakowania robót, wydatki dotyczące bhp, usługi obce na rzecz prowadzenia robót, ekspertyzy dotyczące wykonanych robót, ubezpieczenia oraz koszty zarządu przedsiębiorstwa Wykonawcy,
- koszty organizacji terenu robót, ogrodzeń, zabiegpieczeń, dróg tymczasowych itp.
- zysk kalkulacyjny zawierający ewentualne ryzyko Wykonawcy z tytułu innych wydatków mogących wystąpić w czasie realizacji robót w okresie gwarancyjnym,
- podatki obliczane zgodnie z obowiązującymi przepisami. Do cen jednostkowych nie należy wliczać podatku VAT.
Cena jednostkowa zaproponowana przez Wykonawcę za daną pozycję w wycenionym Przedmiarze Robót jest ostateczna i wyklucza możliwość żądania dodatkowej zapłaty za wykonanie robót opisanych ta pozycją kosztorysową.
Dla pozycji kosztorysowych wycenionych ryczałtowo podstawą płatności jest wartość podana przez Wykonawcę dla tej pozycji kosztorysowej.
W ramach zaoferedowanej ceny Wykonawca jest zobowiązany do wykonania wszystkich prac wynikających z projektu technicznego i ST stanowiących podstawę określenia przedmiotu zamówienia.
Rozliczenie robót następuje na zasadach określonych w Umowie i w Harmonogramie rzeczowo-finansowym (jeśli był sporządzony). Roboty dodatkowe zaakceptowane formalnie, rozliczane będą na podstawie ilości wykonanych faktycznie robót i ceny jednostkowej określonej dla
poszczególnych rodzajów robót w kosztorysie ofertowym.
10. PRZEPISY ZWIĄZANE.
10.1. Normy i normatywy.
Specyfikacje Techniczne w różnych miejscach powołują się na Polskie Normy (PN), przepisy branżowe, instrukcje. Należy je traktować jako integralną część i należy je czytać łącznie z dokumentacją projektową i Specyfikacjami, jak gdyby tam one występowaly. Zastosowanie będą miały ostatnie wydania Polskich Norm (datowane nie później niż 30 dni przed data składania ofert), o ile nie postanowiono inaczej. Roboty będą wykonywane w bezpieczny sposób, ściśle w zgodzie z Polskimi Normami (PN) i przepisami obowiązującymi w Polsce. Wykonawca jest zobowiązany do przestrzegania innych norm krajowych, które obowiązują w związku z wykonaniem prac objętych Umową i stosowania ich postanowień na równi z wszystkimi innymi wymaganiami, zawartymi w Specyfikacjach Technicznych. Zakłada się, iż Wykonawca dogłębnie zaznajomił się z treścią i wymaganiami norm.
Podstawowe normy:
| Numer normy | Tytuł normy |
|-------------|-------------|
| PN-ISO 6241 | Normy właściwości użytkowych w budownictwie. Zasady ich opracowywania i czynniki, które powinny być uwzględniane. |
| PN-ISO 7607-1 | „Budownictwo. Terminy ogólne” |
| PN-ISO 7607-2 | „Budownictwo. Terminy stosowane w umowach”. |
| PN-ISO 9836 | Właściwości użytkowe w budownictwie. Określanie i obliczanie wskaźników powierzchniowych i kubaturowych |
| PN-EN 1127-1: 2001 | Atmosfery wybuchowe. Zapobieganie wybuchowi i ochrona przed wybuchem. |
| PN ISO 9613-2 | Akustyka. Tłumienie dźwięku podczas propagacji w przestrzeni otwartej |
| PN-B-02000:1982 | Obciążenia budowli - Zasady ustalania wartości |
| PN-B-02001:1982 | Obciążenia budowli - Obciążenia stałe |
| PN-B-02003:1982 | Obciążenia budowli - Obciążenia zmienne technologiczne - Podstawowe obciążenia technologiczne i montażowe |
| PN-B-02005:1986 | Obciążenia budowli - Obciążenia suwnicami pomostowymi, wciągarkami i wciągnikami |
| PN-B-02010:1980 PN-B-02010:1980/Az1:2006 | Obciążenia w obliczeniach statycznych – Obciążenie śniegiem |
| PN-B-02011:1977 | Obciążenia w obliczeniach statycznych – Obciążenie wiatrem |
| PN-B-02015:1986 | Obciążenia budowli - Obciążenia zmienne środowiskowe - Obciążenie temperatura |
| PN-90/B-03000 | Projekty budowlane. Obliczenia statyczne. |
| PN-B-03001:1976 | Konstrukcje i podłoża budowli - Ogólne zasady obliczeń |
| PN-B-03002:2007 | Konstrukcje murowe - Projektowanie i obliczanie |
| PN-B-03020:1981 | Grunty budowlane - Posadowanie bezpośrednie budowli - Obliczenia statyczne i projektowanie |
| PN-ISO 4464 | Tolerancja w budownictwie – Związki pomiędzy różnymi rodzajami odchylek i tolerancji stosowanych w wymaganiach. |
| PN-ISO 3443-8 | Tolerancja w budownictwie – Kontrola wymiarowa robót budowlanych. |
| PN-80/B-03040 | Fundamenty i konstrukcje wsporcowe pod maszyny - Obliczenia i projektowanie |
| PN-B-03200:1990 | Konstrukcje stalowe - Obliczenia statyczne i projektowanie |
| PN-B-03215:1998 | Konstrukcje stalowe - Połączenia z fundamentami - Projektowanie i wykonanie |
| PN-B-03230:1984 | Lekkie ściany osłonowe i przekrycia dachowe z płyt warstwowych i żebrowych - Obliczenia statyczne i projektowanie |
| PN-B-03264:2002 PN-B-03264:2002/Ap1:2004 | Konstrukcje betonowe, żelbetowe i sprężone - Obliczenia statyczne i projektowanie |
| PN-EN 1990*): PN-EN 1991*): PN-EN 1992*): PN-EN 1993*): PN-EN 1994*): PN-EN 1996*): PN-EN 1991-1-2:2006 | Eurokod: Podstawy projektowania konstrukcji Eurokod 1: Oddziaływania na konstrukcję Eurokod 2: Projektowanie konstrukcji z betonu Eurokod 3: Projektowanie konstrukcji stalowych Eurokod 4: Projektowanie konstrukcji stalowo-betonowych Eurokod 6: Projektowanie konstrukcji murowych Eurokod 1: Oddziaływania na konstrukcję - Część 1-2: Oddziaływania ogólne - |
| PN-B-02852:2001 | Oddziaływania na konstrukcje w warunkach pożaru |
|----------------|-----------------------------------------------|
| PN-N-01256-02:1992 | Ochrona przeciwpożarowa budynków - Obliczanie gęstości obciążenia ogniowego oraz wyznaczanie względnego czasu trwania pożaru (w części dotyczącej gęstości obciążenia ogniowego) |
| PN-N-01256-5:1998 | Znaki bezpieczeństwa – Ewakuacja |
| PN-B-02874 | Zasady umieszczania znaków bezpieczeństwa na drogach ewakuacyjnych i drogach pożarowych |
| PN-B-02874 | Ochrona przeciwpożarowa budynków. Kryteria klasyfikacji materiałów budowlanych pod względem palności. |
### 10.2. Ogólne przepisy prawne.
10.2.1. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo Budowlane (tekst jedn. Dz.U.2010.243.1623 z późn. zm.)
10.2.2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U.2012.1289)
10.2.6. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz. U.2004.202.2072 z późn. zm.).
10.2.9. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 27 kwietnia 2012 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz.U.2012 poz. 462)
10.2.8. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz.U.2004.130.1389)
10.2.10. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 26 czerwca 2003 r. w sprawie warunków i trybu postępowania w sprawach rozbiórek oraz zmiany sposobu użytkowania obiektów budowlanych (Dz.U.2003.120.1131)
10.2.15. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 września 1998 r. w sprawie ustalenia geotechnicznych warunków posadowienia obiektów budowlanych (Dz.U.1998.126.893)
10.2.13. Rozporządzenie Ministra Gospodarki przestrzennej i Budownictwa z dnia 21 lutego 1995 r. w sprawie rodzaju i zakresu opracowanych geodezyjno-kartograficznych oraz czynności geodezyjnych obowiązujących w budownictwie (Dz.U.1995.25.133)
10.2.14. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o wyrobach budowlanych (Dz.U.2004.92.881)
10.2.11. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. r. Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz.U.2008.25.150 z późn. zm.)
10.2.12. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (tekst jedn. Dz.U.2010.185.1243 z późn. zm.)
10.2.16. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie uzgadniania projektu budowlanego pod względem ochrony p.pożarowej (Dz.U.2003.121.1137 z późn. zm.)
10.2.17. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony p.pożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U.2010.109.719)
10.2.18. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i administracji z dnia 16 czerwca 2003 r. w sprawie p.pożarowego zaopatrzania w wodę oraz dróg pożarowych (Dz.U.2003.121.1139)
10.2.19. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie p.pożarowej (tekst jedn. Dz.U.2009.178.1380 z późn. zm.)
10.2.20. Ustawa z dnia 21 grudnia 2002 r. o dozorze technicznym (Dz.U.2000.122.1321 z późn. zm.)
10.2.21. Ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tekst jedn. Dz.U.2006.122.851 z późn. zm.)
10.2.22. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska (Dz.U.2006.137.984 z późn. zm.)
10.2.22. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 30 lipca 2001 w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz.U.2001.97.1055).
10.2.23. Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U.2003.47.401)
10.2.24. Rozporządzeniu Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997r. w sprawie ogólnych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U.2003.169.1650 z późn. zm.)
10.2.25. Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 27.04.2000r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych (Dz.U.2000.40.470).
10.2.26. Rozporządzeniu Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 14.03.2000r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U.2000.26.313 z późn. zm.)
10.2.27. Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 17 września 1999r w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach i instalacjach energetycznych (Dz.U.1999.80.912)
10.2.28. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 20.09.2001 r. „W sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji maszyn i innych urządzeń technicznych do robót ziemnych, budowlanych i drogowych” (Dz.U.2001 nr 118 poz. 1263).
10.2.29. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 24 sierpnia 2004r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U.2004.204.2087).
10.2.30. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004r. w sprawie sposobów deklarowania zgodności wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz.U.2004.198.2041)
10.2.31. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004r. w sprawie systemów oceny zgodności, wymagań, jakie powinny spełniać notyfikowane jednostki uczestniczące w ocenie zgodności, oraz sposobu oznaczania wyrobów budowlanych oznakowaniem CE (Dz.U.2004.195.2011).
10.2.32. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 26.06.2002 w sprawie dziennika budowy, montażu i rozbiorki, tablicy informacyjnej oraz ogłoszenia zawierającego dane dotyczące bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz.U.2002.108.953)
10.2.33. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 grudnia 2003r. w sprawie samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie.
10.2.34. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 23 czerwca 2003r. w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz.U.2003.120.1126)
10.2.35. Ustawa z dnia 11 maja 2001r. Prawo o miarach (Dz.U.2004.243.2441) zaktami wykonawczymi.
10.2.36. Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 2 kwietnia 2001r. w sprawie geodezyjnej ewidencji sieci uzbrojenia terenu oraz zespołów uzgodnienia dokumentacji projektowej (Dz.U. 2001.38.455 ze zmianami)
10.2.37. Ustawa Prawo Energetyczne (tekst jedn. Dz.U.2006.89.625 z późn.zm.)
10.2.38. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie wymagań w zakresie prowadzenia pomiarów wielkości emisji (Dz.U.2004.283.2842)
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku (Dz.U.2007.120.826)
10.2.39. Ustawa z dnia 21 marca 1985 o drogach publicznych (tj Dz.U.2004.204.2086)
1. WSTĘP
1.1. Przedmiot Specyfikacji Technicznej
Przedmiotem niniejszej Specyfikacji Technicznej są wymagania dotyczące wykonania i odbioru robót demontażowych i wyburzeniowych, które zostaną wykonane w wyniku prowadzonych robót budowlanych przy realizacji zadania pn. „Remont kotłowni 220kW”.
1.2. Zakres stosowania ST
Specyfikacja Techniczna jest stosowana jako dokument przetargowy i kontraktowy przy zlecaniu i realizacji robót wymienionych w pkt.1.1. zgodnie z zakresem określonym w pkt.1.3.
Ustalenia zawarte w niniejszej specyfikacji obejmują wszystkie czynności w zakresie robót rozbiórkowych, wyburzeniowych i demontażowych, wynikających z zakresu prac przewidzianych w dokumentacji projektowej.
1.3. Zakres robót objętych ST
Roboty, których dotyczy specyfikacja, obejmują wszystkie czynności umożliwiające i mające na celu wykonanie robót wynikających z dokumentacji technicznej.
Zakres robót rozbiórkowych obejmuje:
- demontaż naczynia wzbiorczego,
- demontaż pomp,
- demontaż rozdzielacza,
- demontaż osprzętu: termometru, manometru, hydrometru,
- demontaż zaworów,
- demontaż rurociągów,
- demontaż urządzeń technologicznych (pomp) przewidzianych do odzysku i zabudowania,
- demontaż drzwi,
- demontaż kanałów wentylacyjnych,
- demontaż stopnia schodowego,
- wykucia bruzd, przebicia itp.
- wywóz gruzu i odpadów,
- unieszkodliwienie odpadów.
1.4. Określenia podstawowe
1.4.2. Określenia podane w niniejszej ST są zgodne z określeniami podanymi w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne” oraz z PN-ISO 7607-1 „Budownictwo. Terminy ogólne”, PN-ISO 7607-2 „Budownictwo. Terminy stosowane w umowach”, a także w przywołanych normach przedmiotowych.
1.5. Wymagania dotyczące robót
1.5.1. Ogólne wymagania dotyczące robót.
Wykonawca jest odpowiedzialny za jakość robót oraz ich zgodność z dokumentacją projektową, ST i poleceniami Zamawiającego. Ogólne wymagania dotyczące robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
1.5.2. Wymagania szczegółowe.
Odpady uzyskane w wyniku robót rozbiórkowych - stanowią własność Wykonawcy, za wyjątkiem złomu stalowego.
Elementy pochodzące z rozbiórki należy na bieżąco segregować, składować w wydzielonych i zabezpieczonych do tego celu przez Wykonawcę pojemnikach na odpady lub pryzmach, a następnie sukcesywnie wywozić. Odzyskany złom stalowy należy złożyć w wyznaczonym miejscu i przekazać Zamawiającemu. Pozostały gruz oraz inne odpady nieszkodliwe dla środowiska uzyskane w wyniku robót rozbiórkowych należy wywieźć na najbliższego wysypisko śmieci.
Materiały nie podlegające przyjęciu na wysypisko odpadów należy przekazać do zakładu utylizacji.
1.6. Określenie grupy, klasy i kategorii robót wg Wspólnego Słownika Zamówień CPV:
Grupa robót: 451 Przygotowanie terenu pod budowę
Klasa robót: 4511 Roboty w zakresie burzenia
Kategoria robót 45111 Roboty rozbiorkowe
2. MATERIAŁY
2.1. Materiał z rozbiórki: gruz ceglany, gruz betonowy, zanieczyszczone kruszywo i żużel, elementy metalowe (złom stalowy), wełna mineralna, drewno.
3. SPRZĘT.
3.1. Ogólne wymagania dotyczące stosowania sprzętu podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
3.2. Roboty można wykonywać ręcznie oraz przy użyciu dowolnego typu sprzętu dobranego przez Wykonawcę dostosowanego do rodzaju wykonywanych prac rozbiorkowych np.:
- młoty pneumatyczne,
- młotowiertarki,
- sprężarka powietrza,
- ładowarki,
- drobny sprzęt i narzędzia ręczne,
- dźwig na podwoziu kołowym.
4. TRANSPORT.
4.1. Ogólne wymagania dotyczące stosowania transportu podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
4.2. Materiały z rozbiórki mogą być przewożone dowolnymi środkami transportu dostosowanymi do rodzaju i ciężaru przewożonych materiałów spełniającymi wymagania ogólne określone w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne” dobranymi przez Wykonawcę: samochody samowładawcze, samochody skrzyniowe, ciągnik z przyczepą itp. Przewożony ładunek należy zabezpieczyć przed przesuwaniem się i spadaniem.
5. WYKONANIE ROBÓT
5.1. Ogólne zasady wykonania robót.
5.1.1. Wykonawca, przed rozpoczęciem prac, zobowiązany jest do dokładnego zapoznania się z zakresem robót, dokładnego obejrzenia terenu budowy.
5.1.3. Wykonawca jest zobowiązany, po otrzymaniu wszelkich niezbędnych pozwoleń, do wywiezienia gruzu, śmieci, szkła i innych zbędnych materiałów powstałych w wyniku prowadzonych prac oraz oczyszczenia z nich całego terenu inwestycji. Sposób i drogę usuwania materiałów pochodzących z rozbiórki wykonawca zobowiązany jest uzgodnić z właścicielem budynków przed rozpoczęciem rozbiórki. Po zakończeniu prac teren budowy powinien być czysty i uprzątnięty.
5.1.4. Wykonawca jest zobowiązany natychmiast zawiadomić nadzór, jeśli odkryje materiały mogące zawierać azbest lub inne niebezpieczne dla zdrowia substancje; unikać zniszczenia takich materiałów oraz uzgodnić z Projektantem metodę ich usunięcia.
5.1.5. Wszelkie możliwe elementy poddane będą recyklingowi.
5.1.6. Przy rozbiórkach należy bezwzględnie przestrzegać przepisów BHP i wykonywać stosowne zabezpieczenia.
Najczęściej występujące zagrożenia to:
➢ podrażnienia błon śluzowych
➢ uszkodzenia głowy
➢ upadek z wysokości
➢ uszkodzenia rąk i nóg
5.1.7. Pozostałe ogólne zasady wykonania robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
5.2. Wykonanie robót rozbiorkowych.
5.2.1. Przed przystąpieniem do robót rozbiorkowych należy:
- odłączyć miejsce zasilania do pomieszczeń, w których odbywać się będą roboty rozbiorkowe,
- zamknąć i zabezpieczyć istniejącą instalację wodociągową i grzewczą.
- przygotować urządzenia pomocnicze do składowania materiałów, przyrządów, narzędzi i odpadów,
- zaplanować kolejność wykonywania poszczególnych czynności
- przygotować niezbędne pomoce warsztatowe, konieczne ochrony osobiste, np. okulary, maski, ochronniki słuchu, itp.
- zauważone usterki i uchybienia zgłosić natychmiast przełożonemu
- zapoznać się z programem rozbiórki i poinstruować o bezpiecznym sposobie jej wykonania
5.2.2. Zgodnie z ogólnymi przepisami BHP, teren prowadzonych prac budowlanych winien być wygrodzony w sposób, który jednoznacznie i trwałe oddzieli teren prowadzonych prac rozbiórkowych wraz z przewidzianymi strefami niebezpiecznymi, miejscem na tymczasowe składowanie odpadów porozbiórkowych, placami manewrowymi dla maszyn załadunkowych oraz postoju samochodów do transportu złomu stalowego i gruzu porozbiórkowego. Sposób wygrodzenia terenu winien uniemożliwić wejście na teren rozbiórki osobom postronnym.
Takie warunki spełnia wygrodzenie taśmą budowlaną w kolorze czerwono-białym, mocowaną na słupkach stalowych, rozmieszczonych co 2,0m. Taśma winna być umieszczona na wysokości 80 cm i 120 cm na całym obwodzie terenu wygrodzonego.
5.2.3. Pozostałe wymagania dla robót rozbiórkowych.
18.104.22.168. Roboty rozbiórkowe obejmują demontaż wszystkich elementów budowlanych wymienionych w pkt. 1.3 przewidzianych w dokumentacji projektowej i ST.
22.214.171.124. Roboty rozbiórkowe należy prowadzić etapowo - zgodnie z dokumentacją projektową robot rozbiórkowych oraz z zachowaniem zasad bhp.
126.96.36.199. Decyzję o zakwalifikowaniu materiału do ponownego wbudowania podejmuje Inspektor nadzoru. Wszystkie elementy możliwe do ponownego wykorzystania powinny być usuwane bez powodowania zbędnych uszkodzeń.
188.8.131.52. Elementy i materiały (odpady), które stają się własnością Wykonawcy powinny być usunięte z terenu budowy w terminie i w sposób nie kolidujący z wykonywaniem innych robót. Nie dopuszcza się palenia usuwanych odpadów. Nie należy dopuścić do nadmiernego nagromadzenia się materiałów rozbiórkowych przy budynku jak również nie można spowodować zanieczyszczenia odpadami rozbiórkowymi otoczenia obiektu.
184.108.40.206. Należy zapewnić bezpieczeństwo pracy robotników oraz osób postronnych mogących znaleźć się w pobliżu miejsca (strefy) rozbiórki, zgodnie z aktualnymi przepisami dotyczącymi bhp przy wykonywaniu robót budowlanych. Teren prowadzenia robót rozbiórkowych należy wygrodzić zgodnie z przepisami bhp, oznakować i zabezpieczyć przed dostępem osób nieupoważnionych. Przy prowadzeniu robót rozbiórkowych należy bezwzględnie przestrzegać przepisów BHP i p.poż. Przed rozpoczęciem robót demontażowych należy zabezpieczyć przed uszkodzeniem lub przed zniszczeniem wszystkie elementy budowlane i wyposażenie nie podlegające rozbiórce, a pozostające w strefie wykonywanych prac.
220.127.116.11. Elementy metalowe zdemontowane przez cięcie palnikiem gazowym lub mechanicznie tarczą do cięcia metalu podzielić na odcinki o długości pozwalającej na wyniesienie z budynku i transportu.
18.104.22.168. W wypadku stosowania cięcia gazowego istniejących części metalowych, należy przedsięwziąć odpowiednie środki zaradcze przed wybuchem ognia lub spowodowaniem eksplozji.
22.214.171.124. Wszystkie materiały z rozbiórki należy złożyć w miejscu składowania.
126.96.36.199. Wykopów powstałe w wyniku prowadzonych prac znajdujące się w miejscach, gdzie zgodnie z dokumentacją będą wykonywane wykopów, powinny być tymczasowo zabezpieczone i oświetlone. Doly w miejscach, gdzie nie przewiduje się wykonywania wykopów, należy wypełnić warstwami, odpowiednim gruntem do poziomu otaczającego terenu i zagęścić.
6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT .
6.1. Ogólne wymagania odnośnie kontroli jakości podano w ST-450.0.00 "Wymagania ogólne".
6.2. Kontrola jakości wykonanych robót rozbiórkowych polega na:
- wizualnej ocenie kompletności wykonanych robót rozbiórkowych,
- sprawdzeniu braku zagrożeń na miejscu rozbiórki, w tym prawidłowości zabezpieczeń obiektu oraz terenu do niego przylegającego, oraz zabezpieczeń rozbieranych elementów obiektu budowlanego,
- sprawdzeniu stopnia uszkodzenia elementów przewidzianych do powtórnego wykorzystania lub pozostających w konstrukcji,
- prawidłowości wykonanej segregacji odpadów,
- wywozu gruzu i unieszkodliwienia odpadów z miejsca budowy,
- sprawdzeniu zgodności zakresu wykonanych robót z ST i ustaleniami z Zamawiającym.
7. OBMIAR ROBÓT
7.1. Ogólne zasady obmiaru robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
7.2 Jednostka obmiarowa
- drzwi, ościeżnice – szt.
- zawory, armatura – szt.
- rurociągi – mb
- elementy betonowe – m³
- wywóz gruzu – m³
Jednostka obmiarową dla pozostałych robót jest jednostka miary podana w przedmiarze robót dla danej pozycji kosztorysowej.
7.3. Szczegółowe zasady obmiaru podane są w katalogach określających jednostkowe nakłady rzeczowe dla robót objętych niniejszą specyfikacją np. KNR, KNRR itp.
8. ODBIÓR ROBÓT
8.1. Ogólne zasady odbioru robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
8.2. Odbioru dokonuje na budowie Inspektor nadzoru jak dla robót zanikających i ulegających zakryciu potwierdzając odbiór wpisem do dziennika budowy.
9. PODSTAWA PŁATNOŚCI
9.1. Ogólne zasady płatności podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”
9.2. Podstawą płatności jest cena ryczałtowa robót rozbiórkowych skalikulowana przez Wykonawcę i zaoferowana Zamawiającemu w ofercie przetargowej za jednostkę obmiarową.
Cena jednostki obmiarowej obejmuje:
- roboty przygotowawcze i pomiary
- rozkucie i demontaż elementów podlegających rozbiórce,
- montaż i demontaż rusztowań (w miarę potrzeb),
- transport poziomy i pionowy materiałów z rozebranych elementów,
- układanie i segregowanie materiałów na placu budowy,
- wykonanie niezbędnych pomiarów i sprawdzeń,
- utrzymanie czystości i porządku stanowisk roboczych,
- oznakowanie miejsca Robót i jego utrzymanie,
- dla materiałów stanowiących własność Wykonawcy: załadunek i wywóz materiałów na wysypisko,
- koszty składowania gruzu na wysypisku,
- koszty związane z zapewnieniem bezpieczeństwa i higieny pracy na budowie.
10. NORMY I PRZEPISY ZWIĄZANE
10.1. Normy.
PN-EN 28662-5 Narzędzia z napędem. Pomiar drgań na uchwycie. Młoty do rozbijania betonu i młoty udarowe.
10.2. Pozostałe przepisy.
1. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U.2003.47.401).
2. Rozporządzenie Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 w sprawie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst. jedn. Dz.U.2003.169.1650)
3. Rozporządzenie Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 14.03.2000 w sprawie bezpieczeństwa pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U.2000.26.313)
4. Rozporządzenia MBiPMB z 28 marca 1972 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót budowlano-montazowych i rozbiórkowych (Dz.U.1972.13.93)
1. WSTĘP.
1.1. Przedmiot ST
Przedmiotem niniejszej Specyfikacji Technicznej są wymagania dotyczące wykonania i odbioru robót technologicznych kotłowni zaprojektowanych w ramach zadania pn. „Remont kotłowni 220kW”.
1.2. Zakres stosowania ST
Specyfikacja Techniczna jest stosowana jako dokument przetargowy i załącznik do Umowy przy zlecaniu i realizacji robót wymienionych w punkcie 1.1.
Ustalenia zawarte w niniejszej specyfikacji obejmują wszystkie czynności umożliwiające i mające na celu wykonanie robót w zakresie robót technologicznych kotłowni gazowej i wynikających z zakresu prac przewidzianych w branżowym projekcie instalacyjnym. Obejmują prace związane z dostawą materiałów, i urządzeń, wykonawstwem, oraz wykończeniem i odbiorami robót.
1.3. Zakres robót objętych ST
Zakres robót obejmuje wykonanie technologii kotłowni gazowej na podstawie niniejszej specyfikacji oraz Dokumentacji Projektowej dostarczonej przez Zamawiającego.
Ogólny zakres prac określono w ST-450-0.00 „Wymagania ogólne”.
Szczegółowy zakres prac obejmuje:
- roboty przygotowawcze,
- zakup wszystkich materiałów i urządzeń niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- dostarczenie na miejsce robót wszystkich materiałów i urządzeń, sprzętu, narzędzi niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- wyladunek materiałów i sprzętu na terenie robót,
- rozpakowanie urządzeń, przegląd i segregacja,
- oczyszczenie urządzeń i armatury z brudu i smarów konserwacyjnych,
- wbudowanie wszystkich materiałów i urządzeń niezbędnych do prawidłowego wykonania robót: ustawienie urządzeń we właściwym miejscu, wypoziomowanie, montaż poszczególnych podzespołów i elementów, regulacja ustawienia i dopasowanie,
- podłączenie urządzeń do instalacji,
- sprawdzenie poprawności montażu,
- odpowiednie oczyszczenie powierzchni przeznaczonej do izolacji (z elementów słabych, nie związanych z podłożem, z pozostałości innych materiałów - metodą w dostosowaniu do wymaganej technologii izolacji),
- pokrycie powierzchni rurociągów i urządzeń wymagających zabezpieczenia antykorozyjnego powłoką malarską podkładową i wierzchnią,
- pokrycie rurociągów i urządzeń elementami izolacyjnymi z płaszczem nawierzchniowym,
- montaż i demontaż sprzętu pomocniczego i montażowego na miejscu pracy: montaż i demontaż niezbędnych rusztowań oraz konstrukcji wsporczych i pomocniczych,
- osadzenie konstrukcji służących do montażu elementów wyposażenia i urządzeń,
- wykonanie przekuć i bruzd w elementach betonowych i murowych dla przeprowadzenia elementów instalacji,
- zamurowanie wykonanych bruzd i przekuć z zaspszachlowaniem i pomalowaniem ścian w miejscach bruzd,
- uszczelnienie przejść instalacji przez przegrody budowlane zgodnie z wymaganiami p.poż,
- uruchomienie serwisowe zainstalowanych urządzeń,
- dokonanie regulacji i przeprowadzenie prób w zakresie podanym w fabrycznej instrukcji montażowej (DTR-ce) każdego z zainstalowanych urządzeń,
- wykonanie niezbędnych pomiarów i prób,
- prace porządkowe,
- unieszkodliwienie odpadów pobudowlanych,
- przygotowanie wykonanych robót do odbioru.
Rzeczowy zakres robót:
- montaż urządzeń technologicznych,
- montaż rurociągów z izolacjami i zabezpieczeniem antykorozyjnym,
- podłączenie technologii do istniejących instalacji,
- płukanie instalacji,
- próby i uruchomienia instalacji.
1.4. Określenia podstawowe
Określenia podane w niniejszej ST są zgodne z określeniami podanymi w ST-450-0.00 „Wymagania ogólne” oraz z PN-ISO 7607-1 „Budownictwo. Terminy ogólne”, PN-ISO 7607-2 „Budownictwo. Terminy stosowane w umowach”, a także w przywołanych normach przedmiotowych.
1.5. Ogólne wymagania dotyczące robót
1.5.1. Wykonawca jest odpowiedzialny za jakość wykonanych robót i zastosowanych materiałów oraz ich zgodność z ST i poleceniami Zamawiającego. Ogólne wymagania dotyczące robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
1.5.2. Odstępstwa od projektu mogą dotyczyć jedynie zastąpienia zaprojektowanych materiałów przez inne materiały o identycznych charakterystykach technicznych i trwałości. Wszelkie zmiany i odstępstwa od specyfikacji technicznej nie mogą powodować obniżenia wartości funkcjonalnych i użytkowych wykonywanej roboty, ani zmniejszenia trwałości eksploatacyjnej.
1.6. Określenie grupy, klasy i kategorii robót wg Wspólnego Słownika Zamówień CPV:
Grupa robót: 453 Instalacje cieplne, wentylacyjne i konfekcjonowania powietrza
Klasa robót: 4533 Instalowanie centralnego ogrzewania
Kategoria robót 45331 Instalowanie kotłów
2. MATERIAŁY.
2.1. Wymagania ogólne.
Ogólne wymagania dotyczące materiałów podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”. Wszystkie materiały powinny być zaopatrzone w:
- aktualne Aprobaty Techniczne lub odpowiadają normom,
- Certyfikat lub Deklarację zgodności z Aprobatą Techniczną lub Polskimi Normami,
- Certyfikat na znak bezpieczeństwa
- atest fabryczny lub jakości wydany przez producenta
Wszelkie nazwy własne produktów i materiałów przywołane w w/w dokumentach oraz niniejszej specyfikacji służą określeniu pożądanego standardu wykonania, określeniu właściwości i podstawowych wymogów technicznych dla danych rozwiązań, urządzeń i materiałów. Ponadto wszystkie urządzenia winny posiadać dokumentację techniczno-ruchową, instrukcję obsługi (instrukcję użytkowania) i konserwacji.
2.2. Wymagania szczegółowe.
2.2.1. Układ sterowania kotłami – elektroniczny regulator systemowy z regulacją pogodową + klucz aplikacji i okablowanie.
Układ automatycznej regulacji temperatury wody zasilającej instalację grzewczą w funkcji temperatury zewnętrznej. Programator z możliwością zaprogramowania pracy urządzenia, a także sterowania niezależnie obiegami grzewczymi. Dodatkowo regulator winien umożliwiać regulowanie obiegu c.w.u. poprzez oddziaływanie regulatora na pompę ładującą zasobnik. Regulator winien być również wyposażony w system autodiagnostyki, który ułatwia użytkownikowi rozpoznanie awarii dzięki kilkudziesięciu kodom błędów. Panel obsługiwy kotła winien być w języku polskim.
Układ sterowania winien zapewniać:
- sterowanie kaskadą kotłów,
- sterowanie wszystkimi obwodami grzewczymi.
Do współpracy z regulatorami temperatury c.o. należy przewidzieć czujniki rezystancyjne 1000 omów/0°C lub półprzewodnikowe:
188.8.131.52.1.Czujnik temperatury wody na zasilaniu.
184.108.40.206.2.Czujnik temperatury zewnętrznej.
Pasywny czujnik (sonda) do pomiaru temperatury zewnętrznej i – w niewielkim zakresie - promieniowania słonecznego, wpływu wiatru lub temperatury ścian.
220.127.116.11. Czujniki c.w.u. zanurzeniowy z małymi inercjami.
2.2.3. **Naczynia przepowne:** do zamkniętych instalacji grzewczych oraz do zabezpieczenia układu c.w.u.
Należy zamontować naczynie wzbiorcze, ciśnieniowe o pojemności zgodnej z dokumentacją projektową (N-500), wykonane z blachy stalowej z układem wewnętrznej przepony gumowej przejmującej nadmiar czynnika grzewczego. Maksymalne ciśnienie pracy: dla instalacji c.o. - 3 bar. Max. temperatura pracy: 120°C. Posiadające dopuszczenie UDT.
Naczynia należy wyposażyć w złącze samoodcinające oraz zestaw zabezpieczający wyposażony w odpowietrznik automatyczny i manometr łączący wodną część naczynia ciśnieniowego z instalacją. Zabezpieczenie układu winno spełniać wymagania normy PN-B-02414 oraz PN-91/B-02419.
2.2.3. **Naczynia wzbiorcze systemu otwartego.**
Naczynie wzbiorcze przelewowe o pojemności użytkowej 14,7 dm³ i pojemności całkowitej 20 dm³
2.2.4. **Termometry, manometry**
18.104.22.168. Termometry.
a) Termometry przemysłowe proste.
Wymagania ogólne dla termometrów przemysłowych prostych wg PN-M-53750.
Należy zastosować termometry wzorcowane:
- szklane przemysłowe w oprawie metalowej (stalowej) wg normy BN-66/2215-01, z gwintem ¾",
- obudowy stalowe termometrów w części zanurzeniowej mają być wykonane ze stali nierdzewnej,
- zanurzeniowe
- ciecz termometryczna: w zakresach temperatur do 200°C płyn np. toluen lub inne na bazie nafty, powyżej 200 °C – rtęć
- podzielnia termometrów ma być wyskalowana w °C
Zakresy pomiarowe:
- (0 ÷ 50)°C, (0 ÷ 100)°C, (0 ÷ 150)°C działka elementarna 1,0°C,
- (0 ÷ 300)°C działka elementarna 2,0°C.
b) Termometry bimetaliczne.
- Wykonanie: króćce termometru o osi równoległej do podzielni,
- W przypadku termometrów przeznaczonych do legalizacji obudowa musi być wykonana tak, aby nie można było jej otworzyć bez trwałego odkształcenia lub tak, aby możliwe było zabezpieczenie przed niepowołanym otwarciem (plomba),
- Odporność na wstrząsy: – przedział częstotliwości: (10 ÷ 55) Hz – amplituda przemieszczenia 0,15 mm
- Średnica obudowy: 100,0 mm
- Klasa dokładności: 1
- Średnica pręta: 8,0 mm; 9,0 mm; 10,0 mm
- Materiał pręta: mosiądz,
- Głębokości nominalne: 63, 80, 100 mm wg PN-EN 13190
- Złącze mosiężne, gwint złącza ½"
- Tuleja osłonowa, gwint tulei ½"
22.214.171.124. Manometry.
Należy stosować manometry wzorcowane, wskazówkowe, standardowe o klasie dokładności pomiarów ≤ 1,6 odpowiadające normie PN-88/M-42304 wyposażone w amortyzatory ciśnienia w wykonaniu podstawowym. Obudowa metalowa, z szybką szklaną lub z tworzywa (średnica obudowy: 160 mm). Przyłącze – gwintowane M20×1,5.
Zakresy pracy ciśnieniomierza:
- (0 ÷ 0,6) MPa - działka elementarna: 0,01 MPa
- (0 ÷ 1,0) MPa - działka elementarna: 0,02 MPa
- (0 ÷ 1,6) MPa - działka elementarna: 0,05 MPa
- (0 ÷ 2,5) MPa - działka elementarna: 0,05 MPa
Odporność na wstrząsy: – przedział częstotliwości: (10 ÷ 55) Hz – amplituda przemieszczenia 0,15 mm.
Ciśnieniomierze winny być wyposażone w armaturę odpowietrzającą – spustową (kurki manometryczne) zgodną z normą PN-88/M-42303. Króćce przyłączone ciśnieniomierzy w punktach pomiarowych powinny być zasyfonowane.
Manometry umieszczone na przewodach zasilających instalacje ogrzewcze oraz urządzenia redukcji ciśnienia muszą mieć na skali oznaczoną czerwoną kreską wartość dopuszczalnego ciśnienia w tym punkcie pomiarowym.
2.2.5. **Zawory** spełniające wymagania normy PN-92/M-74001 do stosowania w ciepłownictwie i systemach grzewczych:
2.5.1. **Zawory (kurki) odcinające instalacji grzewczej**:
- Wymiary i tolerancje połączeń kolnierzowych powinny być zgodne z EN 1092-1
- zawory mufowe,
- Króćce gwintowane armatury mają być gwintem rurowym obustronnie wewnętrznym wg PN-EN 10226-1 lub PN-EN ISO 228-1
- Wymiary i tolerancje króćców do spawania z rurociągiem muszą być zgodne z normą PN-EN 10220
- materiał odporny na korozję tlenową zgodnie z DIN 17440 (typ AISI 316 – stal kwasoodporna/H18N14M2/; dopuszcza się zastosowanie materiału 304/0H18N9/ oraz 321/1H18N9T/
- kula zamykająca i trzpień powinny być wykonane z materiału odpornego na korozję tlenową zgodnie z DIN17440.
- piersiennice uszczelniające typu „O” i uszczelki powinny być wykonane z SIL C4400, PTFE lub innego tworzywa nie zawierającego azbestu.
- Wymagane zakresy dopuszczalnych ciśnień i temperatur: PN 16 bar i temperatura pracy 150°C.
- klasa szczelności zamknięcia kurka-A wg PN-92/M-74001
- na trzpieniu dźwignia (rączka ze stali węglowej lub stopu aluminium z powłoką malarską koloru czerwonego) do sterowania ręcznego, z ogranicznikiem kąta obrotu gwarantującym prawidłowe położenie kuli w pozycjach „całkowicie otwarty” i „całkowicie zamknięty”.
Dla zaworów odcinających instalacji ciepłej wody wymagana jest ocena higieniczna Państwowego Zakładu Higieny.
126.96.36.199. **Zawory zwrotnie**:
W zakresie średnic nominalnych DN15 ÷ 65 zawory powinny posiadać gwintowane przyłącza do rurociągu, z rurowym gwintem obustronnie wewnętrznym wg PN-EN ISO 228-1.
W zakresie średnic nominalnych DN80 ÷ 100 zawory powinny być wykonane w wersji kolnierzowej lub międzykolnierzowej.
W przypadku zaworów przeznaczonych na instalacje ciepłej wody korpus, element odcinający i trzpień powinny być wykonane z mosiądzu lub stali nierdzewnej, sprężyna ze stali nierdzewnej.
Zalecane jest stosowanie konstrukcji z elementem odcinającym w formie płytki.
Trwałość zaworów, zadeklarowana przez producenta lub potwierdzona badaniami powinna wynosić 250 000 cykli.
Na korpusie armatury mają być umieszczone, co najmniej następujące oznaczenia: – znak producenta – średnica gwintu w calach i/ lub średnica nominalna – kierunek przepływu.
188.8.131.52. **Zawory bezpieczeństwa spełniające wymagania normy PN-82/M-74101**.
Zastosować membranowe zawory bezpieczeństwa zgodnie z doborem określonym w dokumentacji projektowej, posiadające badanie typu CLDT. Obudowa zaworu wykonana z mosiądzu/brązu, membrana i uszczelnienie z odpornego na wysoką temperaturę i starzenie materiału o elastyczności gumy, sprężyna ze stali sprężynowej zabezpieczona przed korozją za pomocą powłoki galwanicznej.
a) membranowy zawór bezpieczeństwa do zabezpieczenia zamkniętych instalacji grzewczych przed przekroczeniem dopuszczalnego ciśnienia
- o dopuszczalnej maks. temperaturze pracy 140°C,
- medium: woda, ciecz neutralne,
- ciśnienie otwarcia: 1,5-5 bar (standardowe 3 bar)
184.108.40.206. **Odpowietrznik automatyczny**
Obudowa wykonana z mosiądzu prasowanego ciśnieniowo. Części wewnętrzne ze stali nierdzewnej i z tworzywa sztucznego (np. piływak) wytrzymałe na wysokie temperatury. Elementy uszczelniające z gumopodobnego tworzywa odpornego na wysoką temperaturę i starzenie. Odpowiedzieni montować na rurociągu wraz z zaworem odcinającym umowiąwiającym demontaż odpowietrznika bez zatrzymywania pracy instalacji.
220.127.116.11. **Zawory kulowe, czerpalne ze złączką do węża** wg PN-EN 1074-1 lub PN-EN 13828.
- mosiężne lub chromowo-niklowe,
- gwintowe,
- materiał odporny na korozję tlenową zgodnie z DIN 17440 (typ AISI 316 – stal kwasoodporna/H18N14M2/; dopuszcza się zastosowanie materiału 304/0H18N9/ oraz 321/1H18N9T/
- kulowe, kula zamykająca i trzpień powinny być wykonane z materiału odpornego na korozję tlenową zgodnie z DIN17440.
- uszczelki powinny być wykonane z SIL C4400 lub podobnego tworzywa nie zawierającego azbestu,
- pozytywna ocena higieniczna Państwowego Zakładu Higieny.
2.2.6. Rozdzielacz instalacji c.o. spawane z rur stalowych spełniających wymagania normy PN-84/H-74220 i zabezpieczone antykorozyjnie dwoma warstwami farby odpornej na temp. do 135°C, osadzone w ścianie na wspornikach stalowych.
2.2.7. Filtry siatkowy.
Filtry siatkowe o skośnej figurze należy zastosować o siatce wykonanej ze stali nierdzewnej lub chromowo-niklowej. Obudowa filtra winna być wykonana z brązu lub mosiądzu, a korek przestrzeni w której znajduje się sito z mosiądzu Ms58. Maksymalna temperatura pracy min. 150°C. Zakres oczyszczania wody z zanieczyszczeń mechanicznych określa się poprzez gęstość oczek elementu filtrującego w 1 cm². W filtrach zabezpieczających elementy automatyki regulacyjnej przyjmuje się gęstość 400 oczek/cm² (lub gęstość siatki 96 oczek/1cm²). W filtrach zabezpieczających elementy pomiarowe (wodomierz) przyjmuje się gęstość 200 oczek/cm² lub DTR-ka urządzenia nie wymaga inaczej. W przypadku stosowania siatek tkanych (wg PN-88/M-94000) minimalna grubość drutu wynosi ø 0,25 mm. Wymiary i tolerancje króćców przyłączeniowych powinny być zgodne z PN-EN 10226-1 lub PN-EN ISO 228-1 (w zakresie połączeń gwintowanych) oraz PN-EN 1092-2 (w zakresie połączeń kolnierzowych). Filtry o średnicy DN ≥ 32 mm muszą spełniać wymagania Dyrektywy 97/23/EC dla urządzeń ciśnieniowych (urządzenia winny mieć oznakowanie CE zgodnie z Rozporządzeniem Ministerstwa Gospodarki z dnia 21.12.2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla urządzeń ciśnieniowych i zespołów urządzeń ciśnieniowych (Dz.U.05.263.2200 (PL)).
Czynnik roboczy: woda. Maksymalna temperatura robocza: min. 150°C. Ciśnienie robocze: PN1,6 MPa. Dla możliwości identyfikacji filtrów na zewnętrznej ich powierzchni powinny być umieszczone tabliczki znamionowe z następującymi danymi: - znak producenta - typ filtra - średnica nominalna - dopuszczalne ciśnienie robocze - dopuszczalna temperatura robocza.
2.2.8. Zawór trójdrogowy.
Zawór trójdrogowy HFE3 Dn 50 z silownikiem AMB 162.
2.2.9. Wymiennik ciepła płytowy.
Wymiennik ciepła płytowy skręcany typu GCD-016-M-4-PI-54-239469.
2.2.10. Rurociągi technologiczne
18.104.22.168. Rurociągi po stronie instalacyjnej.
Rurociągi po stronie instalacyjnej wykonaje jako metalowe z następujących materiałów: rury stalowe czarne ze szwem wg PN-84/H-74200 łączone poprzez spawanie. Mają posiadać świadectwo odbioru 3.1.B wg PN-EN 10204 + A1:1997 Wyroby metalowe – Rodzaje dokumentów kontroli oraz poświadczenie badania jakościowego. Średnice i grubości ścianek, tolerancje wymiarów oraz masy rur przewodowych mają być zgodne z PN-EN 10220 Rury stalowe bez szwu i ze szwem – Wymiary i masy na jednostkę długości.
Rury stalowe czarne przeznaczone do budowy rurociągów w kotłowniach po stronie instalacyjnej mają być wykonane ze stali: - R35 wg PN-89/H-84023/07 Stal określonego zastosowania - Stal na rury – Gatunki lub wg PN-PN-80/H-74219 Rury stalowe bez szwu walcowane na gorąco ogólnego zastosowania.
Dopuszczone wykonanie rur ze stali:
-St 37.0 wg DIN 1629 Seamless circular tubes of non alloy steels with special quality requirements
-18G2A wg PN-86/H-84018 Stal niskostopowa o podwyższonej wytrzymałości – Gatunki
Rury o grubości ścianki g ≥ 3,2 mm powinny być dostarczone z ukosowanymi końcami zgodnie z PN-ISO 6761:1996 Rury stalowe - Przygotowanie końców rur i kształtek do spawania,
Znakowanie rur stosowanych do budowy rurociągów powinno zapewniać, zgodnie z PN – EN 13480 – 2 Rurociągi przemysłowe metalowe – Część 2: Materiały, identyfikowalność pomiędzy wyrobem, a dokumentem kontroli i zawierać: - wyszczególnienie materiału (powołanie dokumentu, oznaczenie materiału)-nazwę lub znak producenta, -stempel przedstawiciela kontroli
22.214.171.124. Malowanie rurociągów
Materiały malarskie ogólne zastosowania odporne na maksymalną temperaturę zabezpieczanych powierzchni zgodną z projektem technicznym np. farbą antykorozyjną odporną na wysokie temperatury zgodną z PN-C-81918- Farby i emalie termoodporne.
126.96.36.199. Izolacja rurociągów
Przewody instalacyjne należy zaizolować otuliną w postaci gotowych prefabrykatów ze sztywnej pianki poliuretanowej zabezpieczonej lekkim płaszczem osłonowym z PCW np. Steinonorm, Termaflex PUR lub równoważną. Izolacja winna spełniać wymagania normy PN-B-02421. W przypadku zastosowania wyrobów produkowanych z płaszczem osłonowym lub innym
zabezpieczeniem przeciwwilgociowym powierzchni wyrobu, nie wymaga się stosowania dodatkowego płaszcza osłonowego.
Wyroby do izolacji termicznej winny posiadać świadectwo oceny higienicznej wydane przez właściwą instytucję.
Materiał izolacyjny winien być:
- odporny na działanie maksymalnej temperatury eksploatacyjnej i posiadać trwałość – zachowując wymagane parametry fizykochemiczne i użytkowe – nie krótszą niż trwałość izolowanego rurociągu,
- chemicznie obojętne w stosunku do materiału izolowanego rurociągu,
- nietoksyczny,
- odporny na działanie wody oraz destrukcyjne czynniki biologiczne,
- powierzchniowa warstwa wykonana ze wzmacnionego polietylenu o grubości ok. 0,05mm,
- gęstość 20kg/m3±15%,
- współczynnik przewodzenia ciepła 0,035W/mK przy temperaturze +40°C,
- wytrzymały na występujące w czasie montażu, transportu i eksploatacji obciążenia statyczne i dynamiczne,
- winien spełniać wymagania p.poż. (NR0) – materiał niezapałny, lub zapalny samogasnący i nierozprzestrzeniający ognia.
Płaszcz osłonowy powinien być typu lekkiego z materiału nieprzepuszczającego wody i pary wodnej, o odpowiednich parametrach wytrzymałościowych i możliwości dopasowania do kształtu izolacji właściwej.
Zakończenie izolacji, jeśli producent nie zaleca inaczej winno być wykonane za pomocą rozet lub mankietów.
2.2.11. Kanał wentylacyjny.
188.8.131.52. Przewody wentylacyjne wykonać należy z blachy stalowej, ocynkowanej w klasie Z275 wg PN-89/H-92125 o grubości min. 0,55mm i pozostałych wymiarach zgodnych z zestawieniem zawartym w dokumentacji projektowej, spełniającymi wymagania PN-B-03410. Powierzchnia blachy ocynkowanej powinna być równa, gładka i powleczona obustronnie ocynkiem Z275 w sposób ciągły. Wszystkie przewody i kształtki winny spełniać wymagania normy PN-B-03434, a połączenia PN-B-76002. Przewody należy wykonać w klasie wykonania N odpowiadającej normie PN-B-03434 i klasie szczelności A odpowiadającej normie PN-B-76001.
Na potrzeby instalacji nawienniej wykonać kanał typu Z 30 x20 cm.
Czerpnia ścenna prostokątna 30x20cm wykonana z blachy stalowej ocynkowanej #1 spełniającej wymagania PN-89/H-92125. Od wewnątrz winna posiadać ruchomą żaluzję – pióra poziome, osadzone pod kątem 45° z możliwością obrotu. Od strony zewnętrznej wykończone siatką stalową ocynkowaną o oczkach max.5x5mm i osłoną przeciwdeszczową.
2.2.12. Instalacja elektryczna.
184.108.40.206. Przewody spełniające wymagania PN-76/E-90301, o żyłe miedzianej, jednodrutowe o izolacji i powłoce poliwiniowej, okrągłe, do układania na stałe bez osłon przed uszkodzeniami mechanicznymi, na tynku i pod tynkiem w pomieszczeniach suchych i wilgotnych. Winny spełniać wymagania normy PN-87/E-90056: typu YDY (okrągłe); na napięcie znamionowe 450/750V.
220.127.116.11. Puszki bakelitowe (instalacyjne, odgałazne): podtyrkowe do mocowania w ścianach z cegły w pomieszczeniach wilgotnych w wykonaniu bryzgoszczelnym.
2.2.13. Sprzęt przeciwpożarowy
Pomieszczenie kotłowni należy wyposażyć podręczny sprzęt gaśniczy zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U.2003.121.1138) tj. w przenośną gaśnicę proszkową o masie środka gaśniczego min. 3 kg do gaszenia pożarów ABC spełniającą wymagania Polskich Norm będących odpowiednikami norm europejskich dotyczących gaśnic (PN-EN 3) oraz koc gaśniczy wykonany z wytrzymałego materiału z włókna szklanego, do zamocowania na ścianie. Wykonany z tkaniny niepalnej o wymiarach 2000 x1500 mm.
2.3. Warunki przechowywania i składowania.
2.3.1. Wszystkie materiały powinny być dostarczane w oryginalnych opakowaniach, zabezpieczone przed opadami atmosferycznymi i uszkodzeniem mechanicznym oraz przechowywane zgodnie z instrukcją producenta oraz odpowiednią Aprobatą Techniczną.
2.4. Wariantowe stosowanie materiałów:
Podany powyżej materiał stanowi propozycję projektanta lub zamawiającego. Zgodnie z ustawą „Prawo zamówień publicznych” Wykonawca ma prawo zastosować każdy inny „równoważny” co do cech techniczno-jakościowych wyrob. Niedopuszczalne jest stosowanie wyrobów nieznanego pochodzenia.
3. SPRZĘT.
3.1. Ogólne wymagania dotyczące stosowania sprzętu podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne”.
3.2. Do wykonania robót technologicznych należy użyć sprzętu montażowego odpowiadającego pod względem typów i ilości wymaganiom technologicznym robót.
4. TRANSPORT.
4.1. Ogólne wymagania dotyczące stosowania środków transportu podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne”
4.2. Do transportu materiałów stosowanych do wykonania robót należy użyć następujących środków transportu: samochód dostawczy, ciężarowy lub ciągnik z przyczepą.
5. WYKONANIE ROBÓT.
Ogólne warunki wykonania robót podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne”.
5.1. Sposób i warunki wykonania robót technologicznych
Rozmieszczenie urządzeń zgodnie z dokumentacją techniczną. Dopuszcza się korektę rozmieszczenia zaprojektowanych urządzeń jeśli wiąże się to z optymalizacją rozwiązań lub likwidacją kolizji. Zmiany winny uzyskać akceptację Zamawiającego lub ustanowionego przez niego Inspektora Nadzoru. Urządzenie winny zostać ustawione w położeniu wymaganym przez DTR-ki producentów urządzeń.
Urządzenia wymagające okresowej konserwacji i regulacji powinny być montowane z uwzględnieniem łatwego dostępu i obsługi w tym zakresie.
5.1.1. Montaż rurociągów.
Rurociągi należy prowadzić przy ścianach lub przy stropie mocowane za pomocą uchwytów lub wsporników w odległości nie większej jak:
- dla średnic od Ø25 do 32 – 2m
- dla średnic od Ø40 do 50 – 3,5m
- dla średnic od Ø60 do 80 – 4,5m
- dla średnic od Ø100 do 125 – 5,5m
W przypadku gdy konstrukcja ściany lub stropu nie pozwala na takie obciążenie, rurociągi należy mocować na konstrukcjach wsporczych wykonanych ze stali profilowej osadzonych w betonowej posadzce pomieszczenia kotłowni. Wszystkie konstrukcje wsporcze winny zapewniać stałość położenia rurociągów. Zawieszenia systemowy winny posiadać atest wytrzymałościowy.
Odległość przewodów od ścian nie powinna być mniejsza niż 50mm. Odległość między przewodem zasilającym i powrotnym nie powinna być mniejsza niż 60mm.
Połączenia spawane przewodów powinny znajdować się między podporami w odległości 1/3-1/5 rozpiętości przesła od punktu podparcia. Należy unikać umieszczania połączeń spawanych na podporach i pośrodku przesła. W przypadku konieczności wykonania połączeń na podporze, spoiny należy wzmacnić nakładkami. Krawędzie łączonych rur po spawaniu powinny być dokładnie przetopione, a spoiny nie mieć niedopuszczalnych wad spawalniczych.
Wszystkie rurociągi powinny być prowadzone ze spadkiem ok. 5‰ w kierunku najniższego punktu gdzie znajduje się armatura spustowa. Zmiany kierunku rur poziomych wykonać łagodnymi łukami giętymi, których promień nie powinien być mniejszy niż 4D (luki hamburskie).
Na konstrukcjach jw. należy mocować także urządzenia kotłowni, których masa i wymiary gabarytowe mogą stwarzać trudności z ich montażem i demontażem, jak również mogą powodować nadmierne obciążenie rurociągów na których są zamontowane.
Wszystkie podstawowe urządzenie kotłowni powinny być łączone z rurociągami w sposób rozłączny, umożliwiający łatwy demontaż i wymianę poszczególnych elementów bez konieczności demontażu innych urządzeń.
Połączenia gwintowane stosuje się do połączeń przewodów z armaturą gwintowaną oraz z przyrządami kontrolno-pomiernymi, których końcówki są gwintowane. Uszczelnienie tych połączeń należy wykonać za pomocą pasty uszczelniającej i taśmy teflonowej.
Połączenia rurociągów o średnicach do 50mm dla niskich parametrów wykonać jako gwintowane, a dla wysokich parametrów jako spawane.
Połączenia z armaturą o średnicach powyżej 50mm należy wykonywać za pomocą kołnierzy spawanych, okrągłych, płaskich spełniających wymagania normy PN-ISO 7005-1. Połączenia spawane rurociągów i kształtek powinny być wykonane po przygotowaniu końcówek do spawania zgodnie z wymaganiami przedmiotowej normy PN-ISO 6761, natomiast kształty złączy spawanych, połączeń krótkców i odgałęzień powinny być zgodne z normą PN-B-69012. Jakość połączeń
spawanych powinna odpowiadać co najmniej klasie W3 wadliwości złączy spawanych. Wszystkie kolana wykonać o promieniu gięcia 1,5D.
Przy przejściach rurą przez przegrodę budowlaną należy stosować tuleje ochronne. W żadnej tulei nie może znajdować się połączenie rury. Tuleja ochronna powinna być rurą o średnicy wewnętrznzej większej od średnicy zewnętrznej rury przewodu: co najmniej 2 cm przy przejściu przez przegrodę pionową, i co najmniej o 1 cm przy przejściu przez strop. Tuleja powinna być dłuższa niż grubość przegrody o ok. 2 cm z każdej strony, a przy przejściu przez strop powinna wystawać ok. 2cm powyżej posadzki i ok. 1 cm poniżej tynku na stropie. Przestrzeń między tuleją a rurą przewodu powinna być wypełniona materiałem trwałe plastycznym nie działającym korozjnie na rurę.
5.1.2. Montaż armatury
Przed zamontowaniem, każdy egzemplarz armatury należy sprawdzić na szczelność oraz dokonać próby otwarcia i zamknięcia. Po zamontowaniu armatura winna być dostępna do obsługi, konserwacji i remontu (wymiany) oraz umieszczona na rurociągu tak, by kierunek przepływu czynnika był zgodny z oznaczeniem przepływu na armaturze.
Kurki i zawory kulowe montować po oczyszczeniu wnętrza rurociągu. Przed ich zainstalowaniem należy usunąć zaślepienia i ewentualne zanieczyszczenia oraz smary konserwujące. Kurek należy montować w pozycji „otwarty”. Kurek z przyłączami w postaci kielichów gwintowanych należy montować działając kluczem z niezacziskającymi się szczękami, tylko na ten kielich gwintowany do którego wkrczana jest rura. Niedopuszczalne są uszkodzenia przyłącza kurka oraz błędy współosiowości kurka i rurociągu, a także błędy przyłączy kołnierzowych kurka i rurociągu.
Armatura znajdująca się na przewodach, powinna być w miarę potrzeby mocowana do przegrody lub konstrukcji wsporcowej przy użyciu odpowiednich wsporników, uchwytów lub innych trwałych podparć. Zamocowania powinny chronić przed przenoszeniem naprężeń wynikających z wydłużen cieplnych przewodów na korpus armatury, uniemożliwić przemieszczenie przewodu wraz z armaturą, chronić przed przenoszeniem na przewód obciążeń wynikających z ręcznej obsługi armatury.
Zawory zwrotne należy montować tak by trzpienie były w położeniu pionowym.
Zawory bezpieczeństwa należy montować w miejscach dobrze dostępnych, w pozycji pionowej, zwracając uwagę na kierunek strzałki zaznaczoną na korpusie zaworu. Rurociąg prowadzący od zaworu bezpieczeństwa do zabezpieczonego urządzenia nie może zawierać żadnych zaworów odcinających oraz filtrów. W przypadku zaworów zabezpieczających ogrodzawce wody, należy w widocznym miejscu w pobliżu zaworu umieścić informację z napisem „Nie zamkwać wylotu zaworu bezpieczeństwa”. Rurociąg wyrzutowy musi być ułożony z niewielkim spadkiem. Rury na wylocie z zaworów bezpieczeństwa powinny zabezpieczyć obsługę kotłowni przed poparzeniem lub rozpryskiem wody. Do wykonywania próby ciśnieniowej instalacji, zawory bezpieczeństwa należy wymontować (zabronione jest ich korkowanie).
Zawory regulacyjne sterowane automatycznie powinny być montowane w położeniu zgodnym z instrukcją montażu producenta. Zawory z siłownikami elektrycznymi nie powinny być montowane w pozycji z siłownikiem skierowanym do dołu.
Należy pamiętać o zachowaniu odpowiedniej odległości pomiędzy zaworem a ścianą.
Nie należy montować aparatury i armatury regulacyjnej i pomiarowej pod rurociągami wody zimnej, pod odpowietrznikami automatycznymi, a także w pobliżu króćców spustowych wody, zaworów bezpieczeństwa itp.
Czujnik poziomu wody w kotle zamontować na przewodzie zasilającym.
Odpowietrzniki automatyczne montować należy w najwyższym punkcie urządzenia lub instalacji grzewczej. Konieczny jest pionowy montaż odpowietrznika tak, by przepływ powietrza w okolicach odpowietrznika był swobodny.
Jeżeli przy króćcach przyłączeniowych brak jest końcówek do podłączenia manometrów, to należy wbudować krótkie odcinki rurowe, z których te końcówki będzie można wyprowadzić.
Filtry należy montować na przewodach głównych, w łatwo dostępnych miejscach umożliwiających ich kontrolę i czyszczenie – nie nad urządzeniami elektrycznymi i elektronicznymi.
Filtry osadnikowe należy montować zachowując kierunek przepływu przy skierowaniu siatki ku dolowi. Odpływ z każdego filtra powinien być połączony przewodem odprowadzającym wodę i kończącym się nad wpustem kanalizacyjnym podłogowym.
Naczynia przeponowe należy montować do instalacji zgodnie z instrukcją montażu i dopiero po wykonaniu próby szczelności i dokładnym wypłukaniu instalacji. Przy instalowaniu naczynia należy brać pod uwagę miejsce, którego nośność wytrzyma całkowite napełnienie naczynia. Naczynie należy zainstalować tak, by umożliwić kontrolę urządzenia z każdej strony, dostęp do zaworu odcinającego oraz opróżniającego jak również odczytanie tabliczki znamionowej. Nie wolno dopuszczać do naprężania przewodów przy montażu. Naczynie przeponowe podlega odbiorowi UDT.
5.1.3. Montaż wymienników
Wymienniki montować zgodnie z instrukcją producenta.
5.1.4. Montaż pomp
Pompy hermetyczne (bezdźwicowe) należy instalować na prostych odcinkach przewodów w osi rurociągu tak, by oś silnika była w położeniu poziomym natomiast elektryczna skrzynka przyłączeniowa pompy nie powinna znajdować się pod silnikiem. W przypadku gdy konstrukcja pompy dopuszcza pracę przy pionowym położeniu osi, silnik pompy powinien znajdować się nad pompą. Rurociągi przyłączeniowe pompy lub kolektory zestawu pompowego powinny być mocowane do wsporników lub konstrukcji wsporczych uchwytami elastycznymi. Montaż pompy wykonają zgodnie z wymaganiami producenta dotyczącymi jej montażu. Montaż śrubunku przy połączeniu gwintowanym musi umożliwiać wymianę pompy. Przewody elektryczne należy zamontować tak by wykraplająca się woda nie dostawała się po przewodzie do skrzynek zaciskowych. Przed uruchomieniem pomp należy napełnić instalację wodą. Wszystkie elementy regulacyjne wbudowane w instalację, powinny znajdować się na rurociągu tłocznym.
5.1.5. Zabezpieczenie antykorozyjne
Powierzchnie zewnętrzne rurociągów i urządzeń wykonane ze stali nieodpornych na korozję wymagają zabezpieczenia antykorozyjnego. Przygotowanie powierzchni pod zabezpieczenie antykorozyjne wykonywane przez czyszczenie ręczne lub mechaniczne zgodnie z normą PN-H-97051 powinno odpowiadać 3 stopniowi czystości wg normy PN-H-97050. Tak przygotowane powierzchnie należy odtłuszczyć. Skuteczność odtłuszczania sprawdza się poprzez nalotienie na badaną powierzchnię 2–3 kropli benzyny ekstrakcyjnej, a po 10 s na badane miejsce nakłada się krążek bibuły i przyciska do wsiałykięcia. Obecność plam tłuszczowych na krążku świadczy o niewłaściwym odtłuszczaniu.
Po prawidłowym odtłuszczaniu, powierzchnie rurociągów powinny być zabezpieczone przy użyciu materiałów malarskich ogólnego zastosowania odpornych na maksymalną temperaturę zabezpieczanych powierzchni zgodną z projektem technicznym (np. farbą antykorozyjną odporną na wysokie temperatury zgodną z PN-C-81918 Farby i emalie termoodporne). Pokrycie antykorozyjne powinno być dwuwarstwowe (warstwa gruntowa i nawierzchniowa) o grubości całkowitej 80–120 μm. Należy nalozić dwie warstwy farby w różniących się odcieniach lub kolorach. Drugą warstwę nakłada się po wyschnięciu pierwszej – zgodnie z instrukcją producenta. Powłoki powinny mieć jednolitą barwę bez uszkodzeń, miejsc niepokrytych powłoką, zmarszczeń, pęcherzy, zacieków i ciał obcych w powłoce. Powłoka powinna pokrywać całkowicie podłoże – bez prześwitów.
Wszystkie powłoki z farb powierzchniowych powinny wytrzymywać próby na wycieranie, na zmywanie woda, na zarysowanie i na przyczepność do podkładu.
5.1.6. Roboty izolacyjne rurociągów technologicznych
Rurociągi, zawory odcinające i urządzenia o podwyższonej temperaturze powierzchni w obrębie kotłowni powinny być izolowane cieplnie. Izolacja cieplna powinna być zgodna z projektem technicznym i odpowiadać wymaganiom normy przedmiotowej PN-B-02421. Izolacja winna być wykonana z poliuretanu lub alternatywnie ze sztywnych elementów z wełny mineralnej o grubościach odpowiednich do średnicy rurociągu:
- izolacja rurociągów wody zimnej: DN15–DN50 – o grubości 6mm,
- izolacja rurociągów cieplej wody i cyrkulacji materiałem izolacyjnym o współczynniku przenikania ciepła 0,035 W/(m/K):
- DN15–DN20 – o grubości 20mm
- DN22–DN35 – o grubości 30mm
- DN35–DN100 – o grubości równej średnicy rury
- izolacja rurociągów wody grzewczej:
Na płaszczu izolacji należy oznaczyć kolorowymi strzałkami zgodnie z PN-70/N-01270/07 kierunki przepływu w zależności od przepływającego czynnika.
Izolacją cieplną nie należy pokrywać tych fragmentów urządzeń na których znajduje się firmowe znakowanie urządzenia (np. tabliczka znamionowa), które winno być czytelne bez naruszania izolacji. Izolacja winna umożliwiać swobodne operowanie pokrętlami lub dźwigniami zaworów oraz zapewniać dostęp do zamontowanych czujników i kryz pomiarowych.
Wykonanie izolacji należy rozpoczynać po uprzednim przeprowadzeniu i odbiorze wymaganych prób szczelności, oraz wykonaniu i odbiorze zabezpieczenia antykorozyjnego powierzchni przeznaczonych do zaizolowania. Powierzchnia izolowana powinna być sucha i czysta i ze szczelną powłoką antykorozyjną.
Materiały przeznaczone do wykonania izolacji powinny być suche, czyste, nie uszkodzone a sposób ich składowania winien wykluczać możliwość ich zawilgocenia lub uszkodzenia. Izolacja winna być wykonana w sposób zapewniający nierozprzestrzenianie się ognia. Otuliny i kształtki powinny być dokładnie dopasowane do kształtu izolowanego elementu. Styki wzdłużne sąsiednich otulin nie mogą być usytuowane w jednej linii. Na izolacji wykonać płaszcz przeciwwilgociowy z PCW. Otuliny
oraz płaszcz osłonowy należy mocować na rurociągu wg wymagań producenta wyrobu tak, by zapewnić trwałość mocowania. Zakończenie izolacji powinno być zabezpieczone przed uszkodzeniem i zawilgoceniem.
5.1.8. Oznaczenia
Na przewodach, armaturze i urządzeniach należy wykonać oznaczenia zgodnie z zasadami oznaczania uwzględnionymi w instrukcji obsługi wężła. Kierunek przepływu czynnika grzewnego należy zaznaczyć na płaszczu osłonowym izolacji: strzałkami w kolorze czerwonym (dla przewodów zasilających) i niebieskim (dla przewodów powrotnych). Urządzenia i armaturę należy oznakować cyfrowo: zgodnie z oznaczeniami na schemacie technologicznym wężła. Wszystkie oznaczenia powinny być wykonane w miejscach dostępu związanych z użytkowaniem i obsługą elementów kotłowni.
5.1.10. Montaż sprzętu p.pozarowego
Gaśnicę należy zainstalować na wieszaku w miejscu widocznym i łatwo dostępnym np. przy wyjściu z pomieszczenia, nie narażony na uszkodzenie mechaniczne lub działanie źródła ciepła. Do gaśnicy winien być zapewniony dostęp o szerokości co najmniej 1m, a miejsce jej usytuowania oznakowane znakami zgodnymi z Polskimi Normami dotyczącymi znaków bezpieczeństwa. Koc gaśniczy należy zainstalować na ścianie w miejscu łatwo dostępnym.
5.1.11. Montaż elementów instalacji wentylacyjnej.
W ścianie zewnętrznej należy wykonać otwór w który zostanie osadzona czerpnia i przez który zostanie poprowadzony kanał wentylacyjny nawiewny. Montaż czerpni obejmuje ustawienie jej w otworze ściany, wypoziomowanie i zamocowanie. Montaż kształtek i kanałów wentylacji nawiewnej zgodnie z PN-B-03434 obejmuje ich ustawienie, zamocowanie, dopasowanie uszczelek i wykonanie połączeń spełniających wymagania PN-B-76002. Elementy wentylacyjne należy mocować w sposób nie niszczący powłoki ochronnej przewodu. Technologiczne ubytki powłoki należy zabezpieczyć trwałymi środkami antykorozyjnymi. Kanał należy zakotwić do przekutej ściany. Wlot kanału nawiewnego wyprowadzić na wysokość 20 cm nad poziomem terenu, a wylot 30 cm nad posadzką. Szczeliny pomiędzy ścianą i kanałem należy uszczelnić za pomocą poliuretanowej pianki montażowej, obustronne ubytki w tynku - uzupełnić.
5.1.12. Montaż elementów instalacji elektrycznej.
Puszki n/t należy osadzać na ścianach w sposób trwały za pomocą koków rozporowych. Przed zainstalowaniem, należy w puszkę wyciąć wymaganą liczbę otworów dostosowanych do średnicy wprowadzonych przewodów. Stosować puszki bryzgoszczelne. Przewody prowadzone podtynkowo, wprowadzane do puszek winny mieć nadwyżkę długości niezbędną do wykonania połączeń. Przewód neutralny winien być nieco dłuższy niż przewody fazowe. Zagięcia i luki w płaszczyźnie przewodu powinny być łagodne. Należy wykonać badanie rezystancji izolacji – badanie wykonuje się dla każdego obwodu oddzielnie od strony zasilania: pomiarów należy dokonać induktorem 500V lub1000V. Rezystancja pomiędzy badaną fazą a pozostałymi fazami połączonymi z przewodem neutralnym nie może być mniejsza od: 0,50Moma dla instalacji do 400V. Ponadto należy wykonać badanie próbnikiem napięcia punktów odbioru instalacji, a także pomiar obwodów niskiego napięcia oraz impedancji petli zwarciowej, wyłączników różnicowo-prądowych, rezystancji uziemienia i ciągłości połączeń wyrównawczych.
6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT.
Ogólne zasady kontroli jakości robót podano w ST-450.0.00 "Wymagania ogólne".
6.1. Kontrola jakości materiałów
Wszystkie materiały do wykonania robót muszą odpowiadać wymaganiom Dokumentacji Projektowej i Specyfikacji Technicznej oraz muszą posiadać dopuszczenie do obrotu w budownictwie poprzez uzyskanie świadectwa jakości producentów, atestu itp. oraz uzyskać akceptację Zamawiającego.
6.2. Kontrola jakości wykonania robót
Kontrola jakości wykonania robót polega na sprawdzeniu zgodności wykonania robót z Dokumentacją Projektową, Specyfikacją Techniczną i poleceniami Zamawiającego.
Kontroli jakości podlega:
- rodzaj i jakość zastosowanych materiałów i urządzeń,
- jakość montażu kotła gazowego wraz z palnikiem i automatyką,
- wykonanie rurociągów technologicznych wraz z armaturą i osprzętem,
- sposób wykonania izolacji rurociągów.
6.3. Jeśli wszystkie wykonane badania dadzą wynik pozytywny, to roboty należy uznać za wykonane prawidłowo. W przypadku niespełnienia któregokolwiek z wymagań, zostanie określony rodzaj prac i materiałów oraz sposób doprowadzenia do zgodności robót z wymaganiami, a następnie zostanie dokonana ponowna kontrola wykonanych prac.
7. ODBIÓR ROBÓT.
7.1. Ogólne zasady odbioru robót
Ogólne zasady odbioru robót podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne”.
7.2. Szczegółowe zasady odbioru robót.
1. Odbiór kotłowni w zakresie robót technologicznych, elektrycznych i akp odbywa się wg następujących etapów:
- odbiory robót zanikających i ulegających zakryciu w zakresie: przygotowania przewodów do malowania, odbiór malowania antykorozjynego rurociągów.
- odbiór próby ciśnieniowej po stronie czynnika grzewczego oraz szczelności rurociągów wraz z armaturą,
- odbiór końcowy kotłowni.
2. Odbiory robót zanikających i ulegających zakryciu odbywają się w toku realizacji robót po zgłaszaniu wykonania w/w robót do inspektora nadzoru.
3. Komisja odbiorowa w toku czynności odbiorowych:
- zbada zgodność wykonanych robót z dokumentacją powykonawczą,
- sprawdzi czy zamontowane urządzenia i zastosowane materiały posiadają wymagane dopuszczenia,
- sporządzi protokół odbioru.
Komisja przerwie prace odbiorowe, gdy:
- prace zostały wykonane niezgodnie z umową,
- przedłożona dokumentacja powykonawcza jest niekompletna,
- wykonana instalacja wykazuje poważne wady, wymagające dużych przeróbek lub ze względu na swoje wady nie nadaje się do bezpiecznego użytkowania.
4. Z wyniku odbioru technicznego kotłowni sporządza się protokół.
Sporządzony protokół odbiorczy zawierać będzie:
- ocenę wyników wykonanych badań,
- stwierdzenie zgodności lub niezgodności wykonania robót z zamówieniem,
- wykaz wad i usterek ze wskazaniem możliwości, sposobu i terminu ich usunięcia,
- wynik odbioru – a w przypadku odmowy odbioru, w protokole należy zamieścić uzasadnienie decyzji komisji.
Protokół winien zostać podpisany przez wszystkich członków komisji zamawiającego oraz przez przedstawiciela wykonawcy (kierownika robót).
5. Roboty wykonane niezgodnie z wymaganiami należy poprawić i przedstawić do ponownego odbioru.
6. Po zgłoszeniu przez wykonawcę usunięcia wad wymienionych w protokole, zamawiający dokonuje komisyjnego sprawdzenia robót, potwierdzając fakt usunięcia usterek oddzielnym protokołem oraz równoczesnym wpisem do dziennika budowy.
7. W przypadku zakończenia odbioru stwierdzeniem braku przygotowania kotłowni do użytkowania, po usunięciu przyczyn takiego stwierdzenia należy ponownie zgłosić kotłownię do odbioru i będzie przeprowadzony jej ponowny odbiór.
8. W ramach odbioru końcowego komisja dokona sprawdzenia czy w czasie pomiędzy odbiorami jakiekolwiek elementy kotłowni nie uległy destrukcji.
9. Protokół końcowy winien zostać podpisany przez wszystkich członków komisji zamawiającego oraz przez przedstawiciela wykonawcy (kierownika robót).
7.3. Sprawdzenie jakości wykonanych robót
Sprawdzenie jakości wykonanych robót obejmuje ocenę zgodności wykonania robót z dokumentacją projektową oraz Warunkami Technicznymi Wykonania i Odbioru Robót Budowlano-Montażowych.
7.4. Badania odbiorcze.
Badanie szczelności przeprowadzić ciśnieniem w wysokości 1,5 ciśnienia roboczego (1,5x3=4,5 bar) utrzymywanym przez min. 30 min. i dokonując oględzin wszystkich połączeń. W przypadku spadku ciśnienia naprawić nieszczelności i poddać układ ponownej próbie. Podczas próby odłączyć manometry, naczynia wzbiórce i zawory bezpieczeństwa. Po próbie ciśnieniowej instalację dokładnie przepłukać. Podczas płukania instalacji nastawę na zaworach termostatycznych ustawić w położeniu N. Przeprowadzić próbę i regulację instalacji na gorąco
8. OBMIAR ROBÓT
7.1. Ogólne zasady obmiaru robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
7.2. Jednostka obmiarowa
Jednostką obmiaru jest:
- dla rurociągów - mb długości – licząc łączną długość rurociągów zasilających i powrotnych
wzdłuż ich osi, bez odliczania długości łączników, i armatury łączonej na gwint, nie wlicza
się do długości rurociągów armatury kołnierzowej, zwężki wlicza się do długości rurociągów
o większych średnicach,
- dla urządzeń – szt. lub kpl. aparatów i urządzeń,
- dla rozdzielaczy – mb długości rozdzielacza – mierzona w jego osi bez uwzględnienia
długości odgałęzień,
- dla prób szczelności – mb rurociągów – wlicza się całkowitą długość rurociągów zasilających
i powrotnych,
- w sztukach dla aparatów grzejnych – dla uruchomienia i regulacji instalacji.
Jednostka obmiarowa dla pozostałych robót jest jednostką miary podana w przedmiarze robót dla
danej pozycji kosztorysowej.
7.3. Szczegółowe zasady obmiaru podane są w katalogach określających jednostkowe nakłady
rzeczowe dla robót objętych niniejszą specyfikacją np. KNR, KNRR itp.
9. PODSTAWA PŁATNOŚCI.
9.1. Ogólne wymagania dotyczące płatności
Ogólne wymagania dotyczące płatności podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne” oraz w
umowie. Płatność należy przyjmować zgodnie z oceną jakości robót, w oparciu o wyniki pomiarów i
badań.
9.2. Cena wykonania robót obejmuje:
Podstawą płatności jest cena ryczałtowa skalkulowana przez Wykonawcę i zaoferowana
Zamawiającemu w ofercie przetargowej. Cena uwzględnia wszystkie czynności, wymagania i
badania składające się na wykonanie wycenianej roboty. Cena obejmuje:
- roboty przygotowawcze,
- roboty rozbiorkowe i demontażowe,
- zakup wszystkich materiałów i urządzeń niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- dostarczenie na miejsce robót wszystkich materiałów i urządzeń, sprzętu, narzędzi
niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- wyładunek materiałów i sprzętu na terenie robót,
- rozpakowanie urządzeń, przegląd i segregacja,
- oczyszczenie urządzeń i armatury z brudu i smarów konserwacyjnych,
- wbudowanie wszystkich materiałów i urządzeń niezbędnych do prawidłowego wykonania
robót: ustawienie urządzeń we właściwym miejscu, wypoziomowanie, montaż
poszczególnych podzespołów i elementów, regulacja ustawienia i dopasowanie,
- podłączenie urządzeń do instalacji,
- sprawdzenie poprawności montażu,
- odpowiednie oczyszczenie powierzchni przeznaczonej do izolacji (z elementów słabych, nie
związanych z podłożem, z pozostałości innych materiałów – metodą w dostosowaniu do
wymaganej technologii izolacji),
- pokrycie powierzchni rurociągów i urządzeń wymagających zabezpieczenia antykorozyjnego
powłoką malarską podkładową i wierzchnią,
- pokrycie rurociągów i urządzeń elementami izolacyjnymi z płaszczem nawierzchniowym,
- montaż i demontaż sprzętu pomocniczego i montażowego na miejscu pracy: montaż i
demontaż niezbędnych rusztowań oraz konstrukcji wsporczych i pomocniczych,
- osadzenie konstrukcji służących do montażu elementów wyposażenia i urządzeń,
- wykonanie przekuc i bruzd w elementach betonowych i murowych dla przeprowadzenia
elementów instalacji,
- zamurowanie wykonanych bruzd i przekuc z zaspszachlowaniem i pomalowaniem ścian w
miejscach bruzd,
- uszczelnienie przejść instalacji przez przegrody budowlane,
- uruchomienie serwisowe zainstalowanych urządzeń,
- dokonanie regulacji i przeprowadzenie prób w zakresie podanym w fabrycznej instrukcji
montażowej (DTR-ce) każdego z zainstalowanych urządzeń,
- wykonanie niezbędnych pomiarów i prób,
- prace porządkowe,
- unieszkodliwienie odpadów pobudowlanych,
- opracowanie dokumentacji powykonawczej i instrukcji obsługi kotłowni,
- odbiór UDT,
- przygotowanie wykonanych robót do odbioru,
- uczestniczenie w czynnościach odbiorowych.
Cena uwzględnia również:
- nieuniknione odpady, ubytki i straty materiałowe,
- ilości materiałów potrzebnych do wykonania niezbędnych poprawek w toku prowadzenia robót,
- postęje sprzętu spowodowane procesem technologicznym oraz wynikłe z przestawiania sprzętu.
Platności będą realizowane zgodnie z ceną ofertową w oparciu o protokoły odbioru zgodne zapisami we wzorze umowy.
10. PRZEPISY ZWIĄZANE.
10.1 Normy
PN-82/M-35604 Technika bezpieczeństwa. Kotły parowe i wodne. Wymagania ogólne.
PN-81/M-35630 Technika bezpieczeństwa. Kotły parowe i wodne. Zawory bezpieczeństwa.
PN-EN 161 Automatyczne zawory odciągające do palników i urządzeń gazowych.
PN-EN 1854 Czujniki ciśnienia do palników gazowych i urządzeń spalających gaz.
PN-EN 13611 Urządzenia zabezpieczające i sterujące do palników gazowych i odbiorników spalających gaz. Wymagania ogólne.
PN-EN 10220 Rury stalowe bez szwu i ze szwem. Wymiary i masy na jednostkę długości.
PN-ISO 5252 Rury stalowe. Systemy tolerancji.
PN-84/H-74220 Rury stalowe bez szwu, ciągione i walcowane na zimno ogólnego przeznaczenia.
PN-ISO 6761 Rury stalowe. Przygotowanie końców rur i kształtek do spawania.
PN-H-74200 Rury stalowe ze szwem, gwintowane.
PN-64/H-74204 Rurociągi. Rury stalowe przewodowe. Średnice zewnętrzne.
PN-ISO 3545-1 Rury stalowe i kształtki. Symbole stosowane w specyfikacjach technicznych. Rury stalowe i kształtki rurowe o przekroju okrągłym.
PN-H-74246 Rury stalowe bez szwu, walcowane na gorąco, określonego zastosowania.
PN-EN 729-2 Spawalnictwo. Spawanie metali. Pełne wymagania dotyczące jakości w spawalnictwie.
PN-EN 729-3 Spawalnictwo. Spawanie metali. Standardowe wymagania dotyczące jakości w spawalnictwie.
PN-EN 729-4 Spawalnictwo. Spawanie metali. Podstawowe wymagania dotyczące jakości w spawalnictwie.
PN-EN 29692 Spawanie łukowe elektrodami otulonymi, spawanie łukowe w osłonach gazowych i spawanie gazowe. Przygotowanie brzegów do spawania.
PN-M-69012 Spawanie połączenia króćców i odgałęzień. Kształty złączy spawanych.
PN-65/M-69013 Spawanie gazowe stali niskowęglowych i niskostopowych. Rowki do spawania.
PN-69/M-69019 Spawanie doczołowych rur stalowych. Rowki do spawania.
PN-75/M-69014 Spawanie łukowe elektrodami otulonymi stali węglowych i niskostopowych. Przygotowanie brzegów do spawania.
PN-75/M-69703 Spawalnictwo. Wady złączy spawanych. Nazwy i określenia.
PN-74/M-69771 Spawalnictwo. Wady złączy doczołowych wykrywane badaniami radiograficznymi. Nazwy i określenia.
PN-87/M-69008 : Spawalnictwo. Klasyfikacja konstrukcji spawanych.
PN-EN 10242 Gwintowane łączniki rurowe z żeliwa ciągnionego
PN-EN ISO 6708 Elementy rurociągów. Definicje i dobór DN.
PN-EN ISO 228-1 Gwinty rurowe połączeń ze szczelnością nie uzyskiwaną na gwincie. Wymiary, tolerancje i oznaczenia.
PN-92/M-34031 Rurociągi pary i wody gorącej. Ogólne wymagania i badania.
PN-EN 60423 Rury instalacyjne. Średnice zewnętrzne rur instalacyjnych oraz gwinty rur i osprzętu.
PN-70/N-01270.01 Wytyczne znakowania rurociągów. Postanowienia ogólne.
PN-70/N-01270.03 Wytyczne znakowania rurociągów. Kod barw rozpoznawczych dla przesyłanych czynników.
PN-70/N-01270.14 Wytyczne znakowania rurociągów. Podstawowe wymagania.
PN-ISO 7005-1 Końnerze metalowe. Końnerze stalowe.
PN-90/B-01421 Ciepłownictwo. Terminologia.
PN-90/B-01430 Ogrzewnictwo. Instalacje centralnego ogrzewania. Terminologia.
PN-B-02414 Ogrzewnictwo i ciepłownictwo. Zabezpieczenie ogrzewań wodnych systemu zamkniętego z naczyniami wbiorczymi przeponowymi. Wymagania.
PN-91/B-02419 Ogrzewnictwo i ciepłownictwo. Zabezpieczenie instalacji ogrzewań wodnych i wodnych zamkniętych systemów ciepłowniczych. Badania.
PN-91/B-02420 Ogrzewnictwo. Odpowietrzanie instalacji ogrzewań wodnych. Wymagania.
PN-B-02421 Ogrzewnictwo i ciepłownictwo. Izolacja cieplna przewodów, armatury i urządzeń. Wymagania i badania przy odbiorze.
PN-EN 14304 Wyroby do izolacji cieplnej wyposażenia budynków i instalacji przemysłowych. Wyroby z wełny mineralnej (MW) produkowane fabrycznie. Specyfikacja.
PN-EN 14307 Wyroby do izolacji cieplnej wyposażenia budynków i instalacji przemysłowych. Wyroby ze sztywnej pianki poliuretanowej (PUR) i pianki poliizocyanuratu (PIR) produkowane fabrycznie. Specyfikacja.
PN-EN 14313 Wyroby do izolacji cieplnej wyposażenia budynków i instalacji przemysłowych. Wyroby z pianki polietilenowej (PEF) produkowane fabrycznie. Specyfikacja.
PN-EN 15715 Wyroby do izolacji cieplnej – Instrukcje montażu i mocowania do badania reakcji na ogień. Wyroby produkowane fabrycznie.
PN-77/M-34030 Izolacja cieplna urządzeń energetycznych. Wymagania i badania.
PN-89/H-02650 Armatura i rurociągi. Ciśnienia i temperatury.
PN-91/M-75003 Armatura instalacji centralnego ogrzewania. Ogólne wymagania i badania. Zawory regulacyjne. Wymagania i badania.
PN-91/M-75009 Armatura instalacji centralnego ogrzewania.
PN-92/M-74001 Armatura przemysłowa. Ogólne wymagania i badania.
PN-82/M-74101 Armatura przemysłowa. Zawory bezpieczeństwa. Wymagania i badania.
PN-86/M-74140, 02 Armatura przemysłowa. Zawory zaporowe o połączeniach gwintowanych.
PN-88/M-42303 Armatura manometrycznych urządzeń pomiarowych. Kurki.
PN-88/M-42304 Ciśnieniomierze wskaźnikowe zwykłe z elementami sprzężystymi.
PN-EN 837-1:2000 Ciśnieniomierze – Ciśnieniomierz z rurką Bourdona – Wymagania i badania
PN-76/M-53851 Termometry. Nazwy i określenia.
PN-83/M-53850 Termometry elektryczne. Czujniki termometrów termoelektrycznych. Ogólne wymagania i badania.
PN-83/M-53852 Termometry elektryczne. Charakterystyki termometriczne oporników termometricznych.
PN-91/M-53825 Termometry szklane w oprawie okrągłej. Wymagania i badania.
PN-M-53750:1980 Termometry szklane – Wspólne wymagania i badania
PN-EN 13190:2004 Termometry wskaźkowe
BN-66/2215-01 Oprawy termometrów przemysłowych szklanych prostych i kątowych 90st.
PN-B-02421:2000 Ogrzewnictwo i ciepłownictwo. Izolacja cieplna przewodów, armatury i urządzeń. Wymagania i badania odbiorowe.
P-90/E-05030/00 Ochrona przed korozją. Elektrochemiczna ochrona katodowa. Wymagania i badania.
PN-70/H-97051 Ochrona przed korozją. Przygotowanie powierzchni stali, stalowa i żeliwa do malowania. Ogólne wytyczne.
PN-70/H-97050 Ochrona przed korozją. Wzorce jakości przygotowania powierzchni stali do malowania.
PN-70/H-97052 Ochrona przed korozją. Ocena przygotowania powierzchni stali, stalowa i żeliwa do malowania.
PN-71/H-97053 Ochrona przed korozją. Malowanie konstrukcji stalowych. Ogólne wytyczne.
PN-85/B-01805 Antykorozyjne zabezpieczenia w budownictwie. Ogólne zasady ochrony.
PN-C-81918 Farby i emalie termoodporne.
PN-EN ISO 20808 Farby i lakery. Oznaczenia grubości powłok.
PN-C-04601 Woda do celów energetycznych. Wymagania i badania jakości wody dla kotłów wodnych i zamkniętych obiegów ciepłowniczych.
PN-C-04607 Woda w instalacjach ogrzewania. Wymagania i badania jakości wody.
PN-75/C-4630 Woda do celów budowlanych. Wymagania i badania.
PN-88/B-32250 Materiały budowlane. Woda do betonów i zapraw.
PN-92/N-01256/02 Znaki bezpieczeństwa. Ewakuacja.
PN-92/N-01255 Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa.
PN-N-01256-5 Znaki bezpieczeństwa. Zasady umieszczania znaków na drogach ewakuacyjnych i drogach.
PN-EN 1366-3 Badania odporności ogniowej instalacji użytkowych. Cz.3. Uszczelnienia przejść instalacyjnych
PN-EN 3-1 Gaśnice przenośne. Rodzaje, czas działania, pożary testowe grupy A i B.
PN-EN 3-2 Gaśnice przenośne. Szczelność, badanie przewodności elektrycznej, badanie zagęszczalności, wymagania szczegółowe.
PN-EN 3-3 Gaśnice przenośne. Konstrukcja, wytrzymałość na ciśnienie, badania mechaniczne.
PN-EN 3-4 Gaśnice przenośne. Wielkości napełnienia i minimalne wymagania dotyczące skuteczności gaśniczej.
PN-EN 3-5+AC Gaśnice przenośne. Wymagania i badania dodatkowe.
PN-EN 3-6 Gaśnice przenośne. Postanowienia dotyczące weryfikacji zgodności gaśnic przenośnych z EN3, arkusze od 1 do 5.
PN-88/M-94000 Sita i siatki -Siatki tkane o oczkach kwadratowych ogólnego przeznaczenia
PN-EN 1092-2 Kolinierze i ich połączenia – Kolinierze okrągłe do rur, łączników i osprzętu z oznaczeniem PN -Kolinierze żeliwne
10.2 Inne.
- Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlano – montażowych. Tom II Instalacje sanitarne i przemysłowe. Wydawnictwo Arkady– Warszawa 1988,
- Warunki Techniczne wykonania i odbioru kotłowni na paliwa gazowe i olejowe. Wydanie PKTSGGIK 1995
- Warunki Techniczne Dozoru Technicznego DT-UC-90.Urządzenia ciśnieniowe. Kotły i palniki.
- Dokumentacje techniczno-ruchowe wydane przez producentów urządzeń.
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych,
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 27.04.2000 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach spawalniczych,
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 17.09.1999 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach i instalacjach energetycznych.
- Rozporządzenie Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 14.03.2000 w sprawie bezpieczeństwa Ministra higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych.
- Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 czerwca 2003 w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów ( Dz.U.2003.121.1138)
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie sposobów deklarowania zgodności wyrobów budowlanych oraz sposobu oznakowania ich znakiem budowlanym
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 24 sierpnia 2004 w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie oceny zgodności
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 14 października 2004 w sprawie europejskich aprobat technicznych oraz polskich jednostek upoważnionych do ich wydawania
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie systemów oceny zgodności, wymagań, jakie powinny spełniać notyfikowane jednostki uczestniczące w ocenie zgodności oraz sposobu oznaczenia wyrobów budowlanych oznakowaniem CE,
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji niektórych urządzeń ciśnieniowych,
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2002 w sprawie rodzajów urządzeń technicznych podlegających dozorowi technicznemu
- Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 o dozorze technicznym
1. WSTĘP
1.1. Przedmiot ST.
Przedmiotem niniejszej Specyfikacji Technicznej są wymagania dotyczące wykonania i odbioru robót ogólnobudowlanych realizowanych w ramach zadania inwestycyjnego pn. „Remont kotłowni 220kW”.
1.2. Zakres stosowania ST.
Specyfikacja Techniczna jest stosowana jako dokument przetargowy i kontraktowy przy zlecaniu i realizacji robót wymienionych w punkcie 1.1.
Ustalenia zawarte w niniejszej specyfikacji obejmują wszystkie czynności umożliwiające i mające na celu wykonanie wszystkich robót ogólnobudowlanych wynikających z dokumentacji projektowej. Obejmują prace związane z dostawą materiałów, wykonawstwem i wykończeniem robót.
1.3. Zakres robót objętych ST.
Roboty, których dotyczy specyfikacja, obejmują wszystkie czynności umożliwiające i mające na celu wykonanie robót określonych w pkt.1.1 związanych z wykonaniem robót w pomieszczeniu kotłowni.
Zakres robót obejmuje:
- roboty przygotowawcze,
- zakup wszystkich materiałów niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- dostarczenie na miejsce robót wszystkich materiałów, sprzętu, narzędzi niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- wewnętrzny transport materiałów i narzędzi,
- wyladunek materiałów na terenie robót,
- rozpakowanie materiałów, przegląd i segregacja,
- przygotowanie materiałów do wbudowania,
- montaż i demontaż sprzętu pomocniczego i montażowego na miejscu pracy: montaż i demontaż niezbędnych rusztowań, drabin itp.,
- wbudowanie wszystkich materiałów niezbędnych do prawidłowego wykonania robót,
- roboty betoniarskie,
- wykończenie posadzek,
- osadzenie nadproży,
- montaż stolarki drzwiowej p.poż.
- sprawdzenie poprawności wykonanych robót,
- oczyszczenie terenu z resztek materiałów stanowiących własność Wykonawcy,
- utrzymanie miejsca robót,
- unieszkodliwienie odpadów,
- uczestniczenie w czynnościach odbiorowych.
1.4. Określenia podstawowe.
1.4.1. Określenia podstawowe:
18.104.22.168. Tynki pospolite trójwarstwowe z gladzią (kat. III) – składają się z trzech warstw: z obrzutki i narzutu (8–15 mm) oraz z gladzi o grubości 2–3 mm. Gladź zacierą się packą na ostro.
22.214.171.124. Płytki ceramiczne antypoślizgowe: Płytki ceramiczne których parametr R jest większy od 9. Uwaga! płytka o antypoślizgowości R9 nie jest płytka antypoślizgową.
126.96.36.199. Szczelność ogniowa - w określonym czasie (30, 60, 120 minut) rozprzestrzenianie się ognia poza przegrodę jest wykluczone - z powodu temperatury przejście ludzi (ewakuacja) jest niemożliwe.
1.4.2. Określenia podane w niniejszej ST są zgodne z określeniami podanymi w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne” oraz z PN-ISO 7607-1 „Budownictwo. Terminy ogólne”, PN-ISO 7607-2 „Budownictwo. Terminy stosowane w umowach”, a także w przywołanych normach przedmiotowych.
1.5. Wymagania dotyczące robót.
1.5.1. Wykonawca jest odpowiedzialny za jakość wykonanych robót i zastosowanych materiałów oraz ich zgodność z dokumentacją projektową, ST i poleceniami Zamawiającego. Ogólne wymagania dotyczące robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
1.5.2. Odstępstwa od projektu mogą dotyczyć jedynie zastąpienia zaprojektowanych materiałów przez inne materiały o zbliżonych charakterystykach technicznych i nie gorszej trwałości. Wszelkie zmiany i odstępstwa od dostarczonej dokumentacji technicznej nie mogą powodować obniżenia wartości funkcjonalnych i użytkowych wykonywanej roboty, ani zmniejszenia trwałości eksploatacyjnej.
1.6. Określenie grupy, klasy i kategorii robót wg Wspólnego Słownika Zamówień CPV:
Grupa robót: 454 Roboty wykończeniowe w zakresie obiektów budowlanych
Kategoria robót 45432 Kładzenie i wykładanie podłóg
Kategoria robót 452421 Roboty w zakresie stolarki budowlanej
2. MATERIAŁY
2.1. Wymagania ogólne.
Ogólne wymagania dotyczące materiałów podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”. Wszystkie materiały malarskie powinny być zaostrzone w:
- aktualne Aprobaty Techniczne lub odpowiadać normom,
- Certyfikat lub Deklarację zgodności z Aprobatą Techniczną lub Polskimi Normami,
- Certyfikat na znak bezpieczeństwa
- winny posiadać atest PZH.
2.2. Wymagania szczegółowe.
2.2.1. Emulsja gruntująca w postaci wodnej dyspersji wysokiej jakości żywicy akrylowej przeznaczona do gruntowania i wzmacniania wszystkich nasiąkliwych, nadmiernie chłonnych i osłabionych podłoży spełniająca wymagania PN-C-81906.
2.2.2. Płytki posadzkowe do wewnątrz typu GRES:
Płytki gress szkliwiony powinny spełniać wymogi minimum zawarte w PN-ISO13006: 2001 wg załącznika: Płytki ceramiczne prasowane na sucho o małej nasiąkliwości wodnej „E<= 0,5% grupa B Ia GL. Płytki gress nieszkliwiony powinny spełniać wymogi minimum zawarte w PN-ISO13006: 2001 wg załącznika: Płytki ceramiczne prasowane na sucho o małej nasiąkliwości wodnej „E<= 0,5% grupa B Ia UGL.
Szczegółowe wymagania techniczno-jakościowe:
- wymiary 30x30cm o grubości minimum 10mm,
- nasiąkliwość wodna wg PN-EN ISO 10545-3: ≤ 3% w łazienkach i prysznicach, dla pozostałych powierzchni ≤ 5%
- twardość powierzchni wg PN-EN 101 w skali Mahsa: ≥ 7
- odporność na ścieranie zgodnie z normą PN-EN 154 – klasa PEI V
- gat.I
- odporność na plamienie wg PN-EN ISO 10545-14 – odporne
- wytrzymałość na zginanie wg PN-EN ISO 10545-4: min. 35 Mpa
- płytki kalibrowane,
- na schodach zastosować płytki ryflowane antypoślizgowe o klasie R11 (z reliefem),
Maksymalne odchyłki wymiarowe nie powinny przekraczać dla:
- długości krawędzi 0,2%
- grubości 3%
- prostolinowości krawędzi 0,2%
- prostokątności 0,2%
- płaskości powierzchni 0,2%
2.2.3. Zaprawa klejowa sucha do klejenia płytek gresowych na posadzkach, elastyczna, wodoodporna zgodna z wymaganiami PN-EN 12004 lub aprobaty technicznej.
2.2.4. Zaprawa do spoinowania sucha w kolorze szarym, zgodna z wymaganiami PN-EN 13888 lub aprobaty technicznej.
2.2.5. Nadproża stalowe.
Nadproża stalowe z profili stalowego o wymiarach i przekroju zawartych w dokumentacji projektowej (część konstrukcyjna) spełniające wymagania normy PN-EN 845-2 ze stali węglowej ST3SX posiadający zaświadczenie o jakości zgodnie z PN-EN 45014 i PN-EN 10204 wg. zestawienia stali w przedmiarze robót.
Zabezpieczenie antykorozyjne należy wykonać przy użyciu farb:
- Farba antykorozyjna, miniowa, czerwona tlenkowa, 60% wg PN-C-81917 lub dowolny podkład antykorozyjny do gruntowania powierzchni stalowych. Atest PZH.
- Farba( lub emalia) olejna nawierzchniowa spełniająca wymagania normy PN-C-81901 lub emalia ftalowa wymagania normy PN-C-81607 lub emalia olejno-ftalowa. Atest PZH.
2.2.6. Drzwi przeciwpożarowe wewnętrzne.
Stolarka drzwiowa winna spełniać wymagania PN-88/B-10085, a okucia PN-EN 1906.
Dostarczone na obiekt wyroby powinny być oznakowane znakami CE. Dokumenty dopuszczające: aprobatą techniczną ITB, Certyfikat zgodności ITB, Klasyfikacja w zakresie dymoszczelności, atest PZH. Dodatkowe oznakowanie powinno umożliwiać identyfikację producenta, typ wyrobu, kraj pochodzenia i datę produkcji. Do każdego dostarczonego asortymentu wyrobu producent winien dostarczyć instrukcję określającą zasady wbudowania materiału w obiekcie.
Atestowane drzwi przeciwpożarowe (skrzydło z ościeżnicą) – zgodnie z wymiarami wg dokumentacji projektowej wg wymagań:
A). Skrzydło drzwiowe przeciwpożarowe o klasie odporności EI30, pełne, stalowe.
Konstrukcja skrzydła płaszczowa, pełna wykonana z blachy stalowej, obustronnie ocynkowanej ogniowo i malowanej proszkowo farbą poliestrową RAL7035 (kolor szary), z powłoką poliestrową w kolorze szarym RAL7035 lub białym RAL9010 z wypełnieniem z wełny mineralnej o gęstości min. 100kg/m³.
Drzwi wyposażyć w:
- zamek wpuszczany spełniający wymagania normy PN-91/B-94402, zapadkowo-zasuwkowy z wkładką patentową spełniającą wymagania PN-EN 1303 z trzema kluczami,
- dwa zawiasy,
- od wewnątrz klamka antypaniczna – otwieranie pod naciskiem ciała,
- samozamykacz górny, kompletny, z ramieniem, śrubami i szablonem montażowym i osłoną, lub jeden zawias sprężynowy, pełniący rolę samozamykacza z regulacją kąta otwarcia i siły tłumienia:
- regulowana siła zamykania przez proste odwrócenie wspornika: siła 3 (według normy PN EN 1154) dla skrzydeł drzwiowych o szerokości do 950mm
- regulowana końcowa faza zamykania (dobicie) i prędkość zamykania
- z ramieniem z blokadą otwarcia, umożliwiające otwarcie drzwi w przedziale 70° - 150°
- posiadający deklarację na znak CE
B). Ościeżnica z blachy stalowej ocynkowanej o grubości 1,5-1,8mm (EI30) kompletna, lakierowana proszkowo w kolorze płata drzwi, wyposażona w pasek pęczniający 12x2mm oraz własne kotwy montażowe.
2.2.7. Mieszanka betonowa klasy C16/20.
Betony powinny odpowiadać wymogom normy PN-EN 206-1 i PN-B-0625. Skład mieszanki betonowej powinien być taki, by przy najmniejszej ilości wody zapewnić szczelne ułożenie mieszanki. Za prawidłowy skład mieszanki betonowej odpowiada Wykonawca.
Składniki mieszanki betonowej:
188.8.131.52. Cement
Do stosowania dopuszczone jest tylko Cement portlandzki, marki „25” i „35”. Do wykonania wszystkich robót betonowych należy użyć cementu tej samej marki bez dodatków mineralnych. Cement z każdej dostawy musi spełniać wymagania PN-EN 197-1 oraz PN-EN 197-2. Niedopuszczalna jest obecność w cementie ziaren o twardości uniemożliwiającej ich skruszenie w palcach w ilości większej niż 20%. Cement należy przechowywać w warunkach zgodnych z wymaganiami normowymi.
Nie wolno stosować żadnych materiałów zamiennych.
184.108.40.206. Woda
Czysta woda odpowiadająca wymogom normy PN-EN 1008, nie zawierająca oleju, kwasu, zasad, związków organicznych i innych substancji zabronionych w normie.
Musi pochodzić ze źródeł dokładnie przebadanych lub o jakości nie budzącej wątpliwości. Zaleca się stosowanie wody wodociągowej, ponieważ nie wymaga ona wykonywania żadnych badań.
220.127.116.11. Kruszywo
Kruszywo powinno charakteryzować się stałością cech fizycznych i jednorodnością uziarnienia pozwalającą na wykonanie partii betonu o stałej jakości zgodnie z WTWO rozdział 6, z
wyjątkami wymienionymi w niniejszym opracowaniu. Kruszywo dobrane wg ciągłej krzywej przesiewu, czyste, bez zanieczyszczeń organicznych, części kruchych, uwarstwionych lub pylących, gipsu lub rozpuszczalnych siarczanów, pirytów, pirytów glinopodobnych, glin i ilów wg PN-EN 12620. Kruszywo nie powinno wchodzić w reakcje chemiczne. Przed użyciem powinno być w całości i dokładnie przepłukane. Zawartość siarczanów powinna być mniejsza od 1%. Kruszywo drobnoziarniste (0 - 2 mm): Frakcje o uziarnieniu mniejszym niż 0,063 mm nie powinny przekraczać 4%. Należy używać tylko czystego, naturalnego piasku o ostrych krawędziach.
Kruszywo grube (2 - 96 mm): Należy używać żwirow naturalnego, mieszanki żwirow i łamanego żwirow, łamanych kamieni lub mieszanki tych materiałów, zawierającej nie więcej niż 15% płaskich bądź wydłużonych ziaren (długość 5 razy większa od szerokości). Maksymalne ziarna kruszywa nie powinny przekraczać 63 mm. Frakcje o uziarnieniu mniejszym niż 0,063 mm nie powinny przekraczać 2%. Mrozoodporność kruszywa: Ubytek masy nie powinien przekraczać 5%.
2.3. Warunki przechowywania i składowania.
2.3.1. Wszystkie materiały powinny być dostarczane w oryginalnych opakowaniach i przechowywane zgodnie z instrukcją producenta oraz odpowiednią Aprobatą Techniczną.
2.3.2. Cement pakowany w worki – należy magazynować w składach otwartych (wydzielone miejsca zadaszone na otwartym terenie zabezpieczone z boków przed opadami) lub w magazynach zamkniętych (budynki o szczelnym dachu i ścianach). Podłogi magazynów zamkniętych powinny być suche i czyste, zabezpieczające cement przed zawilgoceniem i zanieczyszczeniem. Podłoga składów otwartych powinny być twarde i suche, odpowiednio pochylone, zabezpieczające cement przed ściekami wody deszczowej i zanieczyszczeń.
2.4. Wariantowe stosowanie materiałów.
Podany powyżej materiał stanowi propozycję projektanta lub zamawiającego. Zgodnie z ustawą „Prawo zamówień publicznych” Wykonawca ma prawo zastosować każdy inny „równoważny” co do cech techniczno-jakościowych wyrób. Niedopuszczalne jest stosowanie wyrobów nieznanego pochodzenia.
3. SPRZĘT
3.1. Ogólne wymagania dotyczące stosowania sprzętu podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
3.2. Roboty można wykonywać przy użyciu dowolnego sprzętu zalecanego przez producenta materiału i wybranego przez Wykonawcę, gwarantującego poprawne wykonanie robót. Zastosowany sprzęt winien spełniać wszystkie wymagania BHP.
4. TRANSPORT
4.1. Materiały mogą być przewożone dowolnymi środkami transportu spełniającymi wymagania ogólne określone w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”, dobranymi przez Wykonawcę, nie wpływającymi niekorzystnie na właściwości przewożonych materiałów.
4.2. Materiał należy transportować zgodnie z wytycznymi producenta materiałów w tym względzie. Przewożony materiał należy zabezpieczyć przed spadaniem, przesuwaniem lub uszkodzeniami.
4.3. Transport drzwi należy prowadzić pojazdami zamkniętymi zgodnie z PN-B-05000, a drzwi należy przygotować do transportu poprzez zapakowanie w folię.
5. WYKONANIE ROBÓT
5.1. Wytyczne ogólne.
5.1.1. Ogólne wymagania dotyczące wykonywania robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
5.1.2. Roboty należy prowadzić zgodnie z dokumentacją techniczną, przy udziale środków, które zapewnią osiągnięcie projektowanej jakości i spełnienie wymagań technicznych.
5.2. Wymagania szczegółowe.
5.2.1. Wykonanie okładzin schodów z płytek gresowych.
Podłoże pod posadzkę z płytek powinno być trwałe, suche, równe, nieodkształcalne, poziome, nie wykazujące pęknięć i rys o powierzchni szorstkiej i bez zanieczyszczeń z zaprawy, brudu, oleju oraz kurzu oraz uprzednio przygotowane poprzez przemalowanie płynem gruntującym. Emulsję gruntującą najlepiej nanosić w postaci nierozcieńczonej, jednokrotnie walkiem lub pędzlem jako cienką i równomierną warstwę. Przy bardzo chłonnych i słabych podłożach, do
pierwszego gruntowania można zastosować emulsję rozcieńczoną czystą wodą 1:1. Po wyschnięciu pierwszej warstwy, gruntowanie należy powtórzyć emulsją bez rozcieńczania. Podłoże na którym będzie ułożona zaprawa samopoziomująca, powinno być suche (do 3%) i czyste. Użytkowanie nawierzchni można rozpocząć nie wcześniej niż po 24 godzinach od nałożenia emulsji. Przed wyłaniem zaprawy należy podłoże odkurzyć. Zaprawę należy przygotować ściśle z instrukcją producenta. Roboty należy prowadzić w temperaturach nie niższej niż 5-10°C ani nie wyższej niż 30°C. Podłoże pod posadzkę winno mieć dylatację pokrywającą się z dylatacją budynku oraz tam gdzie mogą nastąpić pęknięcia podkładu od obciążeń i wzdłuż linii ograniczających posadzki różnie obciążone, a dodatkowe pola dylatacyjne nie powinny być większe niż 5x6m. Twardzenie zaprawy powinno przebiegać w warunkach naturalnej wilgotności.
Do wykonania posadzki należy użyć płytki w I gatunku, dobrane według jednolitej barwy i odcienia. Kompozycję klejową należy przygotować zgodnie z instrukcją producenta i rozprowadzić pać tak by przkyrywała całą powierzchnie podłoża. Płytki układa się według wyznaczonej linii. Nakładając płytkę należy ją docisnąć tak by warstwa kleju pod nią miała grubość 6-8mm. Stopnie schodów należy wykonać z gresowych płytek typu stopnica z ryflem wypukłym (zewnętrzny). Do układania płytek należy zastosować wkładki dystansowe (krzyżyki). Zaleca się następujące szerokości spoin przy płytках o długości boku:
- od 200 do 600mm - około 4mm
- powyżej 600mm - około 5-20mm
Przed całkowitym stwardnieniem kleju ze spoin pomiędzy płytками należy usunąć jego nadmiar, można też usunąć wkładki dystansowe. Do spoinowania można przystąpić nie wcześniej niż po 24 godzinach od ułożenia płytek – dokładny czas powinien być określony w instrukcji stosowania zaprawy klejowej. Przed przystąpieniem do fugowania należy dokładnie wyczyścić szczeliny fugowe. Fugowanie przeprowadzać zgodnie z instrukcją producenta, przy całkowitym wypełnianiu spoiny. Plaskie spoiny uzyskuje się poprzez przetarcie zaprawy pać z naklejoną gładką gąbką.
Wykonana powierzchnia posadzki winna być równa i pozioma, o spoinach zachowujących prostoliniowość i jednakową szerokość w każdym miejscu. Dopuszczalne odchylenie spoin od linii prostej nie powinno wynosić więcej niż 2mm na 1m i 3mm na całej długości lub szerokości posadzki. Grubość spoin nie może być większa od założonej z tolerancją ±0,5mm dla najwyżej 5 spoin na 1m² posadzki. Po związaniu kleju należy usunąć wkładki dystansowe. Płytki winny być związane z podkładem na całej swej powierzchni. Po zakończeniu układania posadzki, szczeliny między płytkami należy zafugować na spoinę z meniskiem wklesłym. Dopuszczalne odchylenie powierzchni posadzki od poziomu nie powinno przekraczać więcej niż 5mm na całej długości lub szerokości posadzki. Dopuszczalne odchylenie posadzki od płaszczyzny nie powinno przekraczać 2mm.
Wykonana powierzchnia posadzki winna być równa, o spoinach zachowujących prostoliniowość i jednakową szerokość w każdym pomieszczeniu.
5.2.2. Montaż nadproży stalowych.
W miejscach przewidzianych w dokumentacji technicznej na otwory należy ułożyć nadproża stalowe – zgodnie z dokumentacją projektową w tym zakresie. Przed wbudowaniem, nadproża powinny zostać sprawdzone pod kątem występowania jakichkolwiek uszkodzeń lub oznak zniszczenia. Nadproża należy oprzeć na poduszcze z zaprawy o grubości 10mm i marce zgodnej z marką zaprawy do murowania. Nadproża należy wypoziomować w kierunku podłużnym i poprzecznym. Minimalna głębokość oparcia końcowego nadproża winna wynosić: dla nadproży stalowych nie mniej niż 20 cm z każdej strony. Wypełnienie nadproży stalowych wykonać z cegły pełnej klasy 100, lub betonu. W nadprożach stalowych wykonywanych na budowie należy ponadto wykonać ściagi stalowe z pręta φ12mm.
5.2.3. Montaż stolarki drzwiowej.
Przed przystąpieniem do montażu stolarki drzwiowej należy sprawdzić dokładność wykonania ościeży, które powinny być wykonane zgodnie z wymaganiami robót murowych. W przypadku stwierdzenia wad w wykonaniu lub zabrudzeń powierzchni należy je naprawić i oczyścić. Drzwi należy montować zgodnie z instrukcją producenta.
5.2.4. Budowa stopnia schodowego wylewanego „na mokro”.
Roboty betoniarskie prowadzić zgodnie z PN-EN 206-1:2003 PN-B-06250 i PN-B-06251. Przed przystąpieniem do betonowania należy sprawdzić prawidłowość wykonania deskowań. Deskowanie powinny pozostać na miejscu aż do uzyskania przez beton odpowiedniej wytrzymałości pozwalającej przenieść obciążenia od ciężaru własnego betonu oraz konstrukcji na nim umieszczonych. Odpowiedzialność za skład mieszańek betonowych zgodnie z normą PN-EN 206-1 i końcową wytrzymałość betonu spoczywa na Wykonawcy. Mieszankę betonową należy układać bezzwłocznie po opuszczeniu betoniarki, nie dopuszczając do jej segregacji lub utraty składników oraz rozpryskiwania się mieszanki o deskowanie, równomierną warstwą na całej powierzchni. Beton należy wylewać w taki sposób, aby uzyskać gładkie, jednorodne powierzchnie bez skaz, pustych miejsc (raków) oraz plam. Wykonawca, aby nie dopuścić do pęknień ułożonej nawierzchni, jest zobowiązany do utrzymywania betonu w stanie ciągłej wilgotności. Wszystkie betonowe powierzchnie muszą być gładkie i równe, bez zagłębień między ziarnami kruszywa, przełomów i wybrzuszeń ponad powierzchnią.
6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT I MATERIAŁÓW
6.1. Kontrola jakości wykonania robót polega na sprawdzeniu zgodności wykonania robót z Dokumentacją Projektową, Specyfikacją Techniczną i poleceniami Zamawiającego.
6.2. Roboty posadzkarskie.
- sprawdzenie jakości zastosowanych materiałów:
- na podstawie dowodów dostawy: zaświadczenia producenta o jakości lub oznaczenia znakiem kontroli jakości na opakowaniu materiału, i świadectw jakości lub atestów producentów
- na podstawie oględzin wizualnych czy materiał jest nieuszkodzony, a wzory i kolory zgodne z zamówieniem i pochodzą z jednej partii produkcyjnej.
- sprawdzenie jakości wykonanych robót dla wykładzin z płytek:
- badanie przygotowania podłoża, które winno spełniać wymagania PN-EN 13813,
- badanie przylegania płytek do podłoża poprzez lekkie opukiwanie posadzki młotkiem drewnianym w kilku miejscach – charakterystyczny głuchy dźwięk świadczy o nie związaniu płytek z podkładem,
- badanie równości i odchylenia powierzchni za pomocą łaty kontrolnej o dł. 2m i szczelinomierza, dokonując pomiaru prześwitu między łatą a powierzchnią okładziny z dokładnością do 1mm
- sprawdzenie styków, szerokości i prawidłowości wypełnienia spoin poprzez oględziny zewnętrzne i ewentualny pomiar szerokości spoin na dowolnie wybranej płaszczyźnie 1m² z dokładnością do 0,5mm za pomocą suwmarki,
- oględziny barwy i odcieni płytek,
- badanie odchyliki w przebiegu prostoliniowości fug za pomocą sznura lub drutu naciągniętego wzdłuż spoin na całej ich długości z dokładnością pomiaru odchylen do 1mm,
- sprawdzenie wykończenia posadzki wykonane wzrokowo,
- sprawdzenie dylatacji za pomocą oględzin zewnętrznych
6.3. Montaż stolarki.
Kontrola jakości podlega:
- sprawdzenie jakości zastosowanych wyrobów na podstawie dowodów dostawy: zaświadczenia producenta o jakości lub oznaczenia znakiem kontroli jakości na opakowaniu materiału, i świadectw jakości lub atestów producentów oraz oględzin wizualnych,
- sprawdzenie jakości wykonanych robót zgodnie z normą PN-B-10085:
- sprawdzenie zgodyności elementów odtwarzanych z elementami dostarczonymi do odwzorowania,
- sprawdzenie jakości materiału z jakiego została wykonana stolarka,
- sprawdzenie prawidłowości wykonania z uwzględnieniem szczegółów konstrukcyjnych,
- sprawdzenie płaskości skrzydeł drzwiowych należy wykonać zgodnie z PN-EN 952
- sprawdzenie zgodyności wymiarów stolarki,
Różnice wymiarów po przekątnych nie powinny być większe od:
- 2mm przy długości przekątnej do 1m
- 3mm przy długości przekątnej do 2m
- 4mm przy długości przekątnej powyżej 2m
Sprawdzenie wymiarów i prostokątności skrzydeł drzwiowych należy wykonać zgodnie z PN-EN 951.
- sprawdzenie jakości wykończenia powierzchni wyrobów,
- odchylenia od pionu i poziomu zamontowanej stolarki: dopuszczalne odchylenie od pionu powinno być mniejsze od 1mm na 1m wysokości okna i nie więcej niż 3mm,
- poprawność mocowań i uszczelnienia stolarki w otworach okiennych i drzwiowych – sprawdzenie osadzenia zgodnie z pkt.5
- rodzaj, sposób zamocowania i sprawność działania skrzydeł, elementów ruchomych, okuc i zawiasów stolarki,
- sprawdzenie siły zamykającej skrzydła drzwiowe zgodnie z PN-EN 12046-2,
- szczelne przyleganie skrzydeł stolarki do ościeżnic,
Dopuszczalne wymiary luzów w stykach elementów stolarskich:
| Miejsca luzów | Wartość luzów i odchyłek |
|--------------------------------|--------------------------|
| | okien | drzwi |
| Luz między skrzydłami | 2 | 2 |
| Między skrzydłami a ościeżnicą | -1 | -1 |
6.4. Jeśli wszystkie wykonane badania dadzą wynik pozytywny, to powłoki malarskie należy uznać za wykonane prawidłowo. W przypadku niespełnienia któregokolwiek z wymagań, zostanie określony rodzaj prac i materiałów oraz sposób doprowadzenia do zgodyności powłoki z wymaganiami, a następnie zostanie dokonana ponowna kontrola wykonanych powłok.
7. OBMIAR ROBÓT
7.1. Ogólne zasady obmiaru robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
7.2. Jednostka obmiarowa
7.2.1. Jednostką obmiaru jest:
- m² – dla warstwy wyrównawczej
- m² – dla wykładzin z płytek gresowych
- szt. – ościeżnice, skrzydła drzwiowe
- szt. – nadproża
7.3. Jednostka obmiarową dla pozostałych robót jest jednostka miary podana w przedmiarze robót dla danej pozycji kosztorysowej.
7.4. Szczegółowe zasady obmiaru podane są w katalogach określających jednostkowe nakłady rzeczowe dla robót objętych niniejszą specyfikacją np. KNR, KNRR itp.
8. ODBIÓR ROBÓT
8.1. Ogólne zasady odbioru robót podano w ST-450.0.00 „Wymagania ogólne”.
8.2. Roboty winny być zgodne z Dokumentacja projektową, ST oraz pisemnymi uzgodnieniami z Zamawiającym.
8.3. Roboty winny być odebrane jeśli wszystkie wyniki badań kontrolnych są pozytywne. Jeżeli chociaż jeden wynik badania jest negatywny, roboty nie powinny zostać przyjęte.
8.4. Do odbioru Wykonawca jest zobowiązany dostarczyć dokumenty potwierdzające użycie materiałów dopuszczonych do obrotu w budownictwie, zgodnych z odpowiednimi normami przedmiotowymi, oraz o jakości odpowiadającej warunkom wymaganym przez Zamawiającego.
8.4. Roboty budowlane będą stanowić część odbioru końcowego robót technologicznych.
8.6. Roboty wykonane niezgodnie z wymaganiami mogą być odebrane – z jednoczesnym obniżeniem ich ceny, pod warunkiem, że odstępstwa nie obniżają właściwości użytkowych i
komfortu ich użytkowania. W przeciwnym wypadku należy je poprawić i przedstawić do ponownego odbioru.
9. PODSTAWA PŁATNOŚCI
9.1. Ogólne wymagania dotyczące płatności.
Ogólne wymagania dotyczące płatności podano w ST-450.0.00 “Wymagania ogólne”. Płatność należy przyjmować zgodnie z oceną jakości robót, w oparciu o wyniki pomiarów i prób. Terminy i wielkości płatności określa wzór umowy.
9.2. Cena wykonania robót.
Podstawą płatności jest cena ofertowa skalkulowana przez Wykonawcę i zaoferowana Zamawiającemu w ofercie przetargowej. Przyjęte pozycje kosztorysowe obejmują wszelkie roboty, czynności, wymagania i badania niezbędne do wykonania w celu osiągnięcia zakładanej jakości danego elementu, uwzględniając wszelkie roboty wynikające z wiedzy technicznej oraz technologii.
Cena uwzględnia również:
- nieuniknione odpady, ubytki i straty materialowe,
- ilości materiałów potrzebnych do wykonania niezbędnych poprawek w toku prowadzenia robót,
- postępe sprzętu spowodowane procesem technologicznym oraz wynikłe z przestawiania sprzętu,
Płatności będą realizowane zgodnie z ceną ofertową w oparciu o protokoły odbioru zgodnie zapisami w umowie.
10. PRZEPISY ZWIĄZANE.
10.1 Normy
PN-65/B-14503 Zaprawy budowlane cementowo-wapienne.
PN-65/B-14501 Zaprawy budowlane zwykłe
PN-EN 845-2 Specyfikacja wyrobów dodatkowych do murów. Część 2: Nadproża
PN-EN 197-1 Cement. Część 1: Skład, wymagania i kryteria zgodności dotyczące cementów powszechnego użytku.
PN-EN 197-2 Cement. Część 2 : Ocena zgodności.
PN-EN 1008 Woda zarobowa do betonu. Specyfikacja pobierania próbek, badanie i ocena przydatności wody zarobowej do betonu, w tym wody odzyskanej z procesów produkcji betonów.
PN-EN 12004 Kleje do płytek. Definicje i wymagania techniczne.
PN-EN 12808-5 Zaprawy do spoinowania płytek. Oznaczenie stopnia absorpcji wody.
PN-EN 13888 Zaprawy do spoinowania płytek. Definicje i wymagania techniczne.
PN-EN 14411 Płytki ceramiczne - Definicje, klasyfikacja, właściwości i znakowanie
PN-ISO 13006 Płytki i płyty ceramiczne. Definicje , klasyfikacja , właściwości i znakowanie.
PN-EN ISO 10545-1 Płytki i płyty ceramiczne. Pobieranie próbek i warunki odbioru.
PN-EN ISO 10545-2 Płytki i płyty ceramiczne. Oznaczanie wymiarów i sprawdzanie jakości powierzchni.
PN-ISO 13006 Płytki i płyty ceramiczne. Definicje , klasyfikacja , właściwości i znakowanie.
PN-62/B-10144 Posadzki z betonu i zaprawy cementowe. Wymagania i badania techniczne przy odbiorze.
PN-EN 176 Płytki i płyty ceramiczne prasowane na sucho o małej nasiąkliwości wodnej E<3%. Grupa BI
PN-EN 177 Płytki i płyty ceramiczne prasowane na sucho o nasiąkliwości wodnej 3%<E<6%. Grupa BIIa
PN-EN 121 Płytki i płyty ceramiczne ciagnione o niskiej nasiąkliwości wodnej E<3%. Grupa AI
PN-EN 186-1 Płytki i płyty ceramiczne ciagnione o nasiąkliwości wodnej 3%<E<6%. Grupa AIIa. Cz.1
PN-63/B-10145 Posadzki z płytek kamionkowych, klinkierowych i istorykowych. Wymagania
PN-EN 12004 Kleje do płytek. Definicje i wymagania techniczne.
PN-EN 13318 Podkłady podłogowe oraz materiały do ich wykonania. Terminologia.
PN-EN ISO 11600 Budownictwo. Wyroby do uszczelniania. Klasyfikacja i wymagania dotyczące kitów.
PN-EN 26927 Budownictwo. Wyroby do uszczelniania. Kity. Terminologia.
PN – EN – 87/1991 Płytki i płyty ceramiczne ścienne i podłogowe. Definicje, klasyfikacja, właściwości i znakowanie
PN – 75/B – 10121 Okładziny z płytek ściennych, ceramicznych, szkliwionych
PN-EN 91000 Okna i drzwi. Terminologia.
PN-B-05000 Okna i drzwi. Pakowanie, przechowywanie i transport.
PN-EN 12400 Okna i drzwi. Trwałość mechaniczna. Wymagania i klasyfikacja.
10.2 Inne
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych,
- Rozporządzenie Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 26 września 1997 w sprawie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
- Rozporządzenie Ministra Pracy Ministra Polityki Społecznej z dnia 14.03.2000 w sprawie bezpieczeństwa Ministra higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 o wyrobach budowlanych
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie sposobów deklarowania zgodności wyrobów budowlanych oraz sposobu oznakowania ich znakiem budowlanym
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 24 sierpnia 2004 w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie oceny zgodności
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 sierpnia 2004 w sprawie systemów oceny zgodności, wymagań, jakie powinny spełniać notyfikowane jednostki uczestniczące w ocenie zgodności oraz sposobu oznaczenia wyrobów budowlanych oznakowaniem CE | e5daeeb9-b441-40f5-b0a2-0b1bb9123d63 | finepdfs | 1.513672 | CC-MAIN-2024-10 | https://bip.katywroclawskie.pl/pliki/katywroclawskie/zalaczniki/15012/05.07.2013.10.32.24_STWiOR.pdf | 2024-02-24T02:24:27+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-10/segments/1707947474482.98/warc/CC-MAIN-20240224012912-20240224042912-00701.warc.gz | 137,531,773 | 0.999949 | 0.999987 | 0.999987 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Lat... | pol_Latn | {} | true | [
877,
3374,
7518,
11796,
15794,
19421,
23198,
27727,
31722,
36011,
39819,
43791,
48047,
52080,
55617,
59060,
63182,
66899,
70883,
74661,
78791,
81775,
84271,
87227,
91578,
94132,
97038,
100400,
103908,
107838,
112312,
116467,
120430,
125381,
130118,... | 2 | 0 |
NAGRZEWNICE JAGA AVS®
Air Venturi System
Nagrzewnice Jaga AVS zapewniają olbrzymie wydajności powietrzne nawet w pomieszczeniach o największych kubaturach. Wyjątkowa zaleta to system AVS. Żaluzje ustawione w układzie Venturiego powodują mieszanie ogrzanego przez wymiennik powietrza z chłodniejszym otaczającym urządzenie. Efekt: szybsze ogrzewanie, lepszy rozkład temperatur, niższe zużycie energii.
NAGRZEWNICE AVS®
NAGRZEWNICE JAGA AVS® TO ENERGOOSZCZĘDNE I WYGODNE ROZWIĄZANIE DO OGRZEWANIA DUŻYCH POMIESZCZEŃ
AIR VENTURI SYSTEM (AVS®)
Nagrzewnice Jaga AVS® przeznaczone są do ogrzewania budynków przemysłowych, hal sportowych, magazynów, garaży, supermarketów, hal wystawowych, centrów handlowych, oranżerii..., a także wszystkich pomieszczeń, które użytkowane są okresowo i muszą być szybko dograne.
Nagrzewnice Jaga wyposażone są standardowo w unikalny system AVS® (Air Venturi System), zapewniający niższą temperaturę powietrza wylotowego bez obniżenia wydajności urządzenia, co powoduje lepszą dystrybucję ciepła. System AVS® zapewnia równomierny rozkład temperatur w wysokich pomieszczeniach, co oznacza skrócenie czasów pracy i znaczną oszczędność energii.
SILNIKI EC GREENTECH
Silniki EC zmniejszają koszty operacyjne, mają mniejszy wpływ na środowisko i imponują cichą pracą.
Dzięki wyższej sprawności silników EC oraz możliwości dokładnej regulacji obrotów wentylatora i przepływu powietrza, zmniejsza się znacznie zużycie energii. Rzeczywiste zużycie energii zależy od (zmiennej) prędkości.
- Nie wymaga skrzynki rozdzielczej
- Oszczędność energii do 32%
- Bezobstuguowość (brak szczotek)
- Niski poziom hatusu
- Płynna regulacja prędkości 0-10 V
- Długa żywotność silnika
EC = -32%
NAGRZEWNICE AVS®
LEPSZA DYSTRYBUCJA CIEPŁA PRZY TEJ SAMEJ MOCY
Aparaty grzewczo-wentylacyjne Jaga wyposażone są standardowo w system AVS® – AirVenturi System. W efekcie uzyskujemy niższą temperaturę strumienia powietrza wyłotowego przy tej samej wydajności cieplnej, co znacznie poprawia dystrybucję ciepła i rozkład temperatur. Zalety tego rozwiązania to: szybsze nagrzewanie, lepsza stratyfikacja ciepła, niższe zużycie energii.
SZYBSZE NAGRZEWANIE
Air Venturi System powoduje schłodzenie wydobywającego się z aparatu strumienia gorącego powietrza, co zapewnia lepszy rozkład temperatur. Zjawisko to zachodzi bez straty wydajności i ma duży wpływ na zużycie energii. System AVS® umożliwia zastosowanie wielu innowacyjnych rozwiązań sterowania.
NAWET O 32% NIŻSZE ZUŻYCIE ENERGII
Dzięki jednemu urządzeniu z wentylatorem HyBlade®, w połączeniu z technologią silnika EC, poziom hałasu spada o 6 dB (A), a zużycie energii o 32%.
MNIJEJSZE ZUŻYCIE ENERGII
Dzięki lepszemu rozkładowi temperatur, System AVS® redukuje ilość uruchomień nagrzewnicy, co znacznie obniża zużycie energii.
ŁATWA INSTALACJA I STEROWANIE
Bezstopniowa regulacja 0–10 VDC. Nie wymaga drogiej skrzynki rozdzielczej do sterowania zasilaniem lub częstotliwością. Praktycznie bezobsługowy silnik, bez szczotek węglowych.
BEZPOŚREDNIE OGRZEWANIE
Wysoka efektywność i dokładne sterowanie. Bezpieczniejsze z powodu braku gazów wyłotowych.
WYMIENNIK CIEPŁA LOW-H₂O
Wymiennik ciepła wykonany z aluminiowych lameli, zaciśniętych na miedzianych rurkach, które połączone są ze stalowymi kolektorami. Idealna kombinacja tych materiałów gwarantuje optymalną przewodność cieplną. 5 rozmiarów wymienników ciepła z 2 lub 3 rzędami rurek. Wydajność cieplna od 4,5 do 78,6 kW przy ΔT 50.
ATRAKCYJNE WYKOŃCZENIE
Nowoczesna konstrukcja bez widocznych śrub i nitów. Wysokiej jakości powłoka lakiernicza w kolorze szarym - sandblast grey (001) - odporna jest na zarysowania i nie przyjmuje kurzu. Aerodynamiczne żaluzje wykonane z lakierowanego na czarno satynowanego aluminium.
DLACZEGO AVS®?
Głównym problemem w stosowaniu nagrzewnic jest akumulacja ciepła w najwyższych punktach wysokich pomieszczeń. Różnica temperatur pomiędzy sufitem i podłogą zależna jest od temperatury powietrza nawiewanego z urządzenia. Wyższa temperatura nawiewu powoduje szybsze unoszenie się mas ogrzanego powietrza i wypychanie chłodniejszego do poziomu podłogi. W konsekwencji więcej energii potrzebne jest do zapewnienia komfortowej temperatury w niższych partiach ogrzewanych przestrzeni. Wyższe prędkości nadmuchu, niższe temperatury zasilania lub dodatkowe wentylatory mogą zredukować problem, ale w rezultacie wzrosną koszty lub zwiększy się poziom hałasu.
STANDARDOWE NAGRZEWNICE
Przy wysokiej temperaturze nawiewu, gorące powietrze szybko przemieszcza się w górne partie pomieszczenia, co spowoduje zepchnięcie chłodniejszego powietrza w dół.
ROZWIĄZANIE FIRMY JAGA: AIR VENTURI SYSTEM
Z Air Venturi System temperatura nawiewu jest dużo niższa, co znacznie redukuje ruch ciepła do góry i pozwala osiągnąć równomierny rozkład temperatur, szybsze nagrzewanie oraz wysoką efektywność energetyczną.
NAGRZEWNICE AVS® - AIR VENTURI SYSTEM®
POZYCJONOWANIE
Montaż ścienny
A B C D
| WYSOKOŚĆ | POZYCJA |
|----------|---------|
| 2.5 do 3 m | B lub C |
| 3 to 4 m | A |
| > 4 m | D |
Montaż sufitowy
E F G H I
| WYSOKOŚĆ | POZYCJA |
|----------|---------|
| H < Tabela | E lub F |
| H = Tabela | G, H lub I |
WERSJA MODULOWANA AVS®
W wersji modulowanej systemu AVS® żaluzje połączone są w pary i podłączone do serwomechanizmu, który zapewnia ciągły ruch żaluzji w dwie strony. Wywoływane w ten sposób zawirowania powietrza powodują jeszcze lepszy rozkład temperatur. Kąt ruchu może być w prosty sposób regulowany w zakresie od 0 do 90°. Jeden pełny cykl trwa 150 sekund.
System modulacji zintegrowany jest z urządzeniem i nie może być dostarczony jako oddzielne akcesoria.
Nagrzewnice Mini (kod 021 i 031) nie są dostępne w wersji modulowanej.
Montaż ścienny: zakres 45°
Montaż sufitowy: zakres 90°
WYMIARY (w cm)
MONTAŻ
Montaż ścienny
W celu zapewnienia komfortu, unikaj kierowania strumienia powietrza na przebywające w pomieszczeniach osoby.
Widok z góry
bez podwójnych żaluzji
deflekcja
10 - 16 m
z podwójnymi żaluzjami
5 - 7 m
W małych pomieszczeniach powinny być montowane dodatkowe żaluzje pionowe, aby uniknąć nagrzewania ściany naprzeciw. Żaluzje są montowane zarówno pionowo jak i poziomo.
Montaż sufitowy
12 - 15 m
Pozycja AVS® patrz "Pozycjonowanie"
*H patrz tabela str. 8
W przypadku niskich pomieszczeń powinien zostać zastosowany 4-stronny rozpraszacz powietrza.
W celu uniknięcia napływu zimnego powietrza przez otwory, dostępny jest odpowiedni stożek nawiewny.
Do pomieszczeń wyższych niż 6 metrów należy zastosować odpowiedni stożek nawiewny.
JAGA CLIMATE DESIGNERS
PODŁĄCZENIA HYDRAULICZNE
Prawidłowo
Nieprawidłowo
Jednostki Mini
| Typ | 021 | 031 | 121 | 131 | 221 | 231 | 321 | 331 | 421 | 431 |
|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----|
| A | 41 | 41 | 53 | 53 | 65 | 65 | 77 | 77 | 89 | 89 |
| B | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 | 40 |
| C | 43 | 43 | 48 | 48 | 49.8| 49.8| 57.2| 57.2| 55.1| 55.1|
| D | 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1| 15.1|
| E | 10.5| 10.5| 11.5| 11.5| 12.5| 12.5| 13.5| 13.5| 14.5| 14.5|
| F | 30 | 30 | 35 | 35 | 45 | 45 | 56 | 56 | 65 | 65 |
| G | 4.8 | 4.8 | 4.8 | 4.8 | 4.8 | 4.8 | 5.1 | 5.1 | 5.1 | 5.1 |
| H | 2.2 | 2.2 | 2.2 | 2.2 | 2.2 | 2.2 | 2.5 | 2.5 | 2.5 | 2.5 |
| øJ* | G3/4" | G3/4" | G1" | G1" | G1" | G1" | G6/4" | G6/4" | G6/4" | G6/4" |
| K | 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9| 12.9|
| L | 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8| 19.8|
| M | 4.5 | 4.5 | 4.5 | 4.5 | 4.5 | 4.5 | 5.2 | 5.2 | 5.2 | 5.2 |
kg 20 22 30 32 43 46 56 59 71 75
* BSP męski
**DOSTAWA**
- Kompletnie zmontowana jednostka do montażu ściennego lub sufitowego, dostarczana w wytrzymały kartonie:
- standardowo z Air Venturi System
- 2 lub 3 rzędowy wymiennik ciepła
- obudowa w kolorze sandblast grey (001), strukturalny lakier metaliczny
**KOD ZAMÓWIENIA**
| kod | typ |
|-----|-----|
| UNIT . 021 /EC (standard AVS®) | L uzupełni) Typem (2 = 2 rzędy rurek) (3 = 3 rzędy rurek) |
**KOD ZAMÓWIENIA WERSJA MODULOWANA**
| kod | typ |
|-----|-----|
| UNIM . 221 /EC (modulowany AVS®) | L uzupełni) Typem (2 = 2 rzędy rurek) (3 = 3 rzędy rurek) |
System modulacji zintegrowany jest z urządzeniem i nie może być dostarczony jako oddzielne akcesoria. Nagrzewnice Mini (kod 021 i 031) nie są dostępne w wersji modulowanej.
**TERMOSTATY**
Poniższe parametry dotyczą termostatów 8751.050013 - 8751.050012 - 8751.050009 - 8751.050017
- automatyczny termostat do systemu 2-rurowego: ogrzewanie / chłodzenie lub tryb automatyczny
- prędkość wentylatora: min./med./max. lub auto
- zasilanie 24 VDC
- wyjście sterowania 0-10 VDC
- 1 termostat na pomieszczenie / strefę
- programowalne pory dnia
- wyświetlacz LCD z podświetleniem
- klasa ochrony IP30
**MONTAŻ PODTYNKOWY**
**NEW**
Termostat Jaga JRT-100TW
do montażu podtynkowego / panelowego
- dotykowy podświetlany ekran LCD
- sterowanie przez WiFi (aplikacja smartfon)
- programowanie tygodniowe (1-7)
- sterowanie silnikiem 24 VDC
- termostat do montażu w puszcze:
- odstęp między otworami 6 cm
- minimalna głębokość 4,5 cm
- wymiary wewnętrzne 5 x 5 cm lub Ø 6 cm
**KOD**
8751.050013 natynkowy
Termostat Jaga JRT-100
do montażu podtynkowego / panelowego
- sterowanie zaworami 24 VDC
- termostat do montażu w puszcze:
- odstęp między otworami 6 cm
- minimalna głębokość 4,5 cm
- wymiary wewnętrzne 5 x 5 cm lub Ø 6 cm
**KOD**
8751.050012 podtynkowy
**MONTAŻ NATYNKOWY**
Termostat Jaga JRT-200
do montażu natynkowego
- 2 styki bezpotencjałowe ogrzewanie/chłodzenie (np. dla silowników 24 VDC lub 230 VAC)
- styk czujnika otwartego okna
- może być montowany na puszcze o rozstawie otworów 6 cm
**KOD**
8751.050017 podtynkowy
Termostat Siemens do montażu natynkowego
- wiele możliwości ustawień: 74 parametry
Po więcej informacji skontaktuj się z nami:
+48 22 672 88 82 - email@example.com
**KOD**
8751.050009 natynkowy
NAGRZEWNICE AVS® · OPCJE
WYŁĄCZNIK BEZPIECZEŃSTWA
Do wszystkich modeli nagrzewnic. Zamontowany na boku urządzenia, jeśli zamówiony razem z jednostką.
Zastosowanie:
- bezpieczne odcięcie zasilania podczas napraw lub wymiany części
- 1 wyłącznik na jednostkę
- pozycje włącz/wyłącz
- blokada pozycji "wyłącz" dla bezpieczeństwa
Dodaj do kodu nagrzewnicy /LS
np. UNIT.021/EC/LS
| Wylacznik bezpieczenstwa |
|--------------------------|
| KOD | Moc | Prąd |
|--------------------------|-----|------|
| 7990.054 | 36 | 1.5 |
ZASILACZ TERMOSTATU
- na szyne DIN lub do montażu ściennego
- zgodność z: UL60950 / UL508 / IEC 60950-1 / TUV EN61558-2-16 / Class 2
- napięcie wyjściowe 24 - 28 VDC
- napięcie wejściowe 90 - 264 VAC
- śrubowa listwa zacisków
- indykator LED
| KOD | Moc | Prąd |
|-----|-----|------|
| 7990.054 | 36 | 1.5 |
POTENCJOMETR
- bezstopniowa regulacja prędkości dla maks. 10 silników EC
- syntetyczna obudowa ASA, RAL 9010
- do montażu ściennego
- klasa odporności IP44
- zasilanie 230 VAC
- napięcie sterowania 0..10 VDC (maks. 8 mA)
| KOD |
|-----|
| 8751.050008 |
NAGRZEWNICE AVS® · ZESTAWY KONSOL I ŁĄCZNIKÓW
KTÓREGO ZESTAWU UŻYĆ?
Bez opcji czerpania powietrza
Zestaw konsol A
Z jedną opcją czerpania powietrza
(nie dostępne do nagrzewnic Mini)
Zestaw konsol A + zestaw łączników A
Z dwoma opcjami czerpania powietrza
(nie dostępne do nagrzewnic Mini)
Zestaw konsol B + zestaw łączników B
| TYP | A min. | A max. | B min. | B max. | C min. | C max. | D min. | D max. | E | F | G |
|-----|--------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|--------|----|----|----|
| 000 (Mini) | 36 | 67 | 77 | 107 | 72.5 | 132.5 | 31.5 | 101.5 | - | - | - |
| 100 | 36 | 67 | 77 | 107 | 83.5 | 143.5 | 30.5 | 90.5 | 35.5 | 53 | 63.5 |
| 200 | 36 | 67 | 77 | 107 | 94.5 | 144.5 | 29.5 | 79.5 | 45.5 | 65 | 75.5 |
| 300 | 36 | 67 | 77 | 107 | 105.5 | 145.5 | 28.5 | 68.5 | 55.5 | 77 | 87.5 |
| 400 | 36 | 67 | 77 | 107 | 116.5 | 146.5 | 27.5 | 57.5 | 65.5 | 89 | 99.5 |
ZESTAWY KONSOL I ŁĄCZNIKÓW - NAGRZEWNICE AVS®
ZESTAW KONSOL A
Do nagrzewnicy bez lub z jedną opcją czerpania powietrza
- obciążalność: 150 kg
- wykonanie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey metallic, kolor 001).
- zawiera śruby
4 konsole ścienne
4 elementy przedłużające
KOD
8376.010100
ZESTAW ŁĄCZNIKÓW A
Do montażu z jedną opcją czerpania powietrza
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey metallic, kolor 001).
- zawiera śruby M8 x 16 Din 933
- zawiera podkładki sprężyste M8 Din 127
4 połączenia nagrzewnicy
2 konsole ścienne
KOD Typ
8376.040001 100
8376.040002 200
8376.040003 300
8376.040004 400
⚠️ do użycia z zestawem konsol A
ZESTAW KONSOL B
Do nagrzewnicy z dwoma opcjami czerpania powietrza
- wykonanie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey metallic, kolor 001).
- zawiera śruby
6 mocowań ściennych
2 połączenia ukośne
4 przedłużenia L
KOD Typ
8376.030101 100
8376.030102 200
8376.030103 300
8376.030104 400
ZESTAW ŁĄCZNIKÓW B
Do nagrzewnicy z dwoma opcjami czerpania powietrza
- wykonanie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey metallic, kolor 001).
- zawiera śruby M8 x 16 Din 933
- zawiera podkładki sprężyste M8 Din 127
4 łączniki do nagrzewnicy
4 łączniki
2 konsole ścienne
KOD Typ
8376.040101 100
8376.040102 200
8376.040103 300
8376.040104 400
⚠️ do użycia z zestawem konsol B
MOCOWANIE DO KONSTRUKCJI METALOWYCH
- wykonanie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey metallic, kolor 001).
- zawiera śruby.
HE-A 100 do 300
KOD Typ
8376.050101 100
8376.050102 200
8376.050103 300
8376.050104 400
⚠️ do użycia z zestawem konsol A lub B
NAGRZEWNICE AVS® - OPCJE WYLOTU POWIETRZA
4- STR. ROZPRASZACZ AVS®
- rozpraszacz powietrza w poziomie, do niskich pomieszczeń
- zamów razem z nagrzewnicą. Jednostka musi zostać dostosowana
- z tą opcją nie można zastosować kratek wywiewu powietrza
- dostarczany oddzielnie z prostym systemem montażu i demontażu
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
- aerodynamiczne aluminiowe żaluzje, lakierowane na kolor czarny mat
- maksymalna wysokość montażu = 2.5 m od dolnej części rozpraszacza.
KOD Typ
8375.060100 (Mini) 000
8375.060101 100
8375.060102 200
8375.060103 300
8375.060104 400
STOŻEK WYWIEWU
- zwiększa prędkość strumienia powietrza i zasięg nagrzewnicy, co pozwala na montaż na dużej wysokości
- zamów razem z nagrzewnicą. Jednostka musi zostać dostosowana
- dostarczany oddzielnie z prostym systemem montażu i demontażu
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
KOD Typ
8375.080101 100
8375.080102 200
8375.080103 300
8375.080104 400
STOŻEK WYWIEWU – KURTYNA
- tworzy kurtynę dla zimnego powietrza dostającego się przez drzwi, wejście, okna itp.
- zamów razem z nagrzewnicą. Jednostka musi zostać dostosowana
- dostarczany oddzielnie z prostym systemem montażu i demontażu
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
KOD Typ
8375.070101 100
8375.070102 200
8375.070103 300
8375.070104 400
Typ A B C kg
000 (Mini) 41.0 18.8 13.8 7.2
100 53.0 18.8 13.8 9.2
200 65.0 18.8 13.8 11.8
300 77.0 18.8 13.8 14.6
400 89.0 18.8 13.8 17.7
Typ A B C kg
100 53.0 43.3 22.0 8.2
200 65.0 46.1 32.0 10.7
300 77.0 55.8 37.0 14.8
400 89.0 64.2 43.0 18.9
Typ A B C kg
100 53.0 54.5 10.5 9.7
200 65.0 60.0 18.0 17.3
300 77.0 72.5 19.0 24.0
400 89.0 103.5 25.0 36.7
**DODATKOWA ŻALUZJA PIONOWA**
- zapobiega nagrzewaniu przeciwległej ściany w małym pomieszczeniu
- nie może być stosowana z nagrzewnica w wersji modułowanej
- łatwa do zamontowania dzięki specjalnemu systemowi
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
- aerodynamiczne aluminiowe żaluzje, lakierowane na kolor czarny mat
**KRATKA ZABEZPIECZAJĄCA DO SAL SPORTOWYCH**
- łatwa do zamontowania dzięki specjalnemu systemowi
- nie może być stosowana z nagrzewnica w wersji modułowanej
- wykończenie w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
| KOD | Typ |
|--------------|-----------|
| 8375.110100 | (Mini) 000|
| 8375.110101 | 100 |
| 8375.110102 | 200 |
| 8375.110103 | 300 |
| 8375.110104 | 400 |
| KOD | Typ |
|--------------|-------|
| 8375.100101 | 100 |
| 8375.100102 | 200 |
| 8375.100103 | 300 |
| 8375.100104 | 400 |
| Typ | A | B | kg |
|---------|------|------|----|
| 000 (Mini) | 41.0 | 10.1 | 5.0|
| 100 | 53.0 | 10.1 | 6.1|
| 200 | 65.0 | 10.1 | 8.1|
| 300 | 77.0 | 10.1 | 10.4|
| 400 | 89.0 | 10.1 | 13.0|
| Typ | A | B | kg |
|-------|------|------|----|
| 100 | 53.0 | 10.1 | 5.7|
| 200 | 65.0 | 10.1 | 6.7|
| 300 | 77.0 | 10.1 | 8.4|
| 400 | 89.0 | 10.1 | 8.8|
NAGRZEWNICE AVS® - OPCJE CZERPANIA POWIETRZA
⚠️ Opcji czerpania powietrza nie stosuje się do nagrzewnic Mini (kod 021 i 031)
POJEMNIK MIESZANIA POWIETRZA
- galwanizowana nielakierowana stal lub lakierowany w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
- sterowanie manualne
| KOD | Typ |
|--------------|-----|
| 83750.010101 | 100 |
| 83750.010102 | 200 |
| 83750.010103 | 300 |
| 83750.010104 | 400 |
| Typ | A | B | kg |
|-----|-----|-----|----|
| 100 | 53.0| 45.0| 13.6|
| 200 | 65.0| 55.0| 19.3|
| 300 | 77.0| 65.0| 25.9|
| 400 | 89.0| 76.5| 33.1|
POJEMNIK FILTRUJĄCY Z WKŁADEM FILTRUJĄCYM
- galwanizowana nielakierowana stal lub lakierowany w kolorze nagrzewnicy (sandblast grey, kolor 001)
- w przypadku zamówienia pojemnika, rekomendujemy zamówienie zapasowego filtra
| KOD | Typ |
|--------------|-----|
| 83751.140101 | 100 |
| 83751.140102 | 200 |
| 83751.140103 | 300 |
| 83751.140104 | 400 |
| Typ | A | B | kg |
|-----|-----|-----|----|
| 100 | 53.0| 35.0| 18.1|
| 200 | 65.0| 45.0| 22.4|
| 300 | 77.0| 55.0| 26.7|
| 400 | 89.0| 66.5| 31.9|
WKŁAD FILTRUJĄCY
Uwaga! Zanieczyszczony filtr może ograniczyć wydajność i zasięg nagrzewnicy.
- częściowo regeneralny (zależnie od zastosowania pomieszczenia)
- sprawność: Ashrae-tissue 90 %
- samogasający zgodnie z normą DIN 53438-1
- odporny na temperaturę do 100 °C
- zgodny z klasyfikacją G4 zgodnie z DIN EN 779
| KOD | Typ |
|--------------|-----|
| 8375.150101 | 100 |
| 8375.150102 | 200 |
| 8375.150103 | 300 |
| 8375.150104 | 400 |
OPCJE CZERPANIA POWIETRZA - NAGRZEWNICE AVS®
⚠️ Serwomechanizm i termostat przeciwzamrożeniowy dostarczane są zamontowane. Serwomechanizm musi być zamówiony z pojemnikiem mieszania powietrza. Termostat przeciwzamrożeniowy powinien być zamówiony z nagrzewnicą.
SERWOMECHANIZMY "ON/OFF" ze sprężyną powrotną
- jeden rozmiar
- sprężyna powrotna: pojemnik mieszania powietrza zostanie zamknięty w przypadku braku zasilania (zabezpieczenie przed mrozem).
KOD
8383.2301
"on/off-230 V"
8383.2302
"on/off-230 V" ze sprężyną powrotną
TERMOSTAT PRZECIWZAMROŻENIOWY
- termostat przeciwzamrożeniowy (od -10° do +12°C)
KOD
8384.0001
"on/off-230 V"
AC 230 V
N L1
1 2 3
Serwo
"on/off-230 V" ze sprężyną powrotną
AC 230 V
N L1
1 2
(M) Serwo
NAGRZEWNICY AVS® - WSPÓŁCZYNNIKI KOREKCYJNE
WSPÓŁCZYNNIKI KOREKCYJNE (CF) W FUNKCJI ΔT
(ΔT = średnia temperatura wody - temperatura pomieszczenia)
| ΔT | CF | ΔT | CF | ΔT | CF |
|----|-----|----|-----|----|-----|
| 30 | 0.60| 49 | 0.98| 68 | 1.36|
| 31 | 0.62| 50 | 1.00| 69 | 1.38|
| 32 | 0.64| 51 | 1.02| 70 | 1.40|
| 33 | 0.66| 52 | 1.04| 71 | 1.42|
| 34 | 0.68| 53 | 1.06| 72 | 1.44|
| 35 | 0.70| 54 | 1.08| 73 | 1.46|
| 36 | 0.72| 55 | 1.10| 74 | 1.48|
| 37 | 0.74| 56 | 1.12| 75 | 1.50|
| 38 | 0.76| 57 | 1.14| 76 | 1.52|
| 39 | 0.78| 58 | 1.16| 77 | 1.54|
| 40 | 0.80| 59 | 1.18| 78 | 1.56|
| 41 | 0.82| 60 | 1.20| 79 | 1.58|
| 42 | 0.84| 61 | 1.22| 80 | 1.60|
| 43 | 0.86| 62 | 1.24| 81 | 1.62|
| 44 | 0.88| 63 | 1.26| 82 | 1.64|
| 45 | 0.90| 64 | 1.28| 83 | 1.66|
| 46 | 0.92| 65 | 1.30| 84 | 1.68|
| 47 | 0.94| 66 | 1.32| 85 | 1.70|
| 48 | 0.96| 67 | 1.34| 86 | 1.72|
CHARAKTERYSTYKI HYDRAULICZNE
WSPÓŁCZYNNIKI KOREKCYJNE
DLA WYDAJNOŚCI CIEPLNEJ
(Spadek ciśnienia z akcesoriami czerpania powietrza)
PRZEPLYW POWIETRZA
I WSPÓŁCZYNNIKI KOREKCYJNE
(Spadek ciśnienia z akcesoriami czerpania powietrza)
OBLICZENIA DLA INNYCH TEMPERATUR
Przykład obliczeń
- \( T_v \) = temperatura zasilania
- \( T_r \) = temperatura powrotu
- \( T_l \) = temp. pomieszczenia
- \( Q_v \) = potrzebna moc
- \( \Delta T = 70^\circ C + 50^\circ C - 18^\circ C = 42 \)
- \( \text{CF} = \frac{Q_v}{\Delta T} = \frac{25 \text{ kW}}{0.84} = 29.76 \text{ kW} \)
1. Obliczanie \( \Delta T \)
\[ \Delta T = \frac{T_v + T_r - T_l}{2} \]
2. Obliczenie wydajności teoretycznej (\( Q_f \))
\[ Q_f = \frac{Q_v}{\text{CF}} \]
3. Wybór urządzenia
Wybierz w tabeli wydajności \( \Delta T=50 \) urządzenie o teoretycznej wydajności 29.76 kW (\( Q_f \)). Nagrzewnica ta zapewni potrzebną wydajność (\( Q_v \)) 25 kW przy parametrach \( T_v - T_r \) (70°C/50°C) i temperaturze pomieszczenia \( T_l \) (18°C).
WSPÓŁCZYNNIKI KOREKCYJNE - NAGRZEWNICE AVS®
CIŚNIENIE AKUSTYCZNE
Pomiar poziomu hałasu zgodnie z (DIN) EN 23741 i 23742
KOREKTA DLA KILKU ŹRÓDEŁ O TYM SAMYM POZIOMIE HAŁASU
Przykład:
- dane: 5 źródeł hałasu 53 dB(A) każde
- niewiadoma: całkowity poziom hałasu urządzeń
- wynik: 53 dB(A) + 7 dB(A) = 60 dB(A)
KOREKTA DLA KILKU ŹRÓDEŁ O RÓŻNYM POZIOMIE HAŁASU
Przykład:
- dane: 2 źródła hałasu 53 dB(A) i 59 dB(A)
- różnica = 6 dB(A)
- niewiadoma: całkowity poziom hałasu
- wynik: 59 dB(A) + 1 dB(A) = 60 dB(A) | e0406407-8b7e-4742-a27c-9c47aa97aba9 | finepdfs | 1.264648 | CC-MAIN-2024-33 | https://www.jaga.com.pl/download/karta-katalogowa-nagrzewnice-avs/?wpdmdl=23046&refresh=66a0a6f0bdc941721804528 | 2024-08-15T18:07:32+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722641311225.98/warc/CC-MAIN-20240815173031-20240815203031-00514.warc.gz | 635,925,619 | 0.999547 | 0.999813 | 0.999813 | [
"pol_Latn",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
402,
420,
1709,
4852,
5760,
7645,
9958,
11992,
13570,
15330,
16652,
18206,
18942,
20842,
21358
] | 2 | 0 |
Niezwykły wodór
Andrzej Wiśniewski
Instytut Fizyki PAN
Streszczenie. Wodór i jego związki są bardzo atrakcyjnym obiektem badań podstawowych. W ostatnich latach ukazały się prace pokazujące, iż proste związki wodoru pod ogromnymi ciśnieniami wykazują nadprzewodnictwo w rekordowo wysokich temperaturach. Wodór od wielu lat jest wykorzystywany w przemyśle, ciągle rozwijane są nowe technologie jego produkcji. W artykule omówiono podstawowe właściwości wodoru oraz jego wykorzystanie w różnych gałęziach przemysłu. Podkreślono rolę jaką może on odegrać jako element systemu elektroenergetycznego, szczególnie w połączeniu z odnawialnymi źródłami energii. Opisano również realizowane w Polsce programy i projekty bazujące na wykorzystaniu wodoru.
Słowa kluczowe: wodór, nadprzewodnictwo związków wodoru, system elektroenergetyczny, paliwa alternatywne, produkcja wodoru
Abstract. Hydrogen and its compounds are a very attractive object of basic research. In recent years, a number of papers have been published showing that simple hydrogen compounds under extremely high pressure exhibit superconductivity at record high temperatures. On the other hand, hydrogen has been used in industry for many years, new hydrogen production technologies are being developed. The article discusses the basic properties of hydrogen and its use in various industries. The role it can play as a component of the power system is emphasized, especially in connection with renewable energy sources. Programs and projects based on the use of hydrogen implemented in Poland are also briefly discussed.
Keywords: hydrogen, superconductivity of hydrogen compounds, power system, alternative fuels, hydrogen production
Podstawowe właściwości
Wodór jest najprostszym, a jednocześnie najczęściej występującym we Wszechświecie pierwiastkiem (drugim jest hel) i jednym z trzech pierwiastków najczęściej spotykanych na Ziemi, gdzie jednak w stanie wolnym występuje bardzo rzadko. W małych ilościach jest obecny w gazach wulkanicznych i w ilościach śladowych w atmosferze ziemskiej. Gaz ten jest bardzo aktywny, dla tego jest składnikiem bardzo wielu związków chemicznych, w tym związków organicznych. Oczywiście najbólszym źródłem wodoru na Ziemi jest woda. Wodór w stanie wolnym występuje w postaci cząsteczkowej. Jest gazem bezbarwnym, o temperaturze wrzenia pod ciśnieniem normalnym 20,3 K (niższą temperaturę wrzenia ma jedynie hel: 4,2 K) i temperaturze krzepnięcia 14 K. Po raz pierwszy ciekły i stały wodór otrzymał James Dewar pod koniec XIX wieku. Jest to najlżejszy ze wszystkich gazów, jego gęstość w każdym ze stanów skupienia jest najmniejsza z innymi substancjami, w szczególności zestalony wodór jest ciałem stałym o najmniejszej gęstości (88 kg/m³). Wodór posiada dwa stabilne izotopy: wodór H o liczbie masowej A = 1, deuter D o A = 2 oraz nietabilny izotop tryt T o A = 3 (czas połowicznego rozpadu 12 lat).
Ciągle odkrywamy jakieś nowe właściwości prostych związków wodoru, np. nadprzewodnictwo pod ciśnieniem z rekordowo wysokimi temperaturami krytycznymi. Najciekawsze jednak jest to, jak ogromną rolę wodór może odegrać w energetyce, co przez długi czas nie było dostrzegane. Dopiero w czasach, gdy wszystkie państwa, w większym lub mniejszym stopniu, podjęły starania, żeby podczas wytwarzania energii elektrycznej, jak i wszystkich innych dóbr przemysłowych, zmniejszyć emisję dwutlenku węgla do atmosfery, zaczęto interesować się wodorem jako między innymi:
- magazynem energii (zastępującym w tej roli elektrownie szczotowo-pompowe czy baterie litowo-jonowe);
- paliwem wykorzystywanym w:
- ogniwiach paliwowych stacjonarnych czy mobilnych (napęd pojazdów),
- „klasycznych” turbinach gazowych (gdzie wodór jest domieszką);
- chłodziwem dla:
- nadprzewodzących kabli przesyłowych prądu stałego,
- turbin w elektrowniach.
Wszystkie wyżej wymienione zastosowania wodoru są niezbędne, jeśli myśl siłą o stworzeniu systemu energetycznego, w którym istotną rolę mają spełniać odnawialne źródła energii (OZE), takie jak farmy wiatrowe (na morzu i na lądzie) czy farmy fotowoltaiczne. Dzięki wysiłkom, między innymi polskiego rządu, od
2019 roku częścią niskoemisyjnego miksu energetycznego jest energetyka jądrowa. Jej rozwój pozwoli również zwiększyć produkcję wodoru metodą reformingu parowego. Zatem w świecie, w którym kluczową rolę mają pełnić OZE oraz elektrownie jądrowe, wódor, produkowany dzięki nim na masową skalę odegra bardzo istotną rolę. Będzie stabilizował system energetyczny (jako magazyn energii) i pełnił rolę generatora prądu (awaryjne generatory do 3 MW dla szpitali czy innych miejsc użyteczności publicznej). Uzasadnione jest więc nazywanie wodoru paliwem przyszłości.
Wszelkie powyżej wspomniane możliwości wykorzystania wodoru, szczególnie w nowoczesnej niskoemisyjnej gospodarce oraz związane z nimi zagadnienia fizyczne omówione są w dalszej części. Ze względu na objętość artykułu świadomie pominięto szereg zagadnień, między innymi:
- rolę wodoru we wczesnych stadiach powstawania Wszechświata po Wielkim Wybuchu;
- wykorzystanie izotopów wodoru: deuteru ("ciężkiej wody") jako moderatora w reaktorach jądrowych spowalniającego prędkie neutrony oraz trytu (w mieszaninie z deuterem stosuje się go jako paliwo w reaktorach kontrolowanej syntezy jądrowej oraz jako wskaźnik izotopowy do określania wieku mineralów);
- militarne zastosowania wodoru: bomba termojądrowa (wodorowa), w której głównym źródłem energii wybuchu jest niekontrolowana i samopodtrzymująca się reakcja łańcuchowa, podczas której izotopy wodoru łączą się pod wpływem bardzo wysokiej temperatury, tworząc w procesie fuzji jądrowej hel (niedobędna do zapoczątkowania fuzji temperatura uzyskiwana jest poprzez detonację ładunku jądrowego);
- edukacyjną rolę wodoru na wykładach z mechaniki kwantowej, np. analityczne rozwiązanie równania Schrödingera.
Nadprzewodnictwo związków wodoru
Zgodnie z klasyczną teorią nadprzewodnictwa BCS\(^1\), wysokie częstotliwości drgań, silne oddziaływanie elektron-fonon i duża gęstość stanów na poziomie Fermiego są czynnikami, które mogą prowadzić do wysokich temperatur krytycznych \(T_c\). Wysokie częstotliwości drgań sieci kystalicznej i silne oddziaływanie elektron-fonon cechują metaliczny wódor oraz związki wodoru z wiązaniami kowalencyjnymi. Biorąc to pod uwagę, Ashcroft [1] przewidywał, że pod bardzo wysokim ciśnieniem wódor w stanie metalicznym będzie wykazywał nadprzewodnictwo w rekordowo wysokich temperaturach. Późniejsze obliczenia [2] pokazały, że metaliczny cząsteczkowy wódor wykazywałby przy skrajnie wysokich ciśnieniach nadprzewodnictwo o \(T_c = 100 - 240\) K, a wódor w postaci atomowej pod ciśnieniem rzędu 500 GPa (ciśnienie we wnętrzu Ziemi to ok. 360 GPa) miałby temperaturę krytyczną nawet wyższą od temperatury pokojowej. Jak na razie nie ma eksperymentu, który jednoznacznie potwierdziłby te przewidywania. Natomiast niedawno stwierdzono, że siarkowodór H\(_2\)S przy ciśnieniach rzędu 90 GPa przechodzi w stan metaliczny, a przy 150 GPa ulega najprawdopodobniej dekompozycji do H\(_2\)S i wykazuje nadprzewodnictwo o temperaturze krytycznej ok. 200 K [3]. Zauważono również wyraźne występowanie efektu izotopowego: D\(_2\)S wykazywał pod takim samym ciśnieniem \(T_c\) o 30–45 K niższą, co potwierdza klasyczny, zgodny z teorią BCS, fononowy mechanizm nadprzewodnictwa. Rok temu ukazała się praca tej samej grupy dorosnąca o rekordowo wysoką \(T_c \approx 250\) K dla LaH\(_{10}\) pod ciśnieniem 170 GPa [4]. Obecnie jest to najwyższa temperatura, przy której obserwuje się nadprzewodnictwo (najwyższą temperaturę krytyczną pod ciśnieniem normalnym \(T_c \approx 136\) K wykazuje nadprzewodnik rtęciowy HgBa\(_2\)Ca\(_2\)Cu\(_3\)O\(_{8+\delta}\) [5]).
Produkcja wodoru
Wódor praktycznie nie występuje w stanie wolnym, zatem rozważania na temat sposobów jego wykorzystania w gospodarce warto poprzedzić omówieniem sposobów jego wytwarzania. Pozyskanie wodoru wymaga nakładu energii. W jego produkcji przemysłowej wykorzystuje się różne metody:
1. Zdecydowanie dominującą metodą jest reforming parą wodną: gazu ziemnego, ropy naftowej i węgla (ok. 96% całej produkcji).
a) Podstawową (ok. 48% całej produkcji) i najtańszą (ok. 5-6 zł/kg) metodą otrzymywania wodoru jest reforming gazu ziemnego (zwierającego ponad 90% metanu) parą wodną. W pierwszym etapie gaz podgrzewany jest do temperatury 700–1100 °C w obecności pary wodnej i katalizatora niklowego. W wyniku rozpadu cząsteczek metanu powstaje CO i H\(_2\) (CH\(_4\) + H\(_2\)O → CO + 3H\(_2\)). W drugim etapie gaz będący mieszaniną tlenku węgla i wodoru poddaje się dalszemu działaniu pary wodnej i uzyskuje dalszy wzrost ilości wodoru (CO + H\(_2\)O → CO\(_2\) + H\(_2\)).
Minusem tej metody jest powstawanie, jako produktów ubocznych CO i CO\(_2\), wyprodukowanie 1 tony wodoru wiąże się z wytworzeniem 9-12 ton CO\(_2\).
---
1. Teoria BCS - mikroskopowa teoria nadprzewodnictwa ogłoszona w 1957 roku przez Johna Bardeenea, Leona Coopera i Roberta Shriefera. Nazwa teorii pochodzi od inicjałów jej twórców. Za stworzenie tej teorii otrzymali oni w 1972 roku Nagrodę Nobla z fizyki (przyp. red.).
b) Reforming ropy naftowej (ok. 30% całej produkcji).
c) Reforming węgla (najstarsza metoda, ok. 18% całej produkcji). Metoda ta polega na podgrzaniu węgla do temperatury ok. 900 °C, w której węgiel zamienia się w gaz i następnie jest mieszany z parą wodną w obecności katalizatora, najczęściej niklu (C + H₂O → CO + H₂).
2. Elektroliza wody (ok. 4% produkcji, cena > 12 zł/kg) pozwalająca na otrzymanie wodoru najwyższej czystości (> 99,9%), nie wymaga wysokich temperatur (temp. 50–80°C), ma dużą wydajność (70–90%) i może być realizowana za pomocą urządzeń malej skali.
Rozważane są także inne metody, m.in.: fotodysocjacja wody (pod wpływem światła słonecznego) z różnymi modyfikacjami np. metoda fotokatalityczna wykorzystująca światło słoneczne do rozpadu wody na tlen i wodór. W pierwszym etapie woda jest utleniana do nadtlenku wodoru (H₂O₂), który jest rozkładany w wyniku niedrogiego procesu katalizy chemicznej. Wodór może być produkowany także przez najróżniejsze mikroorganizmy jako produkt uboczny procesu fotosyntezy np. przez algi.
Oczywiście ceny wodoru otrzymanego różnymi metodami zależą od aktualnych cen gazu, ropy, węgla i energii elektrycznej. Warto mieć świadomość, że zgodnie z danymi zawartymi w raporcie *Wodorowa alternatywa* [6] łączna roczna produkcja wodoru w Polsce wynosi ok. miliona ton. Stanowi to 14% europejskiej produkcji. Według *Nature Energy* [7] aktualne ceny kształtują się następująco: przy produkcji wodoru z paliw kopalnych w dużych instalacjach przemysłowych: 1,5–2,5 euro/kg w Niemczech i 1,8–2,9 USD/kg w USA. Granica opłacalności produkcji wodoru z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii wynosi odpowiednio 3,23 euro/kg i 3,53 USD/kg.
Jeśli chodzi o produkcję wodoru, to należy pamiętać, że w swojej strategii energetycznej Unia Europejska rozróżnia wodór produkowany z surowców kopalnych – zwany „szarym” i wodór powstający z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii – zwany „zielonym”. W Europie i Polsce, póki co, produkowany jest głównie wodór „szary” – technologie jego produkcji są obecnie wydajniejsze i ekonomicznie bardziej opłacalne.
Zwrócić należy uwagę, że Komisja Europejska traktuje pozyskanie wodoru metodami elektrolizy z wykorzystaniem prądu wytwarzanego przez OZE, jako niskoemisyjną produkcję wodoru. Przy takim podejściu reforming parowy, w którym energia cieplna wytwarzana jest w sposób dotychczas stosowany w Polsce, nie jest właściwą metodą. W tej chwili rząd polski doprowadził do zaakceptowania energetyki jądrowej jako „zielonego” źródła energii, zatem reforming parowy, dla którego źródłem ciepła byłyby reaktory jądrowe, mógłby stać się w Polsce i w Europie pełnoprawną metodą produkcji „zielonego” wodoru.
**Wodór jako ciecz kriogeniczna**
Ostatnio pojawiły się prace, w których proponuje się wykorzystanie ciekłego wodoru (LH₂) do chłodzenia nadprzewodników. Nadprzewodniki wysokotemperaturowe z powodzeniem mogą pracować w temperaturach helowych. Jeśli jednak chcemy ich w miarę powszechnie używać w sposób ekonomicznie opłacalny, to powinni być chłodzone ciekłym azotem (LN₂). Ciekły azot ma wiele zalet: jest tani, łatwo dostępny, łatwy do przechowywania i przelewania (jego ciepło parowania jest 33 razy większe niż ciepło parowania helu i 6 razy większe niż ciepło parowania wodoru). Spośród nadprzewodników wysokotemperaturowych w praktyce realne jest wykorzystywanie związków REBa₂Cu₃O₇₋ₓ (RE – ziemia rzadka lub Y) lub Bi₂Sr₂Ca₂Cu₃Oₓ, o temperaturach krytycznych odpowiednio 92–96 K i 110 K. Te stuje się np. magnesy nadprzewodzące lub kable nadprzewodzące pracujące w temperaturze ciekłego azotu (77 K). Jeśli te materiały zostałyby schłodzone do niższej temperatury, szereg ich istotnych parametrów, np. wartości prądów krytycznych, uległoby istotnej poprawie. Z punktu widzenia zastosowania atrakcyjnym nadprzewodnikiem jest dwuborek magnezu MgB₂ o temperaturze krytycznej 39 K. Warto podkreślić, że związki ten nie zawiera pierwiastków ziem rzadkich, ani pierwiastków szkodliwych dla środowiska. Dwuborek magnezu w postaci ceramiki, w przeciwieństwie do nadprzewodników wysokotemperaturowych z miedzią, nie stwarza problemów związanych ze znacznym oskabieniem wartości prądów krytycznych na granicach ziaren. Z tego materiału łatwiej jest wytwarzać długie odcinki taśm i drutów nadprzewodzących o wysokich wartościach prądów krytycznych. Możliwość chłodzenia do temperatury ciekłego wodoru, a nie ciekłego helu, jest więc w przypadku tego materiału niezwykle atrakcyjna. Na przykład grupa japońskich naukowców [8] z sukcesem przetestowała krótkie odcinki nadprzewodzącego drutu z MgB₂ zanurzone w LH₂. Drutami tymi płynął prąd o natężeniu 500 A w zewnętrznym polu magnetycznym do 5,5 T. Wykorzystanie LH₂ w nadprzewodnictwie jest ciągle na etapie wstępnych prac badawczych, lecz ze względu na ograniczone zasoby helu, być może w niedalekiej przyszłości ciekły wodor zacznie z powodzeniem zastępować ciekły hel.
Chłodzenie wodorem
Chłodzenie gazowym wodorem stosuje się w wielu dużych elektrowniach. Podczas pracy generatorów wytwarzane jest ciepło, które musi być wydajnie odprowadzane, inaczej wzrost temperatury może doprowadzić do awarii. Z reguły wirniki generatorów mniejszych mocy są chłodzone powietrzem. Przy większych mocach (powyżej 100 MW) stosuje się wodór, który ma ponad 14 razy większą zdolność odbierania ciepła niż powietrze i znacznie od niego niższą lepkość. Wodór stosowany do chłodzenia musi być bardzo czysty. Należy również pamiętać, że wodór, szczególnie w mieszaninie z tlenem, jest bardzo łatwopalny i ma bardzo niską energię zapłonu (12 razy mniejszą niż metan), stwarza więc zagrożenie pożarem i wybuchem\(^2\). Koszty jego wytwarzania są stosunkowo wysokie, a sposób transportowania i użytkowania jest obwarowany rygorystycznymi przepisami, co nie zmienia faktu, że przy odpowiedniej konstrukcji instalacji, zabezpieczeniach oraz produkcji w miejscu wykorzystania, wodór jest optymalnym chłodziwem generatorów dużej mocy.
Zastosowanie wodoru w przemyśle
Wodór znajduje zastosowanie głównie w przemyśle chemicznym, petrochemicznym, hutniczym i spożywczym. Wykorzystuje się go m. in. do otrzymywania amoniaku używanego do produkcji nawozów sztucznych. W petrochemii jest niezbędny w procesach: hydrafalnacja (w celu obniżenia zawartości związków siarki, azotu i tlenu w produktach i półproduktach przeróbki ropy naftowej), hydrokrakingu (w celu przerobu ciężkich frakcji ropy naftowej na benzynę i oleje) i reformingu (w celu podwyższenia liczby oktanowej benzyny). Hutnictwo stosuje go do reakcji redukcji rudy żelaza dla otrzymania surowego żelaza do produkcji stali. W przemyśle spożywczym (ozn. symbolem E-949) używany jest do utwardzania (uwodorniania) nienasyconych tłuszczów roślinnych czyli np. do produkcji margaryny.
Magazynowanie i przesyłanie wodoru
Wodór, podobnie jak gaz ziemny, może być przesyłany systemem gazociągów lub w postaci ciekłej pod znacznie większym ciśnieniem transportowany cysternami.
Przechowywanie i transportowanie wodoru ciekłego jest łatwiejsze, gdyż ciekły wodór zajmuje ok. 1/800 objętości tej samej ilości wodoru gazowego. Ciekły wodór cechuje również wysoka czystość, jednak jego skraplanie jest procesem kosztownym.
Ciekawą propozycją jest rozwijana w Japonii metoda skraplania wodoru z wykorzystaniem materiałów wykazujących duży efekt magnetokaloryczny. Zjawisko magnetokaloryczne polega na zmianie temperatury magnetyka przy zmianie natężenia lub kierunku zewnętrznego pola magnetycznego. Mechanizm jest następujący: przyłożenie, w warunkach adiabatycznych, zewnętrznego pola magnetycznego do materiału ferromagnetycznego, porządkuje jego momenty magnetyczne, a przez to zmniejszona zostaje magnetyczna część entropii całkowitej układu. W odwrotnym procesie adiabatycznego zmniejszania natężenia pola magnetycznego następuje obniżenie temperatury ferromagnetyku. Kluczowe dla tej metody jest znalezienie materiałów magnetycznych, które obniżą temperaturę wodoru od temperatury ciekłego azotu (77 K) do temperatury 20 K. Jak na razie, nieznany jest materiał, który zapewniłby tak duże obniżenie temperatury. Dysponujemy jednak związkami, które zapewniają obniżenie temperatury o ok. 20 K. Konieczne jest więc zastosowanie w skraplare, wykorzystującej zjawisko magnetokaloryczne, kilku różnych magnetyków i chłodzenie w kilku etapach. Poza doborem składu optymalnych materiałów, istotny jest także kształt magnetyka. Pożądana jest jak największa powierzchnia zapewniająca dużą intensywność wymiany ciepła pomiędzy chłodzonym medium i magnetykiem, np. sferyczne cząstki magnetyka o średnicy 0,3–0,5 mm.
W Polsce analizowane są możliwości magazynowania wodoru w kawernach solnych (pusta przestrzeń w skalach, powstała w wyniku naturalnych procesów ługowania), które służą dzisiaj do utrzymywania zapasów gazu ziemnego.
Warto wspomnieć, że w Polsce realizowany jest program *Magazynowanie wodoru* finansowany przez NCBiR, którego celem jest opracowanie technologii magazynowania wodoru oraz zamówienie prototypu załobnika wodorowego do zastosowań mobilnych. Ze względu na małe rozmiary, cząsteczki wodoru łatwo przenikają nawet przez drobne szczeliny – zbiornik na wodór musi być bardzo szczelny, a jednocześnie przy zastosowaniach mobilnych lekki (np. wykonany z włókna węglowego pokrytego warstwą polimerową). Program ma wspierać nowe źródła energii dla pojazdów, które mogłyby być wykorzystywane zamiast benzyny lub oleju napędowego, czy nawet energii elektrycznej. Zmagazynowany wodór może być także wykorzystywany do zasilania ogniw paliwowych, wytwarzających prąd elektryczny. Wodór może napędzać nie tylko
---
2. Przekonali się też o tym wybitni polscy fizycy. W 1938 roku Jan Blaton, Szczepan Szczeniowski, Mieczysław Wolfke i Stanisław Ziemecki podjęli próbę wypuszczenia balonu o nazwie Gwiazda Polski z aparaturą fizyczną w celu prowadzenia badań stratosfery i promieniowania kosmicznego. Balon napełniony wodorem w czasie przygotowań do startu w Dolinie Chochołowskiej zapalił się. Uratowano większość powłoki, zakupiono hel i zaplanowano wykonanie następnego lotu w okolicy Strzyja we wrześniu 1939 roku (na podstawie: https://www.fizyka.pw.edu.pl/index.php/pl/wydzial/historia-wydzialu-fizyki/item/195)
samochody osobowe, ale także cięższe pojazdy – ciężarówki, autobusy lub pociągi.
**Wodór jako paliwo konwencjonalne**
Pod względem energii ze spalania, w przeliczeniu na jednostkę masy, wodór przewyższa każde inne paliwo. Wartość opalowa wodoru i ciepło spalania to odpowiednio 120 MJ/kg i 142 MJ/kg. Wielkości te przewyższają znacznie wartość opalową i ciepło spalania benzyny, propanu czy metanu, odpowiednio: 44–50 MJ/kg i 47–56 MJ/kg. Oczywiście trzeba pamiętać, że ze względu na bardzo małą gęstość wodoru w stanie lotnym potrzebna jest dużo większa objętość tego gazu, aby otrzymać określoną ilość energii. W przeciwieństwie do paliw węglowych podczas spalania wodoru nie powstają szkodliwe produkty uboczne. Jako paliwo konwencjonalne wodor stosowany jest głównie w rakietach. Pierwszy raz NASA użyła silnika o napędzie wodorowo-tlenowym pod koniec roku 1963 (rakietą typu Atlas). Ciekły wodór został użyty w rakietie Saturn-Apollo 5 (ryc. 1) podczas misji księżycowych, a także w wahadłowcach. Również europejskie cywilne rakiety typu Ariane są wynoszone na orbitę za pomocą silników napędzanych ciekłym wodorem.
Ryc. 1. Rakietą Saturn-Apollo 5, napęd II członu korzystał z 6 silników na ciekły wodór i ciekły tlen (dzieki uprzejmości NASA)
Kilka firm samochodowych (przede wszystkim BMW i Mazda), wyprodukowało też modele samochodów wykorzystujących wodorowy silnik spalinowy.
**Ogniwa paliwowe**
Ogniwa paliwowe jako źródła energii elektrycznej mają swoją oczywistą zaletę w porównaniu z ogniwami galwanicznymi (baterie, akumulatory) – nie trzeba ich wcześniej ładować (dostarczać energii), a jedynie wystarczy dostarczać paliwo. Większość ogniw paliwowych to ogniwa wodorowe, wykorzystujące wodór w obszarze anody oraz tlen w obszarze katody, które jako produkt uboczny wytwarzają tylko parę wodną. Zasada działania ogniw paliwowych, w których wodór reaguje z tlenem, w wyniku czego powstaje prąd elektryczny i woda, jest procesem odwrotnym do procesu elektrolizy, podczas którego pod wpływem prądu elektrycznego woda rozdziela się na tlen i wodór.
Najczęściej spotykane są ogniwa wodorowo-tlenowe z membraną do wymiany protonów, która jest cienką warstwą polimeru przewodzącego protony, rozdzielającą anodę i katodę. Gazowy wodór zostaje utleniony w obszarze porowatej anody, w wyniku czego powstają protony: $2\text{H}_2 \rightarrow 4\text{H}^+ + 4e^-$. W obszarze katody tlen reaguje z elektronami: $\text{O}_2 + 4e^- \rightarrow 2\text{O}^{2-}$. Membrana pozwala tylko na ruch protonów (przepływ od anody do katody), nie przepuszcza natomiast innych jonów, w tym anionów tlenkowych $\text{O}_2^-$ (ruch od katody do anody). Kationy wodorowe po dotarciu do przestrzeni katodowej reagują z anionami tlenkowymi, tworząc wodę lub parę wodną. Elektrony z anody docierają do katody poprzez obwód elektryczny, wytwarzając prąd, którym można zasilać urządzenia. Schemat ogniwa pokazany jest na ryc. 2.
Ryc. 2. Schemat wodorowo-tlenowego ogniwa paliwowego
Istnieją także ogniwa paliwowe, w których zamiast wodoru wykorzystuje się np. metan. Sprawność takich ogniw jest mniejsza i oprócz pary wodnej powstaje w nich także dwutlenek węgla.
Wodór jest także wykorzystywany w najstarszym typie ogniw, w ogniwach paliwowych ze stałym elektrolitem tlenkowym (Solid Oxide Fuel Cell - SOFC), w których elektrolit ciekły zastąpiony jest przez ceramiczną membranę będącą dobrym przewodnikiem jonów tlenu. Elektrolitem jest np. warstwa ceramiczna
z tlenku cyrkonu $\text{ZrO}_2$ stabilizowanego tlenkiem itru $\text{Y}_2\text{O}_3$, która w temperaturze 1000°C jest doskonałym przewodnikiem anionów tlenowych. W ogniwie tego typu mogą być stosowane różne paliwa: oprócz wodoru także CO lub bardziej złożone gazy, jak metan, propan czy etan.
Ogniwa paliwowe są coraz częściej stosowane w samochodach osobowych, głównie produkcji japońskiej (Toyota, Honda, Nissan, Lexus) i koreańskiej (Hyundai). W Japonii produkuje się także autobus (Toyota FC Bus) napędzany wodorowymi ogniwiem paliwowymi. W 2016 na targach motoryzacyjnych w Hanowerze pokazano również polski miejski autobus Ursus City Smile Fuel Cell Electric Bus (ryc. 3) napędzany przez wodorowe ogniwa paliwowe, o zasięgu między tankowaniami 400 km. Niedawno w Niemczech pierwszy na świecie pociąg pasażerski z wodorowymi ogniwiem paliwowymi (Coradia iLint) uzyskał zezwolenie Niemieckiego Urzędu Transportu Kolejowego na przewożenie pasażerów.
Ryc. 3. Polski miejski autobus Ursus City Smile Fuel Cell Electric Bus napędzany przez wodorowe ogniwa paliwowe (dzięki uprzejmości Ursus SA)
Szereg informacji o ogniwach paliwowych można znaleźć np. na stronie www.ogniwa-paliwowe.com/
**Wodór jako element systemu elektroenergetycznego**
Bardzo istotną kwestią prawidłowego działania sieci elektroenergetycznej jest możliwość magazynowania energii elektrycznej, gdy jej produkcja jest większa niż aktualne zapotrzebowanie, oraz jej wykorzystanie w okresach zwiększonego zapotrzebowania. Dzięki temu praca elektrowni nie musi być dostosowywana do chwilowych potrzeb. Obecnie jako magazyny energii zdecydowanie dominują elektrownie szczotowo-pompowe. Efektywność odzyskiwania energii w takich elektrowniach jest rzędu 80%. Ich pewną wadą jest konieczność wykorzystania dwóch zbiorników wody o dużej różnicy wysokości, co jest trudne do osiągnięcia na terenach nizinnych.
Wodór może odegrać bardzo ważną rolę w magazynowaniu energii oraz zapewnieniu stabilności systemu elektroenergetycznego. Ciągle rośnie udział tzw. odnawialnych źródeł energii (zwłaszcza energii wiatrowej i słonecznej) w produkcji energii, w Polsce jest on obecnie na poziomie 11-12% (w skali światowej to ok. 24%). Nie dyskutując z argumentami zwolenników i krytyków (głównie opłacalność ekonomiczna i np. energochłonność wytwarzania aluminium, z którego wyprodukowany jest wiatrak) obecność takich źródeł energii trzeba przyjąć jako niepowodzalny fakt. Dostępność energii słonecznej i energii wiatru nie jest stabilna w czasie, potrzebne są więc efektywne metody magazynowania energii elektrycznej i udostępniania jej w chwilach zwiększonego zapotrzebowania. Wodór zapewnia taką możliwość.
Okresowe nadmiary energii elektrycznej produkowane przez baterie słoneczne lub wiatraki mogą być w bardzo prosty sposób wykorzystane do produkcji wodoru poprzez elektrolizę wody (ryc. 4). Jeśli z ogniwem paliwowym połączy się baterie słoneczne, to w takim układzie wodór jest produkowany w ciągu dnia z energii słonecznej, a w nocy wykorzystywany jest w ogniwie. Sprawność takiego procesu wynosi około 30–40%. Analogiczne rozwiązanie, zrealizowane w praktyce w Holandii, można zastosować w połączeniu z elektrownią wiatrową. Wytworzony i zmagazynowany wodór może być wykorzystany jako źródło energii nawet po długim czasie.
**Wodór w Polsce**
PKN Orlen jest jednym z największych producentów wodoru na świecie. W produkcję i wykorzystanie wodoru inwestują również Grupa Lotos, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo (PGNiG) i Jastrzębska Spółka Węglowa (JSW). Orlen prowadzi już sprzedaż wodoru dla aut osobowych na dwóch stacjach w Niemczech i planuje uruchomić taką sprzedaż w Czechach. Grupa Lotos intensywnie pracuje nad projektem dwóch stacji tankowania wodoru – w Warszawie oraz w Gdańsku. PGNiG rozpoczęło prace nad projektami wykorzystania wodoru w energetyce i sektorze motoryzacyjnym (nawiązując współpracę z Toyota Motor Poland). Spółka sprawdzi także możliwości magazynowania i transportu wodoru siecią gazową. W tym roku
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju ogłosiło projekt pod hasłem e-Van, który ma doprowadzić do stworzenia nowych elektrycznych i wodorowych samochodów dostawczych. Samochód zasilany wodorem powinien na paliwie dostarczonym w trakcie jednego tankowania pokonywać co najmniej 400 km i mieć ładowność minimum 1000 kg. Orlen i bydgoska Pesa podpisały list intencyjny i rozpoczęły testy pojazdów szynowych zasilanych wodorem, mając za cel wdrożenie ich w komercyjnych rozwiązaniach w lokomotywach towarowych i pojazdach szynowych do przewozu osób. Możliwość zastosowania wodoru w ciepłownictwie poprzez wprowadzenie ok. 10% wodoru do sieci przesyłających gaz ziemny zachęciło JSW do rozpoczęcia prac nad pozyskiwaniem wodoru z gazu kokosowniczego; tak pozyskany wódror byłby wykorzystywany w transporcie.
Obecnie Orlen w procesie produkcyjnym wytwarza na godzinę blisko 45 ton wysokiej jakości „szarego” wodoru, Lotos – 13 ton. Orlen i Lotos planują, po uruchomieniu farm wiatrowych na morzu, wykorzystanie nadwyżki energii elektrycznej pochodzącej z farm wiatrowych do produkcji „zielonego” wodoru metodą elektrolizy. PGNiG uruchomiło projekt badawczy związany z wytwarzaniem wodoru metodą elektrolizy z wykorzystaniem odnawialnych źródeł energii. Bada także możliwości magazynowania wodoru w magazynach kawernowych, wykorzystywanych dotychczas do magazynowania gazu. Dodatkowo pod koniec 2019 ogłoszono program Pomorska Dolina Wodorowa, której celem jest wdrożenie na Pomorzu transportu wykorzystującego „zielony” wódror, m.in. realizowany ma być projekt Hy-way to Hel, czyli organizacja transportu szynowego i morskiego na Helu zasilanego wodorem oraz program umożliwiający dostarczenie minimum 2000 ton „zielonego” wodoru rocznie na potrzeby transportu publicznego.
Jak widać, wódror powinien stanowić istotny element systemu energetycznego w Polsce i przyczynić się do redukcji emisji CO₂. Może również odegrać kluczową rolę w magazynowaniu energii i bilansowaniu systemu elektroenergetycznego wykorzystującego odnawialne źródła energii. Problemem fundamentalnym wydaje się być strona ekonomiczna – w jaki sposób obniżyć koszty wytwarzania, przechowywania i dystrybucji wodoru – i tu rozwiązaniem powinny być programy badawcze realizowane w polskich ośrodkach naukowych.
Literatura
[1] N. W. Ashcroft “Metallic Hydrogen: A High-Temperature Superconductor?” Phys. Rev. Lett. 21, 1748 (1968).
[2] J. M. McMahon, M. A. Morales, C. Pierleoni and D. M. Ceperley “The properties of hydrogen and helium under extreme conditions” Rev. Mod. Phys. 84, 1607 (2012).
[3] A. P. Drozdov, M. I. Eremets, I. A. Troyan, V. Ksenofontov, S. I. Shylin “Conventional superconductivity at 203 kelvin at high pressures in the sulfur hydride system” Nature 525, 73 (2015).
[4] A. P. Drozdov, P. P. Kong, V.S. Minkov, S. P. Besedin, M. A. Kuzovnikov, S. Mozaffari, L. Balicas, F. F. Balakirev, D. E. Graf, V. B. Prakapenka, E. Greenberg, D. A. Knyazev, M. Tkacz, M. I. Eremets “Superconductivity at 250 K in Lanthanum Hydride under High Pressures” Nature 569, 528 (2019).
[5] E. V. Antipov, A. M. Abakumov and S. N. Putilin “Chemistry and structure of Hg-based superconducting Cu mixed oxides” Supercond. Sci. Technol. 15, R31 (2002).
[6] http://static.300gospodarka.pl/media/2019/04/alternatywa_wodorowa_rapor.pdf
[7] G. Glenk and S. Reichelstein “Economics of converting renewable power to hydrogen” Nature Energy 4, 216 (2019).
[8] Y. Shirai, M. Shiotsu, H. Tatsumoto, H. Kobayashi, Y. Naruo, S. Nonaka, Y. Inatani “Critical Current Test of Liquid Hydrogen Cooled HTC Superconductors under External Magnetic Field” Physics Procedia 81, 158 (2016). | 4b17cab4-cfa9-4d4e-9abf-7bdd3fe29058 | finepdfs | 4.199219 | CC-MAIN-2025-05 | https://www.ptf.net.pl/sites/default/files/PF/PF_3_2020_19.pdf | 2025-01-22T12:10:21+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2025-05/segments/1736703363378.60/warc/CC-MAIN-20250122095114-20250122125114-00539.warc.gz | 983,287,321 | 0.999727 | 0.999909 | 0.999909 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
4140,
9142,
14060,
19344,
22797,
26944,
30579
] | 1 | 0 |
Wiadomości
Środa, 30 maja 2018
NABÓR NA WOLNE STANOWISKO DO ROPS
MAŁOPOLSKI URZĄD WOJEWÓDZKI W KRAKOWIE
Dyrektor Generalny poszukuje kandydatów na stanowisko:
Inspektor wojewódzki ds. prowadzenia postepowań w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w obszarze świadczeń rodzinnych i świadczeń wychowawczych w Wydziale Polityki Społecznej
Wymiar etatu: 1
Stanowiska pracy: 40
Miejsce wykonywania pracy: województwo małopolskie: Kraków ul. Basztowa 22 lub Lea 112, Tarnów Al. Solidarności 5-9, Nowy Sącz ul. Jagiellońska 52
Adres Urzędu: Kraków ul. Basztowa 22
Główne obowiązki:
Ustalanie czy mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych i świadczeń wychowawczych w indywidualnym przypadku w celu ustalenia kraju pierwszeństwa w wypłacie świadczeń Prowadzenie postępowań administracyjnych w celu ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych i świadczeń wychowawczych
Udzielanie odpowiedzi na pytania właściwych organów zagranicznych w związku z koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego za pomocą formularzy SED i kompletowanie dokumentacji w tym zakresie w celu przekazania informacji zagranicznym organom właściwym
Prowadzenie postępowań w zakresie nienależnie pobranych świadczeń w celu odzyskania środków finansowych pobranych przez osoby nieuprawnione
Warunki pracy
Zagrożenie korupcją, permanentna obsługa klientów zewnętrznych (spoza administracji, np. obywatele, przedsiębiorstwa) lub przeprowadzanie kontroli w innych urzędach, praca pod presją czasu
W przypadku pracy biurowej w siedzibie Urzędu pracodawca zapewnia racjonalne, niezbędne usprawnienia w środowisku pracy w przypadku zatrudnienia osoby niepełnosprawnej. Usprawnienia polegają na dostosowaniu stanowiska pracy do indywidualnych potrzeb osoby niepełnosprawnej wynikających ze zgłoszonego w konkretnej sytuacji stopnia i rodzaju niepełnosprawności. W przypadku niepełnosprawności wynikającej ze schorzenia narządu ruchu zapewniona jest odpowiednia wolna powierzchnia w pomieszczeniu pracy – w uzasadnionych przypadkach powierzchnia manewrowa umożliwiająca poruszanie się przy pomocy wózka inwalidzkiego. Zachowane są wynikające z przepisów prawa budowlanego wymagane parametry kubatury pomieszczeń, ich wysokości, szerokości drzwi (za wyjątkiem części drzwi w budynkach zabytkowych, również z obecnością progów), oświetlenia, a także ergonomii stanowiska pracy (odpowiednie, ergonomiczne siedziska, biurka, komputery i inne sprzęty).
Część pomieszczeń higieniczno - sanitarnych posiada pełne dostosowanie do potrzeb osób niepełnosprawnych. Odległość od stanowiska pracy chronionej do najbliższego ustępu nie przekracza 50 m, a w przypadku konieczności korzystania wyłącznie z pomieszczenia w pełni przystosowanego do potrzeb osób poruszających się na wózku inwalidzkim istnieje możliwość dotarcia do tego rodzaju pomieszczenia przy wykorzystaniu dźwigu osobowego i/lub pochylni.
Czynniki szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy nie występują, uciążliwe są bieżąco minimalizowane.
Wymagania niezbędne
Wykształcenie: wyższe
znajomość przepisów krajowych: ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, kodeksu postępowania administracyjnego, znajomość przepisów unijnych:
- tytułu II („Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa"), tytułu III („ Przepisy dotyczące różnych kategorii świadczeń") - rozdział 8 „Świadczenia rodzinne" rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 z 30 kwietnia 2004, z późn. zm.)
- tytułu I („Przepisy ogólne"), tytułu II („Przepisy dotyczące współpracy i wymiany danych”) oraz tytułu III („Przepisy szczególne dotyczące poszczególnych kategorii
świadczeń") – rozdział 6 „Świadczenia rodzinne" rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów
zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284 z 30 października 2009 z późn. zm.)
znajomość ustawy o służbie cywilnej oraz wiedza z zakresu administracji publicznej umiejętność pracy pod presją czasu
posiadanie obywatelstwa polskiego korzystanie z pełni praw publicznych
nieskazanie prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe
Wymagania dodatkowe:
wykształcenie wyższeprawnicze lub administracyjne
1 rok doświadczenia zawodowego w administracji publicznej komunikatywna znajomość (poziom B1) języka angielskiego lub niemieckiego lub
francuskiego
Dokumenty i oświadczenia wymagane:
życiorys/ CV i list motywacyjny kopie dokumentów potwierdzających spełnienie wymagania niezbędnego w zakresie
wykształcenia oświadczenie o posiadaniu obywatelstwa polskiego albo kopia dokumentu
potwierdzającego posiadanie polskiego obywatelstwa oświadczenie o korzystaniu z pełni praw publicznych
oświadczenie o nieskazaniu prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe
Dokumenty i oświadczenia dodatkowe:
kopia dokumentu potwierdzającego niepełnosprawność - w przypadku kandydatek/
kandydatów, zamierzających skorzystać z pierwszeństwa w zatrudnieniu w przypadku, gdy znajdą się w gronie najlepszych kandydatek/ kandydatów
kopie dokumentów potwierdzających spełnienie wymagania dodatkowego w zakresie wykształcenia
kopie dokumentów potwierdzających spełnienie wymagania dodatkowego w zakresie doświadczenia zawodowego/ stażu pracy
oświadczenie o wyrażeniu zgody na przetwarzanie danych osobowych do celów naboru
Dokumenty należy złożyć do 5 czerwca 2018 r.
Decyduje data wpływu oferty do urzędu
Miejsce składania dokumentów:
Małopolski Urząd Wojewódzki
Wydział Administracji i Logistyki ul. Basztowa 22 (pok. 24)
31-156 Kraków z dopiskiem „oferta pracy- koordynacja". Prosimy o podawanie w liście motywacyjnym nazwy stanowiska oraz oznaczenia miejsca pracy (Kraków, Tarnów, Nowy Sącz)
Dane osobowe są przetwarzane zgodnie z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO). Każdy kandydat przystępujący do naboru podaje swoje dane dobrowolnie. Bez podania wymaganych danych osobowych nie będzie możliwy udział w naborze.
Administrator danych i kontakt do niego: Wojewoda Małopolski, z siedzibą przy ul.
Basztowej 22, 31-156 Kraków
Kontakt do inspektora ochrony danych: za pośrednictwem poczty elektronicznej na adres firstname.lastname@example.org lub listownie poprzez wysłanie listu na podany powyżej adres administratora danych, umieszczając dopisek „Do Inspektora ochrony danych”
Cel przetwarzania danych: przeprowadzenie naboru na stanowisko pracy w służbie cywilnej
Informacje o odbiorcach danych:
Lista kandydatów (imię, nazwisko i miejsce zamieszkania) spełniających wymagania formalno - prawne opublikowane zostaną na stronie BIP Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie i wywieszone na tablicy ogłoszeń Urzędu, a lista osób, które wygrają nabór także dodatkowo w BIP Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
Okres przechowywania danych: czas niezbędny do przeprowadzenia naboru na stanowisko pracy w służbie cywilnej (z uwzględnieniem 3 miesięcy, w których dyrektor generalny urzędu ma możliwość wyboru kolejnego wyłonionego kandydata, w przypadku, gdy ponownie zaistnieje konieczność obsadzenia tego samego stanowiska)
Uprawnienia:
prawo żądania od administratora danych dostępu do danych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania tych danych, a także prawo do przeniesienia danych; żądanie w tej sprawie można przesłać na adres kontaktowy administratora danych, podany powyżej prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego
Podstawa prawna przetwarzania danych: art. 22 1 Kodeksu pracy oraz art. 26 i nast. ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej w zw. z art. 6 ust. 1 lit. c RODO
Inne informacje: podane dane nie będą podstawą do zautomatyzowanego podejmowania decyzji; nie będą też profilowane
Inne informacje:
W miesiącu poprzedzającym datę upublicznienia ogłoszenia wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w urzędzie, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, jest niższy niż 6%.
Przewidywany termin rozmów kwalifikacyjnych 07-08.06.2018 r.
Nabór WL-II.220.127.116.118 (nr publikacji w BIP Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie) obejmuje ogłoszenia cząstkowe o naborze opublikowane w BIP KPRM pod numerami (27630, 27631, 27632, 27633, 27634, 27635, 27636, 27637).
Osoby, których oferty nie zawierają wszystkich wymaganych dokumentów nie będą wpisywane na listę kandydatów spełniających wymogi formalno- prawne. Z uwagi na dużą liczbę wolnych stanowisk pracy zostanie przeprowadzona z kandydatami rozmowa kwalifikacyjna, o terminie której informować będziemy telefonicznie bądź mailowo.
Lista osób spełniających wymagania formalno- prawne zostanie opublikowana na stronie BIP
Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie https://bip.malopolska.pl/muw,m,301543,2018.html oraz wywieszone na tablicy ogłoszeń w siedzibie Urzędu. Wzór oświadczeń dostępny jest na stronie BIP Urzędu (pod wyżej wymienionym adresem).
Oferty przesłane po terminie nie będą rozpatrywane. Do składania dokumentów zachęcamy również osoby niepełnosprawne.
Dokumenty wymagane w niniejszym postępowaniu należy składać w języku polskim lub przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego. Złożonych ofert nie odsyłamy, a nieodebrane po trzech miesiącach od zakończenia naboru podlegają komisyjnemu zniszczeniu.
Nasz urząd jest pracodawcą równych szans i wszystkie aplikacje są rozważane z równą uwagą bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientacje seksualną czy też jakąkolwiek inną cechę prawnie chronioną.
Dodatkowe informacje: tel. 12 39 21 580, 12 39 21 443 | <urn:uuid:1b3ee430-714b-467a-be97-09297fa55ff2> | finepdfs | 1.054688 | CC-MAIN-2019-09 | http://slopnice.pl/pl/237/1852/nabor-na-wolne-stanowisko-do-rops.html?out=pdf | 2019-02-19T10:45:05Z | crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247489933.47/warc/CC-MAIN-20190219101953-20190219123953-00527.warc.gz | 252,046,089 | 0.999957 | 0.999974 | 0.999974 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
952,
3051,
5068,
5997,
7247,
8767,
10161
] | 1 | 2 |
Sprawozdanie
Zarządu Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola
z działalności w 2022 roku
I) REALIZACJA ZADAŃ
1. Walne Zgromadzenie
9 lutego 2022 odbyło się Walne Zgromadzenie Delegatów dotyczące przedstawienia sprawozdania Zarządu GSWL z działalności za 2021 r, uchwalenia wysokości składek członkowskich i przyjęcie planu prac na rok 2022 oraz budżetu.
Po uprawomocnieniu się uchwał Walnego Zgromadzenia Delegatów, rozesłane zostały pisma wraz z wyliczoną składką do wszystkich Członków Spółki Wodnej.
Podjęte zostały kolejne rozmowy o współfinansowaniu prac konserwacyjnych z podmiotami, które posiadają aktualne pozwolenia wodnoprawne na odprowadzanie wód do rowów melioracyjnych i powinny partycypować w kosztach konserwacji urządzeń wodnych.
Rok 2022 to powrót do normalnego działania Spółki, zniesione obwarowania związane z COVID-19 pozwoliły na wykonywanie prac w swobodnym trybie a funkcjonowanie biura i wizje w terenie odbywały się bez zakłóceń.
Zarząd kierował pracami w terenie i wykonywał zadania zgodnie z uchwałami Walnego Zgromadzenia Delegatów oraz zapisanymi w Statucie kompetencjami.
2. Dotacje celowe i podmiotowe
Dnia 14 kwietnia został złożony wniosek o dotację podmiotową do Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie. W wyniku pozytywnej weryfikacji w dniu 26 lipca zostały przekazane Gminnej Spółce Wodnej środki pieniężne w łącznej kwocie 98 471 zł. Była to jedna z największych dotacji w województwie mazowieckim z pośród wszystkich spółek wodnych (GSWL od 5 lat jest liderem na Mazowszu). Kwota dotacji stanowiła 12% kosztów wszystkich prac konserwacyjnych. Dotacja została wykorzystana w całości i rozliczona terminowo zgodnie ze wzorem protokołu i sprawozdania stanowiącymi załączniki do umowy.
Dnia 22 marca 2022 r Zarząd Województwa Mazowieckiego podjął uchwałę o udzielenie z budżetu województwa mazowieckiego dotacji celowej na bieżące utrzymanie wód i urządzeń wodnych.
Zarząd Spółki w dniu 04-05-2022 złożył wniosek o dotację, która została przyznana umową z dnia 24 sierpnia 2022 r. Środki w kwocie 100 000 zł zostały przełane na konto Spółki w dniu 20 września. Z dotacji wykonano koszenie i odlumowanie rowów nr. 27 i 37. Kwota dotacji stanowiła 12,2% kosztów wszystkich prac konserwacyjnych. Dotacja została wykorzystana w całości i rozliczona terminowo zgodnie ze wzorem protokołu i sprawozdania stanowiącymi załączniki do umowy.
Dnia 23 czerwca 2022 r Rada Powiatu Piaseczyńskiego podjęła uchwałę o udzielenie Spółkom Wodnym dotacji celowej z budżetu Powiatu Piaseczyńskiego. Umowa o przekazanie dotacji została podpisana w dniu 6 października a środki przełano na konto 13-10-2022. Kwota dotacji stanowiła
3,5% kosztów wszystkich prac konserwacyjnych. Dotacja została wykorzystana w całości i rozliczona terminowo zgodnie ze wzorem protokołu i sprawozdania stanowiącymi załączniki do umowy.
Samorząd Gminy Lesznowola przeznaczył w 2022 roku dotację celową w dwóch transzach: 27 kwietnia - 250 000 zł i 24 listopada - 110 000 zł. W sumie dotacja z budżetu UG wyniosła 360 000 zł, co stanowiło 43,8% kosztów wszystkich prac konserwacyjnych.
Udział środków własnych w zadaniach wyniósł 233 993,38 zł, co stanowiło 28,5% kosztów wszystkich prac.
Obecny poziom wpłacania składek członkowskich jest na poziomie ok 85% wśród osób opłacających.
Takie działania stawiają naszą Spółkę Wodną na pierwszym miejscu w Powiecie i w ścisłej czołówce w województwie. Jesteśmy wzorem dla innych.
3. Przetargi na wykonanie robót
W związku ze zmianami przepisów Ustawy Zamówień Publicznych w 2021r zmieniły się zasady postępowania przetargowych i ogłaszania publicznego. Spółka w obecnym porządku prawnym powinna mieć specjalną skrzynkę elektroniczną do ogłaszania postępowań i odbierania ofert.
Po wystąpieniu do Ministra Cyfryzacji o rejestrację portalu Spółka dostała negatywną odpowiedź w związku z tym że ustawodawca nie wskazuje Spółki Wodnej w katalogu podmiotów publicznych, które mają obowiązek przeprowadzania postępowań przetargowych.
Zarząd Spółki podjął decyzję o przeprowadzeniu postępowań ofertowych, które są formą postępowań przetargowych publicznych.
W wyniku przeprowadzonego postępowania ofertowego na koszenie rowów melioracyjnych został wyłoniony wykonawca:
PHU Jarex Jarosław Dąbrowski z Grójca.
W wyniku przeprowadzonego postępowania ofertowego na naprawę awarii i konserwację urządzeń wodnych najkorzystniejszą ofertę złożył PK Roboty Ziemne Rafał Gut ze Świętajna, z którym została podpisana umowa.
Szczególne podziękowania kieruję do Pana Tomasza Dziubaka - Wysokińskiego i całego zespołu referatu Zamówień Publicznych za pomoc i wsparcie merytoryczną wiedzą i doświadczeniem.
4. Podsumowanie
Prace naprawcze rozpoczęto już na początku lutego i wykonywane były do 20 grudnia 2022.
Aura pogodowa w minionym roku sprzyjała realizacji planowanych zadań. Niski poziom wody gruntowej sprzyjał wykonywaniu robót, zarówno z zakresu czyszczenia zbieraczy melioracyjnych.
W roku 2022 nie występowały na terenie gminy Lesznowola gwałtowne opady deszczu i nie było przypadków zalania posesji czy podtopień. Występujące lokalnie i sporadycznie zastoiska wodne spowodowane były awariami ciągów melioracyjnych, dewastacjami lub samowolnym podnoszeniem gruntu.
Dużym utrudnieniem w wykonywaniu prac konserwacyjnych na rowach stanowi brak swobodnego dostępu maszyn do obiektów. Zbyt bliskie niezgodne z przepisami grodzenie działek po skarpie rowu, sadzenie drzew i krzewów w pasie rowu.
Problem stanowi zabudowa działek zmeliorowanych, brak przebudowy ciągów drenarskich, sadzenie drzew i krzewów na rurociągach, nierzetelne wykonywanie prac ziemnych przy budowie wodociągów, kanalizacji, energetyki i tp.
Z uchwalonego planu zadań na rok 2022 udało się wykonać większość zadań.
W wyniku rosnących kosztów energii, robocizny i brakiem siły roboczej, wykonawcy podnoszą stawki za wykonywane usługi.
Dzięki wykonanym pracom, zostały stworzone warunki do dobrego odbioru nadmiaru wód opadowych i rotopowych przez wyczyszczone rowy i systemy melioracyjne. Obszar gminy Lesznowola jest zabezpieczony w stopniu podstawowym.
**Z dotacji Gminnej w sumie wykonano:**
| Praca | Koszt |
|--------------------------------------------|---------|
| Koszenie rowów melioracyjnych | 47 270 mb |
| Odmulanie rowów melioracyjnych | 2 440 mb |
| Naprawa awarii melioracyjnych | 26 szt |
| Naprawa i czyszczenie studni | 21 szt |
| **Całkowity koszt** | **432 202,99 zł** |
(dotacja 360 000 zł wkład własny 72 202,99 zł)
**Z dotacji wojewódzkiej w sumie wykonano:**
| Praca | Koszt |
|--------------------------------------------|---------|
| Koszenie rowów melioracyjnych | 5 415 mb |
| Odmulanie rowów melioracyjnych | 450 mb |
| Naprawa awarii melioracyjnych | 19 szt |
| Naprawa i czyszczenie studni | 16 szt |
| **Całkowity koszt** | **99 966,99 zł** |
(dotacja 98 471 zł wkład własny 1 495,99 zł)
**Z dotacji Marszałka województwa mazowieckiego w sumie wykonano:**
| Praca | Koszt |
|--------------------------------------------|---------|
| Koszenie i odmulanie rowów melioracyjnych | 4 600 mb |
| **Całkowity koszt** | **138 000 zł** |
(dotacja 100 000 zł wkład własny 38 000 zł)
**Z dotacji Starosty w sumie wykonano:**
| Praca | Koszt |
|--------------------------------------------|---------|
| Koszenie rowów melioracyjnych | 8 540 mb |
| **Całkowity koszt** | **41 504,40 zł** |
(dotacja 30 000 zł wkład własny 11 504,40 zł)
**Prace wykonane z własnych środków:**
| Praca | Koszt |
|--------------------------------------------|---------|
| Koszenie rowów melioracyjnych | 18 250 mb |
| Odmulanie rowów melioracyjnych | 1 030 mb |
| Naprawa awarii | 1 szt |
| Naprawa i czyszczenie studni | 2 szt |
| Naprawa wylotów | 4 szt |
| **Całkowity koszt** | **110 790 zł** |
Łącznie z wszystkich funduszy:
- Koszenie rowów 85 555 mb
- Odmulanie 8 520 mb
- Udrożnienie zbieraczy - awarie 46 szt
- Naprawa i czyszczenie studni 39 szt
- Naprawa wylotów zbieraczy 4 szt
**RAZEM: 822 464,38 zł**
Łączna wartość wszystkich zrealizowanych prac w roku 2022 wyniosła **822 464,38 zł** brutto, gdzie udział UG stanowi: **360 000 zł** (43,8%), dotacja Wojewody **98 471 zł** (12%), dotacja Marszałka **100 000 zł** (12,2%), dotacja Starosty **30 000 zł** (3,5%), środki własne Spółki Wodnej: **233 993,38 zł** (28,5%).
### 5.
**Zestawienie poniesionych kosztów:**
| Źródła finansowania zadania | Łączna wartość poniesionych wydatków |
|----------------------------|-------------------------------------|
| Wartość wykorzystanej dotacji z budżetu Urzędu Gminy Lesznowola | 360 000,00 zł |
| Dotacja Marszałka Województwa Mazowieckiego | 100 000,00 zł |
| Dotacja celowa Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego | 98 471,00 zł |
| Dotacja celowa z budżetu Starostwa Powiatowego | 30 000,00 zł |
| Środki własne GSWL | 233 993,38 zł |
| Razem | 822 464,38 zł |
Dotacja wojewódzka przyznana w kwocie 98 471 zł została rozliczona zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do wniosku w dniu: 14-09-2022 r.
Przyznane dotacje celowe z UG w wysokości 360 000 zł., zostały rozliczone w dniu: 09-12-2022 i 13 grudnia 2022 r. na podstawie złożonego sprawozdania wraz z załącznikami zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do wniosku.
Dotacja Marszałka przyznana w kwocie 100 000 zł została rozliczona zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do wniosku w dniu: 31-10-2022r.
Dotacja Starostwa przyznana w kwocie 30 000 zł została rozliczona zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do wniosku w dniu: 15-11-2022r.
Dotujący zatwierdzili sprawozdania bez uwag.
Wszystkie prace w terenie zostały odebrane komisyjnie przy udziale:
przedstawiciel Dotującego - Pan Jacek Sulej,
Zarządu – Slawomir Świtek, Adam Gawrych
Przedstawiciele wykonawców robót.
Faktury za wykonane usługi zostały rozliczone terminowo.
I) SPRAWY ADMINISTRACYJNE
Zarząd w roku 2022:
1. Odbył 4 posiedzenia, których przedmiotem prac były między innymi:
- sprawy formalno – prawne (umowy z podmiotami o partycypacje)
- sprawy formalno – organizacyjne (umowy z wykonawcami księgowość, składki członkowskie, poczta, przetargi)
- monitoring prac melioracyjnych realizowanych w ramach otrzymanych dotacji
- sprawy związane z rozliczeniem dotacji i zamknięciem roku finansowego
2. Prowadził wizje lokalne w terenie, których jest coraz więcej w tym dokonał kontroli technicznych, powykonawczych na budowach indywidualnych i deweloperskich.
3. Prowadził bieżącą obsługę mieszkańców poprzez udzielanie informacji, porad, artykuły w prasie i biuletynie, prowadzenie korespondencji i wydawanie uzgodnień.
4. Występował do właściwych organów państwowych z odpowiednimi wnioskami, (Starostwo, Nadzór Budowlany, Państwowe Gosp. Wodne „Wody Polskie”).
5. Współpraca z wykonawcami budowy trasy S - 7 pod względem przebudowy urządzeń melioracyjnych, odwodnienia trasy, zrzutu wód opadowych i nadzoru technicznego.
6. Wszczynano postępowania administracyjne we współpracy z Urzędem Gminy.
II) SPRAWY FINANSOWE
Zgodnie z § 15 pkt. d Statutu Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola obowiązkiem Zarządu jest przedstawienie Delegatom informacji z działalności za miniony okres sprawozdawczy tj. 2022 r.
• PRZYCHODY w 2022 r.
Przychody ogółem: 943 667,57 zł w tym:
1, Przychody ze składek członkowskich 206 806,47 zł.
2, Przychody z umów (partycypacja) 48 170,00 zł.
3, Przychody z dotacji (UG, Wojewoda Marszałek, Starosta) 588 471,00 zł.
4, Wizje lokalne 670,00 zł.
5, Saldo z roku 2021 99 550,10 zł.
• KOSZTY w 2022 r.
Koszty ogółem: 870 370,61 zł.
1. Koszty dokumentacji i obsługi księgowej 1 230,00 zł.
2. Opłaty i prowizje bankowe 979,00 zł.
3. Obsługa biura (papier, koperty, paliwo) 8 084,00 zł.
4. Koszt obsługi pocztowej 25 423,70 zł.
5. Koszt prac konserwacyjnych 822 464,38 zł.
6. Kręgi i dekle 9 716,00 zł.
7. Zwroty (nadpłaty, pomyłkowe wpłaty) 2 391,53 zł.
8. Opłaty urzędowe zezwolenia 82,00 zł.
(PRZYCHODY – KOSZTY) = (943 667,57 ZŁ. – 870 370,61 ZŁ.) = 73 296,96 ZŁ. (ZYSK)
Saldo GSW Lesznowola na dzień 31-12-2022= 73 296,96 zł
Przedłożone Walnemu Zgromadzeniu sprawozdanie finansowe i rzeczowe zostało sporządzone za okres 01-01-2022 do 31-12-2022 r. i zgodnie z art. 64 Ustawy o rachunkowości w części finansowej nie podlega obowiązkowemu badaniu i ogłoszeniu. Uzyskany dochód w całości zostanie wykorzystany na działalność statutową Spółki.
Zarząd Spółki pragnie serdecznie podziękować wszystkim czynnym członkom spółki, jej organom oraz wykonawcom prac melioracyjnych.
Szczególne podziękowania kierujemy dla Samorządu Gminy Lesznowola, który wspierając
środkami finansowymi i merytoryczną wiedzą – przyczynił się do zrealizowania zakresu rzeczowego wykonanych robót konserwacyjnych.
Gorące podziękowania kieruję do Państwa sołtysów, radnych i delegatów.
Życzymy wszystkim członkom oraz kierownictwu, aby bieżący rok w realizacji planów był równie dobry, przyniosł zwiększenie środków własnych – uzyskiwanych ze składek członkowskich od naszych mieszkańców oraz źródeł zewnętrznych – bo im wyższe środki własne, tym wartość dotacji, o którą możemy się ubiegać może być relatywnie wyższa - dzięki czemu możliwe będzie wykonanie większej liczby robót konserwacyjnych na urządzeniach melioracyjnych.
Zarząd Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola
Przewodniczący Zarządu
Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola
Adam Gawrych
Zastępca Przewodniczącego Zarządu
Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola
Mieczysław Walczak
SEKRETARZ ZARZĄDU
Gminnej Spółki Wodnej Lesznowola
Stawomir Świtek | <urn:uuid:076ee1f2-597f-4e0a-907a-2aa3e2653fdb> | finepdfs | 2.044922 | CC-MAIN-2024-42 | https://lesznowola.pl/wp-content/uploads/2023/03/Sprawozdanie-z-dzialalnosci-w-2022-r..pdf | 2024-10-09T16:46:51+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-42/segments/1727944253634.88/warc/CC-MAIN-20241009150012-20241009180012-00620.warc.gz | 303,398,813 | 0.999909 | 0.999931 | 0.999931 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
2657,
5448,
8272,
9849,
11432,
13020,
13935
] | 1 | 0 |
Informacja z działalności Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Nakle nad Notecią za 2017 rok
Realizacja przychodów
| Konto | Wyszczególnienie | Plan | Wykonanie | % wykonania |
|---------|----------------------------------------------------------------------------------|----------|-----------|-------------|
| 700 | Sprzedaż usług - dochody z najmu pomieszczenia na bankomat | 11 048,43| 11 048,43 | 100 |
| 750 | Przychody finansowe - wpływy z usług | 1 111,50 | 1 111,50 | 100 |
| 750 | Przychody finansowe - kapitalizacja odsetek | 375,82 | 375,82 | 100 |
| 750 | Przychody finansowe - wpływy z różnych dochodów | 2 342,30 | 2 342,30 | 100 |
| 760-1 | Pozostałe przychody operacyjne - dotacje podmiotowe | 1 245 000,00 | 1 245 000,00 | 100 |
| 760-2-1 | Pozostałe przychody operacyjne - dotacje celowe z budżetu państwa na zakup książek | 21 551,00 | 21 551,00 | 100 |
| 760-2-2 | Pozostałe przychody operacyjne - dotacje celowe na inwestycje (budowa biblioteki) | 30 000,00 | 30 000,00 | 100 |
| 760-3 | Pozostałe przychody operacyjne - darowizny książek i sprzętu | 2 532,58 | 2 532,58 | 100 |
| **Razem** | | **1 313 961,63** | **1 313 961,63** | **100** |
Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Nakle nad Notecią w 2017 roku osiągnęła przychody w łącznej kwocie 1.313.961,63 zł, z tego:
– dotacja podmiotowa (w tym dotacja z Powiatu Nakielskiego 100.000 zł.) – 1.245.000,00 zł,
– dotacja celowa (inwestycyjna-budowa biblioteki) – 30.000,00 zł,
– dotacja celowa z Biblioteki Narodowej na zakup nowości wydawniczych – 21.551,00 zł,
– przychody własne (sprzedaż usług i przychody finansowe) – 14.878,05 zł.
– pozostałe przychody operacyjne (darowizna książek – 1.160,08 zł i sprzętu – 1.372,50 zł) – 2.532,58 zł.
Na przychody własne w kwocie 14.878,05 zł składają się:
– dochody z najmu pomieszczenia na bankomat przez PKO BP S.A. - 11.048,43 zł,
– usługi kserograficzne i wydruki komputerowe – 1.111,50 zł,
– kapitalizacja odsetek od środków zgromadzonych na rachunku bankowym – 375,82 zł,
– opłata za karty czytelnika z kodem kreskowym - 434,00 zł,
– kary za zagubione książki - 30,00 zł,
– sprzedaż makulatury po selekcji księgozbioru - 185,85 zł,
– opłaty za upomnienia – 1.692,45 zł.
Realizacja kosztów
| Paragraf | Wyszczególnienie | Plan | Wykonanie | % wykonania |
|----------|----------------------------------------------------------------------------------|----------|-----------|-------------|
| 3020 | Wydatki osobowe niezaliczone do wynagrodzeń | 1 050,00 | 1 050,00 | 100 |
| 4010 | Wynagrodzenia osobowe pracowników | 886 126,72 | 886 126,72 | 100 |
| 4110 | Składki na ubezpieczenia społeczne | 144 462,02 | 144 462,02 | 100 |
| 4120 | Składki na Fundusz Pracy | 11 876,75 | 11 876,75 | 100 |
| Kod | Opis | Kwota 1 | Kwota 2 | Procent |
|-----|------|---------|---------|---------|
| 4170 | Wynagrodzenia bezosobowe | 5 426,50 | 5 426,50 | 100 |
| 4210 | Zakup materiałów i wyposażenia | 44 315,34 | 44 315,34 | 100 |
| 4240 | Zakup pomocy naukowych, dydaktycznych i książek | 84 000,00 | 84 000,00 | 100 |
| 4260 | Zakup energii | 35 873,14 | 36 257,10 | 101,07 |
| 4270 | Zakup usług remontowych | 3 342,75 | 3 342,75 | 100 |
| 4280 | Zakup usług zdrowotnych | 380,00 | 380,00 | 100 |
| 4300 | Zakup usług pozostałych | 22 243,75 | 22 286,95 | 100,19 |
| 4360 | Oplaty z tytułu zakupu usług telekomunikacyjnych | 10 842,62 | 10 842,62 | 100 |
| 4410 | Podróże służbowe krajowe | 4 310,58 | 4 310,58 | 100 |
| 4430 | Różne opłaty i składki | 1 616,48 | 1 616,48 | 100 |
| 4440 | Odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych | 20 511,92 | 20 511,92 | 100 |
| 4700 | Szkolenia pracowników niebędących członkami korpusu służby cywilnej | 729,00 | 729,00 | 100 |
| 4720 | Amortyzacja | 1 595,21 | 1 595,21 | 100 |
| 6130 | Wydatki inwestycyjne pozostałych jednostek | 30 000,00 | 30 000,00 | 100 |
Razem: 1 308 702,78 1 309 129,94 100,03
- wydatki finansowane z dotacji podmiotowej: 1 145 000,00
- wydatki finansowane z Starostwa Powiatowego: 100 000,00
- wydatki finansowane z dotacji celowej (inwestycje): 30 000,00
- wydatki finansowane z dotacji celowej (zakup książek): 21 531,00
- wydatki finansowane z środków własnych: 12 578,94
Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Nakle nad Notecią na dzień 31.12.2017 r. nie posiadała należności i zobowiązań wymagalnych.
Koszty działalności podstawowej zrealizowano w 2017 roku w kwocie 1.309.129,94 zł. Wynagrodzenia wraz z pochodnymi od płac oraz innymi kosztami osobowymi (refundacja zakupu okularów korygujących wzrok, zakup usług zdrowotnych, podróże służbowe, szkolenia i odpis obowiązkowy na ZFŚS) stanowią 81,69% ogółu kosztów - kwota 1.069.446,99 zł. Pozostałe koszty poniesiono na utrzymanie 8 placówek oraz działalność statutową biblioteki. Na koszty utrzymania placówek w łącznej kwocie 120.256,45 zł składają się wydatki na zakup materiałów i wyposażenia, zakup energii, usług remontowych, usług pozostałych, telekomunikacyjnych, różne opłaty i składki oraz amortyzacja środków trwałych. Na działalność statutową składają się również spotkania autorskie w ramach umów o dzieło na kwotę 5.426,50 zł oraz zakup nowości wydawniczych na łączną kwotę 84.000,00 zł. W analizowanym okresie pokryto z dotacji celowej koszt opracowania dokumentacji projektowej budowy budynku nowej biblioteki - 27.900,00 zł. oraz inne koszty związane z inwestycją – 2.100,00 zł., łącznie 30.000,00 zł.
Zakup zbiorów bibliotecznych
W 2017 roku zakupiono 3.471 książek, 22 audiobooki i 1 płytę z muzyką za kwotę 84.000,00 zł. w tym z środków własnych za kwotę 5.000,00 zł (172 książki). Pozyskano ponadto 43 książki za kwotę 1.160,08 zł. Są to darowizny od osób prywatnych oraz Instytutu Książki w ramach Dyskusyjnych Klubów Książki.
Działalność merytoryczna Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Nakle nad Notecią
Biblioteki publiczne w Mieście i Gminie Nakło pracują w sieci, którą tworzy Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna przy ul. Bartkowskiego 1 wraz z Wypożyczalnią książek dla dorosłych przy ul. Dąbrowskiego 20 oraz filie biblioteczne:
- Dziecięca,
- w Szpitalu,
- Ogólna na osiedlu Łokietka,
- w Paterku,
- w Potulicach,
- w Ślesinie,
- w Trzeciewnicy.
Posiadają zbiory liczące 84.704 jednostek ewidencyjnych (w tym 46 audiobooków, 97 dokumentów dźwiękowych, 5 druków muzycznych). Dysponują bazą lokalową o powierzchni użytkowej liczącej 575 m².
Zatrudnienie
Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Nakle dysponuje 16-sto osobową kadrą, zatrudnioną na 15.80 etatu przeliczeniowego, w tym: 13-sto osobową kadrą bibliotekarską (8 osób z wykształceniem wyższym, w tym 2 osoby z wykształceniem podyplomowym oraz 5 osób z wykształceniem pomaturalnym bibliotekarskim) oraz 2 pracownikami administracji (główna księgowa oraz informatyk) i 1 pracownikiem obsługi zatrudnionym w wymiarze 1 etatu.
Stan czytelnictwa
W 2017 roku biblioteki Miasta i Gminy Nakło zarejestrowały 4.364 użytkowników oraz 76.036 odwiedzin. Na zewnątrz wypożyczono 78.543 książki, 5.120 gazet i czasopism, natomiast na miejscu udostępniono 628 książek i 3.636 gazet i czasopism.
Informatyzacja
Od stycznia 2015 roku we wszystkich placówkach Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Nakle działa elektroniczny system rejestracji czytelników i udostępniania zbiorów SOWA. W 2017 roku kontynuowany był, zapoczątkowany we wrześniu 2015 roku dostęp użytkowników biblioteki do platformy IBUK LIBRA, zawierającej elektroniczne wersje książek specjalistycznych, naukowych, popularnonaukowych oraz beletrystycznych wielu polskich oficyn. Od maja 2016 r. do listopada 2017 r. możliwy był też dostęp do platformy Legimi – serwisu oferującego nowości i bestsellery z takich dziedzin, jak literatura piękna, kryminały, fantasyka i fantasy, literatura faktu, biografie czy reportaże.
Szkolenia pracowników merytorycznych
W 2017 roku jedenastu bibliotekarzy uczestniczyło w 11 szkoleniach merytorycznych.
Realizowane w 2017 roku zadania popularyzatorskie:
- **Ekspozycje wystawiennicze** w oknach biblioteki przy ul. Dąbrowskiego 20 promujące amatorską twórczość mieszkańców powiatu nakielskiego oraz wystawy literackie i okolicznościowe.
- **Dyskusyjne Kluby Książki** – spotkania odbywające się raz w miesiącu w pięciu placówkach (Nakle, Ślesinie, Trzeciewnicy, Potulicach i Paterku) adresowane do osób, które lubią czytać i rozmawiać o lekturze.
- **Kluby „Zręczne ręce” w Nakle i „Kreatywny kącik” w Paterku** skupiające miłośników rękodziela. Celem comiesięcznych spotkań jest rozwijanie własnych zainteresowań i pasji oraz aktywne spędzanie wolnego czasu.
- **Wykłady z historii**: w 2017 r. PiMBP w Nakle zaprosiła czytelników na gawędy historyczno-literackie Małgorzaty Jarocinieckiej: „Kiedy znów zakwitną białe bzy - zapomniany Marian Hemar” (Nakło), „Pieśń moc daje, pieśń ocala ...”(Nakło), „Sen o szpadzie – o Józefie Pilsudskim” (Nakło oraz Ślesin), „Jak w dawnej Polsce obchodzono Wielkanoc”(Trzeciewnica)- prelekcja dla członkiń Koł Gospodyń Wiejskich z terenu gminy.
W październiku 2017 r. rozpoczęty został kolejny cykl prelekcji historycznych Anny Sergott pt. „Opowieści czterech ścian, czyli jak się żyło w dawnych czasach”. Comiesięczne spotkania kontynuowane będą do sierpnia 2018 r.
- **Spotkania z ciekawymi mieszkańcami powiatu nakielskiego**: w nakielskiej bibliotece gościły:
- w styczniu Emilia Rudnicka promująca swój debiutancki zbiór pt. „Nie pytaj mnie kim jestem”,
- w marcu Agnieszka Arciszewska z Występu prowadząca artystyczną pracownię ubioru posiadającą markę „Aleja Sztuki”. Zajmuje się wykonywaniem unikatowych tkanin z naturalnych surowców m.in. jedwabi, wełny z merynosa australijskiego, połączonych ręcznie pracochłonną dawniej stosowaną techniką
- **Cykliczne spotkania miłośników historii Ślesina** organizowane przez Filię biblioteczną w Ślesinie
- **Spotkania autorskie** – w 2017 r. gośćmi biblioteki byli: Joanna Jodełko, Olga Rudnicka, Jolanta Szwalbe, Krzysztof Daukszewicz, Łukasz Walewski oraz Zbigniew Kołba (Nakło i Trzeciewnica), Justyna Bednarek.
- **Spotkania z podróżnikami** promujące tematykę krajoznawczą, kulturalną i przyrodniczą.
- Z użytkownikami biblioteki dwukrotnie spotkali się Sebastian Hennig, Wojtek Malicha i Mateusz Matuszewski, dzieląc się swoimi wrażeniami z podróży po Ameryce Południowej oraz podróży obejmującej trasę Polska-Chiny. Spotkania z podróżnikami zorganizowano w nakielskiej bibliotece oraz w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. St.Staszica i w Zespole Szkół Żeglugi Śródlądowej w Nakle.
- O podróży na Madagaskar opowiadał dziennikarz i podróżnik Michał Szulim, autor książki „Miejsce za miejscem, czyli podróże małe i duże”,
- Robert Gondek zaprezentował interesujący materiał zebrany podczas wyprawy do Afryki, promował też swoją książkę „W drodze na najwyższe szczyty Afryki”.
- **Wieczory poetycko-muzyczne** – w czerwcu z koncertem pt.”Powitajmy lato z piosenką” wystąpiła kęcynianka Dominika Zatylna wraz z uczennicami. Natomiast w grudniu podczas spotkania świątecznego w Trzeciewnicy, zorganizowanego wraz z Gminną Radą Kobiet z programem poetycko-muzycznym pt.”Kołędniccy” wystąpili Wanda, Aleksandra i Eugeniusz Rzyszy. W bibliotece nakielskiej natomiast z koncertem kolęd wystąpił Remigiusz Kuźmiński.
• **Popularyzacja Internetu** - dla osób powyżej 50-tego roku życia, pracownik biblioteki poprowadził w Filii bibliotecznej w Ślesinie cykl warsztatów z podstaw obsługi komputera i korzystania z Internetu.
• **Zajęcia biblioteczne** organizowane dla dzieci w czasie ferii zimowych (444 obecności) i wakacji letnich (892 obecności) w filiach bibliotecznych miasta i gminy Nakło.
• **Inne działania:**
- „Książka na telefon” – usługa adresowana do chorych i niepełnosprawnych mieszkańców Nakła, którym książki dostarczane są do domu (w 2017 r. 25 razy),
- lekcje biblioteczne i wycieczki do bibliotek,
- zajęcia plastyczne i literackie dla dzieci,
- organizacja spotkań lokalnych społeczności.
- kontrola księgozbioru w filii bibliotecznej w Ślesinie,
- gromadzenie danych statystycznych i przygotowywanie informacji o działalności merytorycznej bibliotek powiatu nakielskiego.
---
**DYREKTOR**
mgr Grażyna Ozga
**ŁÓDZNY KSIEGOWY**
Małgorzata Zielińska | 36d26c9d-d6c8-4e5f-9a2e-691f9a462eac | finepdfs | 1.630859 | CC-MAIN-2024-46 | http://archiwumbip.gmina-naklo.pl/bip_download.php?id=16599 | 2024-11-08T21:09:23+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-46/segments/1730477028079.98/warc/CC-MAIN-20241108200128-20241108230128-00614.warc.gz | 2,027,119 | 0.999828 | 0.999893 | 0.999893 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
3459,
6496,
8662,
11983,
12954
] | 1 | 0 |
Załącznik do decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach Nr GKR.6220.8.2013 z dnia 18 grudnia 2014 r.
Charakterystyka planowanego przedsięwzięcia pn.: "Budowa instalacji do produkcji biogazu" w miejscowości Krzyków, dz. nr 52/16, Gmina Wilków, powiat namysłowski, województwo opolskie.
Planowane przedsięwzięcie zlokalizowane będzie na działce numer 52/16 o łącznej powierzchni 1,1338 ha położonej w obrębie ewidencyjnym Krzyków w gminie Wilków w powiecie namysłowskim w województwie opolskim. Otoczenie wyżej wymienionej działki stanowią grunty rolne oraz uprawne, w najbliższej okolicy ok. 100 m od środka działki 52/16 w kierunku zachodnim oraz północnozachodnim znajduje się gospodarstwo rolne, którego podstawową działalnością jest produkcja rolna oraz chów zwierząt hodowlanych.
Inwestycja zlokalizowana jest w odległości ok:
1. 2,3 km w kierunku południowym
2. 1,7 km w kierunku wschodnim
3. 1,5 km w kierunku zachodnim
4. 0,34 km w kierunku północnym
Dotychczasowo działka nie była wykorzystywana rolniczo a na jej terenie uprzednio znajdowały się wiekowe obiekty budowlane, związane z produkcją rolną.
Przedsięwzięcie polegać będzie na budowie Instalacji Biogazowej. Instalacja biogazowa zgodnie z zapisami Ustawy Prawo Energetyczne z dnia 10 kwietnia 1997 r. wraz z późniejszymi zmianami wchodzi w skład tzw. odnawialnych źródeł energii.
Klimat okolic gminy Wilków zbliżony jest do klimatu województwa opolskiego. Ważną rolę odgrywają tutaj chłodne wiatry wiejące w porze letniej z kierunku północno-zachodniego, w porze zimowej natomiast klimat ocieplają wiary z południowego zachodu. Gmina położona jest z dala od dużych, przemysłowych aglomeracji miejskich. Na terenie gminy Wilków brak jest dużych zakładów przemysłowych. Poziom emisji wyznacza emisja niska i emisja komunikacyjna oraz napływ zanieczyszczeń z województwa dolnośląskiego. W gminie Wilków nie prowadzono pomiarów stanu zanieczyszczenia powietrza. Stan jakości powietrza w gminie oceniono na podstawie danych dotyczących całego powiatu namysłowskieg.
Podstawowym elementem przyrodniczej struktury przestrzennej gminy jest dolina Widawy, pełniąca funkcje ekologiczne, hydrologiczne i klimatyczne. Jako element struktury regionalnej, zapewnia wzajemne powiązanie obszarów zasilania, odpowiada za obieg materii, energii i informacji genetycznej pomiędzy terenami. Dolina Widawy pełni funkcję korytarza ekologicznego o randze regionalnej. Obszar gminy Wilków charakteryzuje się znaczącymi walorami kulturowo-krajobrazowymi - wymagającymi ochrony i rewaloryzacji, w całości leży w obrębie zabytkowego krajobrazu kulturowego o predyspozycjach parku kulturowego wyróżnionego przez Opolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków „Krajobraz osiedleńczy Doliny Widawy. W gminie Wilków nie występują obszary o wysokich walorach przyrodniczych objęte ochroną prawną. Jedynymi obiektami chronionymi, o znaczeniu lokalnym, które posiadają duże walory przyrodnicze i krajobrazowe są parki uznane za zabytki kultury. Najbliższe tereny wodno-błotne znajdują się na terenie Stobrawskiego Parku Krajobrazowego, czyli oddalone są od przedmiotowej inwestycji o około 35 km.
Bory Stobrawskie – duży kompleks leśny o powierzchni około 420 km² położony w południowej Polsce, na terenie województwa opolskiego. Leży na terenie powiatów brzeskiego (gminy Lewin Brzeski i Lubsza), opolskiego (gminy Dobrzeń Wielki, Dąbrowa, Łubniany, Murów i Popielów), kluczborskiego (gminy Kluczbork, Lasowice Wielkie i Wołczyn) i namysłowskiego (gminy Świerczów i Pokój). Bory Stobrawskie wzięły swą nazwę od przepływającej przez nie rzeki - Stobrawy.
Przedmiotowe przedsięwzięcie leży poza obszarami wybrzeży.
Zgodnie z mapą odległość planowanej inwestycji od Zbiornika Michalice to około 2,5km. Według Systemu Przetwarzania Danych Państwowej Służby Hydrogeologicznej na terenie gminy Wilków znajduje się 12 ujęć wodnych.
Przedmiotowa inwestycja zlokalizowana jest poza granicami obszarów objętych ochroną na mocy ustawy z dnia 16 kwietnia 2004r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 92, poz. 880 z późniejszymi zmianami). Najbliższe obszary Natura 2000 - Bierutów znajdują się w odległości około 13 km (województwo dolnośląskie) od planowanego przedsięwzięcia. Obszar stanowi kompleks łąk wilgotnych i zalewowych oraz pastwisk po obu stronach rzeki Widawy poniżej Bierutowa w rejonie wsi Kijowice, Kruszowice i Paczków. W części zachodniej obszaru jest on ograniczony od południa kanałem Nowej Widawy. Część wschodnia jest ograniczona od południa Widawą a od wschodu i północy drogami polnymi oraz kanałem melioracyjnym. Niewielka część pastwisk została przekształcona w pola uprawne. Można spodziewać się występowania innych gatunków i siedlisk ważnych z punktu widzenia sieci Natura 2000. Na podstawie powyższej ilustracji można stwierdzić, iż najbliższe Obszary Chronione – Wyspa na rzece Widawie znajduje się w odległości około 5 km od planowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z danymi zawartymi na stronie internetowej Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska na terenie gminy Namysłów znajduje się 14 pomników przyrody.
W gminie Namysłów znajduje się użytek ekologiczny Młyńskie Stawy, który powstał w miejscu dawnych ogroblowanych łąk w dolinie potoku Biestrzykowickiego. Teren ten jest atrakcyjny szczególnie dla ptactwa wodnego, a także dla szeregu innych gatunków zwierząt związanych ze środowiskiem wodnolądowym. W gminie Namysłów znjaduje się użytek ekologiczny „Bagno Młynki" – to podmokłe łąki z licznymi oczami wodnymi i stanowiskami lęgowymi ptactwa wodno-błotnego. W gminie Namysłow znajduje się Zespoł Przyrodniczo-Krajobrazowy „Wyspa na rzece Widawie"- to wyspa na rozwidleniu rzeki Widawy.
Przez teren gminy Namysłów przebiega Obszar Chronionego Krajobrazu „Lasy StobrawskoTurawskie". Obszar chronionego krajobrazu Lasy Stobrawsko-Turawskie ustanowiony został Rozporządzeniem Wojewody Opolskiego Nr P/14/2000 z dnia 17 maja 2000 r. (Dziennik Urzędowy Województwa Opolskiego z 2000 r., Nr 33, poz. 173), zastąpionym Rozporządzeniem Wojewody Opolskiego Nr 0151/P/16/2006 z dnia 8 maja 2006 r. (Dziennik Urzędowy Województwa Opolskiego z 2006 r., Nr 33, poz. 1133). Położony na terenie gmin: Chrzątowice, Domaszowice, Izbicko, Jemielnica, Kluczbork, Kolonowskie, Lasowice Wielkie, Lubsza, Łubniany, Namysłów, Ozimek, Pokój, Strzelce Opolskie, Świerczów, Tarnów Opolski, Turawa, Wołczyn, Zawadzkie i Zębowice, obejmuje obszar o powierzchni 118.367 ha, z którego wyłączone są tereny wybranych miejscowości; z powyższego 19.800 ha znajduje się na terenie gminy Lasowice Wielkie (niemal 94% jej ogólnej powierzchni). Przedmiotowe przedsięwzięcie polegające na budowie instalacji do produkcji biogazu w sąsiedztwie (od granicy działki przewidzianej pod inwestycję około 40km) do granicy Obszaru Chronionego Krajobrazu „Lasy Stobrawsko-Turawskie" nie będzie miało negatywnego wpływu na ekosystem leśny, wodny tych obszarów.
Stobrawski Park Krajobrazowy został powołany rozporządzeniem Wojewody Opolskiego w 1999 roku na powierzchni 52 636,5 ha. Obejmuje teren dwunastu gmin: Dobrzenia Wielkiego, Dąbrowy, Kluczborka, Lasowic Wielkich, Lewina Brzeskiego, Lubszy, Łubnian, Murowa, Pokoju, Popielowa, Świerczowa i Wołczyna. Położony jest w dorzeczu Stobrawy, Budkowiczanki, Bogacicy, Brynicy i Smortawy. Na południu granica parku opiera się o rzekę Odrę, przecinając ją w okolicach Mikolina oraz Nysę Kłodzką. To właśnie w dolinach rzek znajdują się najcenniejsze przyrodniczo fragmenty parku. Są nimi położone wzdłuż Odry tereny lasów grądowych, łęgowych, podmokłych łąk oraz porośnięte roślinnością wodną i bagienną starorzecza. Cenne są również doliny pozostałych rzek będące mozaiką łąk, pól, zadrzewień, kęp krzewów oraz sieci kanałów melioracyjnych. Miejsca te razem z kompleksami stawów hodowlanych są ostoją dla wielu rzadkich gatunków zwierząt (głównie ptaków) i roślin. Dominującym typem zbiorowisk roślinnych na terenie parku są zbiorowiska leśne, z których największą powierzchnię zajmują bory sosnowe. Na licznych, sięgających 20m wysokości wydmach występuje suboceaniczny bór świeży, natomiast wzdłuż cieków wodnych i na dawnych torfowiskach – niewielkie płaty wilgotnego boru trzęślicowego oraz kontynentalnego boru bagiennego. Odległość od przedmiotowego przedsięwzięcia do granic Stobrawskiego Parku Krajobrazowgo to około 35km.
Ochrona gatunkowa ma na celu zapewnienie przetrwania i właściwego stanu ochrony dziko występujących na terenie kraju lub innych państw członkowskich Unii Europejskiej rzadkich, endemicznych, podatnych na zagrożenia i zagrożonych wyginięciem oraz objętych ochroną na podstawie przepisów umów międzynarodowych, których Rzeczpospolita Polska jest stroną, gatunków roślin, zwierząt i grzybów oraz ich siedlisk i ostoi, a także zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej. W celu ochrony ostoi i stanowisk roślin lub grzybów objętych ochroną gatunkową lub ostoi, miejsc rozrodu i regularnego przebywania zwierząt objętych ochroną gatunkową mogą być także ustalane strefy ochrony.
Standardy jakości środowiska, według ustawy Prawo Ochrony Środowiska – to określone prawem poziomy dopuszczalne substancji lub energii, które muszą być osiągnięte w określonym czasie przez środowisko jako całość lub jego poszczególne elementy przyrodnicze. System standardów jakości (dotyczy jakości powietrza, powierzchni ziemi, jakości wód, poziomu hałasu i promieniowania elektromagnetycznego) opiera się na następujących procedurach:
- Określenie standardu w drodze aktu normatywnego (np. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia
14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku)
- Monitorowanie stanu (przy wykorzystaniu m. in. państwowego monitoringu środowiska)
- Podejmowanie działań zaradczych (np. opracowanie planu osiągnięcia zgodności z wymaganiami). Na podstawie dokumentu „Roczna ocena jakości powietrza w województwie opolskim. Raport za 2012 rok" WIOŚ, Opole, w miejscu i rejonie realizacji inwestycji nie występują obszary, na których standardy jakości powietrza zostały przekroczone, a przedmiotowa inwestycja nie wpłynie negatywnie na stan jakości powietrza w tym regionie. W związku ze specyfiką terenu, na której planuje się realizacje przedmiotowego przedsięwzięcia planowana inwestycja nie spowoduje przekroczenia norm i standardów jakości środowiska akustycznego. Na podstawie powyższego w miejscu i rejonie realizacji inwestycji nie występują obszary, na których standardy jakości pól elektromagnetycznych zostały przekroczone, a przedmiotowa inwestycja nie wpłynie negatywnie na stan jakości pól elektromagnetycznych w tym regionie. Reasumując wszystkie elementy środowiska w miejscu i rejonie realizacji inwestycji nie występują obszary, na których standardy jakości środowiska zostały przekroczone.
Obszary przylegające do jezior, sztucznych zbiorników - Zbiornik Michalicki to sztucznie utworzony zbiornik retencyjny na rzece Widawie w województwie opolskim, w powiecie namysłowskim, w gminie Namysłów. Usytuowany pomiędzy Michalicami a sąsiednią wsią – Józefkowem. Zbudowany został półtora kilometra od Namysłowa, na północ od miasta. Ma 2,7 kilometra licząc od ujścia rzeki (w pobliżu Kowalowic) aż do zapory. Obwód zbiornika wynosi ok. 8 kilometrów. Powierzchnia zalewu waha się przy różnych stanach lustra wody od 93 ha do 95,6 ha. W najszerszym miejscu (północno-wschodnia część jeziora) ma ok. 400 m, głębokość wynosi: najmniejsza – 1,5 m, największa – 3 m. Po raz pierwszy zbiornik został napełniony pod koniec stycznia 2001 roku.
W rejonie realizacji przedsięwzięcia brak jest uzdrowisk i obszarów ochrony uzdrowiskowej.
W przypadku niepodejmowania przedsięwzięcia nastąpi szereg niekorzystnych dla środowiska jak i dla inwestora zjawisk, głównie nie zostanie zrealizowany cel inwestycyjny ale również nie zostanie wyprodukowana energia elektryczna pochodząca z odnawialnego źródła energii.
Wariant realizacyjny polega na spełnienie założeń inwestycyjnych czyli budowie instalacji biogazowej o mocy 0,999 MW na terenie działki numer 52/16.
W wyniku szczegółowo przeprowadzonej analizy oddziaływania akustycznego instalacji stwierdzono, iż nie zostaną przekroczone standardy akustyczne w zakresie granic działki objętej wnioskiem.
Przedsięwzięcie polegać będzie na budowie instalacji do produkcji biogazu o mocy znamionowej 0,999 MW mocy elektrycznej oraz niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania infrastruktury technicznej takiej jak przyłącza energii elektrycznej; przyłącza wod-kan; sieci kanalizacyjnej; zjazdy z dróg, drogi, place miejsca parkingowe i magazynowe; bramy i ogrodzenia.
Istota funkcjonowania instalacji biogazowych bazuje na możliwości przetwarzania materii organicznej w procesie fermentacji w wyniku których dostarczony substrat ulega rozkładowi zgodnie z poniższą charakterystyką prowadzonego procesu.
Proces fermentacji można podzielić ze względu na :
Temperaturę prowadzonego procesu:
- fermentacja psychrofilna - zachodzi w temperaturze otoczenie, często wytwarzany gaz nie jest wychwytywany i może stanowić źródło zanieczyszczenia atmosfery
- fermentacja mezofilna - zachodzi w przedziale temperatur 35-42 st. C, jest procesem w pełni kontrolowany, co umożliwia całkowite wychwycenie wyprodukowanego gazu i zużycie do celów przemysłowych np. kogeneracji, jak dzieje się to w przypadku wnioskowanej instalacji.
- fermentacja termofilna - zachodzi w temperaturze powyżej 42 stopni, jest procesem bardzo wrażliwym na wahania temperatury oraz dostawy substratów, wymaga dużych dostaw energii w związku z czym inwestor zrezygnował z jego zastosowania. Zawartość suchej masy w mieszaninie substratów:
- fermentacja sucha - prowadzona dla mieszanki substratów o średniej zawartości suchej masy powyżej 15 % - fermentacja mokra - bazuje na mieszance mokrej o średniej zawartości poniżej 15 % Liczba etapów fermentacji:
- fermentacja jednostopniowa
- fermentacja wielostopniowa
Proces wytwarzania biogazu w przedmiotowej instalacji oparty będzie o fermentację mezofilową, mokrą substratów. Fermentacja jest procesem biochemicznym, w którym substancje organiczne przekształcane są w metan i dwutlenek węgla, wodę, wodór, siarkowodór i amoniak. Fermentacja przebiega w czterech etapach przy udziale licznych grup mikroorganizmów, z których każda wymaga odpowiednich dla siebie, specyficznych warunków środowiskowych. Pożywką dla bakterii jest dostarczany substrat, które w warunkach beztlenowych powodują przekształcanie złożonych związków organicznych do form prostych oraz produktów finalnych, dzięki czemu uzyskują energię potrzebną dla prawidłowego ich funkcjonowania.
W procesie beztlenowego przekształcania substancji organicznych w gaz fermentacyjny biorą udział trzy główne grupy mikroorganizmów :
- bakterie kwasotwórcze
- bakterie octanowe
- bakterie metanogenne
W pierwszych dwóch fazach, dominują bakterie będące zarówno obligatoryjnymi jak i fakultatywnymi beztlenowcami. Niektóre z bakterii kwasotwórczych są względnymi beztlenowcami (np. Aerobacter). Optymalne warunki dla organizmów kwasotwórczych wynoszą pH ok. 6 i temperatura ok 30 st C.
Bakterie octanowe ( np. Syntrophomonas ) przetwarzają produkty fazy kwaśnej w octany i wodór które mogą być wykorzystane przez bakterie metanogenne. Octanogeny są bardzo wrażliwe na zmiany środowiska, dlatego wymagają długich okresów adaptacji do nowych warunków.
Bakterie metanogenne - zaliczane do Archaeobacteriales należą do bezwzględnych beztlenowców. W przypadku pojawienia się tlenu, bakterie są natychmiast niszczone co powoduje niekorzystne obniżenie pH. Bakterie metanogenne są bardzo wrażliwe na wahania temperatury oraz pH środowiska dlatego projektowany system planuje zapewnić maksymalne wahania w granicy 1 st C na dobę. Odczyn pH - znacząco wpływa na stabilność procesu wytwarzania biogazu. O wartości pH decydują obecne w cieczy słabe kwasu i zasady. Optymalna wartość pH przy której możliwym jest zapewnieni swobody rozwoju bakterii wynosi 6,8 - 7,4. Odczyn pH wpływa na rozpuszczalność i formy występowania związków zarówno organicznych, jak i nieorganicznych. Decyduje również o prawidłowym rozwoju mikroorganizmów wywołujących fermentację.
Pierwszym etapem fermentacji substratów organicznych jest hydroliza. Zmniejszenie rozmiaru cząstki odpadów powoduje zwiększenie ich powierzchni czynnej co przekłada sie z kolei na wzrost szybkości tej fazy procesu. Efektem tego jest zwiększenie produktywności biogazu co prowadzi do skrócenia czasu fermentacji co stwarza możliwość zastosowania mniejszych komór fermentacyjnych. W projektowanej instalacji substraty stałe np. kiszonki roślin energetycznych tj. kukurydza zostaną przygotowane jako rozdrobnione, ponadto podajnik substratu zostanie wyposażony w podajnik ślimakowy zapobiegający tworzeniu się brył substratu, substraty płynne nie wymagają dodatkowej obróbki w zakresie rozdrobnienia.
Temperatura - zależy od wybranej metody prowadzenia procesu fermentacji, w przedstawionym wypadku, technologia oparta jest o fermentację mezofilową prowadzoną w zakresie temperatur od 35 42 st C. Jest to optymalny zakres temperatur w których zapewniony jest stabilny wzrost bakterii oraz stała aktywność biocenozy. Temperatura w istotny sposób wpływa na stopień rozkładu substancji oraz ilość i skład wydzielonego biogazu. Z uwagi na fakt, iż proces fermentacji mezofilowej jest procesem endotermicznym, aby zapewnić odpowiednie warunki w zbiornikach należy dostarczyć energię w postaci ciepła. W tym celu wykorzystane zostanie ciepło odpadowe, odzyskiwane z chłodzenia bloku silnika kogeneracyjnego oraz spalin. Medium odbierającym ciepło z kogeneracji czyli po stronie pierwotnej będzie glikol, który poprzez wymiennik ciepła zamontowany w budynku pompowni, przekaże energię do strony wtórnej, której medium będzie woda. Ogrzewanie zostanie zamontowane wewnątrz zbiorników zarówno pierwszego jak i drugiego stopnia w postaci kręgów wykonanych z rur z polietylenu sieciowanego, zamontowanych na stelażu umieszczonym w wewnętrznej stronie zbiornika. Ilość kręgów zostanie dobrana przez dostawcę urządzeń, aczkolwiek ilość kręgów w drugim zbiorniku będzie zdecydowanie mniejsza gdyż dopływające medium nie będzie wymagało podgrzania a jedynie pokrycia strat ciepła.
W trakcie procesu fermentacji oraz przetwarzania materii organicznej powstają również śladowe ilość siarkowodoru. Siarkowodór jest niepożądanym produktem procesu i ze względu na jego agresywny, korozyjny charakter powinien być usunięty z biogazu tak aby zapewnić długie i prawidłowe działania instalacji oraz agregatu kogeneracyjnego, w którym zostanie spalony. Producenci agregatów kogeneracyjnych wymagają aby biogaz dostarczany do procesu spalania zawierał siarkowodór w ilości, poniżej 150 ppm. Proces usuwania siarki z biogazu jest procesembiologicznym, gdzie przy udziale bakterii z rodziny Desulfovibrio desulfuricans siarka zostaje zaabsorbowana jako pożywka dla bakterii, produktem tego procesu jest wodór. Cały proces odsiarczania biologicznego zachodzi w zbiornikach fermentacyjnych na zbudowanej do tego powierzchni w postaci siatki z tworzywa sztucznego. W górnej części zbiornika pod rusztem z pasów zabezpieczających membrany przed przedostaniem się do zbiornika, zamontowana zostanie siatka na powierzchni której, dzięki wtłaczaniu niewielkich ilość powietrza, zaszczepione zostaną bakterie przetwarzające siarkę. Zastosowana siatka ma za zadanie zwiększenie powierzchni, na której mogą rozwijać sie bakterie przetwarzające siarkę.
Sprawność procesu usunięcia H2S wynosi od 90 do 99 %.
Odwadnianie biogazu - przed podaniem biogazu do komory spalania w silniku kogeneracyjnym, biogaz, powinien oprócz odsiarczania, zostać jeszcze pozbawiony pary wodnej. Proces odwadniania biogazu polega na wprowadzeniu strumienia gazu do osuszacza.
Osuszacz wykorzystuje fizyczną zasadę działania, a mianowicie zależność zawartości pary wodnej w gazie w zależności od temperatury. W nawiązaniu do powyższego w celu usunięcia pary wodnej, gaz zostaje schłodzony do temperatury ok 5 st. C i następnie przekierowany do silnika.
Instalacje biogazowe możemy podzielić ze względu na źródło pochodzenia substratów :
- biogazownie rolnicze
- biogazownie komunalne
- biogazownie odpadowe
- instalacja odgazowujące składowiska odpadów
Instalacja dla której złożony został wniosek o ustalenie środowiskowych uwarunkowań jest typową biogazownią rolniczą, co wynika bezpośrednio z zaplanowanych do wykorzystania substratów na które składają się głównie:
- kiszonki roślin energetycznych w ilości ok. 60 Mg/d
- produkty uboczne pochodzenia rolniczego.
Substrat stały przywożony będzie przez samochody, które po przejechaniu przez bramę główną wjadą prosto na wagę (w celu dokładnego protokółowania i bilansowania ilości substratów dostarczonych na teren biogazowni oraz odbieranej pozostałości pofermentacyjnej), gdzie zważona zostanie masa samochodu wraz z substratem (przy wyjeździe samochód będzie ponownie ważony i na podstawie różnicy mas wyznaczona zostanie masa przywiezionego substratu). Następnie samochód wyładuje substrat na płytę (silos), a następnie substrat będzie dodatkowo uformowany przy pomocy ładowarki kołowej. Po napełnieniu płyta (silos) zostanie szczelnie przykryta folią, aby nie powodować dostępu tlenu do substratu (co powoduje, że substrat traci swoje wartości) oraz by wyeliminować możliwość wydzielania się zapachu. Przewiduje się, że płyta będzie mieścić maksymalnie do 18200 m 3 substratu. Płyta będzie wykonana z materiałów uniemożliwiających wsiąknięcie odcieków lub wilgoci w ściany oraz płytę dolną. Płyta dolna wykonana będzie również z nawierzchni zapewniającej odpowiednią nośność (obciążenie od ładowarki kołowej oraz zgromadzonego substratu). Płyta wyposażona będzie w instalację do zbierania i magazynowania odcieków z substratu. W płycie należy przewidzieć odpowiedni spadek oraz kanały/studzienki, które odprowadzać będą odcieki do szczelnego zbiornika. Spadek musi być zaprojektowany w kierunku do kanału na odcieki z płyty. Odcieki te będą przepompowywane do zbiornika magazynowego substratu płynnego, który będzie wybudowany razem z biogazownią (zbiornik wstępny ). Zbiornik ten jest zbiornikiem żelbetowym zamkniętym. Dodatkowo zbiornik ten posiada wpusty w celu wykonywania zasypu oraz wejścia rewizyjnego. Całość będzie jednak zamknięta w celu minimalizacji wydostawania się gazów i odorów. Zawartość zbiornika wstępnego zostaje w dalszej części intensywnie wymieszana za pomocą mieszadła. Następnie substrat płynny zostanie wtłoczony za pomocą pompy do drugiego zbiornika – Fermentatora I.
Do dozowania substratów stałych do komory fermentacji planuje się wykorzystanie automatycznego systemu wyposażonego w zbiornik (kosz zasypowy), podajniki ślimakowe oraz stację mieszania substratów. Zasobniki systemu będą miały tak dobraną pojemność, aby dozowanie substratów do fermenterów odbywało się w sposób ciągły, przy czym napełnianie dozowników odbywać się będzie dwa razy dziennie. System dozowania wyposażony będzie w wagę służącą do dokładnego odmierzania ilości oraz powiadamiania o stanie napełnienia zasobnika. Opcjonalnie stacja będzie wyposażona również w układ mieszania zawartości zasobnika w celu homogenizacji zawartości. Stacja będzie wyposażona również w podajnik ślimakowy oraz aparaturę kontrolno-pomiarową, która pozwoli na precyzyjne dozowanie substratu do zbiornika fermentacji pierwotnej.
Fermentator I będzie zbiornikiem żelbetowy, zagłębionym w gruncie, przykrytym szczelną dwupowłokową membraną gazową oraz wyposażonym w izolacje termiczną wykonaną jako zewnętrzna warstwa obłożona, w celu zabezpieczenia arkuszami blachy falistej. W centrum zbiornika znajdować się będzie podpora centralna wykonana z betonu . Zbiornik ten będzie zadaszony specjalną folią nieprzepuszczalną, która spełniać będzie funkcję zbiornika na wyprodukowany biogaz. W przypadku, gdy instalacja pracować będzie prawidłowo folia unosić się będzie tworząc zbiornik o zmiennej pojemności. Pojemność zależy od aktualnie wyprodukowanej ilości gazu. Jeżeli zbiornik nie będzie pracował, lub produkcja gazu z jakiegoś względu zmniejszy się, folia opadnie na konstrukcję, która oparta będzie na podporze centralnej. Dodatkowo folia ta będzie przykryta specjalną, grubszą folią, która pełnić będzie funkcję ochronną przed czynnikami atmosferycznymi oraz zewnętrznymi. Pomiędzy folię osłonową oraz zbiornikiem biogazu wtłaczane będzie za pomocą dmuchawy powietrze, które pozwalać będzie utrzymać odpowiednie ciśnienie biogazu pod powłoką wewnętrzną.
Zawartość fermentatora (substraty) mieszana będzie w sposób ciągły za pomocą mieszadła skośnego wolnoobrotowego oraz wielkołopatowego, które dzięki specjalnie dobranym łopatom wirującym pozwala na całkowite mieszanie zawartości tak, aby bakterie beztlenowe mogły bez problemów rozłożyć związki organiczne, by nie dopuścić do powstawania warstw nieprzefermentowanych oraz kożucha na powierzchni substratu. Jako, że proces fermentacji doskonale zachodzi w temperaturach pow. 35°C, zawartość zbiornika jest podgrzewana przy wykorzystaniu ciepłej wody powstającej w wyniku schładzania bloku silnika kogeneracyjnego. Dodatkowo zbiornik ten zostanie wyposażony w właz rewizyjny, który umożliwi w przypadku opróżnienia zbiornika na jego przegląd od strony wewnętrznej.
W zależności od jakości dostarczanych substratów oraz warunków prowadzonego procesu fermentacji planowany czas zatrzymania w zbiorniku fermentacji pierwszego stopnia wyniesie odpowiednio 15-30 dni. Po powyższym czasie, wstępnie przefermentowana mieszanina ko-substratów zostanie przepompowana do zbiornika fermentacyjnego drugiego stopnia.
Po pierwszym etapie fermentacji substrat przepompowywany będzie z Fermentatora I (pierwotnego) do Fermentatora II (wtórnego). Zasada działania oraz budowa Fermentatora II jest taka sama jak Fermentatora I. W Fermentatorze II zachodzi dalszy proces zgazowania części substancji organicznej. Następnie substrat przepływać będzie przez separator do zbiornika Resztek pofermentacyjnych, gdzie nastąpi zgazowanie pozostałej części organicznej. Zbiornik Resztek pofermentacyjnych to zbiornik okrągły żelbetowy z zadaszeniem plandekowy. W nim następować będzie przechowywanie przefermentowanych substancji o bardzo małej ilości substancji organicznej, która stanowi idealny nawóz o wysokiej zawartości pierwiastków biogennych, takich jak N, P oraz K w ich zmineralizowanej formie oraz niskiej emisji zapachów.
Pozostała woda będzie w miarę możliwości zawracana za pomocą pomp do zbiornika wstępnego w celu uwodnienia substancji stałych ( powtórne wykorzystanie substratów płynnych w procesie). Przewiduje się wykorzystanie uwodnionej substancji pofermentacyjnej jako nawóz rolniczy, w celu poboru jego zawartości przewidziano pompy samozasysające, które tłoczą resztki do podstawionej uprzednio cysterny. Zawartość zbiornika resztek pofermentacyjnych będzie cały czas intensywnie mieszana w celu uniknięcia osadzania się cięższych części na dnie. Mieszanie odbywać się będzie za pomocą mieszadeł.
Wytworzony biogaz transportowany będzie za pomocą rurociągów do generatorów. Tu spalany będzie biogaz w silniku, a następnie wytwarzana będzie energia. Energia produkowana w biogazowni będzie miała dwojaką postać. Pierwsza postać to energia elektryczna, która będzie powstawała dzięki spalaniu biogazu w silniku gazowym kogeneratora napędzającego generator o maksymalnej mocy około 999 kWel. Energia ta zostanie w części użyta na potrzeby własne (około 9%), a reszta zostanie sprzedana do sieci elektroenergetycznej poprzez jej wyprowadzenie z instalacji poprzez zautomatyzowany system elektro-energetyczny oraz stację transformatorową.
W przypadku nadprodukcji biogazu w zbiornikach fermentacyjnych, gdzie jego ilość pozwoli na pracę generatorów na pełnej mocy produkcyjnej, ewentualne nadwyżki biogazu zostaną w pierwszej kolejności zmagazynowane w zbiornikach gazu, w przypadku ich zapełnienia - nadmiar biogazu zostanie skierowany do pochodni biogazu. Pochodnia biogazu ma na celu spalenie powstałych nadwyżek gazu, ta aby zapobiec emisji gazu niespalonego do atmosfery.
Druga postać energii to ciepło, które jest ciepłem odpadowym (odzyskiwanym z chłodzenia poszczególnych elementów silnika). Ciepło pochodzi z chłodzenia bloku silnika spalinowego oraz chłodzenia spalin. Ciepło to będzie miało formę gorącej wody o parametrach około 90/70°C, która w części zostanie wykorzystana na potrzeby własne biogazowni (do podgrzania substratów znajdujących się w fermenterach i usprawnienia procesu fermentacji metanowej). Jeżeli powstawały będą nadwyżki ciepła, istnieje możliwość rozbudowy istniejącej infrastruktury o np. węzeł suszenia
bądź sprzedaż ciepła okolicznym mieszkańcom bądź innym użytkownikom.
Wszystkie wymienione powyżej elementy instalacji wyposażone zostały w szereg czujników takich jak przepływomierze, manometry, czujniki temperatury, analizator gazu, zawory bezpieczeństwa, systemy odczytu poziomu napełnienia, zabezpieczenia przed pracą na sucho.
System sterowania automatycznego będzie posiadał scentralizowaną jednostkę wraz z szafami sterowniczymi w budynku technicznym skąd umożliwiony będzie podgląd do pracy instalacji poprzez wizualizację całego procesu produkcyjnego. Budynek ten posiadał będzie kilka oddzielnych pomieszczeń. Pierwsze pomieszczenie – sterownia – wyposażone będzie w komputer, który posiada zainstalowaną wizualizację całego procesu, poszczególnych urządzeń i komponentów instalacji. Sterownia posiada również możliwość archiwizacji dokumentowanych procesów. Obok sterowni ulokowano pomieszczenie z aneksem kuchennym w celu przygotowania posiłków dla personelu obsługującego. Ze sterowni możliwy jest również bezpośredni dostęp do łazienki.
Instalacja zostanie zrealizowana przy pomocy standardowego sprzętu budowlanego oraz poprzez pracę wyspecjalizowanych w tym zakresie monterów,
– przyłączy energii elektrycznej - jest to odcinek łączący stację transformatorową z punktem wskazanym przez lokalnego operatora sieci energetycznej, jest to tzw. punkt wpięcia, poprzez który następuje wyprowadzenie wyprodukowanej energii elektrycznej do lokalnej sieci. Punkt wpięcia określany jest w warunkach przyłączenia, których wydanie następuje po ustaleniu warunków o środowiskowych uwarunkowaniach przedsięwzięcia oraz po uzyskaniu decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu,
- infrastruktury towarzyszącej związanej z budową i eksploatacją instalacji,
- dróg wewnętrznych,
- stacji transformatorowej,
- ogrodzenia.
Planowane przedsięwzięcie zlokalizowane będzie na działce numer 52/16 o łącznej powierzchni 1,1338ha położonej w obrębie ewidencyjnym Krzyków w gminie Wilków w powiecie namysłowskim w województwie opolskim. Otoczenie wyżej wymienionej działki stanowią grunty rolne oraz uprawne, w najbliższej okolicy ok. 100 m od środka działki 52/16 w kierunku zachodnim oraz północnozachodnim znajduje się gospodarstwo rolne, którego podstawową działalnością jest produkcja rolna oraz chów zwierząt hodowlanych. Projektowana instalacja uzupełni w pewnym zakresie wspomniane gospodarstwo rolne w zakresie istniejącej infrastruktury co umożliwi sprawne oraz uzasadnione przetwarzanie gnojowicy i obornika zwierzęcego powstającego na jej terenie co przełoży się bezpośrednio na zmniejszenie ilości powstających odorów oraz zabezpieczy przed nawożeniem gruntów nie przetworzoną gnojowicą.
Inwestycja zgodnie z poniższym załącznikiem graficznym zlokalizowana jest w odległości ok: 2,3 km w kierunku południowym ; 1,7 km w kierunku wschodnim; 1,5 km w kierunku zachodnim 0,34 km w kierunku północnym.
Dotychczasowo działka nie była wykorzystywana rolniczo a na jej terenie uprzednio znajdowały się wiekowe obiekty budowlane, związane z produkcją rolną. Z uwagi na ich wątpliwą kondycję techniczną zostały one poddane procesowi rozbiórki w związku z czym obecnie działka jest wolna od zabudowań. Na działce nie występuja również wymagające wycinki drzewa oraz zakrzewienia. Działka jest wolna od urządzeń melioracyjnych wymagających przebudowy bądź usunięcia.
Zgodnie z wypisem z rejestru gruntów wydanym w dniu 04-06-2013 , działka 52/16, na której planuje się posadowić instalację składa się z gruntów o poniższej bonitacji: B-RIIIa 0,8678, B-RIIIb 0,2660Suma 1,1338.
W przypadku konieczności inwestor uzyska decyzję o trwałym bądź czasowym wyłączeniu gruntów z produkcji rolnej. Przedsięwzięcie nie będzie zlokalizowane na obszarach wybrzeży, obszarach górskich chronionych lub wodno-błotnych, obszarach ochrony uzdrowiskowej, obszarach mającym znaczenie historyczne lub archeologiczne.
Przedsięwzięcie polegać będzie na budowie Instalacji Biogazowej, zwanym dalej IB. Instalacja biogazowa zgodnie z zapisami Ustawy Prawo Energetyczne z dnia 10 kwietnia 1997 r. wraz z późniejszymi zmianami wchodzi w skład tzw. odnawialnych źródeł energii.
Wójt Gminy Wilków mgr Bogdan Zdyb | <urn:uuid:c4f2fc3b-d34d-4060-bc9b-f73f50f6b25f> | finepdfs | 1.742188 | CC-MAIN-2023-40 | https://bip.wilkow.pl/download/10640/charakterystyka-bip.pdf | 2023-09-24T02:59:21+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2023-40/segments/1695233506559.11/warc/CC-MAIN-20230924023050-20230924053050-00470.warc.gz | 163,665,785 | 0.999969 | 0.999979 | 0.999979 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
5239,
9707,
14188,
19922,
25001,
29251,
33625
] | 1 | 1 |
Instrukcja instalowania i konserwacji
c-Mix
c-Mix
# SPIS TREŚCI
1 Wstęp ................................................................................................................................. 4
2 Instrukcje i zalecenia dotyczące bezpieczeństwa ......................................................... 5
2.1 Informacje ogólne ........................................................................................................ 5
2.2 Zalecenia ...................................................................................................................... 5
3 Opis techniczny .................................................................................................................. 6
3.1 Opis ogólny ................................................................................................................... 6
3.2 Działanie ....................................................................................................................... 6
4 Instalowanie ....................................................................................................................... 7
4.1 Zakres dostawy ............................................................................................................. 7
4.2 Opcje zastosowania ...................................................................................................... 7
4.3 Konfiguracje ................................................................................................................ 7
4.3.1 Wstęp .................................................................................................................... 7
4.3.2 Dwa obiegi mieszaczowe ....................................................................................... 8
4.3.3 Ogrzewanie podłogowe ....................................................................................... 9
4.3.4 Ogrzewanie podłogowe z bezpośrednim obiegiem grzejnikowym .................. 10
4.3.5 Czujniki zewnętrzne ............................................................................................ 11
4.4 Wymagane elementy zależne od typu sterowania .................................................... 12
4.5 Wymagane elementy zależne od rodzaju obiegu ..................................................... 12
4.6 Wymagane elementy zależne od rodzaju kotła ....................................................... 12
4.7 Podłączenia elektryczne ............................................................................................. 13
4.7.1 Podłączenie zaworów 1 i 2 (C) ........................................................................... 14
4.7.2 Podłączenie pomp 1 i 2 (D) ............................................................................... 14
4.7.3 Dioda LED statusu Cmix (E) .............................................................................. 14
4.7.4 Przycisk “Zapamiętanie konfiguracji” (F) ......................................................... 15
4.7.5 Podłączenie kotła (OTm) (G) ............................................................................. 15
4.7.6 Podłączenie regulatorów (OT1 i OT2) (H i I) ................................................... 15
4.7.7 Połączenia czujników (Tout, T1 i T2) (J, K i L) ................................................ 15
4.7.8 Przełączniki obrotowe nastawy pomp 1 i 2 (O) ............................................... 16
4.7.9 Przełączniki obrotowe nastawy zaworów 1 i 2 (P) .......................................... 16
4.7.10 Przełącznik priorytetu (Q) ............................................................................... 17
5 Podłączenie i konfiguracja ............................................................................................. 18
5.1 Funkcja testowania ..................................................................................................... 18
5.2 Zmiana konfiguracji ................................................................................................... 18
5.3 Ochrona przeciwzamrożeniowa .................................................................................. 18
5.4 Funkcja c.w.u. kotła .................................................................................................... 19
5.5 Funkcja cotygodniowego załączenia .......................................................................... 19
6 Komunikaty usterek ........................................................................................................ 20
7 Połączenie serwisowe Recom ......................................................................................... 21
7.1 Poziom użytkownika .................................................................................................. 21
7.2 Poziom serwisowy ...................................................................................................... 22
8 Problemy i ich rozwiązanie ............................................................................................ 23
9 Dane techniczne .............................................................................................................. 24
1 WSTĘP
Symbole i skróty
W niniejszej dokumentacji stosuje się symbole i ikony, aby zwrócić szczególną uwagę na zagrożenia. Dzięki temu Remeha chciałaby zwiększyć bezpieczeństwo osobiste użytkownika, uniknąć problemów i zagwarantować niezawodność techniczną.
⚠️ OSTRZEŻENIE
Ryzyko niebezpiecznej sytuacji, która może prowadzić do niewielkich obrażeń ciała.
⚠️ UWAGA
Ryzyko szkód materialnych.
ℹ️ Prosimy zwrócić uwagę na te ważne informacje.
2 INSTRUKCJE I ZALECENIA DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA
2.1 Informacje ogólne
Niniejsza instrukcja jest przeznaczona dla instalatorów instalujących c-Mix w instalacjach nowych lub istniejących. Znajdują się tu informacje o::
- różnych możliwych konfiguracjach z Cmix
- instalowaniu c-Mix
- podłączeniu c-Mix
2.2 Zalecenia
W trakcie instalowania przechowywać ten dokument blisko siebie.
⚠️ Ostrzeżenie
Prace przy urządzeniu i instalowanie mogą wykonywać tylko przeszkoleni instalatorzy.
⚠️ Ostrzeżenie
• Przed wykonaniem jakiejkolwiek czynności przy urządzeniu należy je odłączyć od zasilania elektrycznego.
3 OPIS TECHNICZNY
3.1 Opis ogólny
Remeha c-Mix jest modułem sterującym, który może sterować równocześnie dwa obiegi c.o. Oznacza to, że obiegi te mogą być sterowane całkowicie niezależnie od siebie, co ma odzwierciedlenie w bardziej ekonomicznym wykorzystaniu energii.
Do Remeha c-Mix można podłączyć jeden regulator, przy pomocy którego można sterować dwa obiegi (np. AD 265), lub dwa regulatory OpenTherm, z których każdy może sterować jeden obieg. Podłączenie c-Mix i regulatora (-ów) odbywa się za pośrednictwem OpenTherm, dlatego ważnym jest, aby regulator wspomagał OpenTherm.
3.2 Działanie
Moduł c-Mix steruje kotłem w oparciu o obieg o najwyższej temperaturze centralnego ogrzewania. c-Mix dopasowuje obiegi, które wymagają niższej temperatury c.o. Moduł dostarcza informacje o kotle i obiegu do regulatora odnośnego obiegu.
4 INSTALOWANIE
4.1 Zakres dostawy
c-Mix dostarcza się:
- w obudowie do montażu naściennego,
- w obudowie naściennej można zamontować regulator AD 265 jako wyposażenie dodatkowe.
Instrukcje montażu znajdują się w opakowaniu.
4.2 Opcje zastosowania
c-Mix ma szerokie zastosowanie tam, gdzie muszą być sterowane dwa obiegi, np.:
- mieszkanie z gabinetem lekarskim
- mieszkanie podwójne
- biuro z warsztatem
- oddzielne ogrzewanie łazienki
- ogrzewanie mieszane - podłogowe i grzejnikowe
Moduł Remeha c-Mix można stosować w licznych konfiguracjach, np. w obiegach mieszczowych, w ogrzewaniu podłogowym itd. Niektóre powszechnie stosowane konfiguracje objaśniono w rozdziale 4.3 niniejszej instrukcji.
4.3 Konfiguracje
4.3.1 Wstęp
Konfiguracje w tym rozdziale przedstawiono jako przykład. Można oczywiście zaprojektować swoją instalację, w której te konfiguracje można zestawiać. Przy takich konfiguracjach wyświetlane są dwa symbole dla regulatora
Uwaga!
Sterowanie dwóch obiegów przez jeden regulator AD 265 jest możliwe tylko przy pomocy oprogramowania w wersji 19 lub wyższej
4.3.2 Dwa obiegi mieszczowe
Obiegi mogą być sterowane niezależnie od siebie. Istnieje możliwość opcjonalnego podłączenia drugiego regulatora AD 265. Możliwość skonfigurowania jednego obiegu mieszczowego, a drugiego bezpośredniego.
4.3.3 Ogrzewanie podłogowe
W tej konfiguracji ogrzewanie podłogowe jest sterowane przez c-Mix. Można również ustalić ogrzewanie podłogowe jako autonomiczne - w tym wypadku c-Mix będzie tylko przełączać ogrzewanie podłogowe na Zał. i Wył. Dodatkowo sterowany jest również obieg bezpośredni z zamontowanym zaworem strefowym.
4.3.4 Ogrzewanie podłogowe z bezpośrednim obiegiem grzejnikowym
W tej konfiguracji, obieg 2 jest obiegiem grzejnikowym regulator steruje obiegi 1 i 2. Tutaj, obieg 2 jest obiegiem grzejnikowym bez zaworu. Oznacza to, że grzejniki będą również podgrzewane, gdy ogrzewanie podłogowe jest załączone. Może to być wymagane zależnie od układu. Dla obiegu 2 należy wybrać 4 na przełączniku obrotowym (patrz rozdział 4.7.9). W tej konfiguracji można sterować ogrzewaniem podłogowym zbudowanym na bazie W tej konfiguracji można sterować ogrzewaniem podłogowym zbudowanym na bazie rozdzielaczy z własnymi pompowymi układami podmieszania montowanymi w skrzynkach ściennych wraz z rozdzielaczami. Należy dodatkowo zamontować silownik termiczny 230V. Należy dodatkowo zamontować silownik olejowy 230V normalnie otwarty.
4.3.5 Czujniki zewnętrzne
Czujnik zewnętrzny, może być podłączony do c-Mix, jak również do kotła.
Poniżej opisano 2 opcje.
Opcja 1:
Czujnik zewnętrzny podłączony tylko do kotła: po otrzymaniu wartości, c-Mix przekazuje ją dalej do obydwu regulatorów.
Opcja 2:
Czujnik zewnętrzny podłączony tylko do c-Mix: przekazanie dalej do obydwu regulatorów.
4.4 Wymagane elementy zależne od typu sterowania
W tabelach poniżej przedstawiono wymagane elementy, które należy zainstalować zależnie od typu instalacji. Dokładne informacje dotyczące zamówienia można uzyskać od sprzedawcy lub na stronie internetowej www.dedietrich.pl.
| Rodzaj regulacji | Wymagane elementy |
|----------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|
| 2 obiegi sterowane pogodowo | • 1 czujnik zewnętrzny
| • 2 regulatory OpenTherm (z regulacją pogodową)
| lub 1 regulator Remeha **AD 265** |
| 2 obiegi z czujnikiem pokojowym | • 2 regulatory OpenTherm **AD 265** |
| 1 obieg sterowany pogodowo, 1 obieg z czujnikiem pokojowym | • 1 czujnik zewnętrzny
| • 2 regulatory OpenTherm (z regulacja pogodowa)
| lub 1 regulator **AD 265** |
4.5 Wymagane elementy zależne od rodzaju obiegu
| Rodzaj obiegu | Wymagane elementy |
|------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|
| Obieg z zaworem strefowym | • 1 zawór 2-drogowy
| • Zalecany: 1 czujnik przylgowy |
| Obieg mieszczcowy | • 1 czujnik przylgowy
| • 1 zawór mieszzący
| • 1 pompa |
4.6 Wymagane elementy zależne od typu kotła
| Typ kotła | Wymagane elementy |
|------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------------|
| Dla obiegu mieszczcowego lub pompowego: MCR 1- lub 2-funkcyjny | • Rozdzielacz otwarty |
| Dla obiegu z zaworem strefowym: | • Jeżeli wymagany dla kotła: obciążony sprężyna/nastawialny regulator różnicy ciśnienia |
4.7 Podłączenia elektryczne
A. Bezpiecznik
B. Podłączenie 230 V
C. Podłączenie zaworów mieszaczowych 1 i 2
D. Podłączenie pomp 1 i 2
E. Dioda LED statusu modułu c-Mix
F. Przycisk "Zapamiętanie konfiguracji"
G. Podłączenie kotła (lub "poprzedniego" c-Mix)
H. Podłączenie regulatora 1
I. Podłączenie regulatora 2 (lub "następnego" c-Mix)
J. Podłączenie czujnika zewnętrznego
K. Podłączenie czujnika przylgowego obiegu mieszczcowego 1
L. Podłączenie czujnika przylgowego obiegu mieszczcowego 2 lub czujnika zasobnika c.w.u.
M. Diody LED statusu
N. Podłączenie serwisowe: Recom
O. Przełącznik obrotowy nastawy pomp 1 i 2, z lampkami kontrolnymi stanu
P. Przełącznik obrotowy nastawy zaworów 1 i 2, z lampkami kontrolnymi stanu
Q. Przełącznik priorytetu
4.7.1 Podłączenie zaworu 1 i 2 (C)
| Typ zaworu | Funkcja przewodu | Podłączenie do c-Mix |
|-------------------------------------------------|-------------------|-----------------------|
| Zawór otwarty/zamknięty; NO (w stanie spoczynku otwarty) | Zero | N |
| | Sygnał | B |
| | Masa | |
| Zawór otwarty/zamknięty; NC (w stanie spoczynku zamknięty) | Zero | N |
| | Sygnał | A |
| | Masa | |
| Zawór mieszający | Zero | N |
| | Sygnał "otwarty" | A |
| | Sygnał "zamknięty"| B |
| | Masa | |
4.7.2 Podłączenie pomp 1 i 2 (D)
| Funkcja przewodu | Podłączenie do c-Mix |
|------------------|-----------------------|
| Zero | N |
| Sygnał | L |
| Masa | |
4.7.3 Dioda LED statusu c-Mix (E)
Jeżeli dioda LED statusu świeci się ciągle, oznacza to że c-Mix pracuje prawidłowo.
Poprzez miganie w określony sposób sygnalizowane są następujące usterki:
1. Dioda LED świeci się przez 1 sekundę, następnie nie świeci się przez 0,5 sekundy.
2. Następnie dioda LED migła kilka razy, jak opisano w rozdziale 6, wskazując rodzaj usterki.
3. Bezpośrednio po tym dioda LED gaśnie na minimum 0,5 sekundy.
Cykl ten powtarza się co 7 sekund.
4.7.4 Przycisk “Zapamiętanie konfiguracji” (F)
Przycisk “Zapamiętanie konfiguracji” jest wykorzystywany, aby zapamiętać wybraną konfigurację na c-Mix. Zajmuje to do 1 minuty.
4.7.5 Podłączenie kotła (OTm) (G)
Kocioł jest podłączany do złącza G w regulatorze c-Mix.
4.7.6 Podłączenie regulatorów (OT1 i OT2) (H i I)
| Typ regulatora | Ilość i rodzaj czujników |
|-----------------------------------------------------|-------------------------------------------------|
| 2 obiegi sterowane pogodowo | 2 regulatory OpenTherm (z regulacją pogodową) lub 1 regulator AD 265 |
| 2 obiegi sterowane czujnikiem pokojowym | 2 regulatory OpenTherm lub 2 regulatory AD 265 |
| 1 obieg sterowany pogodowo, 1 obieg sterowany czujnikiem pokojowym | 2 regulatory OpenTherm (z regulacją pogodową) lub 1 regulator AD 265 |
Regulator jest podłączany do złącza 1.
4.7.7 Podłączenia czujników (Tout, T1 i T2) (J, K i L)
Wymagane czujniki podłącza się do następujących złączy:
- J. (Tout): Czujnik zewnętrzny
- K. (T1): Czujnik przylgowy obiegu mieszczcowego 1
- L. (T2): Czujnik przylgowy obiegu mieszczcowego 2
Dioda LED statusu czujnika
| Sygnał | Status |
|-----------------|---------------------------------------------|
| Załączona | Czujnik podłączony i aktywny |
| Miga 2x na sekundę | Usterka |
| Miga 4x na sekundę | Rozpoznano konfigurację |
Miejsce zamontowania czujnika
| Czujnik zewnętrzny | • Zamontować czujnik zewnętrzny tak, aby był chroniony przed bezpośrednim oddziaływaniem promieni słonecznych.
| | • Umieścić czujnik minimum 2,5 m nad poziomem gruntu.
| | • Nie instalować czujnika zewnętrznego w pobliżu okien, drzwi, kratek wentylacyjnych, wentylatorów wyciągowych itd.. |
| Czujnik przylgowy | Zamontować czujnik na zasilaniu obiegu mieszczcowego. |
4.7.8 Przełączniki obrotowe nastawy pomp 1 i 2 (O)
| Poz. | Nastawa |
|------|---------|
| 0 | Czas wybiegu regulowany temperatura (dla optymalnego wykorzystania ciepła resztkowego) |
| 1 | Czas wybiegu 0 min. |
| 2 | Czas wybiegu 1 min. |
| 3 | Czas wybiegu 10 min. |
| 4 | Pompa pracuje ciągle |
Pompa obiegowa załącza się przy zgłoszeniu przez obieg zapotrzebowania na ciepło. Czas wybiegu pompy można nastawić. Brak czasu wybiegu: pompa obiegowa wylączca się w momencie braku zapotrzebowania na ciepło. Praca ciągła: pompa obiegowa pracuje ciągle. Praca automatyczna: Czas wybiegu pompy obiegowej zależy od spadku temperatury zmierzzonego przez czujnik przylgowy obiegu. Czas wybiegu wynosi minimum 3 minuty i maksimum 30 minut.
Dioda LED statusu pomp
| Sygnal | Status |
|--------|----------------------|
| Zał. | Pompa jest aktywna |
| Wył. | Pompa nie jest aktywna |
4.7.9 Przełączniki obrotowe nastawy zaworów 1 i 2 (P)
| Poz. | Nastawa |
|------|-------------------------------------------------------------------------|
| 0 | Zamknięty ręcznie (tylko w celu testowania) |
| 1 | Otwarty ręcznie (tylko w celu testowania) |
| 2 | Zawór termiczny (2 styki z zaworem 2-drogowym) |
| 3 | Zawór termiczny (2 styki z zaworem 3-drogowym) |
| 4 | Zawór 2-drogowy (2 styki z zaworem 2-drogowym), czas pracy 0..30 s. |
| 5 | Zawór 2-drogowy (2 styki z zaworem 2-drogowym), czas pracy 30 s..2 min. |
| 6 | Zawór 2-drogowy (2 styki z zaworem 2-drogowym), czas pracy 2..4 min. |
| 7 | Zawór mieszający (2 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 0..30 s. |
| 8 | Zawór mieszający (2 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 30..2 min. |
| 9 | Zawór mieszający (2 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 2..4 min. |
| A | Zawór mieszający (3 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 0..30 s. |
| B | Zawór mieszający (3 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 30 s..1 min. |
| C | Zawór mieszający (3 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 1..2 min. |
| D | Zawór mieszający (3 styki z zaworem 3-drogowym), czas pracy 2..4 min. |
| E | Nie używane |
Diody LED stanu zaworu
Diody znajdują się przy przełączniku obrotowym dla zaworów.
| Stan | LED 1 (u góry) | LED 2 (u dołu) |
|---------------|----------------|----------------|
| Zamknięty | Zal. | Wyl. |
| Zamyka się | miga | Wyl. |
| Faza przejściowa | Zal. | Zal. |
| Otwiera się | Wyl. | miga |
| Otwarty | Wyl. | Zal. |
4.7.10 Przełącznik priorytetu (Q)
- Nie zmieniać.
5 PODŁĄCZENIE I KONFIGURACJA
Postępować następująco (szczegółowe informacje odnośnie połączeń i konfiguracji - patrz rozdział 4.7):
1. Podłączyć wymagane czujniki.
2. Podłączyć i nastawić pompę(-y).
3. Podłączyć i nastawić zawór(-y).
4. Podłączyć regulator(-y).
5. Podłączyć zasilanie 230V.
6. Naciskać przez 1,5 sek. przycisk "Zapamiętanie konfiguracji", aby wykryć i zapamiętać nową konfigurację (diody LED zaczynają migać).
7. Sprawdzić zieloną diodę statusu, aby stwierdzić, czy c-Mix wciąż wykrywa usterki.
Zanotować na rysunku obok położenia przełączników obrotowych O i P oraz przełącznika priorytetu Q.
5.1 Funkcja testowania
Moduł c-Mix posiada 2 nastawy testowania. Można je wykorzystać do sprawdzenia, czy wartości oraz praca pomp są poprawne.
Postępować następująco:
1. Ustawić przełącznik P1 na 0: "Zamknięty ręcznie" i nacisnąć "Zapamiętanie konfiguracji". Zawór obiegu 1 jest teraz aktywowany na styku B. Pompa jest wyłączona.
Uwaga: niektóre zawory termiczne potrzebują 5 min. na zamknięcie.
2. Ustawić przełącznik P1 na 1: "Otwarty ręcznie" i nacisnąć "Zapamiętanie konfiguracji". Zawór obiegu 1 jest teraz aktywowany na styku A. Pompa również jest załączona.
Uwaga: niektóre zawory termiczne potrzebują 5 min. na otwarcie.
3. Ustawić przełącznik P1 na 0: "Zamknięty ręcznie" i nacisnąć "Zapamiętanie konfiguracji". Zawór obiegu 1 jest teraz aktywowany na styku B. Pompa jest wyłączona.
4. Przestawić przełącznik (z powrotem) na nastawę odpowiednią dla wybranej konfiguracji i nacisnąć "Zapamiętanie konfiguracji"...
5.2 Zmiana konfiguracji
W następujących przypadkach należy użyć przycisk "Zapamiętanie konfiguracji", aby zresetować konfigurację c-Mix:
- jeżeli do c-Mix podłącza się innego typu regulator, czujnik, zawór lub kocioł.
- jeżeli zmienia się położenie jednego z przełączników O lub P.
5.3 Ochrona przeciwzamrożeniowa
Gdy czujnik przylgowy wykryje temperaturę poniżej 7°C obiegi są otwarte i podgrzewane do 20°C. Gdy czujnik przylgowy wykryje temperaturę powyżej 10°C ochrona przeciwzamrożeniowa zostaje z powrotem włączona.
5.4 Funkcja c.w.u. kotła
Jeżeli kocioł dostarcza ciepłą wodę, moduł c-Mix przekazuje wszystkie informacje do regulatorów. Odwrotnie, nastawy c.w.u., temperatury i tryb ECO są przekazywane do kota tylko z regulatora 1
5.5 Funkcja cotygodniowego załączenia
Dla uniknięcia blokady zaworów i pomp, są one raz na tydzień uruchamiane na krótki okres czasu, o ile nie były używane przez ten tydzień. Kocioł nie jest przy tym załączany.
## 6 KOMUNIKATY USTEREK
| Nr usterki na regulatorze OT | Usterka | Migający kod usterki diody LED statusu | Rozwiązanie |
|------------------------------|-------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|
| 224/225 | Usterka wewnętrzna c-Mix | LED migła 5x | Sprawdzić napięcie zasilania. Jeżeli jest prawidłowe, powtórzyć procedurę "Podłączenie i konfiguracja". c-Mix przystępuje do rozwiązania problemu. Parametry zmienione przy pomocy Recom są resetowane do nastaw fabrycznych. Jeżeli po użyciu "Zapamiętanie konfiguracji" problem nadal istnieje, należy wymienić płytkę elektroniczną. |
| 220 | Nie rozpoznany jeden z czujników | LED migła 1x | Sprawdzić podłączenie czujnika, dla którego migła dioda LED. Znierzyć oporność czujnika i porównać ją z wartością w tabeli danych technicznych. |
| 223 | Położenie przełącznika O lub P nie odpowiada konfiguracji zapamiętanej w c-Mix. Zmieniona została konfiguracja. | LED migła 4x | Sprawdzić położenie przełączników obrotowych i ewentualnie poprawić. Jeżeli są prawidłowo ustawione i problem dalej występuje, powtórzyć procedurę "Podłączenie i konfiguracja". |
| 221 | Błąd komunikacji OT ze sterowanym urządzeniem. T.j. kocioł, regulator kaskady lub poprzedni c-Mix | LED migła 2x | Sprawdzić czy podłączone urządzenie jest załączone i czy jest prawidłowo podłączone. |
| 222 | Błąd komunikacji OT z regulatorem(-ami) t.j. iSense lub następny c-Mix | LED migła 2x | Sprawdzić czy podłączone urządzenie jest załączone i czy jest prawidłowo podłączone. |
| Inny(-e) | Wadliwe działanie sterowanego urządzenia (np. kocioł, regulator kaskady lub poprzedni c-Mix) | LED migła 3x | Odnośne informacje znajdują się w instrukcji obsługi podłączonego urządzenia. |
Kody przedstawione powyżej obowiązują tylko wtedy, gdy moduł c-Mix jest używany z regulatorami Open Therm, takimi jak Celcia20 lub AD 265.
Instrukcje jak odczytywać migający kod znajdują się w rozdziale 4.7.3.
7 PODŁĄCZENIE SERWISOWE RECOM
Podłączenie serwisowe można używać przy pomocy systemu Recom. W tym celu dostępny jest oddzielny interfejs. Recom można używać do wizualizacji temperatur, sterowania zaworów i pomp itd. na komputerze. Możliwa jest również zmiana parametrów. Można to zrobić na poziomie użytkownika i na poziomie serwisowym. Poziom użytkownika odpowiada temu, co można skonfigurować na c-Mix przy użyciu przełączników obrotowych.
Recom można wykorzystać do odczytu położenia przełącznika. Poprzez Recom można zmienić nastawy użytkownika. Uwaga: c-Mix startuje z migającym kodem 4: "Położenie przełącznika nie odpowiada konfiguracji zapamiętanej w c-Mix". Komunikat zniknie gdy przełączniki obrotowe będą ustawione w prawidłowym położeniu. Poniżej zamieszczono wykaz dostępnych parametrów z krótkim opisem, możliwościami wyboru i wartością standardową.
7.1 Poziom użytkownika
| # | Krótki opis | Opis dokładny | Możliwości wyboru | Wartość standardowa |
|---|----------------------|--------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------|---------------------|
| 1 | Wybór zaworu obieg 1 | 1: Wybór zaworu obieg 1. Można również nastawić przy użyciu przełącznika obrotowego | Zamknięty ręcznie
Otwarty ręcznie
Term. 2-styk. 3-drog.
Term. 2-styk. 2-drog
2-styk. 2-drog. (0-30s)
2-styk. 2-drog. (30-120s)
2-styk. 2-drog. (120-240s)
2-styk. 3-drog. (0-30s)
2-styk. 3-drog. (30-120s)
2-styk. 3-drog. (120-240s)
2-styk. 3-drog. (0-30s)
3-styk. 3-drog. (30-60s)
3-styk. 3-drog. (60-120s)
3-styk. 3-drog. (120-240s)
Brak funkcji
c.w.u. Eco | Zamknięty ręcznie |
| 2 | Wybór zaworu obieg 2 | 2: Wybór zaworu obieg 2. Można również nastawić przy użyciu przełącznika obrotowego | Zamknięty ręcznie
Otwarty ręcznie
Term. 2-styk. 3-drog.
Term. 2-styk. 2-drog
2-styk. 2-drog. (0-30s)
2-styk. 2-drog. (30-120s)
2-styk. 2-drog. (120-240s)
2-styk. 3-drog. (0-30s)
2-styk. 3-drog. (30-120s)
2-styk. 3-drog. (120-240s)
2-styk. 3-drog. (0-30s)
3-styk. 3-drog. (30-60s)
3-styk. 3-drog. (60-120s)
3-styk. 3-drog. (120-240s)
Brak funkcji
Obieg c.w.u. | Zamknięty ręcznie |
| # | Krótki opis | Opis dokładny | Możliwości wyboru | Wartość standardowa |
|----|------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------|----------------------------------------------------------------------------------|--------------------|
| 3 | Wybór pompy obieg 1 | 3: Wybór pompy obieg 1. Można również nastawić przełącznikiem obrot. | Automatycznie
Brak wybiegu pompy
Czas wybiegu pompy 1 min.
Czas wybiegu pompy 10 min.
Wybieg ciągły | Automatycznie |
| 4 | Wybór pompy obieg 2 | 4: Wybór pompy obieg 2. Można również nastawić przełącznikiem obrot. | Automatycznie
Brak wybiegu pompy
Czas wybiegu pompy 1 min.
Czas wybiegu pompy 10 min.
Wybieg ciągły | Automatycznie |
| 5 | Priorytet obiegu | 5: Wybór prioryt. obiegu. Również przełączn. obrot. | Priorytet dla obiegu 1
Priorytet dla obiegu 2
Brak priorytetu | Brak priorytetu |
| 6 | Regulatory | 6: Podłączone regulatory OpenTherm | Brak regulatorów OpenTherm
Na połączeniu 1
Na połączeniach 1 i 2
Na połączeniu 1 (2 obiegi)
Na 1 (2 obiegi) i na 2 | Brak regulatorów OpenTherm |
| 7 | Czujniki | 7: Podłączone czujniki temperatury | Tzewn.=Nie, T1=Nie, T2=Nie
Tzewn.=Tak, T1=Nie, T2=Nie
Tzewn.=Nie, T1=Tak, T2=Nie
Tzewn.=Tak, T1=Tak, T2=Nie
Tzewn.=Nie, T1=Nie, T2=Tak
Tzewn.=Tak, T1=Nie, T2=Tak
Tzewn.=Nie, T1=Tak, T2=Tak
Tzewn.=Tak, T1=Tak, T2=Tak | |
### 7.2 Poziom serwisowy
| # | Krótki opis | Opis dokładny | Możliwości wyboru | Wartość standardowa |
|----|------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------|-------------------|--------------------|
| 21 | c.w.u. start | 21: Obieg c.w.u. podgrzewa podgrzewacz, gdy zmierzona temperatura c.w.u. spadnie poniżej żądanej temperatury c.w.u. o tę wartość | 0..40°C | 5 |
| 22 | c.w.u. stop | 22: Obieg c.w.u. wstrzymuje podgrzewanie podgrzewacza, gdy zmierzona temperatura c.w.u. wzrośnie powyżej żądanej temperatury c.w.u. o tę wartość | 0..20°C | 5 |
| 23 | c.w.u. nadwyżka temp. | 23: Obieg c.w.u. podgrzewa podgrzewacz z temperaturą równą żądanej temperaturze c.w.u. plus ta wartość | 0..30°C | 10 |
| 24 | c.o. nadwyżka temp. | 24: Żądana temperatura c.o. wzrosła powoli do tej wartości gdy zawór jest całkowicie otwarty, a temperatura nie została jeszcze osiągnięta. | 0..20°C | 20 |
| 28 | Żądana temp. c.w.u. | 28: Wartość standardowa dla żądanej temperatury c.w.u. | 30..70°C | 60 |
| Pytanie: | Brak napięcia 230V pr.zm. na podłączeniu zaworu modułu c-Mix |
|---------|---------------------------------------------------------------|
| Odpowiedź: | Obwód elektroniczny działa tylko wtedy, gdy jest zasilany. Min moc wynosi 1W |
| Pytanie: | Chociaż obieg zgłasza żądanie niskiej temperatury, otrzymuje znacznie wyższą temperaturę. |
|---------|-----------------------------------------------------------------------------------------------|
| Odpowiedź 1: | Przy konfiguracji 4.3.2 stan ten może się utrzymywać przez długi czas. Wybrać konfigurację 4.3.3. |
| Odpowiedź 2: | Przy konfiguracji 4.3.3 stan ten może się utrzymywać przez krótki czas |
| Odpowiedź 3: | Może to wystąpić w krótkim czasie (± 1 min) gdy obieg załącza się, a kocioł jest jeszcze gorący. |
| Pytanie: | Regulator zgłasza żądanie c.o., lecz obieg nie staje się gorący. |
|---------|-----------------------------------------------------------------|
| Odpowiedź: | Poniższe pytania mogą pomóc w zlokalizowaniu problemu: |
| - | Czy kocioł znajduje się w trybie c.w.u.? |
| - | Czy kocioł wskazuje usterkę? |
| - | Czy c-Mix wskazuje usterkę? |
| - | Czy c-Mix jest prawidłowo skonfigurowany? |
| - | Sprawdzić bezpieczniki c-Mix |
| - | Czy (prawidłowy) zawór jest aktywowany? |
| - | Czy zawór znajduje się w prawidłowym położeniu? |
| - | Czy (prawidłowa) pompa jest aktywowana? |
| - | Czy przy pracującej pompie obieg jest odpowiedni przepływ? |
| - | Czy zawory grzejnikowe są otwarte? |
| | W razie potrzeby wykorzystać funkcję testowania modułu c-Mix, aby sprawdzić czy zawór i pompa pracują prawidłowo. |
| Pytanie: | Regulator nie zgłasza zapotrzebowania na ciepło, lecz mimo tego rury i grzejniki są lekko ciepłe. |
|---------|--------------------------------------------------------------------------------------------------|
| Odpowiedź: | Może to być spowodowane funkcją ochrony przeciwzamrożeniowej. |
| Pytanie: | Dioda LED OT1 migła, a LED OT2 nie migła. |
|---------|----------------------------------------------------------------------------------------|
| Odpowiedź: | Jeżeli regulator OT1 jest podłączony do OT2, wtedy regulator OT musi być również podłączony do OT1. c-Mix wskazuje w tym przypadku, że nie wykryto regulatora OT na OT1. |
| Pytanie: | Jak można sprawdzić sterowanie pompy przez c-Mix? |
|---------|-----------------------------------------------------|
| Odpowiedź: | Dla prawidłowego sterowania, na wyjściu musi być podana moc minimum 1W. Do sprawdzenia sterowania można użyć woltomierz. |
## 9 DANE TECHNICZNE
### Dane ogólne
| Parametr | Wartość |
|-----------------------------------------------|--------------------------------|
| Ciężar c-Mix | 211 g |
| Ciężar c-Mix wraz z obudową naścienną | 820 g |
| Wymiary obudowy naściennej (szer. x wys. x gł.) | 270 x 187 x 77 mm |
| Instalowanie | W obudowie naściennej lub w obudowie komputera |
| Nastawy | Przełącznikami obrotowymi, suwakowymi, dociskowymi lub przez Recom |
| Status odczytu i usterki | Przy pomocy diod LED lub regulatora OpenTherm lub Recom |
| Moc wejściowa bez pomp, zaworów i regulatorów | < 1 W |
| Klasa ochrony w obudowie naściennej | IP20 |
| Emisja hałasu | brak |
### Podłączenie elektryczne
| Parametr | Wartość |
|-----------------------------------------------|--------------------------------|
| Napięcie zasilania | 230V pr.zm./50Hz lub 115V pr.zm./60Hz |
| Podłączenia zaworu | |
| Maksymalny prąd na zawór | 1 A |
| Napięcie zasilania | Równe napięciu zasilania c-Mix |
| Podłączenie pomp | |
| Maksymalny prąd na pompe | 2 A |
| Minimalne doprowadzenie ciepła do pompy | 1W |
| Napięcie zasilania | Równe napięciu zasilania c-Mix |
| Bezpiecznik na obieg | 4 AT |
| OTm (OpenTherm-podrężny/kocioł) | Max. długość kabla = 50m (2 x 5 Ω) |
| | Podłączenie dla kabli niskonapięciowych |
| | OpenTherm V3.0 |
| OT1 i OT2 (regulator OpenTherm) | Max. długość kabla = 50m (2 x 5 Ω) |
| | Podłączenie dla kabli niskonapięciowych. |
| | OpenTherm V3.0 z Smart Power. |
| Tout (czujnik zewnętrzny) | |
| Max. długość kabla | 100m (2 x 10 Ω) |
| Nr art. czujnika | S101252 |
| Typ czujnika | NTC |
| Zakres pomiaru | -60 – 60°C |
| Wartości temperatura/rezystancja | -40°C : 4124 Ω |
| | -20°C : 2392 Ω |
| | -10°C : 1684 Ω |
| | 0°C : 1149Ω |
| | 10°C : 779 Ω |
| | 20°C : 528 Ω |
| | 30°C : 362 Ω |
| T1 i T2 (czujnik temperatury zasilania) | |
| Max. długość kabla | 100m (2 x 10 Ω) |
| Nr art. czujnika | S101527 |
| Typ czujnika | NTC 10 kOhm przy 25 C° |
| Zakres pomiaru | -10 – 120°C |
| Wartości temperatura/rezystancja | 10°C : 19691 Ω |
| | 20°C : 12474 Ω |
| | 30°C : 8080 Ω |
| | 40°C : 5372 Ω |
| | 50°C : 3661 Ω |
| | 60°C : 2535 Ω |
| | 70°C : 1794 Ω |
| | 80°C : 1290 Ω |
| | 90°C : 941 Ω |
| T2 (czujnik podgrzewacza c.w.u.) | |
|----------------------------------|-----------------|
| Max. długość kabla | 100m (2 x 10 Ω) |
| Nr art. czujnika | S43946 |
| Typ czujnika | NTC 12 kOhm przy 25 C° |
| Zakres pomiaru | 0 – 100°C |
| Wartości temperatura/rezystancja| |
| 10°C : 22804 Ω | |
| 20°C : 14773 Ω | |
| 30°C : 9804 Ω | |
| 40°C : 6652 Ω | |
| 50°C : 4607 Ω | |
| 60°C : 3252 Ω | |
| 70°C : 2337 Ω | |
| 80°C : 1707 Ω | |
| 90°C : 1266 Ω | |
**Warunki otoczenia**
| Warunki składowania | Temperatura: -25 °C – 60 °C Wilgotność względna: 5% - 90% bez kondensacji |
|----------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|
| Warunki eksploatacyjne | Temperatura: 0 °C – 60 °C Wilgotność względna: 5% - 90% bez kondensacji |
**Znaki jakości i zgodność z normami**
| OpenTherm | V3.0 |
|----------------------------------|------|
| RoHS i WEEE | zgodny |
| Odporność | EN61000-6-2: poziom przemysłowy |
| Emisja | EN61000-6-3: mieszkania, handel, przemysł lekki |
| Próba na spadek | IEC 68-2-32, zapakowane w opakowaniu |
| EMC | EN50165, 55014, 55022 |
| LVD | EN60730-1 (1999), odnosne przepisy |
www.dedietrich.pl
De Dietrich Technika Grzewcza Sp. z o.o. – ul. Mydlana 1, 51-502 Wrocław
e-mail: email@example.com • fax: +48 71 3450064
infocentrum 801 080 881
Dostępny z telefonów komórkowych i stacjonarnych.
Opłata według stawek operatorów pomniejszona o 70%.
© Copyright
przekazane do dyspozycji rysunki i opisy pozostają naszą własnością i bez naszego
uprzedniego pisemnego pozwolenia nie mogą być powielane.
OpenTherm®
121264 - 200111 Zastrzega się możliwość zmian. | <urn:uuid:ed4330d2-3bd6-4866-9cdc-377fd89b7b32> | finepdfs | 1.427734 | CC-MAIN-2024-30 | http://asterm-serwis.pl/wp-content/uploads/2024/03/c-Mix-IT-IM.pdf | 2024-07-20T02:30:15+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-30/segments/1720763514981.25/warc/CC-MAIN-20240720021925-20240720051925-00471.warc.gz | 3,626,118 | 0.992548 | 0.999869 | 0.999869 | [
"unknown",
"unknown",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"unknown",
"unknown",
"unknown",
... | pol_Latn | {} | false | [
44,
51,
5277,
5724,
6330,
7167,
8482,
9616,
9967,
12474,
13241,
15177,
17200,
19590,
20091,
21919,
22590,
25453,
27825,
31036,
33563,
38237,
40012,
40493
] | 1 | 0 |
Szanowni Państwo,
Odnosząc się do odpowiedzi udzielonej na interpelację (GN.0003.12.2019.MB) pragnę wyrazić zdumienie, że UMM nie posiada jakiegoś rejestru problemów dotyczących stanu prawnego dróg. Jest to bowiem kwestia znana od lat jako powodująca brak możliwości remontów dróg oraz konflikty z mieszkańcami. Mogę przywołać choćby stwierdzenie BMM Wiesławy Kwiatkowskiej zawarte w Biuletynie Miasta Milanówek nr 9/2017 "Nie da się projektować nowej drogi jeśli stany prawne gruntów są nieuregulowane, a w Milanówku problem ten dotyczy większości dróg." Dziwi mnie więc, że wymieniona w odpowiedzi lista znanych problemów jest tak niekompletna, a ich charakter określony jako "incydentalny".
W związku z powyższym wnoszę o wyjaśnienie:
1. Czy ustalone zostały już powody, dla których drogi gminne wymienione w piśmie TOM.1431.40.2017 nie mają statusu drogi publicznej oraz czy sprawa ta została wyjaśniona?
2. Czy zlikwidowane zostało już podwójne hipotekowanie ul. Niezapominajki?
3. Czy ustalone zostało, dlaczego aktualny przebieg niektórych dróg gminnych nie odpowiada zapisom w uchwałach RMM Nr 268/XXIV/05, Nr 269/XXIV/05, Nr 270/XXIV/05 (vide choćby interpelacja radnego Parola z dnia 8 marca 2019 r. w sprawie przeprowadzenia analizy prawnej ul. Grudowskiej na odcinku od ul. Królewskiej do ul. Owczarskiej).
4. Czy wykonana została już uchwała RMM nr 57/X/15?
5. Jeśli nie to, czy UMM jest w stanie wyjaśnić jakie problemy blokują jej wykonanie od ponad 4 lat?
6. Czy dokonana została już komunalizacja szeregu działek pod drogami gminnymi, które ujawnione są jako własność Skarbu Państwa w księdze wieczystej WA1G/00007223/6?
Powyższe nie wyczerpuje listy problemów ze stanem prawnym dróg, które nie mają bynajmniej charakteru "incydentalnego".
Ponadto poniżej przedstawiam uwagi mieszkańców do analizy stanu prawnego ulicy Bocianiej zawartego w odpowiedzi na interpelację (GN.0003.12.2019.MB), wnosząc o odniesienie się do nich.
1. Czy postępowanie PINB, na które powołuje się UMM badało w jakikolwiek sposób nielegalny charakter ogrodzenia pod kątem posadowienia go na cudzym gruncie? Jeśli "nie" to, dlaczego UMM nie zwrócił uwagi na ten aspekt oraz nie wniósł do PINB o zbadanie sprawy pod kątem samowoli budowlanej polegającej na budowie ogrodzenia na cudzym gruncie?
W takich postępowaniach nadzór budowlany nakazuje zwykle rozbiórkę. Przywolać można tu choćby inną sprawę z Milanówka dotyczącą ogrodzenia postawionego na cudzym gruncie (II OSK 1188/10 - Wyrok NSA, VII SA/Wa 1802/09 - Wyrok WSA w Warszawie).
2. Ogrodzenie rzeczywiście mogło zostać postawione legalnie w roku 1977 (zakładając, iż osoby stawiające ogrodzenie miały pozwolenie właściciela gruntu, na którym było stawiane) ponieważ wtedy nie było w tym miejscu wytyczonej drogi publicznej. Bardziej istotne wydaje się jednak ustalenie - jak doszło do tego, że mimo wytyczenia drogi publicznej kilka lat później do tej pory nie doszło do usunięcia ogrodzenia? Zasadnym wydaje się tu zbadanie następujących aspektów:
- kto był właścicielem gruntu zajętego pod drogę publiczną (tj. działki 41 obr. 06-14) oraz czy zostały dopełnione formalności związane z urządzaniem drogi publicznej na tym gruncie?
- jeśli formalności zostały dopełnione to, dlaczego nie znalazło to odzwierciedlenia w terenie tj. przesunięciu ogrodzenia do granicy działki 77, obr. 06-14?
- dlaczego właściciele działki 77, obr. 06-14 są przekonani, że mają prawo do ogrodzenia stojącego na cudzym gruncie? W szczególności, czy swoje racje są w stanie podeprzeć jakimikolwiek dokumentami? Niewykluczone, iż sprawa zawiniiona jest przez zmieniającą się definicję działki (od lat 60-tych do 90-tych ubiegłego wieku - jednolite władanie, od lat 1990-tych - jednolita własność) zasadnym wydaje się tu konsultacja ze Starostwem Grodziskim, które ma większe doświadczenie w "odcyfrowywaniu" niespójności wynikających ze zmieniającej się definicji działki.
Czy UMM podjął do tej pory jakiekolwiek działania, o których mowa w powyższych punktach? Jeśli "nie" to, dlaczego ich zaniechał?
Z poważaniem
Janina Moława
radna miasta Milanówka
W odpowiedzi na wniosek z dnia 8 sierpnia 2019 r. (l.dz. 08684.2019; data wpływu do tutejszego Urzędu: 9.08.2019 r.), dotyczący szeregu pytań dotyczących zagadnień dróg i nieruchomości, pragnę udzielić następujących informacji:
1. Nie są znane przyczyny znalezionych rozbieżności, które dotyczą wielu lat wstecz, w tym dokumentów archiwalnych i zadań, które były wykonywane w różnych referatach. Jednakże pismem z dnia 11.01.2019 r. (data dostarczenia 21.01.2019 r.) została przesłana prośba do Zarządu Województwa Mazowieckiego o skorygowanie znalezionych rozbieżności między wykazem dróg gminnych (będącego załącznikiem nr 1 do uchwały nr 1181/357/18 Zarządu Województwa Mazowieckiego z dnia 17 lipca 2018 r.) a uchwalami Rady Miasta Milanówka nadającymi lub zdejmującymi kategorię dróg gminnych drogom publicznym na terenie Miasta Milanówka. W dniu 23.04.2019 r. otrzymaliśmy odpowiedź od Mazowieckiego Zarządu Dróg Wojewódzkich w Warszawie, że wystąpienie Urzędu Miasta Milanówka z dnia 11.01.2019 r. zostanie uwzględnione w trakcie najbliższej aktualizacji uchwały Nr 1181/357/18, o czym zostaniemy poinformowani odrębnym pismem.
2. Urząd Miasta Milanówka czeka aktualnie na rozstrzygnięcie sprawy prowadzonej z wniosku Starosty Grodziskiego z kwietnia 2019 r., złożonego do Sądu Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim, w zakresie sprostowania oznaczenia nieruchomości Skarbu Państwa w dziale I księgi wieczystej, która to księga stanowi podwójne hipotekowanie. W zależności od rozstrzygnięcia ww. sprawy Gmina Milanówek podejmować będzie działania we własnym zakresie.
3. Nie zostało ustalone „dlaczego aktualny przebieg niektórych dróg gminnych nie odpowiada zapisom w uchwałach RMM Nr 268/XXIV/05, Nr 269/XXIV/05, Nr 270/XXIV/05”. Ponadto informuję, iż w zakresie dotyczącym ulicy Grudowskiej, w związku z odpowiedzią udzieloną Radnemu Miasta Milanówka - Waldemarowi Parolowi, informuję, iż jak wynikało z treści wniosku oraz ze spotkań z Radnym, celem pisma było poznanie własności działek faktycznie zajętych pod ww. ulicę niezależnie od działek, którym nadano kategorię drogi gminnej.
4. Burmistrz Miasta Milanówka złożył w dniu 27.04.2018 r. wniosek z dnia 16.04.2018 r. znak: GNPP.6825.5.2015 w sprawie komunalizacji dz. nr ew. 122 obr. 05-18 (Skwer Starzyńskiego), niemniej nie została dotychczas wydana decyzja Wojewody Mazowieckiego w sprawie. W zakresie pozostałych działek nie zostały dotychczas złożone wnioski o komunalizację nieruchomości z uwagi na ilość zadań realizowanych przez Referat Gospodarki Nieruchomościami. Na marginesie pragnę wskazać, iż Uchwała Nr 57/X/15 Rady Miasta Milanówka z dnia 18 czerwca 2015 r. stanowiła o wyrażeniu zgody na nieodpłatne nabycie
nieruchomości w trybie komunalizacji, zaś kompetencje w zakresie podejmowania czynności w tym zakresie należą do Burmistrza Miasta Milanówka.
5. Z treści działu I przytoczonej księgi wieczystej nr WA1G/00007223/6 nie wynika jakie nieruchomości są nią objęte - według aktualnego oznaczenia nieruchomości w ewidencji gruntów i budynków. Na chwilę obecną nie są prowadzone żadne postępowania w zakresie komunalizacji nieruchomości z ww. księgi wieczystej.
6. W postępowaniu tocącym się przed Powiatowym Inspektorem Nadzoru Budowlanego dotyczącym ogrodzenia działki 77 obr. 06-14 od strony rowu melioracyjnego, Burmistrz Miasta Milanówka nie był stroną postępowania. W związku z powyższym nie ma wiedzy innej niż ta która wynika z rozstrzygnięcia decyzji Nr. 1019/04 wydanej w dniu 17.11.2004 r.
7. Działka nr ew. 41 składa się obecnie z dz. 41/1 oraz dz. 41/2. Działka 41/1 obręb 06-14 jest gruntem hipotekowanym, należącym do osób fizycznych, w zarządzie Burmistrza Miasta Milanówka. Działka 41/2 obręb 06-14 jest gruntem niehipotekowanym nabyteム przez Gminę Milanówek na podstawie decyzji nr 1146DG/13 Wojewody Mazowieckiego z dnia 26.09.2013 r. znak: SPN.VI.7533.482.2013.KM. Na części nabytego przez Gminę Milanówek gruntu pod drogę publiczną (na spornym odcinku od ul. Nadarzyńskiej do składu budowlanego) znajduje się część otwartego rowu melioracyjnego (Rowu Grudowskiego) oraz ogrodzenie nieruchomości dz. nr ew. 77 obr. 06-14, co wskazuje na potencjalną wadę Decyzji Nr 1146/DG/13 Wojewody Mazowieckiego z dnia 26.09.2013 r. znak: SPN.VI.7533.482.2013.KM, na podstawie której Gmina Milanówek nabyła przedmiotową nieruchomość pod drogę publiczną w oparciu o art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 z późn. zm.). Zgodnie z wymienionym przepisem nie było możliwe nabycie gruntu, na którym faktycznie nie występowała droga publiczna, zaś pas gruntu ul. Bocianiej zajęty był w części pod rów melioracyjny, zaś w części był ogrodzony.
Pomimo opisanej powyżej wady ww. decyzja nie została wyeliminowana z obiegu prawnego, w związku z powyższym do właścicieli działki 77 obręb 06-14 zostało skierowane pismo o wydanie Gminie Milanówek części nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków jako dz. nr ew. 41/2 obr. 06-14 o powierzchni 0,0037 ha, na wysokości dz. 77, poprzez cofnięcie we własnym zakresie i na własny koszt ogrodzenia nieruchomości lub poprzez podpisanie oświadczenia o wyrównaniu zgody Gminie Milanówek usunięcia ogrodzenia na koszt Gminy Milanówek, jak również zapłaty na rzecz Gminy Milanówek odszkodowania z tytułu bezumownego korzystania z ww. nieruchomości.
Niestety Burmistrz Miasta Milanówka nie potrafi odpowiedzieć na pytanie „dlaczego właściciele działki 77 obr. 06-14 są przekonani, że mają prawo do ogrodzenia stojącego na cudzym gruncie?” Powyżej poruszany problem nie wynika ze zmieniającej się definicji działki.
Reasumując w celu wydania Gminie Milanówek części działki ew. nr 41/2 obr. 05-12 zostało do właścicieli działki 77 wystosowane stosowne pismo, w przeciwnym razie sprawa zostanie skierowana na drogę postępowania sądowego.
Z upr. Burmistrza Miasta
Ryszard Raban
Zastępca Burmistrza
[osoby wytwarzające informacje lub odpowiadająca za jej treść: pkt 1 – Paulina Muchajer, pkt 2, 4, 5 - Piotr Obrębski, pkt 3, 6, 7 – Katarzyna Królikowska]
Otrzymują:
1) Przewodnicząca Rady Miasta Milanówka – Janina Molawa – za pośrednictwem Biura Rady Miasta Milanówka;
2) Biuro Rady Miasta Milanówka;
3) Ad acta.
Sprawę prowadzi: Piotr Obrębski
Referat Gospodarki i Suchych Obiektów
tel. 72 / 88 30 67 | fax: 72 / 88 30 62 |
postał: email@example.com | 74902e19-84dc-477f-ab9b-2a84421fdf93 | finepdfs | 1.853516 | CC-MAIN-2021-21 | https://www.milanowek.pl/images/aa_interpelacje/2019/int_36.pdf | 2021-05-10T07:29:00+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2021-21/segments/1620243989115.2/warc/CC-MAIN-20210510064318-20210510094318-00346.warc.gz | 917,267,060 | 0.999945 | 0.999946 | 0.999946 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | true | [
2289,
4090,
6782,
10480
] | 1 | 2 |
Rzymskokatolicka Parafia pod wezwaniem świętej Małgorzaty Antiocheńskiej w Rogiedlach
ZAPYTANIE OFETOWE
w ramach postępowania zakupowego prowadzonego zgodnie z zasadą konkurencyjności w celu udzielenia zamówienia obejmującego
wykonanie prac remontowych i konserwatorskich dachów i szczytów zabytkowego kościoła parafialnego p.w. św. Małgorzaty Antiocheńskiej w Rogiedlach
Rogiedle, dnia 21 czerwca 2024 r.
Rozdział I. Nazwa oraz adres Zamawiającego.
Rzymskokatolicka Parafia pod wezwaniem świętej Małgorzaty Antiocheńskiej w Rogiedlach Frednowy, adres Rogiedle 40, 11-135 Lubomino, tel. 731 219 455,
Rozdział II. Oznaczenie postępowania.
Postępowanie o udzielenie zamówienia, którego dotyczy niniejszy dokument oznaczone jest znakiem 1/2024. W kontaktach z Zamawiającym dotyczących tego postępowania Wykonawcy powinni powoływać się na to oznaczenie.
Rozdział III. Tryb udzielenia zamówienia.
1. Do przedmiotowego postępowania nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (j.t. Dz. U. z 2023 r. poz. 1605, 1720).
2. Przygotowanie i przeprowadzenie postępowania realizowane jest zgodnie z warunkami i procedurami określonymi w Szczegółowych Zasadach Dofinansowania z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków.
3. Udzielenie zamówienia publicznego następuje zgodnie z zasadą konkurencyjności.
4. Rodzaj zamówienia – roboty budowlane. Zamówienie obejmuje wykonania robót budowlanych i prac konserwatorskich.
Rozdział IV. Opis przedmiotu zamówienia.
1. Nazwa przedmiotu zamówienia: Zapomniane zabytki warmińskie - Kościół p. w. św. Małgorzaty - dach kościoła w Rogiedlach.
2. Przedmiot zamówienia obejmuje:
1) wykonanie robót budowlanych polegających na wymianie poszycia i pokrycia dachów nad nawą i wieżą kościoła oraz remoncie drewnianej konstrukcji tych dachów,
2) wykonaniu prac konserwatorskich i robót budowlanych szczytów kościoła, część od strony dachów, w tym remont sterczyn.
Szczegółowy opis i zakres przedmiotu zamówienia zawarty jest w dokumentacji technicznej tj. w Projekcie budowlanym kościół pw. Świętej Małgorzaty w Rogiedlach Prace remontowokonserwatorskie dachu i ścian przyległych oraz w Programie prac konserwatorskich elewacji fragmentów szczytów od strony dachów na programach prac konserwatorskich – Załącznikach Nr 8 i 9 do niniejszego zapytania ofertowego. Dołączone do niniejszego zapytania ofertowego przedmiary stanowią jedynie dokument pomocniczy do przygotowania kosztorysu ofertowego prac konserwatorskich i nie stanowią elementu opisu przedmiotu zamówienia.
3. Dokumentacja techniczna: projekt budowlany i program prac konserwatorskich lub przedmiary mogą wskazywać dla niektórych materiałów lub urządzeń znaki towarowe lub pochodzenie. Zamawiający dopuszcza oferowanie materiałów równoważnych w stosunku do wskazanych w dokumentacji technicznej lub przedmiarach pod warunkiem, że zagwarantują one realizację przedmiotu zamówienia w zgodzie z uzyskanymi pozwoleniami, zapewnią uzyskanie parametrów co najmniej na takim samym poziomie jak założone w w/w dokumentach oraz będą nie gorsze pod względem:
1) charakteru użytkowego (tożsamość funkcji),
2) parametrów technicznych (wytrzymałość, trwałość),
3) parametrów bezpieczeństwa użytkowania,
4. Wykonawca zobowiązany jest do realizacji zamówienia z poszanowaniem zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
5. Przedmiot zamówienia wykonywany będzie przez Wykonawcę na czynnym obiekcie, w związku z czym sposób jego realizacji wymaga uzgodnienia z Zamawiającym w celu zapewnienia w tym okresie odpowiednich warunków osobom w nim przebywającym.
6. Przedmiot zamówienia realizowany jest jako zadanie pn. Zapomniane zabytki warmińskie Kościół p. w. św. Małgorzaty - dach kościoła w Rogiedlach współfinansowanego ze środków Rządowego Programu Odbudowy Zabytków i Gminy Lubomino.
Rozdział V. Termin realizacji umowy.
Od dnia podpisania umowy do dnia 31.08 2025 r.
Rozdział VI. Warunki udziału w postępowaniu oraz opis sposobu dokonywania oceny spełniania tych warunków.
1. O udzielenie zamówienia mogą ubiegać się Wykonawcy, którzy spełniają warunki dotyczące zdolności ekonomicznej, finansowej, technicznej lub zawodowej, tj.:
1) sytuacja ekonomiczna lub finansowa:
Wykonawca spełni warunek, jeżeli wykaże, że:
a. jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną nie mniejszą niż 600 000,00 zł (słownie: sześćset tysięcy 00/100 złotych),
b. posiada środki finansowe lub zdolność kredytową na kwotę nie mniejszą niż 500 000,00 złotych (słownie pięćset tysięcy),
zdolność techniczna lub zawodowa:
Wykonawca wykaże i załączy do oferty, iż nie wcześniej niż w okresie ostatnich trzech lat przed upływem terminu składania ofert, a jeżeli okres prowadzenia działalności jest
krótszy - w tym okresie wykonał należycie, w szczególności zgodnie z przepisami prawa budowlanego co najmniej:
a. jedną usługę w zakresie wykonania prac remontowych pokrycia dachu i jego drewnianej konstrukcji w obiekcie kubaturowym, zabytkowym, wpisanym do rejestru zabytków, której wartość była nie mniejsza niż 400 000,00 zł brutto w ramach jednego kontraktu (umowy)
b. wykonał jedną usługę w zakresie prac konserwatorskich polegającą na wykonaniu prac konserwatorskich na ceglanej elewacji w obiekcie kubaturowym zabytkowym, wpisanym do rejestru zabytków, której wartość była nie mniejsza niż 150 000,00 złotych brutto w ramach jednego kontraktu (umowy),
3) dysponują lub będą dysponowali w takcie realizacji zamówienia osobami skierowanymi do realizacji zamówienia, tj.:
a. Kierownik prac konserwatorskich – posiadający wykształcenie i doświadczenie określone w art. 37a ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 840 z późn. zm.), w specjalności kamień i detal architektoniczny oraz dysponujący doświadczeniem w kierowaniu pracami konserwatorskimi polegającymi na konserwacji ceglanej elewacji w co najmniej jednym obiekcie zabytkowym wpisanych do rejestru zabytków, której wartość była nie mniejsza niż 150.000,00 złotych brutto w ramach jednego kontraktu (umowy),
b. Kierownik budowy – posiadający uprawnienia budowlane do kierowania robotami budowlanymi w specjalności konstrukcyjno-budowlanej bez
2)
ograniczeń lub odpowiadające im ważne uprawnienia budowlane, które zostały wydane na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów i może pełnić funkcję kierownika budowy w myśl obowiązujących przepisów prawa. Przez uprawnienia budowlane rozumie się uprawnienia wydane na podstawie Prawa budowlanego oraz rozporządzenia Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia 29 kwietnia 2019 r. w sprawie przygotowania zawodowego do wykonania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie (t. j. Dz. U z 2019 r. poz. 831) lub odpowiadające im ważne równoważne uprawnienia, które zostały wydane na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów prawa, który przez co najmniej 18 miesięcy brał udział w robotach budowlanych prowadzonych przy zabytkach nieruchomych wpisanych do rejestru lub inwentarza muzeum będącego instytucją kultury zgodnie z art. 37c ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, dysponującym doświadczeniem w kierowaniu robotami budowlanymi, w co najmniej jednym obiekcie zabytkowym wpisanym do rejestru zabytków, których wartość była nie mniejsza niż 300.000,00 złotych brutto w ramach jednego kontraktu (umowy). Jeżeli Wykonawca dysponuje osobą posiadającą uprawnienia, która ma miejsce zamieszkania poza terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, osoba ta musi legitymować się kwalifikacjami odpowiadającymi wymaganym uprawnieniom w kraju zamieszkania, jeśli takie w tym kraju obowiązują z uwzględnieniem prawa do wykonywania określonych zawodów regulowanych lub określonych działalności, jeżeli te kwalifikacje zostały uznane na zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1646). Kierownik ma posiadać min. 5-letnie doświadczenie w pełnieniu funkcji kierownika budowy lub kierownika robót lub inspektora nadzoru w ww specjalności bez ograniczeń. Zamawiający wymaga od wykonawców wskazania w ofercie imienia i nazwiska kierownika budowy wraz z informacją o jego kwalifikacjach zawodowych (wg Załącznika nr 4 do ZO).
UWAGA! Zamawiający dopuszcza łączenie kilku funkcji przez tę samą osobę przy założeniu, że osoba ta spełnia wymogi niniejszej ZO.
2. Zamawiający dokona oceny spełnienia przez Wykonawców warunków udziału w postępowaniu na podstawie analizy dokumentów i oświadczeń dostarczonych przez Wykonawców, o których mowa w Rozdziale VIII niniejszego zapytania ofertowego.
3. W odniesieniu do obywateli innych państw uprawnienia konserwatorskie oznaczają również odpowiednie, równoważne kwalifikacje zawodowe do wykonywania działalności w ochronie zabytków równoznacznej wykonywaniu samodzielnych funkcji w ochronie zabytków na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, odpowiadające swoim zakresem uprawnieniom konserwatorskim, o których mowa w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
4. W przypadku konieczności przeliczenia wartości robót lub usług z innej waluty niż PLN Wykonawca przyjmie średni kurs NBP z dnia publikacji zapytania ofertowego na stronie internetowej Urzędu Gminy Lubomino.
5. Wykonawcy mogą wspólnie ubiegać się o udzielenie zamówienia. W takim wypadku zapisy zawarte w niniejszym zapytaniu ofertowym dotyczące Wykonawcy, określone w Rozdziale VI wystarczy, że spełni rozłącznie przynajmniej jeden z Wykonawców występujących wspólnie, natomiast pozostałe zapisy stosuje się odpowiednio do wszystkich Wykonawców występujących wspólnie.
6. Wykonawca może powierzyć wykonanie części przedmiotu zamówienia podwykonawcom. W takim wypadku w ofercie wskaże tę część zamówienia. Wykonawca może też polegać na
zdolności podwykonawcy w odniesieniu do warunków udziału w postępowaniu dotyczących wykształcenia, kwalifikacji zawodowych lub doświadczenia. W odniesieniu do Podwykonawców stosuje się podstawy wykluczenia z udziału w postępowaniu zakupowym określone w Rozdziale VII Zapytania ofertowego.
Rozdział VII. Podstawy wykluczenia z postępowania.
1. Zamawiający wykluczy z udziału w postępowaniu Wykonawców, którzy nie wykażą spełniania warunków udziału w postępowaniu lub nie wykażą braku podstaw wykluczenia.
2. Zamawiający uznaje następujące warunki wykluczające z udziału w niniejszym postępowaniu zakupowym:
1) Podstawy wykluczenia, o których mowa w art. 108 ust. 1 ustawy Pzp – obligatoryjne przesłanki wykluczenia z postępowania.
Wykonawca, żaden ze wspólników konsorcjum (w przypadku składania oferty wspólnej), żaden ze wspólników spółki cywilnej ani żaden podmiot, na którego zasoby powołuje się Wykonawca w celu spełnienia warunków udziału w postępowaniu nie może podlegać wykluczeniu z postępowania na podstawie żadnej z przesłanek, o których mowa w art. 108 ust. 1 ustawy Pzp,
2) Podstawy wykluczenia, o których mowa w art. 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2022 r. – o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego (Dz. U. z 2022 r., poz. 835), w zakresie opisanym tym aktem prawnym– obligatoryjne przesłanki wykluczenia z postępowania.
3) Podstawy wykluczenia, o których mowa w art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp – fakultatywne przesłanki wykluczenia z postępowania t j. odnoszące się do Wykonawcy w stosunku do którego otwarto likwidację, ogłoszono upadłość, którego aktywami zarządza likwidator lub sąd, zawarł układ z wierzycielami, którego działalność gospodarcza jest zawieszona albo znajduje się on w innej tego rodzaju sytuacji wynikającej z podobnej procedury przewidzianej w przepisach miejsca wszczęcia tej procedury,
4) Wykonawca, żaden ze wspólników konsorcjum (w przypadku składania oferty wspólnej), żaden ze wspólników spółki cywilnej ani żaden podmiot, na którego zasoby powołuje się Wykonawca w celu spełnienia warunków udziału w postępowaniu nie może podlegać wykluczeniu z postępowania na podstawie przesłanki, o której mowa w art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp.
Rozdział VIII. Wykaz oświadczeń i dokumentów potwierdzających spełnianie warunków udziału w postępowaniu oraz brak podstaw wykluczenia.
1. W celu spełniania przez Wykonawcę warunków udziału w postępowaniu zakupowym, o których mowa w Rozdziale VI niniejszego zapytania ofertowego, Zamawiający żąda dołączenia do oferty następujących dokumentów:
1) dokument potwierdzający, że Wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną nie niższą niż 600 000 000,00 zł (słownie: sześćset tysięcy 00/100 złotych);
2) Dokument wystawiony nie wcześniej niż 2 miesiące przed terminem składania ofert, potwierdzający, że Wykonawca posiada środki finansowe lub zdolność kredytową na kwotę nie mniejszą niż 500 000,00 złotych (słownie pięćset tysięcy)
3) Wykaz prac remontowych związanych z pokryciem dachu i remontem jego drewnianej konstrukcji w obiekcie kubaturowym, zabytkowym, wpisanym do rejestru zabytków, (umowy) wykonanych nie wcześniej niż w okresie ostatnich 3 lat, a jeżeli okres prowadzenia działalności jest krótszy – w tym okresie wraz z podaniem ich rodzaju, wartości, daty i miejsca wykonania oraz podmiotów, na rzecz których roboty te zostały wykonane oraz załączeniem dowodów określających, czy te roboty budowlane zostały wykonane należycie, przy czym dowodami, o których mowa są referencje, protokoły odbioru bądź inne dokumenty sporządzone przez
podmiot, na rzecz którego roboty budowlane zostały wykonane, a jeżeli wykonawca z przyczyn niezależnych od niego nie jest w stanie uzyskać tych dokumentów – inne odpowiednie dokumenty (Załącznik nr 2 do ZO);
4) Wykaz prac konserwatorskich prowadzonych na ceglanej elewacji w obiekcie kubaturowym zabytkowym, wpisanym do rejestru zabytków, wykonanych nie wcześniej niż w okresie ostatnich 3 lat, a jeżeli okres prowadzenia działalności jest krótszy – w tym okresie wraz z podaniem ich rodzaju, wartości, daty i miejsca wykonania oraz podmiotów, na rzecz których roboty te zostały wykonane oraz załączeniem dowodów określających, czy te roboty budowlane zostały wykonane należycie, przy czym dowodami, o których mowa są referencje, protokoły odbioru bądź inne dokumenty sporządzone przez podmiot, na rzecz którego roboty budowlane zostały wykonane, a jeżeli wykonawca z przyczyn niezależnych od niego nie jest w stanie uzyskać tych dokumentów – inne odpowiednie dokumenty (Załącznik nr 2 do ZO),
5) Wykaz osób, skierowanych przez Wykonawcę do realizacji zamówienia wraz z informacjami na temat ich kwalifikacji zawodowych, uprawnień, doświadczenia i wykształcenia niezbędnych do wykonania zamówienia, a także zakresu wykonywanych przez nie czynności oraz informacją o podstawie do dysponowania tymi osobami, wg wzoru określonego odpowiednio w Załączniku nr 3 do ZO, z załączeniem dowodów potwierdzających posiadanie wymaganych uprawnień przez te osoby;
6) Odpis lub informację z Krajowego Rejestru Sądowego lub z Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej, w zakresie art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp, sporządzonych nie wcześniej niż 3 miesiące przed jej złożeniem, jeżeli odrębne przepisy wymagają wpisu do rejestru lub ewidencji.
2. W celu wykazania spełnienia warunków udziału w postępowaniu zakupowym o których mowa w Rozdziale VI niniejszego zapytania ofertowego oraz wykazania braku podstaw do wykluczenia z postępowania zakupowego Wykonawcy, o których mowa w Rozdziale VII niniejszego zapytania ofertowego, Zamawiający żąda dołączenia do oferty następujących dokumentów:
1) oświadczenie stanowiące załącznik Nr 4, a jeśli korzysta z zasobów innego podmiotu także załącznik Nr 6 do niniejszego zapytania ofertowego,
2) oświadczenie o przynależności lub braku przynależności do tej samej grupy kapitałowej (zgodnie z załącznikiem nr 5 do niniejszego zapytania ofertowego), - na żądanie Zamawiajacego.
Rozdział IX. Informacje o sposobie porozumiewania się Zamawiającego z Wykonawcami oraz przekazywania oświadczeń lub dokumentów, a także wskazanie osób uprawnionych do porozumiewania się z Wykonawcami.
1. Oświadczenia, wnioski, zawiadomienia oraz informacje Zamawiający i Wykonawcy przekazują wyłącznie w formie pisemnej, osobiście, za pośrednictwem posłańca, listem poleconym, przesyłką kurierską lub drogą elektroniczną. Przekazanie oferty i umowy może nastąpić wyłącznie w formie pisemnej, osobiście, za pośrednictwem posłańca, listem poleconym, lub przesyłką kurierską. W przypadku przekazania drogą elektroniczną, adresat powinien niezwłocznie potwierdzić fakt otrzymania na żądanie jednej ze stron, przy czym za termin doręczenia wiadomości przesłanej drogą elektroniczną uważa się termin wysłania drugiej stronie potwierdzenia odebrania. W przypadku przekazania osobistego, za pośrednictwem posłańca, listem poleconym lub przesyłką kurierską, za termin doręczenia uważa się termin odbioru przez adresata, dotyczy to zwłaszcza doręczenia oferty lub umowy.
2. Osoby uprawnione do porozumiewania się z Wykonawcami – Marta Kalinowska, tel. 691 784 775.
3. Adres poczty elektronicznej do porozumiewania się Zamawiającego z Wykonawcami: email@example.com.
Rozdział X. Wymagania dotyczące wadium.
Rozdział XI. Termin związania ofertą.
1. 30 dni.
2. Bieg terminu związania ofertą rozpoczyna się wraz z upływem terminu składania ofert.
Rozdział XII. Opis sposobu przygotowywania ofert.
1. Oferta musi zawierać:
1) wypełniony formularz oferty – załącznik nr 1 do niniejszego zapytania ofertowego,
2) dokumenty i oświadczenia potwierdzające spełnianie przez Wykonawcę warunków udziału w postępowaniu oraz niepodleganie wykluczeniu z udziału w postępowaniu wymienione w Rozdziale VIII niniejszego zapytania ofertowego,
3) kosztorysy ofertowe:
a) robót budowlanych polegających na remoncie pokrycia dachowego i konstrukcji, zawierający stronę tytułową, przedmiar, szczegółową kalkulację zastosowanych cen, tabelę wartości elementów scalonych, zestawienie materiałów sprzętu i robocizny
b) prac konserwatorskich elewacji szczytów od strony dachów, zawierający stronę tytułową, przedmiar, szczegółową kalkulację zastosowanych cen, tabelę wartości elementów scalonych, zestawienie materiałów sprzętu i robocizny,
4) w przypadku Wykonawców wspólnie ubiegających się o zamówienie – pełnomocnictwo do reprezentowania ich w postępowaniu o udzielenie zamówienia albo reprezentowania w postępowaniu i zawarcia umowy w sprawie zamówienia, podpisane przez wszystkich Wykonawców ubiegających się wspólnie o udzielenie zamówienia, do pełnomocnictwa należy dołączyć dokumenty potwierdzające, że osoby podpisujące pełnomocnictwo są uprawnione do składania oświadczeń woli w imieniu danego Wykonawcy.
2. Treść złożonej oferty musi odpowiadać treści niniejszego zapytania ofertowego. Zamawiający zaleca wykorzystanie przy opracowaniu oferty formularza załączonego do niniejszego zapytania ofertowego.
3. Ofertę należy przygotować w języku polskim, na maszynie do pisania, komputerze lub inną trwałą i czytelną techniką, dokumenty sporządzone w języku obcym są składane wraz z tłumaczeniem na język polski poświadczonym przez Wykonawcę.
4. Ofertę składa się w formie pisemnej.
5. Formularz oferty i załączniki do oferty muszą być podpisane przez osobę/osoby upoważnione do składania oświadczeń woli w imieniu Wykonawcy, upoważnienie powinno być dołączone do oferty o ile nie wynika z dokumentów do niej załączonych.
6. Wszystkie dokumenty powinny być przedstawione w formie oryginału lub kserokopii poświadczonej za zgodność z oryginałem przez osobę/osoby upoważnione do składania oświadczeń woli w imieniu Wykonawcy, za wyjątkiem dołączonych do oferty pełnomocnictw (upoważnień), które muszą być przedstawione w formie oryginału lub notarialnie poświadczonej kopii.
7. Wszelkie poprawki lub zmiany w tekście oferty muszą być parafowane i datowane własnoręcznie przez osobę/osoby upoważnione do składania oświadczeń woli w imieniu Wykonawcy.
8. Każdy Wykonawca może złożyć jedną ofertę lub ofertę wspólną.
9. Koszty przygotowania i złożenia oferty ponosi Wykonawca.
10. Opis sposobu złożenia oferty:
1) kompletną ofertę należy umieścić w kopercie i zaadresować:
Rzymskokatolicka Parafia świętej Małgorzaty Antiocheńskiej w Rogiedlach Oferta
Zapomniane zabytki warmińskie - Kościół p. w. św. Małgorzaty - dach kościoła w Rogiedlach
2) koperta oprócz opisu j/w powinna zawierać nazwę i adres Wykonawcy.
Rozdział XIII. Miejsce oraz termin składania ofert.
1. Miejsce składania ofert – oferty należy składać w siedzibie Zamawiającego – 11-135 Lubomino, Rogiedle 40.
2. Termin składania ofert upływa w dniu 22 lipca 2024 r. o godz. 13:00.
Rozdział XIV. Opis sposobu obliczenia ceny.
1. Cena oferty jest ceną ryczałtową brutto i winna uwzględniać wynagrodzenie obejmujące wszystkie obowiązki przyszłego Wykonawcy niezbędne do wykonania przedmiotu zamówienia, którego zakres ujęty jest w dokumentacji technicznej i programach prac konserwatorskich, to jest w szczególności musi zawierać wszystkie koszty związane z wykonaniem przedmiotu zamówienia wynikające wprost z dokumentacji technicznej i programów prac konserwatorskich, jak również w nich nie ujęte, a niezbędne do wykonania zadania, w tym między innymi: wykonanie dokumentacji powykonawczej konserwatorskiej w 3 egz., dokonanie uzgodnień, uzyskanie wszelkich opinii niezbędnych do wykonania przedmiotu zamówienia, uporządkowanie terenu wokół kościoła po zakończeniu prac, koszty transportu, ubezpieczenie, wszelkie prace przygotowawcze, koszty utrzymania zaplecza prac oraz wszelkie inne koszty niezbędne do zrealizowania przedmiotu zamówienia.
2. Wszystkie koszty, które będą opłacane przez Wykonawcę w ramach realizacji przedmiotu zamówienia, muszą być ujęte w cenie złożonej oferty. Wykonawca zgodnie z art. 632 § 1 Kodeksu cywilnego nie będzie mógł żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac.
3. Przed sporządzeniem oferty każdy z Wykonawców powinien odwiedzić miejsce realizacji zadania celem sprawdzenia warunków realizacji przedmiotu zamówienia oraz uzyskania dodatkowych informacji koniecznych i przydatnych do oceny prac, gdyż wyklucza się możliwość roszczeń Wykonawcy z tytułu błędnego skalkulowania ceny lub pominięcia elementów niezbędnych do wykonania umowy, wszystkie utrudnienia wynikające z warunków realizacji Wykonawca winien uwzględnić w podanej cenie oferty. Zamawiający wyznacza termin oględzin przedmiotu zamówienia na dzień 1 lipca 2024 roku godziny od 10.00 do 12.00. W sprawie zgłoszenia zamiaru oględzin należy kontaktować się z Martą Kalinowską tel. 691 784 775.
4. Cena oferty musi być liczona z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku.
5. Upusty oferowane przez Wykonawcę muszą być zawarte w cenie oferty.
6. Cenę za wykonanie przedmiotu zamówienia należy przedstawić w formularzu oferty – załączniku nr 1 do niniejszego zapytania ofertowego.
Rozdział XV. Opis kryteriów, którymi Zamawiający będzie się kierował przy wyborze oferty wraz z podaniem wag tych kryteriów i sposobu oceny ofert.
Zamawiający dokonywał będzie oceny ofert, według następujących kryteriów:
1. Cena – 80%:
1) oferty będą oceniane w odniesieniu do najniższej ceny przedstawionej przez Wykonawców,
2) oferta z najniższą ceną otrzyma maksymalną ilość punktów,
3) informacje dotyczące ceny Wykonawca poda w formularzu oferty – załączniku nr 1 do niniejszego zapytania ofertowego,
4) ocena punktowa tego kryterium dokonana zostanie zgodnie z formułą:
najniższa cena brutto spośród badanych ofert wartość punktowa oferty = __________________________________________________ x 10 x 80% cena brutto badanej oferty
2. Termin gwarancji – 20%:
1) oferty w tym kryterium oceniane będą w odniesieniu do najdłuższego terminu gwarancji przedstawionego przez Wykonawców zastrzegając, iż minimalny termin gwarancji wynosi 3 lata, przy uwzględnieniu następujących zasad oceny punktowej:
a) 3 lata gwarancji – 0 punktów,
b) 4 lata gwarancji – 1 punkt,
c) 5 lat gwarancji – 2 punkty,
d) 6 lat gwarancji – 3 punkty,
e) 7 lat gwarancji – 4 punkty,
f) 8 lat gwarancji i więcej – 5 punktów,
2) oferta z najdłuższym terminem gwarancji otrzyma maksymalną ilość punktów,
3) informacje dotyczące terminu gwarancji Wykonawca poda w formularzu oferty – załączniku nr 1 do niniejszego zapytania ofertowego,
4) ocena punktowa tego kryterium dokonana zostanie zgodnie z formułą:
3. Suma punktów możliwych do otrzymania przez ofertę wynosi 100%
liczba punktów przyznanych badanej ofercie
wartość punktowa oferty =
_______________________________________________________
x 10 x 20%
najwyższa liczba punktów spośród badanych ofert
Rozdział XVI. Badanie i ocena ofert.
1. Zamawiający dokona otwarcia ofert w dniu 22 lipca 2024 roku o godzinie 13.30 w budynku plebanii we Rogiedlach Nr 40
2. W toku badania i oceny ofert Zamawiający może żądać od Wykonawców udzielenia w terminie 3 dni roboczych od daty doręczenia im pisma, wyjaśnień dotyczących treści złożonych przez nich ofert.
3. W przypadku gdy cena całkowita (brutto) oferty będzie niższa o co najmniej 20% od całkowitej wartości zamówienia (brutto), ustalonej przed wszczęciem postępowania lub średniej arytmetycznej cen brutto wszystkich złożonych ofert, Zamawiający może zwrócić się do Wykonawcy o udzielenie wyjaśnień, w terminie 3 dni roboczych od doręczenia mu pisma, dotyczących wyliczenia ceny. Obowiązek wykazania, że oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny, spoczywa na Wykonawcy. Zamawiający odrzuci ofertę Wykonawcy, który nie złożył wyjaśnień lub jeżeli dokonana ocena wyjaśnień potwierdzi, że oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu zamówienia.
4. W przypadku gdy cena całkowita (brutto) oferty będzie wyższa od całkowitej wartości zamówienia (brutto), ustalonej przed wszczęciem postępowania, Zamawiający może unieważnić postępowanie.
5. Zamawiający może zmienić lub odwołać zapytanie ofertowe bez podania przyczyny.
6. Zamawiający poprawi w ofercie:
1) oczywiste omyłki pisarskie,
2) oczywiste omyłki rachunkowe, z uwzględnieniem konsekwencji rachunkowych dokonanych poprawek,
3) inne omyłki polegające na niezgodności oferty z niniejszym zapytaniem ofertowym, niepowodujące istotnych zmian w treści oferty,
niezwłocznie zawiadamiając o tym Wykonawcę, którego oferta została poprawiona.
7. Zamawiający odrzuci ofertę, jeżeli:
1) treść oferty nie będzie odpowiadała treści niniejszego zapytania ofertowego,
2) Wykonawca nie udzieli wyjaśnień lub jeżeli dokonana ocena wyjaśnień potwierdzi, że oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu zamówienia,
3) złożona zostanie po terminie składania ofert.
Rozdział XVII. Informacje o formalnościach, jakie powinny zostać dopełnione po wyborze oferty w celu zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego.
1. W zawiadomieniu o wyborze oferty najkorzystniejszej Zamawiający poinformuje Wykonawcę o terminie i miejscu zawarcia umowy.
2. Wykonawcy, którzy złożyli najkorzystniejszą ofertę wspólną przedłożą kopię umowy konsorcjum.
Rozdział XVIII. Warunki istotnych zmian umowy zawartej w wyniku przeprowadzonego postępowania o udzielenie zamówienia.
1. Zamawiający dopuszcza możliwość dokonania zmiany postanowień zawartej umowy w stosunku do treści oferty Wykonawcy w następujących przypadkach:
1) wystąpienia robót budowlanych i prac konserwatorskich dodatkowych – skutkujące uprawnieniem Stron umowy do zmiany terminu wykonania przedmiotu umowy,
2) wystąpienia robót budowlanych i prac konserwatorskich zamiennych – skutkujące uprawnieniem Stron do zmiany terminu wykonania przedmiotu umowy, wysokości wynagrodzenia, zakresu przedmiotu umowy,
3) rezygnacji z części robót budowlanych i prac konserwatorskich – skutkujące możliwością zmiany przez strony umowy zakresu przedmiotu umowy, wysokości wynagrodzenia, terminu wykonania przedmiotu umowy,
4) zmiany przepisów mających wpływ na wynagrodzenie Wykonawcy – skutkujące uprawnieniem stron umowy do zmiany wysokości tego wynagrodzenia,
5) konieczności zmiany technologii prac konserwatorskich w stosunku do technologii przewidzianej w dokumentacji technicznej lub w programach prac konserwatorskich – skutkujące możliwością zmiany przez strony umowy zakresu przedmiotu umowy, wysokości wynagrodzenia, terminu wykonania przedmiotu umowy,
6) wystąpienia okoliczności, których nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy, noszącego znamiona siły wyższej – uprawniające strony umowy do zmiany umowy w zakresie wymaganym do jej prawidłowej realizacji,
7) zgłoszenia przez Wykonawcę gotowości do odbioru końcowego prac przed umownym terminem ich wykonania – skutkujące możliwością skrócenia przez strony umowy terminu wykonania przedmiotu umowy,
8) zmiany materiałów gwarantujących realizację robót budowlanych i prac konserwatorskich w zgodzie z uzyskanymi decyzjami zezwalającymi na prowadzenie robót budowlanych i prac konserwatorskich oraz zapewniających uzyskanie parametrów technicznych nie gorszych od założonych w dokumentacji technicznej lub w programach prac konserwatorskich – uprawniające strony umowy do zmiany zakresu przedmiotu umowy,
9) wystąpienia obiektywnych czynników uniemożliwiających realizację umowy zgodnie z pierwotnym terminem – uprawniających strony umowy do zmiany terminu wykonania umowy,
10)wystąpienia (ujawnienia) w trakcie realizacji umowy okoliczności uzasadniających dokonanie uściśleń/uzupełnień/zmian postanowień umownych korzystnych dla Zamawiającego – w takiej sytuacji wynagrodzenie Wykonawcy nie zostanie zwiększone.
2. Podstawą do dokonania zmian, o których mowa w pkt 1, jest złożenie przez jedną ze stron umowy wniosku i jego akceptacja przez stronę drugą umowy.
3. Wszelkie przyszłe zobowiązania Wykonawcy związane z umową w sprawie zamówienia, istotne dla Zamawiającego postanowienia, w tym wysokość kar umownych z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy oraz zakres możliwych zmian postanowień umowy w stosunku do treści oferty Wykonawcy, określa wzór umowy – załącznik nr 7 do niniejszego zapytania ofertowego.
Rozdział XIX. Opis części zamówienia, jeżeli Zamawiający dopuszcza składanie ofert częściowych.
Zamawiający nie dopuszcza składania ofert częściowych.
Rozdział XXI. Informacja o przewidywanych do udzielenia Wykonawcy zamówieniach polegających na powtórzeniu podobnych do przedmiotu zamówienia usług.
Zamawiający nie przewiduje udzielenia Wykonawcy zamówień polegających na powtórzeniu podobnych do przedmiotu zamówienia usług.
Rozdział XXII. Opis sposobu przedstawienia ofert wariantowych oraz minimalne warunki, jakim muszą odpowiadać oferty wariantowe wraz z wybranymi kryteriami oceny.
Zamawiający nie dopuszcza składania ofert wariantowych.
Rozdział XXIII. Informacje dotyczące walut obcych, w jakich mogą być prowadzone rozliczenia między Zamawiającym a Wykonawcą.
Rozliczenia między Zamawiającym a Wykonawcą będą prowadzone w złotych polskich.
Rozdział XXIII. Zwrot kosztów udziału w postępowaniu.
Zamawiający nie przewiduje zwrotu kosztów udziału w postępowaniu.
Załączniki do zapytania ofertowego.
1. Formularz oferty.
2. Wykaz usług dotyczących robót budowlanych i prac konserwatorskich.
3. Wykaz osób którymi Wykonawca będzie dysponował w związku z realizacja zamówienia.
4. Oświadczenie składane w celu potwierdzenia spełnienia warunków udziału w postępowaniu oraz wskazania braku podstaw do wykluczenia z postępowania.
5. Oświadczenie o przynależności lub braku przynależności do tej samej grupy kapitałowej.
6. Zobowiązanie innego podmiotu do udostępnienia zasobów.
7. Wzór umowy z wykonawcą.
8. Projekt budowlany.
9. Program prac konserwatorskich.
10. Przedmiar robót budowlanych
11. Przedmiar prac konserwatorskich.
Zatwierdził:
Ks. Stanisław Orpik – Proboszcz Parafii | <urn:uuid:75622ebc-f2c5-47f4-93be-3abcb0919aa9> | finepdfs | 1.09082 | CC-MAIN-2024-33 | https://bip.lubomino.pl/system/obj/3598_00_Zapytanie_ofertowe_Rogiedle_dach_2024.pdf | 2024-08-13T00:12:03+00:00 | crawl-data/CC-MAIN-2024-33/segments/1722641052535.77/warc/CC-MAIN-20240812221559-20240813011559-00149.warc.gz | 107,541,735 | 0.999989 | 0.999997 | 0.999997 | [
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn",
"pol_Latn"
] | pol_Latn | {} | false | [
409,
3330,
6257,
9846,
13569,
17302,
20489,
23737,
26706,
30079,
31777
] | 2 | 0 |